Prenumerata z przesyłką poczto-ivą w Austryi wynosi rocznie

półrocznie ....    3    „

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

.    6 złr.

DŹWIGNIA

BedaJccya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4.

Zużytkowane artykuły będą wredług umowy honorowane.

Członkowie Towarzystwa otrzymują to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE,

Rękopisma nie użyte '/.wraca Redakcj a na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie : Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej ; Eudolf Kołodziej, inżynier-elew kolei Karola - Ludwika ; Napoleon Koyats, inżynier kolei Lwowsko - Czerniowfieckiej i Henryk Walter, c. k. starszy

komisarz sńrnictwa.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, inżynier cywilny z upoważ. rządowem.

Sprawozdanie

z Walnego Zgromadzenia odbytego na dniu 29. stycznia 1881.

Przewodniczący p. bar. Gostkowski. Obecnych 117 członków. Keferent ze strony Zarządu p. Stwiertnia.

Po skonstatowaniu kompletu wymaganego statutem, wzywa p. przewodniczący na sekretarzy pp. Poźniaka i Świątkowskiego, gajając posiedzenie przemową,- w której wita obecnych członków i ciągły rozwój Towarzystwa. Protokół z ostatniego Walnego

za-

zaznacza

Zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu sekretarzowi Towarzystwa p. Stwiertni, który odczytuje następujące sprawozdanie Zarządu z czynności Towarzystwa za rok 1880:

„Szanowne Zgromadzenie ! Ustawa nasza nakłada na członków obowiązek : zbadać raz do roku bilans materyalnego i moralnego majątku Towarzystwa, aby zapaść mógł wyrok, czy i o ile Towarzystwo w ubiegłym roku działalność swoją skutecznie rozwijało, i co uczynię wypada, aby w przyszłości nietylko zachowanem było to, co mysi i mozolna praca, mężów jednego zawodu przez lat kilka stworzyły, lecz aby także nagromadzony kapitał przynosił procenta, z którychby z czasem nowe zapasy ku chwale członków a pożytkowi kraju powstawać mogły.

O materyalnym majątku Towarzystwa ma zdać sprawę komisya lustracyjna, o moralnym zaś Zarząd.

Walne Zgromadzenie, jako najwyższy trybunał dla spraw Towarzystwa, ma do spełnienia szczytne zadanie, bo od jego zapatrywań i światłych rad zależy dalszy kierunek Towarzystwa, zależy dobro i przyszłość instytucyi, która obrała sobie wdzięczne lecz trudne do

uprawy pole.

Niezawodnie każdego z obecnych sprowadziło tutaj głębokie przekonanie, iż idea przewodnia, na usługi której każdy z członków

gotów prace i trudy swoje poświęcić, nie doznała uszczerbku w im stopniowym rozwoju i że do wytkniętego celu, bodaj o krok przez jednoroczną działalność Towarzystwa znowu się zbliżyliśmy.

Przybyła więc w historyi Towarzystwa nowa karta, na której z prawdziwem zadowoleniem odczytać można, iż sile asymilacyi za-wdzięczyć należy, że nie jedna dobra sprawa obchodząca interes tak naukowy jak i społeczny techników, poruszoną została; że głos po-

swoim sztandarze wypisało,

swo-

Zadanie to jest nam bardzo ułatwione przez organ naszego Towarzystwa, który co miesiąc umieszczając sprawozdania o ruchu Towarzystwa daje członkom możność śledzenia każdego kroku, jaki Zarząd podczas swego urzędowania czyni.

Aby jednak stworzyć sobie obraz czynności Towarzystwa, ko niecznem jest przypomnienie wybitniejszych momentów z jednorocznego życia i wszelkich objawów, jakich w tym czasie dostrzedz można było.

Zaczniemy przeto najpierw od głowy Towarzystwa t. j. Zarządu,, który ukonstytuowawszy się na dniu 9. lutego 1880 r. wybrał z pomiędzy siebie sekretarzem p. Stwiertnię, zastępcą sekretarza p. Sa-rego, a skarbnikiem p. Góreckiego.

Posiedzeń odbył Zarząd 14, z tych 2 nadzwyczajne.

Z wielką ostrożnością przystępował Zarząd do uchwał, gdyż nie chcąc w ciasnem kółku przesądzać światłego zdania mężów stojących po za Zarządem, wzywał do ważniejszych spraw komisye, których wnioski służyły dopiero za podstawę dalszych zarządzeń. Komi-syj takich było czynnych w ubiegłym roku administracyjnym sześć, a mianowicie :

komisya dla urządzenia wykładów publicznych ,

„ dla oceny projektu regulacyi Dniestru, opracowanego przez.

członka p. inżyniera Łuniewskiego,

„ dla sprawy ochrony pamiątek architektonicznych we Lwowie, „    dla kongresu austryackich techników,

„    dla spraw ustawy budowniczej i

„    dla reformy szkół średnich.

Oprócz tego istnieją jeszcze dwie komisye, które dotychczas Zarządowi odnośnych wniosków nie przedstawiły.

W ważniejszych sprawach wniósł Zarząd do korporacyj parlamentarnych i władz następujące petycye :    1. do Wys. Sejmu w spra

wie przyznania głosu wirylnego każdoczesnemu rektorowi szkoły politechnicznej; w sprawie reformy szkół średnich i w sprawie zaprowadzenia języka polskiego na wybudować się mającej kolei transwersalnej. 2. do Lady miasta Lwowa i rządowego konserwatora w sprawie ochrony pamiątek architektonicznych.

Zarządowi udało się także być pomocnym w wynalezieniu

za poleceniem Towarzystwa

zajęcia dla jednego z członków, który uzyskał posadę urzędnika przy kolei Łupkowskiej.

czucia obowiązków, jakie Towarzystwo na zdołał zachęcić ogół naszych członków do wytrwałości w podejmowaniu pożytecznych prac, utrzymujących ciągłość akcyi, która stanowi niezawodnie pierwszy warunek duchowego rozwoju jednostek, zbliżonych idealnym interesem, jaki przedstawia dążność wzbogacenia wiadomości naukowych i polepszenia społecznych stosunków. Nie wdzięczniejszego zadania, jak popieranie naukowych i społecznych interesów naszego zawodu, będącego niezawodnie najsilniejszem ogni-łańcuchu, który wiąże myśl i czyn człowieka dla spełnienia jego wzniosłego posłannictwa. Z każdem jednak wdzięcznem zadaniem wiąże się trudność w jego rozwiązaniu, a sprawozdanie nasze właśnie wykazać, jakie trudności Towarzystwo w ostatnim roku pokonało.

Zaufanie, z jakiem Szanowni Panowie opiekę nad Towarzystwem wybranemu przed rokiem Zarządowi przez Waszą wolę powierzyliście, dyktuje temuż obowiązek, zdać sprawę o tern, w jaki sposób gospodarował przez rok jeden i czy zrozumiał potrzeby tych, którzy

Ogółem wpłynęło 520 spraw, które bądź to prezydyum w wła-

załatwił. Nietylko liczba spraw,

snym zakresie, bądź też Zarząd sam lecz doniosłość ich dowodzi o wielkim ruchu, jaki w Towarzystwie

wem w

go na to miejsce zaszczytne powołali.

ma

ma

panował, a jeszcze żadnego roku nie było takiej ozywńonej wymiany myśli członków zamiejscowych z Zarządem, tudziez z Towarzystwami technicznemi, innemi instytucyami i zakładami naukowemi.

Towarzystwo skorzystało z tego, bo zawiązało bliższe stosunki z wszystkiemi austryack. Towarzystwami technicznemi. Jednem sło-korespondencye, jakie prowadziło prezydyum były tak rozgałęzione, że szczególnie w ostatnich 3 miesiącach, pomimo wielkiego natężenia, zaledwie ten nawał materyału pokonać mogło.

W roku administracyjnym przystąpiło do Towarzystwa 47 członków zwyczajnych, a wystąpiło 13 członków. Nieubłagana śmierć zażądała także i w tym roku ofiary i wyrwała z naszego koła ś. p. Leopolda Zielińskiego, inżyniera kolei Karola Ludwika. Niech mu ziemia lekką będzie, jak ciężkim jest żal, który po sobie pozostawił pomiędzy kolegami i tymi, którzy go bliżej znali!

wem

w wy-

Towarzystwo mając zawsze na oku obowiązki, jakie każda in-stytucya publiczna względem społeczeństwa spełnić winna, nie bjdo obojętnem dla wypadków, które nieszczęśliwym braciom na Szląsku pruskim odebrały możność dalszej egzystencyi. Towarzystwo pospieszyło z moralną pomocą i urządziło na dochód głodnych Szlązaków cztery odczyty publiczne, które wprawdzie zaledwie kilkadziesiąt złr. dochodu przyniosły, lecz w każdym razie skromny ten datek dowiódł szlachetnych tendencyj Towarzystwa.

Komisya słownikowa nie przestawała kroczyć na obranej drodze. | szych społecznych stosunków i czy wywoła postęp w wyborze środ-Z mozołem i trudem wzbogacała język ojczysty bądź to nowymi wy- | ków cywilizacyi ? razami, bądź też przypominała dawno zapomniane termina. Praca tej komisyi, która dopiero po kilku latach doczekać się może swego ukończenia, już teraz zaczyna budzić interes u naszego ogółu. Niezaprzeczone uznanie należy się też tym członkom, którzy nie zważa- austryackich techników zgromadził inżynierów i architektów z całej jąc na trudności wielkie, zachęceni interesem naukowym oddają się j Austryi, którzy należąc do rozmaitych narodowości, w) odmiennych

wprawdzie żyją warunkach, lecz pod względem zawodowym tym samym prawom podlegają.

Dla tego też tylko wtedy może nastąpić podniesienie znaczenia stanu naszego, gdy w’szyscy pracownicy zbliżeni przez wspólny interes, polepszenia swoich stosunków domagać się będą.

Tą też myślą kierował się Zarząd, kiedy w Towarzystwie wie-rozsze- | deńskiem przedstawił projekt zjazdu.

Że uchwały kongresu jeszcze dzisiaj skutku odnieść nie mogą, łatwo da się wytłómaczyć, gdy się zważy, że od samego początku powstania zawodu technicznego w Austryi .aż po dziś dzień, ani rząd, ani też parlament, pod względem wykonywania zawodu technicznego nie zarządził skutecznych środków w drodze ustawodawstwa, któreby zreformowały dawno a dawno przeżyte urządzenia

z prawdziwem zamiłowaniem tej cichej, produktywnej pracy.

„Dźwignia“, organ Towarzystwa, nie przestaje zyskiwać sobie coraz większych sympatyj w kołach technicznych, czego najlepszym dowodem wrzrost liczby autorów, poświęcających rozprawy swoje dla pożytku czytelników. Przez 5 miesięcy drukowano „Dźwignię“ w 600 egzemplarzach, zaś w ostatnich 7 miesiącach w 650 egzemplarzach.

W miesiącu sierpniu doznał format „Dźwigni“ zmiany przez rżenie czasopisma o 1 ćwiartkę druku, a natomiast przeznaczono tylko jedną ćwiartkę na inseraty. Powodem takiego zarządzenia była okoliczność, iż redakcya posiadała dosyć znaczny zapas artykułów, a inseraty mało dochodu przynosiły. Nieznaczne to wprawdzie powiększenie objętości pisma, w każdym razie jest wzbogaceniem treści.

„Dźwignia“ rozeszła się w ciągu roku w 7550 egzemplarzach, a nakład został zupełnie wyczerpany tak, iż obecnie nie ma z tego roku ani państwowe, jednego rocznika do pozbycia. Bezpłatnych egzemplarzy rozesłano 30,

z tych 5 obowiązkowych, resztę zaś rozmaitym stowarzyszeniom znacznie postąpiły, iż stworzyły nowe gałęzie zawodowe, przecież nie technicznym i akademickim w kraju i zagranicą, tudzież Bedakcyom j poczyniono od tego czasu żadnych zmian w organizacyi państwowej,

chociaż ogólny interes tego wymaga.    * '

Pierwszy kongres austryackich inżynierów’ i architektów był przeto inauguracyą tego okresu, w⁷ którym sami technicy podjęli pracę skierowaną ku reformie urządzeń państwowych pod wzgiędem

„Dźwignia“ umieszczając oryginalne prace członków przy czy-

wykonywania zawodów technicznych. A każdy technik to przyzna, że nia się niezawodnie do wyrobienia samodzielności poglądów, a będąc j obrana droga jest najwłaściwszą, gdyż sam zawód nasz przynosi ze łącznikiem członków, kieruje myśli wszystkich ku

w 60 tomach.

naszemu wspólnemu ! sobą to przekonanie, iż pomoc własna jest najpewniejszą.

Że obrady I. kongresu zakończyły się powszechnem zadowoleniem, o tern pisały prawie wszystkie czasopisma techniczne. Nie możemy jednak powstrzymać się od powtórzenia bodaj kilku następujących słów, które prezydent kongresu, starszy radca budownictwa, p Schmidt przemówił do delegatów naszego Towarzystwa przy okazyi zamknięcia obrad : „Wierzcie mi Panowie, że świetny rezultat obrad kongresu, który wprawdzie tylko dwie, ale za to wielkiej doniosłości

Towarzystwo liczy przeto 580 członków zwyczajnych, i 2 członków korespondentów. Z członków zwyczajnych liczy Towarzystwo 264 miejscowych a 316 zamiejscowych.

'W najodleglejszych zakątkach naszego kraju, jako też w Bu-munii było Towarzystwo zastąpione przez 18 reprezentantów, którzy z wielką wytrwałością usługi swoje sprawie naszej ofiarowali. Przyczyniali się oni bowiem do rozpowszechniania tendencyj towarzystwa, ich wpływom i zabiegom zawdzięczyć należy przystąpienie znacznej liczby nowych członków zamiejscowych, oni czuwają nad regularnem uiszczaniem wkładek, tych jedynych środków materyalnych Towarzystwa. Cześć przeto mężom, których bezinteresewna praca sokim stopniu do rozwoju Towarzystwa się przyczynia.

Zgromadzeń tygodniowych odbyło się w ciągu roku administracyjnego 20.

Urozmaicone temata, omawiane na zgromadzeniach, przyczyniły się niemało do wzbudzenia zamiłowania do dalszego kształcenia się, celem zbadania ukrytych prawd i urządzeń, jakie niepowstrzymany postęp nauki i sztuki z każdj m dniem z sobą przynosi ; również nadmienić wypada, iż poczynione na zgromadzeniach tygodniowych wnioski poruszyły najdonioślejsze sprawy w rzeczach naukowych i społecznych, które Towarzystwu zjednały powszechne uznanie.

W porze letniej urządził Zarząd wycieczkę do Przemyśla i Krasiczyna, a niezawodnie każdemu z uczestników pozostała jeszcze w miłej pamięci serdeczna gościnność, z jaką członkowie naszego Towarzj^stwa przez dostojny dom książąt Sapiehów i członków w Przemyślu przyjmowani byli.

czasopism.

O kierunku redakcyi pisma decydował komitet redakcyjny. Baz na miesiąc odbywaj komitet posiedzenia, na których omawiano ocenę artykułów i uchwalano program numeru.

ognisku. Dla tego też zaprzeczyć się nie da, iż z czasem stanie na tern stanowisku, na którem ją -wszyscy widzieć pragniemy.

Środki naukowe Towarzystwa stanowią : biblioteka i mały zbiór kamieni budowlanych.

W roku administracyjnym zakupił Zarząd kilka dzieł, a członkowie pamiętając o przysłowiu : „Ziarnko do ziarnka, a będzie miarka“ nie przestawali także zasilać biblioteki swojemi darami.

Księgozbiór liczy 164 dzieł w 342 tomach i 354 numerów rozmaitych czasopism. Kilku członków pospieszyło także w tym roku z nadesłaniem okazów kamieni budowlanych, czem również do wzbogacenia naszjmh środków się przyczynić raczyli.

W porównaniu z rokiem 1879 przybyło do biblioteki 43 dzieł Oby piękne przykłady ofiarności zachęciły także innych do nowych czynów, umożliwiających nabycie środków, bez których szlachetna walka, do celu prowadząca, jest bardzo utrudnioną.

Aby umożliwić członkom obznajomienie się z bieżącą literaturą techniczną, postanowił Zarząd z nowym rokiem urządzić czytelnię dla członków w biurze Towarzystwa, gdzie kilkanaście czasopism technicznych będzie wyłożonych. Że środek ten zdoła w wysokim stopniu przyczynić się do rozwoju Towarzystwa, nie potrzebujemy dodawać, gdyż samo zbliżenie się kolegów pracujących w rozmaitych kierunkach zawodowych, wywmła niejedną pożyteczną sprawę i zrodzi niejedną zdrową myśl, która bez zachęty drugich może nigdy nie zostałaby zużytkowaną.

Tym sposobem wznowdą się węzły przyjaźni, która człowieka tylko uszlachetnić może.

Zbliżamy się ku końcowi naszego sprawozdania i dla tego pozwalamy sobie tylko przypomnąć Szanownemu Zgromadzeniu dwie daleko sięgające sprawy, które przez Towarzystwo poruszone zostały, a śmiało rzec można, zwróciły na siebie uwagę całego kraju i zagranicznych Towarzystw technicznych.

Sprawa reformy szkół średnich, podniesiona przez Towarzystwo w Sejmie, zajęła najpotężniejsze umysły w naszym kraju i spowodowała uchwałę naszego ciała parlamentai-nego, żądającą zmianę ustroju szkolnictwa. Jeżeli nadto rozważymy, iż petycya Towarzystwa doznała poparcia z całego kraju, gdyż od Bad gminnych, powiatowych i in-stytucyj naukowych, natenczas z radością skonstatować możemy, że Towarzystwo zrozumiało swój wzniosły cel, a pamiętając o prz3⁷szłości młodego pokolenia, zwróciło uwagę kraju na złe, którego skutki najbardziej stan techniczny dotkliwie uczuwa. Czy ten poważny krok Towarzystwa zdoła przyczynić się w przyszłości do polepszenia na-

Nie mniej ważną sprawę, żywro obchodzącą cały stan techników, podniosło Towarzystwo przez zainicyowanie kongresu austryackich techników, który się odbył w Wiedniu w⁷ październiku r.. z. Kongres

Pomimo, że od kilkudziesięciu lat nauki zastosowane tak

na

mogą one

atywą swoją zawodowi technicznemu niezaprzeczoną usługę wyrządziło. Gdyby przez rok cały Towarzystwo tylko te dwie tu omówione sprawy było podniosło, miałoby w każdym razie do wykazania

przez udzie-

mu

Na wniosek p. Długo szewskiego uchwala zgromadzenie objawione życzenia i uwagi pow'ziąc do wiadomości i wyrazić ustępują-Zarządowi podziękowanie przez powstanie za wytrwałą pracę i

Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu.

wzma-

powodem do budowy pierwszej kolei w Czechach.

torach kolejowych zużywa się bardzo wiele

p. przewodniczący, iż na żelaza, gdyż podczas ruchu pociągu ściera się szyna i koło. Doswiad-

kilometer 100 9j

na

wszystkich

Nasuwa się pytanie, co się dzieje z taką wielką masą zelaza

na to, że to żelazo

cydować w sprawie, która wsz

nie

skiego osobnej an zastanowić się miała“. P. przewodniczący oznajmia, iz w obec licznego poparcia wniosku odsyła takowy do Zarządu. P. Chowaniec czyni wniosek, aby jedna sobota w miesiącu była przeznaczoną wyłącznie dla omawiania spraw Towarzystwa. Pp. Maszkowski i Darowski popierają ten wniosek. P. przewodniczący oznajmia, iż także ten wniosek odsyła do Zarządu. W końcu oświadcza p. przewodniczący, iz z powodu nadchodzących świąt Bożego Narodzenia odbędzie się stępne posiedzenie d. 8 stycznia 1881 r. Przy tej sposobności składa przewodniczący członkom serdeczne życzenia wesołych świąt i

P-

myka posiedzenie.

Zgromadzenie odbyte na Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecnych 59 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia, oznajmia

ostatniem zgromadzeniu wniosek

na

dzień 29 stycznia

na

na

słów ego. Nadto ozn

ostatniem posiedzeniu, założyć dla członków czytelnię, w której

rezolucye uchwalił, każdemu zaimponować musiał. Bywałem w życiu rozmaitych zgromadzeniach, lecz tak głębokiego wrażenia jak tutaj nigdzie nie odniosłem. Kiedy sobie przypomnę tę powagę i doniosłość, z jaką reprezentanci rozmaitych Towarzystw sprawy swego stanu traktowali, tę potęgę logiai i świetność elokwencji u wszystkich mówców, tę świadomość ważności zadania u zgromadzonych, te myśli głębokie, które ze spokojem wygłoszone zostały, natenczas dumny jestem z tego, iż będąc prezydentem austryackiego Towarzystwa inżynierów, miałem zaszczyt przyjmować tak światłe grono mężów pracujących nad jednem dziełem“.

Oto mniej więcej słowa prezydenta, który kierował obradami ; przekonać nzjobojętniejszego, że Towarzystwo nasze inicy-rezultat pozytywny.

Zarząd ustępując z miejsca zaszczytnego, na które wolny wybór kolegów' i przyjaciół go powołał, składa swój mandat jako wygasły w te ręce, z których je przed rokiem otrzymał, i odnosi to błogie przekonanie, iż wprawdzie nic nowego nie stworzył, lecz to, co było, przynajmniej utrzymać potrafił.

Zarząd spełniwszy obowiązek swój sumiennie i uczciwie, wedle możności słabych sił swoich, oddaje klejnot mu powierzony przyszłemu Zarządowi z tern serdecznem życzeniem, aby mu się udało tego dokonać, czego chęć sama dotychczas uczynić nie zdołała.

W końcu raczcie Szanowni Panowie przyjąć serdeczne podziękowanie Zarządu za łaskawe poparcie, któregoście lanie światłych rad i wskazówek, przez swoje wytrwałe współpra-cowmictw'o, użyczali. Przy tej tylko pomocy umożliwiliście Szanowni Panowie Zarządowi spełnić bodaj w części trudną powinność oby-

watelską.

Niechaj gorliwość Wasza i dbałość o przyszłość idei, także w nadchodzącym roku będzie nieodstępnym towarzyszem każdego usiłowania Towarzystwa, niechaj myśl zrodzi nowe czyny, a wtedy drzewko przed 4 laty zaszczepione, przybierze na sile, a rozłożyste gałęzie jego utworzą cień, który posłuży za schronienie dla jednostek oderwanych srogą walką o byt, od życia duchowego“.

W dyskusyi nad sprawozdaniem zabiera głos p. Bieńkowski, który podnosi potrzebę zakładania fiłij na prowincyi, tudzież wyraża życzenie, ażeby redakcya rDźwigniu uwzględniała więcej krajowe sprawy techniczne. Nad poczynionymi uwagami wywiązała się dysku-sya, w której wzięli udział pp. Łaba, Tuszyński, Stwiertnia i p. prze-

wodniczący.

cemu

trudy podjęte dla rozwoju Towarzystwa.

Na wniosek p. prof. Bykowskiego uchwala zgromadzenie zmienić porządek dzienny o tyle, by przed wysłuchaniem sprawozdania komisyi. lustracyjnej przystąpiono do wyboru nowego Zarządu. Na skrutatorów zaprasza p. przewodniczący pp. Baranowskiego, Długo-szewskiego i Tuszyńskiego.

Imieniem komisyi lustracyjnej zdaje sprawę p. Laba o stanie fnnduszów Towarzystwa za rok 1880. Dochody wynosiły w ubiegłym roku administracyjnym 3.700 złr. 40'/₂ ct. a. w., wydatki 2.078 złr. 23 ct. a. w., a w kasie pozostaje 1.022 złr. 17*/₂ ct. Zaległe wkładki członków wynoszą 1.515 złr. 50 ct. a. w. Na wniosek komisyi lustracyjnej udziela zgromadzenie jednogłośnie absolutoryum Zarządowi za

rok 1881.

Nad wnioskami komisyi lustracyjnej co do prowadzenia ksiąg i ściągnięcia zaległych wkładek wywiązała się ożywiona dyskusya, w której zabierają głos pp. Patelski, Górecki. Pragłowski i Darowski. W końcu uchwala zgromadzenie na wniosek p. Łuniewskiego odstąpić wnioski komisyi lustracyjnej do zbadania nowemu Zarządowi.

Wynik wyboru okazał się następując!' : prezesem Towarzystwa obrano p. Romana bar. Gostkowskiego, inspektora kolei Albrechta ; zastępcą prezesa p. Ludwika Raciborskiego, starszego inżyniera Wydziału krajowego. Na członków Zarządu obrani pp. Juliusz Bykowski, profesor szkoły politechnicznej; Bronisław Bauer, architekt ; Wincenty Górecki, inżynier miejskiego urzędu budowniczego; Zygmnnt Kędzierski, inżynier cywilny z upoważnieniem rządowem; Napoleon Ko-vats, inżynier kolei Czerniowieckiej ; Franciszek Patelski, inżynier-

asystent kolei Karola Ludwika; Kazimierz Xawarski, inżynier; Ludwik Radwański, inżynier cywilny z upoważn. rządowem; Henryk Stahl, inżynier Namiestnictwa i Paweł Stwiertnia, inżynier-elew kolei Karola Ludwika.

Członkami komisyi lustracyjnej obrani pp. Bronisław Babel, inżjmier-asystent kolei Karola Ludwika; Jozef Jägerman, inżynier cywilny z upoważn. rządowem; "Wiktor Łaba, inzynier-elew kolei Karola Ludwika; Jan Łuniewski, inżynier Wydziału krajowego i Józef Saare, inżynier Namiestnictwa.

Na tern zamknięto posiedzenie.

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 18 grudnia 1880 r. Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecnych 47 członków.

Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu p. Bablowi, który odczytuje rzecz „o naszych potrzebach“. P. prelegent omawiając główne artykuły, których do zaspokojenia naszych potrzeb fizycznych używamy, podaje ciekawe daty statystyczne, wykazujące ganię się potrzeb ludzkich z postępem cywilizacyi. Następnie podnosi p. prelegent wpływ wynalazku maszyny parowej i telegrafu na uszlachetnienie potrzeb duchowych człowieka.. Zgromadzenie przyjęło odczyt z uznaniem. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. przewodniczący a nawiązując do produkcyi soli nadmienia, iż sól stała się

Nadto nadmienia

czenie wykazuje, że po przejściu pociągu ubywa czyli J/₁₀ żelaza. Tym sposobem ubywa rocznie na kolejach świata więcej żelaza, aniżeli potrzeba było takowego do wybudowania wszystkich dróg żelaznych w całej Austryi, gdyż długość torów wszystkich kolei w całym świecie wynosi 3 miliony kilometrów.

przez tarcie utraconą ? Chemicy odpowiadają rdzewieje, następnie łączy się woda z rdzą i przez to tworzą się wody mineralne.

P. prof. Maszkowski przypomina sprawę reformy szkół średnich. którą Towarzystwo swojego czasu w Sejmie podniosło. W skutek odnośnej uchwały Wysokiego Sejmu, powierzył Wydział krajowy zwołanie ankiety dla reformy szkół średnich Akademii umiejętności w' Krakowie, która jednak w skład tej ankiety nie powołała Towarzystwa politechnicznego. Obawiać się przeto trzeba, iz w skład tej ankiety wejdą sami pedagogowie, ktôrj'ch zdanie nie powinno de-

ystkie warstwy naszego społeczeństwa żywo obchodzi. Z tego powodu czyni p. prof. Maszkowski następujący wniosek : Szanowne Zgromadzenie zechce się zastanowić, czy należałoby zwołać z ramienia Towarzystwa politechnicznego i lekar-kiety, któraby nad planem reformy szkół średnich

na-za-dniu 8 stycznia 1881 r.

p. przewodniczący, iż ńchwalony p. prof. Maszkowskiego, odstąpił Zarząd do zbadania osobnej komisyi, która swojego czasn ułożyła petycyę do Sejmu. Co do wniosku p. Chowańca, także na ostatniem zgromadzeniu uchwalonego, uczyni Zarząd w miesiącu styczniu wyrażonemu życzeniu zadość, przez poświęcenie jednej soboty dla omówienia wyboru nowego Zarządu. Zzrząd uchwalił zwołać Walne Zgromadzenie b. r. o godzinie 6 wieczorem do sali rysunkowej muzeum przemy-ajmia p. przewodniczący, iż Zarząd uchwalił swem

dziennego przystąpiono do wyboru komitetu przedwyborczego, mającego się zastanowić nad nowym wyborem Zarządu. Przewodnictwo obejmuje p. prof. Maszkowski do tego przez zgromadzenie uproszony. Przez aklamacyę wybrano do komitetu przedwyborczego następujących członków: pp. Darowskiego, Gajewskiego, Cieślikowskiego, Pra-głowskiego i prof. Maszkowskiego. Na tern zamknięto posiedzenie.

znajdować się będzie około 30 czasopism technicznych. Bliższe szczegóły zostaną później ogłoszone. (Oklaski). W końcu wzywa p przewodniczący komisyę dla sprawy szkoły garncarskiej, aby się zechciała ukonstytuować, gdyż kilkakrotne wezwania prezydyum nie skutkowały. Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu p. Thulliemu, który mówi : „O nowszych poglądach na teoryę sklepień“. P. prelegent zaznacza stanowisko, jakie teorya sklepień w najnowszych czasach zajęła i omawia w szczególności poglądy Poeppla, które w jego dziele zostały zastąpione. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Pragłowski i uprasza o wyjaśnienie : jak Poeppel udowadnia, iż przypuszczenie Naviera co do rozkładu natężenia wtenczas tylko jest prawdziwe, jeżeli wypadkowa trafia, w sam środek ciężkości przekroju; gdy zaś wypadkowa w sam środek ciężkości nie trafia, wtenczas natężenie rozdzielone nie będzie w prostej lecz w krzywej. P. prelegent odpowiada, że Poeppel wyprowadza to twierdzenie z ogólnych prawideł sprężystości, które rozwija bardzo szeroko, a dlatego byłoby niemożebnem w tak krótkim czasie takowe powtórzyć. P. prof. Jägermann czyni uwagę, że przypuszczenie co do sprężystości ciosów z których się sklepienie składa, wtenczas tylko byłoby prawdziwem, gdyby użyto przy sklepieniu betonu, gdyż wtenczas byłby łuk monolitowy. P. prelegent odpowiada, iż uwaga p. preopinanta jest słuszną,

Sprawozdanie

z 13. posiedzenia Zarządu odbytego na dniu 20. grudnia 1880.

Przewodniczący p. bar. Gostkowski, obecni pp. Bykowski, Górecki, Kovats, Badwański, Baciborski i Stwiertnia.

za podniesienie sprawy I. kongresu austr. inżynierów i architektów we Wiedniu. Zarząd poleca prezydyum ogłosić to pismo av najbliższym numerze ^Dźwigni“. Członek Tow. p. Łuniewski i 4 towarzyszy przedstawiło następujący wniosek: „Zarząd zechce się zastanowić czy i o ile byłyby potrzebne: 1. specyalne ustanowienie stałych jiunktów niwelacyjnych, 2. ustanowienie centralnego biura niwelacyi, którego zakresem działania byłoby zestawienie i kontrola wszelkich pomiarów niwelacyjnych, wykonywanych przez rozmaite urzędy techniczne,

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 30. października 1880 r. przyjęto bez zarzutu. Przyjęto trzech nowych członków. Zarząd powziął do wiadomości pismo dyrekcyi geologicznego zakładu w Brix-legg (Tyrolu), podające rezultat analizy kalorycznej torfu galicyjskiego, znalezionego w okolicach Sambora, a przeprowadzonej na prośbę Towarzystwa. Zarazem donosi dyrekcya tego zakładu, iż koszta analizy wynoszą 4 zł. a. w. — Powzięto do wiadomości pismo członka p. Merunowicza, w którem tenże oznajmia iż przyjmnje ofiarowany mandat na reprezentanta Towarzystwa z siedzibą w Stanisławowie. Z uznaniem powziął Zarząd do wiadomości pismo galicyjskiej gdyż te dowody można ściśle zastosować przy łukach monolitowych, Izby inżynierskiej, wyrażające pochlebne podziękowanie Towarzystwu à dla sklepień, przy których materyał jest różnorodny, tylko w przybliżeniu mogą być zastosowane. Foeppel nie uwzględnia tej różnorodności i sądzi, że takową trudno wprowadzić. W każdym razie jednak metoda Foeppla jest dokładniejszą od dawnej, która jeszcze mniej była uzasadnioną. P. Thullie czyni w końcu następujący wniosek : W 8 numerze „Dźwigni“ z r- 1880 była umieszczona wiadomość o konferencyi delegatów niemieckich szkół politechnicznych odbytej w Berlinie r. z. w celu przyjęcia sposobu jednolitego oznaczania ilości

komisyę nowemi członkami. — P. Stwiertnia imieniem komisyi dla sprawy rozszerzenia biblioteki, przedstawia następujące wnioski : Zważywszy, iż brak środków materyalnych nie pozwala na zakupno większej ilości dzieł, a gdy z drugiej strony okazuje się niezbędna potrzeba umożliwienia członkom wypożyczania dzieł technicznych, zechce Zarząd udać się z prośbą do rektoratu Szkoły politechnicznej i uniwersytetu celem uzyskania dla członków pozwolenia na wypożyczanie dzieł technicznych do domu, pod warunkami, ustanowić się mającemi. Nadto okazuje się niezbędnem, aby członkowie mieli sposobność obznajomić się z bieżącą literaturą techniczną i w tym celu proponuje komisya założenie czytelni dla członków, w której znajdować się winno około 30 czasopism technicznych. Komisya proponuje wybór dla czytelni zaprenumerować się mających czasopism i uprasza Zarząd o uchwalenie na ten cel kredytu do wysokości 200 złr. rocznie. W końcu czyni komisya wniosek, aby Zarząd zechciał udać się z prośbą do wszystkich austr. Towarzystw technicznych celem uzyskania wymiany „Dźwigni“ z czasopismami względnie pu-blikacyami przez te Towarzystwa wydawanemi. Zarząd po dłuższej dyskusyi przychyla się w zupełności do wniosku komisyi z tym dodatkiem, iż prezydyum ma się oprócz tego udać z propozycyą do innych naukowych Towarzystw i instytucyj, aby zechciały dla Towarzystwa zniżyć prenumeratę swoich czasopism na 50 °/₀ bez wymiany z „Dźwignią“. Co do wyboru czasopism zgadza się Zarząd na przedstawioną propozycyę z niektóremi zmianami. Co do bliższych warunków, pod jakiemi członkowie z czytelni korzystać będą mogli, zapadnie decyzya na następnem posiedzeniu. Zarząd uchwala uprosić p. prezesa by zechciał się postarać o wymianę „Dźwigni“ z czasopismem „Kosmos“. P. prof. Bykowski oznajmia, iż wywiązał się z polecenia Zarządu i ofiarował w imieniu p. Kusiby muzeum lir. Włodzimierza Dzieduszyckiego, przesłany ząb mamuta. Co zaś do analizy glinki nadesłanej przez p. Kusibę, przyobiecał p. prof. Freund, iż wkrótce pracy dokona. Zarząd uchwala zwołać Walne Zgromadzenie na dzień 29. stycznia b. r. o godzinie 6. wieczorem do sali rysunkowej zeum przemysłowego w ratuszu, oraz ustanawia porządek dzienny Walnego Zgromadzenia. Zarząd poleca prezydyum, ażeby ogłoszenia względem Walnego Zgromadzenia w czasopismach w przepisanym czasie umieszczone zostały, tudzież by rachunki kasowe najpóźniej

matematycznych używanych w dziełach technicznych. Byłoby przeto oraz prowadzenie wykazu stałych punktów niwelacyjnych ; 3. jakie pożądanem, ażeby komisya słownikowa nad tym przedmiotem się środki byłyby wskazane dla osiągnięcia powyższego celu“. Zarząd zastanowiła, ewentualnie odpowiednie wnioski przygotowała dla przy- przychyla się w zupełności do powyższego wniosku i uchwala dla szłej konferencyi w Monachium b. r. odbyć się mającej. (Wniosek zbadania tej sprawy powołać komisyę złożoną z pp. Łuniewskiego, przyjęty). P. prof. Maszkowski interpeluje Zarząd, dlaczego komisya Preissa i prof. Zbroźka ; ewentualnie ma prezydyum wzmocnić dla reformy szkół średnich nie została dotychczas wezwaną do rozpoczęcia obrad nad wnioskiem w sprawie ankiety. P. przewodniczący odpowiada, że w przyszłym tygodniu stanie się zadość żądaniu p. interpelanta. Na tern zamknięto posiedzenie.

Zgromadzenie odbyte na dniu 15 stycznia 1881 r.

Przewodniczący p. br. Gostkowski. Obecnych 43 członków.

Po przyjęciu protokołu z ostatniego zgromadzenia , udziela p. przewodniczący głosu p. Pragłowskiemu, który mówi „o zastosowaniu wykresów“. P. prelegent omawia na wstępie różnicę, jaka zachodzi między sposobem analitycznym a wykreślnym. Następnie podnosi p. prelegent, iż postęp wiedzy ludzkiej zaznacza się w dwóch kierunkach t. j. odkrywa nam nowe zjawiska i zdobywa coraz lepsze i trafniejsze środki do przedstawienia i wyjaśnienia tych zjawisk. Do tego drugiego zasadniczego postępu wiedzy ludzkiej należą wykresy i ich zastosowanie. Pod wykresem rozumiemy rysunek, który ma na celu przedstawienie zależności ilości od siebie. Główna różnica, jaka zachodzi pomiędzy sposobem analitycznym a graficznym polega na tern, iż matematyka jest symbolicznym wyrazem zależności od siebie, podczas gdy wykresy są rzeczywistym wyrazem przedmiotu. P. prelegent w dalszym obszernym wywodzie przytacza przykład zastosowania wykresów do przedstawienia zależności stanu wody od czasu. Nadto przedstawia p. prelegent sposobem wykreślnym funkcyę dotyczącą wzrostu ludności, a w szczególności krzywę wieku i krzywę zaludnienia. W końcu zwraca p. prelegent uwagę na ważność dydaktycznej strony wykresów. Zgromadzenie przyjęło wykład hucznemi oklaskami.

mu-

W dyskusyi nad wykładem zabiera głos prof. Maszkowski i przytacza kilka przykładów' dowodzących o łatwości nauczania matematyki za pomocą wykresów'. P. przewodniczący omawia trudności, na jakie się natrafia przy przedstawieniu zastosowania wykresów'. Nadto tłómaczy p. przewodniczący sposób graficzny przedstawiania zależności ilości za pomocą trzech współrzędnych. Sposób ten obmyślony przez prof. Zeunera w Zurychu, wydaje się na pozór bardzo skomplikowanym, lecz po bliższem zbadaniu okazuje się, iż zastosowanie przestrzeni bardzo ułatwia przedstawienie ilości.

P. jirzewodniczący wzyw'a sekretarza do odczytania listu od p. H. Niewęgłowskiego w Paryżu (powzięto do wiadomości). Z porządku I

na

3.000

2.700

(0)....0’02 bezwodnika kwasu węgl. (C0₂)....0 06 . . (N)....0-08 .    .    (H)....0 07

. (0₄H₄)....0-05 .    . (CO)....0*72

D00 kilogram. Gaz ten potrzebuje do zupełnego spalenia się na metr

(N)....0‘65

.    (C0₂)....0’01

. . (0)....0 20 . . (CO)....0-12 . (H)....0-01

Zważywszy że kilogram

czadu (CO) .... wydaje.... gazu bagiennego (C₄H₄)    „

wodu (H)..... „

zaś składników gazów powstających po spaleniu gazu

czadu .    .

.    .    0-01 X34460 == 344-6

razem

= 3116°C.

mieć musi temperatura

Porównywając temperaturę innych płomieni z temperaturą płomienia gazu naszego, otrzymujemy następujące zestawienie :

3. stycznia komisyi lustracyjnej przedłożono. Sprawozdanie z czynności Towarzystwa ma być pierwej odczytane na najbliższem posiedzeniu Zarządu. Zarząd poleca prezydyum poruszyć sprawę Zjazdu polskich techników w redakcyi czasopisma „Przegląd techniczny“ i „Inżynierya i budownictwo“ w Warszawie, tudzież w poznańskiem Towarzystwie politechnicznem. Zarazem ma być przedstawiona propozycya, iż jako miejsce Zjazdu najstosowniej byłoby obrać Kraków. Skarbnik Towarzystwa oznajmia, iż dodatkowo złożyli członkowie na rzecz G. H, Niewęgłowskiego kwotę 16 złr. 50 ct. Zarząd poleca prezydyum odesłać tę kwotę na miejsce przeznaczenia, a na wniosek p. Kovatsa uchwala udać się z prośbą do technicznego Towarzystwa w Krakowie i galic. Izby inżynierskiej we Lwowie, by te stowarzyszenia zechciały przez urządzenie składki pomiędzy swoimi członkami na rzecz G. H. .Niewęgłowskiego, przyczynić się do poparcia usiłowań przez ogół podjętych. Nadto uchwala Zarząd urządzić na ten sam cel jednorazową składkę w kołach prywatny.ch. Zarazem poleca Zarząd prezydyum, ażeby odezwa w sprawie Niewęgłowskiego w „Dźwigni“ ponowioną została. — Zarząd powziął do wiadomości zgłoszenie pp. Boreckiego i Dr. Grabowskiego, iż występują z Towarzystwa z dniem 1. stycznia. Sekretarz odczytuje następującą uchwałę powziętą zgromadzeniu rygodniowem dnia 18. grudnia 1880 r. : „Towarzystwo zechce się zastanowić, czy nie należałoby zwołać z ramienia Towarzystwa politechnicznego i lekarskiego osobną ankietę, któraby nad planem reformy szkół średnich zastanowić się miała“. Zarząd uchwala odesłać ten wniosek do komisyi, która swojego czasu petycję do Sejmu ułożyła. Druga uchwała tego zgromadzenia tygodniowego brzmi: „Zarząd zechce poczynić stosowne kroki, ażeby jedna sobota w miesiącu poświęconą była wyłącznie dla omawiania spraw Towarzystwa“. Z uwagi, że w miesiącu styczniu odbędzie się Zgromadzenie dla omówienia wyboru nowego Zarządu, więc ta uchwała nie daje na razie powodu do nowych zarządzeń.

Na tern zamknięto posiedzenie.

0 zastosowaniu gazu wodnego do ogrzewania,

Wykład p. Komana br. Gostkowskiego, miany na zgromadzeniu tygodniowem Towarzystwa politechnicznego na dniu 13. listopada 1880.

(Dokończenie.)

Chcąc więc zrobić reformę w paleniu należy paliwo wprowadzić jako gaz, i palić gaz ten nie w powietrzu, lecz tam, gdzie są lepsze ku temu warunki, a takie znajdujemy w składnikach wody.

Woda powstaje jak już wspomniano również z dwóch gazów tlenu: (0) i wodu (H); pierwszy z tych składników utrzymuje proces palenia, drugi sam jest wybornem paliwem.

Doświadczenie bowiem wykazało, że podczas gdy kilogram chemicznie czystego węgla wydaje 8080 kaloryj, kilogram wody wyda przeszło 4 razy tyle, bo 34.460 kaloryj. Węgiel kamienny wydaje 7.200 Drzewo bukowe Torf nieprasowany kaloryj, wód przewTyższa zaś co do wartości kalorycznej wszystkie dotąd nam znane paliwa. Atmosfera złożona ze składników wody, tlenu i wodu, jest więc medium wybornem do utrzymywania procesu palenia Gdybyśmy tedy czad (CO) zmięszali z tlenem (0) i wodem (H) otrzymać byśmy musieli gaz opałowy wielkiej wartości, bo gaz taki zawierałby w sobie wszystkie warunki, jakich od dobrego paliwa żądać można.

Chodziłoby tedy już o nic więcej jak tylko o praktyczne wytwarzanie takiego gazu, tj. o stronę pieniężną. Dawniej rozgrzewano żelazne rury do żaru i przeprowadzano przez nie parę wodną; w gorącu tem rozkładała się para na swe składniki 0 i H, tak, że drugim końcem rozpalonej rury nie wychodziła już para jako taka, lecz wychodziła mięszanina gazów, tlenu i wodu. W osobnej retorcie rozpalano do żaru węgle kamienne, a czad (00) powstający tym sposobem, tudzież bezwodnik kwasu węglowego (C0₂) odprowadzano osobną rurą; rura ta schodziła się z rurą prowadzącą mięszaninę (H -f- 0), a rura łącząca obie rury ze sobą zawierała już gaz opałowy, tj. mięszaninę tlenu, wodu, czadu i bezwodnika kwasu węglowego, jakoteż przymieszki azotu i gazu bagiennego. Tym sposobem wytwarzany gaz był jednak drogim, bo potrzebowano wiele ciepła do zewnętrznego ogrzewania węgla celem przeobrażenia go na czad.

Strong w Ameryce ulepszył proces wytwarzania gazu o tyle, że nie ogrzewał już retorty, w której się znajdował węgiel kamienny, ani też rur, przez które przechodziła para, lecz zapalał sam węgiel wpuszczając do niego parę, tj. przeprowadził proces palenia się nie w atmosferze zwykłej lecz w atmosferze składników wody. Dopiero za pomocą tego znakomitego i genialnego ulepszenia powstać mógł gaz, który bez porównania jest tańszym od gazu świetlnego, a który do ogrzewania użyć się daje.

Podług podania pana Qualio gaz opałowy wytwarzany systemem Stronga zawiera w jednym kilogramie: tlenu

azotu.....

wodu.....

gazu bagiennego . tlenku węgla .    .

razem

sześcienny objętości, 2'47 metrów sześciennych powietrza, a kilogram gazów powstających po spaleniu zawiera: azotu

bezwodnika kwasu węglowego

tlenu.....

tlenku węgla .    .

wodu.....

gazu bagiennego .    .    (C₄H₄)....0 01

100

2403 kaloryj 14610 34460

reszta

opałowego wcale ciepła nie wydaje, otrzymamy z

.    .    0*12 X ^403 = 288*3 kaloryj

gazu bagiennego .    0 01 X14610 = 146’1    „

wodu .    .

779-0

które uchodzą, skoro spalamy gaz opałowy w atmosferze powietrza naszego, jak się to dziać musi używając go do ogrzewania pomieszkań naszych. Do ogrzania 1 kilograma gazów spalonych o jeden stopień nie potrzeba, jak to ma miejsce przy wodzie, jednej kaloryi, lecz tylko ¹/t kaloryi. Ponieważ więc do uzyskania temperatury 1°C potrzeba */* kaloryi, a uchodzący gaz unosi ze sobą 779 kaloryj, przeto

779

V.

1030 „ 1050 „ 1180 „

.    .    3116 „

czad 00    .    .

.....0'07

Rozczarowanie nasze stopniuje się coraz więcej, skoro weźmiemy na uwagę, że z kilograma węgla kamiennego nie otrzymamy kilogram u gazu opałowego, tylko mniej. Kilogram węgla kamiennego wydaje bowiem 1*4 metrów sześciennych takiego gazu, a ponieważ metr sześcienny gazu opałowego waży 0’6 kilograma, więc kilogram węgla wyda tylko 0-6 X 1*4 = 0‘84 kilogramów gazu, a ponieważ kilogram

gazu wydaje 4876 kaloryj,więc otrzymamy z kilograma węgla wydaje kilogram 1’4 metrów sześciennych, na owe 3 kilo -kamiennego, używszy go na cele wyrobu gazu opałowego, już gramy torfu pozostaje więc 6‘3—1⁻4=4,9 metrów sześciennych gazu, a ponieważ metr kub. gazu waży 0'6 kilograma, więc ważyć będą owe 4‘9 metry 2 94 kilogramów. Z trzech kilogramów- torfu otrzymano więc 2*94 kilogramów gazu, kilogram torfu wydał przeto 0'98 kilogramów gazu. Ponieważ kilogram gazu opałowego wydaje 4876 kaloryj, więc uzyskamy z kilograma torfu 0‘98 X 4876 = 4777 kaloryj, podczas gdy ta sama ilość torfu, spalona bezpośrednio, wydaje tylko 2700—3500 kaloryj. Użyciem torfu do wytwarzania gazu opałowego podnoszę więc wartość tego paliwa, którego mając drzewa dosyć, obecnie nie cenimy, które jednak, jak widzimy, dobrze spieniężyć można.

W tej to okoliczności widzę drugą, równie ważną zaletę systemu ogrzewania pomieszkań naszych.

Co się tyczy kosztów wyrobu gazu .opałowego, to otrzymano w Sztokholmie z 10 tonn węgla kamiennego 14000 metrów sześciennych gazu w przeciągu jednej doby i potrzebowano do obsługi pieca 6 ludzi. Licząc tonnę węgla po 15 złr., najem zaś robotnika na dobę po 3 złr. wyniesie koszt wyrobu 14000 metrów sześciennych gazu 168 ztr.; metr sześcienny gazu przyjdzie więc na U2 centa, a licząc amortyzacyę kapitału zakładowego na metr sześcienny po 0’2 centa, wyniosą koszta metra sześciennego gazu 2 centy. Metr sześcienny gazu świetlnego kosztuje w Berlinie 8 centów

azotu N

0-77

6'90 kilogram.

C0₂

HO

638

= 0’13 czyli 13°/₀ ciepła zawartego w gazie.

4876

Płomień świecy stearynowej ma ciepłotę 970°C

nafty......

„    gazu świetlnego .    .    .

„    wyskoku.....

„    gazu opałowego    .    .

Już ta wysoka temperatura gazu opałowego, świadczy o wartości jego kalorycznej, wielkość jej zaś obliczyć można w sposób następujący :

Części składowe gazu opałowego, które wydają ciepło są:

.....0-72

gaz bagienny C₄H₄....0 05 wód H .    .

a ponieważ jak już wspomniano kilogram

CO wydaje ....    2403 kaloryj

C₄H₄ „    .... 14610

.... 34460

więc otrzymamy z kilograma gazu opałowego 0-72X24034-0-05X 14610-f0'07X34460=4876 kaloryj Wynik ten wzbudzić musi zastanowienie, poucza on nas .bowiem, że kilogram gazu opałowego wydaje tylko 4876 kaloryj podczas gdy węgiel kamienny, paliwo daleko gorsze od gazu opałowego, wydaje 7200 kaloryj.

Widzimy wiec, że gaz opałowy nie musi być wcale tak świetnem paliwem jak to sobie obiecywaliśmy. Gdzież więc ta korzyść używania gazu opałowego? w czem leży doniosłość tego paliwa, o którem na wstępie była mowa?

tylko 0’84X4876=4095 kaloryj.

Chcąc anomalię wyświecić, tj. na powyższe pytania otrzymać odpowiedź, zważyć trzeba co następuje:

Kilogram gazu opałowego potrzebuje do zupełnego spalenia się 5’9 kilogramów powietrza, a otrzymamy w takim razie 1 —J— 5*9 = 6’9 kilogramów gazów spalonych, które zawierają w sobie :

4-66

bezwodnika kwasu węgłów. C0₂...l*47 pary wodnej HO .    .

razem

Do ogrzania kilograma

N o jeden stopień potrzeba 0-244 kaloryj

0-234    „

1 000 „

a ponieważ uchodzące gazy posiadają przy ujściu średnią temperaturę 100°C, więc uprowadza ze sobą ciepła N .... 100 X 0'244 = 24-4 CO,.... 100 X °'²³'4 = 23-4 HO .... 100 X 1 000 =100-0 kaloryj, gaz opałowy paląc się w piecu unosi przeto ze sobą 4-66 X 24-4+1-47X23-4 +0-77X 100 = 225 kaloryj. Do tego ciepła doliczyć jeszcze trzeba ciepło utajone w parze, które potrzebne bjło do przeobrażenia wody w parę; ciepło to wynosi na kilogram wody jak poprzednio wykazano 537 kabryj, a ponieważ w uchodzących gazach znachodzi się 0-77 kilogramów, przeto doliczyć trzeba tylko 0⁻77X 537=413 kaloryj. Gaz opałowy unosi więc ze sobą, spalając się w piecu 225 —f- 413 == 638 kaloryj, a ponieważ kilogram gazu opałowego wydaje 4876 kaloryj, więc paląc gaz ponosimy stratę

która wynosi.

Używając gazu jako paliwa, wyzyskać więc możemy 100—13=87°/₀ ciepła w nim zawartego, podczas gdy paląc węgiel, zaledwie 10% ciepła wyzyskać można, reszta, tj. 90°/₀ uchodzi, jak wspomniano, bezużytecznie kominem. Ponieważ węgiel kamienny wydaje 7200 kaloryj, a z nich 10 °/o tylko wydobyć można, więc spalając w piecu węgiel otrzymujemy z kilograma paliwa 0'1 X 7200 = 720 kaloryj, używając zaś gazu opałowego, wydaje kilogram paliwa 0-87 X 4876 = 4042, a wiec o 4042 — 720 = 3322 kaloryj więcej aniżeli węgiel kamienny. Kilogram węgla spalony na ruszcie pieca naszego w zwykły sposób wydaje 720 kaloryj, ta sama ilość węgla zużyta zaś do wyrobu gazu i spalona jako gaz wydaje już 0\S7 X 4095 = 4362 kaloryj a więc 6 razy więcej ciepła niż w pierwszym razie. Węgiel przeobrażony w gaz, wydaje 6 razy tyle ciepła co węgiel bezpośrednio spalony; i w tej właśnie okoliczności leży cała doniosłość nowego sposobu ogrzewania pomieszkań naszych.

Lecz na tern nie koniec; używanie gazu opałowego pociąga za sobą oprócz powyższej jeszcze i inne korzyści. Gaz opałowy można bowiem bardzo dobrze wyrabiać z pośledniego paliwa, a wynik będzie zawsze dobrym, do wyrobu gazu służyć bowiem mogą okruchy węgla kamiennego, odpadki torfu i t. p. Doświadczenia w Sztokholmie wykazały, że z 3 kilogramów torfu i 1 kilograma węgla kamiennego a więc z 4 kilogramów paliwa, otrzymać można 6'3 metrów sześciennych gazu opałowego. Używając zaś samego węgla,

Wiedniu 10

we

4-5

°i I o

o o> 14- to

zano 7 2 °/₀.

19

Paryżu 15 centów Lwowie 16    „

Chcąc porównać koszta gazu świetlnego z kosztem drzewa, zauważyć należy, że podług doświadczeń w Sztokholmie otrzymamy z metra sześciennego gazu opałowego, tyle ciepła, co wyda 14 kilogramów drzewa twardego. Używając gazu do opalania, otrzymujemy za centa tyle ciepła ile zawiera w sobie ilość 7 kilogramów drzewa, a ponieważ Lwowie za centa dostać można 4*5 kilogramów drzewa twardego, więc kosztuje opał gazem — = 0'67 czyli 67°/0 opału drzewem.

Gdy zważymy dalej, że gaz opałowy jest paliwem najwięcej skoncentrowanem, że się sam transportuje, podczas gdy drzewo zwozić trzeba z lasu do tartaku, z tamtąd do piwnicy, z piwnicy wynosić znów na górę; że gaz opałowy odznacza się nadzwyczajną czystością ; że przechodząc rurami podczas zimy, na wartości kalorycznej nic nie traci, podczas gdy gaz świetlny w takim razie do 70°/₀ swej świetlności się pozbawia; że gazu opałowego użyć można tak dobrze do zasilania motorów jakoteż do oświetlania, a nakoniec, że gaz opałowy wcale nie eksploduje, bo zawiera mało tylko gazów bagiennych—przyznać trzeba, że gaz Stronga jest znakomitem paliwem, zasługującem na wszelką uwagę techników.

W obec tylu zalet, które gaz opałowy posiada, nasuwa się myśl, dla czego gaz ten, aczkolwiek ledwie co wynaleziony, przecież nigdzie jeszcze nie jest w używaniu.

Dzieje się obecnie z gazem opałowym coś podobnego, co się działo zaraz po wynalazku gazu świetlnego. Gaz ten osadzał początkowo na zimne ciała, wstawione w jego płomień, wiele kopciu, a okoliczność ta stała się powodem że do oświetlania ulic użyć go nie chciano. Słynna fabryka machin parowych, spółki Watt i Bulton była długi czas jedynem miejscem, które oświetlano gazem. Dopiero wynalazek Elsnera w Berlinie, usunięcia kopciu, utworzył nowemu wynalazkowi pole. Podobnie i tutaj, przy gazie opałowym, gdzie zachodzi ta okoliczność, że gaz ten posiada wiele czadu, daleko więcej aniżeli gaz świetlny, a czad (CO) zdrowiu jest szkodliwym.

Licznie wykonane analizy pouczyły, że gaz świetlny wyrabiany z

torfu .... za węgla kamiennego „ drzewianego    „

drzewa miękkiego    „

czadu, czyli tlenku węgla, podczas gdy gaz opałowy wyrabiany systemem Strong’a zawiera czadu jak tu już wyka

Jak długo gaz opałowy w piecu się spala, nie ma wcale żadnego niebezpieczeństwa co się tyczy zdrowia, niebezpieczeństwo atoli powstaje, skoro rury, któremi gaz do paleniska doprowadzamy, nie są szczelne, tj. skoro gaz przepuszczają nim jeszcze do pieca się dostanie. W takim razie niebezpieczeństwo się wzmaga, bo gaz opałowy jest bez woni, niczem więc obecności swej nie zdradza.

Jako drugą ujemną stronę ogrzewania naszych po-mieszkań gazem opałowym uważać należy to, że gaz ten jest nadzwyczaj lekki, o połowę prawie lżejszy od gazu świetlnego, co wymaga rur daleko szerszych, niż te, któremi rozprowadzamy gaz świetlny, lub też nacisku większego w gazometrze.

To są trudności, które rozpowszechnieniu się gazu opałowego obecnie stoją na przeszkodzie; nie ma jednak najmniejszej wątpliwości, że trudności te, wcześniej czy później zostaną usunięte, a może jeszcze doczekamy się chwili, w której ciepło tak będziemy kupować, jak obecnie kupujemy światło gazowe; będziemy gaz opałowy tak przeprowadzać rurami, jak przeprowadzamy gaz świetlny.

Uwagi nad organizacją służby utrzymania przy kolejach galicyjskich.

Odczyt p. Władysława Poźniaka, inżyniera kolei arcyksięcia Albrechta miany na tygodniowem zgromadzeniu Towarzystwa politechnicznego dnia 11. grudnia 1880. r. we Lwowie.

(Ciąg dalszy.)

Y. Organizacya sług stałych. Do tej kategoryi należą :

A) Strażnicy (Wächter),

JB) Dozorcy (Aufseher).

Do A) Pomiędzy strażnikami rozróżniamy dwie podka-tegorye, jakoto :

1.    Strażnicy przestrzeni,

2.    strażnicy stacyi.

Każdy strażnik obowiązany jest przedewszystkiem :

a) Doglądać torów kolejowych i wszelkich budowli je podtrzymujących, oraz zwracać uwagę przełożonych na spostrzeżone braki, a ewentualnie, gdyby tego wymagało bezpieczeństwo ruchu pociągów, natychmiast usunąć te przeszkody nawet z pomocą sąsiadów albo przynajętych robotników.

b)    Uważać, czy przejeżdżające pociągi zaopatrzone są w przepisane sygnały, czy nie ma na nich jakichkolwiek uszkodzeń i czy personal pociągowy stosuje się podczas jazdy do przepisów dotyczących.

c)    Porozumiewać się z personalem pociągowym za pośrednictwem pewnych sygnałów.

d)    Doglądać, żeby roboty zarządzone przez przełożonych odpowiednio i ekonomicznie były wykonywanemi.

e)    Strzedz własności Towarzystwa kolejowego i baczyć, żeby w sąsiedztwie nie przedsiębrano nic takiego, cohy mogło sprowadzić jakąkolwiek szkodę dla kolei.

f)    Strzedz na gruntach kolejowych ustawionych linii telegraficznych, usuwać spostrzeżone braki, ewentualnie uwiadomić o nich najbliższą stacyę.

g)    Bez wiedzy i zezwolenia przełożonych nie oddalać się bezwarunkowo poza granice kolei, a i po za obręb własnej przestrzeni, tylko wówczas, gdy tego wymagają obowiązki służbowe.

Wielu innych obowiązków strażników nie przytoczyliśmy z tej przyczyny, że takowe mają podrzędne znaczenie przy ocenianiu stosowności organizacyi tej kategoryi służby.

Podnieść tu nadto winniśmy, że długość przestrzeni, powierzanych pojedyńczym strażnikom wynosi 1'5 do 2 5 kilometrów, że strażnicy obowiązani są do wykonywania tak podrzędnych i uciążliwych robót, jak plewienie trawy i i chwastów rosnących pomiędzy i obok toru kolejowego, odrzucanie śniegu i t. p , nareszcie, że strażnikom stacyo-nowanym po większych stacyach przydziela się tylko wyjątkowo także pewna część przestrzeni położonej poza obrębem stacyi.

Strażnicy stacyjni mają, natomiast dodatkowe obowiązki,

się musi do czasu przejazdu pociągów, którymi może z domu wyjechać lub też do domu powrócić.

Dozorcy i strażnicy pobierają następujące wynagro-

dzenie :

Roczna płaca strażników wynosi od 150 do 270 złt. w. a., dozorców natomiast od 400 złt. do 600 złt. w. a. Oprócz tego otrzymują oni bezpłatne mieszkanie, również umundurowanie, a przy niektórych kolejach dozorcy także dodatek na obuwie.

jakoto:

a)    obsługiwać zwrotnice podczas ruchu pociągów i przesuwania wozów z jednego toru na drugi,

b)    pomagać robotnikom stacyjnym przy naładowaniu, wyładowaniu i przesuwaniu wozów.

Ze względu, że strażnik stacyjny ma cięższą służbę, a w dodatku z większą trudnością przychodzi mu dopomódz sobie prowadzeniem gospodarstwa, przyznają niektóre koleje tymże do 60 złt. rocznie wynoszące dodatki.

Zaledwo na opędzenie niezbędnych potrzeb życia wystarczająca pensya strażnika, uciążliwość i niewolniczość służby i wymaganie, żeby strażnik wykonywał różne ręczne

1* D°zorcć>w ustanowionych dla pewnych specyalnych roboty, powodowują, że zarządy zmuszone są powierzać te robót, jakoto dozorców mostowych i t. d.

2. Dozorców przestrzeni.

Do 1. Warunki służbowe pierwszej kategoryi dozorców są naturalnie zawisłe od przedmiotów dozorowych wianie tychże byłoby zbyteczne już dla tej przyczyny, że używa się takich specyalnych dozorców tylko przy niektórych kolejach, oraz że warunki ich służbowe mogą być ustanowione bez względu

Obowiązki te i wiele innych mniej ważnych sprowadzają zawisłość służbową strażników stacyjnych także i od urzędników stacyi. Okoliczność ta utrudnia wielce kontrolę nad działalnością służbową strażników stacyjnych, wywołuje częste odrywanie tychże od jednej roboty do drugiej, a dodatkowo wpływa demoralizująco, gdyż takowi nieraz otrzymują polecenia wykonania dwóch różnych a nieraz równie ważnych i pilnych czynności w jednym czasie.

Do B) Tak zwanych dozorców kolejowych należy także podzielić na dwie podkategorye a mianowicie :

a oma-

posady dość często ludziom nieumiejącym nawet czytać i pisać, albo też takim, którzy wstąpiwszy do służby rozpoczynają dopiero zapoznawać się z różnorodnemi robotami przy utrzymaniu kolei.

ogólną organizacyę.

Do 2. Dozorcy przestrzeni obowiązani są przedewszy-

na

stkiem :

Byłoby więcej niż zbyteeznem dowodzić szczegółowo, że takie indywidua odpowiedzieć nie mogą przytoczonym powyżej obowiązkom strażnika a nawet po dłuższym przeciągu służby tylko wyjątkowo potrafią przyswoić sobie wiadomości i rutynę potrzebną.

.    To, co przytoczyliśmy, powinno wystarczyć jako dowód,

a)    rzejść codziennie 12 do 18 kilometrów długą że obecna organizacya strażników jest niestosowną, a głó-

przestizeń przydzieloną do dozoiowania dla przekonania wną przyczyną tejże okoliczność, że ich wynagrodzenie nie S1§ > czy wszystko w należytym porządku.    jest zastosowane do wymagań a oprócz tego te wymagania

b)    Pouczać stiażników o ich obowiązkach i przekonywać tak różnorodne, że tylko wyjątkowo znaleść można ludzi się, czy lub o ile którykolwiek z nich czyni takowym zadość, odpowiednich.

c)    Zarządzić natychmiastowe usunięcie spostrzeżonych    Brak odpowiednio uzdolnionych strażników zmusza

ra ow, tóiych pozostawienie mogłoby stać się niebezpie- zarządy kolejowe do wyszukiwania ludzi na posady dozor-

cznem a ruchu pociągów.    eów z p0za obrębu stałego personalu kolejowego.

) Przypilnować odpowiedniego i ekonomicznego wy-    Człowiek posiadający jakie takie wiadomości arytme-

onywania wszelkich robót, przeprowadzanych we własnym tyczne, władający dostatecznie piórem, obeznany z przepi-zarządzie, jakoteż przestrzegać, żeby roboty przeprowadzane sami kolejowemi i znający sposoby przeprowadzania robót w io ze przedsiębiorstw były wykonywane odpowiednio kolejowych, co się przy obecnej organizacyi żądać powinno warun om umowy, w wyjątkowych wypadkach zaś, gdy do od dozorcy, nieprędko zdecyduje się starać o posadę, wkła-. ozorowaĄia pewnych znaczniejszych robót są delegowane dającą nań obowiązek odbywania codziennie bez względu nne osobistości, udzielać tymże wszelkiej zażądanej pomocy, na stan powietrza pielgrzymek kilkumilowych, a przyspa-

e)    Starać sie o potrzebną ilość odpowiednio uzdolnio- rzającą mu w zamian dochody, które wystarczają zaledwo na

nyc rzemieślników, nadstawników i robotników.    opędzenie potrzeb najskromniejszych.

f)    Codziennie spisywać wszelkie siły robocze pracują-    Okoliczność ta zniewala często zarządy do powierzania

eze

ce na przynależnej przestizeni, wypracowywać listy płatni- posad dozorców nadstawnikom lub rzemieślnikom, praeują-

ściwych.

i opilnować, żeby zarobek był wypłacony do rąk wła- cym dłuższy czas przy kolei i bodaj z jedną częścią wy-

g) Wypracowywać dzienne raporta do władzy przełożonej , oraz wszelkie wykazy, których przełożony inżynier przestrzeni zażąda.

Pomijając mniej ważne obowiązki dozorców czymy dodatkowo:

a.) Że wymaga się od nich, żeby przynajmniej jeden w miesiącu odbywali pieszo nocną patrol wzdłuż całej swej przestrzeni.

ß) Że instrukcya wkłada na nich obowiązek całodziennej obecności przy dozorowaniu robót na przestrzeni lub też w stacyach , bez względu, że żaden dozorca nie potrafi przejść codziennie nawet 24 kilometrów i z tej przyczyny stosować

przyto-

konywających się robót jako tako obeznanym, których inteligencja bywa nieraz tego rodzaju, że pisane przez nich raporta i wykazy są dla ogołu niezrozumiałemi i przełożeni inżynierowie przestrzeni dopiero z czasem wyuczają się odszyfrować zawarte w nich doniesienia.

raz

Konieczność powierzania posad dozorców ludziom, mogącym tylko częściowo odpowiedzieć ogólnym swym obowiązkom, jest najlepszym dowodem, że i dotyczący dział obecnej organizacyi nie jest odpowiednim.

Stosunkowo bardzo nieznaczna liczba strażników i dozorców, mogących odpowiedzieć wszelkim obowiązkom na nich ciężącym, wpływa wielce na dzisiejszą drogość robót, prowadzonych we własnym zarządzie.

— 21

rządzie.

Niestosowność obecnej organizacyi w tej mierze możnaby ,    Przekonywać się osobiście ostanie pojedynczych

usunąć przez zniesienie obu tych kategoryi służby i usta- budowli kolei, starać się, żeby potrzebne naprawki w odnowienie natomiast jednej pośredniej. Wówczas jednak trze- powiednim czasie i jak najtaniej zostały wykonane, baby jedną część obecnych obowiązków dozorców przenieść na inżynierów przestrzeni, a równocześnie ustanowić posady robotników stałych i powierzyć tymże wypełnianie tych obowiązków strażników, które są zanadto uciążliwe dla ludzi choćby najskromniejszej inteligencji. Są niezawodnie i inne sposoby, za pomocą których możnaby usunąć złe, o którem mówimy, za powyżej podniesionym wszakże przemawia ta okoliczność, że tenże dałby się przeprowadzić bez podwyższenia lub też stosunkowo do korzyści z bardzo nieznacznem podwyższeniem teraźniejszych kosztów administracyi.

VI. Organizacya urzędników stałych.

Posady urzędników stałych piastują prawie wyłącznie ukończeni technicy. Pełnią oni rozmaite obowiązki służbowe w biurach kontroli lub też w oddziale wykonawczym. Pen-sye tych urzędników są najróżnorodniejsze; najniższe wynoszą przeciętnie około 700 a najwyższe dosięgają kilku tysięcy guldenów w. a. rocznie. Wysokość pensyi nie jest zależną od stanowiska, to jest. od rodzaju obowiązków służbowych, i zdarza się dość często, że za wypełnianie tychże samych obowiązków pobierają niektórzy funkcyona-ryusze 2- a nawet 3-krotną pensyę innych. Nie należy także do wyjątków, że rangą i doświadczeniem młodsi wykonywają kontrolę nad starszymi.

Trudno wynaleść organizacyę usuwającą całkowicie obie te niewiaściwośei.

(Dok. nast.).

Gdyby jednak zredukowano dzisiejszą kontrolę przy zielonym stole do niezbędnego minimum, a wprowadzono natomiast taką, do której wykonywania mniejsza liczba urzędników byłaby potrzebną, w zamian zas wykonywali ją tylko rutynowani, starsi urzędnicy, to możnaby bez podniesienia ogólnych kosztów administracyjnych sprowadzić te niewłaściwości do tego minimum, które spotykamy także gdzieindziej.

Najważniejszymi czynnikami z pomiędzy urzędników służby konserwacyi są :

A) Inżynier przestrzeni.

JB) Inżynier sekcyjny.

C)    Naczelnik służby utrzymania przy Dyrekcji ruchu.

D)    Naczelnik biura technicznego przy centralnym za

Besztę urzędników należy uważać jako pomocników powyżej wyszczególnionych.

Okoliczność, że w dyrekcyach wypracowanie pewnych robót powierza się zwykle tym samym osobistościom, należy uważać jako drugorzędną w obec zasady, że każdy refe-ferat musi być wypracowany stosownie do dotyczącego zapatrywania naczelnika biura, jakoteż, że tenże jest odpowiedzialnym za wszystko, co się wydarzy. Podnieść należy i tę okoliczność, że nawet pod C) i D) wymienieni naczelnicy nie są zupełnie samoistnymi, ale stosować się muszą do zapatrywań dyrektora ruchu, względnie generalnego dyrektora, ewentualnie sekretarza.

Do A) Główne obowiązki inżynierów przestrzeni są następujące :

a) Pouczać podwładnych dozorców i strażników o ich obowiązkach, oraz przekonywać się, czy wypełniają takowe.

oraz

przypilnować, żeby sposób przeprowadzania robót był zawsze odpowiednim, a jakość roboty zadowalniającą.

c)    Przedkładać przełożonej władzy dzienne lub też tygodniowe raporta o w-ykonanych robotach, spotrzebowaniu sił roboczych i t. d.

d)    Sprawdzać dokładność przez dozorców wypracowanych list płatniczych; obliczać należytości przedsiębiorców za wszelkie roboty przeprowadzone w drodze przedsiębiorstw, względnie na podstawie drobiazgowych umów.

e)    Wypracowywać i przedkładać wykazy rachunkowe o każdorazowym stanie inwentarza i materyałów, które bywają oddawane w zarząd inżynierom przestrzeni jako zapas, potrzebny do utrzymania kolei.

f)    Przeprowadzać lub też interweniować przy odbiorach zakupywanych inwentarzy i materyałów, oraz wypracowywać dotyczące rachunki i wykazy.

g)    Spisywać protokoły śledcze z podwładnymi lub interweniować przy spisywaniu takowych.

h)    Donosić władzom rządowym o wszelkich wypadkach karygodnych i zastępować zarząd kolejowy przy różnorodnych komisyach.

i)    Pośredniczyć w wydzierżawianiu gruntów chwilowo zbytecznych i sporządzać wszelkie dotyczące wykazy.

Tc) Wypracowywać lub też sprawdzać i przedkładać różnorodne, nieraz bardzo żmudne inne wykazy, jako to : wymienianych szyn i progów, zaszłych zmian pomieszkali i tym podobne.

Wiele innych obowiązków inżynierów przestrzeni możemy pominąć, bo przytoczone wystarczają już do nabrania przeświadczenia, że inżynierowie przestrzeni, jako gospodarze na przestrzeniach, 40 do 60 kilometrów długich, nawet w normalnych stosunkach tylko wówczas mogliby całkowicie odpowiedzieć wszelkim na nich ciężącym obowiązkom , gdyby pomoc biurowa była odpowiednią, a w dodatku posady dozorców i strażników były powierzane ludziom zdolnym, mogącym zadość uczynić włożonym na nich obowiązkom. Gdy tak nie jest, co wyżej wykazaliśmy, omawiając organizacyę kategoryi sług stałych, więc i działalność inżynierów przestrzeni może być tylko względnie zadowalniającą.

Dodatkowo należy podnieść, że w razie wypadków nadzwyczajnych inżynierowie przestrzeni tylko wyjątkowo otrzymują inną pomoc, jak pomnożenie liczby nadstawników, pobierających dzienne wynagrodzenie, pomimo, że wówczas 2- i 3-krotne pomnożenie uzdolnionych i pewnych sił dozorujących jest pożądane. Należałoby przeto usunąć prze-dewszystkiem niewłaściwości podniesione przy omawianiu organizacyi sług stałych, niestałych i dyetaryuszów, oraz zmienić obecną organizacyę i w tym kierunku, żeby było możliwe wysyłanie dokładnie z przeprowadzaniem robót obeznanych urzędników i dozorców na te przestrzenie, gdzie się przeprowadza nadzwyczajne roboty. Wówczas dopiero mogłyby towarzystwa kolejowe osiągnąć znaczne obniżenie dzisiejszych kosztów utrzymania.

Patentowany aparat dyfuzyjny.

Przegląd Techniczny

Józef Nowakowski.

(Z rys. na tab. I).

— Nadzwyczajny profesor lwowskiej szkoły politechnicznej Juliusz Jaxa Bykowski, mianowany został zwyczajnym profesorem katedry technologii mechanicznej i encyklopedyi machin przy tejże szkole.

— Karol Skibiński zatwierdzony został przez c k. Ministerstwo oświaty jako docent katedry statyki wykreślnej, mechaniki budowniczej i teoryi mostów lwowskiej szkoły politechnicznej.

—- Aleksander Białkowski, były uczeń lwowskiej politechniki, po zadośćuczynieniu prawnym wymogom, upoważniony został do wykonywania zawodu budowniczego w cesarstwie rossyjskiem.

(Kur. worj.

— Zwyczajne Walne Zgromadzenie stowarzyszenia rządownie upoważnionych inżynierów, architektów i geometrów cywilnych, na które Izba inżynierska wszystkich członków zwyczajnych, jakoteż tych, którzy do Stowarzyszenia przystąpić zamierzają, najuprzejmiej zaprasza, odbędzie się we Lwowie dnia 13. marca r. b. o godz. 3. po południu w lokałnościach Towarzystwa politechnicznego.

Porządek czynności : 1. Odczytanie protokołu z ostatniego Walnego Zgromadzenia. 2. Sprawozdanie z czynności Izby inżynierskiej. 3. Wybór komisyi z dwóch członków do szkontrowania. 4. Wnioski członków. 5. Wybór miejsca zebrania następnego Walnego Zgromadzenia.

Patentowany aparat dyfuzyjny.

(Z rys. na tabl. I.)

Z pośród rozlicznych sposobów wydobywania soku z buraków, najwięcej rozpowszechnionym i rzec można ustalonym jest tak zwana dyfuzya. Już sama nazwa wskazuje nam', na jakiej zasadzie ów sposób polega. Oto na wnikaniu i wynikaniu (endosmosie i eksosmosie). Buraki, które się kraje za pomocą stosownych krajalnic na cienkie i długie płatki (kształtu makaronu), wsypuje się do naczyń cylindrycznych dyfu zerami zwanych, gdzie się je za pomocą wody z soku wyługowuje. Płyn, zawierający cukier w rozczynie, a znajdujący się w pojedynczych komórkach buraka, stara się z wodą jako gatunkowo lżejszą, zrównoważyć, w skutek czego następuje wynikanie soku, a wnikanie wody do komórek, co trwa tak długo, dopokąd płyn w komórce z płynem naczynia dyfuzyjnego zupełnie się nie zrównoważy, czyli dopokąd woda czysta tak w komórkach jak i w naczyniu nie pozostanie.

Sposoby opodatkowania, które w różnych krajach różnego są rodzaju, wpłynęły odpowiednio na urządzenie i konstrukcyę naczyń. Czem wyższy podatek, tern jest szybsza robota, tern gorsze wyługowywanie, tem większe straty na soku i cukrze.

Francya i Niemcy, które płacą podatek od ilości otrzymanego cukru, pracują wolniej i wyługowują buraki lepiej. W Austryi i Rosyi, gdzie buraki są opodatkowane podług naczyń dyfuzyjnych, czyli objętości tychże, robota musi być nadzwyczaj szybką i dobrą, aby jak najwięcej buraków w jak najmniejszem naczyniu dobrze wyługować. Główną zatem zasadą konstrukcyi naczynia dyfuzyjnego w Austryi musi być nadanie mu jak największej objętości czynnej, w stosunku do objętości martwej, t, j. tej, która przy wymiarze naczynia za pomocą wody opodatkowaniu ulega, ale burakami nigdy się nie napełnia t. j. przestrzeni między dolnem a górnem sitem. Dalej musi być umożliwiona regularna cyrkulacya soków, czyli środkowy tak przypływ jak i odpływ soków, wreszcie tania i prosta konstrukcya otwierania, zamykania i uszczelniania pokryw.

Staraniem mojem było uczynić zadość powyższym wymogom i w tym celu skonstruowałem aparat dyfuzyjny, poniżej opisany, na który po poprzedniem porozumieniu się z dyrektorami dwóch renomowanych fabryk machin t. j. Breitfelda i Daniska, oraz czesko-morawskiej, z pp. dyrektorami Bleylem i Nowotnym, wziąłem patent.

Opis patentowanego aparatu dyfuzyjnego pomysłu J. No-

wakoivskiego.

Na cylindrycznem naczyniu A spoczywa pokrywa B obracająca się na zawiasie, opatrzona równoważącym ciężarem a przytrzymywana przy a za pomocą zwykłego przyrządu, w rysunku bliżej nieuwydatnionego. Szczelność pokrywy uskutecznia się zwykłą manszetą kauczukową, za pomocą małej praski hydraulicznej, która w rzeczywistości przy zawiasie T> jest umieszczoną. Cylinder C komunikuje z manszetą. Za pomocą tłoka D, który przez zakręcenie śruby E wsuwany i wysuwany być może, następuje nacisk na wodę znajdującą się w cylindrze C a względnie rozprężenie lub zwolnienie owej manszety. Na górnej części tej prasy znajduje się mały otwór służący do napełniania cylindra wodą

Sito F jest przy górnej pokrywie bardzo blisko przymocowane. Dopływ soku uskutecznia się za pomocą wąskiego kanału znajdującego się w kole obwodowem naczynia.

Dolna część naczynia posiada przedewszystkiem stały centralny przypływ B, który się znajduje na pomoście /, idącym przez całą średnicę naczynia. Pomost ów dzieli spód naczynia na dwie równe części przezco i dolna pokrywa dwudzielną być musi, tak, że po zamknięciu pokrywy, taż ostatnia z pomostem jedną całość tworzy.

Każda z tych pokryw K, K' obraca się na zawiasach cc‘ i zaopatrzona jest w równoważące ciężary L, M a mianowicie tak, że przy otwarciu dna ciężar wytłoków pokrywy ku dołowi rozwiera, poczem one same się zamykają.

Po zamknięciu się pokryw przytrzymuje się takowe ramieniem N przy / za pomocą drugiego ramienia g, obracającego się przy cf i następnie za pomocą excentra O.

Przy otwarciu poruszyć należy ramieniem g do góry. Kiedy ramię g przyjdzie w położenie, na rysunku uwidocznione, to ciśnienie zostaje właśnie zniesione; gdy się to ramię obróci jeszcze dalej, to zatrzyma się ono wreszcie na sztyfcie Ä, punkt przy / ustali się, przy c zaś się uruchomi, w skutek czego ramię N z excentra spada.

Barnie N tworzy z pokrywą K jedną ruchomą całość. Punkta, na które owo ramię tłoczy, są opatrzone kauczukowym zderzakiem, mianowicie na pokrywie K silniejszym, na pokrywie K‘ słabszym. Szczelność dolnych pokryw można uskutecznić za pomocą obrączki żelaznej, około której kauczukowy wąż jest obleczony.

Jako nowe części przyrządu uważać należy:

1. Stały centralny przypływ od dołu i wypróżnianie naczynia ku dołowi za pomocą dwóch pokryw, w przeciwieństwie do stałego centralnego przypływu, jednak z bocznem wypróżnieniem i w przeciwieństwie do bocznego przypływu i wypróżniania ku dołowi, gdzie wypróżnienie tylko sztucznie i chwilowo odnośnie do dolnego przypływu funkcyonuje.

2. Użycie prasy hydraulicznej do otrzymania szczelności manszety, co dotychczas za pomocą ciśnienia słupa wodnego uskuteczniano.

Rozmaitości.

(Gaz. Nar.)

(Deut. Bz.).

— Zjazd lekarski. Wydział gospodarczy III. Zjazdu lekarzy i przyrodników polskich uchwalił ostatecznie, że Zjazd odbędzie się w dniach od 21. do 25. lip ca b. r. w Krakowie. Ze Zjazdem ma być połączona, podobnie jak w r. 1869, wystawa przy-rodniczo-lekarska. Do wykładów w sekcyach Zjazdu zgłosiło się dotychczas 8 lekarzy i 6 przyrodników, a liczba ta jest oczywiście tylko małym ułamkiem tych wszystkich, którzy na Zjeździe prace swe przedstawią, gdyż termin zgłaszania się naznaczony jest aż do końca maja r. b. Szczegółowy program Zjazdu ogłoszony będzie również w maju b. r.

— Wystawa sanitarno-techniczna odbędzie się we wrześniu r. b. w Wiedniu przy sposobności Zjazdu dwóch towarzystw, mianowicie niemieckiego Stowarzyszenia publicznej opieki sanitarnej i Stowarzyszenia techniki sanitarnej (Gesundheits-Technik).

(Jour f. Ges.-Pflege).

— Tunel kole-i A r 1 e tań s ki ej. Koszta budowy dwutorowego tunelu kolei Arletańskiej, projektowanego między miejscowością St. Anton w Tyrolu, a L a n g e n w Yorarlbergu, w długości 10.240 metr., obliczone zostały przez c. k. dyrekcyę kolei państwowych w sumie 18,032.200 zł. w. a. Celem wykonania tej budowy w drodze przedsiębiorstwa , rozpisaną została rozprawa ofertowa na dzień 21 grudnia 1880 r., do której stanęły dwie firmy, mianowicie „Bracia Lapp &Giacomo Ceconi“ żądająca 8'48 °/₀ czyli 453.979 zł. w. a. dopłaty do cen kosztorysowych, i spółka „Br. Schwarz, br. Klein, bracia Redlich & Berger i P. Müller“. Oferta tej spółki wyższą była o 485.000 zł. od oferty pierwszej firmy. Oferta „Braci Lapp & Giacomo Ceconi“ została też przez c. k. rząd przyjętą. (Der Bautechnilcer).

— Z tumu św. Szczepana w Wiedniu, mianowicie po stronie północnej tegoż , strącił w grudniu r. z. wicher jedną z iglic (fiai), która została była osadzona podczas ostatniej restauracyi. Zachodzi więc obawa, że to samo staćby się mogło także z innemi częściami odrestaurowanej ornamentyki. Budowniczy tumu, znany p. Schmidt, poruszył tę rzecz bezpośrednio po wypadku na posiedzeniu Towarzystwa inżynierów i architektów'' w Wiedniu i wyraził bez ogródek zdanie swoje o przyczynie takiego nadwątlenia iglicy u posady, iż wiatr zdołał ją obalić. Uznając całą troskliwość i sumienność, z jaką poprzedni budowniczy tumu, p. Ernst, przeprowadzał rekonstrukcyę owych iglic, p. Schmidt jest jednak przekonany, że winę wypadku przypisać należy faktowi, co prawda w czasie restauracyi tumu nieznanemu jeszcze architektom, że cement portlandzki powiększa znacznie sw⁷ą objętość, zwłaszcza, jeżeli użyty jest, jak właśnie tu się stało, z małą tylko przymieszką piasku. Wypadek ten zatem powinien posłużyć za przestrogę na przyszłość.

— Przesunięcie budynku stacyjnego towarzystwa żeglugi parowej, dokonane zostało w grudniu r. z. wr Moguncyi z najlepszym skutkiem. Jednopiątrowy [einstöckig] budynek ten, 36 m. długi a 12 m. szeroki, wykonany z muru pruskiego, podniesiony został najpierw na wysokość 1*75 m., następnie posunięto go 15 m. w kierunku ku rzece- [Renowi] a 4 m. rówmolegle z rzeką [w kierunku biegu wody] i osadzono na poprzednio wykończonej drewnianej podstawie. Do uruchomienia budynku użyto w tym celu zwykle używanych śrub, a cała czynność odbyła się bez uszkodzenia budowli. (Deutsche Topf. u. Ziegler Z).

— Ogniotr wały materyał drzewny. P. Folbacci powiodło się podobno wynaleść płyn, za pomocą którego uczynić można drzewo niezapalnem. Podajemy poniżej receptę sporządzenia płynu i używania go, poniewraż takowTa jest prosta i z łatwością wykonana być może. W żelaznym kotle rozgrzewa się 55 ft. wody do 45° C. i roztwarza w takowej 55 ft. siarczyku cynku, 22 ft. potażu, 44 ft. ałunu i 22 ft. niedokwasu manganu. Skoro te sole się rozpuszczą, dolewa się zwolna do tego płynu 22 ft. sześćdziesięcio-procentowrego kwasu siarkowego. Drzewo, mające być impregnowanem, gotuje się w tym płynie około 3 godziny i wysusza następnie na powietrzu. Impregnowane w ten sposób drzewo, wystawione na działanie gorąca, nawet znacznej temperatury, zwęgla się wprawdzie lekko na powierzchni, jednakże jeno bardzo pomału i bez płomienia, tak, że po zeskrobaniu cienkiej warstwy wierzchniej, ukaże nam się nieuszkodzone wnętrze drzewa. Poniewraż drzewo jest złym przewodnikiem

ciepła, wydaje się przeto rzeczą wskazaną, aby z tak preparowanego drzewa wykonywano szafy i komody, przeznaczone na schowek kosztownych przedmiotów. (Deu*. Topf. u. Ziegl. Z.).

— Przyrząd do wyciągania gwoździ z progów kolejowych, pomysłu H. Dunaja. Uwidoczniona w fig. 3 i 4 (tab. I). konstrukcya posiada w porównaniu z używanemi zwykle narzędziami (Gaisffisse) następujące zalety : że gwoździe wydobywa z progów wcale nie skrzywione i nie uszkodzone; że do wydobycia gwoździa nie potrzeba wielkiego wysiłku i siła jednego robotnika wystarcza najzupełniej, chociażby gwóźdź tkwił nie wiedzieć jak silnie; że nakonieG przyrząd ten rzadko kiedy wymaga naprawy, jeżeli tylko jest należycie wykonany a właściwe obcęgi są sporządzone z dobrej i odpowiednio zahartowanej stali.

— Bartlett’a niedźwiedź kominowy (z rys na tab. I. fig. 5). Na rurze A umocowany jest obrócony dnem do góry ścięty stożek B, z którym połączony jest zwykły stożek C; ostatni posiada liczne otwory i jest nakryty trzecim również podziurawionym płaszczem kształtu stożka D. Kąt ostrza tego trzeciego stożka D jest znacznie większy niż odpowiedni kąt stożka C, tak, że między obu stożkami pozostaje próżnia pierścieniowata, ku górze zwężająca się tak długo, dopóki 1) podparte ostrzem stożka C znajduje się w położeniu pionowem. Próżnia owa pozwala wydobywającemu się z komina dymowi uchodzić z otworów wewnętrznego stożka do otworów zewnętrznego i tym sposobem wydobywać się na zewnątrz. Jeżeli natomiast 1) skutkiem nacisku wiatru zajmie położenie ukośne, natenczas z powodu odpowiedniego układu dziurek, płaszcz jednego stożka zatyka dziury drugiego, podczas gdy na stronie od wiatru odwróconej otwiera się tern więcej przestrzeni do uchodzenia dymu, jak to łatwo poznać można na rysunku. Płaszcz stożkowy B posiada również kilka dziur; nie przypiera też ściśle do rury A lecz pozostawia szczelinę między krawędzią swego najmniejszego obwodu, a rzeczoną rurą. Jest to otwór dla wiatru, ażeby poprzeć ssące działanie niedźwiedzia. Pod tym ostatnim względem konstrukcya tanie od-powiada celowi, otwory wspomnione bowiem wpływają raczej tamu-jąco na uchodzenie dymu, j>onieważ obok tegoż uchodzić musi dziurkami stożków C i D także wprowadzone powietrze. (Ding, poły t Jour.).

—• Rozmrażanie zamarzniętej ziemi. Wielkie częstokroć trudności przedstawia w zimie rozkopywanie zamarzniętej ziemi, celem odkrycia rur gazowych i wodociągowych. Łatwa tu bardzo rada: należy tylko nasypać na śnieg świeżego, niegaszonego wapna. Wapno ulega procesowi gaszenia, przyczem »wytwarza się ciepło wystarczające zupełnie do rozmrożenia ziemi. Ten sam środek z równym skutkiem da się użyć do rozmrażania wody w rurociągach.

(Civ. Tech.).

— Cement żużlowy. Według czasopisma „Wochenbl. für Architekten u. Ingenieure“ wyrabiany jest w Anglii od niedawna nowy rodzaj cementu, pod nazwą „cementu żużlowego“ (Schlackencement) pomysłu cywilnego inżyniera w Tulschill p. Pr. Ran s o me. Do wytwarzania cementu tego wypala się sproszkowane żużle, pozostające przy wytapianiu żelaza, z wapnem, co daje produkt, który jakoby wszystkie dotychczas znane cementy prześciga w dobroci. W trzy dni po użyciu twardość jego ma być taką, jak twardość cementu portlandzkiego po upływie siedmiu dni ; w tydzień cement żużlowy ma być tak twardy jak portlandzki w trzy miesiące po użyciu ; dalej w 14 dni twardość jego równa się twardości cementu portlandzkiego w dwunastym miesiącu po użyciu tegoż, a nareszcie twardnienie czterotygodniowe wystarcza, aby osiągnąć wytrzymałość cementu portlandzkiego z lat siedmiu. Randsome sporządza swój cement wypalając w zwykłych piecach cementowych jedną część pyłu żużlowego z l³/₄ części wapna. Jako szczególniejszą zaletę podnoszą, że koszta wyrobu, zwłaszcza w pobliżu hut, są bardzo nieznaczne, że spotrzebo-wuje się znacznie mniej paliwa i oszczędza się na czasie i sile roboczej przy kruszeniu materyałów. Pod względem wytrzymałości cement żużlowy o wiele przewyższa cement portlandzki, co zdaje się zapewniać wynalazkowi Ransome’a świetną przyszłość. (Civ. Tech).

Do dzisiejszego numeru załącza się jedna tsblica (Nr. I) i materyały do słownika technicznego.

Treść : Sprawy Towarzystwa. — O zastosowaniu gazu wujduego do ogrzewania. (Dokończenie). — Uwagi nad organizacyą służby ^rzymania przy kolejach galicyjskich. (Ciąg dalszy). — Patentowany aparat dyfuzyjny. — Rozmaitości.

US?"’ Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu kosztuje 30 ct

. w. a.

BOLESŁAW DŁUGOSZOWSKI

„Mjnlerya i Baflownictwo“

PRACOWNIA STOLARSKA

inżynier cywilny z upoważ. rząd.

w Dolinie,

stacya kolei Arcyks. Albrechta,

przyjmuje i wykonuje wszelkie roboty techniczne i przedsiębiorcze na swój własny lub interesowanych rachunek.

Przyjmuje wykonanie wszelkich robót na cemencie lub z cementu pod gwarancyą.

Poleca

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

dla inżynierów, właścicieli fabryk i szyn, przemysłowców, górników, budowniczych, przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

Cena prenumeraty wynosi: na prowincyi i za granicą Rocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 ruble sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakeya w Warszawie pod 1. 18, ulica Święto-Krzyzka.

BRACI WCZELAK

J. KO ST IUK

ma-

Lwów, ul. Łyczakowska 1. 27. wykonuje wszelkie roboty w zakres stolarstwa wchodzące i uskutecznia takowe według najnowszych wzorów i najlepszej kon-strukcyi z materyałów doborowych.

Zamówienia tale w miejscu jak i z prowincyi ivykonuje jak najstaranniej po cenach nader umiar -kowanych.

introligator,

Rynek liczba 17. [obok handlu p. Kleina]

poleca SzaD. P. T. Publiczności

Pracownię introligatorską.

Wszelkie roboty introligatorskie uskuteczniają się w jak najkrótszym czasie i po najumiarkowańszyrh cenach.

Cena teki na „Dźwignię ‘ kosztuje bez oprawy 70 ct. z oprawą I 20.

CEMENT KRAJOWY

swego wyrobu, nie ustępujący w dobroci cementom zagranicznym, a znacznie od takowych tańszy.

udziela bezpłatnie szczegółowych informacyi wszechstronnego zastosowania i"'użycia cementu. Wszelkie zamówienia miejscowe i zamiejscowe wykonuje najstaranniej.

Skład cementu dla Lwowa

u Jana Schumana

plac Maryacki 1. 9.

G. Schapira

maiarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.    |

poleca swoją pracownię napisów lanych i liter metalowych, szyi- : dów na szkle, blasze i drzewie, j Również wykonuje wszelkie ro- j boty lakiernicze po najumiarko-wańszych cenach.

S5"/o taniej

'o

CC

00

„o

« lii : |

ks- ^ m

l_3 rg ,!!*.<=>.<5: W i 't.t-j z

■ma

£*

gig

o W

S (=3

\PQ

SKŁADY KOMISOWE:

s %

- *

O ce

S’il

z: a ~~

iis

» g,J

S=

' 3 i 3

■p!

i J

H O-

Pierwsze techniczne biuro

Ü

c. k. wyłącznie

uprzywilejowane

i® oświetlenia elektrycznego

'ZJ.

liai

Fr. Rychnowskiego we Lvsowie, ulica Ossolińskich J. lO.

w Warszawie :

Rs 12

Rocznie . . . Półrocznie . .

Rs. 10

Pod redakcyą prof. Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok szósty, czasopismo

KOSMOS

organ polskiego Tow. Przyrodnikóio imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach miesięcznych, zbro-szurowanych, około 40 arkuszy rocznie z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi wre Lwowie w księgarni Gubrynowicza & Schmidta złr. 2 ct. 50 — na prowincyi złr. 3 — w Niemczech Mrk. 6.

Zbroszurowane roczniki z r. 1876—1880 można jeszcze nabyć po cenie prenumeracyjnej. — Roczniki te zawierają prace pp. Abakanowicza, Birkenmajera, Ciesielskiego, Fabiana, Godlewskiego, Grabowskiego, Janoty, Kreutza, Nenckiego , Niedżwiedzkiego, Ochorowicza, Rościszewskiego, Staneckiego, Syrskiego, Tynieckiego, Zacharjewicza i wielu innych.

Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

Przegląd Techniczny

pismo miesięczne

poświęcone sprawom techniki i' przemysłu

redagowane przez

A. Brauna, E Cichockiego, W. Czarlińskiego, W. Hirszla, Z. Kiślańskiego, S Kossutha, W Kronen-berga, F. Kucharzewskiego Al. Sadkowskiego, J. Słowikowskiego, K. Wojciechowskiego i L. Wojnę.

Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w 4to i kilka tablic rysunków.

Warunki przedpłaty:

Na prowincyi \ w krajach Związku pocztowego :

Bocznie . . .

Półrocznie . .

Prenumerować można w Redakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica Warecka L. 43, oraz we wszystkich polskich księgarniach.

Nakładem Towarzystwa politechnicznego.

Z T. Związkowej drukarni we Lwowie.

Papier z fabryki Czerlańskiej.

Tab lica Z

Dyfuzer

pomysłu

Józefa Nowakowskiego..

•-HMśflHPć

%ii*

lui

«Il

KG

YM/Ź&ÓU

LE.

'm

Ai

-----L Q-L---

II

\l C

\ I⁻* VA 11.

“j:

,4

«T

■o.

fig! 2.

-i.

k-

X,

^—-------->• y-------Z !j / ^ \    X’-—-4-—=-.~~-4r-.-.fcr.-zrz:— z-=r-J

f ji 1 || vTy || r'//■"■ tT"⁷^"

^^.iir.r.T.tizr_r_i: :    ¹ :i>y

!    " i i I    îl

t-

=d

"vr

K-#-

i!

Lin

NJ

1/

/r-xyrzct#?

ivyci'cçy*z?z£cc yti><?xdxz. z yre/y^e es /l'ôfcfoivycA. eystil JF; J^LMZCZfüt- .

07/

rpł

\₍

"N

jBœrtlef/’œ

> F1

nù'^xzvieclx r Æfcm

Zom intnvy.

Jïy3.

fÿ4.\

~s37

#n|

sUr^

■y

ir

©J

A;

Zxeeyyrt^eK

r.S.

\

U

t

■ V

■

■ • ₍

\

■

'

*

«

-i

■r ¹ •

•V

:

P

%

:

>

y

Wyrazy do słownika technicznego,

97

1655.    Cewka-(przędzalnictwo) n. Spule f. bobine a. bobbin, rurka, na którą nawija się przędzę.

1656.    c. kołowrotka n. Spule eines Spinnrades f. bobine d'un rout à filer a. pim.

1657.    c. przędziarki n. Spule einer Spindelbank f. bobine

acco-

modée, bobine de böbinoire a. bobbin of fly-frame, rooing bobbin.

1658.    Czesanie lnu (przędzalnictwo) n. Hecheln des Flach-

f. sérançage, peignage, dalsze obrabianie lnu przetrzepanego za pomocą szczotek i grzebieni (zgrzebła).

1659.    Czesarka do lnu, u. Hechelmaschine, î. machine a peigner le lin, peigneuse, a. heckling machin, maszyna do czesania lnu.

ses

1660.    zgrzebie (1. m. zgrzebia)n. Hechelwerg, Abwerg, Hede, f. étoupe, a. oakun, tow, krótkie włókna pozostające przy czesaniu przędziwa, pomiędzy zębami szczotki.

1661.    zgrzebło, n. Hechel, f. sêran, serin, serançoir, peigne, a. hechle, hackle, narzędzie do czesania przędziwa.

1662.    Czochra, rafa (przędzalnictwo) n. Raufe, Riffel, f. grège, drège, egrugeoir, a. ripple, przyrząd do czochrania lnu.

1663.    grzebieniasta, n. Riffelkamm.

1664.    mechaniczna, n. Riffelmaschine.

1665.    Czochranie lnu, rafowanie, n. Riffeln des Flachses, f. arèger, egruger, a. rippling, odrywanie główek nasiennych od łodygi.

1666.    Gwincidło (żeleźnictwo) n. Schneideisen, Schraubenschneideisen, Schraubenblech f. filière simple,

plate, narzędzie do wyrabiania śrub.

1667.    Gwinciarka

a. screw-

ręczna, n. Schneidkluppe, Schraubkluppe, f. filiere brisée, filiere à coussinets, a. screw-stock, scre-wing - stock, die stock, przyrząd do ręcznego wyrabiania śrub i naśrubków.

1668. mechaniczna n. Schraubenschneidmaschine f. machine à tailler les vis, machine à Sarander, à fleter, a. screw cutting engine, maszyna do wyrabiania śrub i naśrubków— jej części składowe :

cous-

na

1669.    Szczęki n. Backen, Schneidbacken, Schraubenbacken, f. sinets a fileter, coms à ms, a. e^'es, screiv dies.

1670.    świder, n. Schneidbohrer, Gewindbohrer, Schraubenbohrer, Mutterbohrer, f. tarand, a. tap screw tap, taper-tap.

1671.    Kłębiarka (przędzalnictwo) n. Knauelwickelmaschine, f. machine à pelote, peloteuse, a. balling-machine, bail win-ding machine, maszyna do zwijania przędzy lub nici kłębek.

100

1709. związka, n. Gang, Kopf, f. tète a. head, kilka par walców złożonych razem, przez które przeprowadza się pasma przędziwa.

1710.    walce żłobkowane, karbowane, n. Riffelwalzen, f. cylindre étireur, cylindre canelé, laminoir, a. drawing roller.

1711.    Snucie (przędzalnictwo) n. Strecken, Ausziehen, f. diluer, étirage, laminage, a. drawing, czynność w celu równoległego ułożenia włókien przędzalnych.

Rodzaje strugarek do obrabiania metali do wyrazu 430.

1712. żłobiarka, strugarka do żłobkowania n. Riffelmaschiue, Kannelirmaschine, f. machine a cenneler a. flusing machine, służy do robienia żłobków.

1713.    strugarka pionowa, n. Stossmaschine, Stanzmaschine, Nuthstossmaschine, Vertikalhobelmaschine, f. machine à buriner, machine à mortaiser, mortaiseuse, raboteuse vertical, a. key-groove engine, grooving machine, paving machine, shaping machine, slotting machine.

1714.    strugarka pozioma o ruchomym stole, n. Hobelmaschine, Planhobelmaschine, î. maschine a raboter, raboteuse, pla-neuse, a. pianin g machine.

1715.    strugarka pozioma o ruchomym suporcie, n. Feilma-schine, f. machine a limer, a. shaving machine, fling machine.

1716.    strugarka kabłąkowa, n. Rundhobelmaschine.

1717.    strugarka przenośna, n. Tragbare Hobelmachine, f. raboteuse mobile.

1718.    Szydlarz (rzemiosła) n. Allenschmied, Pfriemenschmied, f. alénier, robotnik wyrabiający szydła.

1719.    Szydło, n. Ahle, Ort, f. alene, perçoir, pointe, a. awl, kolec żelazny lub stalowy do robienia małych otworów.

1720.    siodlarskie, szewskie, n. Pfriem- Ahle, f. alene, poinçon, awle, saddlers awl, bodkin.

IPJT* Udajemy się do ogółu techników polskich z prośbą o łaskawe nadsyłanie uwag i sprostowań lub też przez tychże zebranych, a dotąd nie ogłoszonych wyrazów technicznych pod adresem: „Komisya słownikowa Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie— Ulica Wałowa l. 4.

Z I. Związkowej drukarni, hotel Żorża.

Przetwory lnu.

1675.    Len przetrzepany, n. Schwing flachs, Reinflachs, f. lin filasse.

1676.    wymoczony, n. Rottfiachs, Rostefiachs.

1677.    wyroszony, n. Thaufiachs.

1678.    wyczesany, czesany n. Hechelflachs.

1679.    Międlarka (przędzalnictwo) n. Rrechmaschine, Knick-maschine, f. broie mécanique, machine à broyer, machine à teiller, a. brahing machine, brake, maszyna do międlenia lnu, konopi i t. d.

1680.    Międlica, terlica, n. Handbreche, Breche, f. broie, maigne, brisoir, a. brake, przyrząd do międlenia.

1681.    Międlarnia, n. Flachsaufbereitung s - Anlage, Flachsfabrick f. manufacture de lin, a. flax-mill, miejsce lub zakład w którym odbywa się międlenie.

1682.    Międlenie lnu, n. Brechen des Flachses, f. broyage au lin, a. braking, przerabianie łodygi w celu oddzielenia części drzewiastych.

1683.    pazdzierz, n. Schübe, Scäwe, Agen, Amen, i. chêvenotte, a. arnechaff,' części drzewne łodygi lnu konopi i t. p. roślin odpadające przy łamaniu lub międleniu.

1684.    Moczenie lnu, n. Rotten, Rosten, f. rouissage {rouir) a. retting, rating.

1685.    we wodzie n. Wasserrotte, Wasserröste, f. ruissage à t'eau, a. Water retting, steeping.

1686.    roszenie, n. Luftrotte, Thauröste, Landrotte, f. ruissage à la rosée, rosage, serinage, a. dew-retting.

1 687. Motanie n. Haspeln, Spulen, Weifen, f. dévidage, bobinage, tirage, a. recling, winding, Spooting, czynność przy janiu na motowidło.

1688.    Motowidło, n. Haspel, Garnhaspel, Abwinde, Weife, f. dévidoir démêtoir, a. reel, narzędzie lub przyrząd, którym nawija się przędza.

1689.    Nawijarka (przędzalnictwo) n. Spülmaschine, f. tour-

nette, a. yarn-windle, maszyna do nawijania przędzy cewki.    J

1690.    Nić (przędzalnictwo) n. Zwirn, l fil, fil retors, a. ihre ad twine, doubled yarn, przędza skręcona w kilkoro (podwójnie, potrójnie.)

na

nawi-

en

1672.    Kołowrotek (przędzalnictwo) n. Spinnrad, f. rouet, rouet a fder, filoir, a. spining whecl, przyrząd mechaniczny do wyrobu przędzy, bywa:

1673.    ręczny, n. Handrad.

1674.    nożny, n. Trittrad.

98

1691. skręcanie nici, n. Zwirnen, i. retordage, a. doubl ing, tiui-mng, czynnosc skręcania przędzy w nitkę.

Niciai ka, n. Zwirnmaschine, Zwirnmühle, f. machine ù retor der ^ retordoir, a. twiesting trame, twisting-machine, doubler, twvner, maszyna do wyrobu nitek.

1693.    Praczka, praczarka (tkactwo) n. Waschmaschine f

maschme à laver, laveuse, a. Washing-machine, washer przyrząd do prania materjałów wełnianych i t. p.    '

1694.    walcowa, n. Walzenwaschmaschine, f. dapand a. cylinder washing - machine.

1695.    płóczka, płókarka, n. Spiilmachine, f. aegorgeoir, chine à degorgeage, a. washing machine, washing-mil.

1696.    Pralnia (tkactwo) n. Wascherei, Waschanstalt, f. &mcw-ame, lavoir, a. laundery, miejsce lub zakład prania materya-łow wełnianych i t. p.

1697.    Przędka, przędziarz (przędzalnictwo) n. Spinnerin Spinner, f. fileuse, flateur, a. spinner, robotnica, lub robotnik przędzący.

1698.    Przędzalnia, n. Spinnerei, f. filature, filage, a. spinning miejsce lub zakład wyrobu przędzy.

1699.    Przędzalnictwo, n. Spinnerei, f. filature, a. spinning, rzemiosło, nauka przędzenia.

1/00. Przędziarka, n. Spinnmachine, f. machine à filer, a. spin-ntng machine, spinning frame, maszyna do wyrobu przędzy jej części składowe:

1701.    siodło, stół przędziarki, n. Spindelbank, f. banc a broder bondinerie à bobines commandées, bobinoir, mèchoir bobi-niére, a. figer, fiy-frame, bobbine-frame.

Przetwory przędzy.

1702.    Przędza pierwotna n. vorgespinnst, vorgarn, f. boudinage a. roving.

1703.    przędza, n. Feingespinnst, Feingarn, f. beau filage, a. fine yarn.

1704.    Pizędza, n. Gram, Gespinnst, Faden, f. fil, a. yarn, thread, pierwszy wyrób z przędziwa.

1705.    Przędzenie n Spinnen, f. filage, a. spinning, czynność przy wyrobie przędzy.

1706.    pierwotne, n. vor spinnen , f. filage en gros, en doux, a. roving.

1707.    ostateczne, n. Feinspinnen, f. filage en fin, a. fine spinning.

1/08. Snowarka (przędzalnictwo) n. Strecke, Streckwalzen, f. machine a etirer la laine, a. druwing-head, maszyna do snucia przędziwa w pasma, jej części składowe:

1692.

99

ma-