Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi rocznie .    .

półrocznie .    .

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

05 Ot

złr.

DŹWIGNIA

Redalccya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcya na żądanie.

Wych.od.si dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Alfred Kamienobrodzki, koncesyonowany budowniczy ; Eudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko-Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK PADWANSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

mann

opracowanie projektu jest niestosowne z góry ustanawiać

znaczne

Sprawy Towarzystwa.

Sprawozdanie ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 26. lutego 1881 r. Przewodniczący p. br. Gostkowski, obecnych 58 członków, 2 gości.

Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Na porządku dziennym dyskusya nad wykładem prof. Jägermana o kanalizacyi Lwowa. P. przewodniczący udziela głosu p. Tuszyńskiemu, który czyni kilka uwag co do sposobu traktowania tej sprawy przez Towarzystwo. Mówca jest zdania, że Pada miejska winna przedewszystkiem przeznaczyć pewną kwotę dla przeprowadzenia studyów przedwstępnych, bez których dyskusya jest bardzo utrudnioną. Dotyczące studya dostarczyłyby dat, na podstawie których mogłoby nastąpić opracowanie ogólnego projektu, któryby dopiero wtedy stanowić mógł przedmiot wyczerpującej dyskusyi. W ten sam sposób postąpiła Pada miejska w Krakowie i powołała do tej sprawy tamtejszego inżyniera cywilnego p. Kołodziejskiego, który w szkicach opracował kilkanaście projektów na wodociągi. Towarzystwo winno opracować memorandum, w któremby zostały podane skazówki Padzie miejskiej co do sposobu przeprowadzenia odpowiednich studyów technicznych. Mówca omawia następnie warunki, któreby należało projektantowi postawić. • W długiem przemówieniu zastanawia się mówca nad sprawą wodociągów i podnosi zarzut, że p. prelegent uznając na wstępie swego wykładu potrzebę zaprowadzenia wodociągów we Lwowie, przychodzi w końcu do wniosku, że środki gminy Lwowa nie starczyłyby na ponoszenie tak wielkich kosztów, jakich dokonanie tego dzieła by wymagało. Mówca przeprowadza następnie rachunek prawdopodobieństwa co do kosztów zaprowadzenia i utrzymania wodociągów, przy czem uzasadnia wnioski swoje na datach, będących wynikiem doświadczenia, jakie inne miasta w tym kierunku poczyniły. Nadto przytacza mówca koszta utrzymania wodociągów stacyjnych na kolei Karola Ludwika Daty podane przez p. prelegenta co do wydajności źródeł nie mogą służyć za podstawę dalszych wniosków, gdyż robiono tylko pomiary przy wytryskach a nie zaś przy samem źródle. Mówca zbadawszy wodociąg miejski, t. zw. Laskowskiego, przychodzi do wniosku, że przez nieodpowiednie obranie średnicy rury przy tym wodociągu, źródło nie jest należycie wyzyskanem. a twierdzić można, że wydajność takowego jest dwa razy większa, aniżeli p. prelegent wspomniał.

W końcu czyni mówca uwagi co do zalesienia obszarów w okolicy Lwowa, celem powiększenia ilości dostarczanej wody. Zgromadzenie przyjęło wywody mówcy hucznemi oklaskami P. prof. Jäger-odpowiada, że bez dat statystycznych trudno przedstawić wyczerpujące poglądy. Co do ułożenia programu, nie będzie mogło Towarzystwo w tym kierunku wpływać na decyzyę Pady miejskiej. Kompetentna w tej sprawie władza zasiągnąó może tylko udania Towarzystwa czy przedłożony program na odpowiedni. P. prelegent uważa za koszta, gdy się nie ma pewności, czy gmina będzie się mogła zdecydować na ponoszenie wymaganych wydatków. Nie można w tym wypadku porównywać Lwowa z miastami zagranicznemi, które będąc miastami handlowemi i przemysłowemi posiadają ku temu odpowiednie środki. Co do wodociągu Laskowskiego, nadmienić wypada, że p. preopinant z fałszywego założenia wyszedł, gdyż w tym rezerwoarze woda piętrzyć się nie może, a to, co przypływa, równocześnie także i

odpływa. Co do zalesienia odpiera p. prelegent, że tylko te rejony uwzględnićby należało, w których faktycznie źródła wyzyskać można, gdyż są w pobliżu działu wód. P. Tuszyński odpowiada, że zaprzeczyć się nie da, iż przedewszystkiem miasto Lwów, względnie magistrat odniósłby wielkie korzyści z wodociągów, gdyż wtedy odpadłyby wydatki na skrapianie ulic, napełnianie zbiorników podczas pożarów i t. d. W miastach, w których są zaprowadzone wodociągi, płaci się daleko mniej za aselmracyę domów i ruchomości. Te więc korzyści wymownie dowodzą, że gdyby zarząd gminy nawet 5 razy większe wydatki na skrapianie i na zasilanie zbiorników pożarowych poświęcił, to jeszcze nie osiągnie tego skutku i nie dopełni tych warunków czystości i bezpieczeństwa w mieście, jakie osiągnie zapomocą wodociągów. Na wniosek p. prof. Jägermanna uchwala zgromadzenie, by Zarząd powołał dla zbadania sprawy kanalizacyi Lwowa osobną ko-misyę. Na tem zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Sprawozdanie

z 2. posiedzenia Zarządu odbytego na dniu 7. marca 1881

Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecni pp. Bauer, Bykowski, Górecki, Kovats, Eaciborski, Stahl i Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu dnia 2. lutego b. r. przyjęto bez zarzutu. Przyjęto 7 nowych członków. Zgłoszenie pp. Gozdowskiego i Stankiewicza, iż występują z Towarzystwa z dniem 1. lutego b. r. powzięto do wiadomości. Na mocy §. 16. statutu uchwalił Zarząd wrykreśłić dwóch członków z listy Członków Towarzystwa. Powzięto do wiadomości pismo austr. Towarzystwa inżynierów i architektów w Wiedniu, w którem usprawiedliwia zwłokę co do druku sprawozdania z obrad I. kongresu austr. techników. Zarząd powziął do wiadomości pismo p. Bieńkowskiego, w którem tenże oznajmia, iż z powodu licznych zajęć zawodowych nie może przyjąć wyboru na członka komitetu redakcyjnego „Dźwigni“. Pównież oznajmia prezydyum, iż p. prof. Maszkowski wyboru na członka komitetu redakcyjnego „Dźwigni“ także nie przyjął z tych samych powodów. Zarząd wybiera w myśl regulaminu Komitetu redakcyjnego pp. Alfreda Kamieno-brodzkiego, architektę, i Karola Skibińskiego, docenta szkoły politechnicznej, na członków Komitetu redakcyjnego. — Sekretarz odczytuje pismo redakcyi ,Jnżynieryi i budownictwa cywilnego“ w Warszawie, tudzież A. Krzyżanowskiego w Poznaniu, względem zwołania zjazdu polskich techników. Z wielką sympatyą została przyjęta myśl zjazdu w kołach techników warszawskich i poznańskich. Zarząd poleca prezydyum, ażeby na najbliższem posiedzeniu Zarządu postawiono na porządku dziennym sprawę zjazdu. W sprawie wypożyczania książek z biblioteki uniwersyteckiej przez członków Towarzystwa, uchwala Zarząd nie korzystać z dotyczącego rozporządzenia.

Sekretarz odczytuje następując3'' wniosek przedstawiony na piśmie przez p. Smiałowskiego : „Zarząd zechce wnieść petycyę do Ministerstwa oświaty, ażeby na plany wybudować się . mającego w Krakowie gmachu uniwersyteckiego rozpisany został konkurs“. Z uwagi, że plany dotyczące już zostały wypracowane , a budowa z wiosną się rozpocznie, poruszona sprawa nie daje w tym wypadku powodu do czynienia zabiegów Ponieważ jednak rozpisywanie konkursów przez władze rządowe na opracowanie planów dla gmachów publicznych jest sprawą wielkiej doniosłości dla bytu krajowych techników, przeto poleca Zarząd prezydyum, aby kwestya rozpisywania konkursów na

38

plany gmachów rządowych była postawioną na najbliższem posiedzeniu Zarządu. — Komisya wybrana dla sprawy założenia centralnego biura niwelacyjnego przedkłada sprawozdanie ze swoich czynności i czyni wniosek, ażeby Zarząd polecić zechciał Komitetowi redakcyjnemu „Dźwigni“ wejście w porozumienie z prof. Zbrożkiem względem ogłoszenia drukiem rozprawy tegoż o niwelacyi w ogóle, gólności o niwelacyi ścisłej. Zarząd uchwala uprosić pp. prof. Fran-kego, bar. Gostkowskiego i Raciborskiego, by zechcieli co do tego przedmiotu porozumieć się z p. prof. Zbrożkiem. Sekretarz odczytuje pismo p. Kędzierskiego, w którem tenże oznajmia, iż z powodu zajęć zawodowych nie jest w możności przyjąć wyboru na członka Zarządu. Zarząd przyjął tę rezygnącyę z ubolewaniem do wiadomości. Skarbnik oznajmia, iż krakowskie Towarzystwo techniczne przesłało G. H. Niewęgłowskiego 68 zł. w. a, co Zarząd powziął z wielkiem uznaniem do wiadomości i polecił prezydyum, ażeby kwota składkami pp. Klimontowicza 10 zł., anonima z Lacka 2 zł. i Mianowskiego 8 zł. jak najrychlej p. Niewęgłowskiemu przesłaną została. Sekretarz odczytuje pismo reprezentanta w Tarnowie, p. Źmurki, w którem tenże donosi, iż członkowie zamieszkali w Tarnowie uchwalili założenie filii Towarzystwa w Tarnowie. Statut filii został opracowany przez grono tamtejszych członków, którzy upraszają o zwołanie nadzwyczajnego Walnego zgromadzenia celem przeprowadzenia zmiany statutu. Zarząd uchwala przedstawić sprawę założenia filii w Tarnowie Zgromadzeniu tygodniowemu, tudzież ma być statut filii wyłożony w biurze Towarzystwa, aby wszyscy członkowie z jego treścią obzna-jomić się mogli. Zarazem poleca Zarząd sekretarzowi, aby się porozumiał ze syndykiem, czy co do formalności statutu nie zachodzą jakie wątpliwości. Zarząd uchwala, aby po otrzymaniu odpowiedzi od galic. Towarzystwa lekarskiego co do zwołania ankiety w sprawie reformy szkół średnich pp. prof. Bykowski i Raciborski osobiście z tern towarzystwem bliżej się porozumieli. W skutek uchwały zgromadzenia tygodniowego z dnia 26. lutego b. r. wybiera Zarząd w skład komisyi, mającej się zająć zbadaniem sprawy kanalizacyi Lwowa pp. Aleksandrowicza, Góreckiego, Hochbergera, Ibjańskiego, prof. Jägermanna, inż. Jägermanna, prof. Rychtera, Radwańskiego, Settiego, Tuszyńskiego i prof. Zachariewicza. W sprawie urządzania odczytów publicznych przez Towarzystwo, oznajmia p. przewodniczący, iż Towarzystwo przyrodników imienia Kopernika wydelegowało p. prof. Petelenza celem bliższego porozumienia się z naszem Towarzystwem co do wspólnego urządzenia tych odczytów w porze jesiennej. Zarząd poleca p. Kovatsowi, ażeby nawiązał w tej sprawie rokowania z delegatem Towarzystwa Kopernika. Prezydyum oznajmia, iż Wydział krajowy powołał ankietę dla zbadania obecnego stanu przemysłu rękodzielniczego w kraju i wskazania najwłaściwszych środków do podniesienia tego przemysłu. Do wzięcia udziału w obradach za pośrednictwem delegata zostało także Towarzystwo politechniczne wezwane.

Z powodu nagłości sprawy przedstawiło prezydyum na delegata członka Towarzystwa p. Heppego, starszego inżyniera kolei Karola Ludwika. Ponieważ członkowie Zarządu na ten wybór jednomyślnie się zgodzili, przeto został Wydział krajowy o dokonanym wyborze uwiadomiony. Powzięto to do zatwierdzającej wiadomości. — Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

a(xi + \) — axi = aAt a(x₂ -f- Aa) — axj = aAa

a w szcze-

a(xn 4 An) — axn = aAn

będą odchyleniami rzeczywistemi od wartości prawdziwej X.

Błąd średni dla X będzie na podstawie definicyi średniego błędu

na rzecz

wraz ze

0 błędzie średnim jednostki miary i zastosowaniu wyników przy mierzeniu linii prostej,

Wykład p. Dominika Zbrożka, prof. Szkoły politechnicznej rniany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa politechnicznego we Lwowie dnia 27. listopada 1880 r.

(Dokończenie).

Zastanówmy się teraz jaki jest błąd średni funkcyi

1.    X = a x

2.    X = x' 4 x"

1. Mając X = ax i robiąc spostrzeżenia nad x, otrzymamy wyniki

Xj x₂ x₃ -

x„

E - Ja³ A³, 4 a³ A³, +

» n

Jeżeli zatem

+ aJ AJ„

X = ax

a w x popełniamy błąd średni £, to błąd średni dla X jest

E = ae.

2. Mając X = x' -j- x"

a robiąc spostrzeżenia nad x' i x" otrzymamy wyniki X', x'a x'₃

Y / /    y'' y^

■A- i -A-    2    -A. g

z błędami rzeczywistemi

A', A'a A'3 A A"a A"₃

A", — (x', + x'\) = , A", — (x'a + x"₂) = a

X'n

X"n

X',

X'₂

4“ 4

+ x"2 A'a -j- x"₂

++-:

A'n A"„.

i>

X'n + A'n 4- x"„ 4- A"u - (x'n -h x"„) = A'n 4- A"n będą odchyleniami rzeczywistemi od X, a

± yj

[(A' 4- A-)²]

będzie błędem średnim dla X.

(A' 4- A")³ = A'² -f- A"² 4- 2A'A"

A'A" może być według definicyi początkowej bądź dodatnie bądź ujemne; z tąd wynika, że najprawdopodobniejsza wartość dla wyrażenia A'A" będzie zero.

Na podstawie tej będzie

[(A' 4- A")³] = A/² 4- V² 4-4- a,"³ 4 a₂"³ 4-

-4 A„'³ 4 -4An"² =

= [A'A'J 4- [A"A"J.

Jeżeli zatem błąd średni spostrzeżeń

nad x' jest

nad x"

s = \/M

» n

b= i= \jWF)

to błąd średni od X będzie

[A"A"J ₌ V/£i²+£₂²

Jest to relacya bardzo ważna, która znajduje jak najroz-leglejsze zastosowanie w geodezyi..

Postępując krok za krokiem, znajdziemy błąd średni

E dla

X = atXj 4- a₂x₂ -f-

jeżeli £j e₂

-fi- a„xn

są to odpowiednie średnie

błędy od x.

E =* V/a j² s j² 4 a22 €ł + an2£»²

= l/[aV] .

Jeżeli

ai - a2

9n

z błędami rzeczywistemi

A, A₂

wtedy będzie

A„ .

E = Z IV] ,

89 —

a jeżeli oprócz tego

«i =    —

wtedy będzie

z czego wynika, że e \ZśF =

a z tąd

E = eVn.

Mierząc tylko n^ł część prostej L tak, że L = nl, popełniamy błąd przy całej długości E = ne ,

jeżeli e jest błąd średni pomiaru ; mierząc zaś rzeczywiście całą prostę miarą 1, popełniamy błąd średni E' = e y/n .

Ztąd jakoteż i innych przyczyn wynika, że nie powinniśmy nieprzymuszeni mierzyć długości linii w sposób pośredni.

jako błąd średni jednego spostrzeżenia.

Różnic, wyjętych z raptularza nie możemy wprowadzić bezpośrednio w formułkę, lecz musimy sprowadzić je pierwej do równej dokładności, t. z. do błędu średniego e₀ jednostki ważności, mnożąc pojedyncze d pierwiastkiem z ważności, t. j.

a wtedy otrzymamy

Jeżeli oznaczenie średniego błędu przy mierzeniu łańcuchem etc. ma mieć jakie znaczenie, to musimy w rachubę wziąć pomiary zwykłe. Każdy jakikolwiek pomiar ma tylko wtedy pewną wartość, jeżeli dwukrotnie najmniej jest wykonany, lub jeżeli dane są pewne kontrole.

Przy pomiarach w Badeńskiem, Wirtembergii i Prusiech jest przyjętem, że każdy pomocnik musi mierzyć linię dwa razy a wyniki, jakkolwiek się różniące, ma zaciągać do raptularza. W skutek tego uzyskano tysiące a tysiące różnic między dwoma pomiarami prostych o różnej długości. Rzeczywista wartość różnie jest zero, zatem odchylenia od zera równające się d będą błędami rzeczywistemi operacyi odejmowania.

«o =

\/#z

Według tego wzoru wyznaczono jako błąd średni jednostki długości:

s₀    =    0.003    dla    łat

s₀    =    0.005    „    taśmy sprężynowej

s₀    =    0.008    „    łańcucha.

Obliczenie zaś błędu średniego dla prostej o długości 1 będzie E = e₀ VT~.

Według ostatniego wzoru obliczona następująca tablica :

Długość

prostej

Łata

E=«₀\/f

Taśma

E=s₀ y/t

Łańcuch

E=£ov/r

Oznaczmy długość prostej przez 1, długość miary, którą mierzymy tę prostą przez X, błąd średni jednego położenia miary X przez m ; powiedzmy, że miara X mieści się n razy w prostej, to błąd średni jednego pomiaru tej prostej będzie

4²

5²

6²

8²

9²

E = m v/n.

10²

20²

Ponieważ n = y będzie także E = a podstawiając

m

-7= Y/l

30²

VA

40²

50²

VI

= e, otrzymamy E = e y/l

0.012

0.015

0.018

0.021

0.024

0.027

0.030

0.060

0.090

0.120

0.150

0.300

0.020

0.025

0.030

0.035

0.040

0.045

0.050

0.100

0.150

0.200

0.250

0.500

0.032

0.040

0.048

0.056

0064

0.072

0.080

0.160

0.240

0.320

0.400

0.800

Jeżeli 1 = 1 będzie E =* e błędem średnim jednostki długości; wiemy jednak, że kwadraty średnich błędów stoją w odwrotnym stosunku do ważności, zatem

E“ :    = 1 : i

w skutek czego jest 1 odwrotnością ważności przy pomiarze długości 1; a et = e₀ będzie błędem średnim jednostki długości, której ważność równa się jednostce; otrzymamy zatem E = «0 V\

Jeżeli nad jaką ilością robimy szereg spostrzeżeń z równą dokładnością tak, że wiążąc parami otrzymamy at — b aa ba =-:

Oj Oj

ân bn -■ Un

to błąd średni szeregu a, jakoteż szeregu b będzie ten sam, a błąd średni całości będzie

E = « V2

z drugiej strony będzie błąd średni na podstawie różnic, które są rzeczywistemi błędami

yjm

100²

Te liczby z teoryi wyprowadzone okazały się zgodne z praktyką, jeżeli uwzględniano błąd stały w skutek wychylenia się z prostej. Ten wynosi 0.03 °/₀.

Korekcya w skutek stałego błędu będzie

Najlepiej można uwzględnić błąd stały, jeżeli miary zrobimy o 0.03°/₀ dłuższe.

Ustawa w Prusiech obowiązująca, zezwala na różnicę dwóch pomiarów 0.2°/₀ na równym lub dogodnym naziomie, najwięcej zaś 0.3°/₀.

W Szwajcaryi muszą dwa pomiary w równej lub przystępnej okolicy, biorąc wzgląd na oznaczenie punktu, zgadzać się w następujących granicach, mianowicie

od

W Wirtembergii odchylenie kontrolującego pomiaru od zwyczajnego nie śmie przenosić

»    2 do 7%

„ większym.

0.3 „ 0.17 . 0.12 „

„ 150 „ 300

4.951 „ 19 „ 3.000 „ — „ 1.200 , — , 1 000 „ — „ 2.600 „ — „

3.600 „ —

2 292 „ —

7.008 „ —

1.000 „ —

Razem . 82.315 zł. 79 ct.

.    .    26.736 zł. 46 ct.

.    16.437 „ 95 „

4.396 ., 66 ,,

Razem .

34.744 zł. 72 ct.

3 do 30 metrów na 3 do 9 centymetrów „ 12 cm.

» 15    „

» 18 »

0.1% mierzonej długości przy spadzie pod 2°/₀

0 2%

0.3%

W Badeńskiem jest dozwolona różnica między pomiarem ciągłym a przystankowym linii prostej na 30 metrów długości w górach 0.5 °/₀, w równinie 0 4°/0 » 60

»    0.25 „    „

0.2 „ „

Uwaga W nrze 3. „Dźwigni“ pag. 28, na lewej stronie, trzeba dodać w 16tym wierszu od dołu między słowami „trafienie obwodu“ słowo „punktu“.

Kilka słów w kwestji zakupna Zakładu gazowego przez gminę miasta Lwowa,

Napisał

Henryk Baum,

inźynier-mechanik.

(Dokończenie).

3. Co kosztuje rzeczywiście jednoroczna produkcya gazu świetlnego?

Zanim przystąpimy do wykazania w cyfrach rzeczywistego kosztu produkcyi gazu, musimy choć w krótkości zastanowić się nad czynnościami, jakie przy tejże produkcyi zachodzą, a następnie nad materyałami, do wytwarzania gazu potrzebnemi.

Pierwszą najważniejszą czynnością przy wyrobie gazu świetlnego, jest sucha destylacya węgla kamiennego w .retortach; drugą, niemniej ważną, jest chemiczne oczyszczenie tegoż. Z powodu, że używane do czyszczenia gazu materyały, jużto dla swojej niskiej ceny, już dla małej ilości, w jakiej są potrzebne, jużteż dla możności użycia jednych i tych samych kilkakrotnie (oprócz wapna) choć w krótkości uważam za stosowne wspomnieć o takowych, opisując sposób ich użycia i potrzebne ilości, aby wykazać, że one na ceny gazu prawie żadnego wpływu nie wywierają.

Ciałami, które przeważnie zanieczyszczają gaz świetlny są: siarkowodór i amoniak. Usuwa się takowe przy czyszczeniu na suchej drodze, użyciem wodnika żelazowego Fe₂ (0H)6 i massy Laming’a, składającej się z mieszaniny w równych częściach : wapna, trocin drzewnych i żelaznego witriolu, albo dwóch części chlorku żelaza rozpuszczonych w wodzie. Po przerobieniu tej masy pozostawia się ją na wolnem po wietrzu a w 24 godzinach przybiera barwę brunatną i jest przydatną do użytku. Można jej powtórnie użyć zostawiając ją przez pewien czas na wolnem powietrzu. Massa Laming’a rozesłana na ruszcie w grubości 0.3 m. wystarcza na oczyszczenie 2 do 3000' kub. gazu.

Przy użyciu massy Deicka (wodnika żelazowego) U kub. masy wystarcza na oczyszczenie 8000' kub. gazu. Oczyszczenie mlekiem wapiennem odbywa się przez rozścielenie wapna rozpuszczonego w wodzie na tak zwanych hordach, od 2 — 3" grubości. Powierzchnia hord ma być conajmniej od 2 do 3' kw. na każde 1,000.000' kub. rocznej produkcyi gazu obra-chowaną.

Przystąpmy teraz do wykazania jakości i ilości mate-ryałów potrzebnych do rocznej produkcyi gazu świetlnego, a jak wyżej obliczono wynoszącej 625.633*410 m. kub., czyli 19804793' kub. gazu.

Do wyrobienia 625633 m. kub. czyli 19804793' kub. gazu, potrzeba :

Węgla kamiennego do destylacyi 2772670.88 klgr. czyli 49511*98 ctn. à 80 ct. *)= 39.609 zł. 56 ct. Węgla kamiennego na paliwo 972652 klgr.

6 czeladników, każdy 300 dni, razem dni

roboczych 1800 à 1 zł. 20 ct. .    .    2.160 „ —

8 latarników, każdy 365 dni, razem dni roboczych 2865 à 80 ct......

24 robotników, każdy 365 dni, razem dni roboczych 8760 à 80 ct. ...

Na reparacyę i zakupno nowych narzędzi ryczałtem.........

Z tego potrącić należy otrzymane ze

sprzedaży:

Koksu 1663601*08 klgr. czyli 29707*18 ctn. à 90 ct.

Mazipogazowej 184.105*04 klg., czyli 3.287*59 ctn. à 5 złr. .    .

Wapna nawozow. 492425 92 klg., czyli 8 793*32 ctn. à 50 ct. ...

.    . 47.571 „ 07 „

Prawdziwy zatem koszt produkcyi wynosi

rocznie

4. Zysk czy stratę poniosłaby gmina miasta zakupując zakład gazowy?

Ceną kupna zakładu gazowego przez gminę według wspomnionego na wstępie §. 21. kontraktu, o oświetlenie gazem miasta Lwowa, ma być: 16 razy wzięty, przeciętny dochód z ostatnich lat 10, a gdy takowy Towarzystwo gazowe wykazało na 29.280 zł. r. to cena kupna będzie 468.480 złr.

W ustępie 2gim koszt budowy zakładu obliczony jest na sumę 421.594 złr., różnicę zatem 46.886 złr. zapłaciłaby gmina Towarzystwu gazowemu za przywileje, które do tego czasu, a na ewentualność przedłużenia kontraktu na następne lat 15 t. j. do roku 1898, przysługują Towarzystwu. Bacząc jednak na rozwój przedsiębiorstwa i silną kon-

*) Yfęgiel do destylacyi musi być dobry, najlepszy ostrawski kosztujący loco Lwów około 1 zł. 35 za 100 kgr. (Przyp. red.)

- 41

sumcyę gazu, suma 46.886 złr. nie jest znowu tak wielką iżby jej zapłacić nie można — a z pełnem przeświadczeniem powiedzieć można, że suma powyższa uważana jako odstępne za zakład przemysłowy z tak wielką klientelą, w pełnym rozwoju będący, wcale nie jest wygórowaną.

Gmina miasta uskuteczniwszy zakupno zakładu gazo-zowego będzie zmuszoną ponosić rok rocznie, przez przeciąg lat 20 następujące wydatki:

5% °d kapitału wyłożonego na zakupno zakładu gazowego, na amortyzacyę tegoż; a ponieważ kapitał ten wynosi sumę 468 480 złr, 5% od takowego wyniesie rocznie

5 odsetek na proc., co w pierwszym roku uczyni jak wyżej 23424 zł., a wT roku 20tym tylko sumę 1.171 zł. 20 ct., czyli przeciętnie rocznie

sumę

23.424 -j- 1171-20

5°/₀ na amortyzacyę kapitału obrotowego w wysokości 50.000 zł. sumę .    .

5 odsetek na proc., co w pierwszym roku uczyni jak wyżej 2.500 zł., a w roku 20. tylko sumę 125 zł., czyli przeciętnie 2.500+ 125

rocznie sumę

na zużycie aparatów, budowli, wymianę rur częstemu podlegających zepsuciu, próby dokonywane temiż rurami, 4"/₀ od kapitału zakładowego, t. j od 468 480 zł...........

wdopodobną. Beszta zaś zysków, któreby gmina mieć mogła, Towarzystwo opłacać musi pensye i dyety, w pierwszej linii generalnym dyrektorom i urzędnikom generalnej dyrekcyi Towarzystwa, a następnie honorarya rzeczoznawcom Towarzystwa, którzy tak znakomite i zawsze na korzyść Towarzystwa wypadające układają kontrakta.

Oprócz powyższych i ta jeszcze okoliczność, bardzo ważna, powinna przechylić zdanie za kupnem zakładu, że Towarzystwo tylko rokiem wcześniej uprzedzone o kupnie zakładu, nie będzie w stanie aparatów i rur gazowych do tego stopnia zużytkować, żeby takowe zaraz po objęciu przez 23.424 zł. — ct. gminę, była ona zmuszoną zastąpić nowemi przyrządami.

W przeciwnym razie Towarzystwu pozostaje lat 16, po upływie których bądź co bądź musi oddać zakład, a jest to czas, który najzupełniej będzie wystarczającym do absolutnego zużycia przyrządów w fabryce, tak, że gmina zamiast zakładu przemysłowego dostanie tylko zabudowania, które dopiero po włożeniu znacznego kapitału będą miały jakąś wartość, bez tego bowiem nawet jako budowla czynszowa nie posiadałaby żadnej 2.500 „ -— ,, I wartości. Następnie i ta okoliczność zasługuje na uwagę, że przez pozostawienie w sile kontraktu o oświetlenie na dalsze lat 15, rok rocznie kilkadziesiąt tysięcy wywozi się z kraju dla napełnienia kieszeni obcych, a prawdę powiedziawszy, my nie mniej jesteśmy w potrzebie, i nie wyrzucając rocznie tych kilkudziesięciu tysięcy złotych moglibyśmy nie jedno złe na lepsze przerobić.

Dobrej woli i chęci, panowie! na których losy spraw i interesów gminy polegają, a Bóg da, że staniemy o swoich własnych siłach, nie potrzebując pomocy cudzoziemców i nie pozwalając wyzyskiwać krwawego naszego grosza na rzecz obcych przybyszów !'...

12.297 „ 60 „

1.312 „ 50 „

18.739 „ 20 „

Wydatek wykazany w ustępie 3cim zatytułowanym „Bzeczy wisty koszt rocznej produkcyi gazu świetlnego“, t. j. sumę    34.744 „    72    „

Otrzymamy wydatek roczny w wysokości    93.018    zł.    02.    ct.

Gdy jednakże wezmę na uwagę, że rocznie za gaz świetlny, jak w ustępie 2. wykazano, otrzymamy 107.065 zł. 24 ct. to odjąwszy od powyższej sumy roczny wydatek obliczony powyżej .    .    .    .    93.018    „    02    „

otrzymamy sumę w wysokości .    14.047    zł.    22    ct.

którą to sumę miasto rok rocznie, jako czysty zysk z kupna zakładu gazowego i prowadzenia na swój rachunek przedsiębiorstwa, zyskać by mogło, a co przez przeciąg lat 15, t. j. do objęcia bezpłatnego zakładu, uczyni sumę 210.708 zł. 30 ct., a z5°/₀ oprocentowaniem przyniesie sumę 294.991 zł. 57 V₂ ct, W roku 1898 posiadałaby więc gmina sumę 294.991 zł. 57V₂ ct. i zakład gazowy, wprawdzie obciążony jeszcze nie zamortyzowaną */₄ częścią całej sumy wyłożonej na zakupno tegoż, ale w każdym razie przynoszący po pokryciu wszystkich kosztów rocznie czystego zysku jeszcze 14.047 zł. 22 ct.

Zbliżając się do końca niniejszego wywodu, jeszcze jedno mamy do nadmienienia. Nie jednego zapewne uderzy w oczy, dla czego w niniejszem zestawieniu zyski wypadają tak wysokie, gdy tymczasem Towarzystwo w r. 1877 podało przeciętny czysty dochód w sumie 29.280 zł, pomimo że podwyższenie takowego tylko na korzyść Towarzystwa wy-paśćby mogło. Odpowiedź na powyższy zarzut jest stępującem objaśnieniu: suma 29.280 zł., wykazana przez Towarzystwo jako przeciętny dziesięcioletni dochód z prowadzenia przedsiębiorstwa gazowego, jest najzupełniej pra-

Budowa kolei Transwersalnej.

Wśród smutnych stosunków obecnych zamierzona budowa ma prawdziwie doniosłe znaczenie zarówno dla techniki, jak dla przemysłu budowlanego Galicyi, pominąwszy bowiem nawet okoliczność, iż kraj nasz nieprędko znowu doczeka się drugiej budowy o 26-milionowym kapitale zakładowym, w rzeczy samej znaczna ta suma, mająca być użytą w krótkim stosunkowo czasie trzechlecia, oddziałać powinna potę

w na-

żnie na siły produkcyjne tegoż kraju.

Przedewszystkiem nadmienić należy, iż preliminowane na budowę kolei Transwersalnej miliony owe w każdym razie w jednej trzeciej części, t. j. w sumie około 9 milionów, wyjść muszą z kraju, gdyż tyle właśnie kosztować będą konstruk-cye mostów i materyały żelazne dla budowy nawierzchniej, mechaniczne urządzenia stacyjne, park wozowy i t. p., które to przedmioty muszą być zamówione w poza-galicyjskich fabrykach. Pozostaje przeto tylko 17, a po strąceniu kosztów zakupna gruntów około 16 milionów złr., które w najlepszym razie dostaćby się mogły przemysłowi budowlanemu w Galicyi. Udział kraju naszego w budowie tej kolei, uszczuplony już z góry w powyższy sposób, byłby jeszcze szczuplejszy, korzyści przemysłu jego jeszcze jeżeliby przy wykonaniu budowy

mniej sze

trzymano się z asad urągaj ących znanym usiło-

Przedsiębiorca generalny obejmuje budowę na podstawie odpowiedniego układu, w którym przedewszystkiem winien być dokładnie opisany przedmiot kontraktu. Oznaczenie tegoż jednak nigdy nie da się dokonać z należytą ścisłością, a kosztownego personalu kontroli fachowej, a przytem w zło-ponieważ w chwili zawierania układu za podstawę służą w najlepszym razie tylko projekta generalne, nigdy zaś szczegółowe, w skutek czego przestrzeń kolejowa, niekiedy wiele mil długa i składająca się z różnorodnych i kosztownych objektów, z natury rzeczy wymagających rozmaitego traktowania technicznego, przestrzeń taka, oczywiście nie może być z góry opisana z precyzyą, któraby odpowiadała celowi, podczas gdy układ z góry zapewnia generalnemu przedsiębiorcy ściśle oznaczone wynagrodzenie ryczałtowe.

Pomimo więc wszelkiego rygoru kontraktowego i wszelkich zastrzeżeń w stypulacyach układu, dana jest przez to generalnemu przedsiębiorcy możność dbania w pierwszym rzędzie o swój własny interes, co. rzecz jasna, wyjść

musi na szkodę trwałości i dobroci budowy samej. W razie naryusz bezpośrednio opłaca organa budowy, co właśnie zaś różnicy zapatrywań pomiędzy organami kontroli końce- ! dzieje się przy drugim z wymienionych systemów budowania,

waniom kraju dla podźwignięcia swoich rękodzieł i przemysłu, a natomiast gdyby miano na oku korzyść jedynie kół pewnych, oddając mianowicie budowę w ręce generalnego przedsiębiorstwa.

Wyświećmy bliżej sprawę ewentualnego wyboru pomiędzy praktykowanemi zwykle sposobami przedsiębiorstw budowy dróg żelaznych. Doświadczenie dotychczasowe nasuwa nam w tej mierze następujące uwagi:

Było rzeczywiście zwyczajem, powierzać wszelkie roboty około budowy dróg tych jednemu generalnemu przedsiębiorcy za takzwanem wynagrodzeniem ryczałtowem. Sposób ten. pominąwszy już inne względy, miał poniekąd pewne uzasadnienie w tej okoliczności, iż dawniejszemi czasy wykształcenie teoretyczne techników w Austryi było jednostronne, nie wynosili oni bowiem dostatecznych wiadomości administracyjnych z ław szkolnych, w skutek czego towarzystwa kolejowe, oglądając się oczywiście na jak największą gwa-rancyę co do wykonania budowy pod względem ekonomicznym, powierzać ją musiały generalnym przedsiębiorstwom, rozporządzającym zazwyczaj doświadczonemi i wTytrawnemi siłami zawodowemi.

Gdy jednak obecnie w dokonanych już, licznych przedsięwzięciach budowy dróg żelaznych, po wyrabiały się rzetelne siły techniczne w więcej może nawet niż dostatecznej liczbie, przytoczony powyżej powód nie znajduje już usprawiedliwienia, tembardziej, że inne także, ważne względy przemawiają przeciw systemowi przedsiębiorstw generalnych.

Wątpliwości nie ulega, że nietylko w interesie zarówno państwowym, jak i krajowym, mianowicie kraju, który milionem przeszło złr. przyczynia się ze swojej strony do zamierzonego przedsięwzięcia — ale także w interesie akcyo-naryuszów tegoż, a względnie strony koncesyonowanej, powinno się dążyć do tego, ażeby kolej zbudowana została w sposób, czyniący ile możności zadość warunkom trwałości jej na przyszłość. A właśnie system generalnego przedsiębiorstwa najmniejszej pod tym względem nie daje rękojmi, gdyż nie mówiąc już o smutnych doświadczeniach, jakie mieliśmy niestety sposobność zebrać w tym kierunku nawet we własnym kraju, a których przyczyna tkwiła niewątpliwie w samym systemie budowy, zachodzić musi następujący stosunek : syonaryusza a przedsiębiorstwem generalnem, spór musi nietylko wpływać tamująco na postęp robót, ale w~ końcu zawsze wyjść na korzyść tego ostatniego ; dodać zaś trzeba, że w stosunku tego rodzaju różnice takie występują co chwila, co krok, ponieważ z drugiej strony dziwić się prawie nie można, iż przedsiębiorca generalny, mając w ryczałcie oznaczoną ostateczną granicę wynagrodzenia, ogląda się przez wzgląd na własną kieszeń i w obawie straty jedynie na taniość, że oszczędza gdzie może. Koncessyonaryusz natomiast, który przecież dla tego tylko oddał wszystko generalnemu przedsiębiorcy, ażeby zupełnie się pozbyć kłopotów, nie zechce pewnie dla jakiegoś licho lub źle wykonanego objektu doprowadzać, sporu z tym ostatnim do ostateczności, t j. do rozwiązania kontraktu, w takim razie bowiem zagrażałyby mu nietylko znaczne straty, ale także cała odpowiedzialność za niewykończenie budowy w terminie i zwłokę w otwarciu ruchu. Jakież dopiero straty i jaką odpowiedzialność pociągnąć musi za sobą brak należytej energii i przezorności ze strony organów kontrolujących budowę w imieniu koncessyonaryusza !

Przypatrzmy się teraz drugiemu sposobowi budowania kolei, mianowicie przez wypuszczenie budowy w mniejszych partyach i po cenach jednostkowych zapomocą losów szeregowi przedsiębiorców. W takim stosunku zapewniony jest stanowczo organom kontrolującym strony koncessyonowanej wpływ nietylko nierównie większy, ale wprost rozstrzygający. Przy budowie po cenach jednostkowych inżynier-kierownik sam zarządza roboty poszczególnie dla każdego oddzielnego przedmiotu z uwzględnieniem wszelkich możliwych warunków specyalnyeh, czem osiąga najdalej idące oszczędności na korzyść funduszu budowy, a zarazem nie doznaje żadnych zgoła trudności i przeszkód ze strony wykonywającego jego zarządzenia przedsiębiorcy. Mylne w ogólności jest mpiemanie, iż generalny przedsiębiorca zabiera z głowy koncessyonaryusza troskę o budowę, gdyż dobroć tejże ocenić się da właśnie dopiero wtedy, kiedy już ustaje wszelka poręka tegoż, tak, że następstwa błędów i oszczędności przedsiębiorcy generalnego odbiją się dopiero w czasach ruchu i konserwacyi, a koncessyonaryusz, który podczas budowy oddawał się błogiej spokojności, teraz dopiero zazna wielu przykrych chwil w skutek grzechów przedsiębiorcy.

Podnoszą też nieraz, iż za pośrednictwem generalnego przedsiębiorstwa można budować taniej, niż w innej drodze,

ponieważ towarzystwo nie potrzebuje utrzymywać tak licznego

żonej kaucyi bądź co bądź ma najlepszą gwarancyę co do wykonania budowy w ogólności. Przedewszystkiem co do kosztów utrzymania wspomnionego personalu nadmienić potrzeba. iż takowe bezpośrednio czy też pośrednio, ale w każdym razie ponoszone są wyłącznie przez towarzystwo kolejowe, a to zarówno odnośnie do organów koncessyonaryusza, jak i generalnego przedsiębiorcy, częściowych przedsiębiorców, podprzedsiębiorców i t. d. W stosunku z generalnym przedsiębiorcą koncessyonaryusz bezpośrednio opłaca tylko swoje organa, pośrednio zaś ważne organa wykonawcze, z czego ostatecznie wynikać może tylko korzyść generalnego przedsiębiorcy, ponieważ prowadzące budowę organa przy-pilnowują tylko jego interesu. Jeśli natomiast sam koncessyo-

cessyonaryuszowi samemu mu poważniejszą gwarancyę, niż jakakolwiek znaczna nawet firma przedsiębiorstwa generalnego, a co mianowicie staćby się musiało przy oddawaniu budowy kolei Transwersalnej, przypuszczać bowiem można na pewne, iż generalne przedsiębiorstwo musiałoby się tu dostać firmie pozakrajowej, nie znanej bliżej, a więc nie budzącej zaufania w pożądanej mierze. Wreszcie i o tem pamiętać należy, że generalne przedsiębiorstwo już z tego względu nie może oferować cen niskich, ponieważ obejmuje ono budowę właściwie tylko jako pośrednik, by wykonanie robót powierzyć tym, którzy zgodzą się najwięcej z ceny opuścić zysk ten generalnego przedsiębiorstwa osiągnięty jest oczywiście tylko stratą strony koncessyonowanej, lub szkodliwą

cesu

na-

stwami i na wzorową Leluchowskiej jako na fakta, aż nadto fachowym znane.

Powyższe wywody wykazują dosadnie tylko ujemne strony systemu generalnych przedsiębiorstw, a dodatnie drugiego sposobu budowania; głosy, przemawiające w sprawie budowy kolei Transwersalnej za systemem pierwszym, mogą więc mieć jedynie na celu usposobić przychylnie sfery decydujące dla przedsiębiorstwa generalnego bez względu to, że system ten przyniesie szkodę nie tylko koncessyonary-uszom ale i krajowemu przemysłowi budowlane i technikom naszym. Nie łudźmy się

oraz

B.

zgromadzeniu bygodniowem To-

na

z rur

w takim razie oddają mu one nietylko wydatniejsze usługi pod względem kontroli, ale także wykonywują budowę w sposób najlepszy i najodpowiedniejszy celowi, w sposób dogadzający zarówno wymaganiom ekonomicznym, jak i interesowi koncessyonaryusza, który tem samem ma gwarancyę trwałości budowy lepszą od jakiejkolwiek innej.

Nie da się również mczem uzasadnić twierdzenie, jakoby budowa w drodze generalnego przedsiębiorstwa była najtańszą. Już w procederze ofertowym mamy dowód większej pod tym względem praktyczności sposobu drugiego, t. j. oddawania budowy w losach i po cenach jednostkowych, choćbyśmy reflektowali jedynie na najpoważniejsze, najwięcej rękojmi dające firmy. Liczny udział, a względnie współzawodnictwo wszędzie i zawsze musi mieć w następstwie możliwe obniżenie cen jednostkowych, a tem samem tańsze wykonanie budowy, niż gdy się ją powierza jednemu przedsiębiorcy za umówiony ryczałt przy małej konkuren cyi. Nie potrzeba daleko szukać przykładów słuszności tego rozumowania. Przy oddawaniu w przedsiębiorstwo budowy drogi żelaznej Tarnowsko-Leluchowskiej oferta generalnego przedsiębiorcy okazała się o blisko 20°/₀ wyższą od ofert przedsiębiorców po cenach jednostkowych. W ogólności każdy przedsiębiorca poda zawsze przystępniejsze warunki kon-

który bądź co bądź przedstawia a tak znaczny stosunkowo

oszczędnością w wykonaniu budowy.

Jeszcze jedna uwaga, mianowicie co do przedsiębiorstwa generalnego, powierzonego firmie pozakrajowej. Oto przedsiębiorstwo takie, nie znające stosunków kraju, jego zasobów i ludzi, objąćby mogło budowę kolei Transwersalnej jedynie ryzykując wiele, lub po bardzo wysokich cenach, a ponieważ wszelkie prawdopodobieństwo przemawia za tą drugą alternatywą, z góry więc w takim razie odmówićby można tej kolei przymiotu „taniości“.

Wykończenie budowy w oznaczonym terminie jest dla koncessyonaryusza rzeczą wielkiej wagi. System budowy w drodze generalnego przedsiębiorstwa nie przedstawia w tym względzie żadnej większej rękojmi, gdyż na wypadek pro-nie tylko rozwiązanie kontraktu połączone jest z bardzo wielkiemi trudnościami ale i zastój robót na całej linii

musi nastąpić.

Wreszcie pozostaje nam jeszcze do wyświecenia rzekomo wielkie zaufanie, na jakie przedsiębiorstwa generalne zasługują. W razie rozdania robót budowlanych kilku rzetelnym firmom, uzyskuje koncessyonaryusz od nich kaucye, których suma co najmniej równie jest wielką, a zwykle wet większą, niż kaucya generalnego przedsiębiorcy; co do rękojmi w ogóle przyznać należy iż większą pewność daje

przecież kilka firm, aniżeli jedna, choćby już z tego tylko powodu, iż n. p. niewypłacalność jednej i jedynej firmy generalnej spółki naraża koncessyonaryusza na niepowetowaną stratę. Bardzo mylnem było nareszcie utrzymywać, iż koncessyonaryusz przez oddanie budowy za wynagrodzeniem ryczałtowem zabezpieczył się od przekroczenia preliminowanego kapitału budowlanego, gdyż przedsiębiorca generalny musi pokonać wszelkie, choćby największe trudności bez osobnego za to wynagrodzenia. Koszta takich niezwykłych i nadzwyczajnych robót pokrywa przedsiębiorca albo odpowiednią kwotą, wliczoną już w sumę ryczałtową (która w razie niezachodzącej potrzeby wykonania takich robót jako znaczna nadwyżka zysku mu przypada), albo oszczędnościami na niekorzyść trwałości budowy, albo wreszcie podwyższeniem wynagrodzenia ryczałtowego, które mu przy finalnym obrachunku bądź co bądź przyznanem zostaje.

Ostatecznie wskazujemy na doświadczenia, poczynione gdzie indziej równie jak u nas z generalnemi przedsiębior-

tanią budowę kolei Tarnowsko-na

mu,

bowiem, generalne przedsiębiorstwo oddane zostanie, jak wspomnieliśmy, tylko spółce pozagalicyjskiej, w którym to razie wykluczą całkowicie, jak dotychczas bywało, nasz przemysł i naszych inżynierów od tej budowy; przyrzeczenia, które mogłyby być dane, o zużytkowaniu sił krajowych, nie będą miały praktycznego znaczenia i nie podźwigną ani z upadku naszego przemysłu, który przy tak świetnie nadarzającej się sposobności czegoś innego słusznie się spodziewa — ani też nie zapewnią pola pracy naszym technikom i inżynierom.

Z tych powodów przemawiamy jak najusilniej za systemem budowania po cenach jednostkowych i za rozdaniem robót w mniejszych partyach (losami).

0 zaopatrzeniu miasta Lwowa w wodę,

Wykład prof. Jägermanna miany

warzystwa polit, w wielkiej sali ratuszowej dnia 5. lutego 1881 r.

Przystępując do tak ważnej sprawy, winniśmy korzystać z doświadczeń i spostrzeżeń gdzieindziej poczynionych. Technika w kierunku zakładania wodociągów i kanalizacyi miast postąpiła bardzo, zwłaszcza w bieżącem stuleciu, a właściwie w ostatnim dziesiątku lat. Przedewszystkiem jednak potrzeba poznać miejscowe warunki i potrzeby, czyli w ogóle poznać stan obecny.

Dzisiejsze poglądy na zaopatrzenie miasta w wodę różnią się od dawnych. W dawnych stuleciach budowano otwarte akwadukty, w których nieprzerwanym spadem z wysoko położonych źródeł wodę do miast prowadzono, zasilając takową zwykle tylko studnie publiczne. W teraźniejszem stuleciu zaś przeważnie zakładają podziemne wodociągi

żelaznych, które wytrzymują, znaczne ciśnienie i umożliwiają    Co się tyczy wodociągów, to mamy dość znaczną liczbę

rozprowadzenie wody do najwyższych nawet piątr budynków takich, które w dostateczną ilość wody miasta nie* zaopa-tak mieszkalnych jak i fabrycznych.    trują, a co gorsza, powiedziałbym, że niejednostajnie zaopa-

Nie będę tu wchodził w systemy obecnie używane trują dzielnice. I tak: wodociągi publiczne miejskie dostar-w celu zaopatrzenia miast w wodę; nadmienię jednak, że są czają na dobę ogółem 13.845 hektolitrów wody, mianowicie miasta zaopatrywane wodą rzeczną, stosownie przygotowaną ; do studzien publicznych wytryskowych 10 520, do miejskich są miasta o wodociągach dla wody gruntowej, także oczy- zakładów i realności 2.245, a na cele prywatne 1080 hektl. szczonej, i miasta zasilane wodą źródlaną. Ten ostatni spo-    Nie będę tutaj przytaczał — jakkolwiek mam dokładne

a na

1.    Dostarczaną wodę do picia i innego użytku ludności ma osobny wodociąg doprowadzać do miast.

2.    Rozdział w doprowadzaniu wody do picia i innych celów jest mniej pożądanym, jak doprowadzanie ciągłe dla wszystkich potrzeb tak domowych jako też i fabrycznych.

3.    Założenie wodociągów ma być tego rodzaju, aby nawet najmniejsze zakażenie wody. w tym wodociągu nie nastąpiło Stopień twardości wody do celów domowych i fabrycznych była przydatną.

4.    Dyspozycya w założeniu powinna być taka, aby powiększenie w miarę zwiększenia się miasta było możliwe.

5.    Tak źródlana jak gruntowa lub rzeczna woda odpowiednio przefiltrowana powinna być przydatną do tego celu, to jest powinna celowi wodociągu odpowiadać. Przy

sób jest najlepszy, dla tego też w rozprawach niemieckiego cyfry — ilości mieszkańców śródmieścia i dzielnic jak nie towaizystwa inżynieiow z roku 1874. w Gdańsku znajdu- mniej domów, względnie numerów konskrypcyjnych, a tern jemy bardzo tiatną rezolucyę, która brzmi : ,,Przy zaopatrzę- samem stosunku rozkładu ogólnej ilości wody na pojedyncze niu miast w wodę îeflektowac należy w pierwszym rzędzie dzielnice; nadmienię tylko, że najlepiej wyposażone jest na źródła naturalne, albo sztuczne. Nie należy się więc za- śródmieście co do studzien wytryskowych otrzymujących dowalniać mniej dobrą wodą, chyba tylko wtenczas, gdyby wodę z wodociągów ; najgorzej zaś II. i III. dzielnica. Itak: zaopatrzenie wodą źródlaną okazało się po wszechstronnem kiedy w śródmieściu na jednego mieszkańca wypada 25*06 zbadaniu jako niemożliwe¹¹. W roku 187ü to samo towarzy- litra na dobę, a 1.263 litrów na jeden dom zamieszkany, stwo w Dusseldorfie postawiło niektóre zasady co do za- to w I. dzielnicy wypada tylko 21*82 litra na dobę, kładania wodociągów, i tak:    dom 592 litr.; w IV. dzielnicy 14*31 litra i 338 litrów na

być taki, aby woda

ma

publicznych, jakoteż prywatnych ; i mogę przytoczyć, że studzien publicznych kopanych w I. dzielnicy znajduje się

dom ; w III. tylko 7*8, a 330 Itr. na dom ; najgorzej zaś w II. dzielnicy, bo 6'35 i 263 litrów na dom. Przecięciowo przy liczbie mieszkańców 110.252, a 2.885 domów mieszkalnych w mieście Lwowie przypada 12*55 litra wody wodociągowej na jednego mieszkańca, a 480 litrów na jeden dom mieszkalny. Jeżeli przytoczyłem, że w śródmieściu przypada przeszło 25 litrów na mieszkańca i 1.260 na dom mieszkalny, to wyznać trzeba, że ta ilość wody wodociągowej dla tych mieszkańców wystarcza na razie, a nawet nie okazuje się potrzeba zakładania w tym rejonie studzien kopanych, bo muszę dodać, że ze studzien publicznych kopanych w śródmieściu znajduje się tylko jedna, a prywatnych dwie. Otóż w miarę tego, jak w innych dzielnicach wodociągi miejskie wydzielają mniejszą ilość wody dla użytku mieszkańców, równych zresztą warunkach co do ilości i jakości wody na- w miarę tego powiększa się liczba studzien kopanych, tak leży wprowadzić ten system, przy którym założenie jest prostsze i daje pewność użytkowania nieprzerwalnego, tudzież

W realnościach miejskich bądź studzień pompowych, bądź wiadrowych w L, II. i III. dzielnicy jest po 4, tak, że ogólna liczba studzien kopanych do użytku publicznego jest 46. Studzien prywatnych bądź to pompowych, bądź wiadrowych lub źródeł odpowiednio ujętych znajduje się w I dzielnicy 143; w II. 262, bo właśnie tam stosunkowo najmniejsza ilość wody z wodociągów miejskich jest dostarczaną; w III. dzielnicy 132, a w IV., gdzie jeszcze dość wody dostarczają wodociągi miejskie, jest 73 studzien kopanych; tak, że ogólna liczba studzien kopanych prywatnych wynosi około 612. Nie da się jednakże zaprzeczyć, że w wyżej położonych częściach miasta Lwowa daje się czuć brak wody, gdyż w studniach tych woda albo zanikła, albo zostały zawalone i obecnie stały się bezużytecznemi ; tak, że mieszkańcy są zmuszeni po wodę odbywać nawet znaczne wędrówki, jak np. wT rejonie wyższej części ulicy Teatyńskiej, a dalej na ulicy Sw. Wojciecha. Tamten rejon musi użytkować ze studni pompowej przy ulicy Teatyńskiej, albo wytryskowej studni za realnością Szwedzickiego przy ulicy Czerwonej. Jest to oczywiście przestrzeń znaczniejsza. Górna partya ulicy Łyczakowskiej jest także stosunkowo nieodpowiednio zaopatrzona w wodę. Ulica Janowska to samo ; wyższa partya Nowego Świata i ulica Gródecka jest źle zaopatrzoną, tem bardziej, że ze studzien publicznych w sku-

wymaga małego kapitału zakładowego i małych kosztów 8, w II. 9, w III. 9, w IV. 8 utrzymania.

Przedstawmy sobie takie miasto, jak Kraków, które leży nad rzeką znaczniejszą, a które w okręgu kilku mil posiada źródła. Mamy do wyboru : albo wprowadzamy dla użytku miasta wodę źródlaną, lub też użytkujemy wodę rzeczną stosownie filtrowaną. Otóż właśnie przy równych zresztą warunkach co do ilości i jakości należy ten system wyprowadzić, który jest prostszy i daje pewność nieprzerwalnego użytkowania a mało kosztuje.

przyczem po-

6.    Wodociągiem należy doprowadzać wodę do wszystkich mieszkań, nawet na najwyższe piętra, trzeba brać wzgląd na powiększenie miasta.

7.    Wydajność wody jednostajna i stała, bez ograniczeń na pewne godziny.

Takie zasady zakreśla wspomniane towarzystwo.

Jak już powiedziałem, ażeby poznać, jakiemi środkam moglibyśmy dojść do pożądanego celu i w dostateczną ilość wody zdrowej miasto zaopatrzyć, potrzeba się przedewszyst-kiem rozpatrzyć w stanie dotychczasowym. Otóż miasto Lwów zaopatruje się w wodę częściowo wodociągami miej-skiemi, częściowo prywatnemi, a częściowo wodą ze studzien kopanych, nie mniej też w pewnych mniejszych rejonach ze źródełek, które są stosownie ujęte, aby wodę do użytku zabrać można.

Dalej posiada miasto 2 wodociągi oddzielne, tak zwane Stryjskie mianowicie jeden, do którego dwa źródła dostarczają wody i który zasila 5 studzien publicznych a dwie prywatne, i kończy się przy ulicy Jabłonowskich, dostarczając

wody do wytrysku w Zakładzie sierot. Źródła tego. wodociągu I wpływu na taryfy przewozu i zarządy główne, przypatry-

(C. d. nast.)

tek wybudowania kanału gródeckiego woda ustąpiła tak dalece, że nawet wodociąg gródecki, który zasilany był z 5 źródełek położonych po lewej stronie ulicy Gródeckiej z te-rytoryum koło „koszar Gala“ i z realności obywatela Underki dawał do niedawna 334 hektlt. na dobę, czem można było 3 studnie bardzo wygodnie zasilać. Nadmienić muszę, że ten wodociąg w swoim czasie sięgał do placu Gołuchowskich. Dziś, po wybudowaniu kanału gródeckiego woda znikła i zaledwie 15 do 20 hktlitrów na dobę daje, nie wystarcza więc nawet na zasilenie jednej studni.

Powiedziałbym, że najlepszym rejonem na wodociągi jest Pohulanka, mianowicie ta część tejże, która stosunkowo w okolicy źródlisk jest najwięcej zasilana, a źródliska na terenie leśnym się znajdują. Naprzeciw browaru Kleina i poza browarem za łączką znajduje się kilka źródeł, a zwłaszcza jedno za łączką, które nad powierzchnią morza Adry-atyckiego znajduje się 304*3 metra. Ażeby się zoryentować, jaka to wysokość, nadmienię, że studnia na placu Mary-ackim jest na wysokości 284 metr., wysokość więc źródła na Pohulance, które nazywa się „Franciszkańskie“ jest 20 mtr. nad poziomem studni przy placu Maryackim. Źródło to dostarcza wody do placu Franciszkańskiego, a nawet do studni wytryskowej przy ulicy Czerwonej; ostatecznie woda z tej studni, mętna, poprowadzona jest cośkolwiek dalej aż do rogu ulicy Teatyńskiej, gdzie ze zbiornika może być pompowana do ogólnego użytku. Wodociąg ten wznosi się na wysokość 301 ‘/a metra, wysokość stracona zatem wynosi około 5—6 metrów. Ilość wydzielonej na dobę wody, wynosi w przybliżeniu 562 hktlitrów, a na 1 studnię przypada 140 hktlitrów, gdyż wodociąg ten zasila 3 studnie publiczne, 1 rezerwoar i jednę studnię prywatną.

Naprzeciw browaru Kleina znajdują się 2 źródła, z których woda spływa do komory źródlanej i dwoma rurociągami dochodzi do miasta ; a mianowicie jeden rurociąg sięga do Eynku, a ztąd na ulicę Ormiańską aż do studni, która się naprzeciw Policyi na ulicy Teatralnej znajduje; drugi zaś kończy się na podwórzu klasztoru Dominikanów. Otóż jeden wodociąg dostarczał po 2.665 hektolitrów wody na dobę, a 222 hktlt. na jedną studnię, zaś drugi 1.129 czyli 161 hektolitrów na jedną studnię. Razem zatem 3 wymienione wodociągi, wychodzące z Pohulanki, dostarczają miastu 4.356 hektolitrów wody. Teren ten jest bardzo obfity w źródła, bo przy ulicy „Na rurach“ jest kilka oddzielnych źródeł, z których także wodociągi są poprowadzone. Najmniejsze źródełko, a tern samem najkrótszy wodociąg, jest tak zwany wodociąg Laskowskiego za realnością Laskowskich przy ulicy Torosiewicza. Wodociąg ten zasila 1 studnię publiczną przy ulicy ,,Na rurach“ położoną, i wydziela 202 hektolitrów wody na dobę. Cośkolwiek niżej, przy ulicy łączącej Rury z Ły-czakowem (Św. Piotra i Pawła) znajdują się dwa źródła, z których dwa wodociągi oddzielnie ku miastu są prowadzone, a mianowicie jeden, który dostarcza wody aż do placu Maryackiego i zasila 3 studnie publiczne wydzielając wody około 627 hektolitrów na dobę, czyli 209 hektol. na jedną studnię.

znajdują się na wysokości 287 m. Wodociąg dostarcza 1.758 hektolitrów na dobę, czyli 251 hektl. na 1 studnię i powiedziałbym, że ten wodociąg stosunkowo najwięcej wody wydziela do użytku publicznego na jednę studnię. Drugi wodociąg znajduje się w pobliżu tak zwanej starej Stryjskiej rogatki w tem miejscu za mostkiem sklepionym, gdzie się rozdziela ulica Stryjska i Św. Zofii. To źródło, na wysokości 275 m. położone, zasila 2 studnie publiczne, jedną prywatną i wydziela 440 hktl. czyli 149 na 1 studnię. Jest jednakże połączone z innym wodociągiem tak zwanym wuleckim i w połączeniu z tym zasila 5 studzien.

Dalej mamy wodociąg na Wulce. Tam znajdują się 3 źródła na wysokości 298*6 m. Wodociąg ten w swoim przebiegu sięga do 290 m. wysokości tak, że stracona wysokość wynosi 8*6 m. Najwyższy punkt, do którego się ten wodociąg wznosi, jest wytrysk pod szkarpą zakładu Św. Łazarza w miejscu, gdzie się dzieli ulica na Wulkę a względnie ulica Leona Sapiehy. Wodociąg ten zasila 7 studzien publicznych a 4 prywatne i wydziela 1 122 hktl., czyli 102 na jedną studnię. Jest jak powiedziałem w połączeniu z wodociągiem stryjskira i sięga obecnie po jednej stronie do studni Św. Anny, gdyż gródecki wodociąg nie jest w stanie jej zasilać, a dalej sięga do ulicy Źródlanej w III. dzielnicy aż do tandety i placu Misyonarskiego.

Petycya wniesiona przez Zarząd Towarzystwa politechnicznego we Lwowie do Wys. Koła polskiego w Wiedniu.

Wysokie Koło!

Przedłożenie rządowe, wniesione do Rady Państwa w sprawie budowy kolei Transwersalnej, nie zawiera żadnych zastrzeżeń, zapewniających Galicyi tych korzyści, które z natury rzeczy wyłącznie przypaść winny krajowi, mającemu dostarczyć soków żywotnych przyszłej arteryi komunikacyjnej. — Ofiary, jakiemi nasz kraj pomimo swego upadku materyalnego, przyczynia się do urzeczywistnienia projektu budowy kolei Transwersalnej, uprawniają ludność do żądania, ażeby tak przy budowie, jakoteż przy zarządzie ruchu tej drogi żelaznej, interes naszego ogółu nie został podporządkowany interesom prywatnym. Tą przewodnią myślą kierowane Towarzystwo politechniczne, ośmiela się przedstawić światłej i patryotyczńej rozwadze Wysokiego Koła swoje zapatrywanie w tym przedmiocie, żywiąc przytem nadzieję, że głos techników polskich znajdzie życzliwy posłuch u dostojnych Reprezentantów kraju, których wpływ zdołałby niezawodnie zapewnić krajowym siłom i kapitałom należny udział przy dokonaniu podjętego dzieła i spełnieniu zadania, jakie tej nowej linii komunikacyjnej przez kraj wyznaczone zostało.

Obecnie kraj nasz przerzynające koleje, przeważnie zarządzane przez obce żywioły, sprowadziły smutne doświadczenie, że instytucye te uganiając tylko za chwilowym i największym zyskiem materyalnym, nie służą interesom kraju i stają się głuchemi na jego wszelkie życzenia i potrzeby. Hojne subwencye, wypłacane ze skarbu państwa, nadają kolejom charakter publiczny, a mimo tego zasłaniają się one swoją naturą prywatną tam, gdzie chodzi o uwzględnianie jakiegokolwiek żądania usprawiedliwionego interesem ludności, paraliżując tym sposobem wszelkie usiłowania dążące do tego, ażeby tak ważne środki komunikacyjne mogły być rzeczywiście dźwignią do podniesienia ogólnego dobrobytu.

Dlatego też śmiało twierdzić można, że oddanie budowy i zarządu ruchu kolei, prywatnym towarzystwom, nie leży w interesie Galicyi, gdyż kraj me mając zastrzeżonego

— 46

wać sie musi obojętnie gospodarce zamianowanych koryfeuszów kolejowych i stosować się do tego, co uzna za dobre „Verein deutscher Eisenbahnverwaltungen“. Gdyby sam c. k. rząd objął zarząd ruchu na kolejach galicyjskich, natenczas w każdym razie Reprezentanci kraju mieliby większy wpływ na ustrój państwowych kolei i mogliby stawać w obronie zagrożonego handlu i przemysłu krajowego, podczas gdy dzisiaj zarządy prywatnych kolei opierają się wszelkim wpływom, odwołując się przytem na swój prywatny charakter —Uważamy za zbyteczne przytaczać dalsze argumenta, przemawiające za objęciem zarządu ruchu kolei przez c. k. rząd, gdyż są one znane w opinii ludzi fachowych. Zważywszy jednak, iż w obec danych okoliczności budowa kolei Transwersalnej tylko przy udziale prywatnego banku do skutku przyjść może, i gdy z drugiej strony ludność rolnicza pragnie, ażeby tę budowę jak najprędzej rozpoczęto, celem utworzenia środka dla podniesienia wartości płodów przez obniżenie cen przewozu, przeto pogodzić się trzeba z tą koniecznością, iż budowa i zarząd ruchu dostaną się w ręce prywatne. Jeżeli przeto przy udzielaniu koncesyi na budowę i ruch tej kolei, nie zostaną wyraźnie zastrzeżone warunki, któreby zdołały uchronić Galicyę od nowego napływu cudzoziemców, nie mogących zrozumieć potrzeb kraju, natenczas nie można zataić tego przekonania, że nowo powstała instytucya zwiększyłaby tylko liczbę tych, które obrały sobie za zadanie wyzyskać krajową pracę i stosunki.

Udział w przedsiębiorstwie budowy kolei Transwersalnej winien być zastrzeżony wyłącznie krajowcom, gdyż brak sposobności dla popisu przemysłu budowlanego w naszym kraju, przyczynia się w wysokim stopniu do ogólnego I ubóstwa i upadku rzemiosł. Gdy jednak przedsiębiorstwo budowy tej kolei wymaga skoncentrowania znacznych ka pitałów, zachodziłaby trudność utworzenia generalnego przedsiębiorstwa i dlatego uważa Towarzystwo politechni czne w interesie przemysłu jako rzecz nieodzowną, ażeby przedsiębiorstwo budowy na partye (losy) rozdzielone zostało. Tym sposobem tylko mogłaby sama budowa przyczynić się do podniesienia przemysłu budowlanego, gdyż przez udział mniejszych kapitałów stanęłaby do konkurencyi praca licznego zastępu przemysłowców, a tem samem nie jednostki, lecz ogół ludności zarobkującej znalazłby zajęcie

polskich środków egzystencyi. Twierdzenie, iż kolej Transwersalna wybudowana przy pomocy obcych kapitałów nie może być uważaną za polską instytucyę, nazwać trzeba co najmniej mylnem, gdyż przy takiein zapatrywaniu zachodzi zamiana środków z celem. Kraj bowiem popierając usilnie budowę kolei Transwersalnej, czynił to w tem przekonaniu, że środki będą do celu zastosowane, nie zaś odwrotnie. Gdyby przeto przy udzieleniu koncesyi kolei Czerniowieckiej na objęcie ruchu, nie zostały uwzględnione uchwały Wys. Sejmu co do zaprowadzenia języka polskiego tak w wewnętrznej jak i zewnętrznej manipulacyi, tudzież co do siedziby głównego zarządu w kraju, natenczas poniósłby nasz kraj nową klęskę ekonomiczną a cel budowy kolei Transwersalnej w zupełności spaczonyby został, gdyż pomimo złamania istniejącego monopolu jednej z najpotężniejszych kolei galicyjskich, nadanoby drugiemu towarzystwu, nowy, również krajową pracę i mienie wyzyskujący przywilej.

Ka powyższych motywach opierając prośbę swoją, ośmiela się podpisane Towarzystwo upraszać:

Wysokie Koło Polskie raczy użyć swego skutecznego wpływu, ażeby:

1.    Przedsiębiorstwo budowy kolei Transwersalnej zostało podzielone na partye (losy) i oddane wyłącznie krajowym przedsiębiorcom, tudzież by przy budowie polscy technicy mieli zapewnione pierwszeństwo przed innymi.

2.    Rezolucye Wysokiego Sejmu w sprawie zaprowadzenie języka polskiego i siedziby głównego zarządu przy kolei Transwersalnej w życie wprowadzone zostały.

Rozmaitości.

— Walne zgromadzenie, zwołane przez grono inżynierów i przedsiębiorców, które jako komitet tymczasowy podjęło inicyatywę w solidarnem traktowaniu sprawy budowy kolej Transwersalnej, dążąc do tego, aby przy budowie tejże kolei nie pominięto znowu jak to dotychczas bywało, interesu przemysłu i odniósłby ewentualne zyski. Niepodlega żadnej wątpliwości, budowlanego kraju i zapewniono należyte stanowisko naszym Że W kraju znajdują się potrzebne dla przedsiębiorstwa inżynierom, przedsiębiorcom, przemysłowcom i rękodzielnikom, oraz kapitały, lecz chodzi tylko O to, ażeby takowym umożli- j kapitałowi krajowemu — odbyło się na dniu 25. marca b. r. we Lwo-wioną była konkurencya. Jako przykład posłużyć tu może : wie i wybrało po należytem rozpoznaniu doniosłości sprawy tej bu-kolej Tarnowsko - Leluchowska, przy której rząd W podobny j dowy komitet złożony z pp. Brej tera Wacława, damskiego Franciszka, sposób przedsiębiorstwo na drobniejsze podzielił, Że techni- Kędzierskiego Zygmunta, Nawarskiego Kazimierza, Prokopowicza czne wykonanie na tem nic nie ucierpiało a tylko zyskało j Franciszka, Komanowicza Tadeusza, Kychtmanna Zygmunta, Jana hr. dowodzi wymownie okoliczność, iż pod względem budowy Stadnickiego i. Ziembickiego Gwalbe-rta, upoważniając komitet do kolej ta posłużyć może za wzór wszystkim innym ko- przedsiębrania kroków, które za stosowne i potrzebne uzna, celem lejom. Nie potrzebujemy dodawać, że sumienność i zdolność osiągnięcia pożądanego celu.

krajowych inżynierów, którzy nietylko W Galicyi lecz także    Komitet ten odbył dnia 26. marca b. r. pierwsze posiedzenie,

za granicą byli czyuni przy rozwiązaniu najtrudniejszych na którem ukonstytuowawszy się wybrał pp. Prokopowicza przewo-zagadnień nowoczesnej techniki kolejowej, daje gwarancyę, dniczącym, p. Kędzierskiego Zygmunta zastępcą przewodniczącego, Że tylko przez użycie sił i kapitałów krajowych przy przed- a p. Kazimierza Nawarskiego sekretarzem, oraz uznał za konieczne, siębiorstwie budowy odnieść może kraj spodziewane korzyści, celem o ile możności wszechstronnego i gruntownego traktowania Oddanie zaś zarządu ruchu kolei Czerniowieckiej, nie sprawy, powołać w skład komitetu jeszcze następujących pp. Epsteina może wzbudzać zaufania, trudno bowiem przypuszczać, by Maxa, Godlewskiego Józefa, Jägermanna Józefa, c. k. profesora, Ka-instytucya, która dotychczasowem swojem postępowaniem dwańskiego Ludwika i dra Skałkowskiego Tadeusza, tak, że komitet okazywała się zawsze nieprzychylną Żywiołowi polskiemu, obecnie składa się z 14 członków. Następnie postanowiono wysłać na-zmieniła sposób postępowania wobec kraju, gdy uzyska tychmiast deputacyę składającą się z pp. Kędzierskiego, Prokopowi-nowe koncesye i gdy wpływ jej stanie się potężniejszym. cza i Komanowicza do Marszałka krajowego, celem przedstawienia Aby się O tej smutnej prawdzie przekonać, dostatecznem mu sprawy oraz prośby o gorące i rychłe poparcie dążności naszych, jest zaglądnąć W statut personalny tej kolei, gdzie zaledwie j którą misyę spełniła deputacya już dnia 27. marca, a której skutki, nieznaczny procent Ogólnej liczby urzędników przypada na z odpowiedzi Länderbanku wystosowanej do wys. Wydziału krajo-Żywioł krajowy. W niezatartej pamięci pozostaje jeszcze wego d. 11. kwietnia, a ogłoszonej dziennikami krajowymi z radością postępowanie głównego zarządu kolei Czerniowieckiej, kiedy już poznaliśmy. Wreszcie uchwalono wystosować bezzwłocznie pisma przed 3 laty kilku krajowych techników, będących stałymi do pp. Dunajewskiego, Grocholskiego, Smolki, prezydenta Izby depu-urzędnikami, bez Żaduego powodu ze służby zostało wy- towanych, Jana hr. Stadnickiego, hr. Ludwika Wodzickiego i dra dalonych. Tylko nienawiść rasowa mogła się zdobyć na Ziemiałkowskiego z prośbą o zajęcie się sprawą naszego przemysłu taki czyn nieludzki, pozbawiający kilka niewinnych rodzin budowlanego.

47

Drugie i trzecie posiedzenie komitetu odbyte na dniu 28. marca i 1. kwietnia r. b. zajęte było innemi czynnościami komitetu i wypracowaniem programu, który przedłożony do zatwierdzenia następnemu walnemu zgromadzeniu miał formułować życzenia nasze, celem osiągnięcia celu u wszystkich sfer w tej sprawie decydujących.

Prace komitetu doznały uznania na drugiem walnem zgromadzeniu (dnia 3. kwietnia), na którem po ożywionej debacie, ze strony bardzo licznie zgromadzonych a interesowanych w tej ważnej sprawie — przyjętą została rezolucya, mająca służyć za podstawę dalszych czynności komitetu.

Rezolucya ta brzmi :

I.    Upoważnia się komitet do wysłania do Wiednia deputacyi, któraby ministerstwu, kołu polskiemu i bankowi dla krajów przedstawiła następstwa przedsiębiorstwa generalnego, tak dla krajów jak i dla banku samego i usilnie poparła rozdzielenie robót na losy o ile to jest możebnem. Komitet wypracuje w tej sprawie memoryał, w którym także żądać będzie, aby kolej Transwersalna miała siedzibę zarządu w kraju, własny zarząd ruchu i nadzór budowy, tudzież język polski jako urzędowy. Memoryał ten zawiezie deputacya do Wiednia i ogłosi go dziennikami.

II.    Komitet zainicyuje petycyę od Rad powiatowych i miejskich do Rady państwa i Wydziału krajowego, domagającą się obrony krajowych interesów przy budowie i ruchu kolei Transwersalnej w myśl powyższej uchwały.

III.    Komitet zawezwie przedsiębiorców, aby się rychło organizowali w spółki i aby komitet o swem zawiązaniu zawiadomili.

Z rezolucyi tej wykonane zostały dwa ostatnie punkty a prócz tego wysłano petycyę do Koła polskiego w Wiedniu.

Do wykonania uchwały walnego zgromadzenia w punkcie I. zawartej, przystąpi komitet w tych dniach, wysełając deputacyę do Wiednia. Wreszcie wydelegował komitet deputacyę składającą się z pp. Nawarskiego, Prokopowicza i Radwańskiego do pp. Smolki i Hausnera, która wręczywszy odpisy petycyi do Koła polskiego wystosowanej przedstawiła ustnie całą ważność i doniosłość sprawy.

Pomimo żywego zajęcia się całego kraju sprawą kolei Transwersalnej, które w dziennikarstwie i czynnościach zgromadzenia oraz komitetu inżynierów i przedsiębiorców znalazły wyraz, pomimo najpoważniejszych obietnic — interes naszego przemysłu budowlanego bynajmniej jeszcze zastrzeżonym nie jest. Wrogie wpływy obcokrajowe i interesa osobiste są potężne i dla tego nie należy osty gać w usiłowaniach, mających na celu dobro przemysłu naszego a tern samem i prawdziwy interes kraju.

Olej skalny (Bergöhl). Ilość przedsiębiorstw, które się oddały pod opiekę prawa górniczego zwiększa się z każdym rokiem.

Kopalnia w miejscowości

Bobrka (p. Krosno) Płowce (p. Sanok) Uherce (p. Lisko) Polana

>7

Cena prze-Wartość ciętna 1

Ilość

przedsię- Liczba Ilość biorstw robot- produktu produktu metr. ctn.

na miejscu

ogó- wru-łem chu

ników wmtr. ctn. w złr.

1    1    150

1 1    29

1 1 10

7.000    46.274

1.440    7.199

200    1.080

złr.

ct.

60

40

— Górnictwo Galicyi wschodniej. Według dochodzeń urzędowych zebrano następujące daty o górnictwie w Galicyi wschodniej za rok 1880 :

Rudy żelazne. W tym roku nie produkowano wcale rudy żelaznej, a z istniejących w r. 1879 pięciu przedsiębiorstw górniczych pozostały tylko dwa, mianowicie w De mb ni (Skole) powiat Stryj-ski i Żydaczowie.

Huty żelaza. Produkcya ograniczona bj⁷ła tylko na przerabianiu żelaza starego

Miejscowość

Ilosc

przedsię

biorstw

w wru ogóle chu

Liczba

robot

ników

Ilość wyrobu żelaza lanego w mtr. ctn.

W artość produktu w złr.

Cena przeciętna 1 metr. ctn. żelaza lan.

złr. ct.

Skole (p. Stryj) . Dembnia „ Wełdzirz (p. Dolina) (Zakla)

hhh

24

15

700    7.700

1.795    16.155

T—I

CO

W r. 1880    . .

„ „ 1879

W r. 1880

03

/więcej \ mniej 1

CO (M rH

47

27

20

2.495    23.855

1.850    16.775

645    . 7.080

* co co

. lf>OOi _CP 03

Rudy siarkowe. Znajdująca się w Dźwiniaczu (p. czany) kopalnia nie była również i tego roku w ruchu.

g

pi

28

1880 . . .

1879    . . .

/ więcej \ mniej

Asfalt. Kopalnia w miejscowości Kosmacz (p. Kossów) nie była w ruchu. Z powodu nieznacznego popytu za tym towarem u nas a znacznej produkcyi gudronu przy destylacyi nafty, nie może się ta gałęź górnictwa podnieść.

Węgiel brunatny.

Wr. 1880

Powiat

Sniatyn

Kołomyja

Żółkiew

Złoczów

^ (N <M

to f— 00

189

167

22

8.640    54.553

7.(>00    45.228

1.640    9.325

46

18

Kopalnia w miejscowości

Nowosielica

Myszyn

Glińsko (Doms)

„ (towarzyst.) „ (Aufschauer) Polana .    . .

Trościaniec

W r. 1880 . „ „ 1879 .

W r. 1880

Ilosc

przedsię

biorstw

w w ru ogóle chu

Liczba robotników Ilość produktu w metr. cetn. Wartość produktu w złr.

Cena przeciętna 1 metr. ctn. na miejscu

złr. I ct.

tH tH rH

tH tH rH

rH . tH

146 58.839 23.535

20.229    3.641

.    .    I-*. Ił**

co o

7    2 166 79/68 27.176

7    2 143 61.250 24.835

23 17.818    2.341

34-4

40-5

/ więcej . .

\ mniej . .

Przeważna część węgla zużytą została przez kolej Lwowsko-Czerniowiecką, przez młyny parowe i gorzelnie, oraz część w Mołdawii. Węgiel z Glińska zużytkował p. Doms we własnych fabrykach.

Ogólna wartość produktów górniczych Galicyi wschodniej w r. 1880 wynosi przeto według powyższych zestawień tylko 81.729 złr.! — zawsze jednak o 11.666 złr. więcej niż w r. 1879. Cyfrą tą nie jest wszakże objęta gałęź produkcyi naftowej (z wyjątkiem powyżej nadmienionych kopalni) oraz wyroby hut żelaznych, ograniczających się tylko na przeróbce żelaza starego.

Natomiast saliny rządowe wykazują następujące daty :

Powiat

Dobrom il Dro hoby cz

Dolina

Kałusz

Nadworna

Kossow

6-1

Salina

w miejscowości

Lacko . . Stebnik . . Drohobycz Bolechów . Dolina . . Kałusz . . Łanczyn Delatyn . . Kossów . .

Liczba

robot

ników

51

83

42

42

49

60

33

30

92

482

Produkcya

soli

warzonki w metr., cetn.

Wartość produktu w złr. w. a.

68.885

68.060

47.510

54.808

54.970

37.320

42.900

36.826

40.514

619.834

612.540

427.590

493.147

494.650

335.088

386.046

331.401

363.792

4,064.088

3,846.928

217.160

451.793

427.560

24.233

Razem w r. 1880 . .

„ „ 1879 . .

/ więcej \ mniej

Z wykazanej ilości wysłano do Rossyi 112 metr. cetn. (wartości 200 złr.), 250 metr. cetn. użyto jako deputat, zaś resztę łym wyjątkiem soli wysłanej do Czech, zużyto w Galicyi. Oprócz tego wydano bezpłatnie gminom 727 metr. cetn. a 322 hektolitrów ropy użyto na cele kąpielowe.

W r. 1880

494

12

z ma-

Do dzisiejszego nru załącza się materyały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O błędzie średnim jednostki miary i zastosowaniu wyników przy mierzeniu linii prostej. (Do*). — Kilka słów wkwestyi zakupna Zakładu gazowego przez gminę m. Lwowa. (Dok.). — Budowa kolei Transwersalnej. — O zaopatrzeniu miasta Lwowa w wodę. — Petycya wniesiona przez Zarząd Tow. polit, w sprawie kolei Transwersalnej. Rozmaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu kosztuje BO ct.

inżynier cywilny z upowaź. rząd. pismo techniczne iilustrowane w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta, przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze na swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

PRACOWNIA STOLARSKA

'i

poleca Szan. P. T. Publiczności

Pracownię introligatorską.

BOLESŁAW DŁUGOSZOWSKI

Poleca

CEMENT KRAJOWY

swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

n Jana Schumana

plac Mar yack i 1. 9.

„InżyniBrya i Budownictwo"

półmiesięczne dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli si. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakeya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

polecą swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Kównież wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarkowańszych cenach.

BRACI WCZELAK

Lwów, ul. Łyczakowska 1. 27. wykonuje wszelkie roboty w zakres stolarstwa wchodzące i uskutecznia takowe według najnowszych wzorów i najlepszej kon-strukeyi z materyałów doborowych.

Zamówienia tale w miejscu jak i z prowincyi wykonuje jak najstaranniej po cenach nader umiar -kowanych__

Lokomotywa

do budowy, o sile 23 koni, z rozsuwalnemi kołami, w dobrym stanie do sprzedania

u firmy

Lipiński, Beksiński i Synowie

w Sanoku.

w. a.

J. KOSTIUK

introligator,

Rynek liczba 17.

[obok handlu p. Kleina]

Wszelkie roboty introligatorskie uskuteczniają się w jak najkrótszym czasie i po najumiarkowańszych cenach.

Cena teki na „Dźwignię ‘ kosztuje bez oprawy 70 ct z oprawą I 20.

KOTLARNIA

i fabryka

wyrobów kruszcowych

w Sanoku

wyrabia kotły parowe z armaturą

i wszelkie aparaty dla

gorzelń, Irowaiw i Mylarni.

Pierwsze techniczne biuro

c. k.

&& uprzywilejowane

Up

do oświetlenia elektrycznego

Fr. Rychnowskiego wo Lwowie, nlioa Ossolińskich 1.10.

Pod redakcyą prof Dr. Br. Ba dziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

KOSMOS

organ polskiego Tow. Przyrodników imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach miesięcznych, z broszurowanych, około -40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Najzupełniejsze

osuszenie murów i ścian

w budynkach starych, które wskutek wilgoci stają się niezamieszkalne, nadwątlając zdrowie mieszkańców

we Lwo-

Półroczna prenumerata wynosi wie w ks'çgarni Gubrynowieza & Schmidta na prowincyi zlr. 3,

złr. 2 ct. 50 w Niemczech Mrk. 6.

fgpy Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

Warstwy izolacyjne murów i sklepień

budowli nowych.

Przegląd Techniczny

wykonuje za pomocą niezawodnego środka

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków. Warunki przedpłaty : w Warszawie: rocznie rs. 10; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12 ; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Be-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księ-^ parniach.

Ponti - Cercient

po cenach bardzo przystępnych, tak w miejscu jak i na prowincyi

K. Nawarski

Inżynier cywilny, przedsiębiorca budowli, zastępca c. k. uprzyw. tow. przemysł.

Ponti-Cement w Wiedniu.

Ulica Skarbkowska 1. 19.

Prospekts przesyła się na żądanie franko.

Lwów.

Wyrazy do słownika technicznego,

IO

108

przy-

1804.    Dobnia, obijak, ubijak, n. Schlägel, f. balte, a. punner, sword, kłoda, młotek lub pałka drewniana do ubijania gliny, piasku i t. p.

1805.    Dymownia, n. Lappenfeuer, Wolfsofen, f. petite fonderie de fer, a. smelting furnace, zabudowanie mieszczące dwa ogniska, jedno do wytapiania , z rudy kłęba żelaznego, drugie do wygrzewania klęba.

1806.    Dymarstwo , n. Iieuarbeit, Luppenfrischarbeit, {. meréage, affinage d'apres la metode française, a. refining by the catalan method, refining by the french method,. sztuka wyrabiania żelaza w dymowniach.

1807.    Dzielarka, n. Theilmaschine, Lader schneidzeug, f. chine à fendre, a. watcli - ivheel - cutting - engine, maszyna do dzielenia kręgów i nacinania zębów.

1808.    Furkadło, |n. Druckbohr - Vorrichtung, f. , foret en vis d'Archimède, a. Archimedian drill, screw - drill,

rząd śrubowy do wiercenia.

1809.    Gąbczak, pumeks, n .Bimstein, f. pierre - ponce, fowe pumicée, ponce, a. pumice, pumicestone, rodzaj lawy do do wygładzania drzewa.

1810.    Gładzenie na kamieniu i t. p. (szlifowanie), n. Schleifen, f. cmoulage, a. grinding, czynność ostrzenia lub polerowania na kamieniu lub w inny sposób;

1811.    na sucho, n. Trockenschleifen, f. emóulage à sèc, a. grinding.

1812.    Kurczenie (odlewnictwo), n. Schwinden, f. decroissement, a. shrinking, pomniejszanie się objętości odlewów kruszcowych przy ostyganiu.

1813.    Lutowanie, n. Löthen, f. soudage , a solder ing, łączenie za pomocą łatwo topliwych metali.

1814.    Lutownica, n. Lothkolben, f. /er à souder, soudoir, a. solder ing-hammer, club-iron, copper-bolt, drążek miedziany używany przy lutowaniu.

1815.    Papier napiaskowany (stolarstwo), n. Sandpapier, f. papier de sable, a. Sand-paper, powleczony z jednej strony piaskiem, .

1816.    Papier naszklony (stolarstwo), n. Glaspapier, f. papier • de verre, papier verre, a. #7as paper, powleczony tłuczo-

nem szkłem.

1817.    Pies (górnictwo), Hund, Minen, Berg, For der, Gruben-Hund, f. chien, a. miners truck, tram, wózek w kopalniach do przewożenia rud i t. p. materyałów.

1818.    Pilnik, n. Feile, f. fo'we, a. /de, narzędzie do obrabiania powierzchni metali ;

wa-

1858.    Utopek, n. Abgang, f. perte, a. loss, smelting waste, ubytek materyału przy topieniu.

1859.    Wata, n. Wate, f. ouate, wełniany na kardziarce.

1860.    Wilk, n. Feuerbock, f. menPJ, a fire-dog, żelazna podstawka na której układają drzewa w kominie.

1861.    Wybijak, n. Punze, Bunze, f. poinçon, a. punch, narzędzie do wybijania.

1862.    Wybijanie, n. Treiben, Punziren, Ciselireh, f. repoussage, ciselage, a chassing, wyrabianie wyphkłości lub wklęsłości pewnego kształtu za pomocą odpowiednego narzędzia.

1863.    WTybijarka katarowa, n. Schlagwerk, Fallwerk, f. machine à gouttine, mouton» a. swage tool„ stamp, maszyna

, do wybijania w metalu.

1864.    Wycior, n. Wischer, f. ecouvillon szczotka do czyszczenia rur.

a. wade, ivading , wyrób ba-

a. sponge, spunge,

1865.    Wykrój, matryca, n. Stanze, Stampe, Matrize, f. estampe, etampe, matrice, a. stamp, die, matrice, narzędzie w którem wydobywa się przy wytłaczaniu kształt odpowiedni.

1866.    Wytłaczanie, wyciskanie, n. Stampfen, Stanzen, Prägen in Stanzen, Pressen in Stanzen, f. estampage, a. stamping, wyrabianie przedmiotów o powierzchni wklęsłej lub wypukłej.

1867.    Zadzior, zadra, n. Schuppen, f. ecaille, a. flacke, skale, łuska odłupająca się na powierzchni żelaza.

1868.    Zaginak, n. Biegeisen, f. fendoir, tranche, a. plying- iron, przyrząd do zaginania blachy i t. d.

1869.    Zestawca,

monter, n. Monteur, f. monteur, a. fitter, robotnik składający części konstrukcyjne w całość.

1870. Zestawnia, montownia, n. Montirungsplatz, Montirungs-werkstätte, f. montage, a. fitting - place, miejsce składania maszyn.

Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. — Ulica Waloiva l. 4.

■ Z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

Rodzaje pilników.

1825. p. gruby, dwuręczny, n. Armfeile, f. lime en paille, a. rough file ;

1726. p. drobny, n. Vorfeile, Bastardfeile, 1. lime bâtarde, a. bastard file;

1827.    p. równiak, n. Halbschlichtfeile, f. lime demi-douce;

1828.    p. miałki, n. Schlichtfeile, f. lime douce, a. smooth file;

1829.,p. gładzik, n. Feinschlichtfeile, Doppelschlichtfeile, f. lime superfine, a. superfine file;

1830.    p. kwadratowy, n. Viereckige, vierkantige Feile, f. lime carreau, lime a bras, a. square file, rubber;

1831.    p. płaski, n. Flachfeile, Handfeile, f. lime plate, lime plate à main, a. hand file, fiat file ;

1832.    p. klinowaty, n. Messerfeile, f. lime en couteau, a. knifefile;

1833.    p. trójgraniasty, n. Dreieckige, dreikantige Feile, f. lime triangulaire, a. triangulär - file ;

1834.    p. półokrągły, n. halbrunde Feile, f. lime demi - ronde, a. half round file ;

1835.    p. okrągły, p. okrąglak, n. Bunde Feile, f. lime ronde, a. round file;

1836.    p. krzywiak, n. Biffelf eile, Baumfeile, f. rifloir, riflard, a. rifler.

Pilarka, pielnica, n. Fräsmaschine, f. machine a fraiser, machine à chéper, a. shaping machine, milling machine, cutting engine, maszyna której główną częścią składową jest krążek nacięty na obwodzie podobnie jak pilnik do obrabiania powierzchni.

1838.    Przywar (żeleźnictwo); n. Scholeneisen, Masselgrabeneisen, f. gueuse-mère, fer scoryfié, a. sow-iron, przy świeżeniu żelazo nieczyste.

1839.    Moździerz (przemysł), n. Mörser, ź. mortier, a. mortar, naczynie do tłuczenia.

1837.

1819.    nacięcie pilnika, n. Hieb, f. taille, a. eut, bywa:

1820.    n. pierwsze, n. Grundhieb, Unterhieb, f. première taille, a. first course;

1821.    n. wtóre, n. Kreuzhieb, Oberhieb, f. seconde taille, a. se-C0WĆ? course;

1822.    n. grube, n. grober Hieb, f. grosse , a. rough eut;

1828. n. średnie, n. Mittelhieb, f. moyenne taille, a. bastard eut;

1824. n. drobne, n. feiner Hieb, f. /me Me, fcce Me, smoth eut;

a.

106

1856.    Toczydło, toczak, n. Schleifstein, f. meule, a. grindstone, przyrząd do ostrzenia i polerowania o kamieniu obracanym.

1857.    L by tek, n. Jerlust, Cało, f. perdu, a. perdition, strata materyału surowego po otrzymaniu wyrobu.

1852.    Tłoczka śrubowa, prasa śrubowa, n. Prägstock, Prägwerk, Stosswerk, f. balancier avis, balancier, a. fly-press, stamping - press , coining - press, przyrząd do wytłaczania.

1853.    Tłoczka drążkowa, prasa drążkowa, n. Kniehebelpresse, f. presse à levier, coudé, brisé, plient, a. press with bent lever, angle lever, joint lever, przyrząd do wytłaczania.

1854.    Tłoczka hydrauliczna, prasa hydrauliczna, n. hydraulische Presse, f. presse hydraulique, a. Bramah's press, hydraulic press, maszyna do wytłaczania.

1855.    Tłuczek do moździerza, n. Mörserkeule, f. pilon, a. pestle.

1847.    Szlifierz, n. Schleifer, f. émouleur, rémouleur, a. grinder rzemieślnik wykonujący roboty szlifierskie.

1848.    Szlifierstwo, n. Schleiferei, f. métier d'emouleur ding, rzemiosło.

1849.    Szmergiel, n. Schmirgel, f. émeril, a. emery, proszek twardy używany do polerowania (odmiana koruntu).

1850.    Szmerglowanie, n. Schmirgeln, f. roder à l'émeri, polissure, a. glazing, grinding, czynność gładzenia szmerglem.

1851.    Tłok, n. Stempel, Gegenstempel, f. estampille, a. crease, narzędzie, którem się przy wytłaczaniu wyrabia odpowiedni kształt.

a. grin-

1842. Osełka, n. Schleifstein, Butsch er, f. pierre à affiler, pierre a aiguiser, a. rubber, slip, kamień do ręcznego ostrzenia narzędzi.

1848. Powismo, wyczesany i spleciony pęk przędziwa.

1844.    Smyk, n. Drillbogen, Drehbogen, Treibbogen, f. archet archelet,

świdra.

1845.    Szczypce do ognia, n. Feuerzangen, f. pincettes, a. tongs.

1846.    Szlifiernia, n. Schleifmühle, Schleiferei, f. aiguisserie, a. grinding mill, grinding - ivheel, miejsce — zakład robót szlifierskich.

drill-bow, przyrząd do obracania oprawy

1840. Miara odlewnicza, n. Schwindmass, f. mesure de retraite, a. measure of contraction, miara powiększona w tym stosunku, w jakim kruszec kurczy się przy krzepnięciu.

a. filings, odpadki

1841. Opiłki, n. Feilspähne, f. limaille, . materyałów przy obrabianiu pilnikiem.

107