Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie półrocznie Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

SO Ot

złr.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakeya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

rozszerze-

Sprawy Towarzystwa.

Sprawozdanie ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 19. marca b. r. Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecnych 67 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia, udziela p. przewodniczący głosu p. Ibjańskiemu, który przedstawia projekt kanalizacyi Lwowa. P. prelegent proponuje założenie trzech stawów za miastem dla spławnego systemu kanaliza'cyi. Rozrzedzony kał odprowadzałyby za miasto 3 główne kanafy, w których zostałyby umieszczone rury żelazne do prowadzenia wody ze stawów. Do rozprowadzenia wody z głównych rur do wychodków kamienicznych służyłyby kanały drugorzędne i trzeciorzędne. Kanały trzeciorzędne mogłyby być zbudowane z kamionkowych rur. P. prelegent podnosi następnie potrzebę zasypania koryta Pełtwi, a w dłuższym wywodzie podaje w przybliżeniu koszta budowy na 900.000 złr. Zgromadzenie przyjęło wykład z uznaniem. — W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Aleksandrowicz i zapytuje, w jaki sposób zamyśla p. prelegent przeprowadzić kanalizacyę w górnej części miasta ? P. prelegent odpowiada, że wyżej położone części miasta pozostałyby w dzisiejszym stanie, gdyż bez zaprowadzenia sztucznych wodociągów nie może być mowy o kanalizacyi przedmieść. — P. Kędzierski zgadza się z myślą przewodnią projektu, uważa jednak za konieczne podniesienie zwierciadła wody w stawach, tudzież wydają mu się koszta budowy jako zbyt nizkie. — P. prelegent odpowiada, że przez urządzenie wielkich stawów odpada potrzeba podniesienia zwierciadła wody. Co do kosztów opierał się na obliczeniu przyjętem przy budowie kanałów w Paryżu. P. Górecki czyni uwagę, że prelegent połączył w swoim projekcie urządzenie wodociągów z kanalizacyą. Mówca powątpiewa o możliwości zastosowania hydrantów do skrapiania ulic, gdyż ciśnienie będzie niedostateczne. P. Darowski zapytuje, dla czego p. prelegent projektuje nowy kanał w kierunku równoległym do koryta Pełtwi, podczas gdy koryto Pełtwi mogłoby być jako kanał użyte. — P. prelegent odpowiada, iż w korycie Pełtwi jest teren tak zanieczyszczony, że należyte funkcyonowanie kanału byłoby prawie niemożebnem. — P. Rychter zgadza się na myśl urządzenia stawów, gdyż w Berlinie w podobny sposób są urządzone cysterny, gdzie nie ma wodociągów. Projekt nie trafia jednak do przekonania, albowiem ta myśl została połączona ze systemem spławnej kanalizacyi. Nasuwa się bowiem pytanie, czy tak znaczna ilość wody, podana przez p. prelegenta, będzie potrzebną. Nie należy zapominać o potrzebie spłukiwania wychodków na piętrze. Co do wątpliwości podniesionych przez p. Góreckiego jest mówca zdania, iż ciśnienie będzie dostateczne, aby hydranty należycie funkcyonować mogły. — P. prelegent odpowiada, że system wywozowy nie może tutaj wytrzymać krytyki, gdyż odchody nie mając wartości sprawiają zpaczne koszta wywozu, które uważać należy jako zupełnie stracone. System spławnej kanalizacyi okazuje się wszędzie dobrym, gdzie kanały są dobrze urządzone. Co do kosztów możnaby takowe jeszcze zredukować, gdyby drugorzędne kanały nie były murowane tylko kamionkowe. Co do dostatecznego ciśnienia, odwołuje się p. prelegent na plan niwelacyjny miasta. — P. inż. Jaegermann powątpiewa, aby przez taki system koszta budowy zostały zredukowane. Błędem nazwaćby trzeba, aby dla nowego systemu porzucano obecnie istniejącą, sieć kanałową, która miliony kosztowała. System wywozowy musi być także w części tutaj zastosowany, gdyż w wychodkach znajduje się bardzo wiele części stałych. Mówca nie może się zgodzić na myśl przewodnią, ażeby dla spłukiwania kanałów zakładano osobne wodociągi. Przez zasypanie koryta Pełtwi spiętrzy się woda zaskórna, którą trzeba będzie kanałem odprowadzić. Mając na uwadze przyszły rozwój miasta, należy nietylko śródmieście, lecz także górną część miasta kanalizować. — P. prelegent odpowiada, że części stałe n. p. kamienie, błoto i t. d. zatrzymywałyby się w osobnych w tym celu urządzonych zbiornikach, a spłukiwanie tylko przy odchodach będzie użyte. Pozostawiać obecnie istniejącą sieć kanałową znaczy tyle, co działać półśrodkami. Nieracyonalne urządzenie obecnych kanałów wyklucza możność dalszego ich użycia przy jakimkolwiek systemie. Co do podniesienia wody zaskórnej jest p. prelegent zdania, że przy przeprowadzeniu racyonalnej kanalizacyi, winno być całe miasto zdrenowane. — P. Stelzer podnosi użyteczność systemu wywozowego, opierając się na doświadczeniu dokonanem w tym kierunku zagranicą. Miasta Karlsruhe, Strassburg i Stuttgart ciągną znaczne zyski z odchodów. Jeżeli doły kloaczne będą dobrze urządzone, natenczas system wywozowy będzie mógł być także we Lwowie bardzo skutecznie zastosowany. W końcu przytacza mówca argumenta przemawiające przeciw zasypaniu Pełtwi. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 26go marca 1881.

Próba z ulepszonym telefonem p. Machalskiego odbyła się w biurze rządowego telegrafu w obecności licznie zgromadzonych członków i gości. Korespondencya telefoniczna odbyła się pomiędzy Lwowem a Brodami, przyczem telefon znakomicie reprodukował głos, śpiew, melodye odegrane na flecie, trąbce i pistonie. Tekst śpiewu można było doskonale słyszeć, a barwę tonu dokładnie rozróżnić. Zgromadzenie przyjęło znakomite rezultaty próby z wielkiem uznaniem dla wynalazcy.

Zgromadzenie odbyte na dniu 2. kwietnia 1881 r. Przewodniczący p. br. G-ostkowski, obecnych 62 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia, oznajmia p. przewodniczący, iż p. Machalski oświadczył gotowość urządzić z ramienia Towarzystwa wykład publiczny o swoim telefonie wraz z od-nośnemi próbami na cel dobroczynny. P. przewodniczący zapytuje czy zgromadzenie zgadza się w zasadzie na propozycyę p. Machalskiego. (Wniosek przez zgromadzenie należycie poparty odsyła p. przewodniczący do Zarządu). Na porządku dziennym sprawa założenia filii Towarzystwa w Tarnowie. P. przewodniczący wzywa sekretarza do odczytania projektu statutu filii, opracowanego przez grono członków tarnowskich. Nad sprawą zakładania filij Towarzystwa w ogólności wywiązuje się dłuższa dyskusya, w-której udział biorą pp. Bieńkowski, Karpuszko, Stwiertnia, Tuszyński, Świątkowski, Gajewski i Chowaniec. Ze względu na ważność sprawy i w obec podzielonego zdania co do korzyści, jakieby Towarzystwo przez zakładanie filij osiągnąć mogło, uchwala zgromadzenie na wniosek p. Tuszyńskiego, aby Zarząd powołał osobną komisyę, któraby nad pytaniem zastanowić się miała : czy zakładanie filij leży w interesie przyszłego rozwoju Towarzystwa ? Na wniosek p. Karpuszki uchwala zgromadzenie, ażeby Zarząd zechciał się zastanowić, czy nie byłoby wskazanem nie ram „Dźwigni“ i czy fundusze Towarzystwa zezwalają na hono-

Towanie artykułów umieszczonych w „Dźwigni“. Na tem zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Sprawozdanie

z 3. posiedzenia Zarządu odbytego na dniu 4. kwietnia

1881 roku.

Przewodniczący p. br. Gostkowski, obecni pp. Bykowski, Ko-vats, Nawarski, Patelski, Stahl i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 7. marca b. r. przyjęto

bez zarzutu. Na wniosek p. prof. Bykowskiego uchwala Zarząd przedstawić lwowskiemu Kołu literackiemu wniosek względem zwołania ankiety dla zbadania sprawy reformy szkół średnich. Prezydyum oznajmia, iż członek Towarzystwa p. Koszko, inżynier Pady powiatowej w Wieliczce zwołał do Krakowa na 28. kwietnia zjazd techników krajowych, pozostających w służbie autonomicznej, celem zawiązania osobnego towarzystwa technicznego, któreby miało za zadanie zajmować się polepszeniem bytu i stanowiska techników pozostających w służbie Rad powiatowych i gminnych. Wnioskodawca udał j skiego, Radwańskiego, Raciborskiego, Stwiertni, Walewskiego i prof. się do Zarządu z zapytaniem, czy uważa obraną drogę za właściwą Zachariewicza, która będzie miała za zadanie wypracować program dla dopięcia powyższego celu. Prezydyum odpowiedziało, iż w obec obrad. W sprawie ogłaszania konkursów na plany gmachów publi-istniejących dwóch towarzystw technicznych w kraju, które obrały za cznych, uchwala Zarząd odnieść się z zapytaniem do austr. Towarzy-zadanie popierać interes ogółu polskich techników, nie mogłoby mieć stwa inżynierów i architektów w Wiedniu, czy to towarzystwo czynowe towarzystwo racyi bytu. Zarazem uprosiło prezydyum repre- niło już w tym kierunku zabiegi u rządu, ewentualnie, ażeby zechciało zentanta w Krakowie p. prof. SŁadtmiillera, ażeby zechciał zastąpić nadesłać swoje normy co do ogłaszania wspomnianych konkursów, nasze Towarzystwo na wspomnionym zjeździe i w myśl tych intencyj Na tem zamyka p. przewodniczący posiedzenie, przedstawić swoje zapatrywanie. (Powzięto do wiadomości). Sekretarz    ---

odczytuje pismo p. prof. Stadtmiillera, w którem tenże donosi, iż na odbytym zjeździe techników, pozostających w służbie autonomicznej, zgodzono się na zapatrywanie, iż przez założenie osobnego towarzystwa nie zostałby cel osiągnięty, lecz natomiast należy popierać obydwa istniejące towarzystwa techniczne, tudzież domagać się u takowych o podniesienie spraw, które się przyczynić mogą do podniesienia znaczenia techników pozostających w służbie kraju, powiatów i gmin. (Powzięto do zadawalającej wiadomości). Sekretarz odczytuje następujący wniosek przedstawiony na piśmie przez członka p. Śmia-łowskiego: „Zarząd zechce wystosować petycyę do Koła polskiego i Ministra handlu, opartą na rezolucyi Sejmu, względem zaprowadzenia języka polskiego i siedziby głównego zarządu przy kolei Transwersalnej, tudzież ażeby wszystkie posady obsadzono Polakami“. Zarząd poleca prezydyum wystosować do Koła polskiego petycyę, ażeby : 1. przedsiębiorstwo budowy kolei Transwersalnej zostało podzielone na partye (losy) i oddane wyłącznie krajowym przedsiębiorcom; tudzież, by przy budowie polscy technicy mieli zapewnione pierwszeństwo przed innymi. 2. Rezolucya Wys. Sejmu w sprawie zaprowadzenia języka polskiego i siedziby głównego zarządu przy kolei Transwersalnej, w życie wprowadzone zostały. Nadto poleca Zarząd prezydyum, ażeby w petycyi podniesiono korzyści, jakie przemawiają za państwowymi kolejami. Prezydyum ma się udać z prośbą o poparcie petycyi Towarzystwa do wszystkich rad gminnych i powiatowych. Zarząd uchwala wysłać delegacyę do prezydenta Rady państwa p. dra Smolki i posła p. Hausnera celem osobistego poparcia petycyi Towarzystwa. W skład delegacyi wybrano zastępcę prezesa p. Raciborskiego i prof. Zachariewicza. Na wniosek p. Nawarskiego uchwalono odstąpić biuro Towarzystwa dla odbycia posiedzeń komitetu inżynierów i przedsiębiorców, zawiązanego dla sprawy kolei Transwersalnej. Zarząd poleca prezydyum, ażeby petycya Towarzystwa ogłoszoną była w „Dźwigni“ i czasopismach politycznych. — Sekretarz odczytuje pismo galicyjskiej Izby inżynierskiej, w którem takowa oznajmia, iż na rzecz G. H. Niewęgłowskiego złożyli członkowie Izby załączoną kwotę 9 złr. (Powzięto z uznaniem do wiadomości). — Przyjęto 3 nowych członków. — Sekretarz odczytuje następującą uchwałę zgromadzenia tygodniowego, powziętą na dniu 12. marca b. r.: „Zarząd zechce się zastanowić, czy nie byłoby wskazanem, ażeby Towarzystwo zajęło się zestawieniem analizy cen robót budowlanych dla inżynierów i architektów“. Po wyjaśnieniu p. Stahla, iż od kilku lat pracuje w departamencie technicznym c. k. Namiestnictwa osobna komisya nad ułożeniem analizy cen, która wkrótce drukiem ogłoszona będzie, uchwala Zarząd wstrzymać się z dotyczącą pracą dopóki c. k. Namiestnictwo tej publikacyi nie wyda. Po wydaniu analizy rządowej będzie wskazanem, ażeby Towarzystwo poczyniło odnośne poprawki i uzupełnienia. — Na podstawie uchwały zgromadzenia tygo-

dniowego z dnia 2. kwietnia b. r. poleca Zarząd prezydyum urządzić wykład publiczny o ulepszonym telefonie Machalskiego wraz z od-nośnemi próbami na cel dobroczynny. Na pokrycie potrzebnych na ten cel wydatków uchwala Zarząd kredyt do wysokości 50 złr. w. a. — Sekretarz odczytuje następującą uchwałę zgromadzenia tygodniowego z dnia 2. kwietnia b. r. „Zarząd zechce powołać osobną komisyę, któraby nad pytaniem: Czy zakładanie filij leży w interesie przyszłego rozwoju Towarzystwa? zastanowić się miała“. Zarząd przychylając się do tej uchwały, wybiera dla tej sprawy komisyę złożoną z pp. Bieńkowskiego, Chowańca, Gajewskiego, Karpuszki, Przetockiego, Świątkowskiego i Tuszyńskiego. Nadto przychyla się Zarząd do drugiej następującej uchwały tego zgromadzenia tygodniowego : „Zarząd zechce się zastanowić, czy nie byłoby wskazanem rozszerzenie ram „Dźwigni“ i czy fundusze Towarzystwa zezwalają na honorowanie artykułów w „Dźwigni“ umieszczanych“. Wniosek ten uchwala Zarząd odstąpić do zbadania komitetowi redakcyjnemu. W sprawie zwołania zjazdu polskich techników, uchwala Zarząd wybrać komisyę złozoną z pp. prof. Bykowskiego, br. Gostkowskiego, Goltentala, Niedziel-

Do Towarzystwa przystąpili pp. :

Stefan Purmankiewicz, inżynier-elew kolei Karola Ludw. w Przemyślu. Aleksander Tychowski, akcesista przy dyrekcyi wojskowego budownictwa we Lwowie.

Stroka, dyrektor telegrafu we Lwowie.

Laskiewicz Stanisław, inżynier-elew kolei Karola Ludwika.

0 oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie.

Wykład p. Romana Gostkowskiego, miany na posiedzeniu ty-godniowem Towarzystwa politechnicznego na dniu 5. marca 1881.

(Ciąg dalszy.)

II.

Jeżeli nalejemy do szklanki zimnej wody kilka kropel również zimnego witryolu, spostrzeżemy, że woda się ogrzała a ziarnko cynku wrzucone do takiej wody rozpuszczając się, przeobrazi się na siarkan cynkowy, osadzający się na dnie szklanki, przy której to sposobności powstanie tyle ciepła, ile potrzeba do zagotowania 5¹/, kilograma zimnej wody.

Chemia uczy, że w takim przypadku rozdzieliła się woda na dwie składowe: wód (H) i tlen (0), z których pierwszy, sycząc, jako gaz na zewnątrz uchodzi, podczas gdy drugi, łącząc się z cynkiem, tworzy tlenek cynku (ZnO), który znowu w połączeniu z witryolem (S0₃), jako osad (ZnO, S0₃) na dno szklanki opada.

Mamy więc dwa połączenia (ZnO i ZnO, S0₃) i jedno rozdzielenie (H0 = H-f-0), dwa mariasze i jeden rozwód; ponieważ każdy mariasz ciepło produkuje, każdy zaś rozwód ciepło konsumuje, więc proces nasz przedstawia dwa źródła dochodu, a jedno tylko rozchodu ciepła. Ile zaś ciepła w danym razie produkujemy a ile konsumujemy, nie trudno oznaczyć, jeżeli się zna doświadczenia, które w tej mierze poczyniono. Kilogram wodu (H) spalając się na wodę (HO) wydaje np. tyle ciepła, że zagotować niem można 344 62 kilogramów czyli tyleż litrów wody, a więc 344,62X 100 — 34462 cieplin (kaloryj). Kilogram cynku (Zn) spalając się na tlenek cynku (ZnO) wydaje 1301 cieplin, kilogram tlenku

40*5

32-5

X 253 = 316 cieplin,

kilogramów

32-5

tlenu,

32-5

34462

przeto

32-5

Co się zaś z ciepłem stało, odkryć można przerywając drut przewodowy w dowolnem miejscu ; w takim razie ujawi się iskra, a iskra ta świadczy, że ciepło przeobraziło się w światło.

będzie skutek takiego przenoszenia, t.j. czy uzyskamy w da-nem miejscu więcej lub mniej ciepła.

Chcąc uzyskać skutek możebnie największy, a więc ile możności najwięcej światła, wsunąć trzeba w ciąg obwodu kawałek możebnie

188

.    72‘00 klg.

6-61 „

30

to oo •

złr. 50

metr węgla

. Koszta utrzymania światła elektrycznego wynosiły 148-54 guldenów, a godzina oświetlenia wypadała na 148 centów, podczas gdy dzisiaj, przy użyciu maszyn świetlnych w miejsce stosów Wolty, godzina takiego oświetlenia zaledwie na 10 centów wypadnie.

Przyjąć można, że godzina oświetlenia światłem równa-jącem się blaskowi lampy olejnej konsumującej na godzinę 42 gramów oliwy (lampy Carcela) czyli 1¹/₂ płomieni palących się w latarniach gazowych na ulicy, kosztuje, używając do oświetlania

maszyn świetlnych......

Lecz nie tylko koszta utrzymania stosów Wolty stały rozpowszechnieniu oświetlenia elektrycznego na przeszkodzie, ale nadto także niestałość, stosami Wolty uzyskiwanego światła.

-O

CO

to

cynkowego (ZnO) łącząc się z witryolem (S0₃) produkuje zaś tylko 253 cieplin.

Ponieważ jednak w naszym przypadku wód się nie utlenił na wodę, lecz owszem woda rozłożoną została na wód i tlen, więc wydać będzie trzeba na każdy kilogram uzyskanego wodu 34462 cieplin; mamy przeto dochód 1301 -j- 253 = 1554 cieplin, podczas gdy rozchód wynosi 34462 cieplin; bilans rachunku wykazuje więc niedobór ciepła wynoszący 34462— 1554 = 32908 cieplin. podczas gdy doświadczenie uczy, że mamy przychód ciepła, gdyż woda się zagrzała.

Wynika ztąd, że popełnić musiano w rachunku jakiś błąd, którego odszukać trzeba. Chcąc to uczynić, zważyć należy, że kilogram cynku nie przyswoił sobie całego kilograma tlenu, albowiem tlenek cynkowy (ZnO) powstaje z 32-5 kilogramów cynku i 8 kilogramów tlenu ; kilogramem cynku uzyskujemy więc

32-5 4- 8

32-5

kilogramów ZnO, a ponieważ kilogram ZnO wydaje 253 cieplin, więc kilogram cynku utleniając się na ZnO wyda:

40-5 32*5

tak więc, że całkowita produkcya wyniesie 1301 -{- 316 == 1617 cieplin.

Ponieważ w połączeniu ZnO znachodzimy 32'5 Zn i 8-0 O, kilogramowi cynku więc odpowiada tlenu, a ponieważ w składzie wody (HO) wypada na kilogr.

g

tlenu tylko ¹/s kilogr. wodu, więc odpowiada ilości „

52*o

kilogramów wodu; kilogram wodu kon

O — O

sumuje 34462 cieplin, całkowite konsumowanie wyniesie = 1062 kaloryj. Bilansując dochód z rozchodem, zyskujemy 1.617 — 1.062 = 555 cieplin.

Jeżeli natomiast utlenimy cynk kosztem tlenu zawartego w siarkanie miedziowym, jak się to dzieje w stosie Da nie lia, uzyskać możemy kilogramem cynku 1020, w sto sie Grovego zaś, gdzie cynk rozpuszcza się w kwasie azotowym 1249 cieplin.

Ciekawą jest rzeczą, że jeźli wstawimy do szklanki obok tabliczki cynkowej tabliczkę miedzianą i połączymy obydwie ze sobą po nad szklanką za pomocą drutu, tworząc tak zwany stos Wolty, nie okaże się już tyle ciepła co pierwej, gdy miedzi z cynkiem nie łączono, ponieważ jednak ciepło zginąć nie może, więc widocznie przeobrazić się musiało w coś innego.

Ponieważ drutowi przewodowemu nadać można dowolną długość, jakoteż przerywać go w miejscach dowolnych, więc też mamy możebność przenoszenia ciepła wytworzonego w stosie Wolty w miejsca dowolne.

Od ilości elektryki t. j. od ilości w jednym i tym samym czasie rozpuszczającego się cynku, jakoteż od wielkości przekroju przewodnika i gatunku jego przewodnictwa zależeć

najgorszego przewodnika; wstawiając w obwód miedzianego drutu kawałek twardego węgla, osiągnąć można przy stosownej bateryi światło elektryczne, któ • rego blask dochodzi do połowy blasku słonecznego. Do uzyskania takiego światła potrzeba przynajmniej 60 elementów Bunsena, mających po 20 centm. wysokości, z których każdy konsumuje na godzinę po 2-5 grama cynku, a osiągnie się w takim razie światło, którego świetlność wyrównywa blaskowi 75 płomieni gazowych.

Ponieważ kilogramem cynku, rozpuszczając go w kwasie azotowym (a więc w stosie najsilniejszym) uzyskać można 1254 cieplin, a baterya nasza konsumuje 60 X G‘0025 = 0-15 kilogramów cynku na godzinę, więc wydaje 045 x 1554 = 188 cieplin, a ponieważ kilogramem dobrego węgla uzyskać można 7000 cieplin, więc wydaje nasza baterya tyle ciepła, a więc i tyle światła ile uzyskać można spalając = 7.o kilograma węgla kamiennego.

Światłem uzyskanem w opisany sposób oświetlano w roku 1857 jedne z ulic miasta Lugdunu, a potrzebowano na 100 godzin oświetlenia:

cynku .... kwasu siarkowego „ azotowego .

Kilogram cynku    kosztował    ...    40    centów

» 00 „

.    .    16 centów

• • 18 „

7.

Doświadczenia lugduńskie wykazały bowiem, że stos Wolty używany w owym czasie do oświetlenia, składając się z 60 elementów Bunsena wydawał w pierwszych kwadran-

75

= 355 razy większy!

stosów Wolty, osiągamy skutek

45-6

355

światło 375

375

750

750

1.125

1.500

Brush

188

300

675

wypada na jeden płomień %

Yt

7t

Va

świetlnej.

«SI

H-» h-» t—■* h-»

Ol    co

oó ö tó A

h o ci co t- oo oo œ

100

sach oświetlenia światło jaśniejące blaskiem 75 lamp Carcela, czyli blaskiem 112 płomieni gazowych, palących się w latarniach naszych, a konsumujących na godzinę po % metra sześciennego czyli po 167 litrów gazu świetlnego. Po upływie 3 godzin zaś bladło światło tak dalece, że jaśniało już tylko blaskiem 45 płomieni gazowych-

W obec takich okoliczności używać było można światła elektrycznego jedynie tam, gdzie chodziło o oświetlenie przez kilka kwadransów tylko, a koszta tego oświetlenia stały na drugim planie. Po raz pierwszy wschodzi nam słońce elektryczne w operze „Prorok“ (1846), a później zjawia się „Mojżesz“ w blasku takiegoż światła w operze paryzkiej.

Ponieważ prądy elektryczne do oświetlenia nadawać się nie chciały, próbowano je przeto użyć na cele wytwarzania pracy mechanicznej, skutkiem czego powstały tak zwane ele ktr o motory, t. j. maszyny uruchomiane siłą prądu elektrycznego.

Doświadczenia fizyka Mu i ller a wykazały, że chcąc prądem elektrycznym uzyskać w elektromotorze siłę, równającą sile konia, zużyć musiano w stosaeh Wolty, które się wytwarzały prądy potrzebne do poruszenia maszyny, na godzinę 3 8 kilogramów cynku, a ponieważ do uzyskania kilogramu cynku z galmaju (rudy cynkowej) potrzeba 12 kilogramów węgla, wydawano więc na siłę konia 3’8 X 12 == 45*6 kilogramów węgla, podczas gdy maszyna parowa konsumowała wydając siłę konia, tylko kilogram węgla.

Doświadczenie to dowiodło, że prądy elektryczne konkurentami pary nigdy nie będą, że więc i w tej mierze nic po nich nie należy się spodziewać.

Mówią, że nie ma złego co by na dobre nie wyszło. Tak też było i tutaj; zawód doznany w używaniu elektryki nasunął nową myśl. Eozumowano tak: Ponieważ przy użyciu stosów Wolty do wytwarzania prądów", znaeznemi prądami uzyskać się daje mało tylko siły mechanicznej, więc na odwrót, poruszając elektromotor siłą mechaniczną w kierunku przeciwnym jak biegł pod wpływem prądu, uzyskać będzie można małą pracą mechaniczną znaczne prądy. Słowem, po rzucono myśl przeobrażania prądów elektrycznych w pracę mechaniczną, podnosząc możebność przemiany pracy mechanicznej na prądy elektryczne. Jak wielką zaś doniosłość myśl ta ma w praktyce, okazało się niebawem. Fontaine dowiódł bowiem , że w maszynie uruchomionej siłą mechaniczną, uzyskać można siłą 90 meterkilogramów prąd elektryczny, który rozkładając wodę, wydaje w minucie 126 centimetrów sześciennych gazu piorunującego. W ciągu godziny otrzymujemy przeto 7.560 centimetrów sześciennych czyli 7’56 litrów gazu, a ponieważ do uzyskania litra gazu piorunującego wydać trzeba w stosie Wolty 1*88 gramów cynku, więc mechanicznej pracy 90 meterkilogramów odpowiada rozchód cynku wynoszący 7’56 X 1*88 = 14’17 gramów ; na siłę zaś równającą się sile konia wypada już

tylko — X 14*17 = 10*7 gramów cynku. Chcąc w stosie

Wolty uzyskać prąd elektryczny mający siłę równającą się sile konia, rozpuścić trzeba w kwasie 3*8 kilogramów czyli 3.800 gramów cynku, a ponieważ siła konia uzyskana maszyną dynamo-elektryczną konsumuje tylko 10*7 gramów cynku, wiec używając maszyn dynamo elektrycznych w miejsce

3800 10*7

Przy użyciu maszyn dyDamo-elektrycznych nie potrzeba więc do uzyskania prądu mającego siłę konia, jak dawniej 45’6 kilogramów węgla, lecz tylko

lograma, a więc 10 razy mniej,; niż go potrzebuje maszyna parowa. Zaczęto też budować maszyny świetlne, które wydały tak rzęsiste światło, jakiego dotąd nie znano.

Tak n. p. wydają maszyny systemu:

Brush .....

Siemens (model D₆)

Buirgin ....

Gramme (model A)

Siemens (model D₂)

Gramme (model B) płomieni gazowych, takich, jakie się palą w latarniach miasta naszego, a konsumujących na godzinę po 167 litrów gazu świetlnego

Do uruchomienia zaś maszyn świetlnych potrzebuje:

pracy 75 meterkilogramów

Gramme (A) Siemens (D₂) Gramme (B)

tak więc, że w maszynach systemu Brush

meterkilogramów mechanicznej pracy!

Pomimo jednak widocznej tej wyższości maszyn dyna-mo:elektrycznyeh nad stosami Wolty, nie umiemy jeszcze wyzyskać wszystkiej pracy mechanicznej, użytej do uruchomienia takiej maszyny na cele w*ytworzenia światła elektrycznego. Doświadczenia bowiem angielskiego ininisteryum wojny, przeprowadzone w roku 1880 wykazały, że zaledwie 54°/₀ wydanej pracy przeobraża się w maszynie dynamo-elektrycznej na światło, reszta, wynosząca 46% służy w 10% do zwalczenia oporów ruchu, 36% zaś przeobraża się w szkodliwe ciepło, rozgrzewając druty i magnesy w maszynie

Fontaine, robiąc doświadczenia maszyną systemu Gramme, wykazał, że przy n obrotach osi tej maszyny w minucie uzyskać można prąd elektryczny, dla którego wytworzenia w stosach Wolty wydaćby trzeba na godzinę z gramów cynku, a prąd ten wydaje przy pewnym oporze przewodnika, światło elektryczne jaśniejące świetlnością s płomieni lampy olejnej, konsumującej na godzinę 42 gramy oliwy (lampa Carcela)

1.700

1.800

1.900

2.000

Nie trudno się przekonać, źe tabelka powyższa prowadzi do wzorów:

S = X (*-7)

S = -—T n—82

100

z których wypada przy zadowoleniu się przybliżeniem, trzeci a mianowicie wzór

^ = 0*008 n — 0-38    .

Porównywając zaś maszyny świetlne różnych systemów między sobą, otrzymujemy następujące zestawienie:

system maszyny świetlnej

ilość obrotów osi na minutę

jasność światła elektrycznego w płomieniach gazowych po 167 litrów gazu na godzinę

siła potrzebna do uruchomienia maszyny świetlnej w siłach koni

do uzyskania jednego plon ie-potrzeba pracy me.erkilogramów

ma

siłij konia uzyskać można płoni'eni gazowych à 167 litrów na godzinę

w allace mała . Brush „ Holmes . . . . Allianęe . . . Brush wielka . Gramme mała Gramme wielka Siemens ,, Bychnowski . Siemens średnia Gramme normal.

1.000

1.400

400

400

1.340

800

420

480

1.200

o o

‘O io (X) I-

177

368

326

418

498

285

1.009

1.914

1.200

3-90

3 76

3-20

3-60

325

1-84

5-29

9-80

5-00

3.29

2-56

1-7

0-8

0-7

0*6

0-5

0-5

0-4

0-4

0-3

0-3

0-2

4o

96

O iO

150

154

162

195

CO o

420

n. p. światło jednego płomienia, otrzymano w lampie światło 25 płomieni.

Na pozór wydaje się to paradoksalnem, gdyż światła nie stworzono; jeżeli zaś zastanowimy się bliżej, przyjdziemy do przekonania, że światło nie powstało z niczego, lecz z siły przyrody, a mianowicie z magnetyzmu.

W praktyce liczy się 1 meterkilogram mechanicznej pracy na jeden płomień gazowy, konsumujący ¹/₆ metra gazu świetlnego, jeżeli chodzi o maszyny wydające prądy, kierunku swego nie zmieniające, zaś 3 metrokilogramy pracy na 1 płomień, gdy używamy do oświetlenia maszyn wydających prądy, które kierunek swój zmieniają.

Aby zbudować maszynę świetlną, któraby nie była narażoną na wypadki spalenia się gdy światło zgaśnie, zdać sobie trzeba sprawę z ciepła, które w takim razie druty maszyny rozpala Lenz wykazał, że temperatura drutu stoi w liniowym stosunku do jego oporu o, w kwadratowym zaś do siły prądu s, jakoteż w odwrotnym stosunku do jego powierzchni p. Jeżeli t wyraża temperaturę drutu, to się ona zmienia w miarę wzoru

o.s²

Z tabelki tej okazuje się, że mechaniczną pracą, równającą się sile konia, uzyskać można światło elektryczne świecące blaskiem 420 płomieni gazowych, konsumujących po 167 litrów gazu na godzinę.

Wynik tak korzystny należy jednak zawsze do wyjątków tylko; w przecięciu wystarcza siła */a meterkilograma do uzyskania światła jaśniejącego blaskiem jednego płomie-mienia gazowego, a ponieważ 75 meterkilogramów przedstawia pracę jednego konia, więc uzyskać można siłą konia światło elektryczne jaśniejące blaskiem 2 X 75 = 150 płomieni gazowych.

Zważywszy, że opór wyraża się ilorazem długości i przekroju, i wdrażając powierzchnię drutu jako funkcyę jego promienia, przekonywamy się, że temperatura drutu zmienia

się w miarę zmiany wyrazu t =

r³

, t. j. że

. 'S

w pro-

Przy używaniu do pędzenia maszyny świetlnej, w miejsce maszyny parowej motora gazowego, spalić trzeba w takim motorze metr sześcienny gazu świetlnego, chcąc uzyskać siłę, równającą się sile konia; wynika ztąd, żejeźli spalimy metr sześcienny czyli 1000 litrów gazu w motorze gazowym wyda maszyna świetlna światło elektryczne jaśniejące blaskiem 150 płomieni gazowych.

Jeżeli zaś spalimy gaz świetlny w latarni do oświetla-

1000

nia, wystarczy ilość 1000 litrów do zasilania

167

płomieni gazowych przez godzinę całą, a okoliczność ta dowodzi, że używając gazu jako paliwa dla motora uruchomiającego maszynę świetlną zyskujemy

150

—7- = 25 razy więcej światła, aniżeli otrzymać

można używając gazu jako mat ery ał do oświetlania.

Ciekawy ten wynik zwraca mimowolnie uwagę na przeobrażanie się sił w maszynie świetlnej. Ciepło, mianowicie wytworzone płomieniem gazu palącego się w motorze gazowym, przeobraża się w pracę mechaniczną, praca mechaniczna motora gazowego na magnetyzm w maszynie świetlnej, ten na elektrykę przechodzącą przez druty, a elektryka przeobraża się ostatecznie w węglu na światło elektryczne.

stym stosunku do kwadratu siły prądu, w odwrotnym zaś do sześcianu grubości drutu.

Jeżeli światło w lampie przyćmi się lub może wcale zgaśnie, to siła prądu mocno wzrośnie, gdyż prąd elektryczny w światło już więcej się nie zamienia, a temperatura drutów wzrasta w takim razie niekiedy do tego stopnia, że jedwab, którym druty odziergano, a więc izolacya drutów⁷, spalić się może.

Ażeby uniknąć rozpalenia się drutów nadać im więc trzeba jak największą grubość; czyniąc to sprawiamy znów, że maszyna mniej skutecznie przeobrażać będzie pracę mechaniczną na prądy elektryczne, z czego wypada, że istnieć musi jakaś granica, której bezkarnie przekraczać nie można. Teorya uczy, że skoro opór wewnętrzny (opór w maszynie świetlnej) wyrównywa oporowi zewnętrznemu (oporowi w smudze świetlnej, sztabkach węglowych i ciągu drutu obwodowego), osiąga się skutek możebnie największy.

Bezpieczniej jednak będzie zrobić opór wewnętrzny nieco mniejszym od oporu na zewnątrz, albowiem w takim razie zawsze jeszcze opór wewnętrzny wyrówna oporowi na zewnątrz, gdy ten ostatni z jakiej bądź przyczyny się umniejszy.

Siemens w Londynie przyjmuje, że wynosić winien opór wewnętrzny ²/₃ oporu zewnętrznego, a ponieważ szacować można opór zewnętrzny, w całości na 3 omady, gdyż wynosi opór

smugi świetlnej .    .    . 2-0 omady

sztabek węglowych .    . 03    „

przewodnika

Ze światła, spożytego w motorze gazowym, otrzymano więc . światło w lampie elektrycznej, a otrzymano go znacznie więcej aniżeli w motorze wydano, bo wydając w motorze

• . 0-7    »

razem . 3 0    „

wyniesie więc opór maszyny świetlnej ²/₃ X 3 = 2 omady.

Pod om a da rozumiemy opór równający się 1*0486 jednostkom Siemensa, t. j. opór P0486 razy większy od oporu metrowego słupa rtęci, • mającego grubość 1 Q mm.,

który to opór równa się oporowi 4 milimetry grubego drutu z żelaza, a więc drutu używanego w telegrafach, mającego 113 metrów długości, tak, że o mada równa się oporowi 113 X 1*0486 = 118 metrów drutu żelaznego.

Gramme nadaje swej normalnej maszynie opór wynoszący 1'97, Rychnowski zaś opór 2*8 omady; co się dosyć dobrze zgadza, albowiem Gramme zasila swą maszyną jednę tylko lampę, podczas gdy Rychnowski dwie ich obsługuje.

Jeżeli się zwiększy długość drogi obwodowej, to jasność światła znacznie blednieje; Fontaine wykazał, że skoro lampa stoi w oddaleniu kilometra (1000 m.) od maszyny świetlnej, tak, że koło obwodowe wynosi 2000 m., to świetlność wynosi już tylko połowę tej wartości, którą miała, gdy lampa oddaloną była od maszyny o 50 m., gdzie więc droga obwodowa wynosiła 100 m.

Aczkolwiek maszyn świetlnych zbudowano dotychczas wiele, podzielić je można na dwie grupy, a mianowicie na maszyny wydające prądy, które kierunku swego nie zmieniają, jakoteż na maszyny wydające prądy o kierunku zmiennym. Do rzędu pierwszych należą konstrukcye panów : Gramme, Siemens, Brush, Rychnowski, Buirgin, Maxim, Weston i t. p. ; do rzędu zaś maszyn, wydających prądy zmieniające swój kierunek, systemy : Holmes, Loutin, Siemens, Rapieff, Wallace oraz maszyny towarzystwa Alliance.

Maszyny • świetlne, wydające prądy, które kierunku swego nie zmieniają, potrzebują podług Croinptona do wytworzenia światła zaledwie J/₄ tej pracy mechanicznej, którą konsumują maszyny wydające prądy zmienne, albowiem zmiana magnetyzmu z dodatniego na ujemny i odwrotnie ową pracę konsumuje. Doświadczenie uczy, że jeźli zmiana kierunku prądu odbywa się do 120 razy w sekundzie, światło elektryczne świeci jednostajnie i mniej jest wrażliwe na zmiany w oporach, aniżeli światło powstałe skutkiem prądów mających kierunek stały.

Ze światło powstałe z prądów zmieniających swój kierunek, a więc prądów przerywanych, pomimo przerw świeci jednostajnie, pochodzi ztąd, że przerwy światła odbywają się w krótszym czasie, aniżeli potrzeba do zatarcia wrażenia światła w oku, jakoteż dla tego, że chociaż smuga świetlna na chwilkę (yi30 sekundy) zgaśnie, to węgle rozpalone żarem swym jeszcze jaśnieją.

Co się tyczy jasności światła zauważyć trzeba, że podczas gdy promienie świecy lub światła elektrycznego powstałego z przerywanych prądów, rozchodzą się w przestrzeni jednako na wszystkie strony, światło elektryczne powstałe skutkiem działania prądów nie zmieniających swego kierunku, własności tej wcale nie posiada. Prąd dodatni wychodząc zawsze z jednego i tego samego węgla, osadza cząstki tegoż na drugiej sztabee, skutkiem czego węgiel dodatni się wyżłabia, ujemny zaś się zwiększa, a po niejakim czasie otrzyma sztabka dodatnia kształt miseczki, ujemna zaś postać stożka zwróconego kolcem ku wklęsłości miseczki. Jeżeli prąd elektryczny przepływa tak, że sztabka dodatnia stoi pionowo po nad sztabka ujemną, to miseczka tworzyć będzie niejako umbrę rozpościerającą się po nad kolcem sztabki ujemnej, w którym to razie promienie smugi świetlnej nie rozstrzelą się już na wszystkie strony, lecz spadać będą przeważnie w dół.

Okoliczność ta jest powodem, że chcąc porównywać światło elektryczne, powstałe z prądów nie zmieniających

swego kierunku, ze światłem, pochodzącem z innego źródła, brać trzeba wzgląd na kierunek promieni światła elektrycznego. Nadmienić należy, że Francuzi używają jako jednostkę światła, blasku płomienia lampy olejnej, konsumującej na godzinę 42 gramów oliwy, mającej knot 30 mm. średnicy. Światło takiej lampy (system Carcel) równa się 7*4 płomieni świec używanych jako jednostka w Anglii, 7*6 płomieni świec używanych jako jednostka w Niemczech i 1 % płomienia światła gazowego, konsumującego na godzinę 167 litrów gazu świetlnego.

W jaki zaś sposób światło elektryczne w przestrzeni się rozchodzi, dowiedzieć się można z doświadczeń pana Fontaine odnoszących się do maszyny świetlnej systemu Gramme, wykonywającej w minucie 750 obrotów, wydającej świetlną smugę, której długość wynosi 3 mm. Maszynę tę załączono w koło przewodowe, mające 160 m. długości,

światła wynosiła 202 meterkilogramów.

Mierząc blask światła w kierunku poziomym, otrzymano świetlność równającą się światłu 337 płomieni gazowych, konsumujących na godzinę po 167 litrów gazu.

Ile zaś światła otrzymano po nad ową poziomą, jako też ile światła pod nią, uwidocznia następujące zestawienie.

praca mechaniczna, konieczna do uzyskania

GO-

Prr*

poniżej poziomej

po nad poziomą

kąt nachylenia liu poziomej

świetlność (płomieni gazowych)

kąt nachylenia ku poziomej

świetlność (płomieni gazowych)

O o o O O o

O «3 O IB O IO H CO CD t>

337

600

1233

1763

1989

1577

O⁹

337

15°

30°

45°

60°

75°

216

195

178

100

30

90°

90°

18

Średnia zaś świetlność wszystkich odczytów tak po nad pozioma, jakoteż poniżej tejże wynosi 737 płomieni gazowych, a więc dwa razy tyle ile wynosi świetlność promieni rozchodzących się poziomo.

Wynika ztąd, że mierząc siłę światła elektrycznego w kierunku promieni, wychodzących poziomo, otrzymujemy połowę świetlności wszystkich w różne strony rozchodzących się płomieni. Zestawienie powyższe uczy, że używając prądów nie zmieniających swego kierunku uzyskać można wje-

X 100 = 40°/₀ całkowitego światła, a

dnym kierunku

737

1989

Crompton przytacza, źe pod pewnemi warunkami uzyskać się daje nawet 65%. Prądy, niezmieniające swego kierunku, nie narażają nieostrożnego prawie nigdy na niebezpieczeństwo, czego zaś o prądach zmiennych wcale twierdzić nie można. Ze wypadki z powodu używania prądów przerywanych zdarzać się mogą, świadczy katastrofa, która się w przeszłym roku wydarzyła na carskim statku L i v a d i a , na którym to statku majtek spuszczający lampę systemu Ja-błoczkowa, chwycił ją w miejscu niestosownem i nieostrożność swą życiem przypłacił.

Mając w pamięci jeszcze i tę okoliczność, że maszyny pracujące prądami stałemi konsumują mniej pracy mechanicznej, pojmiemy, dla czego maszyny takie znacznie więcej się rozpowszechniły aniżeli maszyny, pracujące prądami prze-rywanemi, t. j. prądami kierunek swój zmieniającemi.

(Dok. nast.)

O nowszych poglądach na teoryę sklepień.

(Z rys. na tab. IL).

Wykład p. M. Th ul li ego, docenta Szkoły politechn., miany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa politechnicznego dnia 8. stycznia 1881 r.

łączącą środki ciśnienia wszystkich szwów jest linią ciśnienia. Jeżeli przypuścimy szwy pionowe, gdyż to od nas zależy, jak dzielić będziemy, w takim razie linia ciśnienia staje się wie -lobokiem sznurowym, a wiadomo powszechnie, że parcie poziome oznacza odległość biegunową odpowiadającą temu wielobokowi.

Aby wykreślić dla danego obciążenia linię ciśnienia musimy znać najpierw parcie pionowe; dalej do wykreślenia tej linii, której kształt znamy, w sklepieniu potrzebne są jeszcze dwa punkty, lub jeden punkt i styczna. Dotąd radzono sobie w ten sposób, że przyjmowano dwa punkty i styczną, aby obejść niewiadome parcie. W ten sposób jednak otrzymywano nie tylko przesuniętą linię ciśnienia, lecz i krzywą innego kształtu, gdyż kształt zależy od odległości biegunowej czyli parcia poziomego. Jeżeli sklepienie i obciążenie są symetryczne. wtenczas styczna w kluczu jest pozioma i trzeba wynaleźć tylko parcie poziome i jeden punkt, ażeby wykreślić prawdziwą linię ciśnienia.

Wyszła niedawno książka pod tytułem : „Theorie der Gewölbe“ Lipsk 1880., napisana przez p. Föppla, z którą chciałbym panów zaznajomić. Teoryę sklepień przedstawiono tutaj jasno i zrozumiale ze stanowiska obecnego mechaniki budowniczej. Zajmowało się tą teoryą wielu uczonych w przeszłem stuleciu i w ciągu bieżącego wieku, a mimo to dokładne wyznaczenie sił działających w sklepieniu nie jest według ich badań możliwe. Do rozwiązania tego zagadnienia przyjmujemy bowiem pewne przypuszczenia, najczęściej nie dość uzasadnione w naturze rzeczy. W ten sposób powstawały teorye jedna za drugą i mieliśmy ich już bardzo wiele, a mimo to zadanie dokładnego wyznaczenia sił, działających w sklepieniu, nie było rozwiązane aż do najnowszego czasu. Dopiero prace Cullmann’a,

Winkler’a, Steiner’a i Föppl’a naprowadziły teoryę sklepień na właściwe tory. Nie mam zamiaru opisywać panom szczegółowo tych teoryj, ale chciałbym w kilku słowach zaznaczyć stanowisko obecne nauki w tej kwestyi i skreślić zasady, na których ci autorowie teorye swoje ugruntowali.

Dotychczasowe prawidła, któremi się kierowano przy wyznaczeniu sił -wewnętrznych w sklepieniu działających opierały się na hipotezie Navier’a o rozkładzie ciśnień w szwach, według której ciśnienie w szwach jest jednostajne, jeżeli linia ciśnienia przecina szew we środku. Jeżeli zaś ciśnienie zbliża się do którejkolwiek krawędzi, to natężenie w tej krawędzi jest największe, i od tej krawędzi maleje do drugiej, gdzie jest najmniejsze. Aby sklepienie było w równowadze, muszą być dopełnione trzy warunki, mianowicie:

1. linia ciśnienia nie może nigdzie wykraczać po za sklepienie; 2. linia ciśnienia nie może w żadnym szwie zbaczać więcej od prostopadłej na szew, niż kąt tarcia wynosi; 3. natężenie materyału nie powinno nigdzie przekraczać dozwolonej granicy.

Jeżeli nie uwzględniamy spójności zaprawy i nie zechcemy dopuścić w szwach sklepienia żadnego ciągnienia, wtedy musimy warunek pierwszy zmienić i nie dopuścić, ażeby linia ciśnienia wychodziła z jądra przekroju; w tym wypadku zatem ze średniej ¹/₃ części przekroju. Dotychczas zadowalano się sprawdzeniem, czy dla danego obciążenia da się wykreślić krzywa ciśnienia, któraby odpowiadała tym warunkom i twierdzono, że sklepienie jest w równowadze, skoro się daje wykreślić linia ciśnienia odpowiadająca tym warunkom. Ze sklepienie w takim razie może być w równowadze, to rzecz jasna, z tego jednak nie wynika jeszcze, że w równowadze być musi,

padkach daje się wykreślić wiele takich linij ciśnienia, które tym warunkom odpowiadają. Któraż z nich będzie prawdziwą ?

To jest pytanie, które się przy bliższej rozwadze nasuwa, a rozwiązanie tego pytania jest także ważne z tego względu, że każdej linii ciśnienia odpowiada inne parcie poziome, od którego znowu zależą rozmiary przyczółków.

Najpierw wypada nam określić linię ciśnienia. Natężenie, działające w szwie, możemy złożyć w wypadkową, punkt przyłożenia tej wypadkowej zowie się środkiem ciśnienia, a linia ¹ gdyż przypuszczamy, że rozpiętość się nie zmienia.

Föppl podaje dwie metody do wyznaczenia tych niewiadomych i przeprowadza swą teoryę przypuszczając, jak zwykle przy dotychczasowych teoryaeh, tylko ciśnienie pionowe na sklepienie, co wprawdzie nie jest dokładne, ale przy małych wysokościach nasypów da się w przybliżeniu przyjąć. Dla sklepień tunelowych i dla wysokich nasypów trzeba uwzględnić ukośne ciśnienie ziemi, ale o tem teraz mówić nie będę.

W pierwszej metodzie robi Föppl przypuszczenie na

stępujące :

zresztą w bardzo wielu przy-

1.    Kamienie sklepienia uważamy jako ciała nieściśliwe, zaś zaprawę jako ciało sprężyste.

2.    Szwy przyjmujemy pionowe, a ściśliwość zaprawy bardzo małą. W praktyce szwy nie są pionowe, bo nie uczynilibyśmy zadość drugiemu warunkowi, linia ciśnienia przecinałaby bowiem szwy pod większym kątem niż kąt tarcia, ale dla wykreślenia linii ciśnienia jestto prawie obojętnem

3.    Ciśnienie rozdziela się według hipotezy Navier’a.

4.    Obciążenie i sklepienie jest symetryczne, a zatem styczna do linii ciśnienia w kluczu jest poziomą.

Przypuśćmy, że w punkcie o (fig. 1.) przecina linia ciśnienia szew m n, i że ten punkt leży bliżej m ; ciśnienie w tu jest więc większe niż w n. Ponieważ zaprawa jest sprężysta, przeto kamień następny obróci się około punktu środkowego szwu D o pewien kąt bardzo mały o. Gdybyśmy nie zważali na to, co się dzieje w innych szwach, to obrót miałby ten skutek, iżby punkt A musiał się podnieść i przyjść w położenie A% a odpowiednio punkt B byłby w punkcie B'. Jeżeli dodamy wszystkie te obroty od o do Z, które odbędą się w jednym i drugim kierunku, to w takim razie, ponieważ kierunki szwów w punktach A i C nie mogą się zmienić, suma tych kątów wszystkich równa się zeru.

/:

o dx = o.....1.)

Przez obrót linii AB zmienia się nietylko kąt, ale i rozpiętość, a mianowicie zwiększa się rozpiętość o rzut poziomy linii AA'. Oznaczmy tę odległość przez d, a otrzymamy

/:

d d x — o . . . . 2.)

Föppl idąc za przykładem wyżej wymienionych autorów, opiera dokładniejszą teoryę na ogólnych prawach sprę- ziomego H. żystości i stosuje ją do sklepień, robiąc przypuszczenie, że materyał sklepień jest sprężysty i jednorodny, nie zważa więc na różnorodność kamieni i zaprawy w szwach. W dal-szem przeprowadzeniu rzeczy sprawdza Föppl hipotezę Navier’a i okazuje, że nie jest ona zupełnie dokładną, ale różnica między rzeczywistym rozkładem ciśnienia a hipotezą mamy H = a q F. To samo robimy dla oddziaływania pio-Navier’a jest tak małą, że możemy ją za podstawę do dal- nowego, szych badań uważać, jeżeli grubość sklepienia jest nie wielką w stosunku do rozpiętości. Autor wykreślił rozdzielenie się ciśnienia w pewnym wypadku, i otrzymał zamiast prostej według hipotezy Navier’a linię bardzo mało wklęsłą. Przyjąwszy raz hipotezę Navier’a widzimy, że ta druga metoda nie różni się niczem od pierwszej, jak tylko tern, że w pierwszej przyjęliśmy kamienie jako nieściśliwe a zaprawę jako nie sprężystą. Później jednak całkowaliśmy, więc przypuściliśmy szwy nieskończenie blisko leżące, a zatem materyał ściśliwy na całej długości sklepienia; musimy zatem otrzymać takie same wyniki, a tylko przeprowadzenie jest inne. I tutaj wyprowadza Föppl po długim wywodzie twierdzenie Winklera. Potem stosuje je do sklepień o zmiennej grubości i podaje inny sposób wy-

J' ß dx

, a ponieważ

Te dwa równania służą do wyznaczenia dwóch niewiadomych. Jeżeli grubość sklepienia przyjmiemy jako ilość stałą, to po małem przerobieniu równania 1. okaże się, że powierzchnia, zawarta międzj linią środkową a linią ciśnienia, jest równa zeru, skoro powierzchni ponad linią środkową damy znak-}-, a pod linią środkową znak —. Z drugiego równania otrzymał Föppl, przypuściwszy, że grubość jest małą ze względu na wysokość i długość sklepienia, następujące twierdzenie : moment statyczny powierzchni zawartej między linią środkową sklepienia a linią ciśnienia, względem osi odciętych, to jest osi x, jest równy zeru, skoro podobnie jak wyżej uwzględnimy znaki powierzchni. Profesor Winkler łączy obie te zasady w jedne, mianowicie, że przy stałej grubości sklepienia, ta linia ciśnienia jest prawdziwą, dla której suma kwadratów części rzędnych, zawartych między linią ciśnienia a linią środkową, jest minimum. Na podstawie teoryi najmniejszych kwadratów możemy także powiedzieć, że ta linia, która wyrównywa linię środkową jest prawdziwą. Föppl podaje potem sposób wyznaczenia prawdziwego parcia poziomego na podstawie tych równań. Parcie poziome H składa się z kilku całek, które Föppl wykreślnie wyznacza, a otrzymawszy prawdziwe parcie poziome, wykreśla linię ciśnienia i kładzie ją na linię środkową tak, aby zadość czyniła tym warunkom. Przy dobrze skonstruowanem sklepieniu ta linia mało się różni od linii środkowej. Föppl podaje w swej książce przykład, gdzie na rysunku linia ciśnienia pada na linię środkową.

Föppl idzie dalej i twierdzi, że jeżeli do obliczenia sklepienia trzeba było przyjąć sprężystość zaprawy i hipotezę Navier’a, to lepiej uważać całe sklepienie jako sprężyste i tak je obliczyć. Kilku autorów rzeczywiście postępuje w ten sposób, a mianowicie Cullmann, Steiner i Winkler.

Nie można zaprzeczyć, że takie postępowanie jest usprawiedliwione, gdyż wszystkie ciała są sprężyste, tylko w różnym stopniu; zresztą doświadczenia Bauschinger’a potwierdzają, że kamienie uważać możemy także jako ciała sprężyste.

kreślny do wyznaczenia parcia poziomego. Jeżeli n. p. przyjmiemy z Cullmann’em, że grubość sklepienia od klucza do podpór wzrasta w ten sposób, że moment bezwładności przekroju jest odwrotnie proporcyonalny do stycznej kąta, jaki czyni styczna z pionem, to twierdzenie Winkler’a jest zupełnie dokładne i otrzymujemy następujące trzy równania. Oznaczmy odcinki między linią środkową a linią ciśnienia przez z (fig. 2.), a rzeczone równania będą:

zdx == o

J'y z dx

xzdx

Pierwsze równanie wyraża, że powierzchnia między linią środkową a linią ciśnienia jest równa zeru.

Dwa następne równania żądają, aby środek ciężkości części dodatnich był oraz środkiem ciężkości części od-jemnych.

Przytem wspomnieć muszę, jak słusznie Cullmann zauważał, że linia ciśnienia i linia środkowa przecinać się będą najczęściej w 3 punktach, aby dwa pola były dodatnie i dwa odjemne, inaczej bowiem środki ciężkości nie padłyby na jeden punkt. Metodę tę rozszerzył autor i do przypadku, jeżeli grubość sklepienia wzrasta według innego prawidła.

Wspomnę tutaj jeszcze o innych metodach wykreśl-nych wyznaczenia natężeń w sklepieniu. Dotychczas ogłoszoną została metoda Cullmann’a i Steiner’a, a nadto dziełko Eddy’ego w tłumaczeniu niemieckiem traktujące o wykreśl -nem oznaczeniu natężeń w lukach żelaznych.

Steiner oblicza wykreślnie oddziaływania, t. j. parcie poziome i oddziaływanie pionowe, dla każdego położenia siły P, czyli innemi słowy, wykreśla linię wpływową dla parcia poziomego i dla oddziaływania pionowego (fig. 3.).

Dla danego obciążenia redukujemy rzędną stosownie do sił działających. Dla ciężaru jednostajnie rozłożonego otrzymujemy powierzchnię proporcyonalną do parcia po-

H — a Pß, gdzie ß oznacza rzędne, P siłę, a a jest współczynnikiem. Dla obciążenia ciągłego mamy w jednym punkcie siłę qdx, będzie więc d H — aßqdx, co daje

J' ß dx

= F, przeto

Na podstawie tych danych wykreślamy linię ciśnienia, potem przenosimy ją na kalkę i przesuwamy w kierunku pionowym w sklepieniu w ten sposób, aby powierzchnia była równą zeru.

Wspomniałem o pracy p. Eddy’ego, o której zdał sprawę p. Pragłowski w „Dźwigni“ w roku przeszłym. Zastrzega on sobie pierwszeństwo tej swojej metody, a nawet znanego już u nas dawniej twierdzenia, że momenty występujące w sklepieniu są proporcyonalne do odległości linii ciśnienia od linii środkowej. Jego metoda wykreślna wyznaczenia natężeń w łuku sprężystym zbliża się do metody Föppl’a, jednakże Eddy nie stosuje jej do sklepień trzymając się w teoryi sklepień dawniejszych poglądów, a mianowicie oświadcza się za teoryą najmniejszego oporu.

— 69: —

— 69: —

w r.

oo i

Wspominając o dziełach najnowszych, nie mogę pominąć broszurki p. Brunona Abakanowicza o integratorze z roku 1880. W broszurze tej opisuje autor przyrząd wynaleziony przez siebie do wykreślnego całkowania, o którym sam tu zdawał sprawę.

Wszyscy zgodzimy się pewnie, że przyrząd ten może niepoślednie przynieść korzyści w zastosowaniu statyki wy-kreślnej, jeżeli trudności mechaniczne zupełnie usunięte zostaną. Rozdział 4ty tej broszurki nosi tytuł „Teorya sklepień“, dla tego wspominam o tem. P. Abakanowicz opisuje tu, w jaki sposób da się przyrząd zużytkować do obliczenia sklepień. Szkoda tylko, że autor nie uwzględnia nowszych teoryj sklepień i wyznacza tylko granicę możliwych wartości parcia poziomego, a właśnie integrator byłby pomocnym przy działaniu podług nowszych teoryj w celu wyznaczenia prawdziwego parcia poziomego, gdyż jak wspomniałem, Föppl używa także wykreślnego całkowania. Przy użyciu integratora poszłoby całkowanie łatwiej.

Na zakończenie chciałbym wspomnąć o zboczeniach linii ciśnienia. Najważniejsze zboczenie wywołuje małe usunięcie się przyczółków, które sprowadza zwiększenie się rozpiętości i osiadanie się kamieni podczas poddania się rusztowań i krążyn.

Föppl oblicza parcie poziome, które powstaje w skutek tych przyczyn, dodaje je do parcia pierwotnego i wykreśla linię ciśnienia, która okazuje, czy i wtenczas będzie równowaga i czy natężenie materyału nie będzie za wielkie. Dało by się to przeprowadzić jednakże tylko wtenczas, gdybyśmy znali dokładnie wielkość zwiększenia się rozpiętości, osiadania kamieni i t. p.

Jednakże dotąd ilości te są tylko przypadkowe, trudno je uwzględnić i obliczyć; można je tylko przyjąć jako część natężenia przypuszczalnego, a budując sklepienie starać się musimy o usunięcie wszystkich wpływów wywołujących zboczenia w linii ciśnienia.

Föppl rozwija jeszcze w trzecim rozdzielę teoryę sklepień kopułowych na podstawie prawideł sprężystości, a w końcu pisze o sklepieniach krzyżowych i klasztornych, co dla panów architektów pewnie będzie bardzo zajmujące; nie myślę jednak już dziś o tem mówić i odsełam panów do dziełka Föppl’a, z którego miałem zaszczyt zdać sprawę.

0 kanalizaeyi miasta Lwowa,

Wykład prof. Jägermanna miany na zgromadzeniu fcygodniowem Towarzystwa polit, dnia 12. lutego 1881 r.

Kwestyą kanalizaeyi naszego miasta zajmowano się kilkakrotnie. W roku 1872 wystąpiłem w ówczesnem Towarzystwie Technicznem przeciw zasklepieniu Pełtwi, celem użycia tejże jako kanału głównego, którymby różnorodne odchody z obrębu miasta sposobem dotychczasowym spławiano. Argumenta moje, przytoczone na poparcie, uznało Towarzystwo Techniczne po przeprowadzeniu dyskusyi jako słuszne, a zarząd gminy Lwowa zasklepienie Pełtwy — względnie przykrycie tejże — o tyle tylko przeprowadzał, o ile się potrzeba zwiększenia komunikacyi okazała.

W roku 1879 inżynier cywilny p. Radwański miał w Towarzystwie politechnicznem wykład o kanalizaeyi miast w Niemczech, podając przy końcu sposób ulepszenia kanali-

zacyi miasta Lwowa. Odczyt ten jest drukowany w „Dźwigni“ i w osobnej broszurze. I moją myślą jest obecnie podać niektóre uwagi co do sposobu ulepszenia kanalizaeyi w naszem mieście.    .

Nim jednak sprawę kanalizaeyi tu traktować będę, przedstawię poprzednio niektóre dane odnoszące się do stosunków sanitarnych w mieście Lwowie, i zrobię porównanie z innemi miastami Austryi i zagranicy.

Lwów od 1846 roku do 1857 wcale się nie powiększył, gdyż liczba mieszkańców wynosiła w roku 1846 70.970, a w 1857 roku 70.384. Po pamiętnych latach 46, 48, 49 zmniejszyła się nawet ludność o 3000 mieszkańców, ale w ciągu lat 11 znowu się wyrównała, tak, że się dopiero od roku 1857 wzrost ludności rozpoczyna. Jeżeli-byśmy kalkulacyę przeprowadzili podług ostatniego spisu ludności, który w okresie od roku 1869 do 1880 włącznie 1'6°/n Przyrostu okazuje, to miasto Lwów, gdyby się tak dalej rozwijało, po 45 latach mogłoby się w dwójnasób powiększyć. Co się tyczy śmiertelności, mam zapiski od roku 1857, w którym to roku śmiertelność wynosiła 29°/ potem wzrosła, jednakże w okresie 4-letnim do końca roku

1860    wynosiła zaledwie 31 °/₀₀. W okresie 10-cioletnim od

1861    do 1870 wynosiła śmiertelność 35*2 °/₀₀, od 1871 do 1880 wynosiła 35⁻l°/₀₀. W roku 1862 śmiertelność była znaczną, bo wynosiła 38 4°/₀₀ ; w roku 1873 podczas cholery i równocześnie ospy była śmiertelność nawet 43°/₀₀; jednakże średnia śmiertelność w ostatnim okresie 20 letnim wynosi 35* 15 °/₀₀• — Jakże jest w innych większych miastach? Otóż n p. Tryest ma prawie taką śmiertelność jak Lwów, a w roku 1872 wynosiła ona tam 34°/₀₀, zaś w roku 1875 nawet 35⁻5°/₀₀. W Monachium w r. 1862 wynosiła śmiertelność 38,8⁰/₀o więc tak jak we Lwowie, w tym samym roku. Daty z roku 1875 wykazują, że śmiertelność tamże była 37,4°/₀₀ a więc wyższa niż we Lwowie. W Peszcie była śmiertelność 45°/₀₀ ; w Wiedniu w r. 1862 wynosiła śmiertelność 41*2 więc prawie tak jak we Lwowie podczas epidemii. Dziś śmiertelność Wiednia jest cośkolwiek niższa, ale zawsze wyższa niż w mieście Lwowie. Przytoczone powyżej miasta nie posiadają do dzisiejszego dnia dobrej kanalizaeyi bądź jednego, bądź drugiego systemu.

Berlin w roku 1862 miał śmiertelność 28'6°/

1875 wzrosła na 31*4⁰⁰/n; wtenczas poczęto myśleć o kanalizaeyi Berlina, która dziś jest na zupełnem wykończeniu. Inne miasta, jakkolwiek dawnego systemu kanały posiadają, jak miasto Lwów, przecież z powodu znacznego uporządkowania co do ulic, domów i plantacyi uzyskały śmiertelność mniejszą niż przedtem. Przypatrzywszy się bliżej cyfrom śmiertelności miasta Lwowa, przychodzimy do wniosku, że w ostatnich latach dokonane częściowe uporządkowanie co do ulic, bruków, domów i plantacyi wpłynęło również na zmniejszenie śmiertelności, gdyż biorąc tylko 5 letni okres od roku 1876 do 1880 roku, to śmiertelność jest coraz mniejszą, bo w poprzedniem 5-leciu wynosiła 36%₀ a w o-statniem tylko 34°/₀₀, właśnie dlatego, że w tym czasie zaprowadzono lepsze bruki i niektóre urządzenia w kierunku sanitarnym. W miastach jak Wrocław, Paryż, Londyn, po zaprowadzeniu kanalizaeyi śmiertelność zmniejsza się znacznie; i tak w roku 1862 w Wrocławiu była śmiertelność prawie taka, jak wówczas we Lwowie, bo 38'8°l₀₀, a w r. 1875 spadła na 31*5°/₀₀. W Londynie była' śmiertelność

o tyle polepszyć, iż śmiertelność znacznie się zmniejszy, a tern samem przyjemność zamieszkiwania w tern mieście zwiększyć się musi.

Ażeby dać pogląd, jak się też śmiertelność w pojedyń-czych dzielnicach miasta przedstawia, przytoczę, że w najkorzystniejszych warunkach jest przedmieście łyczakowskie, które stosunkowo do obszaru jest najmniej zaludnione, a posiada śmiertelność 20°/„₀ - Łyczakowskie jest zdrowszą dzielnicą niżeli śródmieście, które mimo skoncentrowanej na małym obszarze ludności, z powodu, że posiada najlepszą wodę, bo z najlepszych wodociągów, dalej że w niem mniej proletaryatu zamieszkuje, przedstawia się także pod tym względem korzystnie, bo wykazuje śmiertelność 21-2 °/0 0, zaś Halickie 23,4°/₀₀, Żółkiewskie 24°/b0, a Krakowskie przedstawia się najgorzej, bo 29'4°/₀₀ (naturalnie z wykluczeniem szpitali).

(C. d. n.)

(Gaz. Nar.).

przed zaprowadzeniem kanalizacyi w latach 1845 do 1846 znaczną, bo przeszło 35 °/₀₀ ; potem zmniejszyła się tak, że w r. 1862 wynosiła 24*l°/oo? za® w r°ku 1875 już tylko 23,7°/₀₀, a być może, że w ostatnich latach jeszcze się bardziej zmniejszyła. Między większemi miastami Genewa jest najzdrowszem miastem, bo tam śmiertelność wynosi około 20°/₀₀, a wynosiła w roku 1862 22*7°/₀₀- Najniekorzystniej pod względem śmiertelności z miast europejskich przedstawiał się Gdańsk, który wykazywał około 42 °/₀₀ śmiertelności; jednakże po zaprowadzeniu kanalizacyi śmiertelność i tu zmniejszyła się. W Frankfurcie nad Menem, który co do liczby mieszkańców na równi stoi z Lwowem, śmiertelność wynosiła 23• 1 °/₀₀, po zaprowadzeniu wodociągów i kanalizacyi. Z tego przedstawienia widzimy, że Lwów co do śmiertelności jeszcze w tak złym stanie się nie znajduje. Położenie miasta jest jednak tego rodzaju, że stosunkowo nie-wielkiemi nakładami można we Lwowie sanitarne stosunki

Teraz przystępuję do przedstawienia obecnego stanu kanałów w mieście Lwowie. Już p. Badwański przedstawił w swoim wykładzie niejaki obraz tego stanu, ja zaś starać się będę obraz ten nieco uzupełnić.

W mieście Lwowie, mianowicie w rejonie wyższym, istnieją w wielu domach doły i zbiorniki kloaczne wcale nie zabezpieczone, ani nawet dyliną nie wyłożone; częstokroć doły te znajdują się pod przenośnemi wychodkami i jeżeli się zapełnią, przykrywają je ziemią, zaś wychodki przesuwają na inne miejsce. Inne domy mają doły więcej zabezpieczone, ale zawsze nie tak, aby kał wcale nie dostawał się w niższe warstwy gruntu. Wiele z tych kloak jest odosobnionych od kanałów, wiele zaś a nawet większa liczba tychże jest w połączeniu z kanałami miejskiemi lub prywatne-mi. Otóż w tym wyższym pasie na przedmieściach rzadko który z gospodarzy każę wywozić kał z dołów kloacznych za miasto. Zwykle kał z kloak rozlewają w pobliżu na ogród lub pole i przysypują ziemią a nawet w wielu razach odpływa kał w otwartym rowie, wsiąkając powoli w ziemię i zatruwając powietrze. Przed kilkoma laty przyjęto zasadę, ażeby przy nowych budowlach zakładano kloaki murowane z dnem ce-mentowanem, nieprzepuszczalnem, z którychby tak płynne jak stałe odchody wywożono, albo z którychby ciecz klo-aczna, oddzielona dewizorem, do kanałów miejskich odpływała, zaś gęsty kał od czasu do czasu wywożono Wywóz kału z realności własność gminy stanowiących kosztuje rocznie około 5000 zł. Czyszczenie koryta Pełtwi i nie-któiych kanałów, w których się z powodu nieodpowiednich spadków kał nagromadza, wymaga tożsamo 5 do 6 tysięcy zł. rocznie.

Wypróżnienie dołów kloacznych, czyszczenie kanałów i wywóz nieczystości odbywa się w sposób nieodpowiedni, stanowiąc jedną z plag mieszkańców Lwowa.

Na sieć kanałową, która w mieście Lwowie jest znaczną, składały się nie dziesiątki lat, ale całe wieki. Śródmieście, jako dawne właściwe miasto, wałami opasane, posiada stosunkowo najstarsze kanały i największą sieć kanałową. Otwarta fosa po za wałami położona a opasująca śródmieście, przekształconą została z biegiem czasu na główny obwodowy kanał, który od Podwala czyli z pod Wałów gu-bernatorskich przechodzi pod domy między Skarbkowską czyli dawną Niższą ormiańską ulicą, a placem Strzeleckim i dostaje się w pobliżu teatru do Pełtwi. Z drugiej strony przechodzi kanał obwodowy między ulicą Wałową a Sobieskiego pod całym szeregiem domów i znowu przy placu Maryackim łączy się z Pełtwią. Kanał ten obwodowy może być uważany jako wydłużona kloaka z pojedynczych domów. Inny większy kanał zdąża ze szpitala głównego pod szpital wojskowy, potem wzdłuż ulicy Łyczakowskiej, dalej koło Bernardynów, prowadzi pod podwórzem klasztornem, wchodzi pod domy przy ulicy Halickiej i przez plac Halicki, i wpada do Pełtwi koło Zorża.

Ogółem z obu stoków kotliny kanały najkrótszą drogą prowadzą kały swe do Pełtwi, która jest tylko otwartym kanałem głównym, częściowo zasklepionym.

Rozmaitości.

(Z rys. na tab. II).

— Dnia 20. b. m. zbierze się w Jarosławiu komisya, która ma objechać trasę kolei wicynalnej z Jarosławia na Kawę do Sokala i Waręża. Dopiero na podstawie tych badań (rewizyi trasy) ma rząd udzielić koncesyę. W skład komisyi tej wchodzą oprócz innych pp. delegat ministerstwa handlu, inspektor jeneralny Jęczmieniowski, radca namiestnictwa Lachowski i reprezentant konsorcyum dr. Boiński.

Długość tej linii wynosić ma 160 kilometrów; kolej przechodzić ma lub dotykać następujących miejscowości: Jarosław, Oleszyce, Lubaczów, Horyniec, Dziewięcierz, Potylicz, Kawa ruska, Uhnów, Bełz, Krystynopol, Sokal, Waręż.

Dopiero po uzyskaniu przez konsorcyum koncesyi ma być szczegółowy projekt wypracowany i przedłożony ministerstwu handlu do potwierdzenia.

Z budową tej kolei w dalszych widokach wiąże się projekt żeglugi łańcuch owo -parowej na Sanie, tak, aby dochodzące do Sanu transporty mogły być dalej spławiane Sanem i Wisłą. Czy dla tej żeglugi ma być zawiązane nowe Towarzystwo, czy też Towarzystwo kolei samo rozszerzy swą działalność i na żeglugę, nie jest jeszcze roz-strzygniętem. W każdym razie już obecnie oprócz połączenia z koleją Karola Ludwika ma być osobno mała boczna gałęź kolei do portu przyszłego na Sanie poprowadzona, i wszystko tak urządzone, aby z wagonów wprost na statki lub spławy przerzucać można transporty.

— W sprawie kolei Transwersalnej jiiszą do Gaz. Lic. z Wiednia 12. czerwca:

W ostatnim liście doniosłem wam, że roboty przygotowawcze do budowy kolei Podkarpackiej zostaną rozpoczęte niezwłocznie i będą z wszelkim możliwym pośpiechem prowadzone przez lato tak, iżby w jesieni można przystąpić do wykupna gruntów. Bząd nie ma najmniejszego powodu do powątpiewania o tern, że skoro parlament się zbierze, Izba panów przystąpi do uchwały Izby poselskiej i ustawa o budowie rzeczonej kolei stanie się prawomocną. G-dy jednak to dopiero w listopadzie nastąpi, gdy pora roku, zwłaszcza w podgórskiej części kraju, może już wówczas mniej będzie sposobną do przepro-

A. P.

E. Uderski.

estyńskiemu.

wadzenia w polu przedwstępnych prac inżynierskich, przeto p. minister handlu pragnie korzystać z pory letniej, o ile tylko się da, i do jesieni przeprowadzić ostateczną rewizyę trasy i studya około większych i trudniejszych objektów budowy. W biurach jest życzenie, żeby jak największa ilość techników krajowych przyjęła udział w tych pracach, których szybkie i dokładne uskutecznienie wymaga znajomości stosunków lokalnych. Spodziewano się tam, że skoro nadejdzie pora do pracy, liczne z kraju nadejdą podania. Kuch, jaki się w interesowanych kołach na początku wiosny objawiał, pozwalał się licznego takich podań napływu spodziewać. Dotychczas jednak bardzo mało zgłoszeń nadeszło. W chwili, w której sprawa w drodze legislacyjnej nie jest jeszcze stanowczo załatwioną, nie wypada rządowi rozpisywać konkursu. Mogę was jednak zapewnić, że podania już teraz wnoszone, w miarę wykazanej zdolności chętne znajdą uwzględnienie. Jestem przekonany, że tylko nie wiadomość o stanie rzeczy i o przychylnem usposobieniu w sferach kierujących wstrzymuje wielu uzdolnionych naszych krajowców od zgłaszania się we właściwej drodze. Dłuższe wyczekiwanie z ich strony mogłoby stać się nietylko dla nich, ale i dla sprawy samej niekorzystne m.

— Ueber eine mit der Methode des Seilpolygons reciproke Methode der graphischen Statik (Zeitschrift für Bauwesen 1880 str. 429—441).

W tej rozprawie przedstawione jest wykreślenie odwrotne do t. z. wieloboka sznurowego i wielóboka sił. Może ono być zastosowane dla dowolnego układu sił. Przy systemie sił pionowych, działających na belkę poziomą, polega na następującem postępowaniu :

W dowolnem oddaleniu pionowem V od belki, obieramy biegun. Z niego prowadzimy wiązkę promieni do punktów przyłożenia sił działających na belkę i do punktów podpornych belki. Obok kreślimy wielobok sił. Przez wierzchołki jego, czyli punkty końcowe odcinków wyrażających siły, prowadzimy szereg równoległych do osi belki. Na tych równoległych leżą wierzchołki wieloboku, który wykreślamy tak samo, jak znany wielobok sznurowy, kreśląc boki jego kolejno równolegle do promieni powyższej wiązki. Pierwszy i ostatni bok tego wieloboku, odpowiadające promieniom poprowadzonym do obu punktów podporowych belki (przy belce o dwóch podporach) przetną się w punkcie, przez który prowadzimy prostą równoległą do belki, którą autor nazywa „przedziałową“.

Odcinki wyznaczone na przedziałowej przez pierwszy lub ostatni bok, a dowolny inny bok (przedłużony) wykreślonego wieloboku daje wielkości momentów zgięcia w punktach przyłożenia sił, odpowiadających przedłużonemu bokowd. Podczas więc. gdy te same momenta zgięcia otrzymujemy w znanym wieloboku sznurowym jako szereg rzędnych tego wieloboku, odciętych na promieniach działania sił, to tu W3rstępują one jako odcinki na przedziałowej. Odcinki te pomnożyć trzeba przez obrane V, tak jak w wdeloboku sznurowym rzędne pomnożyć musimy przez obrane H, by otrzymać prawdziwą wdelkość momentu.

Krótko mówiąc, sposób p. Eddyego polega na działaniu wy-kreślnem takiem samem, jak przy wieloboku sznurowym, tylko że zamiast sił bierzemy odcinki między punktami przyłożenia, a zamiast odcinków siły (wyrażone długościami). Ilości, które w pierwszem wykreśleniu otrzymujemy jako szereg rzędnych, przedstawiają się tu jako odcinki na jednej prostej i naodwrót.

Lwów 5. maja 1881.

— Przyrząd do ucinania szyn kolejowych (tabl. II. fig. 4.) składa się z dwóch głównych części, jednej stałej na podstawie pq, drugiej zawieszonej na osi a i poruszającej się naokoło tej osi jako też około dwóch innych osi o i O' siłą dwóch robotników, działających na drążki m i m'. Szyna b przymocowana jest do części stałej, noże zaś c i c' do części ruchomej. Dwa zębate kółka d i d‘ dotykają podczas ruchu dwóch podstawek f i f, sterczących pionowo i przyśrubowanych stale do podstawy stałej pq, co spowodowuje obrót tych kółek na 1 ząb i odpowiednie posunienie nożów naprzód. Dla żelaznych szyn kolejowych używa się kółek o 16 zębach, dla szyn zaś stalowych nakładają się inne kółka o 24 zębach, aby noże wolniej naprzód postępowały. Na graniaste końce osi e i e' nakłada się

po skończonej robocie korby dla szybkiego cofnięcia nożów i założenia nowej szyny. Przy każdem uderzeniu zębatych kółek o podstawki wylewa się z kociołka k, za pomocą krana wodę zmieszaną z mydłem na końce nożów, tak że się noże mało rozgrzewają. Ucięcie szyny żelaznej trwa około 10 minut.

— Na przedwstępne prace techniczne projektu regulacyi Pełtwi, kanalizacyi i wodociągów w mieście Lwowie uchwaliła Kada miasta na r. 1881 kwotę 2000 złr. w. a.

— W. dniu 2. czerwca b. r. udzieliła rada miejska krakowska koncesyę 45 letnią na budowę kolei konnej Towarzystwu try-

(Czasop. Techn.).

— Komitet Towarzystwa gosp. g a li c. wydał następu- ' jacy okólnik do wszystkich Oddziałów c. k. Towarzystwa gospodarskiego galicyjskiego:

Znaczne przetrzebienie lasów i wzrastające ciągle ceny drzewa, którego niektóre gatunki, używane dotąd przeważnie na opał, zaczynają nabierać znaczenia drzewa materyałowego (jak buczyna i grabina), wskazują konieczność zastąpienia drzewa innym tańszym materiałem opałowym, a mianowicie torfem, którego bogate pokłady znajdują się w kraju naszym.

Wiadomo jest, iż torf po wysuszeniu na wolnem powietrzu i po spaleniu, jeżeli zostawia nie więcej jak ¹/₅ część popiołu t. j. 20 procent swej wagi, jest już dobrym materyałem opałowym, a staje się coraz lepszym, im mniejszy procent popiołu zawiera w sobie.

Jeden mórg torfowiska, o wartości 20 procent popiołu, a głębokości pokładu tylko na jeden meter czyli trzy stojiy przedstawia wartość opałową 500 stosów 4-metrowyeh drzewa miękkiego.

Jeżeli się zaś zważy, że w kraju naszym przy przestrzeniach torfowisk, zajmujących nieraz mile kwadratowe, są pokłady torfu sięgające do głębokości 5ciu metrów i więcej, a których zawartość popiołu wynosi miejscami nie więcej jak 2 procent, przyjdziemy do przekonania, jak wielkie skarby nagromadziła przyroda w ziemi naszej, które czekają tylko przyłożenia ręki naszej i umiejętnego wyzyskiwania, aby przemienić dzisiejsze nieużytki i ciężary dla rolnictwa, szerzące obecnie choroby różne, w obfite źródło dochodu dla rolników i znakomitą dźwignię do podniesienia już istniejącego, a do wytworzenia nowego przemysłu.

Zrozumiały to już inne kraje jak: Hollandya, południowe i północne Niemcy, W. X. Poznańskie i Czechy, gdzie już od dawna znalazł torf uznanie i zastosowanie tak dla potrzeb domowych, t. j. do opalania pomieszkali i kuchni, jakoteź dla potrzeb gospodarczo-prze-mysłowych, t. j. w gorzelniach, browarach, krochmalarniach — a nawet w przemyśle, mianowicie do wypalania cegieł, wapna, w hutach szklan-nych, lokomotywach dróg żelaznych i t. p.

Temi też względami powodowany Wydział krajowy w troskliwej swej pieczy o dobro i pomyślność kraju, postanowił dla dania impulsu do racyonalnego wyzyskiwania torfu przystąpić do zbadania torfowisk i zawezwał pomocy naszej, jakoteż szan. Oddziałów.

Tym celem wypracował kwestyonaryusz dla zebrania dat odnośnych z całego kraju, które posłużyć mają dla rolników i przemysłowców jako wskazówki, w których mianowicie miejscach najprzód wyzyskiwanie torfu może Być z dobrym skutkiem rozpoczęte.

Nadto, aby przyjść w pomoc tym właścicielom torfowisk, któ-rzyby pragnęli przystąpić do wyzyskiwania torfu na materyał opałowy, postanowił Wydział krajowy wszelkie próbki torfu, nadesłane według załączonej instrukcyi, poddać w krajowej wyższej szkole rolniczej w Dublanach bezpłatnej analizie co do zawartości popiołu dla wykazania stronom interesowanym, jaką wartość opałową ich torf posiada.

Przesyałjąc przy niniejszem wyż wspomniony kwestyonaryusz i instrukcyę w kilku egzemplarzach, do rozesłania członkom i nieczłonkom, u których się znajdują pokłady torfowe, spodziewa się komitet, iż szan Oddziały uznając wielką doniosłość poruszonej przez Wys. Wydział krajowy sprawy, tak pod względem zużytkowania torfu na materyał opałowy, jak niemniej pod względem przetworzenia torfowisk umiejętną i odpowiednią melioracyą na łąki lub rolę, z pożytkiem dla zdrowia — dołożą wszelkich starań, aby jak najwięcej próbek torfu, według tu dołączonej instrukcyi zechciały strony interesowane wraz z wypełnionemu kwestyona-ryuszami nadesłać Wys. Wydziałowi krajowemu.

* Zalecamy przytem szan. Oddziałom broszurkę p. Cieślikowskiego „ O torfach, ich pochodzeniu, sposobach wydobywania, przerabiania i za-stosowywania do użytku domowego i fabrycznego, z uwzględnieniem stosunków krajowych“. Warszawa 1880.

Lwów dnia 12. czerwca 1881.

Do dzisiejszego numeru dołącza się jedną tablicę (Nr. II) oraz

materyały do słownika technicznego.

Treść : Sprawy Towarzystwa. — O oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie. (C. d.). — O nowszych poglądach na teoryę sklepień (z rys. na tab. II). — O kanalizacyi miasta Lwowa. — Kozmaitosci (z rys. na tab. II).

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu (J| cm-) kosztuje 30 ct. w. a.

MUZEUM IMIENIA DZIEDUSZYCKICH

L. 15.849.

Ogłoszenie konkursu.

"i

jest otwarte dla Publiczności

każdej Śiody i Soboty od godz. 11. rano do gtdz. 6. po poładnin, każdej Niedzieli i w Święta od godz. 10. rano do godz. 1. po poi.

Profesorowie z uczniami chcący korzystać ze zbiorów', tudzież osoby mające zamiar pracować w Muzeum lub przejeżdżający zechcą się zgłosić do kustosza P. Wład. Zontaka, na dole, codziennie od godz. 10. do 12. z wyjątkiem Poniedziałków, w które Muzeum z powodu czyszczenia i porządkowania dla każdego jest zamknięte.

Na teraz są otwarte dla Publiczności dział zoologiczny i botaniczny — to jest pierwsze piętro.

Dział mineralogiczny, paleontologiczny, etnograficzny i dział wykopalisk, to jest drugie piętro, z powodu ostatecznego urządzenia jest na teraz zamknięte.

Muzeum poleca się łaskawej opiece zwiedzających.

Uprasza się wchodząc do Muzeum cyga-rów nie palić i psów z sobą nie wprowadzać, laski i parasole na górze w przedpokoju złożyć, oraz obuwie najstaranniej wycierać, osobliwie podczas niepogody i kurzu. — Dzieci niżej lat 10 bez towarzystwa starszych nie będą wpuszczane.

Katalog—część /., Ptaki — jest do nabycia

u dozorcy po 1 ztr. za egzemplarz.

Wydział krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z W. Księstwem Kra-kowskiem ogłasza niniejszem konkurs na dzieło lub podręcznik o wyrobie nafty i zużytkowaniu wszelkich przy tym wyrobie otrzymywanych pobocznych produktów, i zapewnia autorom, którzy swe prace do Wydziału kraj. nadeszła następujące nagrody :

za dzieło najlepiej opracowane, wymogom konkursu odpowiadające i obejmujące najmniej 10 arkuszy druku dużej oktawy kwotę 800 złr. w. a. ;

za drugie z porządku dzieło tymże wymogom odpowiadające kwotę 400 złr. w a.; za pracę, któraby się odznaczyła przynajmniej starannem zebraniem dat i opracowaniem gotowych materyałów 200 złr.

O wartości przedłożonych dzieł orzekać będzie specyalna komisya przed d. 1. stycznia 1883 ustanowić się mająca, a o wymienione nagrody ubiegać się może każdy, kto przed dniem 1. stycznia 1883 złoży swą pracę w Wydziale kraj. wraz kopertą opieczętowaną opatrzoną tem samem co i praca godłem, a zawierającą nazwisko autora.

Oprócz powyższych premii udzieli jeszcze Wydział krajowy na wniosek Rady górniczej dodatkowe nadzwyczajne wynagrodzenie za pracę, w której ubiegający się o nagrodę przedłożą wyniki samodzielnych badań technologicznych, któreby się dały z istotną korzyścią dla krajowego przemysłu naftowego zastosować.

Prace Wydziałowi krajowemu przedłożone mają być napisane po polsku, a dokładne warunki, jakim mają odpowiedzieć, będą podane każdemu zgłaszającemu się w Departamencie Ilgim Wydziału krajowego.

We Lwowie dnia 20. kwietnia 1881.

Grott.

/    Program

dzieła o wyrobie nafty i zużytkowaniu pobocznych przy tym wyrobie produktów, które może otrzymać

konkursową nagrodę.

Dzieło to powinno obejmować:

inżynier cywilny z upoważ. rząd.

w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta, przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze na swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

Poleca

CEMENT KRAJOWY

swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

u Jana .Schumana

plac Maryacki 1. 9.

A.    1. krótki opis natury, znajdowania się i pochodzenia oleju ziemnego; 2. wyczerpujący opis własności oleju ziemnego, wszelkich znanych jego przetworów, oraz ich wyrób w ogólności. Wszystko to powinno być jak najtreściwiej lecz przystępnie opisanem, gdyż książka przeznaczoną jest nietylko dla fachowych technologów. Skutkiem tego też przy opisywaniu pojedynczych odczynów chemicznych, każdy z nich winien być gruntownie i zwięźle wyjaśnionym bez odwoływania się do dzieł specyalnych; 3. Krótki opis historyczny wynajdywania i wydoskonalania sposobu otrzymywania i przerobu nafty i wszelkich jej pobocznych produktów już to u nas już gdzie indziej używanych, już też i takich sposobów, które obecnie znajdują się dopiero w stadyjum prób. Opis ten ma mieć na celu oznajmienie przedsiębiorców lub właścicieli fabryk z metodami dawnemi, o których niedostateczności praktyka już stanowczo orzeka, a które bywają tu i owdzie wprowadzane jako nowości i narażają tychże na niewątpliwe straty, a zniechęcają do poprawy fabryki w duchu rzeczywistego postępu.

Po tych właściwie wstępnjmh wiadomościach należy podać:

B.    1. Szczegółowy opis metod u nas obecnie używanych do przerobu oleju ziemnego, poczynając od najprostszych, t. zw. polowych aż do najwięcej udoskonalonych ; 2. taki sam szczegółowy opis metod obecnie używanych za granicą, a mianowicie w Ameryce i w Niemczech; 3. podać krytyczną ocenę powyżej wymienionych metod i to z uwzględnieniem tego jakie surowe materyjały (stosownie do wartości i własności) w jakich przyrządach najodpowiedniej dają się przerabiać, aby ich przeróbka najkorzystniej pod względem handlowym i ekonomicznym wypadła ; 4. nakoniec podać i uzasadnić własne wnioski, a ewentualnie wyniki ze swych badań w kierunku powyższym wykonanych zwłaszcza pod względem techniczno-ehemieznym, a któreby z korzyścią dla przemysłu krajowego zastosowane być mogły.

C.    Obok opisu metod i przyrządów jakie są lub mogą być używanemi do przerobu olejów ziemnych należy przedstawić: 1. kilka wzorów z już istniejących fabryk naftowych wraz z ich krytyczną oceną; 2. samodzielnie szczegółowo opracowany przynajmniej jeden plan fabryki naftowej względnie do naszych warunków miejscowych, aby takowy lub takowe mogły posłużyć jako wzór do zakładania tego rodzaju fabryk u nas.

D.    Nakoniec ze względu na to, iż tak sama nafta jak olej ziemny i wszelkie jego przetwory znajdują coraz to rozmaitsze zastosowanie, jak z drugiej znowu strony, ze względu na ich opodatkowanie i procentowanie się należy: 1. podać w krótkości lecz zwięźle a dokładnie sposoby oznaczenia składu, własności i wartości chemicznej, fotometrycznej, kalorymetrycznej tak surowych olejów ziemnych jako i ich produktów t. j. przetworów ; 2. podać treściwy krytyczny obraz opodatkowania surowego oleju ziemnego i wszelkich jego przetworów nietylko w Austryi lecz i w innych krajach praktykowany, tak, aby mógł służyć za podstawę do kombinacyi ekonomicznych i handlowych, a względnie do zmiany kierunku fabrykacyi i jej odpowiedniego udoskonalenia. — We Lwowie dnia 20. kwietnia 1881.

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie.

uprzywilejowane

Fr. Rychnowskiego

we Lwowie, iilieai Ossoliiiskieli I. lO.

d^zxvtÿ/t&ct iS}¹* Ó.

%4.

»<s /±«Sk

%.2.

>'

oO

s*.

Pr-**,

il

>5*

X.

.à

—----------------------;

1    ..x....„......-i

............h...

l'"~......~

-Hä

TAzi/rząd do ztcvntLnùi &xj/jz.

jfig- & •

Ht

SS \    |

,y \ I

<    ,    \ i

On ^

/ ^

Z Nf.

«SfgŹ

wÊÊÊÊ^z¹

7hjy

OU

o’

Ifl

-»H

pu®

a'

\ !> 'X;

X !.    ^

JL

»»I

llli

OLllZf *Â>

Wyrazy do słownika technicznego,

£TT

1946.    Ładownia, przystań kolejowa (kolejnictwo), n. Verladerampe. Laderampe, f. Quai de chargement, f. platform for loading, urządzenie przypierające do podłogi wozów dla ułatwienia nakładania ich i wypróżniania.

1947.    Ł. towarowa, n. Güterrampe, Waarenverladerampe, f. quai ci marchandises, a. platform for loading goods, przeznaczona dla towarów.

Viehrampe, Viehverladerampe, f. quai à bestiaux, quai dembarquement des bestiaux, rampe à bestiaux, a. platform for loading cattle, dla ładowania zwierząt.

•TT

1948. Ł. dla bydła,

1949.    Ł. piętrowa, n. Etagenrampe, Kleinviehverladerampe, f. quai à deux étages, o piętrze, dla ładowania mniejszych zwierząt do górnych przedziałów wozu kolejowego.

1950.    Ł. odkryta, n. offene Verladerampe, unbedeckte Verladerampe, f. quai découvert de chargement, rampe decouverte, bez dachu.

1951.    Ł. kryta, u. gedeckte Verladerampe, überdachte Verladerampe, f. puai couvert de chargement, przykryta dachem.

1952.    Ł. stała, n. feste Laderampe, fixe Laderampe, stabile Laderampe, f. quai fixe, budowla z ziemi, drzewa lub murowana

1953.    Ł. przenośna, n bewegliche Rampe, î. rampe mobile, rampą roulante, pochyła równia na kołach.

1954.    Ł. boczna, n. Seitenverladerampe, Rampe für Seitenverla-dimg, f. quai pour chargement par coté, o brzegu przypierającym do wozów kolejowych, równoległym do toru.

1955.    Ł. czołowa, n. Stirnverladerampe, Rampe für Stirnverladung, Rampe für Kopf Verladung, f. quai pour chargement en avant, o brzegu przypierającym do czoła wozów.

1956.    Ł między torowa, ładownia obustronna, n. Umladerampe, U eberlader ampe, f. quai de transbordement, dla towarów przewożonych, z torami wzdłuż obu boków.

1957.    Odbój, n. Prellbock, Stossgerüste, f. heurtoir terminal, urządzenie dla wstrzymania wozów bezpośredniem działaniem na zderzaki.

1958.    O. palowy, n. Pfahlprellbock, Stossgerüste, f. heurtoir en charpente, z pali i drzewa, sięgający wysokością swą do zderzaków.

1959.    o. o zderzakach, n Prellbock mit Buffern, f. heurtoir à tampon, zderzaki wozów uderzają o zderzaki odboju.

1960.    o. ładowni, n. Verladerampen-Prellbock, f. heurtoir de quai à marchandises, umieszczony u czoła ładowni.

116

1989.    z. suwana, n. Schiebestange, Schiebelatte, f. lisse glissante.

1990.    zapadka, n. Schlagbaum, f. lisse à bascule, obracana około poziomej osi.

1991.    zapora zakładana, u. Einlegbaum, f. lisse suspendue, przymocowana jednym końcem do poręczy lub słupa, zakładana ręcznie.

1992.    z. obracana, n. JDrehbaum, f. lisse tournante autour d'un axe vertical, obracana około pionowej osi.

1993.    Ustęp rogatki, ustęp przejazdu, n. AufStellungsplatz für Fuhrwerke, f. garage d'une barrière, miejsce dla wozów w obrębie zamkniętej rogatki.

1994.    Zapór torowy, n. Geleisabsperrvorrichtung, Stossvorrichtung, f. heurtoir, urządzenie celem wstrzymania wozów bezpośredniem działaniem na koła.

1995.    z. usypany, n. Erdaufwurf, Geleiseerdaufwurf, f. heurtoir en terre, nizki kopiec z ziemi lub żwiru u końca toru.

1996.    z. zagiętych szyn, n. Absperrvorrichtung mit aufwärtsgebogenen Schienenenden.

1997.    z. stały, n. feststehende Absperrvorrichtung, {.heurtoir fixe, o częściach składowych nieruchomych.

1998.    7. ruchomy, n. bewegliche Geleiseabsperrvorrichtung, f. heurtoir mobile, o częściach składowych ruchomych, zamykających tor czasowo.

1999.    z. toru bocznego, n. Stossvorrichtung für Nebengeleise, f. heurtoir pour voie de garage.

2000.    z. ładowni, n. Verladerampenstossvorrichtung, f. heurtoir de quai a marchandises, u ładowni czołowych, chroniący od uderzeń wozów.

Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

Z I. Związkowćj drukarni, hotel Żorża.

Ogrzewalnia patrz wyraz: 18.

1961.    o. prostokątna, n. rechteckiger Locomotivschuppen, f. remise à locomotives rectangulaire, a. rectangular engineshed.

1962.    O. wieloboczna, n. polygonaler Locomotivschuppen, f. remise a locomotives polygonal.

1963.    o. łukowa, n. ringförmiger Locomotivschuppen, f. remise circulaire a locomotives, remise annulaire.

1964.    o. półkolista, n. halbkreisförmiger Locomotivschuppen, f. remise a locomotives semi - circulaire.

Przesuwnica patrz wyraz : 23.

1965.    p. zagłębiona, n. versenkte Schiebebühne, Schiebebühne mit versenktem Geleise, f. transbordeur à fosse, chariot a fosse, chariot transbordeur à fosse, szyny przesuwnicy leża niże! od torów kolejowych.

1966.    p. w poziomie, n. unversenkte Schiebebühne, Schiebebühne ohne versenktes Geleise, Niveauschiebebühne, oberirdische Schiebebühne, f. transbordeur à niveau, transbordeur sans fosse, transbordeur sans rails en contre - bas, chariot à niveau, chariot de niveau, chariot sans fosse, szyny przesuwnicy i torów kolejowych leżą w jednym poziomie.

1967.    p. hydrauliczna,, n. hydraulische Schiebebühne, f. transbordeur hydraulique, poruszana za pomocą ciśnienia wody.

1968.    p. parowa, n. DampfSchiebebühne, î. transbordeur à vapeur, chariot à vapeur, poruszana za pomocą pary.

Części składowe przesuwnicy:

1969.    wózek przesuwnicy, n. Schiebebrücke einer Schiebebühne, Geieiskarren einer Schiebebühne, Schlitten, f, chariot, ruchoma część przesuwnicy.

1970.    dół przesuwnicy, n. Schiebebühnengrube, Lauf grube, Grube für die Schiebebühne, f. fosse

szyny pod wózek przesuwnicy.

1971.    Rogatka, rogatka przejazdu, n. Barriere, Absperrschran-ken, Verschlussvorrichtung des Niveau - Ueberganges, Wegübergangsverschluss, f. barrière, barrière de passage â niveau, a. level Crossing gâte, urządzenie do zamykania dróg na przejazdach w poziomie.

1972.    r. drążkowa, n. Stangenbarriere, f. barière à lisse, a. pole-gate, zaporę stanowi drążek.

1973.    r. łańcuchowa, n. Kettenbarriere, f. barrière à chaine, a. chain-gate, łańcuch stanowi zaporę.

114

au chariot, w którym leżą

Części składowe rogatki:

1988. zapora rogatki, n. Barrierenbaum, Absperrbaum, Barrierenstange, Verschlussstange, f. lisse, lisse d'une barrière zamykająca część rogatki.

1974.    r. mechaniczna, n. Ziehbarriere, Zugbarriere, Drathzug-barriere, Drathziehbarriere, f. barrière à distance, barrière à distance maneuvrée par i

kana z odległości.

1975.    wrota, n. Thorbarriere, Flügelthorbarriere, f. barrière a pivot, barrière à vantail, a. door-gate, bywają:

1976.    w. jednoskrzydłowe, n. einflügelige Thorbarriere, f. barrière a un seul vantail tournant.

1977.    w. dwuskrzydłowe, zweiflügelige Thorbarriere, f. barrière â deux vanteaux tournants.

1978.    w. suwane, n. Rollbarriere, f. barrière roulante, barrière roulante parallèlement à la voie, barrière à vantail roulant, przesuwają się na krążkach lub kółkach.

1979.    Rogatka na przejściu, n. Barriere für Fussgänger, f. barrière pour piétons, a. gâte for foot-passengers.

1980.    r. na przejeździe, n. Fuhrwerksdurchfahrtsbarriere, l. barrière du passage des voitures.

1981.    r. zakładana, rogatka ręczna, n. Einlegbarriere, Handbarriere, f. barrière à lisse suspendue.

1982.    r. zasuwana, n. Schiebebarriere, f. barrière a lisse glissante, o zaporze odbywającej ruch poziomy, posuwisty.

1983.    r. obrotowa, n. Drehbarriere, Drehbarriere um eine verticale Axe, f. barrière a lisse pivotante, barrière tournante autour d un axe vertical, a. turning-gate, o zaporze obracającej się około osi pionowej.

1984.    r. O. jednoskrzydłowa, n. eintheilige Drehbarriere, {.barrière tournante a un vantail, barrière à un seul lisse tournant.

1985.    r. o. dwuskrzydłowa, n zweitheilige Drehbarriere, {.barrière tournante a deux vanteaux, barrière à deux lisses tournantes.

1986.    kołowrot, n. Mittelsäulendrehbarriere, {. tourniquet, rogatka o zaporze obracającej się około środkowego słupa.

1987.    Rogatka zapadowa, n. Schlagbaumbarriere, Schlagbaumbarriere mit Gegengewicht, f. barrière à bascule et contrepoids, barrière tournante autour d'un axe horizontal, a. turnpike gâte, o zaporze obracającej się około osi' po-poziomej.

un

fil de fer, a. ivire-gate, zamy-

115