Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi icynosi rocznie

.    .    6 złr.

półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

DŹWIGNIA

Redakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesy onowany budowniczy ; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upowaź. rządowem.

omawia p. prelegent konstrukcyę własnego pomysłu, która na tern polega, iż szkodliwe wpływy przy naciąganiu obręczy powstające usu- jącej wiadomości).

wzmo-

przymocowane i naciągnięte obręcze pękać nie będą, a gdyby w skutek złego materyału wydarzyły się wypadki, natenczas obręcze odpaść nie mogą. Konstrukcya ta da się zastosować do wszystkich gatunków kół, nie wyłączając tendrowych i lokomotywa Co do kosztów urządzenia jest ta konstrukcya najtańszą.

W końcu przytacza p. prelegent kilka konstrukcyj z najnow-wierają większą ilość węglika szych czasowr, a przy pomocy opracowanych szkiców poddaje odnośne

pomysły krytyce. Główną wadliwość dotychczas znanych konstrukcyj

Sprawozdanie ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 9. kwie-nia b. r. Przewodniczący p. Kaciborski. Obecnych 59 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia udziela p. przewodniczący głosu p. Gargasowi, który mówi o przyczynach pękania obręczy przy kołach kolejowych i nowej konstrukcyi własnego pomysłu, zapobiegającej pękaniu i zesuwraniu się obręczy. Częste wypadki, jakie się zdarzają przez pęknięcie obręczy przy kołach wozowych, tenderowych i lokomotyw zwróciły uwagę wszystkich fachowych techników, którzy zastanawiali się nad sposobami usunięcia tych wadliwości. Usunięcie pęknięć obręczy uważano za niemożebne, wychodząc z tego stanowiska, że tylko ulepszenie materyału może złemu zapobiedz. Zdaniem p. prelegenta zdarza się najczęściej pękanie obręczy przy takich gatunkach stali, które za w sobie, a zatem przy tych, które są twardsze. Przy kolejach dąży się zwykle do tego, ażeby obręcze stalowe jak najmniej się zużywały, przeto używa się stali o wyższym stopniu twardości. Te dwie własności, twardość i kruchość są ze sobą niejako prawem natury związane, więc przez osiągnięcie pożądanej własności, wyradza się druga szkodliwa. Usunięcie pękań obręczy przez polepszenie materyału mającego zarazem posiadać znaczny stopień twardości, jest rzeczą trudną do przeprowadzenia. Łatwiej bowiem można ten cel osiągnąć na drodze konstrukcyjnej, gdy siły wywołujące pękanie z siłami oddziaływaj ącemi wzajemnie znosić się będą.

Siły wywołujące pękanie powstają przez :

1)    Zbyt silne naciąganie obręczy.

2)    Kruchy materyał obręczy.

8) Niską temperaturę, która wytrzymałość obręczy znacznie zmniejsza.

4) Dziurawienie kół i obręczy w celu silnego połączenia ich ze sobą.

5)    Słabą konstrukcyę kół.

6)    Nierówny czyli niesymetryczny przekrój obręczy.

Następnie omawia p. prelegent wpływ tych czynników na wytrzymałość koła i zachowanie się takowych względem siebie, podając przytem wzory empiryczne do obliczenia wytrzymałości koła. Nadto przedstawia p. prelegent graficznie wytrzymałość koła i przychodzi do wniosku, że koło samo nie posiada dość silnej podstawy dla kruchego materyału obręczy. Przez naciąganie obręczy na kole nie wydłuża się obręcz, lecz obwód koła zostaje zmniejszony, względnie zgnieciony. Te części koła, które mają najmniejszą siłę oddziaływania lub wytrzymałość, osiadają. W środku, pomiędzy dwoma sprychami, w miejscach najsłabszych, jakoteż w tych, które na obręcz najsilniej oddziaływają, t. j. na sprychach, powstają najwdększe szkodliwe prężenia, które często są tak silne, że obręcz sama od siebie pęka. W środku zaś pomiędzy temi najsilniejszemu prężeniami jest miejsce obojętne w obręczy, które dla przymocowania śrubami na wskroś przechodzącemu najwłaściwszem się wydaje. W dalszych wywodach nięto, a niesymetryczny przekrój obręczy wyrównano. Szkodliwe naprężenia w obręczy dadzą się przez to usunąć, gdy obręcz o i/₂ mm.

różnicy w średnicach naciągniemy. Ta różnica ¹/₂ mm. nie służy do tego, by obręcz wyprężyć, lecz służy tylko do wyrównania zagłębienia obręczy, powstałego od noża tokarskiego, tudzież do wytworzenia szczelnego przylegania obręczy na kole. Wyrównanie niesymetrycznego przekroju obręczy uskuteczniono przez nadanie tejże cnienia, ku środkowi skierowanego. Wzmocnienie to zabezpiecza obręcz przeciw wszelkim bocznem uderzeniom, tudzież służy do dalszego silnego połączenia koła z obręczą. Przy pomocy odnośnych rysunków opisuje p. prelegent szczegóły konstrukcyi i utrzymuje, że takowa jest blizko 1*7 razy mocniejszą od dziś używanych. Tym sposobem

widzi p. prelegent w tern, iż kosztem wytrzymałości kół i obręczy bywają umocowane.

Zgromadzenie przyjęło wykład hucznemi oklaskami. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Epier i zapytuje, czy ta konstrukcya została w praktyce wykonaną? P. prelegent odpowiada, że czyni dopiero starania, celem uzyskania patentu na swój wynalazek.

P. Maszkowski czyni wniosek, ażeby Zarząd zechciał urządzić dla. członków Towarzystwa w porze letniej wycieczkę naukową do Nadworny (Wniosek przyjęty). P. przewodniczący oznajmia, iż z powodu nadchodzących świąt Wielkanocnych odbędzie się następnie zgromadzenie 80. kwietnia b. r.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 30go kwietnia b. r. Przewodniczący p. Gostkowski, obecnych 67 członków i 4 gości.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia oznajmia p. przewodniczący, iż z powodu nadchodzącej pory letniej będą zgromadzenia tygodniowe odroczone aż do jesieni, a natomiast będą urządzane wycieczki naukowe w okolice Lwowa. — Członek Towarzystwa p. Szczepaniak z Zagrzebia będzie miał w sobotę dnia 7. maja b. r. wykład publiczny na dochód Zagrzebian „O trzęsieniu ziemi w Zagrzebiu i okolicy“. Członkowie będą mieli wstęp bezpłatny (miejsca stojące) za okazaniem kart legitymacyjnych. Wykład odbędzie się prawdopodobnie w wielkiej sali ratuszowej. — Na zgromadzeniu tygo-dniowem dnia 12. marca zapadła uchwała, ażeby Zarząd zechciał się nad tern zastanowić, czy nie byłoby wskazauem, ażeby Towarzystwo zajęło się wydawnictwem analizy cen. Zważywszy, iż w Namiestnictwie pracuje od 3 lat nad tym przedmiotem osobna komisya, która wkrótce pracę swoją ukończy, uchwalił Zarząd nie rozpoczynać odnośnych czynności, dopóki Namiestnictwo nie wyda tej publikacyi, ażeby w gotowym już materyale potrzebne poprawki poczynione być mogły.— Następnie wzywa p. przewodniczący sekretarza do odczytania pisma członka p. Zajączkowskiego, inżyniera w Przemyślu, który donosi, iż tamże przy budowie fortyfikacyj zostało opróżnionych kilka prowizorycznych posad dla ukończonych techników (Powzięto do zadawala-

Z porządku dziennego zabiera głos p. przewodniczący i mówi o odgromnikach. Na wstępie omawia p. prelegent najważniejsze ba-

Zielone Święta wycieczkę naukową do

dania Franklina, który się nad tem zastanawiał, czy elektryczność powietrza jest taka sama jak elektryczność tarcia. Teorya wymaga, ażeby odgromnik składał się z trzech części, t. j. iglicy, trzonu i dy-wizora. Iglica winna być z metalu trudnotopnego i łatwo przeprowadzać elektryczność. Pierwotnie zalecano platynę jako najodpowiedniejszy metal dla iglicy. Zapomniano jednak o tem, że platyna należy do złych przewodników elektryczności. Akademia francuska uznała ten błąd i zaleciła srebro. W najnowszych czasach zalecają miedź jako najodpowiedniejszy ku temu celowi metal. Aby zapobiedz śniedzeniu miedzi obciąga się kolec iglicy złotem. W dalszym wywodzie przytacza p. prelegent obszerne wyniki badań Holtza, poczynione z odgromnikami, a poparte licznemi datami. Według tych badań okazuje się, iż koło ochronne, wyznaczone przez Akademię umiejętności w Paryżu, nie może być uważane za granicę, do której odprowadzenie elektryczności powietrza jest skutecznem. Kównież wykazał Holtz na podstawie danych statystycznych, że na 100 wypadków uderzenia piorunu, w 88 wypadkach uderzył piorun pod 45°. Wysokość iglicy jest dowolna, a w każdym razie jest lepiej stawiać więcej iglic. Najnowsze naukowe badania wykazały, że przez izolowanie drutu odprowadzającego na dachu budynku nie chroni się takowego od uszkodzenia, lecz owszem przyczynić się to może do spowodowania wypadku. Dlatego też należy przy racyonalnym systemie przeprowadzić połączenie drutu z dachem. Urządzenie konduktora winno polegać na prawie Ohma. Konduktor winien być niejednakowej szerokości, lecz czem więcej się zbliża do ziemi, tem szerokość winna być większa. W tym samym stosunku winien być ciężar konduktora większy, czem więcej się zbliża do ziemi. Karsten obmyślił w tym celu tabliczkę ciężarową, w której podane są ciężary drutu, odpowiadające jego odległości od ziemi. Chodzi o to, czy wybrać żelazny czy miedziany drut dla konduktora ? Stosunek przewodnictwa miedzi do żelaza wynosi 6 : 1. Przekrój miedzianego drutu może wynosić */₆ przekroju żelaznego drutu. W dalszym wywodzie przytacza p. prelegent prawidła, według których odbywa się rozgrzanie drutu. Część odgromnika wchodząca w ziemię nazywa się dywizorem. Akademia francuska wydała przepisy dotyczące urządzenia dywizora, które jednak okazały się szkodliwemi, gdyż odprowadzano elektryczność do cysterny izolowanej, przez co wytwarzała się influencya. Holtz utrzymuje, iż do odprowadzenia elektryczności należy dla każdej iglicy zakopać płytę miedzianą */₂ m. Q powierzchni mającą. Dywizor nie powinien być wpuszczony ani za płytko ani też za głęboko. W końcu omawia p. prelegent szczegółowo próby, jakie przeprowadzić należy celem przekonania się o dobrem funkcyonowaniu omówionych urządzeń. Zgromadzenie przyjęło wykład z wielkiem uznaniem. Na tem zamyka p. przewodniczący posiedzenie, oznajmiając przy tem, że następne zgromadzenie odbędzie się dopiero w jesieni.

Sprawozdanie

z 4. posiedzenia Zarządu, odbytego na dniu 22. maja b. r.

Przewodniczący p. br. Gostkowski, obecni pp. Bykowski, Kovats, Kaciborski, Stahl i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 4. kwietnia b. r. przyjęto bez zarzutu. Przyjęto dwóch nowych członków. Powzięto z uznaniem do wiadomości pismo prezydenta miasta Krakowa, lwowskiej Kady powiatowej, rad gminnych w Kopeczyńcach i Brzesku, donoszące o poparciu petycyi Towarzystwa w sprawie budowy kolei Transwersalnej. Kównież oznajmia prezydyum, że nadesłano od rozmaitych instytucyj autonomicznych poparcie dla petycyi Towarzystwa co do budowy kolei Transwersalnej (Powzięto z uznaniem do wiadomości). Sekretarz odczytuje pismo Wydziału krajowego, w którem tenże wyraża Towarzystwu podziękowanie za podjętą pracę przy ocenieniu memoryału p. inżyniera Łuniewskiego, w sprawie osuszenia błot Dnie-strzańskich, Kównocześnie zawiadamia Wydział krajowy, iż asygnował w kasie krajowej kwotę 162 złr. 71 ct. w. a. tytułem zwrotu kosztów litografii i stenografii, poniesionych przez Towarzystwo politechniczne przy rozprawach i ocenieniu projektów regulacyi górnego Dniestru (Powzięto z uznaniem do wiadomości). Powzięto do wiadomości pismo lwowskiego Koła literackiego, które oznajmia, iż nie może na razie się przychylić do wniosku Towarzystwa politechnicznego co do zwołania ankiety w sprawne reformy szkół średnich, gdyż Sejm przekazał wygotowanie odpowiednich, do reformy szkół średnich, dążących wnio- j sków nie samej Akademii umiejętności, lecz Wydziałowi krajowemu w po- ! rozumieniu z Kadą szkolną i komisyą wydelegowaną przez Akademię umiejętności. Zarząd uchwala wrstrzymać się z czynieniem dalszych |

kroków w tej sprawie, dopóki Towarzystwo pedagogiczne nie ogłosi drukiem swego sprawozdania o reformie szkół średnich. — Magistrat Nowego Sącza donosi o rozpisaniu licytacyi na przedsiębiorstwo budowy szkoły wydziałowej w Sączu. Zarząd poleca prezydyum rozgłosić dotyczące obwieszczenie pomiędzy członkami z zaproszeniem do wzięcia udziału w licytacyi. — Powzięto do wiadomości pismo austr. Towarzystwa inżynierów i architektów w Wiedniu, które oznajmia, iż równocześnie przesyła normę dla ogłaszania konkursów na plany gmachów publicznych, a co do dalszego zapytania zarządu, udzieli wkrótce swoich zapatrywań na tę sprawę. — Sekretarz odczytuje pismo członka p. Kusiby, który oznajmia, iż przedkłada Towarzystwu na okaz wyroby z czarnej glinki, wykonane ręcznie przez niego. Nadto uprasza p. Kusiba, ażeby te wyroby po obejrzeniu oddano do muzeum hr. Dzieduszyckiego. Zarząd poleca prezydyum uczynić zadość temu życzeniu.— Dotychczasowy reprezentant w Wieliczce, p. Strzelecki, uprasza o uwolnienie go od pełnienia dalszych obowiązków i proponuje jako swego następcę p. Koszkę, inżyniera Kady powiatowej. Zarząd przyjął wniesioną rezygnacyę z ubolewaniem do wiadomości, i poleca prezy-dyiim wyrazić p. Strzeleckiemu podziękowanie za trudy poniesione podczas kilkoletniego zastępowania spraw Towarzystwa. Kównież przychyla się Zarząd do propozycyi p. Strzeleckiego i uchwala zaprosić p. Koszkę na reprezentanta w Wieliczce. — Powzięto do wiadomości pismo p. Duniewskiego, w którem tenże oznajmia swoje wystąpienie z Towarzystwa. Kównież powzięto do wiadomości zgłoszenie pp. Hejm-by i Meussa, iż występują z Towarzystwa. Imieniem komisyi słownikowej czyni p. Kovats wniosek, ażeby Zarząd upoważnił komisyę do wejścia w bliższe porozumienie z komisyą słownikową krak. Towarzystwa technicznego względem wydawnictwa materyałów do słownika technicznego (Wniosek przyjęto). Nadto czyni p. Kovats wniosek, ażeby Zarząd zechciał uchwalić kredyt do wysokości 25 złr. w. a. na powtórny przedruk początkowych arkuszy słownika, wydawanych jako dodatek do „Dźwigni“, gdyż nakład jest zupełnie wyczerpany, a zgłoszenia o takowe są liczne (Wniosek przyjęto). Zarząd uchwala pokryć z funduszów Towarzystwa koszta urządzenia odczytu p. Szczepaniaka na dochód Zagrzebian, wynoszące kwotę 19 złr. w. a., całkowity zaś dochód z odczytu ma być odesłany na rzecz Zagrzebian. W myśl uchwały zgromadzenia tygodniowego z dnia 9. kwietnia b. r. poleca Zarząd prezydyum urządzić na Nadworny pod warunkiem, że zbierze się dostateczna liczbą uczestników. Sekretarz odczytuje pismo krakowskiego Towarzystwa technicznego, które podnosi ważność sprawy restauracyi królewskiego zamku „na Wawelu“ i czyni wniosek, ażeby Towarzystwo politechniczne wspólnie z krakowskiem Towarzystwem technicznem domagało się u sfer kompetentnych o rozpisanie konkursu na potrzebne plany restauracyi. Zarazem przesyła krakowskie Towarzystwo techniczne odpis memoryału, który ma być wystosowanym dla poparcia tej myśli do instytucyj, korporacyj i osobistości, których wpływ zdołałby wyjednać wolną konkurencję odnośnych planów. Zarząd uchwala wybrać dla tej sprawy referenta w osobie p. Stahla, który ma na najbliższem posiedzeniu Zarządu odnośne wnioski poczynić. Na tem zamyka p. przewodnicząc}' posiedzenie.

0 kanalizacyi miasta Lwowa.

Wykład p. W. Ibjańskiego, inżyniera, miany na zgromadzeniu ty-godniowem Towarzystwa politechnicznego na dniu 19 marca 1881.

Oceniając zdrowotne stosunki pewnej miejscowości, zwracamy zwykle uwagę na czystość powietrza, jakość i ilość wody, gdyż głównie te względy nadają zdrowotny charakter. Warunki te naturalne są różne w różnych miejscowościach. W jednych wyziewy i zgniła woda zatruwają i niszczą nasz organizm, lub dla braku wody ludzie egzystować nie mogą. W innych znowu miejscowościach warunki te są mniej lub więcej sprzyjające zdrowotnym stosunkom Jednakże obok swej zależności od natury zdrowotne stosunki zależą także bardzo od samych mieszkańców.

Jako odstraszający przykład zależności zdrowotnych stosunków od mieszkańców może posłużyć miasto Lwów. Przed

1. Dla spływania wody deszczowej, gdyż spływanie otwartemi rynsztokami połączone jest z mnóstwem niedogodności.

staw wcale nie

laty miasteczko rozrzucone nad Pełtwią, kąpiące się w zieloności, miało wody podostatkiem i powietrze zdrowe. Nieczystości wywożono na pola, a wyziewy pochłaniała roślinność. Następnie z każdym rokiem przybywało mieszkańców, a z nimi rosła ilość odchodów, które kiedyś cenione, stały się w skutek swej ilości istnym ciężarem dla miasta. Ponieważ wywóz wiele kosztuje, więc albo gromadzono je w jamach aż się te jamy zapełnią, a zapełnione przykrywano ziemią dla przyzwoitości; albo wpuszczano do tak zwanych kanałów kał, który w nich pozostawał aż do nadejścia ulewy. Mała część właścicieli decydowała się ponosić znaczne koszta wywozu kału. Dzisiaj dla scharakteryzowania powietrza we Lwowie, dosyć wyobrazić sobie tę straszną ilość wyziewów z dołów zakrytych ziemią lub otwartych, i z kanałów, które słusznie nazywają przedłużeniem kloak. Takiemi wyziewami ludzie muszą oddychać. Przez tę powierzchnię zasianą kloakami przesiąkają opady atmosferyczne do wody gruntowej, a wody takiej znów musimy używać, gdyż z istniejących wodociągów woda nie jest wystarczającą.

Jakżeż daleko dzisiejszym zdrowotnym stosunkom do tych, jakie kiedyś były.

Gnębieni chorobami, dziesiątkowani przez różne epidemie, musimy sobie radzić, idąc za przykładem innych wielkich miast.

Odchody, tego głównego nieprzyjaciela zdrowotnych stosunków, usuwają zwykle po za obręb miasta, albo przez spławianie kanałami po rozcieńczeniu wodą, albo przez wywożenie w różny sposób usystemizowane. Oba te systemy mają jeden cel: ochronę miasta od wyziewów i ochronę wody gruntowej od zakażenia; każdy z tych dwóch sposobów prowadzi do celu. Kwestya tylko, który dokładniej i taniej.

Dla zmniejszenia wyziewów jak również ich szkodliwości potrzeba co najprędzej usuwać odchody z miasta. Usuwanie to zapomocą kanalizacyi spławnej odbywa się ciągle; odchody zaraz po powstaniu płyną za miasto. Wywóz zaś choćby najlepiej usystemizowany może się tylko peryodyeznie odbywać, często w dość znacznych odstępach czasu. Przez spławianie więc odchody krótszy czas są w obrębie miasta.

Ażeby ochronić wodę gruntową od zakażenia, miejsca, gdzie się gromadzi kał, powinne być nieprzepuszczalne. Jak kanały spławiające odchody, tak również i kloaki systemu wywozowego możnaby zrobić nieprzepuszczalnemi ; ta tylko jest różnica, że kanały będące własnością publiczną są zwykle nieprzepuszczalnemi, a kloaki są tylko niekiedy takiemi, bo dla właścicieil domów wsiąkanie płynów jest bardzo pożądane, zmniejsza bowiem objętość zawartości kloacznych, które znacznym kosztem muszą wywozić. Sieć kanałów do spławiania odchodów kosztuje wiele pieniędzy, ale podobna sieć kanałów przy systemie wywozowym jest również niezbędną :

2. Dla ochrony domów od wilgoci potrzeba zwykle obniżać stan wody gruntowej przez drenowanie, a dreny wymagają również dla odpływu wody sieci kanałów. Nadto koszta czyszczenia kloak reprezentują przy systemie wywozowym poważną sumę pieniędzy, a w spławnym koszta te redukują się prawie do kontroli i konserwacyi.

Tych kilka uwag pobieżnie rzuconych ' wykazuje całą wyższość kanalizacyi spławnej. Zastosowanie jej jednak wymaga, żeby odchody kloaczne były w stanie ciekłym, gdyż w przeciwnym razie nie mogłyby płynąć kanałami. Dla zamienienia odchodów w ciecz dosyć płynną, potrzeba sprowadzać do kloak pewną ilość wody. Ilość ta zależną jest od spadku i formy przekroju kanałów : bo przy większym spadku i odpowiedniejszej formie ciecz spływająca może być gęstsza. Następnie zależy jeszcze od sposobu wprowadzenia wody do kloak : pewna ilość wody, puszczona na raz, dokładniej spłu-cze kloakę, aniżeli podwójna, potrójna nawet ilość spływająca drobnemi partyami.

Kanalizacyę spławną, wskutek zależności jej od ilości zużywanej wody, poprzedzały wszędzie wodociągi i towarzyszące im waterklosety ; gdyż tym sposobem mając wodę pod ręką można było takowej używać w dostatecznych ilościach do rozcieńczenia odchodów kloacznych. Mieszkańcy Lwowa, słabo zaopatrzeni w wodę, dźwigając ją z publicznych lub prywatnych studzien na piętra muszą jej oszczędzać. Do lwowskich kloak zatem spływa mało wody, odchody w skutek tego są za gęste i najlepiej urządzonemi kanałami płynąć by nie mogły.

Z jednej strony podniesione przezemnie sanitarne i finansowe względy przeciw wywozowi odchodów, z drugiej strony brak warunków do zastosowania kanalizacyi spławnej, ośmielają mnie do wystąpienia z projektem kanalizacyi miasta Lwowa, kanalizacyi zbliżonej bardzo do spławnej a niezależnej od obecnej konsumcyi wody.

Projekt mój opiera się na następującem rozumowaniu.

Obecnie woda z opadów atmosferycznych głównie trzema drogami spływa do Pełtwi, a mianowicie: przez Pełczyński staw, ruczajem od św. Zofii i Snopkowa, i Pasieczką z Pohulanki. Zakładając na tych drogach stawy, otrzymamy w nich znaczną ilość wody do dyspozycyi. Jeżeli stawy te umieszczone będą po nad kanałami, to woda z nich będzie mogła wpłynąć i do kanałów i do kloak.

Woda wpuszczona do kloak, spływając z nich do kanałów i kanałami za miasto, zabierałaby ze sobą odchody; a kanały zanieczyszczone spływającemi z kloak odchodami możnaby następnie spłukiwać wodą ze stawów.

Ten w ogólnych zarysach rzucony projekt w dalszym ciągu uzasadniam w trzech odrębnych kierunkach: technicznym, finansowym i sanitarnym.

W kierunku technicznym. Dla wykonania mojego projektu potrzeba :

1.    założyć stawy, i to tak wysoko, ażeby woda z nich mogła wpływać do kloak i do kanałów miejskich;

2.    zbudować sieć kanałów z odpowiednim spadkiem i połączyć tę sieć ze stawami i kloakami ;

3.    połączyć kloaki ze stawami;

4.    w końcu potrzeba dysponować dostateczną ilością

wody.

Na trzech drogach, któremi woda z opadów atmosferycznych spływa do Pełtwi, można małym kosztem pourzą-dzać stawy. Pełczyński staw wypadnie tylko trochę powiększyć, zatamować i uregulować. Staw ten nie należy wprawdzie do miasta, ale z łatwością możnaby uzyskać zezwolenie użycia go do naszego celu, gdyż potrzeba tylko zmienić kierunek i sposób odpływu wody, na czem

ucierpi.

Dla wody spływającej ruczajem od św. Zofii i Snopkowa można założyć staw przy moście murowanym na ulicy Stryjskiej. W końcu woda spływająca Pasieczką i od cmentarza Łyczakowskiego z łatwością da się zebrać w stawie przy klasztorze Sakramentek. Te trzy stawy będą zatrzymywać wodę na pewnej wysokości, a mianowicie : Pełczyński staw na wysokości 300 metrów nad powierzchnią Adryatyku, a stawy na Stryjskiem i przy klasztorze Sakramentek mało co niżej. I bez niwelacyi można z całą stanowczością twierdzić, że ta wysokość stawów będzie dostateczna, ponieważ teren miejski od stawów ku Pełtwi i w kierunku Pełtwi ciągle widocznie się zniża. Tylko kilku ulic daleko wysuniętych lub wysoko położonych nie będzie można obsłużyć wodą ze stawów.

Powtarzając tę operację możemy spłukać każdy z poprzecznych kanałów, a więc wszystkie drogi, któremi spływały odchody. Wodę, użytą do spłukiwania kanałów, puszczam wprost do Pełtwi, bo będzie prawie czysta.

Pozostaje jeszcze pytanie, czy wystarczy ilość wody, jaką dysponuje Lwów, do spłukiwania odchodów. Przypominając, że we Lwowie odchody 80.000 mieszkańców mogą być spławione, i że półtora litra odchodów produkuje na dobę jeden mieszkaniec, stwierdzam, że ilość odchodów, którą codziennie trzeba spławić, wynosić będzie 120 m. sz. Odchody te z jednej doby z łatwością ze sobą zabierze tysiąc metrów sześciennych wody, tem bardziej, że w tych 120 metr. tylko 10 °/₀ stanowią części stałe, a reszta należy do płynnych Przeznaczywszy sto metrów sześciennych wody do spłukania jednego kanału poprzecznego — ponieważ we Lwowie takich kanałów będzie dwadzieścia — do spłukania ich więc wypadnie użyć dwóch tysięcy metrów sześciennych wody. Poza tem potrzeba będzie jeszcze przeznaczyć 500 wody dziennie do spłukiwania kanału głównego środkowego, który najwięcej jest narażony na zanieczyszczenia. Sumując razem wodę potrzebną do spławiania odchodów i spłukiwania kanałów, wypadnie, że 3.500 m. sz. wody Lwów potrzebuje. Te 3.500 metrów wody musimy codziennie zabierać ze stawów — czy możemy? Woda, jaką mamy w stawach do dyspozycyi, która powstała przez zatamowanie dopływów Pełtwi, równa się co do ilości wodzie przepływającej obecnie przez Pełtew — a więc innemi słowy, jeżeli obecnie przepływa Pełtwią średnio 3.500 m. sz. wody, to te 3.500 m. s. możemy zabrać ze stawów.

Dokładnie nie wiem, ile wody przepływa Pełtwią, twierdzę jednakże, że ilość ta musi być większa niż 3 500 m. sz. dziennie, gdyż te 3.500 m. sz. wody wymagałyby tylko 40 litrów przepływu na sekundę.

Możliwość otrzymania wymaganej ilości wody można wykazać rachując opady atmosferyczne, spływające do stawów. Powierzchnia, z której woda spływa do stawów, o ile się da z egzystujących map wyrachować, wynosi więcej niż 16Q kilometrów; a warstwa wody rocznych opadów atmosferycznych wedle zestawień meteorologicznych wynosi 70 centimetrów — więc cały opad przez rok na tej przestrzeni równa się 11,200.000 metrów sześciennych wody.

Z tej ogromnej ilości, pewna część się ulotni, wiele wody wsiąknie, ale zwykle przyjmują że ¹/₃ część, to jest 3,700.000 spłynie do stawów. Otóż ta trzecia część wody spływająca do stawów, którą możemy dysponować, wynosi dziennie nie 3.500, ale więcej niż 10.000 metrów sześć.

Po wykonaniu całej kanalizacyi woda spływałaby przez miasto już nie korytem Pełtwi, ale kanałami, i Pełtew jako niepotrzebną możnaby zasypać.

Nie ulega chyba wątpliwości, że w zwyczajnych warunkach woda będzie wygodniej odpływała kanałami niż

m. sz.

Dla pokrycia miasta siecią kanałów i związania tej sieci ze stawami, projektuję trzy kanały główne, od stawów, przez miasto, na kolej Brodzką, do koryta Pełtwi. Kanał od stawu Pełczyńskiego prowadzę przez górną część ulicy Kopernika, ulicą Kleina, ogród Miejski, ulicę Krasickich i Źródlaną. Kanał środkowy od stawu Stryjskiego prowadzę lewym brzegiem Pełtwi i ulicą Słoneczną. W końcu kanał od stawu przy klasztorze Sakramentek prowadzę przez ulicę Sakramentek,

Cłową, Podwale, Stary rynek i plac Misyonarski. Z tych kanałów dwa boczne, w skutek konfiguracyi terenu, leżą znacznie wyżej od środkowego, który się trzyma lewego brzegu Pełtwi, a więc najniższych miejsc doliny. Jeżeli połączymy te dwa boczne kanały, wyżej położone, ze środkowym całym szeregiem kanałów w ulicach poprzecznych, to powstanie sieć kanałów, pokrywająca prawie całe miasto i związana ze stawami.

Dla związania kanałów z kloakami, prowadzę od kanałów rurociągi w górę do dużych garnków, które stojąc pod rurami spadowemi, tworzą rodzaj kloak. Połączenie tych garnków kloacznych z rurociągami jest urządzone w taki sposób, że może być zamknięte albo otwarte. Ażeby woda ze stawów mogła się dostać do garnków kloacznych, rozprowadzam ją rurami żelaznemi, umieszczonemi wewnątrz kanałów głównych i poprzecznych po całej sieci kanałów. Ponieważ stawy leżą znacznie wyżej, woda więc w rurach będzie się znajdowała pod ciśnieniem różnicy wysokości, i tem ciśnieniem może być wypchniętą kolanami od rur do góry, do kloak.

z ruro-

za

Pełtwią; pozostaje tylko rozważyć konsekwencje zasypania Pełtwi podczas jakiej fenomenalnej ulewy.

Ku temu celowi biorę z zestawień meteorologicznych największą ulewę, połączoną z oberwaniem chmury, ulewę, która trwając trzy godziny dała warstwę wody 0’06 m. grubą. Woda z tej ulewy albo bezpośrednio będzie spływała do kanałów wpustami ulicznemi po wykonaniu projektowanej ka-

Samo czyszczenie miasta może być prowadzone w następujący sposób. Po zebraniu odchodów z jednej doby w garnkach kloacznych w pewnym oznaczonym czasie, stróże ka-mieniczni otwierają połączenie garnków kloacznych ciągami i wpuszczają z rur do garnków wodę. Woda ta, spływając do kanałów i kanałami za miasto zabiera sobą odchody i płucze garnki kloaczne. Zamykając wypłukane garnki możemy zbierać w nich znowu odchody przez następną dobę. Tymczasem spływającą z odchodami wodę wprowadzamy za miastem do osobnego zbiornika, gdzie woda ta powinna być poddaną desinfekcyi lub też użytą do irrygacyi pól. Po spławieniu odchodów do zbiornika trzeba spłukać kanały tym spławieniem zanieczyszczone.

Ponieważ kanały są bezpośrednio ze stawami złączone więc możemy spłukiwać je wodą wprost ze stawów. A mianowicie: woda, puszczona zestawu jednym z bocznych głównych kanałów, za pomocąĄdpowiednio urządzonych zamknięć może mieć wskazaną sobie drogę i przepływać przez jeden z ka- nalizacyi ; albo dostawać się będzie do kanałów za pośre-nałów poprzecznych ku środkowemu głównemu kanałowi, dnictwem stawów. Rozpatrzmy teraz zachowanie się wody

z ulewy, zarówno tej, która bezpośrednio dostanie się do kanałów, jak i tej, która zbierać się będzie w stawach.

1. ) Obszar powierzchni, z którego woda spływać będzie bezpośrednio do kanałów wynosi 3 60 Q kilom, i można go podzielić na trzy części, a mianowicie: a) na część zawartą pomiędzy projektowanemi bocznemi kanałami, wynoszącą L80 □ kilom., z której woda spływać będzie kanałem środkowym; b) powierzchnię 0'80 Q kilom, położoną z lewej strony środkowej powierzchni, z której woda, po zamknięciu kanałów poprzecznych, spływać będzie lewym bocznym kanałem; c) w końcu powierzchnię 100 Q kilom, położoną z prawej strony środkowej powierzchni, z której woda spłynie prawym bocznym kanałem. Ponieważ powierzchnie te są przeważnie brukowane i pokryte domami — więc wsiąkanie na tych powierzchniach będzie mniejsze. Przyjmują zwykle, że w takich warunkach spływająca część wody wynosi 60°/₀ całego opadu atmosferycznego. Ta spływająca część wody powinna być odprowadzona podczas trwania ulewy, t. j. w trzy godziny.

2. ) Obszar powierzchni, z których woda w czasie ulewy zbiera się w trzech stawach, wynosi jak to już wiemy 16 Q kilom.; z tego wypada na Pełczyński staw 7 Q kilom., na staw stryjski 5 [j kilom , a na staw przy klasztorze sakra-mentek 4 Q kilometry. Ponieważ na powierzchniach tych woda będzie wsiąkała łatwiej, więc spływająca część wędy z ulew}¹ będzie mniejszą niż na powierzchniach brukowanych, i wyniesie nie 60%, ale dajmy na to 40%• Zważywszy dalej, że tylko pewna część wody podczas trwania ulewy dostanie się do stawów, a reszta jeszcze przez pewien czas będzie dopływała już po ulewie; i że z tej części wody, która dopłynie podczas ulewy, muszą się naprzód zapełnić stawy, zanim wypadnie konieczność odprowadzania wody ze stawów kanałami — można przyjąć, że z całej ilości wody, która w skutek ulewy spłynie do stawów, tylko 25% trzeba będzie podczas trwania ulewy odprowadzić kanałami za miasto.

- (Dok. nast.).

O kanalizacyi miasta Lwowa,

Wykład prof. Jägermanna miany na zgromadzeniu fcygodniowem Towarzystwa polit, dnia 12. lutego 1881 r.

(Ciąg dalszy).

z kronik miasta Lwowa, częściowo z planów z przeszłego wieku, a ostatecznie z widocznej dzisiaj konfiguracyi terenu po lewym brzegu Pełtwi.

Jakie nieregularności tak w spadkach, jak i w przekrojach kanały w mieście naszem posiadają, posłuży do ilustra-cyi kilka dat następnych. Wiadomo, że przy każdej dobrej kanalizacyi w miarę zwiększania się dopływów stopniowo powiększają się przekroje, a zmniejszają spadki. Ponieważ w mieście Lwowie części pojedyncze kanałów w różnych czasach wykonywano bez planu dobrze obmyślanego, zatem nieprawidłowości co do spadków są rażące tak dalece, iż istnieją kanały, w których pewne partye mają przeciwspadki, przezeo powstały szkodliwe załamania spadków. W tych miejscach kał się zatrzymuje, osiada namułek, żwir, kamie nie i t. p. i następuje zatkanie kanału. Wywóz tak nagromadzonych nieczystości jest koniecznym i kosztownym, bo przy czyszczeniach potrzeba używać nawet czakanów. W ulicy Łyczakowskiej spad kanału zmienia się raptownie z | na g%

Kanał z ulicy Mydlarskiej (uliczka między ulicą Mąjerow-ską a Sykstuską) przecina ulicę Kościuszki, potem ciągnie się pod domy, potem ulicą Sykstuską zdąża do Pełtwi. W tym kanale przechodzi spadek właśnie w partyi pod domami. Kanału takiego nie można inaczej uważać jak tylko za wydłużoną kloakę, z której od czasu do czasu kał wywieziony być musi.

Z ulicy Rejtana kanał pod prostym kątem wchodzi w ulicę św. Stanisława, a przecinając ulicę Karola Ludwika wpada do Pełtwi. W kanale tym spadek łamie się

i •

3 0 0 5

4 O'

Niektóre główne kanały założone są nie pod ulicami, ale pod pewnemi grupami domów, jak n. p. kanał, z ulicy Mickiewicza prowadzący, ciągnie się pod domami aż do ulicy Furmańskiej i łączy się pod placem Gołuchowskich z Pełtwią.

Że te kanały pod takiemi kompleksami domów są położone, ma to w tern swą przyczynę, że wzdłuż tej linii był niegdyś naturalny ściek, przed wiekami istniał tylko otwarty rów, w który w miarę zabudowania się prowadzono kanały z do • mów, przedłużano je, a skoro się zabudowania zwiększały, przykrywano z czasem te otwarte rowy i zamieniano na potem maleje na 1'25 m. Kanał obwodowy między ulicą

' Skarbkowską a placem Strzeleckim jest z początku wysoki 1-35 a dalej L90 m., ale natomiast szeroki 0 95 m., dalej

kanały główne.

Pewne partye tych kanałów są dylowane, a inne sklepione. Charakterystycznem jest, że średnie partye ulicy P42 a wreszcie znowu 0’95 m.

Zimorowieża i Chorążczyzny, tudzież ulicy Jagiellońskiej i    Podobne stosunki zachodzą także pizy kanale w ulicy

Kaźmierzowskiej są niżej położone niż brzegi Pełtwi w prze- Łyczakowskiej. Kanał ten ciągnie się pod podwórzem kla-dłużeniu tych ulic. Niezawodnie przed wiekami odnoga Peł- sztoru Bernardynów i łączy się w podwórzu budowniczej twi dochodziła do stawiska niegdyś w miejscu przy dzisiej- dyrekcyi wojskowej z kanałem prowadzącym od geneialnej szej ulicy Słowackiego położonego, a ztąd ku ulicy Kaimie- komendy przez plac Bernardyński. Ten ostatni jako boczny rzowskiej i Słonecznej. Ślad takiego ścieku wynika częściowo kanał jest nawet wyższy i szerszy niż kanał główny, bo

na w zniesienie(!) % i to

z tego to kanału kał również często wywożą. W wielu innych miejscach kanały posiadają spadki nieodpowiednie, tak, iż właściciele domów i zarząd gminy kanały takie czyścić muszą. Niektóre kanały są często poziomo założone, albo posiadają zbyt małe spadki jak n. p. ₅|n, któ-ryto spadek jest bardzo małym przy kanałach nie mających gładkich ścian. Nawet kanał w ulicy Gródeckiej, który nie dawno został wykonany, także ma niekorzystne spadki, bo w górnej swej części posiada spadek gLïï, a w niższej

Z małymi wyjątkami kanały we Lwowie wykonano z łamanego, nieco tylko obrobionego piaskowca, na zwykłej zaprawie wapiennej. W znacznych szczelinach policzków tych kanałów gnieżdżą się krocie szczurów, które są istną plagą mieszkańców.

Przeważnie kanały publiczne są sklepione również piaskowcem lichym na zwykłej zaprawie, rzadko zaś kryte dy-liną. Rozmiary szerokości i wysokości są różne ; i tak zwrócę uwagę na niestosowność zwężania przekroju kanału, który prowadzi od koszar w tak zwanym Czerwonym klasztorze przy ulicy Teatyńskiej. W początku wynosi wysokość 2*85 m. potem zwiększa się na 3*8 m., a potem maleje na P9 m. Początkowa szerokość 19 m. zwiększa się na 2’85 m., a

na

gdy kanał łyczakowski posiada szerokość 0*95 m., a wysokość przez swe ściany i dno ciecz kanałową jak pobobnie i klo-w początku 1*9 m., dalej zaś 16 m., to ten boczny kanał aki, przez co się okoliczny teren i woda zaskórna zanie-jest 2’85 wysoki, a 1’9 szeroki, zwęża się zaś dalej na tę samą szerokość jak kanał łyczakowski.

czyszczają, jak również i woda wielu studzien. Najgorszy stan w tym względzie istnieje w II. dzielnicy, gdzie dziś mamy wiele takich studzien, któreby z urzędu, przy bliż-szem zbadaniu, powinne być zamknięte. Mieszkańcy nie używają tej wody do picia, tylko chyba do mycia, prania i t. p. Dałoby się wiele jeszcze o tym stanie powiedzieć, jednakże poprzestaję na tem przedstawieniu rzeczy.

Przychodzę teraz do pytania: w jaki sposób dałby się jakiś lepszy pod tym względem stan w mieście Lwowie stworzyć?

W takich to kanałach przy małym dopływie wody ze ścieków domów, kał się tamuje i sączy się leniwie strugą wężykowatą po nad stałym namułem, który fermentując jest powodem, iż nasze kanały zabójcze w najokropniejszy sposób wyziewy wydzielają. Większy deszcz ulewny cokolwiek zdoła je przeczyścić, ale tylko powierzchownie, gdyż po ustąpieniu płynów ferment z namułku wydzielający się zatruwa powietrze, zwłaszcza podczas dłużej trwającej posuchy.

Przy dobrej kanalizacyi powinny kanały odprowadzać wszelką wodę ściekową, która się w nie przy nawalnych deszczach dostaje. Tu muszę zwrócić uwagę, że w 1872 r. 5. maja podczas częściowego oberwania chmury odpływała woda Pełtwi niemal pełnem korytem. W ulicy Na Skałce woda nieco po nad pomost się dostawała, dalej w ulicy Akademickiej (gdzie teraz jest część zasklepiona) pieniła się woda tuż pod pomostem, a koło angielskiego hotelu zauważałem, iż Pełtew unosiła swe wody mętne pod sam klucz sklepienia. Kanały boczne w niektórych miejscach nie mogły pomieścić nawalnej deszczowej wody, która się wraz z kałem w niżej położonych częściach w pobliżu Pełtwi kratami na ulice wydobywała. Przy placu Maryackim w pobliżu katedry, dalej w ulicy Ruskiej w pobliżu Rynku, w ulicy Kościuszki i Mydlarskiej, koło sklepu Jtirgensa w ulicy Halickiej wydostawała się woda kratą i zalewała ulice dostając się nawet do sieni domów i do piwnic. Gdybyśmy chcieli kanałami wszystką wodę deszczową odprowadzać w takich razach nadzwyczajnych, to niezaprzeczenie kanały nasze w wielu miejscach musiałyby posiadać znaczniejszy profil, niż w zwykłych warunkach mieć by go powinny. Ponieważ się w ostatnich latach coraz więcej nagich stoków potworzyło, przez zakładanie cegielń i kamieniołomów w pobliżu parowów, a zwłaszcza w rejonie źródlisk, wypada przypuszczać, że przy gwałtownej ulewie taka sama a może i większa ilość wody przyjdzie do odprowadzenia po za miasto, niż w roku 1872, a gdyby zasklepiono mniejszym profilem Pełtew na znacznej długości wewnątrz miasta i nie zostawiono jej na większej przestrzeni otwartą, w takim razie mogłoby zatamowanie przybrać takie rozmiary, że woda wystąpiłaby na ulicę Akademicką, Karola Ludwika i na plac Maryacki.

Załamania kierunku są znaczne, częstokroć pod prostym kątem bez należytych zaokrągleń, a ujścia bocznych kanałów w główne również nieprawidłowo założone, bo rzadko pod ostrym kątem, co w jednym i drugim wypadku spowo-dowuje tamowanie odpływu. Najgorzej przedstawiają się ujścia kanałów do Pełtwi, bo pod kątem prostym a częstokroć przeciw prądowi. Następstwem tego jest to, że wezbrana woda w Pełtwi namułek swój zostawia w samem ujściu kanałów, tworzą się zatem groble, po za któremi kał się zatrzymuje, a fermentując wydziela szkodliwe wyziewy. Tylko nadmiar płynny ścieka po nad tę groblę, a dopiero ulewny deszcz może cośkolwiek spłukać, a względnie rozruszać.

nawet

Kto się bliżej przyglądnął ujściom tych kanałów, które swą podeszwą nie sięgają nawet lustra średniej wody w Pełtwi, a w niektórych nawet wezbrana w⁷oda podeszwy nie dotyka, ten mógł spostrzedz, że są to ziejące paszcze, które już wzrok przechodniów obrażają, n. p. z budynku kasyna mieszczańskiego wyprowadzony kanał tak jest wysoko położony, że nawet z chodnika przy ulicy .Akademickiej można widzieć ujście jego. Również i inne w pobliżu położone boczne kanały przedstawiają takie ujścia jak poprzedni.

Same koryto Pełtwi, jako głównego otwartego kanału posiada spadki nieregularne. Przed dziesiątkami lat a może nawet przed dawniejszym czasem założono w łożysku Pełtwi progi, czyli małe przewały, na których się woda tamuje, co spowodowuje znowu podnoszenie dna i osiadanie namułku.

Przy dłuższej posusze ten namułek nie jest nawet wodą przykryty, ale tylko wzdłuż tegoż wężykowatą strugą płynie ciecz brudna i cuchnąca. W dolnej części ulicy Kopernika,

Bez zadrzewienia nagich stoków w rejonie kamieniołomów i cegielń, bez wstrzymania gwałtownych wód deszczowych bądź to w parowach, przez założenie stosownych zapór, bądź też poniżej tych parowów przez założenie stawów, nie można myśleć o zasklepieniu Pełtwi w obrębie zabudowanej części miasta, jeżeli się nie chce narażać takowej na katastrofę w razie nadzwyczajnej ulewy.

Kanały powinne być tak nisko zakładane, aby okoli-liczny teren osuszyć można, a zatem tak nisko położone, ażeby lustro odprowadzających ścieków poniżej posadzki piwnic sąsiednich domów utrzymać można. Ogółem lustro zaskórnej wody powinno być obniżone. Tam, gdzie kanały tego obniżenia spowodować nie mogą, trzeba teren zdrenować jak n. p. wzdłuż potoku Pasieki. W tym celu obniżenie dna łożyska tak Pełtwi jak Pasieki, czyli pogłębienie łożysk tychże, zniesienie progów dziś istniejących i zniesienie jazu

Sykstuskiej, Jagiellońskiej, św. Stanisława i Furmańskiej, woda zaskórna podnosi się rok rocznie, co widać ztąd, że podczas gdy dawniej w domach przy tych ulicach położonych nie było w piwnicach wody, to dziś trzeba wodę z piwnic regularnie pompować. To samo dzieje się w niżej położonej części dzielnicy drugiej przy ulicy Źródlanej, Szpitalnej i Słonecznej. Tam zaskórna woda dość płytko pod powierzchnią gruntu utrzymuje się, przez co stosunki sanitarne pogorszają się. Ale także w dzielnicy czwartej część położona wzdłuż potoku Pasieki posiada także dość płytką zaskórna wodę, ponieważ Pasieka sama ma dość płytkie łożysko, spadki nieregularne, a załamania dość silne W tej części nie można pod domami zakładać piwnic, a w założonych piwnicach woda występuje.

Co się tyczy rozkładu sieci kanałów dziś istniejących, to takowych najmniej przypada na IV. dzielnicę, a właśnie ta dzielnica jest najzdrowszą. W ogólności dzielnice, które mniej kanałów posiadają, są zdrowsze niż dzielnice, które posiadają ich więcej. Kanały dziś istniejące przepuszczają

poniżej rzeźni miejskiej na Pełtwi, jest w pierwszej linii wskazanem i koniecznem.

Przy projektowaniu sieci kanałów trzeba brać wzgląd na stosunki miejscowe w przypuszczeniu powiększenia się ludności, przyczem rozszerzenie sieci kanałów bez znacznych kosztów powinno być możliwem. Teren w mieście Lwowie jest tego rodzaju, że spadki znaczne dla sieci kanałów osiągnąć by się dały.

Już przez usunięcie progów w łożysku Pełtwi nastąpiłoby ujednostajnienie spadku, szybszy odpływ, obniżenie dna łożyska przez wypłukanie namułu, a nareszcie obniżenie stanu zaskórnej wody w przyległym pasie terenu wzdłuż Pełtwi.

U. Rysunki widokowe mają, mieć dodany plan sytuacyjny skalę metryczną. Przy wszystkich projektach wymagane jest krótkie objaśnienie myśli pomnika na piśmie.

III.    Projekta. stosować się mogą a) do posągu wolno na placu stojącego; b) do takiegoż na ścianie w obramowaniu architektonicz-nem; c) do logietty, to jest architektonicznego dzieła swobodnie na placu ustawionego, z uwzględnieniem posągu wewnątrz. Miejscem dla pierwszego ma być Rynek główny i plac przed kościołem Dominikanów, dla drugiego ścięty węgieł narożnej kamienicy Rynku przy cmentarzu kościoła Panny Maryi, dla trzeciego rodzaju miejsce w Rynku od strony południowej, gdzie obecnie są studnie, plac Szczepański, lub wzgórek w pobliżu Towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń. Nie przesądza się wyboru innych miejscowości prócz wymienionych dla pomników przy ściance i w logiecie.

IV.    Koszta pomnika nie mogą przechodzić od 80 do 100 tysięcy złotych austryackich i do tej wysokości projektujący zastosować się winien.

na

Przez zupełne zniesienie jazu lub znaczne obniżenie tegoż, jak niemniej przez obniżenie młynówki na przestrzeni od jazu do ulicy Zamarstynowskiej nastąpić musi pogłębienie łożyska Pełtwi na znacznej długości powyżej jazu, a zatem i teren okoliczny, zwłaszcza wzdłuż młynówki położony, osuszyć się musi. Oddziaływanie takie sięgać będzie do ulicy Słonecznej, do ulicy pod Dębem, a nawet do ulicy Źródlanej. Że następstwem tego będzie polepszenie się stanu zdrowotnego w tym znacznym obszarze drugiej dzielnicy miasta, nie podlega najmniejszej wątpliwości.

Przez zniesienie na Pasieezce jazu na Rurach (koło ulicy Torosiewicza) i kilku progów w korycie istniejących, tudzież przez stosowne pogłębienie łożyska, nastąpi ujednostajnienie spadku, szybszy odpływ i obniżenie stanu zaskórnej wody w przyległym pasie terenu wzdłuż potoku Pasieki, które to oddziaływanie sięgać będzie z jednej strony do ulicy Sakramentek, a z drugiej strony do ulicy Zielonej. Temsamem w pięknej części miasta stosunki zdrowotne polepszyć się muszą.

Profil podłużny Pełtwi w obecnym jej stanie wskazuje, że sztuczne pogłębienie łożyska nie na całej przestrzeni jednakowo wykonać by wypadało, bo gdy w miejscu przy ujściu Pasieczki do Pełtwi pogłębienie wynosiłoby 1 80 m , to pogłębienie przy placu Gołuchowskich wynosiłoby tylko 0*45 metra, zaś w pobliżu rzeźni miejskiej 1*20 metra. Podobnież przedstawia się rzecz w profilu podłużnym potoku Pasieki.

V. Posąg poety ma być z bronzu i z tego metalu wszelkie rzeźby dodatkowe. Podstawa wolno stojącego pomnika z granitu krajowego.

VI.    Styl pomnika ma być renesansowy, a postać poety odziana w ubiór poecie współczesny.

VII.    Najlepszy projekt otrzyma nagrodę w sumie 1000 franków; nagrodzony projekt nie nadaje prawa do jego wykonania.

VIII.    Terminem ostatecznym do nadsyłania projektów konkursowych jest dzień ostatni grudnia b. r. Adresować je należy na ręce przewodniczącego podkomisyi pana Pawła Popiela (ulica św. Jana 1. 2821 z dołączeniem kopert zapieczętowanych z nazwiskiem i adresem autora wewnątrz, a którą widocznie zaopatrzyć należy godłem wspólnem i projektowi.

IX.    Plany sytuacyjne wyznaczonych dla pomnika miejsc, bliższe objaśnienia mieszczące się w sprawozdaniu komisyi mogą być do-starczonemi na żądanie zgłaszającym się o to do komitetu.

X.    Przyznanie nagród zachowuje sobie podkomitet zwiększony zaproszonymi członkami Rady miejskiej, Towarzystwa inżynierów i reprezentantem Czytelni Akademickiej.

(C. d. n.).

— Zarząd Towarzystwa politechnicznego otrzymał od p. Prezydenta miasta Lwowa następujące pismo :

„ W celu uporządkowania miasta i dla polepszenia stosunków sanitarnych ma zamiar Reprezentacya miasta Lwowa przystąpić w najbliższej przyszłości do regulacyi Pełtwi, wprowadzenia ulepszonego systemu kanalizacyi i sprowadzenia wody do miasta, i tym celem zezwoliła już na kredyt nadzwyczajny do poczynienia przedwstępnych studyów dla opracowania odnośnych szczegółowych projektów. Ponieważ dla uzyskania rzetelnej podstawy do opracowania tych projektów potrzebną jest fachowa opinia techniczna, któraby stronnie tę ważną dla rozwoju miasta naszego kwestyę wyświecić i do pomyślnego wyniku wspólnych usiłowań w tym kierunku przyczynić się mogła, udaje się Magistrat niniejszem do Szanownego Towarzystwa stosownie do życzenia Reprezentacyi miejskiej z prośbą: Szanowne Towarzystwo raczy sprawę na wstępie poruszoną wziąć pod swą rozwagę i udzielić w tej mierze swej opinii, w jaki sposób te w ogólnych tylko zarysach naszkicowane projekta ku ogólnemu dobru mieszkańców Lwowa wykonane by być mogły. Nadmienia się w końcu, iż miejski urząd budowniczy udzieli Szanownemu Towarzystwu wszelkich żądanych dat i wskazówek do tej sprawy się odnoszących i poczyni badania, pomiary i studya, jakie przez Szanowne Towarzystwo za potrzebne uznane i zażądane będą“.

Ponieważ od kilku miesięcy wybrana przez Zarząd Towarzystwa politechnicznego komisya dla sprawy wodociągów i kanalizacyi Lwowa zajmuje się zbadaniem poruszonego przedmiotu, przeto stanie się zadość żądaniu Reprezentacyi naszego miasta.

wszech-

Rozmaitości.

— Pomnik Mickiewicza. Komitet pomnika Mickiewicza ogłasza na podstawie przyjętego już sprawozdania komisyi programowej i przywiedzionych w niem motywów konkurs wstępny na projekty tego pomnika. Zadaniem konkursu, który ma tylko przygotowawcze znaczenie, będzie jedynie zgromadzenie jak najbogatszego materyału pomysłów, uzmysłowienie zalet i niedostatków różnego rodzaju pomników i ułatwienie obrania ostatecznego kierunku. Jakkolwiek uznano w zasadzie, że ze wszystkich pobudek moralnych koniecznem jest, ażeby pomnik największego poety naszego wykonał jedynie rzeźbiarz Polak, a ztąd i konkurs ostateczny do koła polskich rzeźbiarzy ograniczony być musi, to jednak w rozpisanym konkursie przedwstępnym mogą wziąć udział także artyści zagraniczni, jest bowiem zastrzeżenie, iż przyznanie nagrody nie pociąga tego za sobą wcale, aby nagrodzony mógł rościć sobie prawo do wykonania pomnika.

Warunki wstępnego konkursu są następujące:

I. Zadaniem konkursowem będzie szkic rysunkowy dający wyobrażenie o kompozycjd pomnika i stosunku do budynków, które otaczać go mają. Rodzaj wykonania i wielkość rysunku pozostawia się uznaniu konkurującego.

— P. Kusiba, inżynier w Samborze, znalazł w gminie Czyski pod Staremmiastem pokłady glinki czarnej, której skład chemiczny według analizy dokonanej przez prof. dra Freunda jest następujący:

Utrata przy żarzeniu glinki przy 100° suszonej (woda chemicznie jiołączona i materye organiczne) 16*8 °/₀.

Wyżarzona glinka zawiera w 100 częściach: Krzemionki (Si 0₂)    .    .    .    . .

Tlenku żelazowego i glinowego . . . „ wapniowego........

to <x> d i

0-7

„ magnowego.....

Kwasu fosforowego (P₂0₅) . .

Z powyższego składu sądząc, zdaje się ta glinka być ogniotrwałą , przy wyżarzeniu przybiera czerwonawo żółtą barwę i mogłaby być użytą do wyrabiania cegieł ogniotrwałych. P. Kusiba czyni też uznania godne zabiegi, ażeby te pokłady zużytkowane zostały dla celów przemysłowych.

2-1

Do dzisiejszego numeru dołącza się materyały do słownika technicznego.

Tr6ŚC .* Sprawy Towarzystwa. — O kanalizacyi miasta Lwowa. —— O kanalizacyi miasta Lwowa (C. d.). Kozmaitos

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu cm ) kosztuje 30 ct

. w. a.

MUZEUM IMIENIA DZIEDUSZYCKICH

L. 15.849.

Ogłoszenie konkursu.

'I

jest otwarte dla Publiczności

każdej Środy i Soboty od godz. 11. rano do gtdz. 6. po południa, każdej Niedzieli i f Święta od godz. 10. rano do godz. 1. po poł.

Profesorowie z uczniami chcący korzystać ze zbiorów, tudzież osoby mające zamiar pracować w Muzeum lub przejeżdżający zechcą się zgłosić do kustosza P. Wład. Zontaka, na dole, codziennie od godz. 10. do 12. z wyjątkiem Poniedziałków, w które Muzeum z powodu czyszczenia i porządkowania dla każdego jest zamknięte.

JAN KOSTIUK

introligator,

przy ulicy Wekslarskiej 1. 4 we Lwowie

poleca swoj^ pracownię

Introligatorslcą i galanteryjną

zaopatrzoną we wszystkie przy-bory do wykonania najwykwintniejszych tego zawodu robót.

ZamAwienia tak miejscowe jak 1 zamiejscowe uskutecznia w najkrótszym czasie po cenach umiarkowanych.

Teka płócienna z wyciskami na „Dźwignię“ kosztuje 80 ct, z oprawą 1 złr. 20 ct.

Wydział krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z W. Księstwem Kra-kowskiem ogłasza niniejszem konkurs na dzieło lub podręcznik o wyrobie nafty i zużytkowaniu wszelkich przy tym wyrobie otrzymywanych pobocznych produktów, i zapewnia autorom, którzy swe prace do Wydziału kraj. nadeszła następujące nagrody :

za dzieło najlepiej opracowane, wymogom konkursu odpowiadające i obejmujące najmniej 10 arkuszy druku dużej oktawy kwotę 800 złr. w. a.;

za drugie z porządku dzieło tymże wymogom odpowiadające kwotę 400 złr. w a.; za pracę, któraby się odznaczyła przynajmniej starannem zebraniem dat i opracowaniem gotowych materyałów 200 złr.

O wartości przedłożonych dzieł orzekać będzie specyalna komisya przed d. 1. stycznia 1883 ustanowić się mająca, a o wymienione nagrody ubiegać się może każdy, kto przed dniem 1. stycznia 1883 złoży swą pracę w Wydziale kraj. wraz kopertą opieczętowaną opatrzoną tem samem co i praca godłem, a zawierającą nazwisko autora.

Oprócz powyższych premii udzieli jeszcze Wydział krajowy na wniosek Bady górniczej dodatkowe nadzwyczajne wynagrodzenie za pracę, w której ubiegający się o nagrodę przedłożą wyniki samodzielnych badań technologicznych, któreby się dały z istotną korzyścią dla krajowego przemysłu naftowego zastosować.

Prace Wydziałowi krajowemu przedłożone mają być napisane po polsku, a dokładne warunki, jakim mają odpowiedzieć, będą podane każdemu zgłaszającemu się w Departamencie Ilgim Wydziału krajowego.

We Lwowie dnia 20. kwietnia 1881.

Grott.

Program

dzieła o wyrobie nafty i zużytkowaniu pobocznych przy tym wyrobie produktów, które może otrzymać

konkursową nagrodę.

BOLESŁAW DŁUGOSZOWSKI

inżynier cywilny z upowaź. rząd.

w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta, przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze na swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

Pofcea

CEMENT KRAJOWY

swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

u Jana Schumana

plac Maryacki 1. 9.

Dzieło to powinno obejmować :

krótki opis natury, znajdowania się i pochodzenia oleju ziemnego; 2. wyczerpujący opis własności oleju ziemnego, wszelkich znanych jego przetworów, oraz ich wyrób w ogólności. Wszystko to powinno być jak najtreściwiej lecz przystępnie opisanem, gdyż książka przeznaczoną jest nietylko dla fachowych technologów. Skutkiem tego też przy opisywaniu pojedynczych odczynów chemicznych, każdy z nich winien być gruntownie i zwięźle wyjaśnionym bez odwoływania się do dzieł specyalnych; 3. Krótki opis historyczny wynajdywania i wydoskonalania sposobu otrzymywania i przerobu nafty i wszelkich jej pobocznych produktów już to u nas już gdzie indziej używanych, już też i takich sposobów, które obecnie znajdują się dopiero w stadyjum prób. Opis ten ma mieć na celu oznajmienie przedsiębiorców lub właścicieli fabryk z metodami dawnemi, o których niedostateczności praktyka już stanowczo orzeka, a które bywają tn i owdzie wprowadzane jako nowości i narażają tychże na niewątpliwe straty, a zniechęcają do poprawy fabryki w duchu rzeczywistego postępu.

Po tych właściwie wstępnych wiadomościach należy podać :

B.    1. Szczegółowy opis metod u nas obecnie używanych do przerobu oleju ziemnego, poczynając od najprostszych, t. zw. potowych aż do najwięcej udoskonalonjmh ; 2. taki sam szczegółowy opis metod obecnie używanych za granicą, a mianowicie w Ameryce i w Niemczech ; 3. podać krytyczną ocenę powyżej wymienionych metod i to z uwzględnieniem tego jakie surowe materyjały (stosownie do wartości i własności) w jakich przyrządach n aj odpowiedniej dają się przerabiać, aby ich przeróbka najkorzystniej pod względem handlowym i ekonomicznym wypadła; 4. nakoniec podać i uzasadnić własne wnioski, a ewentualnie wyniki ze swych badań w kierunku powyższym wykonanych zwłaszcza pod względem techniczno-ch etnicznym, a któreby z korzyścią dla przemysłu krajowego zastosowane być mogły.

C.    Obok opisu metod i przyrządów' jakie są lub mogą być używanemi do . przerobu olejów ziemnych należy przedstawić: 1. kilka wzorów z już istniejących fabryk naftowych wraz z ich krytyczną oceną; 2. samodzielnie szczegółowo opracowany przynajmniej jeden plan fabryki naftowej względnie do naszych warunków miejscowych, aby takowy lub takowe mogły posłużyć jako wzór do zakładania tego rodzaju fabryk u nas.

D.    Nakoniec ze względu na to, iż tak sama nafta jak olej ziemny i wszelkie jego przetwory znajdują coraz to rozmaitsze zastosowanie, jak z drugiej znowu strony, ze względu na ich opodatkowanie i procentowanie się należy: 1. podać w krótkości lecz zwięźle a dokładnie sposoby oznaczenia składu, własności i wartości chemicznej, fotometrycznej, kalorymetrycznej tak surowych olejów ziemnych jako i ich produktów t. j. przetworów ; 2. podać treściwy krytyczny obraz opodatkowania surowego oleju ziemnego i wszelkich jego przetworów nietylko w Austryi lecz i w innych krajach praktykowany, tak, aby mógł służyć za podstawę do kombinacyi ekonomicznych i handlowych, a względnie do zmiany kierunku fabrykacyi i jej odpowiedniego udoskonalenia. — We Lwowie dnia 20. kwietnia 1881.

A. 1.

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

t>

t>

1®

initliali i trawią alralio iaUi i Iflir pliajcli

Fr. Rychnowskiego

w© Lwowie, olie«, Ossolińskicli i. lO.

Wyrazy do słownika technicznego,

117

2001.    Beton, (budownictwo) n. Beton, f. béton, a. beton, mlęsza-nina gruzu z zaprawą hydrauliczną.

2002.    Cokół, n. Sockel, Socke, Zocke f. socle a. socle, wzmocnienie muru nad terenem.

2003.    Czerpaczka, n. Giesskelle, Pfanne f. houlette, poche, a. laddle, używana zamiast kielni przy rozrzedzonej zaprawie.

2004.    Główka, przewiązka, n. Binder, Bindstein, Ankerstein f. boutisse a. bonder. bindstone, cegła, kamień lub cios ułożony czołem do lica muru.

2005.    Gont murarski, n. Mauerbrettchen, deszczułka używana

» do gładzenia wyprawy surowej.

2006 Gruz n. Stein, Schutt, Ziegelschutt, odłamki kamienia lub cegły wolne od wszelkich zanieczyszczeń.

2007.    Gwóźdź, ćwiek n. Nagel, f. clou, a. nail. Jego części składowe.

2008.    oście, n. Nagelschaft, f. tige, a. nailshaft, część gwoździa bez główki.

2009., główka, n. Nagelkopf, f. tête d'un clou, a. head of a nail.

2010. pleszka, n. Nagelkopf fläche, f. la partie supérieure de la tête d'un clou a. the upper part of the nails head, wierzch główki.

Rodzaj e gwoździ:

2011.    Gwoźdź głowacz, plesznik, n. Bielennagel, Querhopf f. clou a tête platte pour lattis, a. fiat headed planknail, ze szeroką głową.

2012.    g. szkutnik, g. korabi, n. Schiffnagel, a. shipnail, tim-bernail, do przytwierdzania opierzenia na okrętach z wielką stożkową głową.

2013.    g. nasiekany, n. Nagel mit Widerhacken, f. cheville barbelée, a. barbet nail, z nasiekanem ościem.

2014.    g. zamkowy, n. ganzer Schlossnagel, f. cZow serrure a. dog nail, jobent nail.

2015.    g. półzamkowy, n. halber Schlossnagel, f. clou fin allongé des colleurs.

2016.    g. deskowy, deskal, g. tarciczny, n. ganzer Brettnagel,, f. c7ow à planche, a. planh-nail.

2017.    g. półdeskowyv półdeskal, półtarciczny, n. halber Brettnagel, f. clou à voliges des couvreurs, a. waa7 /br thc boarding of roofs.

2018.    gontal, g. gontowy, n. Schindelnagel, a. shingle-nail.

2019.    g. krokwiowy, krokwiak, n. Sparrennagel, f. dent de loup, a. ra/7er wa&7, penny nail.

120

2058.    narożnik czołowy, n. Winkeleisen, f. fer en barre façonné en L a. L. staped - bar iron, pas żelazny w osi podłużnej zgięty pod kątem prostym.

2059.    Okucie, n. Beschläge, f. ferrure, garnitur de fer, a. irow-furniture, mounting, wyroby ślusarkie służące do ozdoby łączenia lub wzmacniania przedmiotów drewnianych lub blaszanych.

2060.    Opaska, n. Halse, Band, a. ba«ć7, pas żelazny do cnienia konstrukcyi drewnianej.

2061.    Probój, n, Nietkloben, Vorhalter, f. moudrin, a. mandril,

pręt żelazny zgięty dwa razy pod kątem prostym z dwoma ościami do wbijania.

2062.    Rum, n. Mauerschutt, Bauschutt, f. eboulis, déblai, a. rubbish, odpadki kamieni i cegły zanieczyszczone zaprawą piaskiem, gliną i t. p. powstałe przy wznoszeniu nowych lub burzeniu starych murów.

2063.    Spój, szew, n. Fuge, f.    a. joining, miejsce, które

zajmuje materyał spajający pomiędzy składnikami (wątkami) murów.

2064.    s. pokładowy, warstwowy, n. Lagerfuge, Ruhefuge, tungsfuge, f. joint de lit, joint d'assise, a. bed-built, joint of tlie bed, miejsce, które zajmuje spoiwo pomiędzy poje-dynczemi warstwami.

2065.    s. pionowy, (stosuga), n. Stossfuge, f. joint montant, miejsce, które zajmuje spoiwo pomiędzy pionowemi składnikami murów.

2066.    wymijanie spojów, n. Fugenstellung, f. rachetement, de joints, przejścia spojów z jednego układu do drugiego

2067.    Spona, n. Klammer, Holzklammer, f. crampons, a. cramp, płaskie a wąskie żelazo na końcach zgięte i zaostrzone.

2068.    s. kaniasta, n. Steinklammer, Bonnerkeile, f. crampons en pierre, a. crampiron for fastening free stones to the ivall or logether, płaskie drzewo lub żelazo wycięte w ogon kani.

-OUIZAV

Hä?“ Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża,

co

to

co

2033. k. ze

LO

co

to

to

2030. kotew z

■s gcg?.."¹ r« s'FgSPt

ag. i-i b- ^4 i,

8-g. s4 f-S'rë. s llw "-g §• I&I'S JrFc s § i«

»es«®?®'* Sp? F

^|-T3P Ifg b p4 g? ^3 g = 'f-S¹|is *îp i-s.S

V ’ ^ S⁻ !■ tr^' g S" I“ B

inipfni i2 ip

B 8* l-P'S-'S.g* ■ ą l-a S-g

8J-e-"|jgp -    »u.-l

g, 3 s- n

5* » : F 2- Sï g I e ^ SLîto* ^    ^ ~ a

5S’ g

CD ^

PT

o 2

CJ'v?

o

* r*

ii -

s f

S»

MrJ

O-J

n

* j*

O Et p §•

U*

FF?

C:

C|

Cb

o ?

® «

8.»

l-l

s 4 Ie

«3    0    et- p—

c.⁸    *? É

5 ^

p g

§5 E

r    F <S‘

2*    2 SI

J*

P»

CD

ES

5

CD

B ■*

i g> ^

li i

g,s -

Cb

o -

g g

P IS

P '-C

g'

Ö'

Ci

o«^

Jej części składowe:

20“8. przewłoka, klucz, n. Schliesse, Durchschub, Vorstecher, ïm/j f. clavette, a. fore, loch, peg, pręt żelazny przekroju prostokątnego wetknięty w ucho kotwy.

2029. ucho, n. Oese, 0/ar, Schliessenritze, f. oeM/Z, a. e«/e, zawinięty koniec kotwy tworzący otwór dla przewłoki.

Rodzaje kotw.

a. trowel, naczynie

2027. Kotwa, kotew, n. ^iw/ser, Zugband, f. grappin, chaine tirant, a. anchor, pręt żelazny do silniejszego związania murów, sklepień lub belek.

2020.    gwoźdź sufitowy, trzcinal, n. Rohrnagel, Suftnagel Stukaturnagel, f. cZom a roseau, do przymocowania trzciny albo plecionek na sufitach albo ścianach.

2021.    g. łatny, łatniak, n. Lattennagel, f, c/om à lattes des vreurs, a. lathnail, do przybijania łat.

2022.    g. podkowak, g. podkowny n. Hufnagel, f. c/om « che-val, clou a ferrer, a. AorsZ nail, horse-shoe-nail, dla twierdzania podkowy do kopyta.

2023.    Gwoździarka, n. Nagelmaschine, a. nail-machine, maszyna do wyrobu gwoździ.

2024.    Gwoździarnia, n. Nagelfabrih, Nagelschmiede f. clouterie, a. nail-worh, miejsce, zakład wyrobu gwoździ.

2025.    Gwoździarz, n. Nagelschmied, l. cloutier, a. nail-smith, rzemieślnik wyrabiający gwoździe.

2026.    Kielnia, n. Mauerhelle, f. truelle, murarskie.

118

przy-

C0M-

1054. m. ogniochronny, n. Feuermaucr.

2055.    m. piwniczny, n. Kellcrmauer.

2056.    m. odporowy, n. Terasmauer, Futtermauer.

20o7. Narożnik, n. Winhelband, f. cornière, fer à cornière, a. angle iron, blacha żelazna o dwóch ramionach, tworzących kąt prosty do przybicia

na

ramach okiennych.

działowy, przedziałowy, kominowy, n. Scheidemauer, Kaminmauer.

2045.    m lany, n. Gussmauer, f. appareil par encaissement, prawy wapiennej lub cementowej z gruzem, lanej między tymczasowe ściany drewniane.

2046.    m. ziemiolity, n. Pisémauer, z ziemi lub gliny ubijanej w tymczasowych skrzyniach drewnianych.

2047.    m. stojący, n. stehendes Mauerwerh.

2048.    m. leżący, n. liegendes Mauerwerh.

2049.    m. wiszący, n. schwebendes Mauerwerh.

2050.    m. główny, naczelny, n. Hauptmauer, f. mur de face.

2051.    m. przyczółkowy, n. Stirnmauer.

2052.    m. środkowy, n. Mittelmauer.

2053.    m.

z za-

cm pierre, a.

2039.    m. dziki, n. Bruchsteinmaueriverh, f. appareil irregulier, a. ąuarry stony worh, z kamienia łamanego.

2040.    m. warstwowy, n. Schichtensteinmauerwerh, f. maçonnerie d'appareil, z kamienia obrobionego w grany.

2041.    m. cyklopowy, n. Cyclopenmauer, z kamienia do lica o formach pięcioboków lub trójkątów.

2042.    m. ceglany, n. Ziegelmauer, f. appareil en briques, a. bnch wali.

2043.    m. mieszany, n. gemischte Mauer, z cegły i kamienia.

2044.    m. nadziany, n. Trümmermauer, zewnątrz wykonany warstwami kamieni, środek wypełniony zaprawą wapna i gruzu.

Rodzaje murów.

2038. mur kamienny, n. Steinmauer, f. s/owe £ca?Z.

mur

nasiekanego, na drugim spłaszczony i opatrzony otworami do przyśrubowania albo przybicia.

2036.    Młot murarski, n. Maurerhammer, f. marteau du maçon, a. masons hammer, na krótkim trzonku osadzona długa główka o poprzecznem ostrzu i czworograniastej płatni.

2037.    Mur, n. Mauer, f. wMr, a. mw/Z.

119