Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie .    .

.    .    6 złr.

półrocznie .... 8 „ Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Rodak cya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej ; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

Zarząd Towarzystwa.

Sprawy Towarzystwa.

L. 248. Ogłoszenie. P. Mikołaj Koszko, inżynier Rady powiatowej w Wieliczce przyjął mandat na reprezentanta Towarzystwa, o czem się Szanownych członków uwiadamia.

Lwów, 15. sierpnia 1881.

wydania pragmatyki służbowej dla urzędników kolejowych. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Do Towarzystwa przystąpili pp. :

Karol Kasparek, inżynier-elew przy budowie kolei podkarpackiej w Stanisławowie.

Ludwik Kamult, architekt we Lwowie.

Teodor Rybak, inżynier przy budowie kolei Podkarpackiej w Nowym Sączu.

Sprawozdanie    '

z 5. posiedzenia Zarządu, odbytego na dniu 27. czerwca

1881.

Przewodniczący p. Kovats, obecni pp. Bykowski, Nawarski, Patelski, Stahl i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 22. maja b. r. przyjęto z poprawką. — Sekretarz odczytuje pismo prezydenta miasta Lwowa, który w imieniu reprezentacyi miejskiej uprasza Towarzystwo o wzięcie pod rozwagę sprawy budowy wodociągów i kanalizacyi Lwowa i udzielenie swej opinii w tym przedmiocie. Zarząd poleca prezydyum ogłosić to pismo w najbliższym numerze „Dźwigni“. — Celem zaprowadzenia norm przy ogłaszaniu konkursów, uchwala Zarząd powołać komisyę, która by przejrzeć miała normy przyjęte przez austr. Towarzystwo inżynierów i orzec, czy takowe odpowiadają krajowym stosunkom budowlanym. Zarazem poleca Zarząd prezydyum, ażeby uprosiło Izbę inżynierską do wzięcia udziału w obradach komisyi za pośrednictwem delegatów. — Członek p. Kusiba uprasza, ażeba Zarząd zechciał odstąpić biuro Towarzystwa na publiczne wystawienie modelu kolei „Semering“ przez niego z glinki czarnej wykonanego. Dochód z płatnego wstępu byłby przeznaczony na rzecz Towarzystwa bratniej pomocy słuchaczów politechniki. — Zarząd uchwala uwiadomić Towarzystwo bratniej pomocy słuchaczów politechniki o powyższej propozycyi, ażeby się wprost z p. Kusibą w tej sprawie porozumieć mogło. — Prezydyum oznajmia, iż p. Heppe, który był wybrany jako delegat Towarzystwa do ankiety powołanej przez Wydział krajowy dla zbadania obecnego stanu przemysłu rękodzielniczego, z powodu wyjazdu na czas dłuższy ze Lwowa, nie będzie mógł Towarzystwa zastąpić przy dotyczących obradach. Z tego powodu powołało prezydyum na delegata Towarzystwa p. prof. Maryniaka, który ten wybór przyjął. (Powzięto do zatwierdzającej wiadomości). — P. Stahl zdaje sprawę o wniosku krakowskiego Towarzystwa technicznego, co do memorandum mającego być wystosowanem w sprawie restauracyi zamku na Wawelu. — Na wniosek p. prof. Bykowskiego uchwala Zarząd wnieść petycyę do Sejmu w sprawie przyznania głosu wirylnego każdoczesnemu rektorowi Szkoły politechnicznej, w sprawie zaprowadzenia języka polskiego w administracyi kolei podkarpackiej, ewentualnie przy kolei jarosławskiej i administracyi Towarzystwa żeglugi na Sanie. — Na wniosek p. Stwiertni uchwala Zarząd wnieść petycyę do Sejmu względem stabilizacyi technicznych urzędników Wydziału krajowego. — W końcu uchwala Zarząd wyrazić posłowi p. Hausne-rowi podziękowanie za inicyatywę i znakomitą obronę w Kadzie Państwa sprawy przeniesienia zarządów kolejowych do kraju, tudzież posłowi do Rady państwa p. dr. Kronawetter owi w Wiedniu, za inicyatywę co do wniosku uczynionego w Kadzie państwa względem

0 dorożce parowej systemu Amadeusza Bollé

(z tablicami III. IV. i V) napisał

Oskar St wiertni a.

Kosztowne założenie i utrzymanie dróg żelaznych wywołało myśl skonstruowania motoru parowego, nadającego się dla zwykłych dróg, zwłaszcza w tych okolicach, gdzie nawet koleje wicynalne znacznych ofiar wymagają. Nim jednak ów imponujący wynalazek osiągnąć mógł różnorodne formy, umożliwiające wszechstronne jego zastosowanie, wymagał wiele pracy, wiele kosztów i przykrych zawodów.

Pierwszym, który pochwycił myśl zastosowania pracy pary, był Savery. Lecz niestety idea jego pozostała tylko ideą, której urzeczywistnić nie udało się także przyjacielowi i pomocnikowi Watta prof. Dr. Robisonowi, zajmującemu się tą kwestyą już w r. 1759. Dopiero inżynierowi Cugnot przypada w udziale palma pierwszeństwa rzeczywistego wybudowania motoru drogowego. Ale i w tym wypadku rezultat zawiódł oczekiwania, bo po licznych próbach okazał się wynalazek jako niepraktyczny. Mimo to jednak nie zatarła się zaszczytna pamięć wynalazcy, bo pracę jego przechowują jeszcze do dziś dnia jako okaz w konserwatoryum sztuk i nauk w Paryżu.

Odr. 1772 począwszy usiłował słynny inżynier amerykański Olivier Evans rozwiązać ten tajemniczy problemat, lecz mniej szczęśliwie, niż problemat budowy słynnych młynów amerykańskich. Próby dotyczące odbyły się w zimie od r. 1803 do 1804 w Filadelfii. Wdał się i w tę sprawę ojciec mechaników Watt. W tym celu wziął w r. 1784 patent, lecz niestety nie urzeczywistnił swojej genialnej myśli. W tym samym czasie skonstruował jego przyjaciel William Murdock model, którego jednak w większych rozmiarach nie wykonał.

Dopiero genialny Richard Trevithik w spółce z Anu-rewem Yivian podał konstrukcyę racyonalną dla dorożki pędzonej parą, która wówczas ogólny podziw wzbudzała, lecz mimo to porzucił myśl motorów drogowych, zwracając się

ku budowie kolei żelaznych, które sprawiły mu tyle zawodu , że w końcu zmartwiony i uprzedzony przez Stephensona, umarł w nędzy r. 1833 w Dartford, miejscowości położonej w hrabstwie Kent. Szczęśliwe rozwiązanie ostatniego zadania przez Stephensona powstrzymało na chwilę rozwój i ulepszenie konstrukcyi motoru drogowego. Później jednak wydawały się koleje żelazne za drogie i z tego powodu podjęto napowrót myśl motorów drogowych, które ocenione zostały przez komisyę parlamentu angielskiego jako nader korzystne. W końcu jednak zwyciężyły szyny kolejowe. W 1846 usiłuje też Boydell wynaleść konstrukcyę lokomotyw drogowych, które same sobie szyny kłaść miały. — Od tego czasu rozpoczyna się znowu era prób dla lokomotyw tramwajowych. W Niemczech zastosowano pierwszą w Bydgoszczy, która jednak zawiodła nadzieje do niej przywiązane, bo mimo równej drogi a w części korzystnego spadku ku miastu dowóz węgla z kopalń wypadł drożej niż końmi. Nadto w porze zimowej nie mogła być użytą. Również i w Pirmasen, położonem w Palatynacie nadreńskim (Reinpfalz) przedsięwzięto próby z systemem Tuxford i syna. Takowe zachowano jednak w tajemnicy, a więc nie musiały wypaść pomyślnie, czego zresztą dowodzi zarzucenie tych lokomotyw. Najwięcej ożywioną była era prób od r. 1862 —1863 lecz nigdzie nie osiągnięto korzystnych rezultatów. Motory bowiem okazały się na krzywiznach za słabe, wreszcie dym i iskry były wielką przeszkodą w rozpowszechnieniu takowych.

Dopiero w r. 1875 wprowadził radykalną zmianę w kon-strukcyach motorów drogowych p. Amadeusz Bollé z Le Mans. Zasadnicze zmiany w konstrukcyi odznaczają ten nowy system od dawniejszych. Elegancya, lekkość i gust francuski przebija się świetnie w pracach p. Bolló, skazując tem samem wszystkie poprzednie na przykrą karę, którą odpoku-towują w opylonych magazynach fabryczne starzyzny.

System p. Bollé obliczony jest dla zwykłych dróg z pominięciem wszelkich szyn. Pomysł swój zastosował genialny Francuz najpierw do dorożki parowej, wybudowanej dla własnego użytku, która pomieścić mogła dwanaście osób, przyczem zużytkowała 600 litrów wody i 80 klgr. C na godzinę robiąc w tym czasie 15 kim. drogi. Następnie zbudował według tego systemu z małemi odmianami ciężarowe lokomotywy a w najnowszych czasach zastosowano system ten do wozów omnibusowych. Powyższa konstrukcya odznacza się przede-wszystkiem przyjemną dla oka symetryą, polegającą ńa odpo-wiedniem rozdzieleniu cylindrów i kotła, z których pierwsze umieszczone są na przodzie a kocioł w tyle, przez co osiągnąć można równoważące się obciążenie osi. Pierwsza dorożka miała cztery cylindry, z których po dwa przypadały na jedno koło tylne jako koło popędowe. Dzisiejsza konstrukcya wymaga tylko dwóch maszyn sprzężonych, a zatem o korbach ustawionych pod kątem 90°, a oznaczonych na załączonym rysunku literą A. Średnica ich wynosi około 120% a umocowane są zapomocą sztab kutych a i ß, przyczem opierają się na słupkach y, osadzonych na sztabie o w osadkach e. Pracę swoją przenoszą za pomocą łączników B na oś abc zawieszoną w łożyskach C, D, E i F. Składa się ona z dwóch części ab i bc sprzęgniętych sprzęgaczem G. Na tem polega jedna z najprzedniejszych właściwości pomysłu p. Bollé a mianowicie nadzwyczajna łatwość w powstrzymaniu ruchu dorożki, gdyż systemem dźwigniowym defghi (Fig. III.) odsunąć można przesuwalną część sprzęga-

cza I na prawą stronę po części osi bc, przez co wychodzi z zachwytu z częścią /, stale osadzoną na części osi ab. Przez to jednak nie niszczy się nabyta siła żywa dorożki, ztąd użyć należy jeszcze hamulca j k l m n (Fig. IV) składającego się z części nieprzesuwalnej j k i przesuwalnej kim. Część j k obraca się zapomocą kółek stożkowych o i p z których p osadzone jest na drążku pr poruszanym zapomocą korby s siłą ludzką, t. j. kierownika dorożki.

Część jk jest nagwintowaną, w skutek czego przy obrocie przesuwa się po niej część kl, która w ten sposób przyciągnąć lub oddalić może hamulec mno. Jak fig III. wskazuje, ma ona kształt czworoboczny, przyczem w punkcie l obracać się musi część Im, gdyż w skutek zawieszenia hamulca w punkcie stałym n nie przesuwa się część Im w linii prostej.

Do regulowania siły popędowej służą 2 stawidła Stephensona t i u, z których po jednem przypada na każdy cylinder. Takowe ustawiać można systemem dźwigniowym v w xy, (Fig. II.) dla którego oś obrotu przypada w punkcie x a poruszaną zostaje ramieniem xy. Nadto są cylindry zaopatrzone w rurki dla odpływu pary skondensowanej H, Hx J, Jx, K, Kx. Dla regulowania tego odpływu służą wentyle 1, 2, 3, 4, 5, 6, poruszane także systemem dźwigniowym ax bx cx dx ex fx. — Parę do tych cylindrów wprowadza rura L L, przyczem przypływ pary regulować można wentylami M i N. Odpływ pary uskutecznia się rurą O, odprowadzającą parę zużytkowaną do komina P.

Kocioł systemu Fielda o średnicy około 600% zawieszony jest zapomocą pierścienia R i ramion S z obu stron do niego przynitowanych na ramie kutej T o grubości 10% a wysokości 70%,. W górnej części umocowany jest pierścieniem U do ściany V. Ponieważ jednak kpcioł sięga popod oś tylną, przeto takowa musi być wygiętą, jak to figura VI. wskazuje. Potrzeby kotła zaspokaja zapas wody mieszczącej się w zbiorniku Dx, którego zawartość wynosi 250 litrów. Napełnić go można smoczkiem W osadzonym na ścianie dorożki. Takowy czerpie wodę ze studni rurą Ax a parę uskuteczniającą ssanie wody wprowadza się rurą Bx. Zaś rurą Cx wpływa woda zaczerpnięta do zbiornika Dx. Przy zaopatrzeniu kotła w wodę uwzględnił konstrukter tak stan ruchu jak i spoczynku. W tym celu umieścił smoczek X i pompkę Y. Smoczek X działa podczas stanu spoczynku. Para wprowadzona do niego rurą Ex, uskutecznia ssanie wody z zbiornika przez rurę Fx, mającą ujście swoje w rurze Cx, przyczem jednak smoczek W musi być zamknięty. Zaś rurą Gx wciska wodę przez wentyl Lx do kotła. Równocześnie jednak musi być wentyl Mx zamknięty, gdyż takowy pozostaje w związku z pompą za pomocą rury Nx. W stanie ruchu dzieje się odwrotnie. Mianowicie wentyl Lx zostaje zamknięty a wentyl Mx otwarty. Burą Nt wciska pompka, której tłok poruszany jest excentrem Ox, wodę do kotła przez wentyl Mx, a rurą Px ssie pompka wodę z zbiornika Dx. Nadto umieszczony jest wentyl Z, który stanowi część składową rury Nx, a rurą JRX połączony jest z rurą Cx prowadzącą do zbiornika. Służy on do odprowadzenia nadmiaru wody doprowadzonej pompką w ten sposób, że zamyka się wpływ do kotła wentylem Mx, a otwiera się wentyl w rurze Rx, przez który woda przejść może napowrót do zbiornika T)x.

Pomiędzy cylindrami a kotłem umieszczona jest skrzynia    spoczywa cały ciężar kotła,    przymocowane    sa    do tylnej    osi,

pojazdowa Qt, osadzona na ramie T, która swym ciężarem    która    w tym systemie jest    stałą. Przednią    część tj. cylindry

spoczywa na przodzie na ściętym stożku blaszanym N*, ma-    wraz    z całem uzbrojeniem    chroni od zapylenia    skrzynka    bla-

jącym w podstawie około 150średnicy. Stożek ten usta-    szana    w.

Co do strony praktycznej tego genialnego wynalazku daty dotychczas są dosyć skąpe. Pochodzi to ztąd, iż monopol fabrykacyi tych motorów dzierży wyłącznie w swoich rękach fabryka akcyjna Wöhlerta w Berlinie. Takowa nabyła pierwowzór, mieszczący cztery osoby, od samego wynalazcy z datą r. 1878, który dzisiaj służy do doświadczeń, jakie robią codzień prawie, bądźto dla celu naukowego, bądź też dla wyćwiczenia odpowiedniego personelu obsługującego. Jazdę odbyć można po jakiejkolwiek drodze, czy to brukowanej, czy też szutrowanej. W każdym razie jest ona przyjemną a poniekąd przyjemniejszą od jazdy w powozach, gdyż silne resory wstrzymują należycie wstrząśnienia ; nadto jazda jest szybszą od jazdy konnej, a szum uchodzącej pary bardzo nieznaczny, o czem mieliśmy sposobność przekonać się, będąc uczestnikami jazdy z Berlina do Pocztdamu. Według zbiorowych doświadczeń chyżość dorożki wynosić może do 25 kim. na 1 godzinę. Jestto więc znaczna szybkość, jaką zwykłych drogach osięgnąć można, uwzględniając, że ciężar dorożki wynosi 46 ctr. Ciężar wagonów omnibusowych wynosi 70 ctr.; odróżniają się one ułożeniem cylindrów parowych, gdyż ustawione są w środku pod podłogą wagonu. Nadto koła są odmiennej konstrukcyi, mianowicie pomiędzy obręcz a wieniec koła wstawiona jest obręcz drewniana. Lokomotywy ciężarowe zaś ważą do 45 cetn., przyczem uciągnąć mogą średni ciężar 400 ctr. Większe obliczone są na 800 do 1000 ctr., podczas gdy Bolle skonstruował był dla ciężaru 16.000 ctr. Bobiono w tym względzie zarzut, jakoby ciężarowe wozy uszkadzać miały drogi zwyczajne i zawalać mosty. Zapomniano jednak, że ciężar rozkłada się na kilka wagonów ze sobą sprzęgniętych. Co do tego sprzęgnięcia wozów podała fabryka Wöhlert o nadanie patentu dla osobnego przyrządu, sprzęgającego nawet zwykłe wozy z lokomotywą.

Korzystnie przedstawia się praca maszyny przy wzniesieniach. Pierwsza dorożka dwucylindrowa zakupiona od samego p. Bollé za 10.000 marek pokonywa wzniesienie 1 :25; nowo skonstruowane dorożki mają pokonać spad 1:12, zaś ciężarowe 1:18 przy 300 ctr. obciążenia. Dzisiaj obliczone są na spad 1:75. Średnie zużytkowanie węgla przy dorożkach wynosi 7 klgr. na milę, zaś wody 120 litrów na godzinę. Cena dorożki wynosi przeszło 5.000 złr., ciężarowej lokomotywy 6.000 złr., a omnibusu 10.000 złr.

Bardzo korzystnie przemawia za wynalazkiem porównanie kosztów ruchu dorożki ze zwykłym wozem. Biorąc bowiem za podstawę daty powyższe, otrzymamy przy 10. godzinach dziennej pracy:

Dla dorożki parowej :

Maszynista 40 złr. miesięcznie, ztąd dziennie złr. 1*35

„    0-65

złr. 2-00

wiony jest na dolnych resorach Tx, co na figurze II jest uwidocznione. Ztąd więc cały ciężar przedniej części dorożki spoczywa na resorach Tx.

Inne przeznaczenie mają górne resory. — Oryginalność pomysłu bowiem p. Bolle polega przedewszystkiem na radykalnej zmianie zawisłości wzajemnej kół przednich.

na

Każde z nich bowiem posiada oddzielną oś, z czego wynika, że przy nadaniu ruchowi innego kierunku nie potrzeba zwracać całej części przodowej, jak to przy zwyczajnych wozach i motorach drogowych innego systemu ma miejsce. W skutek tego zyskać można bardzo wiele na sile potrzebnej do zwracania steru, bo siła kilkoletniego chłopca wystarczyłaby już dla wypełnienia tej czynności. Chodzi tylko przedewszystkiem o to, aby podczas sterowania płaszczyzna kół w każdem położeniu była zawsze pionową, czyli aby punkty zwrotu każdego koła, mianowicie a₁,bl i cx, dx leżały zawsze na jednej i tej samej pionowej. Do osięgnięcia tego celu służą właśnie resory górne. Mają one bowiem tę samą krzywiznę, jaką posiadają dolne resory, a więc przy nieustannem podnoszeniu i spadaniu ramy odległość górnych punktów zwrotu równą być musi odległości dolnych.

Nadto wymaga zaoszczędzenie siły zużytej do sterowania jeszcze jednego warunku konstrukcyjnego, a mianowicie, aby osie przednie i oś tylna w jakiemkolwiek położeniu zwróconem przecinały się w jednym punkcie; zważywszy jednak, że oś tylna jest wyżej umieszczoną od osi przednich, przeto warunek ten zmieni się o tyle, iżby pionowa poprowadzona przez punkt przecięcia przednich osi przecinała w jakiemkolwiek położeniu oś tylną. Niedopełnienie tego warunku spowoduje ślizganie się kół.

Sterowanie uskutecznia się zapomocą steru ex f\ gx.

Jak figura Y. wskazuje, składa się ten przyrząd z wycinka koła ex z dwoma ramionami fx gx o środku fx, który stanowi zarazem środek obrotu tego wycinka, a oś obrotu stanowi drążek hx ix , osadzony na stożku Sx. Bamiona wycinka zaś są połączone zapomocą łączników vx z pozio-memi ramionami wx osadzonemi na wspólnej piaście xx z pionowemi yx i zx. Łuk wycinka zaś zaopatrzony jest w zęby, w które chwyta kółko zębate Tcx osadzone na osi hx lx nasuniętej jako rura na drążek hamulcowy pr. Do poruszenia tej rury kx lx służy kółko sterownicze mx. Przez skręt tegoż skręca się zapomocą kółka zębatego hx także wycinek ex fx gx około osi hx ix w skutek czego zmienia się stanowisko łączników vx , które naciskając na poziome ramiona wx zmieniają jednozgodnie także ich pozycyę.

20 „

Ztąd na milę, licząc po 3 mile na godzinę 2:30 = złr. 0-066

7 klgr. 0. na milę

0*07

złr. OT35

Koszta amortyzacyi 5.000 złr. licząc po 5°/₀ wypada na milę

0 025

Suma złr. OT6

Do wywołania ruchu służy oś abc, na której w punkcie c osadzone jest koło stożkowe vx chwytające w koło zębate ox, które należy do stosu różniczkowego Ox (Fig. YI) osadzonego na osi px rx. Ten zaś ma na celu wyro- Palacz wnanie odmiennych chyżości kół tylnych na krzywiznach, co p. Bolle osiągnął był przy pierwszej swej dorożce o 4 cylindrach w ten sposób, że na krzywiznach wewnętrzne cylindry pracować przestawały. Na tej samej osi^ rx osadzone są dwa kółka mosiężne zębate sx, z których każde z osobna porusza zapomocą łańcucha tx i kół również mosiężnych ux odpowiadające sobie koło tylne. Tylne resory, na których

Dla wozu ciągnionego końmi: Para koni â 1 złr. od jednego Parobek

złr. 2-00

Ztąd na milę, licząc 9 mil na 10 godzin Amortyzacya kosztów zakupna koni i wozu 1.200 złr. po 5°/₀ wypada na milę

„    0-50

Suma złr. 2’50 » 0-28

wym musi przepływać 8,7 m.s. wody na sekundę, kanałem od Pełczyńskiego stawu (lewym bocznym) 6,5 m.s. na sekundę, a kanałem od stawu Sakramentek 5,5 m.s. na sekundę.

02

Suma złr. 0⁻30

Okazuje się przeto, jaką znakomitą przewagę praktyczną przedstawia dorożka parowa, gdyż dla niej wypada na milę 16 et, a dla koni 30 et., a zatem wypada prawie dwa razy taniej. Niemniej korzystnie przedstawiają się pod tym względem omnibus i ciężarowa lokomotywa, przyczem uwzględnić jeszcze należy niebezpieczeństwo, na jakie narażony jest żywy inwentarz.

Mimo tych korzystnych a nawet poniekąd świetnych stron, jakie przedstawia ten nowy wynalazek, nie prędko cieszyć się on będzie mógł powszechnem zastosowaniem. Dorożkarze bowiem nie będą w stanie dostarczyć tak kolosalnych sum na zakupno tego środka przewozu ; powtóre dym, o ile przy jednej dorożce nieznaczny, o tyle stałby się nieznośną plagą na stanowiskach dorożkarskich. Prywatni kapitaliści zaś szczególnie po wsiach odstraszą się potrzebą dwóch odpowiednio wprawionych ludzi, jak również niekorzystnemi szansami w razie większego zepsucia i dlatego będzie to na razie wyłączny prawie nabytek większych fabryk. Mają one bowiem do dyspozycyi odpowiednich ludzi, którzy po ukończeniu jazdy mogą napowrót zająć miejsce w warsztacie. Dzisiaj robią próby na Szląsku pruskim, by przekonać się czy dorożka parowa mogłaby znaleść praktyczne zastosowanie przy poczcie rządowej.

W lepszem świetle przedstawia się pod tym względem omnibus, który też w kilku egzemplarzach, dostawionych przez fabrykę Wöhlerta dla towarzystwa włoskiego, rozpowszechnić się może i to wkrótce w krajach południowych, a to z powodu, że zima nie stawia takich przeszkód temu rodzajowi transportu, jak w krajach północnych. Śniegi, gołoledzie i odwilż bowiem stanowią główną przeszkodę szczególnie dla ciężarowych wozów, które torowaćby sobie miały drogę i poza miastami, gdzie ręka ludzka przybyć nie może w pomoc tak skutecznie, jak w mieście.

Inżynier powyższego towarzystwa, kierujący tym działem, zapytany o wyjaśnienie tej okoliczności, oświadczył, że fabryka ubiega się jeszcze o drugi patent na koła odpowiednio uzbrojone, któreby w zimie opory wszelkie pokonać miały. Gdyby więc wynalazek ten, pozostający dotychczas jeszcze w tajemniczych szafach biura patentowego, okazał się praktycznym , wtedyby i u nas zastosowaniu wynalazku p. Bolló podczas pory zimowej, wyjąwszy czas zasp śniegowych, nie stało nic na przeszkodzie.

Wypada teraz oznaczyć wielkość przekrojów kanałów, ażeby kanały te przy danym spadku i przyjmując jajowatą formę przekrojów, mogły odprowadzać wymagane ilości metrów sześciennych wody na sekundę.

Chociaż różnica wysokości pomiędzy początkiem a końcem kanałów głównych wskazuje spadek 7 zważywszy na stratę w skutek zakrętów i konieczność stosowania się do terenu — przyjmuję ijlh0 jako spadek w kanałach głównych do wyrachowania przekrojów.

Co do jajowatej formy przekroju, to promień górnego sklepienia kanału tej formy (nazwijmy go przez X), charakteryzuje cały przekrój jak wskazuje figura.

jednakże

3«x:

/J

Płaszczyzna przepływu wody (nazwijmy ją przez F), jeżeli kanał napełni się wodą tylko do górnego sklepienia, równa się 3 0232 X². Zwilżony obwód p = 47883 X. — Zamiast przekroju wystarczy wyrachować wielkość tego X dla różnych przepływów wody na sekundę. To X jest w na-stępującej relacyi do przepływu wody na sekundę i spadku :

Cl,

esa

S’

Ö*

c3

tS3

<o

rC5

03

co

CD

t

e

0 kanalizaeyi miasta Lwowa.

Wykład p. W. Ibjańskiego, inżyniera, miany na zgromadzeniu ty-godniowem Towarzystwa politechnicznego na dniu 19 marca 1881.

nek długości do zniżania się kanału, równający się 150 dla kanałów głównych, Jc współczynnik stały przepływu = 52"20. Wstawiając w powyższe zrównanie wartość za Q możemy z łatwością wyrachować X, a więc przekrój dla każdego z trzech głównych kanałów, a mianowicie : dla kanału środkowego wypada X — 0-94, dla kanału bocznego prowadzącego wodę z Pełczyńskiego stawu Xt = 0 83, a dla kanału prowadzącego od stawu Sakramentek X„ = 078.

Przekroje te są wcale niewielkie, a mając kanały takich przekrojów, nie potrzebujemy współudziału Pełtwi nawet podczas fenomenalnej ulewy. Oszczędzać zaś Pełtwi niema najmniejszego powodu, gdyż wpływu jej na powietrze przy teraźniejszym jej stanie trudno żałować; a prawdziwie orzeźwiający wpływ wody na powietrze możemy i bez Pełtwi wywołać, urządzając kilka basenów z fontanami w różnych punktach miasta. Nietylko wodę dla basenów i fontan, ale i wodę do skrapiania ulic możnaby brać z rur żelaznych, umieszczonych w kanałach ulicznych, zapomocą prostego otwierania urządzonych w tym celu kranów.

(Dokończenie).

Ażeby zadosyć uczynić powyższym wymaganiom, to jest ażeby woda, która spływa bezpośrednio do kanałów i 25°/₀ wody spływającej przez stawy, odprowadzić za miasto podczas trwania ulewy, wyrachowałem, że kanałem środko-

JB. W kierunku finansowym.

Koszta budowy i wpływ kanalizaeyi na budżet miejski w ocenianiu projektów ważną grają rolę. Dokładnie obliczyć koszta można tylko na podstawie szczegółowego projektu, ale w przybliżeniu mogą i powinne być oszacowane przed

wypracowaniem projektu. Te prawdopodobne koszta kanali-zacyi Lwowa, chociaż w grabem przybliżeniu, będę się starał obliczyć.

Jak sama robota tak również i koszta rozpadają się na kilka mniej więcej odrębnych działów, a mianowicie:

a) Stawy. Wydatek na urządzenie stawów, tak bardzo zależny od miejscowych warunków, a obecnie niedających się określić, trudno jest motywować; zmuszony jestem zatem ograniczyć się na apodyktyeznem twierdzeniu, że nie dosięgnie sumy 50.000 złr.

1 50 •

b) Kanały. Projektowane kanały dzielę na trzy ka-tegorye: na kanały główne, drugorzędne w ulicach poprzecznych, i trzeciorzędne, stanowiące rozgałęzienia kanałów poprzecznych.

Już poprzednio wyrachowałem, jakie muszą być przekroje kanałów głównych, i wskazałem kierunek, a więc długość ; wypada zatem tylko wyrachować, ile będzie kosztował metr bieżący każdego z tych kanałów, a otrzymamy w przybliżeniu koszta kanałów głównych.

Metr bieżący kanału głównego środkowego, dla którego wyżej wyrachowane X = 0‘94, przy 0'45 metrowej grubości ścian i wkopania na głębokość 6’0 m., spowoduje następujące wydatki :    ₍

Za 24‘0 m. s. robót ziemnych . . po 50 ct. = 12 złr. „    3⁻50 m. s. muru z cegły na cemencie po 18 złr. 63 „

A więc kanał środkowy rachując 2.700 m. b. długości

202.500 złr.

Metr bieżący kanałów bocznych, dla których wyrachowane X = 0*80, przy 0’30 metrowej grubości ścian i 5'00 m. wkopaniu, obrachowany na tych samych podstawach, kosztuje 44 złr. w. a., a więc dwa kanały boczne w łącznej długości 5.000 metrów, kosztują razem 220.000 złr.

Dla kanałów drugorzędnych przyjmuję jeden przekrój, także jajowatej formy, przy X = 0'40; chociaż po dokła-dnem zbadaniu lokalnych warunków wypadnie zapewne zastosować kilka przekrojów różnych rozmiarów. Metr bieżący kanałów drugorzędnych powyższej formy, przyjmując 0’20 metra jako przeciętną grubość ścian, t. j. robiąc te ściany częścią 15, częścią 30 centimetrów grube, i wkopując na 4’0 metry głęboko, kosztować będzie 16 złr. 23 ct. Kanały więc drugorzędne, których długość wyrachowałem z planu miasta Lwowa na 8.000 m. b. kosztować będą 129.840 złr. w. a.

Rozgałęzienia kanałów poprzecznych, czyli kanały trzeciorzędne, których łączna długość nie dosięgnie 4 kilom., projektuję z rur kamionkowych o 0*40 m średnicy.

Metr bieżący takich rur w Szczecinie, w Prusiech, kosztował łącznie z założeniem 2 7₂ talara; u nas we Lwowie kosztować będzie zapewne więcej, ale w najgorszym razie nie dosięgnie 7 złr. w. a. A więc wykonanie kanałów trzeciorzędnych może kosztować

Sumując razem wydatki na kanały główne, drugo i trzeciorzędne, otrzymamy ogólną sumę .    .    .    580.340 złr.

c) Rury żelazne rozprowadzające wodę.

Jak kanały, dzielę i rury rozprowadzające wodę na trzy kategorye : na rury główne, drugo i trzeciorzędne. Długość każdej kategoryi tych rur równa się długości odnośnych kategoryi kanałów, a mianowicie:

będzie kosztował

. — 50.000 złr.

28.000 złr.

potrzeba rur głównych ....    7.700 m. b.

drugorzędnych    . . 8.000 m. b.

trzeciorzędnych . . 4.000 m. b. Średnica tych rur zależy od ilości wody, jakiej powinne dostarczyć i spadku. Dla wyrachowania średnicy rur głównych przyjmuję, że rury te muszą dostarczyć 1.000 m. sz. wody w przeciągu 3 godzin i że spadek po potrąceniu strat na zakręty i tarcie będzie */

Na podstawie tych danych wyrachowana średnica rur głównych — 0‘20. m. Dla drugorzędnych rur przyjmuję 0⁻12, a dla trzeciorzędnych 0’08 m. jako średnicę. Ciężar tych wszystkich rur żelaznych, przy centimetrowej grubości ścian rur głównych, a 7 milimetrowej dla rur drugo- i trzeciorzędnych, wynosi razem = 11.510 ctr. cł.

Rachując, że centnar cło wy rur kosztuje 10 złr. i dodając za ułożenie i obręcze na spojeniach po 1 złr. za każdy metr bieżący, wydatek na rury żelazne = 134.800 złr.

d) Otwory na ulicach dla wpuszczania do kanałów wody rynsztokowej.

Otwory te muszą być urządzone mniej więcej co 50 metrów, a więc na ulicach Lwowa wypadnie takich otworów 400 sztuk. Wydatek na budowę jednego takiego otworu z rur kamionkowych, (0 6 m. średnicy, 2'5 m. długości) łącznie z płytą żelazną przykrywającą otwór i skrzynią na osad, wyniesie najwyżej 80 złr., a więc 400 takich otworów będzie Razem = 75 złr. kosztowało 32.000 złr.

e) Szyby pionowe dla wejścia do kanałów. Dla należytego nadzoru i manipulacyi w kanałach potrzeba będzie zbudować ze 200 wejść do kanałów. Odległość pomiędzy takiemi szybami do wejścia zależy od łatwości komunikaeyi w kanałach, a więc nad kanałami większych rozmiarów, w których komunikacya jest łatwiejsza, odległość ta może być większa i odwrotnie.

Na zbudowanie jednego szybu (0'80 m. średnicy) łącznie z płytą przykrywającą otwór preliminuję 100 złr. w. a... a więc 200 szybów kosztować będzie 20.000 złr.

f) Zasypanie Pełtwi.

Ponieważ mająca się zasypać długość koryta Pełtwi wynosi 2.500 metr., a przeciętna płaszczyzna przekroju na tej długości 40 □ metrów — więc kubatura robót ziemnych będzie wynosiła 100.000 m. s., a wydatek, rachując po 50 ct. za każdy metr sześcienny .    .

Dodając na szluzy, zamknięcia, brukowania etc. etc. jeszcze 32.860 złr., ogólne koszta kanalizacyi Lwowa wyniosą razem = 900.000 złr.

Pożyczając tę poważną sumę pieniędzy miasto obciążyłoby wprawdzie budżet swój odsetkami ; natomiast oszczędziłoby wielką część wydatków na skrapianie ulic i zyskałoby prawo do pewnej opłaty za usuwanie odchodów klo-acznych. Zważywszy, że jeden mieszkaniec produkuje rocznie 550 kilogram, odchodów, że z tego może wsiąknąć najwyżej połowa, więc 275 klg. t. j. drugą połowę trzeba rokrocznie wywozić. Rachując koszta wywozu po cenach obecnie praktykowanych, wypadnie za wywóz odchodów na każdego mieszkańca po 82 ct. rocznie. Zapomocą kanalizacyi spławnej odchody 80.000 mieszkańców płynęłyby same za miasto; więc mieszkańcy Lwowa zaoszczędziliby 65.600 złr. Otóż I przynajmniej pewną część tych oszczędności właściciele do-

mów mogą i powinni oddać miastu. Przez zasypanie Pełtwi, z cuchnących obecnie wałów Hetmańskich mogą powstać czarujące szerokie Hetmańskie pola, a takie upiększenie miasta ma i swoją ekonomiczną wartość.

Zwracam się teraz do zarzutu, którym obarczają kana-lizacyę spławną gospodarze wiejscy. Powiadają oni, że przez spławianie marnujemy wartość nawozową odchodów Zapatrywanie to jest w wysokim stopniu egoistyczne. Panowie gospodarze chcą, żeby miasta wywoziły odchody w zgęszczo nym stanie za miasto; a w zamian za to gotowi są zwracać drobną część kosztów wywozu, zabierając odchody na polu. Jakąż zatem wartość mogą mieć odchody dla miasta, jeżeli chcąc ich się pozbyć, trzeba jeszcze dopłacić. Przez spławianie koszta usuwania odchodów redukują się znacznie, a odchody w stanie ciekłym są również dobrym nawozem. Różnicę stanowi jedynie utrudnienie zabierania odchodów rozcieńczonych.

możnaby wyszukać w bliskości Lwowa jakie stosowniejsze miejsce do irrygacyi; ale już i to jest bardzo dobre pod względem sanitarnym, tylko ma tę niedogodność, że zmusza swem położeniem do pchania wody ze zbiornika do góry. Chociaż urządzenie i prowadzenie irrygacyi wymaga znacznego nakładu, nakład ten jednakże wracają urodzaje prawdziwie imponujące.

Podczas zimowych miesięcy zamiast irrygacyi można będzie zastosować filtry. Ku temu celowi na jednym albo dwóch hektarach pola irrygacyjnego, urządzają rodzaj stawu i do tego stawu zlewają codziennie wodę odchodową. Po zimie przestrzeń tę silnie przerabiają i zasiewają; w innem zaś miejscu urządzają staw taki na rok następny.

Proponując irrygacyję pól lwowską wodą odchodową, nie stawiam wydatków na to w kosztach kanalizacyi, bo mam to przekonanie, że irrygacyja taka sama się opłaci.

zaraz

G. ¥ kierunku sanitarnym.

Z hygienicznego stanowiska ten sposób usuwania odchodów jest lepszy, który lepiej chroni ziemię od wsiąkania odchodów i powietrze od wyziewów. Pewnemu przesiąkaniu ulegają niestety i najstaranniej zbudowane kanały; a przesiąkająca ilość odchodów zależy obok szczelności kanałów jeszcze i od czasu. Ażeby skrócić ten czas, w którym od • chody znajdują się w kanałach, proponuję spłukiwanie nie ciągłe, jak w systemie spławnym, ale raz na dobę. Następnie ażeby ochronić ziemię od wsiąkania odchodów i w tym krótkim czasie, buduję kanały w wodzie gruntowej, która będąc wyżej od płynących odchodów, wciska się sama przez ściany do kanałów.

Co się tyczy wyziewów, to te będą powstawały w kanałach tylko podczas płynięcia odchodów za miasto ; bo potem nastąpi spłukiwanie. Po spłukaniu nietylko że ściany kanałów cuchnąć nie będą, ale i wielką część wyziewów dawniej powstałych pochłonie spłukująca woda. — Odchody spłukane za miasto do zbiornika, trzeba następnie poddać desinfekcyi, albo użyć do irrygacyi pól.

Desinfekcya, połączona z fabrykacyą sztucznego nawozu, dotychczas nie doprowadziła do pożądanych rezultatów. Ze znanych środków desinfekcyjnych bodaj że naj-lepszą jest massa Süverna, złożona z chlorku magnezyi, wapna i smoły. Massa ta z rozpuszczonych w wodzie odchodów tworzy osad, przez co woda się klaruje i może spływać do rzek, a jak u nas we Lwowie do Pełtwi, bez obawy o szkodliwe skutki ; osad zaś sam może być sprzedawany jako nawóz bezwonny. — Chociaż massa Süverna tańszą jest od innych środków desinfekcyjnych, kosztuje jednak na głowę rocznie więcej niż 70 centów.

Jedynie racyonalnym, rozpowszechniającym się coraz to bardziej sposobem zużycia odchodów jest irrygacyja pól. Dla irrygacyi takiej potrzeba odpowiednio urządzić kawał pola i systematycznie ziewnąć pole to wodą odchodową. — Anglicy otrzymują najobfitsze zbiory na polach krygowanych, używając przez dłuższy czas odchodów 100 mieszkańców na jeden hektar pola albo łąki. Przyjmując ten sam stosunek, potrzeba 800 hektarów dla irrygacyi lwowską wodą odchodową. Obszar to wprawdzie znaczny, ale w okolicy Lwowa, naprzykład między Ezęsną polską, Hołoskiem a Brzuchowicami z łatwością możnaby go uzyskać. Zapewne

0 postępie cukrownictwa w czasach najnowszycli.

Zabieram się do napisania słów kilku o przemyśle w kraju naszym mało rozpowszechnionym, a mającym mimo to wielkie dla niego znaczenie, jużto jako przemysł ściśle z rolnictwem spojony, jużteż jako przemysł produktu w kraju dosyć rozpowszechnionego, wreszcie jako przemysł produktu, za który Galicya rocznie kilka milionów guldenów za granicę wywozi. Zaczynam od opisu nowych wynalazków. Taki opis powinno poprzedzić szczegółowe opisanie cukrownictwa, czego jednak obecnie nie robię z powodu, iż mamy obszerne dzieła w języku polskim o cukrownictwie.

Ażeby jednak być zrozumianym , wypada mi rozpisać się, ale tylko pobieżnie, o przemyśle cukrowniczym, a raczej o jego zasadach.

Fabrykant cukru otrzymuje z drugiej ręki buraki jako surowiec. Fabrykant wie, że burak oprócz cukru wiele jeszcze innych ciał zawiera, zna on je wszystkie, a mimo to jakże nieskończenie trudno przychodzi mu zapanować nad niemi, ująć je w karby posłuszeństwa i dowolnie od siebie oddzielić. Składowe części buraka tylko z trudnością i to z utratą pierwotnego ich charakteru rozłączyć się dają. Ileż zabiegów i kosztów, ileż pracy i wytrwałości człowieka potrzeba, aby choć w części temu zadaniu sprostać, by cukier oddzielnie od innych części składowych buraka otrzymać!

Cała nasza wiedza nie ma do dziś dnia środka, aby cel powyższy osiągnąć, i to jest przyczyną naszego trudnego zadania jako przemysłowców; wszystkie nasze zabiegi rozbijają się o spójnię tych ciał. Środki ku temu, jakie dzisiaj mamy w ręku, są tylko półśrodkami, w porównaniu z innemi gałęziami przemysłu.

Jeżeli się przejrzy historyę cukrownictwa od jego zawiązku, aż po dzień dzisiejszy, to spostrzega się wielki postęp, a mimo to brakuje jeszcze wiele do zupełnego załatwienia sprawy. Wielkość postępu odnosi się do części mechanicznej — odwrotnie ma się rzecz z częścią chemiczną. W części chemicznej stoimy niezawodnie od lat kilkunastu na jednem miejscu, gdyż od zaprowadzenia wapna i kwasu węglowego (deffekacya i saturacya) od zaprowadzenia kości palonych do czyszczenia soków surowych, nie postąpiliśmy ani kroku naprzód !

Przy dzisiejszym stanie cukrownictwa, fabryki, mające buraki do przerabiania n. p. składu następującego: 14 cukru, 2 zanieczyszczeń, otrzymują 14°/₀ nalewu, a zatem mniej cukru niż burak zawiera, gdyż nalew składa się zwykle z 8 do 12 °/₀ wody, 4 do 6 % obcych części i 82 do 88°/₀ cukru, czyli w 14 częściach nalewu jest:

12.32 — 11'48 cukru 0'56 —    0‘84 soli obcych

ri2 —    1*68 wody

14-00

podanych.

rzucono.

14-00

Z tego otrzymuje się llf/₀ cukrzanej mączki surowej o 94% cukru, lub licząc dobrze 9⁻5°/₀ cukru białego (rafi-nady 100°/₀). Porównawszy skład buraka za przykład wziętego o 14°/₀ cukru krysztalicznego i otrzymane 9-5°/₀ cukru białego, znajdziemy różnicę 14 00—9"5 = 4⁻5. Bóżnica 4-5 kilogr. cukru na 100 klgr. buraków, równa się licząc klgr. cukru po 45 centów — 2 złr. i 2 centy. Z tych 4-5 klgr. cukru, 1"5 klgr. jest zupełnie bez wartości, jako strata fabryczna (Manipulations-Verluste), reszta, to jest 3 klgr. są w melasie burakowej i rafinadowej i reprezentują wartość 30 centów. Odciągnijmy to od 2 złr. 2 centów, a otrzymamy 1 złr. 72 ct., które fabrykant bezpowrotnie traci. Aby dać obraz tej straty, weźmy roczny przerób buraków 200.000 cetnarów, więc strata: 200.000 X 1‘72 = 356.000 złr. wynosić będzie.

Do powyższego przykładu wziąłem umyślnie skład buraka wyjątkowo dobry, gdyż mało jest w przecięciu buraków o 14°/n cukru i 2°/₀ soli obcych, czyli o ilorazie 87*5 W powyższym przykładzie widzimy dwojaką stratę : stratę mechaniczną (fabryczną) wynoszącą 1 *5 °/₀ i stratę chemiczną, wynoszącą 3 °/₀. Fakt ten wystarczy do przekonania się, czem jest dla fabrykacyi cukru mechaniczny, a czem chemiczny postęp. Przy burakach gorszych stosunek straty mechanicznej do chemicznej jeszcze korzystniej wypadnie. Porównawszy skład rozmaitych buraków, musimy przyjść do wniosku, że jest możebność otrzymania buraków o czystych sokach, t. j. mających więcej cukru a mniej towarzyszących mu obcych soli.

Bozbiór tej kwestyi pozostawiam rolnictwu. Jako cukrownik muszę tu podnieść tę okoliczność, iż producenci buraków mało się starają o produkowanie dobrych buraków. Policzywszy straty wynikające w fabryce przy przerabianiu złych buraków, możnaby dobre buraki lepiej płacić, i dziwić się należy, że pomimo tylu usiłowań znakomitych fabrykantów nie ułożono dotąd sposobu kupna buraków podług wartości ich soków, do czego bez wątpienia z czasem przyjść musi. Złe buraki są w pierwszym rzędzie przyczyną wielkich strat cukru. Jeżeli buraki są dobre, to można mechaniczne i chemiczne straty znacznie obniżyć.

Odczyszczenie soków buraczanych.

Najważniejszą dążnością każdego fabrykanta, jest niezawodnie otrzymanie czystych soków. Każdy podnosi swą zasługę, jeżeli mały procent cukru w melassie wykazać może i to jest rzeczywistą zasługą.

Tylko na tej drodze możebny jest postęp w cukrownictwie i tylko w skutek czystych soków może być melassa w porównaniu z dzisiejszą lepiej zużytkowaną. Otrzymanie czystych soków wprost z buraka nastręcza nam sposobność do prawdziwie korzystnych i celowi odpowiednich wynalazków, gdyż złe tylko w początkach a nie w dalszym rozwoju usuniętem być może. W tej mierze robiono wiele doświadczeń, wiele w życiu praktycznem zastosowano, lecz nie tak jak być powinno. Dwie chemiczne operacye : saturacya i fil-tracya są jedyną zdobyczą teoryi, w cukrownictwie zastoso-sowaną, lecz sądzę, że nie tak, jak być powinno. Mało zwracamy uwagi na te jedyne środki i tak np. uważają niektórzy za zasługę, źle to jest mało filtrować, przez oszczędność niby na kościach. Fabrykant surowego cukru mniema, że filtracyi nikt mu w cukrze nie zapłaci, co jest mylnem ; fabrykant białego cukru także oszczędza kości, a jakiż ztąd wynik — nic innego jak tylko większa ilość melassy. Wszelkie tu poczynione urządzenia i wydatki wypłacają się, gdyż tylko przy należytem urządzeniu fabryki i przy oddzielaniu dobrych soków od złych, można znaczną część melassy ominąć.

Jakaż to dzisiaj u nas filtraeya? Sąż kości tym środkiem, jakim być powinny? zapewne nie! czyż przyczyna tego leży w kościach? — znowu nie! — czyż odsoliwszy soki, pozostawiamy sole w kościach? — po raz trzeci nie. Wyługujemy je napowrót starannie, a co najgorsza, iż uważamy za stosowne wysłody z dobremi sokami mięszać. Ja sądzę, że wysłody w ogóle nie mają tej wartości jaką im nadajemy, i one są także głównem źródłem melassy. Filtraeya i wy-słodzenie jest tak bardzo ważną rzeczą, że pozostawiam sobie opracowanie tego tematu na później.

Każda metoda prowadząca do zużytkowania melassy w inny sposób niż przez otrzymanie czystych soków w pierwszych operacyach, jest i musi być celowi nieodpowiednią, gdyż sole soków buraczanych, coraz więcej są skłonne do powstrzymania krystalizaeyi cukru. Pomiędzy sposobami czyszczenia soków możemy rozróżnić dwa, to jest bezpośredni i pośredni, czyli: oddalenie obcych soli jako takich, lub przeistoczenie ich w inne związki chemiczne, łatwiej się oddalić dające. Pierwszy sposób jest właściwszy, gdyż w drugim razie nie oddalamy obcych soli wprost, lecz tylko szkodliwość ich zmniejszamy bez znaczenia na dalszą pracę.

Ponieważ oddalenie obcych soli, jak na początku powiedziałem, jest nader trudne i do dziś dnia nierozstrzygnięte, czepiono się przeto wymijających prostą drogę sposobów, a w każdem dziele cukrowniczem mamy ich wiele

Nadmienię tu tylko o jednym sposobie, dla tego, że w nowszym czasie znowu pod rozwagę go wzięto. Sposób ten polega na przemianie żrących soli w połączenia chloru.

Michaelis zalecił już dawno tę drogę, która w życiu praktycznem znalazła zastosowanie, a osiągnięto taki wynik, że siła tworzenia melassy tych soli zmniejszoną została ze stosunku 1 : 10, do stosunku 1 : 5.

Ponieważ jednak za pomocą filtracyi przez kości 30°/0 soli odłączyć ze soków zdołano, przez co stosunek cukru do obcych soli korzystniejszy się okazał, więc metodę powyższą (Michaelis [Chlorcalcium], Siemens [Chloraluminimum]) za-

(C. d. n.).

Do dzisiejszego numeru dołącza się materyały do słownika technicznego oraz tablice nr. III, IV i V.

Treść : Sprawy Towarzystwa. — O dorożce parowej systemu Amadeusza Bollé (z rys.). — O kanalizacji miasta Lwowa (Dok.).. O postępie cukrownictwa w najnowszych czasach.    _

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu    kosztuje 30 ct

. w. a.

ma-

'i

BIURO

rząd. npoważ. inżyniera cywilnego znajduje się obecnie

przy ulicy Sakramentek 1. IB. we Lwowie.

„Inżynierya i Budownictwo“

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i szyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi:

na prowincyi i z]a granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1. 4. ?e Lwowie

poleca swoją pracownię

introligatorską i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót. Zamówienia tak miejscowe jak i zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct., z oprawą I złr. 20 ct.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. [Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

inżynier cywilny z upoważ. rząd.

w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta, przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze na swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

Poleca

CEMENT KRAJOWY swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

u Jana .Schumana

plac Maryacki 1. 9.

MUZEUM

IMIENIA DZIEDUSZYCKICH

jest otwarte dla Publiczności

łażdej Środy i Soboty od godz. 11. rano do gcdz. 6. po pohdnin, łażdej Niedzieli i w Święta od godz. 10. rano do godz. 1. po poi.

Profesorowie z uczniami chcący korzystać ze zbiorów, tudzież osoby mające zamiar pracować w Muzeum lub przejeżdżający zechcą się zgłosić do kustosza P. Wład. Zontaka, na dole, codziennie od godz. 10. do 12. z wyjątkiem Poniedziałków, w które Muzeum z powodu czyszczenia i porządkowania dla każdego jest zamknięte.

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

Ili

Fr Rychnowskiego

we Lwowie, «lien. Ossolińskich 1. lO.

złr. 2. ct. 50 w Niemczech Mik. 6.

fjtSST" Prenumerować można we ■wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

BRACI ICZILAK

Pod redakcyą prof Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

KOSMOS

organ polskiego Toni. Przyrodników imienia Kopernika.

Kosm08 wychodzi w zeszytach miesięcznych, z broszurowanych, około -40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami iitografowauemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w ks'egarni Gubryriowicza & Schmidta na prowincyi złr. 3,

PRACOWNIA STOLARSKA

Lwów, ul. Łyczakowska 1. 27. wykonuje wszelkie roboty w zakres stolarstwa wchodzące i uskutecznia takowe według najnowszych wzorów i najlepszej kon-strukcyi z materyałów doborowych.

Zamówienia tali w miejscu jak i z prowincyi wykonuje jak najstaranniej po cenach nader umiarkowanych.

Przegląd Techniczny pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty : w Warszawie: rocznie rs. 10; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Re-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 48, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

■ /u 6: ///

.fiarofWi j'Ud'temu Jbmaxûiuza,

.fiarofWi j'Ud'temu Jbmaxûiuza,

ttr

_jmr

i-,

CT

O n nO

Q>

Oi

j.

tW

ff

oC

f

UlnK

1K

mTl

2Î

tCU o

i-#

jo °

<•;-

ii

■H±

•~n<Ź \jS~*

ta,

3U53

!|

!;

Ii;

ii

x-

ITT

■"i —?

jl.

j3.

r*

;n?

tht

:x

]>

TV

j:

Ai

<j£5£

P\ *

+•

i\

à.

\\

l*A_

*•

**!

im

r>

fl

st

1    —-—1

hl

7‘

v.

«3j

\>.

J*

Tn

a,

yoj

r »t

Vr

5"

Œo

Iä

~t

*<Ä

ihm

Sc?

•4

is

W- IV

«î'pi

te»

L³

J3

3!

Ci

PPt

fr----j- ¹ ¹

*"■-**■ '**•“1 * *t

tS-r-3

u--n

iffi!

T-'-'Ü

■;in:|:

J-—f

Jüî

s;

Ni

-r

»y

p;

=L....

YY te'"fe4o) !    !

j- if______ni]_____i^-|4-pg^A4

pL..Ü..,    /';

l^TTN // J

-\

//

/!

\f

.i.

fl

,c~3

,\-

d,

ÿ\.:

> ;

S "

fr

.

'

*■«

j

\

\

-,

/

)

'

i.:    !

\

I

,

')

!

X>

ii_

JJxnn^rua J S S'/.    fYU/

G3»

X-

Dortxi éa fjar&ma

"TQ)

<4T

s L/slemu Jcrnac/r//jxa < %xx//e.

k//s, /

V\ O

M a : W.

x;

fl

!!\

xf

Ha

LL_.

UJ

-I

r.

-'ii-i

Ür-

srîh

Ü fc

Pt-

:u

\\

//

'/y

n(o\

/vc//.

c?

S)#*

y.

J tu

3

., ,__c--1

ir=-^o]

K).

O

>Vx4*~ M\Vw<}

T~.....C"

17

N.

?■

AUT. irvy PRlEMYXk.LWUW.

c

)

/

>*•

;

(

.

i

i

- - V

/

Wyrazy do słownika technicznego.

2069.    Strzemię, n. Hängcanker, Gabeleisen, pas żelazny do zawieszenia lub połączenia części konstrukcyjnych.

2070.    s. z płytą, Hängeanker mit Tragschiene.

2071.    1 rzpień, n. Dorn, Dolle, Bolzen, pręt do połączenia kamieni lub belek.

2072.    Strzępia, n. Schmatzen, f. pierre $ attente, a. tusses, toothing-stones kamienie lub cegły wystające celem związania z dalszym murem.

2073.    s. zębate, n. Zahnschmatzen, f. chaîne de pierres, a. upright toothing.

2074.    s. stopniowe, n. Stufenschmatzen, Abtreppung, f. denture au retraite, a. reccu-toothing.

2075.    Szabry, n. Stein-Abfälle, odłamki kamienia powstałe przy robocie kamieniarskiej w łomie lub na placu budowy.

2076.    Szczotka murarska, n. Maurerpinsel, f. brossette, a. brush, używana do bielenia i nakrapiania murów wodą.

2077.    Tarka, n. Beibebret, Ileibstock, f. applanissoire, a. float, deszczułka z rękojeścią do wygładzania wyprawy.

2078.    Układ spojów, n. Maurerverband, f. appareil, a. blond in masonry, prawidłowe łączenie (wątków) składników w jedną całość.

2079.    u. krzyżowy, n. Kreutzverband, f. liaison croisée, appareil à croisettes, a. cross bond, zestawienie warstw o spojach pionowych powtarzających się w każdej czwartej warstwie.

2080.    u. kowadełkowy, n. Blochverband, f. liaison anglaise, appareil dit anglais, a. block-bond, old english-bond, zestawienie warstw naprzemian wozówek i główek.

2081.    u. polski, n. polnischer Verband, f. appareil polonais, a. header and - stretcher - bond, od lica wozówki lub główki, próżnia wewnątrz wypełniona gruzem lub murem.

2082.    u. twierdzowy, n. Festungsverband, Stromverband, f. appareil en épi couché, a. brich laid herring - bone - lihe, od lica leżą wozówki lub główki, zaś wewnątrz muru cegły podług przekątni, (używany przy grubych murach).

2083.    Warstwa, pokład, n. Schichte, f. cours, assise, a. cors, course, bed, poziomy układ cegieł łub kamieni w ich grubości.

2084.    w. na rąb, w. rębowa, n. Bollschichte, f. assise de champ, a. upright course, cegła kładziona szerokością do pionu.

2085.    Wozówka, przejma, n. Laufer, f. carreau, pauneresse, a. stretcher, cegła, kamień lub cios wzdłuż do lica.

2086.    Wyprawa n. Putz, Verputz, f. enduit, a. plaister, pokrycie muru zaprawą.

•w

Rodź aje zawias.

2125.    Zawiasa z krukiem n. Hackenband, Kegdband, Aufsatzband, f. penture à gond, pomeile simple, a. hinge with look and hook.

2126.    z. polska, n. Langband, f. penture longue, a. straphinge, składa się z długiego wąskiego pasa z zawojem do przybicia do drzwi i z kruka.

2127.    z. kątowa, n. Winkelband, f. pomelle à équerre, a. single gamet, pas zawiasy, zgięty pod prostym kątem w płaszczyźnie drzwi.

2128.    z. krzyżowa, n. Kreutzband, f. pommelle simple en T, a. double garnet, crosse tailed hinge, o dwóch pod prostym kątem krzyżujących się pasach.

2129.    z. flamandzka, n. flämisches Band, f. penture flamande, a. flemish-loop, długa o dwóch pasach owiniętych około jednego kruka, z których jeden przybija się na wewnętrznej, drugi na zewnętrznej stronie drzwi.

2130.    z. tarczowa, n. Schlippenband, f. pomelle simple u guerre di ar onde, pas zawiasy ma kształt tarczy.

2131.    z. esowa, n. Bockshordband, f. pomelle simple en S, pas ma kształt podwójnego S.

2132.    z. Bedmunda, n. Bedmund!śches Band₉ f. penture a la Bedmund, a. Bedmundspatent-hinge, w której kruk stożkowy opatrzony jest tulejką na smarowidło.

2133.    z. zagięta, n. gekröpftes, gekripptes Band, f. penture coude, a. bent hinge, z końcem zagiętym przy zawoju.

2134.    z. francuska wpuszczana, n. Fischband, Einsetzband, eingestemtes Band, f. fiche à vase, a. bull hinge, w której kruk wpuszcza się w odrzwi, a zawiasa w otoczyny drzwi lub okien.

2135.    z. składana odwrócona, n. Verkehrtes Charnierband, Klappstückband, f. couplet a pans, dozwala obrót tylko o 90°

2136.    z. składana narożna, n. Aufsatzeharnierband, Kopfband, o wąskich blaszkach.

Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uivag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego ive Livowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

Z I, Związkówèj drukarni, hotel Żorża.

Rodzaje wypraw:

2087.    wyprawa pod gont, w. surowa, u. Anwurf, Rauhwerk, f. crépi, enduit d' une couche, a. rougli coarse plastering, jednorazowe narzucenie zaprawy z wyrównaniem tylko zapomocą gonta murarskiego.

2088.    W. gładka, n. feiner Verputz, f. enduit en trois couches, a. complet plastering, surowa wyprawa zagładzona tarką.

2089.    w. groszkowana, n. Stockhammer putz, za pomocą drewnianego młota o nasiekanej płatni.

2090.    w. z narzutem żwirowym, n. Spritzwurf, f. enduit hourdê, jet de chaux, a. squirted skin, na zwyczajną świeżą wyprawę narzuca się drobny żwir.

2091.    w. od miotły, w. kędzierzawa, n. Stepputz, Bescupist, f. enduit hrette, hrcttellć, a. regreted skin, wyrobienie zagłębień na świeżej wyprawie za pomocą tępo ściętej miotły, tworząc powierzchnię barankowatą.

2092.    w. wapienna, n. Mörtelverputz.

2093.    w. cementowa, n. Zementverputz,

2094.    w. gipsowa, n. Gipsmörtelputz.

2095.    Zakrętka.

2096.    z. zwykła, n. Vorreiber, Fensterreiber, f. tourniquet, happe a. snacked turn bucie, ze żelaza lub mosiądzu w kształcie kruka z końcem do wśrubowania, służy do przymykania okien lub drzwi.

2097.    z. do wpuszczania, n. Vorreiber mit Einlassblech, zamiast śruby opatrzona blaszką do wpuszczania w ramę okienną.

2098.    z. podwójna, skrzydlata, n. doppelter Vorreiber, o dwóch ramionach obracających się około wspólnego trzpienia.

2099.    z. francuzka, n. französisches Ruder, ma jedno ramię kształtu elipsy i może przyciskać równocześnie dwa skrzydła.

2100.    Zasuwa, n. Schub-Ricgel, a. bolt, służy do zamykania skrzydeł drzwi lub okien.

Części składowe zasuwy:

2101.    zawora, n. Riegel, a. bolt, opatrzonej

2102.    guzem, n. Knopf, i poruszanej między

2103.    konikami, n. Führungsbügel lub w

2104.    pochwie, n. Führungshülse.

2105.    Zasuwa zwykła, n. gewöhnlicher Schubriegel, przy której koniki bezpośrednio przymocowane są do skrzydła drzwi lub okna.

2106.    z. oczepowa, n. Schubriegel mit Unterlagsblech, przy której niki lub pochewka osadzone są na podkładce blaszanej zwanej oczepem.

122

Jej części składowe:

2116.    zawory, n. Zugstangen, zagięte w skrzynce w kształt łabędziej szyi, n. Schwannenhals.

2117.    chybotką, n. Ruder, do poruszania zasuwy.

2118.    zasuwa obrotowa, zasuwa hiszpańska, w. Espaniolette-Stange, Bayonete-Stange, zawora na końcach zagięta i obracająca się około własnej osi za pomocą chybotki, osadzonej w połowie długości, przez co następuje równoczesne wychwycenie zgiętych końców z kluczek.

2119.    Zatarcie, n. Verreiben, gładzenie wyprawy tarką.

2120.    Zawiasa, n. Band, f. peniure, fiche, a. hinge, część okucia służąca do zawieszenia drzwi lub ram u podwojów.

Jej części składowe:

2121.    kruk, n. Thürhacken, Stützkegel, f. gond, a. hook, składowa część niektórych zawias, którą wbijamy w odrzwi, aby na niej osadzić właściwe zawiasy.

2122.    pas, n. Band, f. pomelle, fiche, a. gemmel, część składowa niektórych zawias, przybita do drzwi lub okien.

2123.    zawój, ucho zawiasy, n. Bandöse, a. lopp, część zawinięta pasa do nasadzenia na trzpień kruka.

2124.    trzpień kruka, n. Kegel, część kruka wchodząca zawiasy.

w za-

Części składowe:

2109.    pręt zawory, n. Triebstange.

2110.    pudełko, n. Kasten, dla ujęcia mechanizmu poruszającego.

2111.    kluczka, n. Verschlusskloben.

2112.    chwytak, n. Verschlussnase.

2113.    zasuwa z chybotką jednoprętowa, n. Basquill mit einer einzigen Triebstange.

2114.    z. z chybotką o zaworach zazębionych, n. Basquill -Verschluss mit Zahnstange, zawory w skrzynce zaopatrzone są zębami zachodzącemi w zębate kółko.

2115.    z. z chybotką o zaworach wygiętych

Schwanenhälsen.

u. Basquill mit

2107.    zasuwa wpuszczana, francuzka, n. Kantriegel, eingestemmter Schubriegel, w której oczep licuje do powierzchni drzwi lub okna, a zawora z pochewką wpuszczone są w drzwi lub okno.

2108.    z. z chybotką, (baskil), n. Basquill, Bascul, f. crémone, serure à bascule, a. basquill, zasuwa, której zawory jednem poruszeniem mechanizmu wysuwają się jednocześnie.

za

123