Prenumerata z przesyłką poczto-

wą IV Austryi wynosi rocznie

. (i złr. półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE,

Rękopisma nie użyte zwraca Redakcja na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej ; Rudolf Kołodziej, inżynier -elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Kovats, inżynier kolei Lwowsko - Czerniowieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy

komisarz górnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

ski na

oma-

w zu-

Sprawy Towarzystwa.

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 22. stycznia 1881 r. zajęte sprawą wyboru nowego Zarządu.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 5. lutego b. r. w wielkiej sali ratuszowej. Przewodniczący p. bar. Gostkowski. Obecnych 85 członków, 20 radnych miasta Lwowa i 8 lekarzy.

P. przewodniczący zagajając zgromadzenie, wita obecnych na zgromadzeniu reprezentantów Rady miejskiej i galic. Towarzystwa lekarskiego zaznaczając przy tern, iż sprawa kanalizacyi Lwowa tylko wtedy dozna ■ szczęśliwego rozwiązania, gdy technicy wspólnie z repre-zentacyą miasta i lekarzami nad tą kwestyą, arcyważną dla rozwoju Lwowa, zastanawiać się będą. P. przewodniczący oznajmia, iż nowy Zarząd ukonstytuował się na dniu 1. lutego i wybrał z pomiędzy siebie sekretarzem p. Stwiertnię, zastępcą sekretarza p. Nawarskiego a skarbnikiem p. Bauera. P. Radwański wybrany na członka Zarządu zrezygnował, podając za powód, iż liczne zajęcia zawodowe nie dozwalają mu nadal pełnić obowiązków członka Zarządu Przy tej sposobności wyraża p. przewodniczący ubolewanie Zarządu, iż stracił jednego z naj czynniej szych swoich członków, który przez 4 lata z wielką gorliwością i wytrwałością zajmował się sprawami Towarzystwa. — Ponieważ statut przewidział zastępców⁷ członków Zarządu, przeto nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia nowego wyboru w miejsce p. Radwańskiego.

Protokół z ostatniego posiedzenia przyjęto bez zarzutu.

P. przewodniczący wzywa p. sekretarza do odczytania komunikatu c. k. Namiestnictwa, który zawiera odpis okólnika c. k. Ministerstwa spraw wewnętrznych do J. E. p. Namiestnika Galicyi, względem przedłużenia terminu konkursowego rozpisanego przez rząd belgij-dzieło traktujące o środkach ulepszenia budowy portów położonych nad niskiemi i piasczystemi wybrzeżami. — (Powzięto do wiadomości),

Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu p. prof. Jägermanowi, który mówi „O kanalizacyi Lwowa“. P. prelegent wda na wstępie dzisiejszy stan zaopatrzenia Lwowa w wodę, podając szczegółowe daty co do ilości studzień, źródeł i wodociągów. Przy pomocy plastycznego planu Lwowa i odnośnych rysunków' opisuje p. prelegent kierunek bieżący rur wodociągowych i położenie Lwowa pod względem hydrotechnicznym. Przez odpowiednie zalesienie nieużytków w okolicy Lwowa, moźnaby wydajność źródeł w dwójnasób powiększyć. Z braku odpowdedniej ilości wody, system spławnej kanalizacyi nie może znaleźć zastosowania. Doprowadzenia wody do Lwowa na odległość kilkunastu mil ze względu na wielkie ofiary materyalne, zalecić nie można. W końcu podaje p. prelegent koszta kanalizacyi spławnej urządzonej w Frankfurcie nad Menem, które wynoszą około 7 mil. mark. Omówienie kwestyi wodociągów Lwowa było rzeczą konieczną , gdyż stanowi ona rzecz przedwstępną do właściwego przedmiotu, t. j. kanalizacyi Lwowa.

Na tern zamknięto posiedzenie.

Zgromadzenie tygodniowe odbyte na dniu 12. lutego b. r. Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecnych 78 członków i 8 radnych miasta Lwowa.

Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu p. prof. Jägermanowi, który w dalszych swoich wywodach omawia sprawę ka-nalizacyi Lwowa. P. prelegent odwołując się na broszurę p. Radwańskiego traktującą o kanalizacyi Lwowa nadmienia, iż podziela pełności poglądy^ autora, uważa jednak za stosowne uzupełnić w tej publikacyi poczynione uwagi. P. prelegent podaje daty porównawcze co do śmiertelności Lwowa w stosunku do innych zagranicznych miast i przychodzi do wniosku, że Lwów pod względem zdrowotnym nie jest tak źle położonym jakby się to wydawać mogło. W dalszych poglądach omawia p. prelegent bieg Pełtwi i jest stanowczo przeciwny jej zasklepieniu. Natomiast proponuje p. prelegent zbudowanie dwóch kanałów w kierunku równoległym do Pełtwi i zniesienie młynów położonych nad Pełtwią po za miastem. Pełtew należy uważać za rzekę? któraby tylko wodę źródlaną i opadową odprowadzała podczas gdy do dwóch głównych kanałów dostawałaby się woda kuchenna, fabryczna a podćzas nawałnic także deszczowa. Do spłukiwania dwóch głównych kanałów moźnaby użyć wody z Pełtwi. Celem zmniejszenia kosztów budowy moźnaby w miejscach, gdzie by okazała się potrzeba podmurowania skarp, umieścić kanały w tern podmurowaniu. Co do kału klo-acznego można zalecić tylko system wywozowy. W tym celu należałoby przy zakładaniu nowych domów urządzić cementowane zbiorniki, z których by kał wywożono, a w miarę rozwoju miasta najlepiej wprowadzić system beczkowy. W końcu podnosi p. prelegent potrzebę zwołania komisyi przez Towarzystwo politechniczne, któraby zbadaniem sprawy kanalizacyi Lwowa zająć się miała. P. przewodniczący wyraża w imieniu Zgromadzenia p. prelegentowi uznanie za mozolną, pracę, jakiej się podjął, zestawiając tak ważne i ciekawe daty. W dy-skusyi nad wykładem zabiera głos p. Tuszyński i zapytuje, czy p. prelegent badał wydajność źródeł u samego źródła czy też przy wytryskach? P. prelegent odpowiada iż daty te podał miejski urząd budowniczy. P. Górecki wyjaśnia, iż wydajność źródeł badano przy wytryskach. Nadto podnosi, iż zgadza się na zapatrywanie prelegenta co do powiększenia ilości wody przez zalesienie nieużytków. Moźnaby nawet tym sposobem więcej niż w dwójnasób powiększyć ilość dostarczonej wody. P. Radwański nie zgadza się z zapatrywaniem p. prelegenta co do powiększenia ilości dostarczanej wody przez zalesienie, gdyż tylko na wielką skalę przeprowadzone zalesienie może wydać pożądany skutek. P. prelegent Odpowiada, iż z powodu spóźnionej pory nie może dostarczyć wszystkich argumentów, które jego zapatrywanie popierają. P. przewodniczący oznajmia, iż z powodu ważności omówionego przedmiotu, będzie jedna sobota wyłącznie poświęconą dla przeprowadzenia szczegółowej dyskusyi nad . dzisiejszym wykładem. Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Zgromadzenie odbyte na dniu 19. lutego b. r. Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecnych 69 członków.

.Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia, wzywa p.. przewodniczący sekretarza do odczytania pisma galic. Izby inżynierskiej względem zwołania Walnego zgromadzenia przez Zarząd tegoż towarzystwa. P. przewodniczący oznajmia, iż czytelnia dla członków została otwartą, przy czem uprasza o jak najliczniejszy udział w korzystaniu z licznych czasopism technicznych, które Towarzystwo bądź to prenumeruje, bądź też w zamian otrzymuje. Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu p. Wierzbickiemu, który mówi o służbie konserwacyi przy kolejach żelaznych. P. prelegent odwołując się na wykład p. Poźniaka miany na zgromadzeniu tygodniowem dnia 11. grudnia r. z. oświadcza, iż z poglądami p. Poźniaka co do organizacyi służby konserwacyi zgodzić się nie może. Przedewszyst-

niom p. prelegenta, gdyż takowe nie uwzględniają słusznego interesu techników, których zawsze bronić powinien. Organizacya każdej kolei winna dążyć do tego, aby adminstracya nie tylko była najtańszą, gdyż przedewszystkiem winna być sprawiedliwą. Administracya fran-cuzkich fabryk, która za wzór posłużyć może wszystkim kolejom, dowodzi wymownie, że w pierwszej linii winna być uwzględniona sprawiedliwość w organizacyi. Co do stabilizowania robotników sprzeciwia się mówca wywodom p. prelegenta, gdyż ekonomia społeczna uczy, że ten, który ma interes w przedsiębiorstwie, więcej dba o interes tegoż, aniżeli pracujący

za dzienną płacą. Jeżeli się budnicy przedwcześnie pensyonują, jest to dowód, że zajęcie ich musi być bardzo uciążliwe. Technikom przy kolejach winno być przyznane pierwszeństwo pod względem awansu

na

Radwański

ocenę o uprasza o

wemu.

prezydyum uwiadomić WTydział krajowy o wyniku obrad komisyi, tudzież według życzenia Wydziału krajowego ma być załączony rachunek wydatków, jakie Towarzystwo poniosło dla studyum regulacyi Dniestru. Imieniem komisyi dla sprawy reformy szkół średnich zdaje p. Stwiertnia sprawę co do wniosku prof. Maszkowskiego. Komisya

w zu-

kiem zgodzić się nie może p. prelegent na zasadę przez p. Poźniaka z góry postawioną, że uważa służbę konserwacyi przy kolejach żelaznych jako cel, gdy tymczasem jest ona tylko środkiem do celu prowadzącym. Szereg wniosków postawionych przez p. Poźniaka uważa p. prelegent jako bezpodstawne, tudzież czyni, zarzut, że rzecz cała została zgeneralizowaną a zasada postawiona dla kolei galicyjskich miałaby służyć dla wszystkich kolei. Nadto podnosi p, prele-legent, iż co do służby budnika pominął p. Poźniak jeden z najważniejszych jego obowiązków t. j. dozorowanie kolei w połączeniu ze sygnalizacyą odnoszącą się do bezpieczeństwa ruchu. Następnie omawia p. prelegent organizacyę służby konserwacyi, jaka przed 20 laty była zaprowadzoną, a rozbierając zapatrywania p. Poźniaka co do losu techników przy kolejach jako dyetaryuszów, nadmienia, iż doświad

czenie poucza, że technik wyszedłszy ze szkoły posiada wprawdzie pewien zasób wiedzy, jest jednakże daleki od tego, aby mógł samodzielnie w jakiejbądź gałęzi administracyi skutecznie występować. Technik wstępujący do kolei uczy się przeto kosztem towarzystwa. Go do stabilizowania robotników, poucza znowu doświadczenie, że z małemi wyjątkami ludzie, którzy dobiją się stanowiska, ażeby mieć co miesiąc regularnie wypłaconą pensyę, w chwili, gdy dekret otrzymują, najczęściej wolnieją w pracy. Tak się zdarza u ludzi inteligentnych, a w wjczszym stopniu daje się to czuć u ludzi mniej inteligentnych. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Poźniak i zaznacza, iż zarzuty jego zapatrywaniom poczynione są tak ciężkie, iż trudno byłoby natychmiast takowe odeprzeć, tembardziej, gdy przeważna część zarzutów dotyczy takich poglądów, których nigdy nie wypowiedział — i dla tego zastrzega sobie głos do szczegółowej odpowiedzi na później, gdy krytyka według stenograficznych zapisków zestawioną będzie. W dalszych wywodach odpowiada p. Poźniak, iż kilkakrotnie poczyniona uwaga p. prelegenta jakoby występował z zarzutami przeciw zarządom kolei, jest nietrafną, gdyż cały czas czynił zarzuty zasadom organizacyi a nie zarządom. Co do zarzutu, jakoby uważał konserwacyę za cel a nie za środek, oświadcza p. Poźniak, iż w obec wstępu swego wykładu, jest dla niego ten zarzut zupełnie niezrozumiały. Co do zarzutu, iż rzecz cała została zgeneralizowaną, odpiera p. Poźniak, iż omawiał tylko organizacyę przy kolejach galicyjskich, a uważa jako główny błąd, że zwykle odpisywano instrukcye opracowane przy większych kolejach i wprowadzano je w życie przy mniejszych kolejach bez uwzględnienia lokalnych potrzeb. Co do dozorowania kolei i sygnalizacyi przez budników odpiera p. Poźniak, że w jego broszurze wydanej jako odbitka „Dźwigni“ czytać można o przeważnej części obowiązków strażników, a w ustępie Y b i c szczegółowo o obowiązku uwzględniania i dawania sygnałów. Te obowiązki są wypisane z obowiązującej instrukcyi, która wymownie dowodzi, że budnicy nie są w możności sprostać tylu obowiązkom. Co do zarzutu, że budnicy nie mogą dozorować robót przy konserwacyi, gdyż w skutek rozwoju ruchu redukuje się ich czynności do sygnalizacyi, odpowiada p. Poźniak, że dotycząca instrukcya wyraźnie tę czynność budnikom przepisuje. Skoro dozorowanie robót przy konserwacyi przekazano budnikom, a oni tej czynności wykonywać nie mogą, nowy to dowód że organizacya jest bardzo wadliwą. W dalszym wywodzie przytacza p. Poźniak argumenta, przemawiające za udzielaniem tantyem urzędnikom konserwacyi. P. Łaba czyni kilka uwag przeciwko twierdze-

przed innymi urzędnikami, gdyż to samo uczynił rząd, przyznając urzędnikom z akademickiem wykształceniem inne stanowisko, aniżeli urzędnikom manipulacyjnym.

P. prelegent odpowiada p. Poźniakowi, iż tenże przyznaje urzędnikowi generalnej dyrekcyi wyższą władzę co do decyzyi o robotach konserwacyi aniżeli dyrektorowi ruchu, który jest za wszystko odpowiedzialny. W obec ogólnego prądu w kraju, dążącego do zdecentralizowania zarządów głównych, a rozszerzenia zakresu działania dy-rekcyi ruchu, zapatrywanie p. Poźniaka dziwnem wydawać się musi. Co do uwag p. Łaby oświadcza p. prelegent, iż na takowe odpowiadać nie będzie. Kolej może być tanio administrowaną, a mimo tego organizacya może być sprawiedliwą. Co do innych uwag p. Łaby nadmienia p. prelegent, że takowe do rzeczy nie należą ; zresztą urzędnik administracyjny zajmuje podrzędne stanowisko, a my przecież stoimy trocłię wyżej.

P. Poźniak odpowiada, że w wykładzie proponował, by zakres działania centralnych rządów został zredukowanym do zakresu władzy Rady zawiadowczej, gdyż dziś, o czein wie każdy, nawet o przeniesienie budnika często trzeba się odwoływać do centralnego zarządu. Zarzut, co do centralizowania władzy okazuje się przeto jako zupełnie bezpodstawny.

Bez przeprowadzenia radykalnej zmiany w ogólnej organizacyi, nie można żądać więcej nadto, by referent z Wiednia przyjechał i omówił kwestyę, zamiast redukować preliminarz lub zmieniać zarządzenia bez wiedzy i współdziałania dyrekcyi ruchu. Na tern, jakoteź większej samodzielności szefa konserwacyi, powaga dyrektora ruchu nic nieucierpi. a zupełnie niestosownem nazwać trzeba, iż dyrektor ruchu podpisuje dziś przez 3 godziny dziennie akta. Ta czynność zostałaby zredukowaną, gdyby szefowi przyznano większą władzę niż dotychczas; wtedy dyrektorowie ruchu będą się mogli więcej zajmować ważniejszemi sprawami. Na tern zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Sprawozdania z posiedzeń Zarządu.

Posiedzenie odbyte na dniu 20. stycznia 1881. Przewodniczący p. Gostkowski. Obecni pp. Bykowski, Brückner, Górecki, Janowski, Kasprzycki, Kovats, Patelski,

Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 20. grudnia 1880 r. przyjęto bez zarzutu. Przyjęto 3 nowych członków. Sekretarz odczytuje pismo członka p. Idzikowskiego w Tarnowie, w którem tenże donosi o potrzebie zawiązania filii w Tarnowie. Zarząd poleca prezydyum zasiągnąć w tym względzie opinii tamtejszego reprezentanta. Sekretarz odczytuje pismo przewodniczącego komisyi hydrotechnicznej p. Raciborskiego, w którem tenże donosi, iż komisya wydała swoją projekcie regulacyi Dniestru, członka p. Łuniewskiego i przedłożenie dotyczącego sprawozdania Wydziałowi krajo-Zarząd powziął sprawozdanie komisyi do wiadomości i poleca przedstawia następujące wnioski:

1.    Zarząd zechce przedstawić propozycyę galic. Towarzystwu lekarskiemu we Lwowie, aby wspólnie z naszem Towarzystwem zwołało ankietę celem opracowania planu reformy szkół średnich.

2.    W skład tej ankiety mają być zaproszone osobistości reprezentujące bądź to instytucye naukowe, bądź też koła obywatelskie. Komisjm przedstawia zarazem spis osób, które zaleca do wyboru na członków ankiety. Po dłuższej dyskusyi przychyla się Zarząd pełności do pierwszego wniosku komisyi. Co do drugiego wniosku, uchwala Zarząd nie zapraszać osobistości w skład ankiety, lecz uprosić następujące instytucye we Lwowie, do wysłania po trzech delegatów, tj. Wszechnicę, Szkołę politechniczną, Towarzystwo przyrodników imienia Kopernika, Towarzystwo gospodarcze, Towarzystwo prawnicze, pedagogiczne, Koło literackie i Towarzystwo aptekarskie. Zarazem poleca Zarząd prezydyum, aby przedstawiło krakowskiemu Towarzystwu technicznemu propozycyę względem zwołania podobnej ankiety w Krakowie. Zarząd uchwala wydelegować ze strony Towarzystwa w skład ankiety zwołać się mającej zastępcę prezesa p. Raciborskiego, Heppego i M a s z k o w s k i e g o. Zarząd powziął z zadowoleniem do wiadomości pismo wiedeńskiego zakładu meteorologicznego, austryackiego towarzystwa inżynierów i architektów, wiedeńskiego muzeum technologicznego, politechnicznego klubu w Gradcu i towarzystwa przyrodników w Wiedniu względem zamiany pism przez te instytucye wydawane z „Dźwignią“, ewentualnie zniżenia przedpłaty na takowe (50° ₀). Sekretarz odczytuje pismo rektoratu szkoły politechnicznej, w którem ze względu na obowiązujący regulamin dla biblioteki szkoły politechnicznej, od-

— 27

raz

przy

mówiono prośbie Zarządu względem wypożyczania książek do domu przez członków Towarzystwa.

Rektorat wszechnicy, odwołując się na rozporządzenie mini-steryalne z 20. grudnia 1849 r. uwiadamia Zarząd, iż pod warunkami w tern rozporządzeniu bliżej określonemi, mogą członkowie ewentualnie dzieła do domu wypożyczać. Decyzyę Zarządu czy i o ile należałoby z tego rozporządzenia korzystać, odroczono do jednego z następujących posiedzeń. P. Łaba i 4 towarzyszy przedstawiają wniosek, aby zgromadzenia tygodniowe nie odbywały się w sobotę lecz w innym dniu, gdyż bardzo wielu członków będących przedsiębiorcami i budowniczymi ma w sobotę wypłaty, a tern samem nie może na te zgromadzenia uczęszczać. Ponieważ Zarząd muzeum przemysłowego odstąpił salę dla wykładów pod tym warunkiem, iż tylko w sobotę sala może być wolną, przeto uprasza Zarząd p. Góreckiego, aby się dowiedział w dyrekcyi szkoły realnej, czy nie możnaby tamtejszej sali rysunkowej pozyskać dla odbycia zgromadzeń tygodniowych w innym dniu. Zarząd powziął do wiadomości pismo p. G. H. Niewęgłowskiego w Paryżu, w którem tenże potwierdza odbiór 15 zł. a. w. przez Towarzystwo przesłanych. Sekretarz odczytuje sprawozdanie z czynności Towarzystwa za rok 1880, mające być przedłożone na Walnem zgromadzeniu. Zarząd powziął to sprawozdanie z niektóremi poprawkami do wiadomości. Zarząd uchwala udzielić kursorowi z funduszów⁷ Towarzystwa kwotę 10 zł. a. w. tytułem datku noworocznego. Zarazem uchwala Zarząd płacić stróżowi kamienicy w porze zimowej miesięcznie 1 zł. a. w. za noszenie węgli do biura. W sprawie otworzenia czytelni uchwala Zarząd, aby trzeci pokój w biurze był wyłącznie na ten cel przeznaczony. Na zakupno potrzebnego inwentarza otwdera Zarząd kredyt do wysokości 60 zł. a. w.

Pierwsze posiedzenie Zarządu, odbyte na dniu 2. lutego 1881. r.

Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecni pp. Bauer, Bykowski, Górecki, Nawarski, Patelski, Stahl i Stwiertnia.

Po ukonstytuowaniu się Zarządu przystąpiono do wyboru sekretarza, zastępcy sekretarza i skarbnika. Przy tajnem głos o w-'ani u okazał się następujący wynik : Sekretarzem obrano p. Pawła Stwiertnię, inżyniera elewa kolei .Karola Ludwika; zastępcą sekretarza p. Kazimierza Nawarskiego, inżyniera cywilnego; skarbnikiem p. Bronisława Bauera, architektę. P. przewodniczący witając nowo wybranych funk-cyonaryuszów, wyraża nadzieję, że i w nadchodzącym roku administracyjnym sprawy Towarzystwa z należytą energią i wytrwałością załatwiane będą. Z porządku dziennego przystąpiono do spraw bieżących. Sekretarz odczytuje pismo p. Radwańskiego, w którem tenże oznajmia, iż z powodu licznych zajęć zawodowych nie może przyjąć zaszczytnego wyboru na członka Zarządu. Zarząd powziął rezygnacyę z ubolewaniem do wiadomości i polecił prezydyum wyrazić p. Radwańskiemu winne uznanie za wytrwałą i skuteczną pracę w ciągu jego czteroletniej działalności w Zarządzie. Zarząd powziął z uznaniem do wiadomości pismo geograficznego Towarzystwa w Wiedniu, względem zamiany „Dźwigni“ z publikacyami przez to Towarzystwo wydawanemi. P. Górecki zdaje sprawę względem pozyskania sali rysunkowej w szkole realnej dla odbywania zgromadzeń tygodniowych. Ponieważ jednak w tej sali nie ma oświetlenia gazowego, przeto uchwala Zarząd nie zmieniać sali wykładowej. Z porządku dziennego przystąpiono do wyboru redaktora i komitetu redakcyjnego „Dźwigni“ na rok 1881. Redaktorem obrano p. Ludwika Radwańskiego, autor, inżyniera cywilnego. Na członków komitetu obrano p. Feliksa Bieńkowskiego, inżyniera Wydziału krajowego; Jana Nepomucena Frankego, rektora szkoły politechnicznej ; Rudolfa Kołodzieja, inżyniera-elewa kolei Karola Ludwika; Napoleona Ko-vatsa, inżyniera kolei Czerniowieckiej ; Karola Maszkowskiego, profesora szkoły politechnicznej i Henryka Waltera, c. k. starszego komisarza górnictwa. Do odebrania kasy od dawnego skarbnika wydelegował Zarząd p. prezesa i pp. Patelskiego i Stahla. Ponieważ p. prof. Jägerman zapowiedział wykład o kanalizacyi Lwowa, przeto uchwala Zarząd zaprosić na zgromadzenie tygodniowe członków Rady miejskiej i galic. Towarzystwa lekarskiego.

Do Towarzystwa przystąpili:

Wilhelm Osoria Bukowski, inżynier kolei Leluchowskiej w Nowym Sączu.

Ignacy Bartnicki, architekt w Olwiopolu (południowa Rossya).

Maciej Czerny, architekt we Lwowie.

Stanisław Howorka, inżynier-elew kolei Karola Ludwika w Radymnie. Leon Kurzbauer, urzędnik techniczny kolei Albrechta we Lwowie. Tadeusz Mar coin, budowniczy miejski w Rzeszowie.

Teodor Mostowski, inżynier-asystent kolei Leluchowskiej w Tarnowie. Marceli Pilecki, asystent szkoły politechnicznej we Lwowie.

Izydor Rubin, inżynier-asystent kolei Leluchowskiej w Grybowie. Tadeusz Wasilewski, c. k. adjunkt budownictwa w Jaśle.

Emil Woźniakowski, inżynier i konc. budowniczy w Tarnopolu.

0 błędzie średnim jednostki miary i zastosowaniu wyników przy mierzeniu linii prostej.

Wykład p. Dominika Zbroźka, prof. Szkoły politechnicznej miany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa politechnicznego we Lwowie dnia 27. listopada 1880 r.

Zamyślam w dzisiejszym wykładzie mówić Panom o najprostszych narzędziach, jakie mamy do mierzenia; o łatach, taśmach i łańcuchach mierniczych. Potem, jeżeli czas pozwoli, mówić będę o tych przyrządach, które zwykle najczęściej nas interesują, t. j. o libelli i lunecie. Te narzędzia są zawsze w użyciu i każdy z panów tak często ich potrzebuje, że trzeba się rozpatrzyć, z jaką dokładnością naszą linię mierzymy lub niwelujemy. Również zrobię wzmiankę o naszym kalendarzu technicznym na r. 1880. W pierwszej części tego kalendarza jest rzekomy wyjątek z regulaminu autoryzowanych budowniczych w Prusiech. Pozwolicie panowie, że wypowiem moje zdanie i starać się będę udowodnić, że takie przepisy, jakie są w kalendarzu wydruko-kowane, nie mogą mieć znaczenia w miernictwie Dla czego ? W geodezyi bowiem, jak w każdej umiejętności doświadczalnej , szczególnie tam, gdzie mamy ze współczynnikami do czynienia, bez teoryi najmniejszych kwadratów obejść się nie możemy, jeżeli chcemy otrzymać rezultat taki, któryby można zastosować. Wszystkie współczynniki w budownictwie, mechanice itp. jeżeli tam nie jest zastosowaną teorya najmniejszych kwadratów, wypadają i muszą wypaść tak, że nie wiemy z jaką dokładnością są wyznaczone, nie wiemy jak dalece na nich polegać możemy. Każdy wynik doświadczenia, każdy pomiar ma tylko swą rzeczywistą wartość wtedy, jeżeli wiemy, z jakim błędem doświadczenie było robione, z jakim błędem pomiar wykonany.-

Wracam się do przedmiotu i chcę mówić o łacie mierniczej, taśmie sprężynowej i łańcuchu mierniczym. Musimy się nad tem zastanowić, jaki jest błąd w jednostce miary n. p. metrze, przy mierzeniu raz łatą, raz taśmą, a łańcuchem. To jest najpierwszy nasz cel. Nie przedstawię panom teoryi najmniejszych kwadratów i nie będę was nużył rachunkiem prawdopodobieństwa ; gdyż mogę się posłużyć sposobem bardzo łatwym, podając rezultaty, z których wszystko odczytać będzie można. Panowie wiecie, że mierzeniu długość linii wypada większą, niż długość linii rzeczywista, tak, jak gdyby miara była za krótką. Ztąd więc wnosić musimy, że jest stały błąd, n. p. powiedzieć możemy, że miara jest za krótka. Jakaż jest tego przyczyna? Tą przyczyną nie jest niezgrabność nasza w wytyczaniu linii, ale nieudolność posuwania się z miarą w kierunku ściśle prostym, tak, że my nigdy nie mierzymy linii prostej, tylko polygon. Nie jesteśmy więc w stanie tak ustawić łatę, tak naciągnąć łańcuch lub taśmę, abyśmy stali w prostej, i zawsze wychodzimy z niej ; rezultat jest ten, że większą ilość miar otrzymamy niż rzeczywiście być powinno.

2-8

Ten błąd nazywamy błędem stałym i ten musi być wyrugowanym. Da się to w praktyce porównać ze strzelaniem z karabinu, który wysoko niesie. Ten błąd karabina jest błędem stałym i musi być wyrugowany. Błąd, o którym mówiłem, jest błędem stałym i da się na podstawie doświadczeń ująć w tabliczkę procentową.

Drugi gatunek błędów stałych, pochodzi od nieprawidłowej długości miary samej, i ten się ruguje tym sposobem , że porównywamy miarę naszą z miarą normalną, zazwyczaj przed i po pomiarze, a średnia z porównań służyć nam będzie do wyznaczenia błędu stałego miary.

Wyrugowawszy błąd stały, nie dostaniemy rzeczywistej długości. Zawsze otrzymamy albo za mały, albo za wielki rezultat. Trzymano się tej zasady, że każdy pomiar, który wykonają, jest w zasadzie i musi być fałszywym. O ścisłym, rzeczywistości odpowiadającym pomiarze w geodezyi nie ma mowy; każdy pomiar wtenczas dopiero ma swą wartość, jeżeli wiem, z jakim błędem jest zrobiony. Chociażby ten błąd był wielki, skoro go tylko znam, to pomiar taki ma dla mnie wartość praktyczną. O takiej dokładności, gdzie błąd jest zero, mówić nie można. Także nigdy mówić nie możemy o rzeczywistej długości linii przy mierzeniu, bo tej nie znamy i znać nie będziemy. Jeżeli mowa o rzeczywistej długości, to tylko o idealnej. My tylko najprawdopodobniejszą wartość możemy otrzymać. Dlatego też jeżeli mówić będę teraz o błędzie, to mnszę przyjąć dwa gatunki błędów: Błąd rzeczywisty, to jest odchylenie od rzeczywistej wartości, którą sobie przedstawiam i błąd przypadkowy, to jest odchylenie od tej najprawdopodobniejszej wartości, którą otrzymałem.

Po wyrugowaniu z naszego narzędzia albo metody w jakikolwiek sposób błędu stałego, zostanie nam tylko błąd zależny od różnych przypadkowych okoliczności, których ani przewidzieć ani ich oddziaływania na pomiar poznać nie możemy. Z tego wynika, że z tern samem prawdopodobieństwem, z jakiem pepełniamy błąd dodatni, także popełniamy błąd ujemny tej samej wielkości. Te błędy nazywamy przypadkowemi.

Jeżeli strzelamy do tarczy, to z takiem samem prawdopodobieństwem możemy trafić w punkt a jak w punkt ax koła tej samej średnicy, tak samo w punkt b jak w bt koła innej średnicy, tj. innego oddalenia od centrum, a prawdopodobieństwo trafienia pewnego punktu a zatem i centrum, będzie nieskończenie małe.

1.    Prawdopodobieństwo popełnienia błędu w dodatnim lub ujemnym kierunku jest równe.

2.    Prawdopodobieństwo popełnienia błędu większego jest mniejsze niż prawdopodobieństwo popełnienia większego.

3.    Prawdopodobieństwo popełnienia błędu jakiegokolwiek jest nieskończenie małe, lecz największe dla błędu 0.

Jeżeli więc robimy nieskończoną ilość spostrzeżeń, to suma błędów

\ -b ń₂ -j- .. . -f- An = [A] = O Wszystkie bowiem błędy są raz -j- raz — więc suma ich jest zerem. To nie jest hypotezą, ale jest oparte na fakcie, że przy rosnącej ilości spostrzeżeń suma błędów przypadkowych zbliża się do 0. Co wystawiamy sobie przez A? Odchylenie od rzeczywistej wartości. Dajmy na to, że ilość ta, którą spostrzegamy jest x, to A nie będzie nic innego jak różnica między x a spostrzeżeniem 1 :

X — 1, = Aj

x — 1₂ = A2 1₃ == A₃

X — ln = An

Jeżeli te równania zesumujemy, to otrzymamy nx — [1] = [A] = 0 ztąd

X = DI

Suma wszystkich

spostrzeżeń podzielona przez ilość spostrzeżeń daje nam rzeczywistą wartość, ale tylko wtenczas, jeżeli spostrzegamy nieskończenie wiele razy. Jeżeli zatem n jest ilością skończoną, odchodzimy wtedy od rzeczywistej wartości, a rezultat jest wtedy tylko prawdopodobnym wynikiem.

—, nie jest nic innego jak tylko arytmetyczna

średnia. Więc średnia arytmetyczna nie jest rzeczywistą wartością, bo temu warunkowi, że n jest nieskończenie wielkie, nie czyni zadość. Z powyższego równania wypada A — 1 —{— A — 1₂ —(—... —|— A — 1„ = O Ten wyraz przedstawia nam sumę różnic między średnią arytmetyczną a spostrzeżeniami. Bóżnice te są odchyleniami od arytmetycznej średni; są to błędy przypadkowe względem najprawdopodobniejszej wartości, które oznaczać będziemy przez o.

Jest więc relacya [o] = 0 czyli suma odchyleń od średni arytmetycznej równa się zeru, zaś średnia arytmetyczna

[1]

A = gdzie pod n nie myślimy sobie wcale ilości nie-

To są ważne wyniki, na których opiera się budowa prawideł służących do ocenienia dokładności i przydatności pomiarów, skończonej; wnioskować należy, że im większe jest n tem Lecz z natury rzeczy wypływa, że przy dążności tra- dokładniej wyznaczony będzie wynik.

Przypuśćmy, że jedną i tę samą rzecz spostrzegamy na wiele zawodów, za każdym razem wielokrotnie, to otrzymamy równania

fienia centrum, trafienie punktu więcej oddalonego od trum jest daleko mniejsze niż trafienie punktu mniej oddalonego. Przypuśćmy najgorszy wypadek, że prawdopodobieństwo trafienia obwodu o promieniu B jest takie same jak dla obwodu o promieniu r < B. Ponieważ obwód dla B jest dłuższy, więc punkt na nim leżący ma mniejsze pra wdopodobieństwo trafienia, niż punkt na obwodzie r. Wynika z tego, że trafienie obwodu kół o mniejszem promieniu będzie większe, w skutek czego wnosić należy, że prawdopodobieństwo trafienia centrum jest nieskończenie małe wprawdzie, lecz największe odnośnie do wszystkich innych punktów.

Możemy teraz wypowiedzieć na przykładzie oparci te

cen-

_ P]

ni

A₃₌=G1 ..... An~B

û3

n„

zasady:

Pytamy się, która średnia arytmetyczna będzie dokładniejszą? Oczywiście ta, gdzie mianownik będzie większy. Widzimy więc, że ten mianownik odgrywa pewną rolę, mianowicie z jego wielkością rośnie dokładność średni arytmetycznej, i dla tego n albo liczbę doń proporeyonalną nazywamy ważnością. Idźmy dalej i utwórzmy ze wszystkich A jedną generalną średnie arytmetyczną. Naturalnie, że chcąc uwzględnić różną dokładność, jaka jest prz-ywiązana

29

do pojedynczych A, musimy je pomnożyć odpowiedniemi n, czyli jak się krótko wyrażamy, sprowadzić A pojedyncze do jednakowej dokładności, a potem podzielić sumą wszystkich n, otrzymamy zatem:

Aj -}- Aą -{-.••-H~ nu An

Dj -f- d₂ 4-

Pomnóżmy przez r licznik i mianownik, będzie nt r At -f n₂ r A₂ -f

Uwagi nad organizacją służby utrzymania przy kolejach galicyjskich.

Odczyt p. Władysława Poźniaka, inżyniera kolei arcyksięcia Albrechta naiany na tygodniowem zgromadzeniu Towarzystwa politechnicznego dnia 11. grudnia 1880. r. we Lwowie.

-j- Dn

(Dokończenie.)

+ n„ r An

nt r + n₂ r +

a podstawmy nr = p, będzie Pl ~~ł~ Pa ^ 2 -j~ • • • • -f- Pn A u [PA]

■ nn r

Pi -f P₂+--Jeżeli więc mamy spostrzeżenia o różnych dokładnościach, to mnożymy każde spostrzeżenie przez odpowiednią ważność i dzielimy przez sumę wszystkich ważności, a otrzymamy arytmetyczną średnie.

Wyznaczyliśmy średnię arytmetyczną przy spostrzeżeniach o równej i różnej dokładności, lecz powstaje pytanie, z jakim błędem wyznaczone są te arytmetyczne średnie.

Na to pytanie o tyle chcę odpowiedzieć, o ile ma nam to posłużyć do osiągnięcia celu tego wykładu.

Jeżeli mamy spostrzeżenia o równej dokładności, to niech będzie miarą dokładności jednego spostrzeżenia

Pn

[P]

l/¥

gdzie A jest błąd rzeczywisty pojedyńczego spostrzeżenia, q dowolna liczba a n ilość spostrzeżeń.

Gauss udowodnił, że najlepsze daje nam wyobrażenie o dokładności błąd E, jeżeli

q = 2

i ten błąd nazywTamy błędem średnim jednego spostrzeżenia czyli

\fTW- ]/

Al ²4- A₂ ² -f- A²n.

Podstawiwszy za q jednostkę otrzymamy E = rt

gdzie [A] przedstawia nam sumę błędów, bez względu na znak; r, nazywamy wtedy błędem przeciętnym jednego spostrzeżenia.

Jeżeli mamy spostrzeżenia o różnej dokładności, czyli o różnych ważnościach, to możemy sobie przedstawić, że będą także takie spostrzeżenia, których ważność równa się jednostce. Błąd średni takiego spostrzeżenia, którego ważność równa się jednostce, nazwijmy

Pomnąc na korzyści, które już przyniosło wprowadzenie tantyem od oszczędności w oddziałach ruchu i maszynowym, należałoby przeznaczyć pewne ściśle określone tantyemy od oszczędności także dla całego personalu służby utrzymania, nie wyłączając nawet stałych robotników, gdyż tylko zainteresowanie ogółu służby może sprowadzić zupełnie zadowalniające wyniki.

Do JB) Inżynierów sekcyjnych spotykamy tylko przy kolejach znaczniejszych długości. Kontrola nad wszelkie-mi ważniejszemi czynnościami inżynierów przestrzeni jest głównym obowiązkiem tej kategoryi. Przestrzenie powierzane kontroli inżynierów sekcyjnych są rozmaicie długie, 100 do 200 kilometrów, a siedzibą ich są większe stacye, należące do jednego z podwładnych inżynierów przestrzeni. Jeżeli zważymy,

a)    że biurowe zajęcia naczelnika służby utrzymania przy dyrekcyi ruchu wymagają sporo czasu, i że z tej przyczyny na dłuższych liniach szczegółowa kontrola nad wy-konawczemi czynnościami inżynierów przestrzeni powierzoną być musi innym osobistościom, dalej

b)    że kontrola ta może być najodpowiedniejszą, jeżeli wykonywający ją zna możliwie najdokładniej stosunki miejscowe, a dodatkowo w najkrótszym czasie może się znaleść tam, gdzie obecność jego jest potrzebną, to powinniśmy myśl ustanowienia sekcyi uznać jako stosowną, a nawet bardzo pożądaną wówczas, gdy pomiędzy inżynierami przestrzeni jest wielu, którzy nie mieli sposobności przyswoić sobie w dostatecznej mierze potrzebne wiadomości praktyczne.

Ciągła styczność rutynowanych i doświadczonych inżynierów sekcyjnych z młodszymi inżynierami przestrzeni wpływa bardzo na rychłe wydoskonalenie tychże i uniemożliwia prawie niestosowne zarządzenia, jeżeli wzajemny stosunek jest takim, jakim być powinien, a sposób przeprowadzenia każdej ważniejszej roboty przez te organa omawiany i udeeydowany bywa przed wydaniem dotyczących

zarządzeń.

Ponieważ ważności proporcyonalne są do ilości spostrzeżeń a kwadrat błędu średniego jest w odwrotnym stosunku do ilości spostrzeżeń n będzie

Unormowanie sekcyi przynosi również i tę korzyść, że upraszcza czynności dyrekcyi ruchu, umożliwiając inżynierom przestrzeni łatwe poinformowanie się w nadzwyczajnych wypadkach i oszczędzając wiele zbytecznej pisaniny, wyjątkowo tylko równie jasnej i zrozumiałej jak żywe

słowa.

£j : e₂ : ... £r : ••£<> — ^

Pi

¹⁻¹

z czego otrzymamy

£₀ ³ = Pr £r ²-

Na podstawie tej relacyi wypowiedzieć możemy zdanie, że sprowadzimy spostrzeżenia o różnej dokładności do równej dokładności jeżeli pojedyńcze spostrzeżenia pomnożymy V^pTî gdyż wtedy sprowadzamy je wszystkie do jednego i tego samego średniego błędu e₀. (Dok. nast.)

Chcąc odpowiednio wyzyskać inżynierów sekcyjnych należałoby usunąć bodaj główne przeszkody tychże działalności, jako to :

a)    Znaczne obciążenie robotami biurowemi.

b)    Obowiązek wyczekiwania decyzyi dyrekcyi nieraz nawet w bardzo drobiazgowych sprawach.

, c) Współodpowiedzialność inżynierów sekcyi za wszystko, co się tylko wydarzy na przestrzeni powierzonej ich opiece, połączona z niemożliwością wywierania dosadniej kontroli.

— 30

Najłatwiej dałyby się usunąć te przeszkody przez

niestosownej organizaeyi. Pomimo to rozpatrzmy bodaj po nie inżynierów sekcyjnych jako stale eksponowanych urzę- trosze jej stosowność i podnieśmy przedewszystkiem, o ile dników dyrekcyi, oraz oznaczenie dla nich takich warunków

uzna-

służbowych, które obecnie przyznaje się czasowo delegowanym, rangą starszym urzędnikom dyrekcyi ruchu.

Do C) i D) Powiedzieliśmy już, że tak naczelnik służby utrzymania przy Dyrekcyi ruchu, jakoteż i naczelnik technicznego biura przy generalnej Dyrekcyi jest właściwie tylko referentem dyrektora ruchu, względnie generalnego dyrektora lub sekretarza. W obec zasad dzisiejszej organizaeyi inny stosunek jest niemożliwym. Pewna zawisłość jest niezawodnie konieczną z przyczyn ścisłego związku działalności pojedynczych oddziałów ogólnej służby. Pożądanem jest jednak ograniczenie tejże do pewnych ściśle oznaczonych granic i przyznanie większej samoistności tym obu naczelnikom.

jej braki wpływają na wysokość kosztów utrzymania kolei żelaznych.

Na poparcie tego twierdzenia naszego wystarczy przytoczyć, że ci naczelnicy są odpowiedzialnymi za wyniki wszelkich zarządzeń, dotyczących służby utrzymania, że dla obu dyrektorów wystarcza znajomość głównych podstaw służby utrzymania kolei, naczelnicy zaś obznajomieni być muszą ze wszelkiemi nawet drobiazgowemi szczegółami tejże służby.

oraz

Wielką tamą w skutecznem działaniu obu tych czelników jest nawał robót biurowych. Stosownie do pisów obowiązującego regulaminu nie mogą być one zała-twionemi bez osobistego tychże współdziałania. Konieczność ta przykuwa i te wybitne osobistości do zielonego stoła i przeszkadza im przekonać się osobiście o każdorazowym stanie linii, oraz o potrzebach i stosunkach, które jednostaj-nemi być nie mogą. Zmuszeni bardzo często decydować na podstawie otrzymanych pisemnych lub ustnych sprawozdań , zawiśli są zawsze od dokładności i sumienności tychże i z tej to przyczyny często się zdarza, że zarządzenia nie odpowiadają towarzyszącym okolicznościom. Brak stosownych wykazów, uwidoczniających służbową działalność samoistne stanowisko piastujących jednostek, jakoteż, czy i o ile w pewnych chwilach wyczerpane są pojedyńcze dozwolone kredy ta, utrudnia również wielce ich działalność służbową.

na

prze-

Dzisiejsza sprawota służby utrzymania jest zawiłą i kosztowną, inną jednak być nie może wobec braków wytkniętych przy opisie organizaeyi tej gałęzi służby kolejowej. Sprawota nie jest przy wszystkich kolejach jednolitą. Odmienne warunki pojedynczych kolei wywołały znaczną rozmaitość w przeprowadzaniu spraw. Dla naszego celu wystarczy omówienie sprawoty a) preliminarzy, b) projektów, c) umów, d) list płatniczych.

Do a) Przed końcem każdego roku obowiązani są inżynierowie przestrzeni przedkładać preliminarz wszelkich kosztów utrzymania i dozoru przestrzeni, powierzonej ich opiece, na rok przyszły i wykazać w nim ilość potrzebnych materyałów budowlanych i innych. Z powodu przeciążenia inżynierów przestrzeni, które wykazaliśmy już, muszą być te preliminarze bardzo powierzchownemi, zawierają wielu pozycyach tylko kwoty ryczałtowe, potrzebne na przeprowadzenie różnych robót. Plany i kosztorysy potrzebne do ocenienia rozmiaru robót nadzwyczajnych, zamierzonego sposobu wykonania, jakoteż potrzebnych na to funduszów, wypracowuje się później, a nieraz dopiero wówczas, gdy się zbliża czas rozpoczęcia roboty.

Badanie tych preliminarzy przeprowadzają biura techniczne przy dyrekcyi ruchu, a wprzód także inżynierowie sekcyjni przy tych kolejach, gdzie organizaeya wprowadziła tych cennych pośredników. Przeciążenie robotami biurowemi i wymogi oszczędności dyetowych są przyczyną, że badanie stosowności kwot preliminowanych przeprowadza się bardzo często przy zielonym stole, a zbadanie stanu pojedynczych budowli ogranicza się do możliwie najskromniejszych rozmiarów. Przy tych kolejach, które od kilku lat prowadzą zestawienia kwot, wydanych na pojedyncze kategorye robót na pewnych przestrzeniach, jest przynajmniej podstawa do orzekania o stosowności kwot preliminowanych na rok rocznie powtarzające się roboty; gdzie jednak nie ma takich zestawień, tam zwycięża zwykle chęć wprowadzenia najdalej idących oszczędności i sprowadza tern większe przekształcenie cyfr, im większą ilość kwot ryczałtowych zawierał pojedyńczy preliminarz.

we

Obciążeniu biurowemu może zapobiedz tylko radykalna zmiana obecnej organizaeyi, która postanawia, żeby nieraz bardzo drobiazgowych sprawach decydowały najwyżej postawione osobistości. Drugą przeszkodę można bez zwiększenia kosztów administracyjnych usunąć przez zmianę obecnego systemu kontroli i zaprowadzenie wykazów, przedstawiających każdorazowy stan wydatków i działalność służbową samoistnych osobistości. Wykazy takie wprowadziła już dyrekeya ruchu kolei Czerniowieckiej i nie wątpię, że zarządy innych kolei wprowadziłyby takowe również, gdyby    zatwierdzone preliminarze nie zawierały dalszych

im znane były korzystne wyniki dotyczącego zarządzenia uszczupleń kwot preliminowanych, a najczęściej tylko wykolei Czerniowieckiej. Byłoby wielce pożądanem, gdyby te J^kowo, żeby ci, którzy je badali, przez obejrzenie pojedyń-wyniki zostały udzielone do wiadomości kół szerszych, uprą- CZJC^ budowli przekonywali się osobiście, jaki jest rozmiar przeto obecnych inżynierów tej kolei, żeby jako lepiej r°Dót, które trzeba będzie wykonać, poinformowani raczyli mnie zastąpić i przytoczyć te korzyści, które dotychczas osiągnięto.

nawet w

szam

VII. Sprawota służby utrzymania.

Sprawota jest zawisłą od organizaeyi — moglibyśmy przeto pominąć ją milczeniem, tembardziej, gdy najlepiej nawet

zastosowana sprawota nie pomoże do usunięcia skutków

Ogólny preliminarz zestawiony na podstawie zrektyfi-kowanych preliminarzy inżynierów przestrzeni przedkłada się generalnym dyrekeyom do zatwierdzenia. Niektóre koleje przesyłają w załączeniu także dotyczące preliminarze dla poszczególnych przestrzeni. Bardzo rzadko wydarza

Zwykłym wynikiem wykazanego postępowania są czne przekroczenia dozwolonego kredytu lub też odłożenie przeprowadzenia niektórych zamierzonych robót na później. Zwłoka ta wpływa dość często na znaczne pierwotnie nieznacznego uszkodzenia pojedynczych budowli i sprowadza wydatki, których możnaby uniknąć, gdyby konieczność nieprzekroezenia błędnie oznaczonej sumy wydat-

zna-

zwiększenie się

ków nie przeszkodziła usunąć w czas początkowe uszkodzenie.

zastrzeżenia zatwierdzenia tychże przez władze centralne tylko w tych wypadkach, gdy bezpieczeństwo ruchu wymaga natychmiastowego wykonania pewnych robót, oraz wówczas, gdy koszta dotyczące nie przekraczają ściśle oznaczonej, stosunkowo bardzo nieznacznej kwoty. Wszelkie umowy dotyczące znaczniejszych robót stają się obowiązującemi dla towarzystwa dopiero po zatwierdzeniu tychże przez władzę centralną, nawet wówczas, gdyby ceny ugodzone były o wiele korzystniejszemi od tych, które te same władze zatwierdziły już sprawdzając przedłożone sobie kosztorysy. Zdarza się także dość często, że władze centralne zawierają umowy z pominięciem dyrekcyi ruchu. Potrzeba odnoszenia się do władzy centralnej o zatwierdzenie wszystkich umów, z wyjątkiem mniej ważnych, wpływa znacznie na częstą niemożliwość rozpoczęcia roboty w stosownej porze, a oraz i na zwiększenie cen jednostkowych, gdyż przedsiębiorcy liczą sobie czas stracony na wyczekiwaniu zatwierdzenia zawartych umów.

Do d) Za pośrednictwem list płatniczych wypłaca się urzędnikom i stałej służbie należne pensye, jakoteż niestałej służbie należne wynagrodzenie.

Pensyj dotyczące listy płatnicze wystawiają i przedkładają Dyrekcyi ruchu z końcem każdego miesiąca ci, którzy piastują samoistne stanowiska. Po zbadaniu ich dokładności likwidują je dyrektorowie ruchu. Po wypłacie przedkłada się te listy jako załączniki dotyczącego wykazu centralnemu zarządowi do zatwierdzenia i zaksiążkowania kwot

Na podstawie tych rocznych preliminarzy obowiązani są inżynierowie przestrzeni układać miesięczne, a przy niektórych kolejach kwartalne bardziej szczegółowo wypracowane preliminarze. Badanie i zatwierdzenie tychże odbywa się podobnież jak rocznych i tylko niektórzy dyrektorowie ruchu są upoważnieni zatwierdzać je ostatecznie, choćby nawet nie przekraczały kredytów już dozwolonych. Odnośnie do preliminarzy kwartalnych i miesięcznych należy podnieść przy niektórych kolejach obowiązujący przepis, że nie wolno bez zezwolenia władz kontrolujących przeprowadzać w następnych peryodach tych robót, które w poprzednich preliminarzach dozwolone były, ale wykonanemi być nie mogły.

Okoliczność ta wpływa znacznie na zwiększenie pisaniny, gdyż bardzo często zdarza się, że niektóre roboty w czasie zamierzonym nie mogą być bezwarunkowo nawet rozpo-czętemi, a tem bardziej ukończonemi.

Listy płatnicze służby niestałej wypracowują dozorcy i przedkładają je przełożonym inżynierom przestrzeni raz lub też dwa razy miesięcznie. Przez tychże merytorycznie i liczbowo sprawdzone listy przedkłada się oddziałowi dla służby utrzymania przy dyrekcyi ruchu lub też inżynierom sekcyjnym do sprawdzenia i zaasygnowania do wypłaty potrzebnych kwot. Wypłatę kwot zaliczonych w tych listach dla nadstawników, rzemieślników i robotników, którzy pracowali za dziennem wynagrodzeniem, lub też na podstawie drobiazgowych umów, przeprowadzają urzędnicy stacyjni lub też w tym celu delegowani urzędnicy dyrekcyi. Wypłacone listy przedkłada się dyrekcyi ruchu do dalszego sprawdzenia wszelkich zaliczeń , jakoteż przeświadczenia się, że wy

Do b) Plany i kosztorysy wszelkich znaczniejszych robót wykonywa zwykle biuro utrzymania przy dyrekcyi ruchu lub też biuro sekcyjne. Projekta te przedkłada się jako załączniki preliminarzy, lub też tylko z odwołaniem na nie, centralnym zarządom do zatwierdzenia. Nawet bardzo nieznacznych robót nie wolno przeprowadzić bez zatwierdzenia dotyczących planów, jeżeli takowe odnoszą się do nowych budowli, lub też sprowadzić mają przekształcenie istniejących, z naturalnym wyjątkiem tych wypadków, gdy bezpieczeństwo ruchu wymaga natychmiastowego przeprowadzenia wydanych, pewnych robót, a i wówczas przedkłada się dotyczące projekta w ciągu albo po wykończeniu roboty.

płaty zostały przeprowadzone stosownie do obowiązujących przepisów. Po wypracowaniu aktów, wytykających wszelkie usterki, przedkłada się i te listy jako załączniki dotyczących wykazów centralnym zarządom do dalszego sprawdzenia,

Przydzielanie do biura służby utrzymania przy dyrekcyi ruchu tylko takiej liczby urzędników, która jest niezbędną do załatwienia bieżących robót, opóźnia często wypracowanie projektów, zwłaszcza, że tylko wyjątkowo można zwiększyć siły robocze tego biura urzędnikami pracującymi w innych oddziałach. Okoliczność ta jest przyczyną, że wiele robót wykonywa się w czasie niewłaściwym, a do przeprowadzenia tychże stosowna pora przemija na wyczekiwaniu zatwierdzenia projektów, które zwracane do przerobienia, nieraz kilka razy bywają przedkładane władzom centralnym. Wpływa to częstokroć znacznie na podniesie nie kosztów wykonania projektowanej roboty.

Wszelkie listy płatnicze przedkłada się w dwóch egzemplarzach. Oryginał jako załącznik kasowy, odpis zaś zwraca się wystawicielowi w celu uwiadomienia go, jakie kwoty pojedyńczym jednostkom wypłacono, względnie jakie odciągnięcie od pojedynczych należytości przeprowadzono. Sposób zestawienia list płatniczych służby niestałej nie jest jednaki. Przy niektórych kolejach zestawia się takowe w ten sposób, że imię każdego uczestnika jest tylko tyle razy wpisane, ile różnych zapłat dziennych temuż przyznano podczas dotyczącego peryodu roboczego; częściej jednak rozdziela się już w listach płatniczych zarobek każdego robotnika na części, przypadające za różne roboty, o ile te roboty przynależą do różnych kredytów preliminarza. Pierwszy sposób

Do c) Drobiazgowe umowy zawierają w imieniu towarzystw kolejowych inżynierowie przestrzeni lub sekcyjni z zastrzeżeniem lub też bez zastrzeżenia zatwierdzenia ugodzonych cen jednostkowych, lub też ryczałtowych wynagro- zatwierdzenia oraz zaksiążkowania kwot wydanych, dzeń, przez Dyrekcyę ruchu.

Wyjątkowo tylko zawierają te organa także ważniejsze umowy należące do zakresu działania Dyrekcyi ruchu. Przed zawarciem takich umów rozpisuje się zwyczajnie zawezwanie do znanych przedsiębiorców o przedłożenie warunków, pod któremi zobowiązaliby się dotyczące roboty wykonać w pewny ściśle przepisany sposób ; niekiedy ogłasza się dotyczące zawezwania w pismach publicznych adresując do ogółu przedsiębiorców. Przedłożone oferty stanowią podstawę umowy. Przy decyzyi rozstrzygają najkorzystniejsze ceny tylko wówczas, gdy dotyczący oferenci przedstawiają nietylko materyalną ale i moralną gwarancyę, że uczynią zadość zobowiązaniom. Statuta organizacyjne przyznają dyrektorom ruchu bezwzględne prawo zawierania umów bez I wymaga osobnych wykazów dla rozdzielenia ogólnej kwoty

na pojedyncze kredyta preliminarza. Drugi natomiast jest tak dla dozorców, jakoteż dla inżynierów przestrzeni bardzo uciążliwym. Jest zresztą także i dla towarzystw kolejowych szkodliwym, gdyż sprowadza konieczność, że tak dozorcy jakoteż inżynierowie przestrzeni nie mogą przypilnować robót, zmuszeni w ciągu kilku dni dużo czasu tracić na zestawienie, względnie sprawdzenie nieraz kilkuarkuszowych list płatniczych.

Na uzasadnienie powyższego twierdzenia wystarczy przytoczyć, że tam, gdzie przedkłada się listy płatnicze raz w miesiącu, dozorcy obowiązani są : 1⁰ każdego miesiąca przedłożyć inżynierom przestrzeni listy wykazujące wszelkie należytośei po ostatni dzień przeszłego miesiąca, jakoteż i różnorodne stałe odciągi, oraz że inżynierowie wszystkie otrzymane listy już 2. a najpóźniej 3. tego samego miesiąca obowiązani są przedłożyć wyższej władzy do dalszego urzędowania.

VIII. Zakończenie.

Jako zakończenie analizy obecnej organizacyi przytoczmy główne warunki, którym każda dobra organizacya odpowiedzieć powinna, jakoto :

a)    Nie żądać od personalu więcej, jak przeciętnie uzdolniony wykonać może.

b)    Powierzać pojedyńcze czynności bezwarunkowo tylko ludziom, posiadającym do wypełnienia tychże potrzebne wiadomości.

możliwe bez równoczesnego przeprowadzenia radykalnej zmiany ogólnej organizacyi. Jakoto :

A) Biura techniczne przy centralnych zarządach, względnie tychże naczelnicy, powinni się zajmować tylko sprawami należącemi do zakresu władzy rady zawiadowczej. Ostateczne załatwienie wszelkich innych spraw należy pozostawić dyrekcyom ruchu.

Obecną kontrolę rachunkową centralnych zarządów należy przeto zredukować do tych rozmiarów, żeby tylko te dokumenta płatnicze były sprawdzane przez organa tychże, które zostały wystawione przez dyrekcyę ruchu i to tylko wówczas, jeżeli dyrekcya ruchu nie ma osobnego biura dla kontroli wydatków. W zamian powinno się przedkładać centralnym zarządom miesięczne zestawienia wydatków, ułożone w ten sposób, żeby one mogły osądzić działalność organów wykonawczych i interweniować w razie, gdyby spostrzeżono niestosowną gospodarkę na którejkolwiek prze-Ostatnie dwa dni i pierwszy, a względnie 2 i 3 dzień strzeni. każdego miesiąca zajęte są przeto te organa wyłącznie robotami kancelaryjnemu Na jakiekolwiek inne zajęcie nie nych zarządów jak najczęściej objeżdżali przestrzeń i na pozostaje nawet fizycznie czasu.

c)    Umożliwić każdemu chętnemu przyswojenie sobie tych wiadomości, które są potrzebne, by na wyższem stanowisku mógł odpowiedzieć nowym obowiązkom, a ustanowić takie kategorye służby, żeby każdy wstępujący mógł mieć pewność, że polepszy się jego byt materyalny, gdy przez sumienne wypełnianie obowiązków i przyswojenie sobie szerszej wiedzy na to zasłuży.

d)    Przestrzegać, żeby każdy bezwarunkowo zadość czynił swoim obowiązkom, a unikać takich urządzeń kontroli, które z przyczyn niezawisłych od organów kontrolujących nie mogą być dosadniemi, lub też więcej kosztują, niżeli może wynieść przybliżona wartość przypuszczalnych korzyści; natomiast zaś urządzić kontrolę w ten sposób, żeby cyframi wykazaną być mogła działalność każdej jednostki piastującej samoistne stanowisko.

e)    Ustanowić wynagrodzenia, uwalniające personal przynajmniej od troski o chleb powszedni. Wszelka niezwyczajna czynność służbowa powinna być osobno wynagradzaną, a każda dodatnia działalność, sprowadzająca niezwykłe korzyści powinna wpływać i na polepszenie materyalnego bytu tych, którzy ją spowodowali.

Omawiając sposoby przeprowadzania robót, organizacyę pojedyńczych kategoryj służby utrzymania i dotyczącą spra-wotę podnieśliśmy już czynniki, niezgodne z przytoczonymi warunkami dobrej organizacyi. Wskazaliśmy także przy ważniejszych niestosownościach sposoby całkowitego lub też częściowego usunięcia tychże. Pozostaje nam jeszcze zestawienie bodaj w głównych zarysach zmian, które należałoby przedsięwziąć dla osiągnięcia takiego ulepszenia, jakie jest

Pożądanem by było, żeby techniczni referenci eentral-miejscu omawiali z naczelnikami służby utrzymania, a ewentualnie także z dyrektorami ruchu sposoby przeprowadzania robót. Najbardziej szczegółowo należałoby zbadać stan kolei i oznaczyć sposoby usunięcia braków przed ostatecznem zatwierdzeniem przez rady zawiadowcze preliminarzy rocznych.

B) Naczelnicy biur dla utrzymania kolei przy dyre-kcyach ruchu powinniby być o tyle samoistnymi, żeby tylko pewne ważniejsze sprawy konserwacyi, oraz takie, które wkraczają w zakres działania innych biur dyrekcyi, potrzebowały zatwierdzenia dyrektora ruchu. Dla spraw bieżących, projektów i liczbowej kontroli powinni być ustanowieni w tych biurach osobni, za porządek osobiście odpowiedzialni referenci; merytoryczną kontrolę zaś należy powierzyć stale eksponowanym starszym inżynierom, którzyby mieszkając jeżeli to możebne w środku 100 a najwyżej 150 kilometrów długich przestrzeni, wykonywali kontrolę nad służbową działalnością inspicyentów (inżynierów przestrzeni). Zastępowaliby oni zarazem Dyrekcyę przy wszelkich komisyach a odpowiedzialnymiby byli tylko w obec naczelnika konserwacyi i tylko od niego otrzymywaliby potrzebne rozkazy i wskazówki.

C) Inżynierom przestrzeni należałoby nie przydzielać dłuższych przestrzeni jak 30 kilometrów, natomiast wszakże nałożyć na nich obowiązek, żeby zwiedzali prawie codziennie powierzoną im przestrzeń, a szczegółowo badali stan każdej budowli co najmniej raz w tygodniu. Obliczenie należytośei dzienne wynagrodzenie pobierających robotników i niektóre inne czynności dzisiejszych dozorców powinneby należeć do obowiązków inżynierów przestrzeni, natomiast należałoby im jako pomocników przydzielać młodych techników, którzyby mogli być im pomocnymi nietylko w biurowych robotach, ale także zastępować ich w peryodycznych objazdach przestrzeni wówczas,, gdyby roboty biurowe lub jakiekolwiek inne przyczyny przeszkadzały inżynierom uczynić osobiście zadość temu obowiązkowi. Dozorców stacyjnych, o których niżej mówić będziemy, możnaby zużytkować jako dalszą pomoc do czynności biurowych.

JD) Obecne kategorye dozorców i strażników należałoby znieść, a natomiast ustanowić kategoryę takich dozorców, którzyby w większych stacyach, względnie na prze-

wo

za

Z mocy kontraktu o oświetlenie gazem m. Lwowa zawartego na dniu 19. lutego 1856 roku pomiędzy Reprezen-taeyą kr. st. miasta Lwowa z jednej, a Niemieckiem Kon-tynentalnem Towarzystwem gazowem z drugiej strony, w myśl §. 21. przysłużą gminie miasta w pierwszym (t. j. 25 letnim okresie trwania kontraktu), prawo zakupna zakładu gazowego na wyłączną tejże gminy własność.

Ze zbliżającym się zatem rokiem 1883. gmina miasta nabywa prawa wypływającego z §. 21. powyższego kontraktu. Dwa lata czasu zostaje więc do terminu odkupu wspomnia-zakładu. Gdy jednak weźmiemy na uwagę dodatek

czasu za-

nowane

kontraktu. Dr. Semilski w powyżej przytoczonem sprawozdaniu powiada: „Pozwalając pobujać wyobraźni, doszedłbym do zysków liczonych na miliony“. Prawda, że zaraz też, powściągając wodze fantazyi, utyskuje nad osnową kontraktu,

we Lwowie za

zastrzega się wszą cyalnie w niniejszym artykule.

Sprawozdanie Komisy i lwowskiej Bady miejskiej z dnia 8. stj-

strzeniach 5 do 8 kilometrów długich, dozorowali stanu budowli jakoteż wykonania wszelkich robót. Przy tych robotach , dla których prowadzenia wyznaczanoby osobnych dozorców, byłaby działalność pierwszych tylko wspierającą. Wszelkie ważniejsze obowiązki dzisiejszych strażników uzupełniałyby zakres działania służbowego tej nowej kategoryi dozorców.

Oprócz tych dozorców należałoby ustanowić dla każdej przestrzeni taką liczbę stałych nadstawników i robotników, jaka jest nieodzownie potrzebną do przeprowadzania robót niezbędnych. Ci zastąpiliby dzisiejszych wizerów, nadstawników, pewne kategorye rzemieślników, jakoteż część prawie stale zajętych robotników, a równocześnie wykonywaliby roboty ręczne, należące dziś do obowiązków strażników, a które są przyczyną niemożliwości obsadzenia tych posad osobistościami odpowiedniemi. Część tych stałych nadstawników i robotników możnaby umieścić po strażnicach (budkach), reszta mogłaby mieszkać po za obrębem kolei. Stałe miesięczne płace tychże powinneby być bardzo skromne, a mianowicie 3 do 10 złt. — Dalsze wynagrodzenie mogłyby stanowić ryczałtowe kwoty, wyznaczone za wykonanie pewnych ściśle oznaczonych robót, względnie pewne dodatki za każdy dzień pracy.

Zamykanie rogatek przejazdowych możnaby warunko-powierzać domownikom stałych dozorców, nadstawników i robotników, mieszkających w strażnicach, a w zamian nieznaczne dotyczące koszta zużytkować ten czas, który dziś tracą strażnicy na wyczekiwaniu pociągów, względnie na chodzeniu do miejsca roboty i z powrotem.

Dla tych przestrzeni, na których trzeba ustawicznie przeprowadzać różne znaczniejsze roboty ziemne lub przy torach kolejowych i t. d., możnaby także ustanowić jednego starszego dozorcę. Mieszkaćby on powinien najbliżej miejsca ważniejszych robót i byłby używany jako dozorca przy wykonaniu tychże na przestrzeni bezpośrednio przełożonego inżyniera. a ewentualnie także na sąsiednich przestrzeniach.

E) Najpożądańszą ze wszystkich reform byłoby tan-tyemowanie całej służby utrzymania kolei, począwszy od naczelnika konserwacyi, nie wyłączając stałych robotników. Pewien stały procent oszczędności dotychczasowych przeciętnych kosztów utrzymania kolei, z wyłączeniem kosztów robót nadzwyczajnych (wspólne wszystkim kolejom Conto X.), należałoby rozdzielać pomiędzy całą służbę utrzymania w sto sunku do wysokości pensyi pojedyńczych jednostek, a oprócz tego należałoby pewien procent od oszczędności osiągniętych od kwot preliminowanych dla pojedyńczych przestrzeni rozdzielać pomiędzy wykonawcze organa tejże przestrzeni z uwzględnieniem, o ile pojedyńcze jednostki uzdolnieniem i sumienną pracą przyczyniły się do tejże osiągnięcia.

Rozbierając obecną organizacyę musiałem często zapuszczać się w szczegóły, które Was Panowie może znu żyły. Czyniłem to obawiając się zarzutu niedostatecznego umotywowania wytkniętych usterek (niestosowności). Nie chcąc nadużywać Waszej cierpliwości starałem się za to jak najbardziej streścić ostatnią część tego odczytu, w której zestawiłem pożądane i możliwe zmiany obecnej organizacyi.

Na zakończenie oświadczam gotowość udzielenia Wam Panowie wszelkich dalszych wyjaśnień wypowiedzianych tu zapatrywań i proszę Panów byście przyjęli tę pracę moją do wiadomości z tem przeświadczeniem, że zniewoliła mnie do podjęcia tejże li najszczersza chęć dołożenia bodaj cegiełki do budowy gmachu, przedstawiającego zbiorowy cel towarzystwa naszego.

lilii» słów w kwestyi zakupna Zakładu gazowego przez gminę miasta Lwowa. **

Napisał

Henryk Baum,

inżynier-mechanik.

nego

w tymże paragrafie zamieszczony pod tytułem: „Objęcie Zakładu przez gminę sposobem kupna“, okaże się, że postanowienie swoje gmina przynajmniej rokiem wcześniej objawić powinna Towarzystwu, przezco okres czasu dwuletni zmniejsza się do terminu jednorocznego.

Rok, to wprawdzie znaczna przestrzeń czasu, w której nie jedno można postanowić i odmienić; ale w rzeczach większej wagi, gdzie mianowicie chodzi o dobro nie jednostki, ale wszystkich mieszkańców miasta, a pośrednio nawet całego kraju, gdzie decyzya i ostateczne postanowienie nie zależy od jednostki, ale od stu mężów, z których każdy ma sobie za najświętszy obowiązek korzyść gminie zapewnić i dla tego tem wszechstronniej i szczegółowiej nad postanowieniem swojem zastanowić się powinien, rok ledwie może wystarczyć na to.

Jak wysoką wartość przywiązywać należy do przysługującego gminie miasta prawa odkupu zakładu, dały dowody dwie po sobie następujące kadencye Rady miejskiej, w czasie których wołano raczej zapłacić wywalczone przez Towarzystwo gazowe w sporach sądowych sumy, niż zrzec się tegoż prawa pomimo znakomitego wywodu słownego Dra Wolskiego, oraz sprawozdania Dra Semilskiego **), w którem tenże wykazał ogromne sumy, obliczone przez miejską Izbę obrachunkową, jakieby miasto mogło posiadać z oprocentowania 25.000 złt., niezapłaconych Towarzystwu gazowemu, i z różnicy cen gazu, wynikłej z opustu tychże za propo-zrzeczenie się praw wypływających z §§. 21. i 22.

*) Bedakcya uważa kwestyę oświetlenia gazowego tak ważną, że chętnie otwiera dla omówienia jej szpalty „Dźwigni“, kże, iż nie podziela zapatrywań wyrażonych spe-cznia 1877.

Jeżeli pragniemy jaką kwestyę rozebrać i załatwić w jak najkorzystniejszy dla siebie sposób, potrzeba takową o ile na to możność, czas i miejsce pozwoli, wszechstronnie przedewszystkiem zbadać. Dla tego też w kwestyi niniejszej, prawa odkupu zakładu gazowego, musimy następujące pytania rozebrać i o ile można na nie odpowiedzieć, wykazując odpowiedniemi cyframi dane, które za punkt wyjścia przyjąć musimy, a mianowicie :

1. Ile kosztuje budowa zakładu gazowego wraz z me-chanicznem urządzeniem tegoż, założeniem rur gazowych, i ustawieniem kandelabrów i latarń?

na

we-

raz oczyścić w nim było

mogą

być pomieszczone w jednej i tejże samej izbie, która po-

która wszędzie prawie przemawia na korzyść Towarzystwa, winna mieć komunikacyę z izbą przeznaczoną na pomie-lecz w tejże chwili pociesza się myślą, iż wszystkie kon- szczenię retort. Jeżeli za apparatami do czyszczenia gazu, trakty, które Towarzystwo desauskie z reprezentaeyami gmin pozawierało, są według jednego wzoru, przez rzeczoznawców Towarzystwa na jego korzyść ułożone!

Nadmieniwszy o zbliżającym się terminie i wartości prawa odkupu zakładu gazowego, przystąpmy teraz do samej rzeczy.

jest miejsce wolne, najlepiej byłoby tamże umieścić exhanstor Beale’go, który obecnie jest przy fabrykacyi gazu najwięcej używany. Przy 12" długości i przekroju, wystarcza on na 4000' kub. na godzinę, a przy 24" na 20.000' kub., przy 100 albo 55 obrotach na minutę. Przy zmiennej produkcyi gazu potrzeba do exhaustora mieć zapasowe tarcze, o roz-

300.000 złt.

8.762 złt.

112.832 złt.

.    421.594 złt.

Miasto do oświetlania ulic i placów oraz gmachu ratuszowego konsumuje rocznie 19.105-776 m. k. czyli 6,046.400'k. à 5 złt. 1C00'k.=30.232 złt.; prywatni konsumenci potrzebują r. 68.877-825 m. k. czyli 2,180.368' k. à 6 złt. 30 ct. 1000' k.=13.736 złt. 32 ct ; prywatni konsumenci potrzebują r. 53.304-650 m. k. czyli 1,687.390' k. à 6 złt. 3³/₄ ct. 1000' k.—10.187 złt. 61 ct. ; prywatni konsumenci potrzebują r. 62.490*990 m. k. czyli 1,978.189' k. à 5 złt. 77¹/₂ ct. 1000' k.=l 1.424 złt. 4 ct. ; prywatni konsumenci potrzebują r. 71.511*515 m. k. czyli 2,263.739' k. à 5 złt. 26Vł c^- 1000' k.=11.912 złt. 92 ct.; prywatni konsumenci potrzebują r. 146.852-654 m. k. czyli 4,648.707' k. à 5 złt. 25 ct. 1000' k.==24.405 złt. 71 ct. ; nakoniec teatr hr. Skarbka potrzebuje rocznie około 31.590 000 m. k. czyli 1,000.000' k. à 5 złt. 25 ct. 1000' k.=5.250 złt.; ogółem

2. Jak wielką jest roczna konsumcya gazu świetlanego w mieście Lwowie?

3.    Oo kosztuje wyrób zużytego gazu przez przeciąg jednego roku?

4.    Czy stratę lub zysk miałaby gmina miasta, zakupując zakład gazowy?

1. He kosztuje budowa zakładu gazowego w takich rozmiarach, jak lwowski, wraz z urządzeniem mechaniczuem, założeniem rur gazowych i ustawieniem kandelabrów i latarń ?

Tu w pierwszym rzędzie należą zabudowania i składy materyałów oraz plac pod budowę tych zabudowań. Nad temi zabudowaniami jednakże nie ma potrzeby rozwodzić się, gdyż każdy, interesujący się tą sprawą, mniej więcej potrafi je ocenić. Drugie miejsce zajmują urządzenia mechaniczne i takowe o ile miejsce na to pozwoli, chociaż w krótkości rozbierzemy :

Piece retortowe (prawdopodobnie niemieckie kontynentalne Towarzystwo gazowe używa pieców retortowych, niekoniecznie zalecanego systemu Oechelhäuserowskiego o 5. lub 7. retortach). Retorty wyrabiane z mięszaniny 1 części gliny i */a do 2 części tłuczonej szamotki wystarczają 2 do 2 V₂ lat. Przy zwykłych wymiarach retorty można w niej wyprodukować 2¹/₂ do 3 mili. stóp kub. (70—85 tysięcy m. kub.) gazu. Cena jednej retorty około 50 złt.

Aparat kondensacyjny składa się z dwóch rur żelaznych; zewnętrznej, o średnicy 30", dług. 18' i wnętrznej o średn. 18", dług. 19', położonych w oso-bnem zamkniętem miejscu. Skrubery (sembler) są to stojące cylindry z żelaznej blachy, o wysokości 10 do 20' i średnicy 4 do 8', wewnątrz zaopatrzone 6-ma fałszywemi podziurawionemi dnami.

Aparat do czyszczenia gazu (Waschapparat) składa się ze skrzyni żelaznej, z pokrywą z blachy kotłowej. Wielkość aparatu powinna być taka, ażeby całą pro-dukcyę gazu z 24. godzin na można. Potrzebne są przynajmniej dwa takie aparaty — lepiej jednak, jeżeli ich jestwięcej, n. p. 3 lub 4 ze sobą połączonych. Jedna stopa kwadr, takiego aparatu wystarcza do oczyszczenia 1,000.000' kub. rocznej produkcyi gazu. Kondensatory, skrubery i aparaty do czyszczenia gazu, maitej średnicy i wedle potrzeby umieć je zastosować. Przy exhaustorach zgęszczająaych, nieodzowny jest kurek Cleag’a i połączenie ze sobą rur: doprowadzającej i odprowadzającej gaz, dla zabezpieczenia exhaustora. Do powyżej opisanych apparatów, odgrywających ważniejszą rolę przy fabrykacyi gazu świetlanego, przychodzą rozmaite inne części składowe jako to: mundsztuki, dekle, tygle, zruszta, dalej transmisye, rury, tarcze pasowe, pompy o zmiennych skokach tłoka i jakiegokolwiek bądź gatunku motor Dalej przychodzi zbiornik na gaz, który powinien być zbudowany z blachy żelaznej , używanej do budowy kotłów parowych i powinien mieć zawartość przynajmniej ¹/₄ części całej w 24. godzinach otrzymywanej ilości gazu. Przekrój tegoż winien być obrachowany na każdy !,000 000' kub. rocznej produkcyi, przy silnem zużyciu gazu w ciągu 24. godzin, na 6000' kub.

' Powyższe aparaty, wraz z montowaniem i ustawieniem tychże do użycia, z zabudowaniami i zakupnem placu pod takowe kosztują około ....

Sprawienie kandelabrów, słupów, latarń, i t. p. 17.525 złt. Gdy połowę z tego ponosiła gmina miasta, na Towarzystwo wypada .

Ułożenie z rozbrukowaniem, odkopaniem i powtórnem zabrukowaniem 78.360' bież. czyli 24.768T m. bież. rur gazonośnych, wagi włącznie z mufami, flanszami i pierścieniami ołowianemi na 1' b. 18 ft. (1 m. b. 31-89 klg.), razem wagi około 14.104 ctn. (789.884 klg.) licząc za 1 cetnar po 8 złt.

Razem kapitał zakładowy .

zaś w ustępie I. wspomnionego sprawozdania, kapitał budowlany i zakładowy wykazany został w sumie 372 144 złt. 75 ct, w. a., a kapitał obrotowy w sumie 137.094 złt. 61 ct., chyba, że w tejże sumie oprócz zapasów i ruchomości — zamieszczone zostały ogromne zapasy na ewentualne zapotrzebowanie stron prywatnych.

2. Jak wielką jest roczna konsumcya gazu świetlnego w mieście Lwowie?

— 35

konsumcya roczna 625.633,410 m. k. czyli 19,804.793' k. za sumę 107.065 złt. 24 ct., która to konsumcyę w ustępie III. sprawozdania wykazano na 22,000.000' kub. rocznie. Cyfra ta dałaby jeszcze lepsze t. j. korzystniejsze dla nas rezultaty, jednakże gdy rachunek nasz ma cel prawdziwego wykazania zysków lub też i strat z powodu kupna zakładu przez gminę, przyjmijmy cyfry powyższe, chociaż nie tak korzystne, ale z całą ścisłością matematyczną wykazane i

prawdziwe.

Cyfry tu wykazane wzięte są ze sprawozdania Dra Semilskiego z r. 1877., gdyż najnowszych dat dla bardzo zrozumiałych powodów, Dyrekcya zakładu gazowego udzielić

(Dok. n.)

by może nie chciała.

Rozmaitości.

— Dnia 13. b. m odbyło się Y. posiedzenie Izby inźy-nierskiej, na którem prócz spraw bieżących ułożono taryfę wynagrodzenia dla członków za prace geometryczne, która po wydrukowaniu wraz z przyjętą poprzednio taryfą za prace architektoniczne ma być rozesłaną do Izb adwokackich, notaryalnych, Instytucyj finansowych, do Towarzystwa wzaj. ubezp. w Krakowie i we Lwowie wraz ze spisem członków i odezwą, w której ma być powołany §.2. statutu lit f. na podstawie którego Izba inżynierska przyjmuje zamówienia na wszelkie czynności techniczne, jak oto : podejmowanie technicznych sprawozdań, orzeczeń, oszacowań, wypracowywanie projektów i planów, oraz prowadzenie budowy itp. Następnie uchwalono postawić na Walnem Zgromadzeniu Avniosek do uchwały, ażeby wszyscy członkowie nadsełali peryodycznie ceny materyałów i robocizny z okolicy, w której mieszkają, do Izby inżynierskiej, która tym sposobem zgłaszającym się stronom potrzebnych dat i objaśnień udzielić będzie mogła.

Dnia 13. marca popołudniu odbyło się doroczne III. Walne Zgromadzenie Stowarzyszenia rządownie upow. i zaprzysiężonych cywilnych inżynierów, architektów i geometrów cywilnych, które zagaił prezes Stowarzyszenia p. Zakrzewski stosowną przemową witając decznie zgromadzonych z otuchą lepszej przyszłości, skoro Stowarzyszenie tak młode, bo od roku dopiero istniejące, dało już dowody' swej żywotności. Nastąpił wybór 3 członków do sprawdzenia protokołu Zgromadzenia i 2 członków komisyi do skonstatowania rachunków. Odczytano dalej protokół z przesżłoroczn. Waln. Zgromadź, oraz wysłuchano sprawozdania z czynności Izby inżynierskiej, która jakkolwiek nie wykazała w roku ubiegłym szczególnie pomyślnych rezultatów, jednak w każdym razie usiłowania w tym kierunku poczyniła, aby mało dotąd znane w kraju stanowisko rząd. upowaz. cywilnych techników, oraz zakres działania tychże, u władz krajowych jakotez w szerszych kołach społeczeństwa naszego znalazło większe uznanie, z czego dla kraju pożytek niezawodnie wymiknie. Uchwalono tez wezwać członków do nadsełania cen materyałów budowlanych i robocizny z różnych okolic kraju do Izby inżynierskiej oraz podawrania adresów zdolniejszych rękodzielników, celem popierania tychże. W końcu powzięto uchwałę, ażeby następne Walne Zgromadzenie, przypadające w marcu r. p., odbyło się w Krakowie.

— Wykopaliska Per g amon u. Jednym z najpiękniejszych i cennych nabytków, jakie posiadają królewskie muzea w Berlinie, są niezaprzeczenie wykopaliska z Pergamonu (dzisiejszego Bergam'a) Akropolis. Mnóstwo też ciekawych i miłośników sztuki spieszy co dnia, przepełniając obszerne sale, oglądać dzieła starych mistrzów greckich. Nad wyT do by w a ni e m tych rzeźb pracowano pod kierownictwem inżyniera Karola Humana, od września 1878 r. do marca 1880 r.

To, co dzisiaj Berlińczycy oglądają w luźnych szczątkach było niegdyś częścią wspaniałej potężnej budowy, która prawdopodobnie powstała za czasów króla Eumenesa II. (19 i 159 przed Ch.). Na Akropolis, wzgórzu, u którego stóp stały budynki Pergamonu, wznosił się wspaniały, o potężnych rozmiarach ołtarz, pod gołem niebem, poświęcony bogini Atenie, użyczającej zwycięstwa, a prawdopodobnie wspólnie i jej ojcu Zeusowi, ktorego miejscem było właśnie Akropolis, jakto Pergameńczykowie wierzyli. Właściwy ołtarz ofiarny stał na ogromnej podstawie czworobocznej, której każda ściana do sto stóp długości mierzyła. Z jednej strony wkrawywały się schody wiodące na platformę. Tuz nad cokołem tej podstawy, stosunkowo niskim, bo tylko półtora metra wysokim, obiegały jednolitą wstęgą nawet i przez policzki schodów, wypukło-rzezby, które u góry bezpośrednio z platformy nakryte były mocno występującym

zewnątrz otwarte, o ozdobnych

słupach jońskich podsienia, których tylna ściana zwrócona ku miejscu ofiarnemu, miała również wstęgi wypukło-rzeźb, przedstawiające sceny z podań o bohaterach pergamońskich. I z tych rzeźb przechowały się szczątki równie jak z częśbi architektonicznych, tak, że jest rzeczą możebną odtworzyć w myśli i na papierze obraz dawnego ołtarza.

Jakkolwiek w starożytności każdemu było wiadomem, że rzeźby te przedstawiają walkę bogów z gigantami, to przecież, może dla lepszego zrozumienia pojedynczych scen były imiona walczących. I tak : imiona bogow były umieszczone we wnęku gzymsu nad reliewem, gigantów zaś poniżej reliewtu całkiem zaś nisko, pod imionami gigantów były wyryte podpisy ar-tystów-twórców tych prześlicznych rzeźb. Imiona bogow na ułamkach jakie się przechowały, można odczytać, choć i bez takow ych po atry-bucyach łatwo ich poznać. Hekatę i Artemis, po towarzyszących im psach, biorących udział w walce; Heliosa, boga słońca (światła), po powłóczystej odzieży i poczwórnie zaprzężonym wozie. O wiele trudniej domyśleć się nazwisk gigantów. Trudność tę, w tym wypadku, powiększa jeszcze ta okoliczność, ze artyści odstąpili w swej kompozy-| cyi od reguły panującej w sztuce greckiej, mianowicie przedstawiania j gigantów jako zbrojnych wojowników. 'W pergamońskich rzeźbach i postacie gigantów w najrozmaitszy sposob są idealizowane. Baz prze-

ma charakteryzować

i poznania figur wypisane

chodzą ich nogi w kolosalne cielska wężowe, co ich, jako są synami zrodzonymi przez ziemię. Drugi raz, są zupełnie odtworzone w ludzkich postaciach, juz to młodzi, starzy, obnażeni,

znowu uzbrojeni. Nie

okryci skórą zwierzęcą, rzucają kamieniami, to brak także i skrzydlatych postaci. Słowem są to najśmielsze mieszaniny ciała ludzkiego ze zwierzęcemi. Nazwiska artystów niewiadome niestety, gdyż ich podpisy w drobne kawałki zostały zniszczone.

Bzeźby były 2'30 m. wysokie, który to wymiar da się z całą dokładnością sprawdzić na okazach wykopanych. Składały się z płyt marmurowych o bardzo dokładnie przyciętych stosugach. Płyty te za wiązaniach narożnych nawet we środku

na

gzymsem. Całą budowę wieńczyły, na

ser-

urodzenia

Do dzisiejszego załącza się materyały do słownika technicznego

u góry i u dołu, a na były więzaczami spajane. Szerokość płyt wynosi O60 metra do 1*00 metra; grubość zaś zwykle nie przekracza 050 metra. Płyty nie-rzeźbione wmurowywano i dopiero na już osadzonych wykuwano rzeźby. Gdzie niegdzie widać, że niektóre części z osobnych kawałków były zrobione i przytwierdzone. Marmur, którego łomow dotychczas historya nie zna, jest bardzo piękny, silnie skryształowany, lekko

w niebieskawo wpadający.

Wykopaliska te umieszczone są w muzeum starem, w tak zwanej assyryjskiej sali, część zaś takowych w rotundzie przy wchodzie. Leżą na deskach ukośnie do widza ustawionych, tak, że oglądający wstąpiwszy na dwa stopnie, dokładnie może obejrzeć te aicydzieła. Przy oglądaniu wpada w oko zadziwiające podobieństwo niektórych figur i motywów do znanych nam już w dziedzinie sztuki. Jest mianowicie jedna postać giganta walczącego przeciw Zeusowi, której pełne powtórzenie znachodzimy na reliewie w Watykanie. Przeciw Atenie walczy młody gigant. Atenę wspierają jej dwa węże, które opasały członki giganta, a jeden z nich zadaje mu w pierś śmiertelne ukąszenie. Tu pokrewieństwo motywu z grupą widoczne. Biegłość dłuta, miękkość i prawda, traktowanie całemi mątw arzach umierających gi-

zu-

Laokona

sami cechują te rzeźby. Wyraz boleści gantów i wzniosły wyraz bogów, niezrównanie piękne.

Zniszczenie ołtarza i rzeźb, jakie pierwotnie ząb czasu rozpo-czasów bizantyńskich. Zburzono ołtarz dla

na

czął, dokonanem zostało za dostania materyału do budujących się poniżej Akropolis muzeów for-tecznych; dopiero w roku 1878 Humann, jak to wspomniono, zajął się wydobyciem szczątków. O ile przez burzenie i przerzucanie uszkodzono rzeźby, o tyle zadziwiająco dobrze przechowały się

w murze

pod powłoką zaprawy wapiennej.

Cały rok niemal pracował rzeźbiarz Teres ze nad odczyszczeniem wydobytych fragmentów z wapna jakiej takiej całości.

— Sprostowanie: W nr. 2. „Dźwigni“ podano by za 1 cent dostać było można we Lwowie 4 5 kilogramów twardego drzewa; cyfra ta odnosi się jednak tylko do cen hurtownych ; opłacając cło dostać można we Lwowie za centa tylko 1’4 kilogramom

1*4

drzewa, kosztuje więc opał gazem — = 02 czyli 20°/₀ opału drzeuem.

swoimi ludźmi i ułożeniem do

na

ćr.

str. 19jako-

oraz cenn

ik fabryki maszyn Decker frères & Cię, w Cannstatt (Wirtembergia).

Treść- Sprawy Towarzystwa. - O błędzie średnim jednostki miary i zastosowaniu wyników przy mierzeniu linii prostej, nad organizacjisłużby utrzymania przy kolejach gal. -Kilka słów wkwestyizakupna Zakładu gazowego przez gmmę m. Lwowa.

— Uwagi — Bozmaitości.

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu kosztuje 30 ct. w. a.

szyn,

PRACOWNIA STOLARSKA

'i

poleca Szan. P. T. Publiczności

Pracownię introligatorską.

dla

u.

inżynier cywilny z upoważ. rząd.

w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta, przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze na swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

Poleca

CEMENT KRAJOWY swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

BRACI WCZELAK

Pierwsze techniczne biuro

CEMENT KRAJOWY swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

« Jana Schumana

plac Maryacki 1. 9.

„mynierya i Bnflawnictwo

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i ma-, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

G. Schapira

malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstnskiej pod 1. 10.

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyldów na szkle, blasze i drzewie. Również wykonuje wszelkie roboty lakiernicze po najumiarkowańszych cenach.

BRACI WCZELAK

Lwów, ul. Łyczakowska 1. 27. wykonuje wszelkie roboty w zakres stolarstwa wchodzące i uskutecznia takowe według najnowszych wzorów i najlepszej kon-strukcyi z materyałów doborowych.

Zamówienia tak w miejscu jak i z prowincyi wykonuje jak najstaranniej po cenach nader umiarkowanych.

Lokomotywa

do budowy, o sile 23 koni, z rozsuwa!nemi kołami, w dobrym stanie do sprzedania

u firmy

lipiński, Beksiński i Synowie

w Sanoku.

J. KOSTIUK

introligator,

Rynek liczba 17.

[obok handlu p. Kleina]

Wszelkie roboty introligatorskie uskuteczniają się w jak najkrótszym czasie i po najumiarkowańszych cenach.

Cena teki na „Dźwignię“ kosztuje bez oprawy 70 ct. z oprawą I 20.

KOTLARNIA

i fabryka

wyrobów kruszcowych

LiÄBelsMiiSjnowie

w Sanoku

wyrabia kotły parowe z armaturą

i wszelkie aparaty

przelń, browarów i flestylarni.

Pierwsze techniczne biuro

c. k. wyłącznie    uprzywilejowane

iii

liai

Fr. Rychnowskiego

we Lwowie, ulioa Ossolińskich I. lO.

Pod redakcyą prof Dr. Br. Ba dziszewskiego, wychodzi we Lwowie jnż rok szósty, czasopismo

KOSMOS

organ polskiego Tow. Przyrodników imienia Kopernika.

KOSmOS wychodzi w zeszytach miesięcznych, zbroszurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w ks;ęgarni Gubrynowicza & Schmidta złr. 2. ct. 50 w Niemczech Mrk. 6.

Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

Najzupełniejsze

osuszenie murów i ścian

w budynkach starych, które wskutek wilgoci stają się niezamieszkalne, nadwątlając zdrowie mieszkańców

na

prowincyi złr. 3,

Warstwy izolacyjne murów i sklepień

budowli nowych.

Przegląd Techniczny

wykonuje za pomocą niezawodnego środka

pismo miesięczne poświęcone sprawom techniki i przemysłu. Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysknków. Warunki przedpłaty: w Warszawie: rocznie rs. 10 ; półrocznie rs. 5. Na prowincyi i w krajach Związku pocztowego : rocznie rs. 12; półrocznie rs. 6.

Prenumerować można w Re-dakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księ-^ garniach.

po cenach bardzo przystępnych, tak w miejscu jak i na prowincyi

K. Nawarski

Inżynier cywilny, przedsiębiorca budowli, zastępca c. k. uprzyw. tow. przemysł.

Ponti-Cement w Wiedniu.

Lwów. — Ulica Skarbkowska 1. 19.

Prospekta przesyła się na żądanie franko.

/A

Wyrazy do słownika technicznego,

1721.    Szydło płaskie, n. flache Ahle, i. alêne plate, a. brad-awl.

1722.    półokrągłe, n. halbrunde Ahle, f. alesoir demi-rond, a. half-round broach.

1723.    do korków, n. Absaizahle, Absatzorte.

1724.    poprzeczne, n. Querahle, Quer orte, do ściegu poprzecznego.

1725.    rymarskie, n. Ahleisen.

1726.    podwójne, n. Zweispitz, o dwóch kolcach.

1727.    z uchem, n. Einbindahle.

1728.    stolarskie, n. Markirahle.

Części składowe szydła

1729.    trzonek, n. Heft.

1730.    korzeń, n. Angel.

1731.    oporek, n. Gestemm.

1732.    kolec, n. Spitze.

1733.    Toczenie, n. Drehen, Drechseln, f. travail au tour, a. turning obrabianie przedmiotów na tokarce.

1734.    w powietrzu, n. Freidrehen, f. tourner en Vair.

1735.    na kłach, n. Drehen zwischen den Spitzen.

1736.    na płask, n. Plandrehen, flachdrehen, f. façoner une surface, plane au tour, a. face, surface.

1737.    Tokarnią, n. Dreherei, f. atelier de tourneur, a. turners shop, miejsce lub zakład wyrobu przedmiotów toczonych.

1738.    Tokarstwo, n. Dreherei, f. art da tourneur, a. art of turning, rzemiosło.

1739.    Tokarz, n. Dreher, Drechsler, f. tourneur, a. turner, mieślnik.

rze-

1740.    Tokarka, n. Drehbank, Drechselbank, f. tour, a. lathe, turning-lathe, maszyna do obtaczania przedmiotów.

Jej części składowe:

1741.    stół, n. Gestell,    f. établi, bâti, banc, a. frame.

1742.    belki stołu, n. Wangen, f. jumelles, coulisses, &.bed,bearers, cheeks.

1743.    kozły, n. Docken dwojakie.

1744.    stały, kozioł wrzeciona, n. Spindeldoke, Spindelstock, f. poupée fixe, a. head - stock, mandril - stock.

1745.    ruchomy, kozioł przesuwalny, n. Reitstock, Spitzdocke, führende Docke, f. poupée mobile, poupée à pointe, contre poupée, a., sliding puppet.

1746.    wrzeciono tokarki, n. Spindel, Laufspindel, f. arbre, a. mandril.

1747.    trzpień, n. Reitnagel, Pinne, f. pointe, contre - pointe, a. back center.

1748.    koziołek pomocniczy, n. Setzstock, Hilfsdocke, Lunette, Brille, f. poupée a lunette, a. collar plate.

Stocke, f. poupées, a. pupets, bywają

104

1791.    widłowate z przyciskiem, n. Spindel mit Pressflügel, f. broche à bobine comprimée, a. presser.

1792.    Hrężułko, n. Wirtel, f. peson, a. spindel - ring, obrączka osadzona na wrzecionie.

1793.    Sprzęganie wozów (kolejnictwo) n. Kuplung der Wagen, Kuppeln der Wagen, f. coupplement des Wagons, spinanie wozów sprzęgłami.

1794.    Węzeł (budowa mostów) n. Knoten, i. noeud, a. knot, wzajemne połączenie kilku krzyżujących się części konstrukcyjnych dźwigara.

1795.    nitowany n. genieteter Knoten, f. noeud à rivet, a. riveted knot.

1796.    sworzniowy n. Bolzen-Verbindung, f. noeud o boulon, a. bolted knot, gdy połączenie uskutecznione sworzniem.

1797.    Wielobok sił (m e c h a n. t e o r e t.) n. Kräftepolygon, f. polygon de force, a. polygon of forces, każdy z boków przedstawia wykreślnie kierunek i wielkość jednej siły danego układu.

1798.    Wielobok sznurowy (mech. teoret.) n. Seilpolygon, f. polygon funiculaire, a. polygon of strings, polygonal frame, wielobok, którego wierzchołki leżą w promieniach działania sił, a którego boki są kolejno równoległe do przekątni poprowadzonych z bieguna do wierzchołków wieloboku sił.

1799.    Wozowe za spóźnienie n. FristüberSchreitungs-Wagenmie-the, f. redevance de retard, należytość za spóźnienie w odstawie wozów.

1800.    Wykop boczny, rezerwa (bud. kolei) n. Seitenentname, Materialgraben, wykonany dla uzyskania ziemi na nasyp.

1801.    Zacios (bud. kolei) n. Ausdechslung, Dexclfläche, ukośnie ściosana powierzchnia pokładu tam, gdzie ma być przytwierdzoną szyna.

1802.    Zapis towarów (kolejnictwo) n. Buchen der Güter, Einträgen der Güter, f. enregistrement, a. booking of goods,

1803.    Zetknięcie szyn, styk szyn (bud. kolei) n. Schienen-stoss, f. assemblage, joint, a. joint, miejsce, gdzie czołami do siebie przypierają dwie szyny toku.

Jj®?* Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie“. — Ulica Watowa l. 4.

Z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

Jego rodź aj e:

1770. dłótko tokarskie, n. Drehstichel, Grabstichel, f. burin, a. turning graver.

1753.    suport zwrotny, n. Kugelsuport, f. chariot circulaire, chariot tournant, chariot pivotant, a. revolving slide-rest.

1754.    oprawa, n. Futter, Patrone, f. mandrin, a. s/mdfc.

1755.    kieł, n. Körner, Spitze, f. pointe, a. powć center.

1756.    chwjtnik, n. Führer, Mitnehmer, f. piece servant à co-muniquer le mouvement de l’arbre à l'objet qu'on veut tourner, a. driver, carrier.

1757.    wysokość toku, n. Dockenhöhe, Spitzenhöhe, oddalenie osi wrzeciona od stołu.

1758.    szerokość toku, n Dockenweite, Spitzenweite, największe oddalenie kozłów mierząc między kłami.

1759.    Tokarka drążkowa, n. Prisma-Drehbank. i tour abarre, tour a verge, a. bar-lathe, mająca zamiast stołu o dwóch belkach, jedną belkę.

1760.    Tokarka z następem, n. Fussdrehbank, f. tewr au pied, a. foot-laihe, poruszana nogą.

1761.    pociągowa, u. Paralleldrehbank, Leitspindelbank, Cylinder-drehbank, Drehmaschine, Fgalisirdrehbank, f. tewr parallel, tour cylindrique, tour à chariot, a. stette lathe.

1762.    o jednym koźle, n. Plandrehbank, Scheibendrehbank, f. tewr à plateau, tour à l'air, a. surface • lathe.

1763.    do kół, n. Päderdrehbank.

1761. blacharska, n. Druckdrthbank, f. te^r presseur, tour à amboutiv, tewr a repousse

1765.    o dwóch nożach, o dwóch suportach, n. duplex-Drehbank, f. tewr a double outils, a. duplex-lathe.

1766.    zwykła, o dwóch kozłach, n. Spitzendrehbank, f. tour à pointes, a. center lathe.

1767.    imadłowa, tokareczka, n. Drehstuhl, î. tour d'horloger, tour à Varchet, a. turn-bench, turn.

1768.    giloszerka, n. Guilloschirmaschine, f. machine a guillocher, tour à guillocher, tour à rosette, a. rose engine.

1769.    nóż tokarski, n. Drehstahl, Dreheisen. Drehmeissei, f. f. outil à tourner, a. turning tool, narzędzie do toczenia przedmiotów.

1749.    suport, n. Auflage, f. support, a. rest, bywa:

1750.    stały, n. /este Auflage, /estes Support, f. support fixe, a. slide-rest, sliding rest.

1751.    pociągowy, n. Leitspindelauflage, f. support à chariot, a. steete.

1752.    wrzeciono pociągowe, n. Leitspindel, f. ar&re, a. turning arhor.

1776.    Trzepanie lnu, (przemysł), n. Schwingen, Schwingeln, f. teiller, espader, secouer, a. beating, swinging, scutching.

1777.    Trzepaczka, n. Schwinge, Schivingmesser, Schwingbeil, f. ecauge, espede, dogue, a. swingle - dog, swing-knif, sword, narzędzie do trzepania lnu, konopi i t. d.

1778.    Trzeparka, n. Schwingmaschine, f. machine à teiller, a. swing ling - machine, scutching - machine, przyrząd mecha -niczny do trzepania lnu, konopi i t. p.

1779.    pakuły, kłaki, n. Titer«/, Hede, f. etoupe, rebut de pilasse,

tow, hards, włókno krótkie, odpadające przy trzepaniu i czesaniu lnu, konopi i t. p.

1780.    Wiertak, n. Reibahle, lieibbohrer, Ausreiber, f. alćsoir, écarissoir, broche, a. Wmer, br^ach, rosebit, opening bit, narzędzie służące do powiększania i wygładzania dziur.

Rodzaje wiertarek, do obrabiania metali, do wyrazu 441.

1781.    Wiertarka pozioma, n. Horizontal - Bohrmaschine, i. machine à percer horisontale, a. horizontal drilling machine.

1782.    pionowa, n. Vertical-Bohrmaschine, f. machine à verticale, a. vertical drilling machine.

1783.    o ruchomej osadzie, n. Radialbohrmaschine, Krahnbohr-maschine, f. radiale, machine à percer radiale, a. radial drilling - machine.

1784.    ścienna, n. Wandbohrmaschine.

1785.    pociągowa, posuwista, n. Langlochbohrmaschine, Nuthen-bohrmaschine.

1786.    przenośna, n. tragbare Bohrmaschine.

1787.    Wrzeciono, (przędzalnictwo) n. Spindel, f. broche, a. spin die, narzędzie do skręcania i nawijania przędzy.

1788.    ręczne, n. Handspindel, Spindel, f fuseau, a. spindle.

1789.    u kołowrotka, przędziarki, n. Spindel eines Spinnrundes, einer Spinnmaschine, f. broche, a. Spindle.

1790.    widłowate, n. Spindel mit Flügel, bywa:

percer

a.

1773.    d. 0 ostrzu prostem, n. Schlichtstahl, f. burin droit, a. fiat tool.

1774.    tłok tokarski, n. Druckstahl, f. owte7 « rzędzie używane przy tokarce blacharskiej.

1775.    Otoczki, wytoczki, n. Drehspäne, f. copeaux, coupeaux, a. turning shavings, odpadki materyału przy obrabianiu na tokarce.

repousser, na-

1771.    d. o ostrzu łukowatem, n. Schrotstahl, f. gouge, a. round tool.

1772.    d. o ostrzu szpiczastem, n. Spitzstahl, f. grain d'orge, a. point-tool.

OS