Prenumerata z przesyłką poczto-

icą w Austryi icynosi

rocznie

.    .    6 złr.

półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

DŹWIGNIA

Redalccya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wych.od.zi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy ; Rudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

za-

Sprawy Towarzystwa.

Sprawozdanie ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 5. mar pa 1881 r. Przewodniczący p. br. Gostkowski, obecnych 72 członków, 2 gości. Po odczytaniu protokołu z ostatniego posiedzenia zabiera głos p. Tuszyński i czyni poprawki do przedostatniego ustępu : „Gdyby Zarząd gminy nawet 5 razy większe wydatki na skrapianie i na zasilanie zbiorników pożarowych poświęcił, to jeszcze nie osiągnie tego skutku i nie dopełni tych warunków czystości i bezpieczeństwa w mieście, jakie osiągnie za pomocą wodociągów“. Następnie odczytuje sekretarz spis zgłaszających się o przyjęcie do towarzystwa, poczem p. przewodniczący oznajmia zgromadzeniu, że wybrany na członka Zarządu p. Zygmunt Kędzierski z tej godności zrezygnował. Ponieważ statut przewidział zastępców, przeto nie zachodzi potrzeba nowego wyboru. Z porządku dziennego zabiera głos p. przewodniczący i mówi o oświetleniu sali sejmowej. W zajmującym wykładzie wspomina p. prelegent, że Wydział krajowy do zadecydowania sprawy oświetlenia będącej na ukończeniu nowej sali sejmowej, upoważnił ankietę, w której skład powołano i członków naszego Towarzystwa, a mianowicie pp. Jul. Hochbergera, artystycznego kierownika budowy gmachu sejmowego, prof. Jul. Zachariewicza i inspektora Ludwika Wierzbickiego. Do udziału w naradach zaproszono i p. prelegenta. Po omówieniu wadliwości oświetlania zapomocą gazu wielkich sal zgromadzeń, w których kilkaset osób podczas natężającej pracy umysłowej zasiadać musi, w przeciwstawieniu do •przyjemności jakie pociąga oświetlenie za pomocą elektryczności, Wydział krajowy postanowił za poradą ankiety oświetlić salę sejmową światłem elektrycznem ; p. prelegent konstatuje zarazem, że sala sejmowa we Lwowie jest pierwszą salą zgromadzeń parlamentarnych, która oświetlona będzie światłem elektrycznem. Po wywodzie zasad teoretycznych oświetlenia w ogóle przechodzi p. prelegent do omówienia zasad oświetlenia elektrycznego, a przedstawiając w zestawieniach liczbowych skutek użyteczny znanych dotychczas maszyn świetlnych, konstatuje, że maszyna mająca być użytą do oświetlenia sali sejmowej, wynalazku p. Rychnow-skiego, członka towarzystwa naszego, w niczem nie ustępuje maszynom systemu Gramme’a i Siemensa. Toż samo da się powiedzieć i o regulatorze lampy Rychnowskiego. Co do kosztów porównawczych oświetlenia sali sejmowej gazem i światłem elektrycznem, okazał porównawczy rachunek znaczne korzyści przemawiające za oświetleniem elektrycznem, a pomiędzy dwoma oferentami na urządzenie oświetlenia elektrycznego, według systemu Rychnowskiego, ewentualnie Siemensa w Wiedniu, oddano instalacyę i oświetlenie Rychnowskiemu, pomimo że Rychnowskiego oferta o 53 złr. a. w. na 100 godzin oświetlenia droższą się okazała, a to ze względu na większą gwa-rancyę jaką daje p. Rychnowski, mieszkający we Lwowie, który w razie zachodzącej nagłej potrzeby prędzej wadliwościom zaradzić potrafi. Dalej wykazuje p. prelegent, że pod supozycyą równości kosztów instalacyi oświetlenia elektrycznego i gazowego, oświetlenie elektryczne będzie jeszcze najmniejszem, gdzie potrzeba światła nie wynosi mniej niż 62 płomieni, podczas gdy przy mniejszej ilości płomieni gazowych, korzystniejsze jest oświetlenie gazem. Nakoniec j omawia p. prelegent niektóre wadliwości, które się podczas prób I

| oświetlenia elektrycznego w sali sejmowej okazały, a których głównie w prowizorycznej instalacyi i nieodpowiednim Avęglu, użytym w lam-j pie elektrycznej, szukać należy. Na tern zamyka p. przewodniczący ; posiedzenie.

Zgromadzenie odbyte na dniu 12. marca b. r. Przewodniczący p. br. Gostkowski, obecnjmh 69 członków. Po przyjęciu * protokołu z ostatniego zgromadzenia oznajmia p. przewodniczący, iż następujący członkowie zostali wybrani do komisyi dla sprawy kana-lizacyi miasta Lwowa: pp. Aleksandrowicz, Górecki, Hochberger, Ibjański, prof. Jägermann, inż.. Jägermann, Radwański, Rychter, Setti, Tuszyński i prof. Zachariewicz. Następnie udziela p. przewodniczący do wiadomości zgromadzenia, iż Wydział krajowy zwołał ankietę dla zbadania obecnego przemysłu rękodzielniczego w kraju i wskazania najwłaściwszych środków do podniesienia tego przemysłu.

Do wzięcia udziału w obradach ankiety za pośrednictwem delegata, zostało także zaproszone Towarzystwo politechniczne. Zarząd wybrał do tej ankiety jako delegata Towarzystwa p. Heppego, starszego inżyniera kolei Karola Ludwika- Grono członków, zamieszkałych w Tarnowie, przedstawiło Zarządowi wniosek o założeniu filii Towarzystwa w Tarnowie. Projekt statutu filii, opracowany przez wnioskodawców może być przejrzany w biurze Towarzystwa. Zarząd, nie chcąc przesądzać sprawy tak ważnej w ciasnem kółku, uchwalił zasięgnąć zdania u zgromadzenia tygodniowego i w tym celu kwesty a założenia filii w Tarnowie stanowić będzie przedmiot obrad na jednem z następnych zgromadzeń tygodniowych. Na porządku dziennym : Odpowiedź p. Poźniaka na uwagi p. Wierzbickiego o organizacyi służby konserwacyi przy kolejach galicyjskich. Z uwagi, że p. Wierzbicki nie jest obecny na zgromadzeniu, czyni p. Poźniak wniosek, aby przemówienie jego nastąpić mogło na jednem z następnych zgromadzeń, na którem p. preopinat będzie obecnym. (Wniosek przyjęty).

P. przewodniczący zapytuje, czy który z panów nie żąda głosu dla uczynienia jakiego wniosku? P. Nanowski po dłuższem umotywowaniu czyni wniosek, aby Towarzystwo zajęło się zestawieniem analizy cen dla inżynierów i architektów. W dyskusyi nad tym wnioskiem zabierają głos pp. Karpuszko, Poźniak, Aleksandrowicz, Łuniewski, Łaba i Tuszyński. (Wniosek przyjęty). P. przewodniczący oznajmia, iż podług regulaminu odsyła ten wniosek do Zarządu celem dalszego traktowania. Gdy nikt więcej głosu nie żąda w celu omówienia kwestyi naukowych, oświadcza p. przewodniczący, iż będzie mówił o obliczaniu siły pociągowej lokomotywy. P. prelegent podnosi na wstępie, iż w podręcznikach trudno lub wcale znalesć nie można praktycznego sposobu obliczania ciężaru, który maszyna ciągnąć zdoła; rozkłady jazdy również nie podają sposobu do obliczania siły pociągowej. P. prelegent przytacza prawo, któremu podlega ruch każdej lokomotywy wykazując, że iloczyn z wpustu i chyzości dla każdej lokomotywy jest ilością stałą. Na podstawie tego prawa wyprowadza p. prelegent związek, jaki zachodzi między wpustem a skutkiem użytecznym maszyny, tudzież oblicza siłę przewozową. Nadto przytacza p. prelegent kilka praktycznych przykładów do stosowania przytoczonych wzorów. Zgromadzenie przyjęło komunikat z uznaniem. Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

został o tym samym przedmiocie w nr. 5. do 12 z 1880 r. obszerny wykład p. Jägermanna, profesora szkoły politechnicznej.

na-

unoszo-

Roboty melioracyjne

n a m u 1 a-

stwa politechnicznego, uważane są przez wielu projektujących za najlepsze.

W sprawie Górnego Dniestru

napisał

Józef Jankowski.

Oprócz wykładu o regulacyi Dniestru, który „Dźwignia“ zamieściła W 1879 r. nr. 12. i w 1880 nr. 1., ogłoszony

Wykłady te były przeznaczone dla komisyi Towarzystwa politechnicznego w sprawie regulacyi Dniestru.

Wiadomo, że komisya powyższa, w skutek braku czasu i nagłości sprawy, nie mogła przystąpić do szczegółowej dyskusyi nad każdym projektem i pomysłem, które były jej przedstawione. Ponieważ więc niektóre z tych projektów zostały już podane do publicznej wiadomości, zdaje mi się zatem, że dla wyjaśnienia rzeczy dobrze byłoby taką dyskusyę choć w części przeprowadzić za pomocą naszego dziennika.

Wprawdzie komisya ta uznała potrzebę uzupełnienia ' dat hydrotechnicznych dla tego, aby można było ostatecznie osądzić, który z przedstawionych projektów byłby najkorzystniejszym; jednak, według mego zdania, i bez tych dat można rzecz traktować w zasadzie i wypowiedzieć o ile ten

lub ów pomysł byłby wykonalnym.

Wiadomo przytem, że komisya Towarzystwa politechnicznego poleciła równocześnie niektóre roboty do zaprojektowania i wprowadzenia w wykonanie nie czekając na studya, do których zaliczono założenie nowych wodoskazów i stacyi meteorologicznych.

Pożądaną zatem szczególniej byłaby dyskusya, dotycząca tych nagiej szych robót, o ile one są objęte projektami dotychczas ogłoszonemi. Będzie przez to utorowaną droga do ostatecznej decyzyi.

W końcu bieżącego roku mają być ukończone zdjęcia na gruncie, zarządzone według programu Towarzystwa politechnicznego, będą wykonane pomiary przepływu wody i inne brakujące daty, które, według mego zdania, wystarczą już do ułożenia ostatecznego projektu, a obserwaeye wodoskazów i ilości opadów na stacyach meteorologicznych posłużą w późniejszym czasie do wypracowania szczegółów projektu i sprawdzenia dat hydrotechnicznych, otrzymanych wprost z pomiarów.

Jest nadzieja zatem, że Towarzystwo politechniczne będzie mogło swoje zdanie wypowiedzieć i zdecydować w jaki sposób należy rzecz załatwić, a przez to przysłuży się krajowi w sprawie tak ważnej dla kultury całego obszaru przyległego do górnego Dniestru i jego dopływów.

Kto tylko miał stosunki ze stronami interesowanemi w tej sprawie, ten wie doskonale, jak pożądanem i naglącem jest rozwiązanie, a z drugiej strony jak szkodliwem jest dalsze odkładanie. Słyszałem zdanie jednego z bardziej interesowanych właścicieli bagien, że lepiej byłoby w każdym razie coś zrobić, aniżeli czekać; że pierwszy lepszy kanał przecinający bagna będzie bardzo zbawiennym, a pojedyńczo bez planu ogólnego nikt tego przeprowadzić nie jest w stanie.

Jestem też tego zdania, że każdy z przedstawionych dotychczas projektów ma swoją dobrą stronę i że lepiej którybądź wprowadzić w wykonanie, niż odkładać rzecz do nieskończoności.

Rozpoczynam od wypowiedzenia moich przekonań, jak należy w ogólności tę sprawę załatwić, a następnie chcę

podać kilka uwag o projekcie prof. Jägerraanna, głęwnie co do regulacyi rzeki poniżej Nadiatycz, jako robót, które musza być najprzód zaprojektowane i wprowadzone w wykonanie.

Jak wiadomo, sprawa „regulacyi Górnego Dniestru“ powinna się właściwiej nazywać „melioracya doliny Górnego Dniestru“, ponieważ melioracya t. j. osuszenie i użyźnienie bagien jest celem robót i może być osiągniętą według p. Hobohm’a nawet bez regulacyi. Przeprowadzenie jednak samej melioracyi nie przedstawia żadnych nadzwyczajnych trudności — trudność znajduje się w kwest y i uchylenia czyli usunięcia szkodliwych wylewów, bez załatwienia której melioracya nie mogłaby istnieć.

Według mego zapatrywania należy dążyć do załatwienia tej ostatniej kwestyi wykonaniem następujących robót:

1.    za pomocą regulacyi koryta Dniestru poniżej Nadiatycz do Żurawna, t. j. do miejsca, gdzie c. k. Namiestnictwo już rozpoczęło wykonanie przekopów ; roboty te zostały polecone w pierwszej linii przez komisyę Towarzystwa politechnicznego ;

2.    za pomocą odwrócenia na prawy brzeg doliny wód Tyśmienićy z Bystrzycą, czyli przez radykalną regulacyę dolnego biegu tych rzek kanałem wpadającym do zregulo-wanego koryta Dniestru pod Nadiatyczami;

3.    za pomocą odwrócenia ze Strwiąża wody, która nie może się pomieścić w istniejącem korycie, na prawy brzeg doliny i użycia tej wody, bardzo bogatej w namułek, do mulania torfowych bagnisk : mianowicie musi być Strwiąż w tym celu wprowadzony do Dniestru pod Hordynią, a następnie przez specyalną tamę część wód połączonych będzie skierowaną na prawy brzeg doliny dla zużytkowania przy projektowanej melioracyi;

4.    nakoniec za pomocą zalesienia i robót górskich na potokach, dla zmniejszenia ich spadku i zatrzymania nego materyału ; roboty te zostały też z góry zalecone przez komisyę Towarzystwa politechnicznego.

Przez wykonanie tych robót można z pewnością dojść do takiego polepszenia stosunków inundacyjnych w dolinie Górnego Dniestru i dopływów, że tyle pożądane przeprowadzenie melioracyi będzie możebnem.

które zostają w związku z robotami powyżej wyszczególnionemi, będą następujące:

1. Osuszenie głównych bagnisk torfowych zostanie osiągniętem za pomocą kanału przecinającego te bagna mniej więcej środkiem doliny ; kanał ten będzie miał swe ujście do kanału, który będzie zabierał wody Bystrzycy z Tyśmie-nicą i który przez swe położenie będzie dalszym ciągiem powyższego kanału osuszającego.

2. Użyźnienie będzie osiągniętem przez nie bagien: a) za pomocą kanału prawym brzegiem doliny, jak o tern była powyżej mowa, z tem, że kanał ten będzie użytym do namulania pasu bagien na prawym brzegu środkowego kanału osuszającego; b) za pomocą samego Dniestiu, którego koryto znajduje się w tych warunkach, że może z łatwością służyć jako kanał namulający dla przyległego pasu bagien na lewym brzegu środkowego kanału osuszającego. Potrzeba urządzenia bezzwłocznego namulania bagien, dla zyskania czasu, została uznaną przez komisyę Towarzy-

oba powyższe sposoby namulania

Zasady powyżej wyszczególnione oparte są w zupełności na programie Towarzystwa politechnicznego i według mego przekonania na tych zasadach powinien być wypracowany nowy, ostateczny projekt.

pentynach poniżej położonych, przypuszczając, że przekopy będą wykonywane systematycznie, według pewnego porządku, który ułatwi zamulenie starego koryta.

Inaczej rzecz się ma przy dwumilowych, a choćby i tylko milowych przekopach, które muszą być wykonywane najprzód na dole, tak, że. osiadanie namułu w starem korycie może być bardzo nieznaczne, a w ogólności materyał unoszony osiądzie w dolnej części rzeki, gdzie spadki okażą się mniejsze.

Z tych przyczyn jestem przeciwny długim przekopom, jeżeli nie zachodzi tego konieczna potrzeba.

Oprócz tego są jeszcze inne ważne okoliczności, które przemawiają przeciw długim przekopom.

Przystępuję do podania mych uwag o projekcie prof.

Jägermanna w celu rozebrania bliżej kwestyi regulacyi koryta Dniestru poniżej Nadiatyez. Potrzeba tej regulacyi została w zasadzie uznaną przez wszystkich, należy więc zastanowić się w jaki sposób powinna być przeprowadzoną.

Chcąc koniecznie tak radykalnie prostować koryto, wypada dać przekopom szerokość odpowiednią długości, aby było prawdopodobieństwo, że się nie zamulą i udadzą. Koszta w tym wypadku dla długich przekopów będą bardzo

wanym korzyściom, jak o tern będzie poniżej mowa.

Nareszcie co do gruntu, w którym ma być wykopane nowe koryto : przy krótkich przekopach, trzymając się dawnego biegu rzeki, nowm koryto da się umieścić w grubej warstwie namułu i glinki, w której z łatwością może się ukszlałcić —- przeciwnie długie przekopy, znacznie się oddalające od dawnego łożyska mogą trafić w ogólności na grunta torfowe, na które działanie wody jest bardzo utru-dnionem. Tak np. przekop 2-milowy prof. J., przecinający główne bagna od kanału Hordyńsko Dołobow^kiego ku wsi Mostom, będzie tak samo trudny do uformowania się jak przekop czyli kanał Hordyńsko-Dołobowski, który od 60 lat bardzo mało się zmienił.

JB. Najlepszy projekt nie może być wprowadzony w wykonanie, jeżeli jest za kosztowny. Według mego zapatrywania wypadek ten może się stosować do projektu prof. Jägermanna.

Podstawą projektu prof. Jägermanna jest radykalna regulacya czyli sprostowanie koryta rzeki na całej długości począwszy od Sambora na dół do Źurawna. Prof. Jägermann prostuje koryto za pomocą wielkich przekopów do 2 mil i więcej długości, założonych nie w linii prostej, ale włukach bardzo znacznego promienia (30 kilometrów) i tak, że mają wypadać mniej więcej w środku doliny czyli obszaru wystawionego na wylewy. W ogólności projektowane przekopy znaczne, bez porównania większe od obraehowanych przez tworzą zupełnie nowe koryto rzeki, które tylko gdzieniegdzie prof. Jägermanna. W skutek tego rzecz staje się prawie zaczepia dawne łożysko (zobacz mapę dodaną do nr. 12. niewykonalną, ponieważ wydatek nie odpowiadałby spodzie-„Dźwigni“ z 1880 r).

A Nie można zaprzeczyć temu, że tak gruntowne sprostowanie koryta jak projektuje prof. Jägermann ułatwi bardzo odpływ wody, powiększy spadek i zniży stan wody tak małej jakoteż i w czasie wylewów, jednem słowem, że taka regulacya będzie skuteczniejszą od sprostowania koryta za pomocą mniejszych przekopów, trzymając się mniej więcej dawnego łożyska rzeki. Trzeba jednak przypuścić, że nowe koryto, pomimo nadzwyczajnej długości przekopów, odpowiednio się ukształci i pognębi. Rozważyć zatem wypada, czy to rzeczywiście może nastąpić lub nie?

Zdaje mi się, że można być zgóry przekonanym, iż przekopy takiej długości, jak to projektuje prof. Jägermann, będą się ukształcać same z trudnością. Aby to jednak było możebnem, trzeba wykonać przekop dostatecznie szeroki i głęboki, a powtóre trzeba trafić na grunt, który da się pod-mulać i unosić z łatwością.

Wykonanie wszystkich projektowanych robót regulacyj-

tów, n. p. do projektu wypracowanego w 1877 r. w Wydziale krajowym, ponieważ kosztorys tego ostatniego wynosi 2,000.000 złr., a obejmuje przestrzeń tylko od Hordyni do Czartoryi, t. j. do ujścia rzeki Stryja. Porównania jednak takiego robić nie można, bo wszystko zależy od sposobu rachowania, co właśnie postaram się wykazać poniżej.

W tym celu przeprowadzę przybliżone obrachowanie robót projektowanych przez prof. Jägermanna dla części Dniestru poniżej Nadiatyez, biorąc za podstawę ceny i sposób obrachunku przyjęty w kosztorysie Wydziału krajowego z 1877 r.

Prof. Jägermann nie podaje szerokości projektowanych przekopów; jednak z przytoczonego w wykładzie przekroju nych od Sambora do Zurawna łącznie z regulacya Stryja, wynika, że np. poniżej Nadiatyez do ujścia rzeki Stryja pro- z urządzeniem namulania i z mostami kolejowemi obrachował jektowane przekopy mają mieć 50 □ mtr., z uwagi więc, że prof. Jägermann zaledwie na 1,500.000 złr. Projekt ten głębokość powinna wynosić 4 do 5 metrów, szerokość prze- byłby więc bardzo tani w porównaniu do innych projek-kopu wypadnie tylko na 10 metrów (średnia szerokość na V₂ głębokości).

Krótki przekop może wyrobić sobie koryto w tych warunkach , ale przekopy milowej długości napewno się nie udadzą; według mego zdania: przy przekroju tak małym woda nie będzie miała dosyć siły, aby unosić materyał z pod-mulonych brzegów, nastąpiłoby więc w krótkim czasie zamulenie i zniszczenie całej roboty.

Pomiędzy Nadiatyczami a Młyniskami prof. J. rachuje długość przekopów na 27.000 metr., przekrój 50Q metr.; cenę wykopu za 1 metr. sześć. 30 cent. ; wypada zatem bry-łowatość 1,350.000 metr. sz., a wykonanie robót ziemnych 405.000 złr.

Według normy kosztorysów z 1877 r. rachowano dla przekopów, które mają głębokości do 5 metr. cenę 45 ct. za

Pytanie przytem, gdzie się podzieje ta ogromna ilość namułu, którą taki przekop ma unosić? Biorąc zawsze jako przykład koryto Dniestru poniżej Nadiatyez, widzimy, że normalne koryto rzeki wynosi dla tej przestrzeni najmniej 250 □ mtr. (pod Brzeziną dla wielkiej wody przekrój ma około 390□mtr.); jeżeli więc z tego 50Qmtr. będzie wy-kopanem, pozostaje 200 Q mtr., czyli 200.000 m. sz. na każdy kilometr materyału, który sama rzeka ma wyrwać i unieść, W razie krótkich przekopów, materyał unoszony będzie osiadał tam, gdzie prędkość mniejsza, a więc w ser-

1 metr. sz. Przytem, jak to wykazałem wyżej, przekopy te j nigdy nie miała swego koryta (chyba przed potopem), ra-trzeba byłoby wykonać znacznie szerzej od projektowanych przez prof. Jägermanna, a więc przynajmniej wypada dać im przekrój = 90Q metr., który w 1877 roku przyjęto dla przekopów, nie mających długości większej od 1 kilometra.

chuja tylko 100 metr szerokości po cenie 200 złr. od morga, czyli 348 złr. od hektara, jak to rachowano dla łąk w kosztorysie z 1877 r. ; wypadnie zatem 180.00X1.40=180 hekt. po 348 złr. 62.640 złr.

3)    Mosty, promy, odszkodowania i rozmaite wydatki najmniej około 100.000 złr.

4)    Ubezpieczenie lewego brzegu rzeki jako wklęsłego, stosownie do projektu prof. Jägermanna, aby przekop był w wielkim łuku, za pomocą tam faszynowych równoległych ; przypuszczając przytem, że drugi brzeg nie będzie potrzebował zabezpieczenia. Zdaje mi się, że!bez tego w żaden sposób obejść się nie można; wprowadzamy bowiem rzekę tak gwałtowną jak Stryj w zupełnie nowe koryto, należy więc ją utrzymać w jakichś granicach, zabezpieczyć okolicę od formowania się nowych serpentyn i zniszczenia, bo strona przeprowadzająca regulacyę i głównie interesowana musi wziąść na siebie odpowiedzialność za skutki.

Otrzymamy zatem : bryłowatość 27.000X90 = 2,430.000 m. sz., a wydatek 2,430.000X0-45 = 1,093.500 złr.

Ubezpieczenie takie można obrachować w przybliżeniu jak niżej: tama równoległa z faszyn, wysokości 0’50 nad małą wodą, 2,0 w koronie i średnio 2,5 głębokości : zatem przyjmując przekrój około 10Q metr., wypadnie dla 18 kilometrów długości 180.000 m. sz. tam faszynowych po cenie 1 złr. 50 ct. za metr sześcienny 270.000 złr. Koszta prze-nieprzewidziane i 10% na kopu dla Stryja wyniosą razem 1,161.640 złr. Do tego, jak

wyżej, dodając 20% na nieprzewidziane i administracyę wypada 238.360 złr., czyli ogółem 1,400.000 złr.

W powyższem zestawieniu pod literą B) starałem się wykazać jak należałoby porównywać projekta pod względem zau- kosztów, biorąc tę samą podstawę do rachunku, a w takim razie projekt, który wydaje się tanim, wypada przeciwnie bardzo drogim i trudnym do wykonania; widocznem jest, że przekop dla rzeki Stryja mógłby prawie tyle kosztować, co prof. Jägermann dla całego swojego projektu obrachował. C) Wracam jeszcze raz do projektowanej regulacyi ktoiej piof. Jägeimann rachował roboty ziemne na 405.000 Stryja za pomocą przekopu 18 kilometrów długiego, aby wy-złr., będzie kosztować z robotami i wydatkami dodatkowemi według stopy i sposobu rachowania kosztorysu z 1877 roku 1,680.000 złr.

na

Do tego dodać należy wydatki : 1) na zakupno gruntów pod nowe koryto; 2) na wynagrodzenie za grunta oddzielone w skutek przekopania nowego koryta i 3) na roboty dodatkowe, jak mosty, promy, ubezpieczenie brzegów i t. d. Razem w kosztorysie Wydziału krajowego wydatki wynoszą w ogólności około 57% wydatków na same przekopy (na całą sumę 850.000 złr., przekopy wynoszą tylko 540.000 złr., a inne roboty 310.000 złr.). Nie można przypuszczać, że się obejdzie bez wykupna gruntów i bez odszkodowania, tern bardziej, jeżeli przekopy będą prowadzone zupełnie nową drogą. Z tej przyczyny wypada zatem do kosztów robót ziemnych w kwocie 1,093.500 złr. dodać co najmniej 30°/₀, ponieważ w razie długich przekopów roboty ziemne mają większe znaczenie stosunkowo do wszystkich wydatków, a więc około 306.500 złr. Regulacya od Nadiatycz do Młynisk (bez regulacyi Stryja) kosztowałaby przeto według projektu prof. Jägermanna 1,400.000 złr. Nareszcie w kosztorysach z 1877 r. dodawano 10%

administracyę, ogółem 20% t. j. — 280.000 złr., a więc razem koszta tej regulacyi wyniosłyby 1,680.000 złr.

sam

Może być, że ceny powyższe są trochę za wysoko podane, stopa jednak ta sama co w kosztorysach z 1877 r., zatem do porównania kosztów jest odpowiednią. Muszę ważyć, że nikt dotychczas nie powiedział jakoby te ceny były przesadzone, a zdaje mi się, że lepiej jest preliminować z góry więcej, a potem otrzymać pewne oszczędności, jeżeli to możebne.

Z porównania zatem okazuje się, że przestrzeń, dla

kazać, że nietylko koszta, ale i techniczne względy przemawiają przeciw wykonaniu tej roboty.

Wiadomo, że konieczną jest rzeczą zregulować rzekę Stryj Na podstawie tego porównania można w grubem przy- w ten sposób, ażeby znieść istniejące spieranie się wód przy bliżeniu obrachować, ile wyniosą koszta całej regulacyi od ujściu do Dniestru. Chodzi o to, jak zrobić i czy uskutecznie-Sambora do Zurawna, które prof. Jägermann podaje na nie prof. Jägermanna pożądanem jest bez względu na koszta? 1,500.000; roboty ziemne wynoszą razem 1,000.000 złr.,    Forma koryta rzeki i droga, którą woda sobie obiera,

biorąc zatem ten sam stosunek co wyżej, mianowicie mniej stosuje się do natury gruntu, który się spotyka; serpentyno-więcej zwiększenie wydatków jak 1 : 4 (405.000 : 1,680.000)* wanie rzeki oznacza grunt namulisty i mało wytrzymały, otrzymamy sumę 4 milionów złr.    .    rzeka w tym wypadku musi mieć mniejszy spadek, dla tego

Przekop ten ma długości 18.000 metr., przekrój przyjęto 24Q metr , wypada zatem bryłowatość 432.000 metr. sześć, po 30 ct., — zatem roboty ziemne 129.600 złr.

Według mego zdania należałoby preliminować jako koszta wykonania takiego przekopu następujące wydatki :

1)    przekop przekroju co najmniej jak dla Dniestru wJżej ujścia rzeki Stryja, a więc 90Q metr., wypadnie zatem wydatek na roboty ziemne (głębokość przekopów do 5 metr.) 18.000X90 = 1,620.000 metr. sz. po 45 ct. 729.000 złr.

2)    wywłaszczenie gruntów, konieczne z przyczyny, że przekop ma być prowadzony miejscami, gdzie rzeka Stryj

Rachując koszta przekopu dla Stryja, projektowanego wyrywa i rozwija się na większej długości dla dojścia do przez prof. Jägermanna, okazuje się różnica w kosztach równowagi pomiędzy siłą wody i naturą gruntu, jeszcze znaczniejsza.    Pytanie zatem, co się stanie ze Stryjem, którego koryto

powyżej Zydaczowa aż do ujścia do Dniestru przedstawia bardzo liczne i długie zakręty, jeżeli go sprostujemy gwałtownie i damy mu spadek zdaje się 10 razy większy od istniejącego? Według wykładu prof. Jägermanna jest obecnie spadek 1: 4900, a będzie po sprostowaniu 1: 490 i 1: 730.

po

nowę

Można sobie wyobrazić dwa wypadki : albo, że koryto da się utrzymać w granicach, które inu zostaną wytknięte, a w takim wypadku potrzeba będzie napewno bardzo kosztownych robót i ciągłego starania czyli konserwacyi, bo w przeciwnym razie utworzą się nowe serpentyny ze szkodą okolicy, którędy rzeka będzie zwróconą; albo, że tak gwał-

53

towny spadek, który otrzyma Stryj po projektowanem sprostowaniu, sprowadzi w krótkim czasie masy materyału unoszonego z gór, szutru i kamieni — i nowe koryto, wykonane wielkim kosztem , zamiast się sformować i rozszerzyć, zostanie zniesionem i zniszczonem.

Z uwagi na możebność ziszczenia się powyższych przypuszczeń, jestem za sposobem mniej radykalnym regulacyi rzeki Stryja, aby była większa pewność, że przedsięwzięcie się uda.

Lwów, w marcu 1881. r.

sprawi wprawdzie, że różnica w oświetleniu środka stołu a brzegów nie będzie już tak jaskrawą jak była przedtem, lecz natomiast oświetlenie będzie słabsze.

Płomień przeto, ustawiony za nisko, oświetla powierzchnię niejednostajnie, płomień zaś wysunięty za nadto wysoko, oświetla ją za słabo, a ztąd wynika, że istnieć musi pewna wysokość, w której ujemne strony oświetlenia sobie równoważą, z której więc osiągnąć można najkorzystniejszy skutek oświetlenia. Wysokość tę najkorzystniejszą wyszukuje się jak następuje:

O oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie,

Wykład p. Komana Gostkowskiego, miany na posiedzeniu ty-godniowem Towarzystwa politechnicznego na dniu 5. marca 1881.

I.

Gmach sejmowy jest na ukończeniu, a w miarę zbliżania się chwili, w której oddany będzie do użytku publicznego, kwestya oświetlania sali sejmowej stawała się sprawą coraz naglejszą.

Początkowo myślano o oświetleniu sali sejmowej gazem świetlnym, jako powszechnie używanym i posiadającym wiele zalet, których inne dotąd używane światła nie miały ani nie mają. Zalety gazu świetlnego redukują się jednak znacznie, a spadają nawet do wartości zera, skoro chodzi o oświetlenie sal, w których przez dłuższy czas przebywa znaczna liczba osób.

Celem przeto zbadania sprawy oświetlenia powołał Wydział umyślną komisyę, w której zasiadali pp. Hausner, Hochberger, Raciborski, Rodakowski, Wierzbicki i Zacha-riewicz, a której przewodniczył p. Pietruski ; ponieważ zaś komisya ta uważała za stosowne zasięgnąć i mego zdania w tej kwestyi, więc przytoczę Panom treść uwag, które podnoszono na kilkakrotnych posiedzeniach tejże komisyi, i licznych próbach oświetlenia sali światłem elektrycznem.

Pierwszą kwestya, nad którą z natury rzeczy zastanawiać się musiano, była odpowiedź na zapytanie, ilą płomieniami gazowemi sala ma być oświetloną?

Według tabeli podanej przez Scholz’a, a poniżej umieszczonej, wypadałoby dla sali sejmowej mającej 376 metrów kwadratowych powierzchni, a 15 m. wysokości, ustawić w wysokości 6‘3 metrów 120 płomieni gazowych.

Jeżeli AB przedstawia powierzchnię stołu, P miejsce zawieszenia lampy gazowej, tak, że promień świetlny znajduje się w wysokości PB = w metrów po nad stołem, a brzeg stołu A oddalony jest od pionu o AB = r metrów, to wyrazić można napiętość światła w punkcie A wzorem :

cos a,

So

(APj²

w którym S₀ oznacza siłę światła w punkcie P, zaś a kąt nachylenia promienia świetlnego do kierunku pionowego.

Ponieważ AP —

r

.- , przeto będzie

sin a

S„

cos «

So

r²

. sin¹ a . cos « .

Chcąc oznaczyć dla którego kąta « napiętość światła w punkcie A będzie możebnie największą, wyszukać trzeba dla jakiego kąta będzie S maximum.

Warunek maximum

Różniczkując otrzymujemy :

iest (41)

= o.

= ^-£sin²«(—sin «) -f- cos « . 2 sin a =ł —£—sin³« -f- 2 sin «

( r ) Sin “ r

. cos«

. cos²«

2 cos² « — sin² «

Rozmiary sali

długość

szerokość

metrów

Ilość

wysokość płomieni --gazowych

Wysokość światła w metrach

Czyniąc zadość warunkowi, otrzymujemy: sin« [2 cos²« —sin²«] = O ,

zkąd wypada, że

4-7

3-8

5-6

4-4

7-5

5-3

10-0

10-0

6-9

12-5

12-5

9-4

15-7

15-7

12-5

18-8

18-8

14-0

22-0

22-0

15-7

2— 3 5— 6 9—12 16—20 25—30 40—45 60—70 100—120

8-0—2-2 2-2—2-4

2- 5—2-8 2-8—8-1

3- 8—3-8 4'0 —4'4

4- 7—5-3

5- 6—6-3

sin

(2 cos²« — sin²«) •= O ,

a ponieważ pierwszemu z owych równań zadosyć uczynić nie można, więc drugie z nich spełnionem być musi, mamy więc 2 cos²«— sin²« = 0j a uwzględniając sin²«= 1—cos²« otrzymamy cos«= Y/7₃ ==• 0 57, czyli « = 54° 45'.

Ponieważ PB = AB tg (90—«), przeto w = r. tg 35⁰ 15',

Że jednak ilość ta nie wystarcza do rzęsistego oświetlenia, przekonać się o tern można z tego co następuje:

Płomień gazowy, ustawiony w wysokości metra nad poziomą powierzchnią, n p. stołu, oświetli ten stół niejednostajnie; miejsca będące w pobliżu pionu, spuszczonego od płomienia na stół, będą jaśniejsze, dalsze części powierzchni stołu otrzymają mniej światła. Wysunięcie płomienia wyżej |

czyli w=^r.

Z wzoru tego widzimy więc, że skoro linię AB podzielimy na 10 części, to wysokość PB wynosić winna 7 takich części.

Jeżeli A wyraża powierzchnię oświetlać się mającego

i / A

koła, to będzie A = r²7:, a przeto r = 1/    •

54

Wstawiwszy tę wartość w powyższy wzór, otrzymu- czas gdy w normalnych stosunkach wystarczałaby ilość 125 jemy przy odpowiedniem zaokrągleniu praktyczny wzór

₂_ A W 6

służący do obliczania wysokości światła po nad oświetlić się mającą powierzchnią.

Chcąc więc oświetlić powierzchnię możebnie najkorzystniej, potrzeba zadosyć uczynić warunkowi: aby kwadrat wysokości światła wynosił zawsze i/₆ oświe-tlićsięmającej powierzchni.

Chcąc daną ilością światła oświetlić salę mającą 60CO m. powierzchni, możebnie najkorzystniej, umieścić trzeba to

światło w wysokości w =

płomieni. Wysuwając światło po pod sufit, tracimy więc 392—125 = 267 płomieni. Światłem ustawionem pod sufitem oświetlić by można powierzchnię wynoszącą 6.14²=1176

1176

i/~

= 10 metrów.

Z wysokości więc jednego metra oświetlić będzie można powierzchnię wynoszącą A=l².6=6 metrów kwadratowych, a ponieważ doświadczenie uczy, że do dobrego oświetlenia takiej powierzchni z wysokości metra potrzeba dwóch płomieni gazowych, konsumujących 150 litrów gazu na godzinę, więc trzeba będzie w wysokości w metrów, ze względu na to, że siła światła maleje w kwadratowym stosunku do odległości światła mieć 2.w² płomieni gazowych, mamy przeto ogólny wzór

metrów kwadratowych, a więc salę

sza, aniżeli jest sala sejmowa.

Widzimy więc, że do rzęsistego oświetlenia sali sejmowej potrzeba, biorąc okrągło, 400 płomieni gazowych, umieszczonych pod sufitem.

Kto przebywał dłuższy czas w salach gazem mocno oświetlonych, wie dobrze, jak przykry jest upał sprawiony tern oświetleniem, wie, jak upał ten nuży i w jakim stopniu na umysł oddziaływa. Metr sześcienny gazu świetlnego wydaje bowiem spalając się co najmniej 6000 kaloryj; przyjmując, że płomień gazowy konsumuje na godzinę tylko 100 litrów = 7io m©tra sześciennego gazu, wydaje płomień 7,0.6000 = 600 kaloryj.

Do ogrzania kilograma powietrza o jeden stopień skali Celzyusza,' potrzeba (biorąc okrągło) ¹/i kaloryi, a ponieważ metr sześcienny powietrza waży ⁴/₃ kilogramów, więc potrzeba do podwyższenia temperatury metra sześciennego po-

wietrzą o 1⁰ 0. :

376

= 3‘1 razy więk-

n = 2 w² ,

w którym wyraża w wysokość światła po nad oświetlić się mającą powierzchnią, wyrażoną w metrach, n ilość płomieni koniecznych do oświetlenia powierzchni z tejże wysokości. Aula gmachu Politechniki we Lwowie posiada 325 Q m.

th

7, kaloryi ; płomień gazowy 600

= 1800 m. sześcien-

powierzchni, wymaga przeto aby światło ustawione było w wysokości

ogrzeje przeto w ciągu godziny

nych powietrza o 1° 0. wyżej. Paląc 400 płomieni podwyższyć można ich ciepłem temperaturę 1800.400 — 720.000 metrów sześciennych powietrza o jeden stopień wyżej.

Gdyby w sali sejmowej mającej 6000 metr. sześcien

, / 325

w=l/^r

= 77,

metrów; umieścić potrzeba w tej wysokości 2 X (7 y₂) ²= 113 płomieni. Ponieważ jednak względy architektoniczne nie dozwalały na umieszczenie płomieni gazowych w wysokości 7V₂ metrów, więc osadzono słońce gazowe, składające się z 13 róż, każda po 9 płomieni, a więc słońce z 117 płomieni na stropie w wysokości 13 m. po nad podłogą.

W tej wysokości nie wystarcza jednak do oświetlenia ilość 117 płomieni, potrzeba ich bowiem 2 X 13² = 338; I ilość ta wystarczyłaby wprawdzie do oświetlenia sali mającej A = 6.13²= 1014

metrów kwadratowych powierzchni, a więc dla sali

razy większej, ponieważ jednak takiej sali nie ma, więc jest ilość 338 płomieni najmniejszą napiętością światła potrzebnego do najkorzystniejszego oświetlenia owej sali.

Powierzchnia podłogi sali sejmowej wynosi 376 Q m.,

= 7⁻9 me-

nych objętości w ciągu godziny powietrza nie zmieniano, ogrzać by można 400 płomieniami w niej zawarte powietrze 720000

do wysokości

= 120° 0.

6000

Pod wpływem takiej ciepłoty wydłużać się będą żelazne sztaby konstrukcyi dachu tak dalece, że nietylko szyby pękać muszą, któremi powałę i dach pokryto, ale nadto narażamy się na szkodliwe oscylacye dachu całego.

Rozumie się samo przez się, że w sali ciepłoty takiej dopuścić nie można, powietrze bowiem, które do sali wprowadzać trzeba, z powodu wydalania ze sali szkodliwych zdrowiu wyziewów, które gaz wytwarza, obniża temperaturę znacznie.

1014

325

tej powierzchni odpowiada wysokość w —

trów, w której to wysokości umieścić wypada 2 X (7‘9)²= 125 gazowych płomieni, ponieważ jednak o zawieszeniu pająka mającego 125 płomieni w wysokości 7‘9 m. po nad podłogą, tak ze względów architektonicznych, jakoteż z przyczyny trudności sprawienia odpowiedniego przewiewu w sali, mowy nie ma, więc nie pozostaje nic innego jak wysunąć płomienie po pod sam sufit, a więc umieszczenie światła w wysokości 14 m. po nad ławami.

Umieszczając światło w tej wysokości tracimy wiele, bo teraz już potrzeba 2.14² = 392 płomieni gazowych, pod-

W jakim zaś stopniu gaz powietrze zanieczyszcza powziąć można z tej okoliczności, że podczas gdy człowiek wydziela na godzinę 20 gramów bezwodnika kwasu węglowego (C0₂), wydaje płomień gazowy, konsumujący na godzinę 140 litrów gazu, podług Erismana 86 gramów, a więc więcej aniżeli 4 razy tyle.

Światło powstające z 400 płomieni gazowych zanieczyszcza więc tak samo powietrze, jak go zanieczyszcza obecność 4.400 = 1600 ludzi, a gdy zważymy, że na domiar przykrości gaz nie spala się zupełnie, przez co nieprzyjemna woń się rozpościera, pojmiemy jak wielce nie-korzystnem dla zdrowia być musi oświetlenie gazem.

Fizyologia uczy, że każdy metr sześcienny świeżego powietrza zawiera w sobie ²/₂ litra C0₂ , jako też że powietrze zanieczyszczone do tego stopnia, iż na metr sześcienny wypadnie 17a litra C0₂, uważać jeszcze można jako powietrze zdrowiu nieszkodliwe. Wynika ztąd, że do powietrza czystego nie śmie być nigdy więcej wprowadzone jak (l‘/₂ — 7a)

= 1 litra C0₂ na metr sześcienny, co znów nam wskazuje, że chcąc utrzymać w sali powietrze zdrowe, dostarczać trzeba na każdy litr wytwarzającego się C0₂, metr sześcienny powietrza świeżego.

Oświetlając salę sejmową 400 płomieniami gazu trzeba, ponieważ każdy z nich wydziela na godzinę 86 litrów C0₂, wszystkie razem zaś 34.400 litrów, dostarczać do sali co

której to sposobności wyżej 200 ludzi życie utraciło. Nie trzeba także zapominać, że przy sprowadzaniu gazu rurami, powstają, mianowicie w zimie, trudności, sprawiające, że płomienie gazowe nagle się przyćmiewają lub nawet gasną, jak to n. p. się stało przeszłej zimy w Monachium i Stanisławowie.

godzina tyleż metrów sześciennych powietrza, a ponieważ objętość sali sejmowej wynosi tylko 6000 metrów sześciennych , więc przewietrzać ją trzeba z powodu oświetlenia gazem 34400

6000

= 5*7, czyli bez mała 6 razy, tak, że przeciętna tem

120

peratura wyniesie -:

6

bardzo wysoka.

20°C. a więc zawsze jeszcze będzie

Powietrza zanieczyszczonego wyziewami gazu nie można odprowadzać dołem, bo przechodzić by musiało w takim razie warstwy, w których ludzie siedzą, z czego wynika, że wyprowadzać je należy koniecznie górą. Chcąc zaś odprowadzać je otworami w suficie, zważyć trzeba, że w takim razie nie można liczyć na większą szybkość uchodzącego powietrza jak na 2 m. na sekundę, a ponieważ na sekundę 34400

uchodzić ma

567 metrów sześciennych, więc trzeba 567

mieć w suficie otwór wynoszący — == 284 metrów kwa-

2

dratowych, co znaczy, że sala sejmowa sufitu wcale mieć by nie mogła, gdyż cała powierzchnia szklannego stropu wynosi tylko 154 Q m.

Wynika ztąd dalej, że oświetlając salę gazem, trzeba powietrze zanieczyszczone temże oświetleniem wyciskać sztucznie na zewnątrz, t. j. trzeba sprawić wentylator.

Jeżeli n wyraża ilość obrotów osi wentylatora, na której osadza się zwykle śrubę lub też skrzydło, to :

60

Zważyć również wypada, że utrata gazu w rurach, któremi go rozprowadzamy, nawet pod najkorzystniejszemi warunkami jest jeszcze znaczną. W gmachu techniki tutejszej wynosi roczna utrata gazu kilkaset guldenów, a wiadomo fachowym, że roczną utratą gazu w rurach Wiednia miasto Peszt cały rok oświetlaćby można.

Nakoniec wspomnieć należy, że zapalanie gazu wysuniętego pod sufit sprawia pewne niedogodności, trzeba bowiem, aby nie chodzić po dachu, do zapalania słońca gazowego używać prądów elektrycznych, do których wytwarzania mieć znów trzeba stos Wolty, lub też odrębną maszynkę dynamoelektryczną ; w obydwóch zaś razach powstają koszta.

Streszczając to, co powiedziano, przekonywamy się, że oświetlaniem sali sejmowej gazem, sprawilibyśmy w sali nieznośny skwar; zanieczyszczamy niem powietrze, lub też używać musimy kilka kosztownych wentylatorów, narażamy gmach na niebezpieczeństwo ognia, na stratę gazu, mamy niewygodne i kosztowne zapalenie, nie uzyskując nawet w każdej porze roku zupełnie pewnego światła.

Szereg wymienionych niedogodności zwrócił uwagę Wydziału krajowego na oświetlenie sali sejmowej światłem elektry c z n em, skoro światło to nie posiada owych wad, któremi oświetlenie gazem tak niekorzystnie się odznacza.

wydaje wentylator

gdy powietrze

maj ący

ssie

wciska

na minutę metrów sześciennych powietrza

śruby

skrzydełka

0*043 n 0*002 n

0 026 n 0*098 n

a ponieważ spieszniej niż 1500 razy w minucie trudno będzie obracać oś wentylatora, więc uzyskamy, używając wentylatora skrzydłowego wciskającego powietrze 1500 . 0*098 = 147

metrów sześciennych powietrza na minutę, czyli 8.820 metrów na godzinę, a ponieważ dostarczyć trzeba 34.400 rae-

34400

Doświadczenia przeprowadzone w roku 1878 na wystawie paryzkiej przez komisyę wysadzoną celem oceny światła elektrycznego, wykazały, że maszyna świetlna systemu Gramme, wydająca światło równające się światłu 173 płomieni gazowych, konsumuje na godzinę 12*5 mm. węgla wyrobu Gauduin, mającego 100 mm. średnicy.

Przyjmując ciężar gatunkowy węgla takiego wyrobu 2'/iy wypada, że lampa elektryczna konsumuje na godzinę 0*027 kilogramów węgla, a ponieważ kilogram węgla wydaje, podług doświadczeń francuskich fizyków Favre’a i Silberman’a, 8080 kaloryj, lampa elektryczna więc produkuje 0*027X8080= 218 kaloryj na godzinę; ponieważ dalej światło jej wyrównywa światłu 173 płomieni gazowych, więc wypada, że światło elektryczne, mające świetlność płomienia gazowego wytwarza

= 1*3 kaloryj, i światło takie grzeje

218

600

trów, mieć więc musimy do dyspozycyi wentylatory.

Że zaś umieszczenie 4 wentylatorów w pobliżu sufitu, (bo wykazano, że na dole ustawić ich nie można), sprawia pewne trudności, dowodzić tego nie potrzeba.

Tem, co przytoczono, nie wyczerpałem jednak jeszcze szeregu niedogodności, które by nam sprawiało oświetlenie sali sejmowej przy użyciu światła gazowego. Narażamy się tu niemniej na niebezpieczeństwo pożaru, jak to n. p. miało miejsce na dniu 23. marca b. r. w Nicei, gdzie z powodu pęknięcia rury gazowej spalił się teatr włoskiej opery, przy

8820

= 4 takie

= 460

tylko

razy mniej, aniżeli światło gazowe.

Jeżeli temperatura nieprzewietrzanej sali wynosiła przy oświetleniu gazem 1,20° 0., to wyniesie temperatura oświe-

120

tlając salę światłem elektrycznem już tylko = V₄ stopnia termometru Celzyusza, a więc tak mało, że o cieple spra-wionem przez oświetlenie elektryczne mowy być nie może.

Co się zaś tyczy zanieczyszczania powietrza z powodu oświetlenia sali sejmowej światłem elektrycznem, to zważyć trzeba, że ilości 0*027 kgr. na godzinę w lampie elektrycznej

spalonego węgla, odpowiada ^ razy większa ilość bezwodnika

kwasu węglowego, gdyż w 22 gramach C0₂, znachodzi się tylko 6 gramów węgla, kilogramowi węgla odpowiada przeto

173

1*3

- 56

do dworca podzameekiego. Wodociąg ten obsługuje 4 publiczne i 3 prywatne studnie wydając 1.233 hektl., czyli 176 hektl. na studnię.

Nareszcie posiadamy 2 wodociągi tak zwane Łyczakowskie. Jeden z nich zasilany wodą z jednego źródełka zaopatruje 2 studnie publiczne i 2 prywatne, wydając 596 hktl. wody na dobę, czyli 149 na studnię. Ten wodociąg jest oddzielny dla siebie; obsługuje studnie w szpitalu głównym, dwie studnie publiczne koło Św. Antoniego i studnię cośkolwiek niżej położoną. Ta ostatnia studnia jest pompową, bo nadmiar wody ze studni Św. Antoniego tam przychodzi. Drugi wodociąg posiada cośkolwiek niżej swoje źródła mianowicie tuż w pobliżu szkoły Św. Antoniego (z dwu źródeł) i sięga aż do Dominikanów i Namiestnictwa. Jest sprzęgnięty z innym, sąsiednim wodociągiem, wychodzącym z Piekarskiego, a zasilającym oddzielnie tylko jedne studnię prywatną, w połączeniu zaś 2 studnie publiczne i 2 prywatne. Wydziela 1.712 hektl. wody na dobę, otwór, który bez wszelkiej trudności zawsze uzyskać można, czyli 342 na 1 studnię. Otóż 2 owe źródełka są bardzo wy-

Wynika ztąd, że przy oświetleniu sali gmachu sejmo- datne, bo wydają prawie najwyższą cyfrę tu uzyskaną, wego światłem elektrycznem, odpada wszelka potrzeba ustawiania wentylatorów, lub jakichbądź innych środków do oczyszczania powietrza.

Co się zaś tyczy niebezpieczeństwa pożaru, to światło elektryczne wcale go nie sprawia, albowiem wykazano już, jak mało światło to grzeje, a oprócz tego powszechnie wiadomo, że przy najmniejszej przerwie światło elektryczne gaśnie, jakoteż że druty, któremi przechodzą prądy maszyny świetlnej zaledwie o kilka stopni się ogrzewają.

Gdy wreszcie zważymy, że przeprowadzając prąd po drutach światła się nie trąci, że lampy elektryczne, umieszczone pod sufitem, same się zapalają po ustawieniu korby umieszczonej na dole w pobliżu maszyny świetlnej ; przychodzimy do przekonania, że oświetlenie sali sejmo- Ludwika, wej światłem elektrycznem nie posiada ani jednej z tych niedogodności, jakie oświetlenie gazem świetlnym zawsze za sobą pociąga.

Nim się jednak zdecydowano oświetlać salę sejmową światłem elektrycznem, chciano się przekonać, czy oświetlenie światłem elektrycznem nie posiada może innych przywar,

^ = ^ kilogramów C0₂.

11

Lampa elektryczna produkuje przeto — X 0’027 =

0‘099 lub okrągło ¹/ln kilograma C0a ; na światło elektryczne, mające świetlność płomienia gazowego, wypada przeto

~ kilogramów czyli 0 57 grama 00

a ponie-

10.173    1730

waż płomień gazowy wydaje 86 gramów, więc światło ele-

ktryczne zanieczyszcza 'powietrze

86

0-57

= 150 razy mniej,

aniżeli światło gazu świetlnego.

Jeżeli potizebowano do odprowadzania powietrza zanieczyszczonego oświetleniem gazowem , w suficie otworu, wynoszącego 284 metrów kwadratowych, to wystarcza do odprowadzania powietrza zanieczyszczonego oświetleniem elektrycznem otwór wynoszący już tylko

284

150

— l'8Qm., a więc

Wodociąg Piekarski zasilany jest 3 źródłami występującemu z ziemi obok gruntu Baworowskich w uliczce, która łączy ulicę Św. Piotra i Pawła z placem przed szpitalem Pijarów. Wodociąg na Piekarskiem zasila 2 studnie publiczne, wydzielając 327 hektol. czyli 164 na 1 studnię, ale jak powiedziałem, jest sprzęgnięty z drugim wodociągiem Łyczakowskim.

Jeżeli się rozpatrzymy w konfiguracyi terenu, dalej w układzie parowów, kotlin i zalesieniu, to przyznać musimy, że Lwów jest stosunkowo w dość szczęśliwem położeniu, gdyż posiada bardzo wiele rejonów źródliskowych. Lwów w swojej rozciągłości leży w pobliżu, a nawet powiedziałbym na samym dziale wód europejskich. Ogólnie wiadomo, że dział wód jest prawie na tórytoryum dworca kolei Karola

Jeżeli rzucimy okiem czy to na zwykłą kartę, posiadającą warstwicowe linie, czy też na plan plastyczny, który przedstawia lepiej konfiguracyę terenu, widzimy bardzo wiele parowów i wiele źródlisk, które nie są odpowiednio zużytkowane. Stwierdzić nawet muszę, że bardzo wiele źródeł dawniejszych zanikło, woda się zgubiła, oczywiście jako naturalno następstwo wycięcia krzaków, lasów, drzew, ogółem

których światło gazowe wcale nie posiada.

Chcąc zaś sprawę tę należycie zbadać, zastanowić się zarośli, które przyczyniały się do tego, że woda się utrzymywała. Woda deszczowa wsiąkała w grunt, przeczyszczała się i występowała jako źródlana.

Widzimy z porównania wodociągów, że w rejonie lasów na Pohulance występują najwięcej i najobfitsze źródła. Ztamtąd moglibyśmy jeszcze większą ilość wody sprowadzać do miasta, gdyby kończyny owych parowów, a więc kończyny sięgające do działu wód na terytoryum w pasie miejskim były odpowiednio zalesione. Nie wątpię, że jeżeli nie w dwójnasób, to dość znacznie możnaby ten wodociąg zwiększyć, gdyby rejon był lepiej zalesiony. Gdyby n. p. rejon Pasiek miejskich, który się znajduje na wysokości 360- 370 mtr. był zalesiony, to moglibyśmy uzyskać wodę, którą nawet na najwyższe obecnie zamieszkane partye Lwowa doprowadzić by można. — Jeżeli się zwrócę do wodociągu stryjskiego, to i tutaj widzę, jak siekiera w dawnych czasach musiała potężnie pracować, bo rejon tych źródłowisk jest obecnie nagi, a źródła w dawnym czasie istotnie więcej ztąd wody miastu dostarczały. Dalej na tery-

wypada nad istotą światła elektrycznego.

(Dok. nast.).

0 zaopatrzeniu miasta Lwowa w wodę.

Wykład prof. Jägermanna miany na zgromadzeniu fcygodniowem Towarzystwa polit, w wielkiej sali ratuszowej dnia 5. lutego 1881 r.

(Dokończenie).

0 gródeckim wodociągu wspomniałem już poprzednio. Nadmienię jeszcze o kilku pomniejszych wodociągach, mianowicie: Z pod Wysokiego Zamku, od strony północnej wychodzą 2 wodociągi : jeden bardzo krótki, gdyż źródełko tylko jedno zasila w pobliżu kilkudziesięciu metrów znajdującą się kadź do użytku publicznego. Co się tyczy ilości wody, to dostarcza jej to małe źródło tylko 33 hektolitrów na dobę. Drugi wodociąg zasilany wodą z 2 źródełek, położonych na wysokości 276 m. sięga z jednej strony do placu Rybiego, a więc ku synagodze, z drugiej strony do ulicy Misyonarskiej, a z trzeciej strony do ulicy Korytnej i Żółkiewskiego, prawie do wjazdu

Między Janowskiem nagie poszarpane wyżyny, które odpowiednio zalesione, mogłyby spowodować, że źródła, które na tej wyżynie występują obsługiwałyby tamten rejon.

Nareszcie rejon koło domu inwalidów i dolna partya, gdzie znajduje się ulica Źródlana, Słoneczna, aż do Pełtwi mogłyby być zaopatrzone wodociągiem, zasilanym (oczywiście w przyszłości), źródłami występującemi na terytoryum gminy Kleparowa. O ile sobie przypominam już w łonie Rady

dobę i jedną osobę od 90 litrów do 230 litrów;

szy.

na

nany,

nasób się powiększy, a zatem w obecnem zaludnieniu przypada tam nawet 250 litrów na osobę i dobę. Birkle dzieli porę letnią i zimową; mniej wychodzi jej w zimie a więcej w lecie. Do picia żąda on 1 5 litia osobę w lecie i w zimie; do innych potrzeb domowych 625 litra tak w zimie jak w lecie; do skrapiania ulic 27 litrów, do obsługi wodotrysków ozdobnych 60 litrów (ale te w zimie nie konsumują jej); dla fabryk około 37'5 litrów

na

na

w zimie i w lecie.

Ponieważ w lecie w porze pożarów jest możność użytkowania wody przeznaczonej dla fontan, więc Birkle nie pro-ten cel osobno żadnej ilości wody, ale w zimie

ponuje na

żąda 30 litrów, tak, że stawia żądanie 188'5 litrów w lecie, a 131'5 litra w zimie na dobę i osobę. Wykluczona tutaj jest ilość wody potrzebna do obsługi przy kompletnej kana-

62 5 litra w zimie i w lecie. Po-

za

168

toryum takzwanej żelaznej wody, na którem wiele źródło-wisk występuje i gdzie w swoim czasie znajdowały się nawet młyny, dziś strugi stosunkowo są małe, źródełka znikły, młyny zostały zniesione, bo we wszystkich tych parowach i stokach prawie wszystkie zarośla i laski wycięto. Jeżeli zatem i ten rejon, obfity wźródliska, chcemy zużytkować, nie zostaje nic innego, jak tylko dbać o to, aby i tu zalesienie w jak najkrótszym czasie spowodować. Takie same stosunki zachodzą i na Wulce. Kto zna owe parówki tamtejsze, których jest przeważnie trzy, wie, że jeden główny, bliżej drogi stryj skiej, jest największy i sięga aż na tery toryum Kulparkowa, a ponieważ ten rejon jest stosunkowo dość zalesiony, ztąd źródła w nim mogą być zasilane i stosunkowo wiele wody tym wodociągiem do miasta dochodzi. Źródła same tego wodociągu znajdują się w miejscu wcale nie zalesionem, ani zacienionem. Otóż i tutaj jest pole do

zwiększenia obfitości wody, ale tylko przez zalesienie. Kończyny parowów znajdują się tutaj na wysokości 340 mtr., a dziś źródła występują zaledwie na wysokości 280 mtr.; gdyby więc źródła te występowały w wysokości 330 mtr. albo 340 mtr. i większą ilość wody wydzielały, to wodociągu, który sięga na wyżynę św. Łazarza, moglibyśmy użyć do zasilania Nowego światu i górnej części Gródeckiego, która jest na wysokości 317 do 320 mtr. Nie mniej w tym kierunku zaniedbane jest przedmieście Łyczakowskie, gdzie występuje szczery piasek, który przy znacznych wiatrach niesiony bywa w okolicę. Mamy tam jeden lasek, tak zwany cesarski, źle utrzymany, w którym jest małe źródełko na potrzeby miejscowe folwarku, który się tam znajduje. Zachodzi tu konieczna potrzeba zalesienia nietylko z tego względu, aby piaski usunąć i zdrowotne stosunki w tym rejonie ulepszyć, ale także by pobudzić te źródła do czynności, ażeby tak jak dawnemi laty działały. I tutaj możnaby zyskać, według mego zapatrywania, przez odpowiednie zalesienie stosowną ilość wody do założenia wodociągu, któryby obsługiwał górną partyę ulicy Łyczakowskiej, górną partyę ulicy Teatyńskiej i ulicę św. Wojciecha. Wprawdzie przedstawiłem panom, że źródełka, znajdujące się na północnym stoku Wysokiego zamku od strony dworca podzameckiego, dostarczają małej ilości wody na Żółkiewskie, jednakże znajdują się tam jeszcze źródełka, któreby na ten cel mogły być odpowiednio wyzyskane. Mianowicie znajduje się tam jedna realność, która się zupełnie wkrada w terytoryum Zamku i w tej realności jest źródełko. Gdyby ta realność mogła być zakupioną i odpowiednio zalesioną, nie tak jak dziś jest pod uprawę ogrodniczą użyta, to możnaby ztamtąd również znaczną ilość wody do użytku publicznego uzyskać.

Najmniej stosunkowo obsłużoną jest, jak powiedziałem, ulica Janowska i rejon koło domu inwalidów, bo publiczne studnie i wodociągi w cały ten rejon nie dochodzą. Janowskie- w swoim czasie posiadało większą ilość wody,

Gródeckiem, znajdują się obecnie

miejskiej podniesioną była myśl, aby źródła z tego terytoryum uzyskać i założyć wodociąg. Dotychczas nie wiem jak daleko postąpiły te układy i czy jest możność przeprowadzenia.

Podług mego zapatrywania, gdyby miasto Lwów wzięło się energicznie częściowo do zakupna takich nieużytków na wyżynach, w pobliżu źródlisk, i zalesiło je, to po 15 albo 20 latach okazałyby się błogie skutki i ilość wody wzmogłaby się niepomiernie. Oczywiście z góry oznaczyć, w jakim stosunku by się zwiększyła ta ilość, nie można, bez podjęcia rozległych studyów; jednakże śmiało tutaj twierdzić mogę, że w dwójnasób najmniej zwiększyłaby się ilość wody, co już w ciągu 15 do 20 lat nastąpić by musiało. A zatem jeżeli dziś, jak Panora wykazałem, przypada 12⁻55 litra wody przeciętnie na jednego mieszkańca, to możnaby uzyskać 25 litrów, to jest tyle, jak obecnie najwięcej w śródmieściu wody źródlanej wodociągowej posiadamy.

Powiedzą panowie jednak, że to do celów ogólnych będzie jeszcze za mało, gdybyśmy bowiem kanalizacyę odpowiednią zaprowadzili, potrzebujemy znacznie większej ilości wody. Ażeby panom dać pogląd, jakie żądania stawiają za granicą dla wodociągów, muszę powiedzieć że: w Anglii żądają na

mianowicie w fabrycznych miastach, które wodę z wodociągów do fabryk swoich zużytkowują w znacznej ilości, muszą, wodociągi znacznie większej ilości wody dostarczać. Inne miasta, mniej fabryczne, potrzebujące wody tylko do obsługi domów, wymagają mniej, bo od 90 litrów począw-Jednakże w Anglii przeciętnie wymagają 130 litrów dobę i osobę jako konieczne. Dla Berlina 140 litrów; dla Halli 140 litrów; dla Drezna podług Salbacha 125 litrów, i tak jest tam projektowany wodociąg, już częściowo wyko-mianowicie z przypuszczeniem, że miasto to w dwój-

potrzebę wody lizacyi miasta, wynosząca

dług Birkle’go, ilość wody potrzebna w ogóle, wynosi 250 litrów wiecie, a 190 do 195 litrów w zimie. W tym kierunku nie zgadzają się inżynierowie i śmiało powiedzieć można, że jakkolwiek Birkle jest tu powagą, przecież cyfry jego są wysokie nawet w Anglii, gdzie stosunkowo najwięcej jest miast takich, które posiadają wodociągi i są kanalizowane.

Klaus, inżynier, uważa, że dla domowego użytku, to jest do picia, prania i gotowania, a częściowo i na kąpiel wystarcza 56 litrów na osobę i dobę; do użytku publicznego z wykluczeniem fontan potrzeba 28 litrów. Razem jako ostateczny . wynik 84 litrów, a jako maximum podwójna ilość, to jest litrów. Jeżeli porównamy daty te z datami wypośrodko-

zatem także w takim wypadku, jeżeli miasto jest kanalizo-wane i kanały są racyonalnie założone, przy czem potrzeba, odpowiedniej ilości wody do ich spłukiwania. Niektóre miasta fabryczne w Niemczech wymagają 200 do 250 litrów, co także z datami angielskiemi się zgadza.

Nasuwa się pytanie, czy jest możność, aby do miasta Lwowa sprowadzać wodę zkądinąd, a niekoniecznie z najbliższego otoczenia? Ponieważ miasto nasze leży tuż przy samym głównym dziale, który posiada wysokość wyżyny podolskiej, nie ma więc w odległości kilkumilowej znacznie wyższych punktów, zkądby źródlaną wodę sprowadzać można Abstrahować trzeba oczywiście od sprowadzania wody z podnóża Karpat, gdyż dolina Strwiążu, mianowicie Chyrów, leży 340 m. nad poziomem morza, a zatem na wysokości takiej, która odpowiada wysokości cmentarza żydowskiego na Ja-nowskiem. Stare miasto w kotlinie Dniestru leży na wysokości 335 m., a zatem na wysokości, która zaledwie odpowiada wyżynie między dworcem kolei Karola Ludwika a parowkiem między Gródecką a Janowską ulicą. Gdybyśmy zatem kilkanaście milionów na wodociągi wyłożyć mogli, natenczas jeszcze z dalszej okolicy niż Chyrow lub Stare miasto woda z potoków i źródlisk mogłaby być sprowadzaną obficie do Lwowa.

wanemi przy wodociągach i kanalizowanych miastach w Niemczech, przyjdziemy do rezultatu, że tam przeeięciowo pro- wej wody do picia i domowego użytku, możnaby powiedzieć jektowane i wykonane zostały wodociągi na wydajność 178 litrów wody, gdy jednak skonstruowane zostały, pokazało się, że konsumuje się faktycznie tylko 63 litrów, to jest ij3 część wody, a zatem wodociągi owe są założone w przypuszczeniu, że miasto w krótkim czasie wzrastać będzie.

Z tego wypada tylko 11 litrów na głowę i dobę do skra-

tylko, że nie ma wody do zbytku. Jedynie w kilku miejscach wyżej położonych części miasta w porze letniej daje się uczu-wać brak wody do użytku domowego, czemu jedynie przez założenie głębszych studni pompowych zaradzić można.

Również na cel publiczny w porze letniej, mianowicie do skrapiania ulic nie ma podostatkiem wody, co jednakże piania ulic i obsługi ozdobnych wytrysków. Przyjmują I nieodpowiedne.mu użytkowaniu odpływającej wody ze studzien więc w Niemczech 150 litrów do wszystkich celów,

— Muzeum Imienia Dzieduszyckich, dzieło całego życia niezmordowanego w szlachetnej i użytecznej pracy łiir. Włodzimierza, już zostało otwarte dla publiczności. Szczegóły co do porządku ustanowionego w nowym tym zakładzie, który staje w szeregu pierwszorzędnych naszj-ch instytutów, znajdą czytelnicy nasi na stronnicy ogłoszeń.

W mniejszej ilości, jakkolwiek studyów żadnych w tym kierunku nie robiłem, byłaby możność sprowadzenia wody z odległości 3 mil, gdyby źródła Wereszycy były ujęte i wodociągiem odprowadzone do miasta Lwowa. Dla porównania przytoczę, że miasto Frankfurt nad Menem, liczące 105 tysięcy mieszkańców i około 6500 domów, posiada wodociąg, który mniej więcej z tak daleka sprowadza wodę źródlaną do miasta i rozprowadza ją po wszystkich domach, a którego wykonanie kosztowało 10 milionów mark. Jeżeliby po do-kładnein zbadaniu źródła w rejonie Wereszycy rzeczywiście wystarczały do zaopatrzenia miasta Lwowa wodą źródlaną na wszystkie cele w dostatecznej ilości, nawet wtedy, gdyby się liczba mieszkańców powiększyła w dwójnasób, to mniej niż 6 milionów złr. wodociąg ten kosztować nie będzie.

Z tego wynika, że miasto Lwów chcąc się zaopatrzyć wodociągiem systemu grawitacyjnego w dostateczną ilość wody źródlanej z rejonu Wereszycy, musiałoby ponosić wydatek rocznie nad 300.000 złr. (coby się równało pogłównemu około 3 złr.), a na co w obecnym czasie nasze miasto zdobyć się nie może.

Lwów nie jest miastem fabrycznem, bo nie posiada ku temu warunków, a wątpić należy, by się nawTet w przyszłości stać mógł miastem fabrycznem; dla tego też odpada wymaganie wody na cele fabryczne, którąby wodociągiem dostarczyć należało.

Ogół mieszkańców nie może się uskarżać na brak zdro-

wytryskowych i stawów przypisać należy ; brak zatem wody na ten cel nie jest istotnym brakiem.

Z płaskiej wyżyny BiałohorSzcza sprowadzona woda zaskórna mogłaby być użytą jedynie na cele publiczne, jak skraplanie ulic i spłukiwanie kanałów publicznych, gdyż do użytku domowego z powodu problematycznej wartości nie jest odpowiednią. Niemniej zużytkowania wody zaskórnej z samej kotliny Pełtwi, n. p. na Zamarstynowie lub pod Hołoskiem, z tego samego powodu zalecać nie można.

Chcąc więc przysporzyć mieszkańcom miasta wody do picia i użytku domowego, należy bezzwłocznie przystąpić do zalesienia nieużytków i nagich stoków we wszystkich rejonach źródlisk, które dziś istniejące wodociągi miejskie zasilają, ażeby wydajność tychże zwiększyć, a niewątpliwie w przeciągu 10 do 20 lat wydajność źródeł w dwójnasób zwiększyć się może.

Już dziś przez odpowiedniejsze ujęcie źródeł, należytą komasacyę rurociągów i stosowne powiększenie studzien publicznych, jak niemniej przez dobrą dyslokacyę tychże możnaby stan tej żywotnej spraw⁷y znacznie polepszyć.

Rozmaitości.

— Trzęsienie ziemi w Zagrzebiu. Staraniem Zarządu Towarzystwa politechnicznego odbył się dnia 7. b. m. w lwowskiej sali ratuszowej publiczny odczyt o trzęsieniu ziemi w Zagrzebiu, wygłoszony przez członka Towarzystwa, p. Jana Szczepaniaka. Prelegent będąc inżynierem przy generalnej komendzie w Zagrzebiu, był świadkiem tej strasznej katastrofy, a jako członek miejscowego komitetu egzekutywy, który był powołany do przeprowadzenia oględzin uszkodzonych budynków i zarządzenia doraźnych środków ratunku, miał najlepszą sposobność poczynić badania naukowe mogące się przyczynić do wytłumaczenia tego tajemniczego zjawiska i ugruntowania hipotez, jakie wiedza w dzisiejszych czasach przypuszcza.

Prelegent podzielił odczyt na trzy części. W pierwszej omówił zapatrywania, jakie od najdawniejszych czasów aż po dziś dzień zastępowane były dla wytłumaczenia przyczyn trzęsienia ziemi; w drugiej części przytoczył kronikę odnośnych wypadków, a w ostatniej przedstawił szczegółowo spostrzeżenia zebrane podczas chorwackiego trzęsienia. Bogaty materyał, jaki prelegent mozolną pracą i na podstawie głębokich studyów zebrał w całość, urozmaiconą opisaniem epizodów z życia nieszczęśliwych Zagrzebian, zjednały mu powszechne i zasłużone uznanie u słuchaczy.

Podczas odczytu okazał prelegent 70 fotografij zdjętych z uszkodzonych budowli, plan sytuacyjny Zagrzebia, na którym wszystkie uszkodzenia były zaznaczone i wielkich rozmiarów rysunek, na którym oryginalną metodą graficzną przedstawione były natężenia trzęsień ziemi, jakie po sobie następowały w rozmaitych czasach, licząc od najdawniejszych wypadków w tej miejscowości. Nadto były na tym rysunku uwidocznione wszystkie dotychczas przyjęte czynniki, które mają wpływ na powstawanie tego zjawiska, ajakiemi są: wiatr,

- 59 —

wilgoć powietrza, księżyc i t. d. Pr^y pomocy wspomnianych foto- grobków zostało 50% uszkodzonych. W okolicach Zagrzebia również grafij, planu i rysunku udało się p. prelegentowi zupełnie obznajomić nawet niefachowego z domniemanemi przyczynami i przebiegiem tych padła się wewnątrz kościoła wieża. W pobliżu płynąca rzeka Kolpa wybryków przyrody. Ponieważ odczyt tak zajmujący w naszem piśmie w całości będzie umieszczony, przeto poprzestajemy dzisiaj na przytoczeniu wybitniejszych wrażeń i spostrzeżeń, odnoszących się do ostatniej klęski zagrzebskiej. W pierwszej chwili trzęsienia słyszano turkot, huk podziemny, jakby świszczące starcie najtwardszych kamieni. Trzęsienie to z wirowatym obrotem ku zachodowi, przeplatały najprzód słabsze, a zakończyły dwa silne uderzenia prostopadłe, po których huśtanie długo nie ustawało. Już po pierwszem uderzeniu podziemnem trwającem do 30 sekund, okryło się całe miasto chmurą, a kominy, gzymsy, całe nawet ściany runęły. Wtedy stłumione jęczenie ziemi i podziemne toczenie, walące się mury, trzeszczące krokwie i spadające cegły przytłumiały prośbę wołających o ratunek mieszkańców. Jeszcze jedno tak silne uderzenie, a mirsto ujrzanoby w gruzach. Postrach był okropny, a w pojęciu nie może fantazya obudzić straszniejszego przedstawienia zagłady, niż to, że ziemia drży, że się wieże chwieją, domy nachylają, ściany prostopadłość tracą, że noga nie znajduje już niewzruszonej podstawy, a oko do stałości, przyzwyczaj one na darmo jej szuka. Takie wrażenie wzbudza nietylko fizyczne boleści, ale dotyka głębokim moralnym smutkiem i sprawia depresyę wroli. Postrach tern więcej wzrastał, gdy drżenie nie ustawało, a wtedy już nikt nie dowierzał domom i mimo dżdżystej pory, familie napełniały place, podczas gdy jedni z bojaźni opuszczali mieszkania, inni takowych w skutek spustoszenia zajmować nie mogli. Były to gromadki wystraszone okropnem bombardowaniem, które nie pojmując zkąd pociski rzucone i nie czując s ę nawet na ulicach bezpiecznemi nie wiedziały dokąd się udać. Z innych fetron dolatywały okrzyki : Lizbona,

Raguza, Udine i t. p. Z gmachów- publicznjmh najwięcej uszkodzenia doznały katedra, kościoły Franciszkanów i Piotra, bożnica, uniwersytet, akademia umiejętności, generalna komenda, seminaryum nauczj^-cielskie, szkoła realna i fabryka gazu. Domy, których zewnętrzne mury główne prowadzą w kierunku od północy ku południowi, oddzieliły się od innych zabudowań, zaś mury ogniochronne po największej części się zawaliły. Mury główne prowadzące w tym samym kierunku

dostrzedz można znaczne uszkodzenia. W miejscowości G-raneszina za-

zachowywała się spokojnie lecz była podczas katastrofy bardzo zamącona. Co do innych okoliczności towarzyszących zauważyć należy, że przed trzęsieniem była w powietrzu cisza, później powstał wicher w kierunku przeciwnym trzęsieniu. W okolicach Zagrzebia popękała w niektórych okolicach ziemia, a nawet pojawiły się słabe wybuchy wulkaniczne. Największy krater formy eliptycznej miał 50 cm. średnicy.

Prelegent będąc sumiennym badaczem, zebrał wszystko co tylko przyczynić się mogło do uzmysłowienia i scharakteryzowania walki, jaką ze sobą stoczyły siły przyrody. Przygotowany materyał winien nietylko geologów lecz także techników zachęcić do specyalnego stu-dyum tak ciekawego przedmiotu. Z naszej strony wyrażamy prelegentowi serdeczne podziękowanie, źe jako ziomek pospieszył podzielić się z nami odniesioną zdobyczą naukową.

P. s.

— Program dzieła o wyrobi e. nafty i zużytkowaniu pobocznych przy tym wyrobie produktów, które może otrzymać konkursowy nagrodę, rozpisaną przez Wydział krajowy:

Dzieło to powinno obejmować :

A. 1. krótki opis natury, znajdowania się i pochodzenia oleju ziemnego ; 2. wyczerpujący opis własności oleju ziemnego, wszelkich znanych jego przetworów oraz ich wyrób 'w ogólności. Wszystko to powinno być jak najtreściwiej lecz przystępnie opisanem, gdyż książka przeznaczoną jest nietylko dla fachowych technologów. Skutkiem tego też przy opisywaniu pojedyńczych odczynów chemicznych każdy z nich winien być gruntownie i zwięźle wyjaśnionym bez odwoływania się do dzieł specyalnych ; 3. krótki opis historyczny wynaj dowania i wydoskonalania sposobu otrzymywania i przerobu nafty i wszelkich jej poboczńych produktów już to u nas, już gdzie indziej używanych, już też i takich sposobów, które obecnie znajdują się dopiero w stadyum prób. Opis ten ma mieć na celu oznajomienie przedsiębiorców lub właścicieli fabryk z metodami dawnemi, o których niedostateczności praktyka już stanowczo orzekła, a które bywają tu i owdzie wprowadzane jako nowości, i narażają tychże na niewątpliwe straty, a zniechęcają do poprawy fabryki w duchu rzeczywistego postępu.

wewnątrz zabudowań, popękały w kierunku przekątni prowadzącej od zewnątrz na wewnątrz. Główne mury prowadzące w kierunku wschodnio-zachodnim ucierpiały mniej, podczas gdy w tym samym przerobią oleju ziemnego, poczynając od najprostszych t. zw. polowych kierunku prowadzące mury ogniochronne zawaliły się na południową ą₀ najwięcej udoskonalonych ; 2. taki sam szczegółowy opis metod, stronę. Mury środkowe prowadzące w kierunku wschodnio-zacho dnim

Po tych właściwie wstępnych wiadomościach należy podać:

B. 1. Szczegółowy opis metod u nas obecnie używanych do

popękały radialnie. Prawie wszędzie napotyka się pęknięcia wzdłuż sklepień beczkowych, a w szczególności tam, gdzie krzywizny różnego systemu się spotykają. W ogólności czem sklepienie stalsze, tern wdęcej ucierpiało, a tylko sklepienia na żelaznych trawersach nic nie ucierpiały. Głównie doznały uszkodzenia pasy sklepień, a osobliwie w takich miejscach, gdzie się styka materyał o różnych spółczynnikach sprężystości. Tam powstały największe spustoszenia, gdzie materyał więcej sprężysty nie mógł swym ruchem ciał przyległych o niższym stopniu elastyczności w równą pociągnąć falistość. Szczególniejsze zjawisko można było dostrzedz na gmachu szkoły realnej, w któ-rjun południowa ściana falowała od wschodu ku zachodowd w podobny sposób jak woda po wrzuceniu kamienia. Ta falująca ściana pozostała nieuszkodzoną, podczas gdy na poprzecznych ukazały się ślady rozerwania. Na kominach objawiło się trzęsienie w rozmaity sposób W niektórych budynkach górna część komina została obróconą o 180°, zaś w innych spadła w kierunku pionowym na ziemię i osiadła prostopadle. Podziw sprawia statua wznosząca się na filarze kamien-

obecnie używanych za granicą, a mianowicie w Ameryce i w Niem-

czech; 3. podać krytyczną ocenę 230wyżej wymienionych metod i to z uwzględnieniem tego, jakie surowe materyały (stosownie do wartości i własności) oraz w jakich przyrządach najodpowiedniej dają się przerabiać, aby ich. przeróbka najkorzystniej pod względem handlowym i ekonomicznym wypadła ; 4. nakoniec podać i uzasadnić własne wnioski, a ewentualnie wyniki ze swych badań w kierunku powyższym wwkonanych, zwłaszcza pod względem techniczno-ehemicznym, a któ-reby z korzyścią dla przemysłu krajowego zastosowane być mogły.

G. Obok opisu metod i przyrządów jakie są lub mogą być uży-

wanemi do przerobu olejów ziemnych, należy przedstawić: 1. kilka wzorów już istniejących fabryk naftowych wraz z ich krytyczną oceną; 2. samodzielnie szczegółowo opracowany przynajmniej jeden plan fabryki naftowej względnie do naszych warunków miejscowych, aby takowy lub takowe mogły posłużyć jako wzór do zakładania tego rodzaju fabryk u nas.

vD. Nakoniec ze względu na to, iż tak sama nafta jak olej ziemny i wszelkie jego przetwory znajdują coraz to rozmaitsze zasto-nym, która pomimo wielkich spustoszeń naokoło pozostała nietkniętą, | gowanie, jak z drugiej znowu strony, ze względu na ich opodatko-a co

dobremu połączeniu granitu z żelazem i cementem przypisywać wanie i procentowanie się należy: 1. podać w krótkości lecz zwięźle można. Co do konstrukcyi zauważano, ze żelazne konstrukcye stawiały a dokładnie sposoby oznaczenia składu, własności i wartości chemi-

większy opór zniszczeniu niż drewniane lub kamienne. Czem większa

cznej, fotometrycznej, kalorymetrycznej tak surowych olejów ziemnych wysokość budynku, tern większe zostały wyrządzone spustoszenia. Na jako też ich produktów, t. ji przetworów ; 2. ąrndać treściwy krytyczny rurach gazowych i wodociągowych nie można dostrzedz najmniejszych | obraz opodatkowania surowego oleju ziemnego i wszelkich jego prze-śladów zniszczenia. Nie ma ani jednego budynku w mieście, któryby

tworów nietylko w Austryi lecz i w innych krajach praktykowany,

nie był uszkodzony, lecz zniszczenie objawiało się w różnym stopniu ^ak aby mód służyć tak, że pod tym względem możnaby wszystkie budowle podzielić na handlowych, a względnie do zmiany kierunku fabrykacyi i jej odpo-3 kategorye. Na cmentarzu można było widzieć, iż także nagrobki wiedniego udoskonalenia, podlegały wielkim wstrząśnieniom, gdyż zostały obrócone od północy

za

podstawę do kombinacyi ekonomicznych i

na zachód lub zachodu na wschód od 3—45°. Z ogólnej liczby na-

Do dzisiejszego nru załącza się materyały do słownika technicznego.

TreŚC : Sprawy Towarzystwa. — W sprawie Górnego Dniestru. — O oświetleniu sali poselskiej w nowym gmachu sejmowym we Lwowie. — O zaopatrzeniu miasta Lwowa w wodę. (Dok.). — Rozmaitości.

gyy Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu kosztuje BO ct.

w. a.

jest

poleca Szan. P. T. Publiczności

Pracownię introligatorską.

inżynier cywilny z upoważ. rząd.

w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta, przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze ńa swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

Poleca

CEMENT KRAJOWY swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy,

CEMENT KRAJOWY swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy,

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

u Jana Schumana

plac Mar yack i 1. 9.

„Inżynierya i Budownictwo"

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi':

na prowincyi i za granicą

Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

poleca swoją jiracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarkowańszych cenach.

MUZEUM

IMIENIA DZIEDUSZYCKICH otwarte dla Publiczności każdej Środy i Soboty od godz. 11. rano do godz. 6. po poładnin, każdej Niedzieli i w Święta od godz. 10. rano do godz. 1. po poł.

Profesorowie z uczniami chcący korzystać ze zbiorów, tudzież osoby mające zamiar pracować w Muzeum lub przejeżdżający zechcą się zgłosić do kustosza P. Wład. Zontaka, na dole, codziennie od godz. 10. do 12. z wyjątkiem Poniedziałków, w które Muzeum z powodu czyszczenia i porządkowania dla każdego jest zamknięte.

Na teraz są otwarte dla Publiczności dział zoologiczny i botaniczny — to jest pierwsze piętro.

Dział mineralogiczny, paleontologiczny, etnograficzny i dział wykopalisk, to jest drugie piętro, z powodu ostatecznego urządzenia jest na teraz zamknięte.

Muzeum poleca się łaskawej opiece zwiedzających.

Uprasza się wchodząc do Muzeum cyga-rów nie palić i psów z sobą nie wprowadzać, laski i parasole na górze w przedpokoju złożyć, oraz obuwie najstaranniej wycierać, osobliwie podczas niepogody i kurzu. — Dzieci niżej lat 10 bez towarzystwa starszych nie będą wpuszczane. Katalog—część /., Ptaki — jest do nabycia u dozorcy po l zlr. za egzemplarz.

J. KOSTIUK

introligator,

Rynek liczba 17. [obok handlu p. Kleina]

Wszelkie roboty introligatorskie uskuteczniają się w jak najkrótszym czasie i po najumiarkowańszych cenach.

Cena teki na „Dźwignię“ kosztuje bez oprawy 70 ct. z oprawą I 20.

KOTLARNIA

i fabryka

wyrobów kruszcowych

Lipiński, BefcsiMi i Synowie

w Sanoku

wyrabia kotły parowe z armaturą

i wszelkie aparaty dla

przelń, towarów i Mylarni.

Pierwsze techniczne biuro

c. k.

wyłącznie fälj| uprzywilejowane

I® oświetlenia elektrycznego

Fr. Rychnowskiego we Lwowie, uliea Ossolińskich 1. lO.

Pod redakcyą prof Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

L. 15.849.

Ogłoszenie konkursu.

Œ^OSI^ÆOS

organ polskiego Tow. Przyrodnikóiu imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach miesięcznych, z broszurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w ks'egarni Gubrynowicza & Schmidta złr. 2. ct. 5O w Niemczech Mrk. 6.

gggjg* Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

na

prowincyi złr. 3,

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i. przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków. Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Ke-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 48, oraz we wszystkich polskich ksi ę-^ garniach.

Wydział krajowy Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z W. Księstwem Kra-kowskiem ogłasza niniejszem konkurs na dzieło lub podręcznik o wyrobie nafty i zużytkowaniu wszelkich przy tym wyrobie otrzymywanych pobocznych produktów, i zapewnia autorom, którzy swe prace do Wydziału kraj. nadeszła następujące nagrody :

za dzieło najlepiej opracowane, wymogom konkursu odpowiadające i obejmujące najmniej 10 arkuszy druku dużej oktawy kwotę 800 złr. w. a.;

za drugie z porządku dzieło tymże wymogom odpowiadające kwotę 400 złr. w. a.; za pracę, któraby się odznaczyła przynajmniej starannem zebraniem dat i opracowaniem gotowych materyałów 200 złr.

O wartości przedłożonych dzieł orzekać będzie specyalna komisya przed d. 1. stycznia 1883 ustanowić się mająca, a o wymienione nagrody ubiegać się może każdy, kto przed dniem 1. stycznia 1883 złoży swą pracę w Wydziale kraj. wraz kopertą opieczętowaną opatrzoną tern samem co i praca godłem, a zawierającą nazwisko autora.

Oprócz powyższych premii udzieli jeszcze Wydział krajowy na wniosek Bady górniczej dodatkowe nadzwyczajne wynagrodzenie za pracę, w której ubiegający się o nagrodę przedłożą wyniki samodzielnych badań technologicznych, któreby się dały z istotną korzyścią dla krajowego przemysłu naftowego zastosować.

Prace Wydziałowi krajowemu przedłożone mają być napisane po polsku, dokładne warunki, jakim mają odpowiedzieć, będą podane każdemu zgłaszającemu się w Departamencie Ilgim Wydziału krajowego.

We Lwowie dnia 20. kwietnia 1881.

Grott.

Nakładem Towarzystwa politechnicznego.

Z I. Związkowej drukarni we Lwowie.

Papier z fabryki Czerlańskiej.

Wyrazy do słownika technicznego,

05

rH

Sygnalizacya.

1871.    Przepisy sygnałowe, n. Signalisirungsvorschrift, î. signalisation, a. signal-system.

1872.    Sygnałowanie, n. Signalisiren, f. signalement, a. signa-lizing, dawanie sygnałów.

1873.    Sygnał, n. Signal, f. signal, a. signal, znak przepisany celem wzajemnego porozumienia.

1874.    S. służby szlakowej, n. Signal des Streckenpersonales, f. signal du service de la voie, a. signal on line, dawany przez służbę szlakową.

Rodzaje sygnałów służby szlakowej:

1875.    Sygnał „stój“ n. Haltsignal, Halt, f. signal d'arrêt, a. signal to stop, dawany celem wstrzymania jazdy.

1876.    „powoli“, n. Langsamfahrsignal, Langsam, f. signal de ralentissement, la voie n'est pas libre a. diminished speed-signal dawany celem zwolnienia chyżości jazdy.

1877.    „jazda“, n. freie Fahrt, Freifahrtsignal, î. signal de marche, la voie est libre, a. signal to proceed, dawany, gdy niema przeszkody.

1878.    „pociąg rozerwany“, n. Zug zerrissen, f. signal de rupture d'un train.

1879.    S. stały, n. feststehendes Signal, fixes Signal, î. signal fixe, a. standing signal, dawany przyrządem niezmieniającym swego miejsca.

Rodzaje sygnałów stałych:

1880.    „wjazd wzbroniony“, n. Verbot der Einfahrt, verbotene Einfahrt, dawany ostrzegłem przed stacyą.

1881.    „wjazd dozwolony“, n. erlaubte Einfahrt, dawany również ostrzegiem.

1882.    S. masztowy, słupowy, n. Mastsignal, Flügelsignal, Arm-signal, f. signal à ailles, a. arm signal, dawany ramieniem przytwierdzonem do słupa sygnałowego.

1883.    S. na zwrotnicy, n. Weichensignal, f. signal d'aiguilles, signal d'excentrique, signal de branchement, a. switch-signal, przytwierdzony na słupku zwrotnicy, oznacza jej położenie:

1884.    „wprost“, n. Stellung in gerader Richtung, Gradaus, a. straight, albo

1885.    „w bok“ n. Stellung in die Abzweigung, a. into the siding.

1886.    S. na żórawiu, n. Signal am Wasserkrahn, a. crane-signal, oznaczony latarnią przytwierdzoną do żórawia.

1887.    S. dzwonem stacyjnym, n. Signal mit der Stationsglocke, a. beli signal, oznacza:

1888.    pociąg odjedzie wkrótce, n. Abfahrt erfolgt bald.

112

1930.    latarnia, n. Laterne, Signallaterne, f. lanterne, lanterne-signal. lanterne de signal, a. signal-lantern, używana do dawania sygnałów.

1931.    1. ostrzegowa, n. Distanzsignallaterne, Wendescheibenlaterne, f. laterne de disque.

1932.    i. zwrotnicy, n. Weichensignallaterne, f. lanterne débranchement, a. switch - lantern.

1933.    1. Bendera, n. B enderische- Wechselscheibe, f. signalBender pour le jour et la nuit.

1934.    1. na żóraViu,n. Krahnlaterne, Wasserkrahnlaterne, a. crane-lantern.

1935.    1. ręczna, n. Handlaterne, lanterne a main, &.hand-lantern.

1936.    1. trójbarwna, n. dreifarbige Laterne, î. lanterne tricolore, o szkłach białem, zielonem i czerwonem niezakrytych.

1937.    1. trójbarwna kryta, (konduktorska) n. Kondukteurlaterne, f. lanterne à trois feux, o szkłach barwnych dowoli zakrywanych.

1938.    1. strażnicza, n. Wächterlaterne, Bahnwärtersignallaterne, f. lanterne de garde - ligne.

1939.    1. pociągu, n. Zugslaterne, f. lanterne de train, a. train lantern.

1940.    1, pociągu końcowa, n. Zugsschlusssignallaterne, Schwanzlaterne, f. lanterne de queue, disque derrière de nuit, lanterne du dernier wagon.

1941.    1. pociągu czołowa, latarnia czołowa parowozu, n. vordere Locomoiiv laterne, {.lanterne de locomotive, disque d'avant de nuit.

1942.    dzwon, n. Glocke, f. cloche, a. bell.

1943.    d. stacyjny, n. Stationsglocke, f. cloche de la gare, a. station - bell.

1944.    d. elektryczny, n. electrisches Glockenschlagiverk, electri-sches Läuterwerk, f. cloche électrique, a. electric bell-signal.

1945.    dzwonek elektryczny, n. electrisches Klingelwerk, f. cloche trembleuse.

ąpy Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą, o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Toivarzystwa Politechnicznego ive Lwowie“. — Ulica Wałowa l. 4.

Z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

1910.

co

JO

1908.

ÿ O CU {S ÇU Pu

§a*B F O F N

§4 s g g 2

^ « B VJ B 5

g?B

'S ^ 4 ? * "

j— OB

i^CK? co B

f s

Łl £ ~

«ES. ^

S p    ^    H,

- p

s*

1 p

*§ g.

— Ci

.£• ^ ta »u

s 2^

ci a •* «

F 8 ^ g?

&f.

barwa.

P î>i PU

g a³ 2. hs

* I Mf

co co o o r¹ P

? g §

Co @3 P B ^    *

as

^ p

N M

P F

a:

<§■

CO

ça¹

.a

<5*

CO

a-

CO

FT

^ o>i a.'

SJ§ 3. 2 S ?»

l-'f SN

PT⁴ m, ^

^ -S

g a- a

Il |.

S.Ï.Î

p F

1905. „naprzód“, n. Vorwärts, f. en avant.

1904. S.

co

1902.

1901

1900.

GO 00 CO CO CO 00

Jego rodź aje :

sa.

a' s CO i

» Co od a a a 3

s« 111 llf r

! -S ~ 1 | s.s.

! g - g^ÄÄg-j * “ g -S g »* ® P ■ i tu”! f p g ta

„ff rl.°**5§

I s r ÿ p I F 1 b‘© ^ ÿr ö ^) § td

*? aÿ ^• 3 -fl <§•<3 * a ^ I -⁰⁰ I m»

*co

' « ^ £1 | a § 3

& § Ïï fcq S I |:

a ® ' f ^ 3 CQ- ^

fl i:rs>;

3.8    |- §•>§.

i i r >

a «o 4*    §

a rv s

i⁻⁴» — a ?»

CO 2    O»

s ? 'U

I %

I

Jo

1897. „baczność“, n. Achtung, f. attention.

oo

zdawką parową.

P->

t>3

oo

VJ

CfQ

KH-I

o>

CQ

Mb»

obsługującą pociąg.

N*

cr

vj

tp

ca

CD

Pu

oa

35

H'

co

Ci

1895.

00

co

CD

00

co

co

to

îïîl!l»!ïÊllï

B p 2 „S 5.5

•    ^ <s ®*

o J'g sla

N 8    Cb ts*

Su f' „OB

“■i l S ! p

?l-l ?i

CO    S

“11? F

2. i. Çq F ß3

p ci a aj

^ ^ a f s

o.

Ci

8"! § I g-”

rafi. 11' |l

S g T⁴ ^

s ’ ~ a. 8-

or p ^ b

g-'*, § ^ a^>

ff||- f

- ~ |- g “

§•§- ir

^ CO

P ^

VJ „S

a ^cq‘

V F s

o ^ a

p» a -

CD P

s?

•P

a.

ca

Ci

CO

è³

as

S 1 Si

g-.*

N*

O⁻ HK

«cd r*⁵

ta

ca

Ci

Jo

tp^ 1 a

tP N § CHS sP B

P PU

5 Ci JB B tg —

il

b"

1891. odjazd odwołany, n. Widerruf der Abfahrt.

00

co

r-ï‘ô

I i.

S *P §* s %

8*8.’

ag 8»

a *

a ©

5-F P*

N

g⁴*

1P

O*.

i ^

*§

B-¹

h»

Ce

«•

1889. wsiadać, n. Einsteigen. f. en voiture.

a a

o>. o.

js

JS

gj

S

i.

— „«u

b <a

ls-

s*

S-

'BS

B_

pour couvrir les

1924.    tarcza na zderzaku, n. Bufferscheibe, Buffersignalscheibe f. disque de tampon, disque de buttoir.

1925.    tarcza blaszana, n. blecherne Signalscheibe, f. disque

fer blanc.    *

1926.    tarcza plecionkowa, n. Signalscheibe von Korbgeflechte

geflochtene Signalscheibe, f. disque en osier do użytku ręcznego.    ’    J

1927.    maszt, n. Mast, Signalmast, f. mat, mat-signal, mat se-maphorique.

1928.    ostrzeg, ostrzeg przedstacyjny, n. Distanzsignal, f. signal a distance, signal avancé a. distant signal, tarcza, latarnia lub inny znak przed stacyą wskazujący możność bezpiecznego do mej wjazdu.

1929.    ramienice, semafor, n. Armsignal, Semaphor, optischer leiegraf, f. Semaphore, a. semaphor.

en

1917.    Przyrząd sygnałowy, n. Signalaparat, Signalvorrichtung, Signalmittel, f. apparaü à signaux, a. signal- apparatus, siuzy do dawania sygnałów.

Rodzaje przyrządów sygnałowych:

1918.    chorągiewka, n. Signalfahne, f. drapeau-signal, drapeau-rouge, a. signal-flag.

1919.    tarcza, n. Scheibe, Signalscheibe, Wendescheibe, f. disque disque signal, a. signal-dish.

¹⁹²°' la«c^J|CZna ’ n’ Handsignalschei^ f disque à main, a.

1921.    tarcza samowrotna, n. selbsttätige Signalscheibe, f. disque

(XUZ0ÏÏ101€UV.

1922.    tarcza zwrotnicy, n. Wechselscheibe, f. disque de branchement, a. switch-dish.

1923.    tarcza ostrzegowa, n. Distanzsignalscheibe, f. disque à distance, disque manoeuvré à distance

stations.

¹⁹¹¹‘ ^kustjczny, sygnał słyszalny, n. hörbares Signal, alcusti-c es ignal, i. signal acoustique, a. acustic-signal.

n e^ecir^sc^es Signal, f. signal électrique, a.

3 913. elektryczno-akustyczny, n. electro acustisches Signal, f. signal électrique-acoustique, a. electro acustic signal.

1914.    S. główny, n. Hauptsignal, f. signal principal, a main-signal, o pierwszorzędnem znaczeniu.

1915.    S. ręczny, n. Handsignal, f. signal à main, signal mobile a. hand-signal, przy którym przyrząd sygnałowy władany ręką może zmieniać miejsce położenia.

¹⁹¹⁶' 6?e tprotecfo^’ u- Beckungssignaf î. signal protecteur, signal