Rocznik IY.

Lwów,

Si, 11.

Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi: rocznie

półrocznie ....    3 ,

Turner pojedynczy kosztuje 60ct.

6 złr.

DŹWIGNIA

Bedakcya i administracya znaj duje się przy ulicy Wałowej 1. 4

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Tow. będą otrzymywali to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Bękopisroa nie użyte zwraca Bedakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie: Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Roman br. Gostkowski, inspektor kolei Albrechta; Edward Heppe, nadinżynier kolei Karola-Ludwika; Józef Jägermann, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej

i Paweł Stwiertnia, inżynier - elew kolei Karola-Ludwika.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, autoryzowany inżynier cywilny.

; od góry, będą odpowiadały celowi, z uwzględnieniem jednakże i wyżej przytoczonych warunków, bo inaczej nierównie więcej j szkodzą i stają się nieraz same właściwą przyczyną usuwisk, L. 407. Podziękowanie. Składamy serdeczne podziękowanie j dając sposobność wnikać w ziemię większej ilości wody, członkowi Towarzystwa p. B. Bauerowi, architekcie we Lwowie, za j która potem dostaje się do pokładu gliniastego, wywołując

ofiarowanie 30 złr. 94 ct. a. w. na rzecz utworzyć się mającego fun- ; Zombne następstwa. Jeżeli wiec nie sprowadza się wody bru-duszu Towarzystwa.

Lwów 14. listopada 1880.

Sprawy Towarzystwa.

Zarząd Towarzystwa.

kowanemi, darniowanemi lub drewnianemi rynnami po stokach przekopu do rowu dolnego przystokowego, to powinno się ją odprowadzać jak najdalej od przekopu, a nie zbierać w pobliżu, by ponownie wsiąkała.

Do Towarzystwa przystąpili :

Bieńkowski Antoni, ukończony technik. Skowron Franciszek, i Przy większych ilościach wód spływających zakładają asystent szkoły politechnicznej we Lwowie. Wierzbicki Ludwik, in- j rowy wedle fig. 6 (tab. VIL), przy mniejszych zaś na sposób spektor Kolei czerniowieckiej.    j francuzki w kształcie trójkątu fig. 7, które mają tę zaletę,

O usuwiskach.

NAPISAŁ

N. KO V ATS

inżynier Kolei LwowsKo - Czerniowieckiej.

(Ciąg dalszy.)

i iż mogą być łatwo wydarniowaue przyczem oszczędza się ! miejsce na ławeczkę i nadsypkę między górną krawędzią stoku i a rowem. Czasami wystarcza zaś tylko nadsypka sama, fig. 8. i Ogólnie mówiąc, dadzą korzystne wyniki wszelkie urządzenia i zastosowane odpowiednio do każdego szczególnego wypadku, i mające na celu zapewnienie wodom zewnętrznego spływu i ; zapobieżenie zbieraniu się ich w pobliżu przekopu lub ziem

Głownem więc staraniem być powinno nadanie każdej    j    usllwistych*

powierzchni budowli ziemnej takiego spadu, by woda de-    ;    Mimo najstaranniejszych    urządzeń jednak,    nie jesteśmy

szczowa szybko spływała i to w tę stronę, zkąd dalsze odpro-    i    w    stanie zapobiedz zupełnie    wnikaniu wód    deszczowych

wadzenie jest możliwem, z drugiej zaś strony trzeba i na to    j    w    warstwę średnio przepuszczalną aż do pokładu gliniastego,

mieć wzgląd by zwiększona chyżość nie nadwerężała po-1J©śli na powierzchni tegoż pokładu znajduje się waistwa zu-wierchni spływowej. Należy zatem zbierać wodę w rynny, i Pełnie przepuszczalna i przetnie się ją stokami pizekopu, tak, rowy, kanały i zbiorniki, a ztąd odprowadzać naturalnymi^ jej spad skierowany jest ku przekopowi, to woda wypły-spadem.    i wająca z nad warstwy gliniastej sączyć się będzie po stokach ;

w razie zaś przeciwnym t. j. gdy spad skierowany jest od przekopu, woda sączyć nie będzie, skoro tylko odpływ z

Przy przeprowadzeniu tych urządzeń zważać należy : i a) by takowe dozwalały łatwego odpływu wodzie nawet w naj- j    .    .

mniejszych ilościach ; b) by pojemność ich odpowiadała spły- i    wodonośnej jest zapewniony w da szyć o nyc pun

wowej powierzchni; c) przy silnych spadkach ubezpieczyć j    Plzy_ utiudnionym lub zatamowanym o p y wie po nie.

powierzchnie ich przeciw uszkodzeniom; d) nie zaniedbywać i s^e s*e zw^erc^ł° woc^ d° wysokości rawę zi, w 1 reJ nigdy uszczelniania dna i ścian rowów czy też kanałów w zie-pest Przeci^ warstwa wodonośna stokiem przekopu i pocznie miach przepuszczalnych; e) nie powodować się źle zrozu-;sj® z    wysączać, pizyczem da sze wzniesienie s-ie zwiei-

mianą oszczędnością w tym względzie, dążyć zatem choćby ; c*a(^a    uiemożliwe.

nawet z poniesieniem większych ofiar do zakupna potrzebnego j gruntu do odwodnienia; f) mieć baczną uwagę na te powierz-i niastego trzeba tylko umożliwić stały odpływ wodom z warstwy chnie gruntów sąsiednich, które najwięcej wsiąkają w siebie ! wodonośnej, co osiągniemy zupełnie wypełnionymi odciekami, wody, a zatem i dolnemu pokładowi jej dostarczają; g) klima- i wykonanymi wzdłuż stoku przekopowego w poziomie ujścia tyczne i meteorologiczne stosunki uwzględniać.

war-

Chcąc w tym wypadku zapewnić stałość pokładu gli-

warstwy wodonośnej, czy to wedle systemu pana de Sazilly Trzeba słowem dążyć do takich urządzeń, by na naj wie-i fig. 9, czy Bruóre fig. 10, lub też jakimkolwiek innym odpo-cej wsiąkliwych powierzchniach woda jak najkróciej przebywała, j wiadającym wymaganym warunkom i do miejscowych oko-Uskuteczniając wykop przekopu należy pamiętać byiliczności zastosowanym n. p. fig. 11. Przy zakładaniu tych woda spływająca ku brzegowi przekopu, ze stoków wyżej | odcieków uwzględnia się by dno ich przynajmniej na 0.12 m. położonych gruntów, nie rozlewała się po stokach prze- j znajdowało się w ścisłej ziemi, zaś odciek sam 0.4 do 0.6 m. kopu, zatem rowy obwodowe, nadstokowe czyli przybrzeżne : pod zewnętrzną powierzchnią stoku przekopowego, celem

— 90 —

ochrony od mrozów. W najniższych punktach podłużnych od- i cie mało wybitnych wysączeń lub też cienkiemi żyłkami pia-cieków sprowadza się wodę poprzecznymi odciekami do rowulsku cokolwiek wybitniejszem sączeniem. Wypływ tego ro-przystokowego, które odcieki są tego samego rodzaju jak po-! dzaju może być powstrzymany przez zeskuropienie zewnętrznej dłużne, łub też zastąpić je mogą trąby murowane o przekroju | powierzchni stoków w skutek działania wpływów powietrzni, 0.08 w świetle albo rurki drenowe.

mianowicie mrozów, czyniących ją zupełnie nieprzepuszczalną.

Wypełnienie tych odcieków oddaje nam dwojaką usługę Pokrycie stoków na warstwie zupełnie przepuszczalnej, poraź zapobiega wypłukiwaniu i unoszeniu prądem wody cząstek i wyższym przypadłościom zapobiega. W razach więc mniej warstwy wodonośnej, tworząc przesiąk (filter), powtóre zaś i wybitnie cechujących się, nieobfitych w ilość wypływu i okre-służy za oparcie wierzchniej warstwie średnio przepuszczalnej, i sowych wysączeń, rychło wykonane pokrycie oddaje nam doktóra usunięciem się nie może zatamować odpływu, czyli i bre usługi, innemi słowy zapobiega w zupełności wypadkom usuwisk oznaczonych w fig. 1.

Skuteczność tego rodzaju odcieków nie polega (jak wielu j s£Wy wodonośnej, tak odciek podłużny jak i pokrycie stoku a między innymi i sam pan de Sazilly mniema) na uchyleniu : z warstewką przepuszczalną ; ubezpieczamy się albowiem od pokładu gliniastego od działania wód, tylko na tern, iż nie ; zgubnych skutków chwilowego lub miejscowego zatkania od-dozwalają one wodom podnosić się w warstwie górnej średnio j cieb:ili ponieważ w tym wypadku warstewka przepuszczalna przepuszczalnej. Podłużne odcieki w razie nieistnienia war- j odprowadza zbytnią wodę. stwy wodonośnej i w braku wybitnie cechujących się wysączeń na powierzchni stoków skutecznemi nie będą, albowiem założone w miejscu, w którem się styka pokład wierzchni średnio przepuszczalny z pokładem gliniastym (jak wielu autorów bez względu na uwarstwowanie radzi), miałyby bardzo wątpliwy skutek, bo wywierając swe działanie w warstwie średnio przepuszczalnej tylko na niewielką odległość nie zapobiegłyby zbieraniu się w niej wód.

Nie potrzebuję się rozwodzić nad korzyściami, które osiągamy urządzając nawet w razie istnienia wybitnej war-

Inaczej rzecz się ma gdy wypływająca woda cechuje się wybitnie w pojedyńczych odosobnionych miejscach, gdzie nie ma zatem ciągłej i jednolitej warstwy wodonośnej. Tu wypada nam dokładnie zbadać głąb masy, ująć wodę w odcieki, a przekonawszy się, że mamy do czynienia z gliną posiadającą gniazda piasku lub żwiru otoczone ziemią nieprzepuszczalną, lub z poprzerywaną warstwą wodonośną, albo dalej z wklęsła warstwa wodonośna, lecz bez odpływu, lub nareszcie Bt zapobiedz wnikaniu wód w nagi pokład gliuiaaty ; z war^tw'a prBepus*ozaliia z ^tamowanym odpływem, położoną trzeba stoki uchylić od działania wpływów powietrzni, której. dna ‘ ekopBi nie pozostaje nam"nie innego, jak przy-powodują tworzenie i rozwieranie się rozpadlinek, eo osią- ;    ^ d# odwodnienil podziemllego.

gniemy obłożeniem, pokryciem czyli oblicowamem stoków*).: ' odwodlliellie podziemlle daje sie uskutecznić: 1) przy Przy tem jednak trzeba koniecznie zadość uczynić jednemu : ^ }ebotiem położeniu odnośnej warstwy lub gniazd bardzo ważnemu warunkowi, a mianowicie zapewnić odpływ wodom, które mogą przeniknąć pokrycie ; to zaś osiągnąć się da pod oblicowaniem, warstewką zupełnie przepuszczalną, bez

za pomocą drenów lub rowów wykładanych kamieniem ;

2)    przy większej głębokości odciekami krytymi, wypełnianymi ;

3)    w razie zaś bardzo znacznej głębokości robotami górni-

której pokrycie może sie stać nierównie szkodliwszem aniżeli | ^    ałoi#ai8 szybów i podkopów (sztolni), które po-

pożytecznem ; albowiem tak darniowanie jak obłożenie ziemią urodzajną, uskutecznione bezpośrednio na ziemi gliniastej, wywołuje ten sam zgubny skutek, jak gdy warstwa średnio przepuszczalna spoczywa bezpośrednio na pokładzie gliniastym.

Podobnie ma się rzecz z brukowaniem, którego stosugi czyli szwy między pojedyńczemi kamieniami, odgrywają rolę rozpadlinek, służąc zbieraniu i zatrzymywaniu się wód na warstwie ścisłej.

Z uwag tych wynika, iż koniecznością jest okrycie stoków czy to z ziemi urodzajnej, darni lub kamienia oddzielić od powierzchni gliniastej warstwą, zupełnie przepuszczalną u dołu której jednak zapewniony być musi odpływ przesącza-

jacej wody.

Zastanowiwszy się nad pierwszym punktem naszego za

łożenia t. j. zapobieżeniem wnikaniu wód czy to przez warstwę średnio przepuszczalną czy też w skutek bezpośredniego zetknięcia się odsłoniętego pokładu gliniastego z wodami, przejdźmy do punktu drugiego t. j. ułatwienia odpływu tym wodom, które już w wnętrze wniknęły.

Z poprzedniego wiemy, iż woda wniknąwszy w masę gliniastą przesiąka ją za pomocą rozpadlinek, zbierając się w tych miejscach w większej ilości, gdzie napotyka nagromadzony materyał stosunkowo najwięcej przepuszczalny. Gdy więc pokład gliniasty nie jest całkiem jednolity, a jednak wybitnej warstwy wodonośnej nie ma, to wypływ wsiąkniętej wody może się odbywać właściwie tylko na powierzchni stoków i następuje rzeczywiście otworami rozpadlinek w kształ-

*) revefcement du talus, Böschungsverkleidung.

dobnie jak kryte odcieki działają.

Szczegóły odnoszące się do zakładania drenów pomijam, można je bowiem napotkać w podręcznikach tak polskich jak francuzkich, niemieckich i angielskich w znakomitym doborze. Nadmienię tu tylko, iż gdy w celach amelioracyjnych układają się dreny w głębokości od 1 do 1.5 m. to przy odwodnieniach, mających na celu uchylenie usuwisk, można je zakładać w głębokości 2.0 a nawet 2.5 metrów. Spadek drenów nie powinien być mniejszy jak 5°/₀₀, średnica zaś od 3 do 5 centymetrów. Angielscy autorowie zalecają Ave wszy-’ i stkich wypadkach usuwisk wyłącznie prawie odwodnienie drenami,sądzę jednak, iż można je użyć tylko wtedy z korzyścią, jeśli się nie spodziewamy silniejszego uruchomienia ziem, albowiem w skutek skręcenia, zgniecenia lub przerwania nie działają dreny skutecznie, owszem tworzą się szkodliwe podziemne zbiorniki dla wody. W takich razach zalecają się odcieki wykładane. Dno tych odcieków ma być położone w ziemi ścisłej, kierunek ma być odpowiedni, ciągłość zachowana i zabezpieczenie od mrozów zapewnione. Urządzone bez uwzględnienia powyższych prawideł, mogą być powodem większych szkód aniżeli korzyści, ponieważ dno bywa wymywane, ściany się usuwają, a odcieki tracą swą ciągłość i nie odprowadzają wody, albo tworzą się boczne niepożądane odpływy • i rozmiękczające ziemię, lub zbiorniki wywierające ciśnienie hydrostatyczne. Kierunek odcieków powinien być taki, by woda spływająca po pochyłościach jak najspieszniej, a więc najkrótszą drogą, dostawała się do nich ; należy zatem bieg wód podziemnych przerzynać odciekami, prostopadle do kie-

— 91 —

ninku spływu. Posiadając zdjęte krzywe poziome powierzchni i łają się tak prędko jak poprzednie i przepływająca niemi warstwy nieprzepuszczalnej nie napotkamy w oznaczeniu kierun- : woda nie podlega tak łatwo chemicznemu rozkładowi, ku na trudności, a ponieważ zazwyczaj linia drogi lub kolei prowadzona po stoku jest mniej więcej równoległą do warstwie, w kształcie trójkątów lub czworoboków fig, 15, 16, 17, 18, więc wypadnie najczęściej i odcieki urządzić równolegle lub ; poczem przysypują się drobniejszym kamieniem, albo też spód cokolwiek ukośnie do linii. Dno odcieków powinno być wcięte i odcieku wypełnia się grubym czystym żwirem lub ryniakiem. na 0.25 do 0.5 m. w warstwę ścisłą, nieprzepuszczalną, i posia- i Starać się przytem należy, nie by jak największą ilość ka-

i mieni pomieścić, lecz przeciwnie by pozostało między niemi W niewielu wypadkach można przeprowadzić odwodnie- i jak najwięcej otworów, jakoteż by przy spuszczaniu kamieni nie jednym odciekiem o jednostajnym spadzie i to wtenczas, ! ściany rowu nie otrząsały się, jak równie by użyte kamienie jeżeli powierzchnia pokładu nieprzepuszczalnego jest równą i były czyste, wolne od ziemnych cząstek. Ostatni sposób wy-z jednostajnym upadem, skoro jednak powierzchnia pokładu j pełniania odcieków jest obecnie najwięcej rozpowszechnionym nieprzepuszczalnego jest falistą, wówczas należy z najniż-i odpowiada zupełnie celowi.

szych kotlinek tej powierzchni, a względnie z głównego od-    Jako najodpowiedniejszy i zazwyczaj najtańszy rodzaj

cieku urządzić kilka bocznych w najprostszym kierunku i o kamieni zaleca profesor Winkler gruby, rzeczny żwir wielkości pojedynczych kamieni od 5 do 6 centymetrów średnicy, zaś inżynier Lorenz radzi używać najnieregularniejszego kamienia łamanego. Sądzę jednak, iż tak jedno jak i drugie wypełnienie dobrze działa, a rozstrzyga co do użycia miejscowa cena

Kamienie układają się na dnie, tak, by tworzyły otwory

dać spad nie mniejszy jak 10°/₀₀-

niezbędnym spadzie na zewnątrz.

Wypełnianie odcieków krytych może być przedsiębra-nem w rozmaity sposób i tak:

Jeden z najdawniejszych sposobów polega na wypełnieniu dna kanału słomą lub chrustem drobnym, Materyały te jednak utrudniają przepływ wodzie w skutek rychłego zamulenia, a nadto są nietrwałe. Najtrwalszym okazał się chrust z tarniny.

materyału.

Odcieki wykopuje się zazwyczaj o ścianach pionowych, a tylko w ziemi bardzo usuwistej nadaje im się odpowiedni ukos, robiąc przy miernej głębokości a ścianach ukośnych, dno około 30 centimetrów szerokie, przy większej głębokości Bedwell ulepszył te odcieki o tyle, iż wyrabiał ze słomy    ; za§ nadaje sie    odciekowi szerokość    60 do 90 centymetrów o

powrósła, 5 cm. średniey mające i układał je na dnie odcieku,    ścianach pionowych, które rozeprzeć    należy.    Nieszczelne opie-

Dalsze ulepszenie zasadza się na wyrabianiu słomianych ; ozenie boków ma umożliwić wypływ wody i by można robić kiszek znaczniejszej grubości fig. 12. Dawny ten sposób uzy- : spostrzeżenia zkąd jej przybywa najwięcej i widzieć dokładnie wany i teraz jeszcze, mianowicie gdy brak innych materyałów,    ^warstwowanie    pokładów. Wypełnienie daje    się do wysokości

znajduje jednak zastosowanie swe tylko w amelioracyach roi-    potrzebnej dla    odwodnienia, nigdy    jednak    pokład kamienny

nych. Wybierając ściany odcieku gładko, bez odsadzek, można ; jjje powinien posiadać mniejszej wysokości jak 30 centymetrów, podkładać niskie koziołki, fig. 13.

By cząstki ziemnej przysypki nie dostawały się łatwo Zamiast słomy odpowiedniej jest uży wać faszyu z pręci : do wnętrza, przykry wa się pokład kamieni warstwą słomy, jakichkolwiek drzew, lecz najodpowiedniejsze są faszyny i sitowia, liścia suchego, lepiej zaś darnią (kożuchem na dół), z wierzby, i byle tylko świeżo użyte, utrzymują się dość długo, i a najkorzystniej cienkiemi płytkami kamiennemi, poczem Kiszki faszynowe ułożone na dnie kanału, nakryte mchem lub i ziemia usypuje się stopniowo i ubija dobrze warstwami. Ubi-na kaziołkach skutkują lepiej, zaś o wiele korzystniej kiszki i jana warstwa ziemi ma służyć jako przesiąk dla wody de-faszynowe wypełnione grubym żwirem lub kamieniem. Daje i szezowej, która powoli dostaje się w odciek nie zamulając go. im się 25 centymetrów średnicy, a długości około metra, by i Korzystuem jest również układać rurki drenowe na dnie od-mógł je unieść jeden robotnik układając na dnie o spadku | cieku grubym żwirem lub kamieniem wypełnionego.

10%o, a tylko w ostatniej konieczności 5%₀-

Kamienie układają się przy bardzo ścisłym dolnym po-Wadą odcieków wypełnianych faszynami jest łatwe za- ! kładzie wprost na dnie, lecz często uszczelnia się dno brukiem, mulanie się nietylko przez osadzanie w wodzie zawartych j który na warstwie piasku, na zaprawie hydraulicznej, lub na cząstek, lecz i w skutek chemicznego działania, szczególniej ! mchu się układa, gdy drzewo psuć się zaczyna, gdyż wydzielają się różne ciała : przez związki chemiczne.

Zakładając odcieki przestrzygamy następującego porządku , robót: kopanie rowu rozpoczyna się od dołu ku górze, a wy-Wielokrotne doświadczenia pouczyły nas, iż nie można | pełuianie kamieniem lub układanie rurek po zupełnie usku-tego rodzaju odciekom dawać pierwszeństwa przed odciekami j tecznionym wykopie i wyrównanem dnie uskutecznia się od wypełnianymi kamieniem.    j góry ku dołowi. Przy usuwist.ych ziemiach nie da się ten

W okolicach lesistych, ubogich w kamień, może być j porządek ściśle zachować, owszem trzeba z robotą postępować użyte drzewo do wypełniania odcieków, bo trwałością prze- j częściami (od 10 do 15 metrów), wypełniać je natychmiast wyższa słomę, chrust i faszyny. Do wypełniania drzewem I kamieniem i zasypywać, a robót około dalszej części odcieku można użyć albo krąglaków (10 do 15 cm. średnicy) układa- j nie należy rozpoczynać pierwej, aż są zupełnie ukończone jąc je wzdłuż odcieku fig. 14, lub też drzew szczapowych, | około poprzedniej»

które znów układa się tak, by równocześnie rozpierały ściany j Czy w danym razie mamy urządzać odcieki kryte, czy odcieku, przyczem dobrze jest ułożyć na dnie warstwę ka- j też podkopy, rozstrzyga jak nadmieniłem odnośna głębokość, mieni dla lepszego przepływu wody.    j Wymiary podkopów muszą być takie, by mogli w nich praco-

W Anglii zakładają skrzynie czyli trąby z desek 2 do j wać górnicy, daje im się więc zwykle 1 m. szerokości, 1.5 m. 3 centymetrowych, zaopatrując ściany otworami wierconymi, j wysokości w świetle. Co do kształtów pizekroju, to 10 lą się Wszystkie jednak dotychczas wymienione wypełniania i one w ziemiach stalszych prostokątne,, a w mniej sta. ye odcieków ustępują wypełnianiu kamieniem (wykluczając ka- j trapezowe o dolnej szerokości 1.5 m, górnej 0.9 m, a wyso mień wapienny i gipsowy). Odcieki tego rodzaju nie zamu-‘kości 1.5 m ; opierzenie winno być wykonane tak, y o p yw

92

wody już i w czasie roboty nie był tamowany. Podkopy wypełnia się kamieniem lub żwirem, uprzątując ile tylko się da opierzenie. Przy układaniu kamieni pozostawia się na dnie otwór przepływowy, zaś przy wypełnieniu żwirem układa się dole kilka równoległych drenów. Przy odwodnieniu roz-leglejszych obszarów usuwistych o głębokiem położeniu warstwy wodonośnej, gniazd lub znacznych żył przepuszczalnych, zastosowuje sie równocześnie podkopy i odcieki wypełniane.

(Dok. nast.)

b) Momenty.

Dla b > x ;> o, gdy siła P = 1 działa w punkcie F

M = — Dm£

mamy Dm =

p0-b-)

na

więc M' — g —

= — Dm =

(- )■

. 54)

Dla £ >. xt ;> o, gdy P działa w Fi, to jest w części

pierwszej,

M = - P (£ - xi) = - (l - xi)

. 55)

Oznaczenie sił działających w belce ciągłej przegubowej

za pomocą

linij wpływowych.

Napisał

^Maksymilian 'J'hullie.

dypl. inżynier i docent szkoły politechnicznej we Lwowie.

więc M' =

Równania 54 i 55 określają proste ein' i m'n (Fig. 25J, jeżeli mm' = 1.

A więc dla max. (— M) musi być obciążone to przęsło od E do N a obciążenie reszty belki jest obojętne. Największe ciężary znajdować się muszą około bliższego przegubu M, a jeden ciężar w punkcie M. Ze kształtu linii wpływowej widzimy, że system ciężarów skupionych posunąć musimy na

(Z rysunkiem na tab. VIII.) (Ciąg dalszy.)

P P

prawo, jeżeli -j > y, przyczem Pt i P₃ oznaczają wypadkowe

§. 5. Przęsło średnie z dwoma przegubami.

A. Część środkowa.

ciężarów działających na długość EM względnie MN. Dla ciężaru własnego mamy

Część środkowa MN (Fig. 2) zachowuje się zupełnie jak dźwigar zwykły o długości b = MN albo też jak część pier-przęsła skrajnego, nad którą zastanawialiśmy się w §. 2. Wszystko cośmy tam powiedzieli, da się zastosować do badanej obecnie części belki, wzory wszystkie są te same, nie potrzebujemy ich więc powtarzać i przechodzimy do części pierwszej tegoż przęsła.

wszą

B. Część pierwsza.

a) Siły poprzeczne.

Ciężar P = 1 działa w punkcie F, a my szukamy siły poprzecznej w punkcie E {Fig. 21).

Dla b > x > o siła P = 1 rozkłada się na dwie składowe działające w M i N. Składowa działająca w M

X

Dm = 1 —a więc Q = Dm

równanie linii prostej lim' jeżeli mm' = 1 (Fig. 22).

Dla o >> x >> — £ równanie linii e'm' równoległej do osi. Obciążenie reszty dźwigani jest obojętne. Jak widzimy, jestto figura odwrotna Fig. 9, a więc §. 3 da się tu z odpowiedniemi zmianami zastosować.

. 48)

. 49)

— g £ em'n = | g £ (b + £)

Ms =

a dla ciężaru ruchomego max (4- Mp) = o

. 56)

. 57)

max. (— Mp) = — g p £ (b + 0 dla £ = a otrzymamy

— ga (a 4~ b), max. (— Mp) = — ^ P a (a 4~ b) 58)

. 59)

s —

a dla £ = o, Mg = MP = o

Równania 56 i 57 określają parabole przedstawione Fig. 26, które są dalszym ciągiem parabol dla części drugiej.    (Dok. nast.)

Eys historyczny

xo72'\x7"ojVI cLxogr żel

Napisał

Roman Gostkowski.

(Dokończenie.)

na

XIV.

Stopniowy rozwój kolei żelaznych w Europie uwidocznia następujące zestawienie:__

Dla ciężaru własnego otrzymamy

Qg = g. ee'm'n = g

Dla ciężaru ruchomego

(Wl)-K

b 4- 2£

. 50)

Kraj

Długość kolei żelaznych w kilometrach wynosi z końcem roku__

1845 I 1855    1865 | 1875

1877

max. (-f Q) = g P (b 4~ 2 £)

. 51)

max. (— Q) = o

Równania 50 i 51 określają linie proste styczne do parabol drugiej części (Fig. 23.)

Dla £ = a otrzymamy Qg = ^ g (b 4~ 2a)

. 52)

max. (4~ Q) — 9 P (b 4~ 2a)

max. (— 0) — o długości bb' i bb" (Fig. 23.)

Trzecia część tego przęsła jest symetryczna z pierwszą, siły poprzeczne więc są równie wielkie lecz z odwrotnym znakiem.

. 53)

Niemcy .

Anglia

Francya .

Rosya .    .

Austrya .

Włochy .

Hiszpania

Szwecya .

Belgia

Szwajcarya

Niderlandy

Tureya .

Dania

Rumunia

Portugalia

Norwegia.

Grecya

i 11-

hOCD^O

0-1

O»

C— CO

IO I (OOO ¹ ” ¹

có lO Cni

tO h-*

KtOHl)XW05030JHOi

to rf*. co w tO'C» «no w ® w w to ~aOi Hoioitooioojcocoto-acco COO I    OfcOt-CO-JGł-^asO

27994 30303 26803 27540 21596 23383 18590 20467 16772 18058

7709

8210

5845 6199 3645 4791 3499 3710 2055 2565 1900 1974 1537 1537 1266 1446 1233 1233 934 968 557 802

12

12

93

Następująca tabliczka daje pojęcie o gęstości europej- : skiej sieci dróg żelaznych :

Wypada kol. żel. na

Kraj

1000 kwadratowych kilometrów kraju

każde 10000 mieszkańców

kilometrów

Belgia

Anglia

Szwajcarya

Niemcy

Niderlandy

Francya

Dania

Austrya

W lochy

Hiszpania

Portugalia

Bu mu nia

Szwecya

Turcy a

Bosya

Norwegia

Grecya

co cócóco^cdG^edcóedsóojrHcdcoo

W Azyi: Indye wschodnie 11.164, Kaukaz 1.013, Maiła Azya 395, Jawa 260, Cejlon 146, Japonia 105, Chiny 13, I razem 13.096 kilometrów.

W Australii: Wiktorya 1.292, Nowa Zelaudya 1.137, ; Południowa Australia 597, Queensland 494, Tasmania 250, i Zachodnia Australia 61, Tahiti 33, razem 4.784 kilometrów.

W Afryce: Egipt 1.763, Algeria 682, Przylądek 644, i Wyspa św. Maurycego 106, Tunis 60, razem 3.255 kilo-i metrów.

Na kuli ziemskiej znajdujemy przeto : w Europie ,, Ameryce „ Azyi „ Australii „ Afryce

153.198 kil. dróg żel. 146.939

13.096

4.784

3.255

razem . 321.272

Ponieważ obwód ziemi naszej mierzy 40 tysięcy kilo-i metrów, możnaby więc opasać kolejami kulę ziemską i ośm razy.

Wnioskując z niemieckich kolei, które zatrudniają na i każdy kilometr toru 12'5 ludzi, przypuścićby można, że na ; kolejach ziemi naszej pracuje dziennie blisko 4 miliony ludzi,

Z powyższego zestawienia widzimy, że najgęstsza sieć ICZjli prawie 1/2 proeeilt całed luduości 5 koszta budowJ zaś kolei żelaznych posiada Belgia, Austrya zaś zajmuje ósme i wszystkich kolei wynoszą wiecej, niż trzydzieści pięć mili miejsce z rzędu.    i arddw z^r-

«stÄSWJatt:

porządkową

K r aj

Nazwa kolei

'O

w kilometr.

dzień

Otwarcia

miesiąc

I r-t

wydatki zaś 2.5 miliardów, ilość wagonów wynosi P5 miliona, przewiezionych osób 15 miliarda, a uakoniec ilość tonu towarów 0-8 miliarda.

Na kolejach całego świata znajdujemy w okrągłej liczbie : 60tysięcy lokomotyw, z których na Stany Zjednoczone półno-

! cnej Ameryki przypada 15*5 tysięcy.

Wszystkie wagony w jeden szereg zestawione, utworzyły-i by linię długości 13 tysięcy kilometrów, wszystkie loko-1837 I motywy linię 450 kilometrów długości, a wszystkie wagony : i lokomotywy zestawione w jeden pociąg, linię 13.450 kilo-i metrów długości. Ta linia byłaby 10 razy dłuższą od wszy-: stkieh kolei galicyjskich. Ponieważ oś ziemi naszej ma 12*5 ; tysięcy kilometrów, więc pociąg ze wszystkich lokomotyw i ! wagonów jest od niej dłuższym blisko o 1000 kilometrów, i Pociąg taki ustawiony na powierzchni ziemi, sięgałby od bie-I guna północnego przez Petersburg, Kijów, Morze Czarne, 1854 i Turcyę, morze Śródziemne aż do północnej Afryki. Pomie-: niony pociąg byłby w stanie, rachując 50 osób na 1 wagon, i zabrać 6 milionów osób, a więc więcej niż ludność całej Galicyi. i Gdyby zaś chciano zabrać wszystkie osoby, które w ciągu i jednego roku przewiezione zostały wszystkiemi kolejami świata, i potrzeba by było 250 takich pociągów; ażeby przewieść >vyżej Ipomienione lł/a miliarda osób od razu, należałoby mieć pociąg 153.198 kilometiów kolei żelaznych. Tą długością możnaby ; g Y dłuższy od odległości księżyca do ziemi. Aby zaopa-opasać kulę ziemską przeszło pół czwarta razy. Same koleje1 niemieckie stanowią prawie ³/* obwodu kuli ziemskiej.

os o* o: M> 1—¹

l>Q0 03

10

11

12

13

14

15

16

17

18

Anglia

Belgia

Niemcy

Francya

Austrya

Rossya

Holandya

Włochy

Szwajcarya

Dania

Polska

Hiszpania

Szwecya

Norwegia

Portugalia

Turcya

Grecya

Rumunia

Liverpool-Manchester Bruksela-Malines Norym bergia-Fürth Paryż-St. Germain Florisdorf-W agram Petersburg-Carskie Sioło

Amsterdam-Harlem Neapol-Portici Bazylea-Louis Altona-Kiel .

W arszawa-Grodzisko Barcelona-Catarro Christinenham-Sio-nendam

Christiania-Stroemen Lizbona-Koregado Kustendzie- Czerno-woda

Ateny-Pireus Giurgewo-Bukareszt

51

20

19

13

27

17

106

30

28

12

15 września 1830 3 maja 7 grudnia 26 sierpnia 23J listopada

4| kwietnia 1838 5| września 1839 3| październik. 1839 15] czerwca 18 września 1844 3j czerwca 28, październik. 1848 1 marca 11851

1835

1835

1837

1844

1845

18 lipca

czerwca

66    październikJl860

12    18' lutego 11869

67    3L październik. 1869

36

1853

Z dniem nowego roku 1877 znajdujemy w Europie

! trzyć maszyny wodą, potrzeba by wlać w nie wodę jeziora : i „Morskie Oko.“

W innych częściach świata znajdujemy następujące dłu- j gości dróg żelaznych (wyrażone w kilometrach):

XV.

W Austryi pełniła pierwotnie nadzór nad kolejami po-

W Ameryce: Stany Zjednoczone 128.187, Kanada 8.425, i

Argentyna 2.240, Brazylia 2.290, Chili 1.689, Peru 1.582, j łicya. Dnia 14. marca 1847 roku wydane zostało rozporzą-

Kuba 640, Meksyk 623, Uraguaj 376, Boliwia 210, Venezuela j dzenie upoważniające policyę, w tych okręgach podziału admi-

126, Kolumbia 106, Guajaua 96, Honduras 90, Paraguaj 72, i lustracyjnego, przez które przechodziła kolej, do nadzoru nad

Costa Rica 59, Jamajka 43, Ekuador 41, Portoriko 34, j nią za pośrednictwem osobnych komisarzy okręgowych* w tym

celu urzędom policyjnym dodanych. Następnie oddano nadjęóy

*

Barbados 10, razem 146.939 kilometrów.

— 94

nad kolejami ministeryum handln (28. lutego 1849). Dnia j kontroli, sygnalizaeyi i t. d. był tak wielki, że pod jego na-16. listopada 1851 roku, wydana została obowiązująca do dziśieiskiem nie tylko rozwój, ale częstokroć i istnienie kolei sta-dnia ustawa, pod nazwą: „porządek ruchu kolejowego".

wało się niemożebnem. Poznano się jednak na popełnionym W celu czuwania nad prywatnemi towarzystwami dróg i błędzie, a system szablonowania rozmaitych kolei ustępuje miej-żelaznych, utworzono dnia 10. stycznia 1852 roku osobną :sca podziałowi na kategorye. Zasadą podziału kolei na kate-instytucyę pod nazwą : generalnej inspekcyi kolei żelaznych. ; gorye jest stopień rozwoju ruchu, którego następstwem jest Koleje rządowe zostawały pod nadzorem ministra handlu, i szybkość jazdy. Chyżość jazdy zdaje się być naturalną po-Gdy ten podział nastąpił, miała Austrya 604 kilometrów i działką, według której różnić się mają koleje tak co do dróg żelaznych prywatnych, i 1920 kilometrów dróg żela- i budowy, jak też co do ruchu. Myśl ta, chociaż bez skutku, znych rządowych. W roku 1853, gdy prawie wszystkie ko- ; podniesioną została w roku 1874 na posiedzeniu stowarzysze-leje prywatne przeszły na własność rządu, ustała potrzeba i nia techników, kiełkując jednak ciągle, stanie się kiedyś nową instytucyi dla nadzorowania kolei prywatnych. To też dnia i dźwignią większego postępu w rozwoju dróg żelaznych.

21. listopada 1853 roku generalna inspekcya kolei żelaznych została zniesioną ; w skutek ponownej zmiany stosunków ko lejowych została ta instytucya w r. 1856 napowrót w życie wprowadzona i na dniu 8. marca 1856 r. wcielona do ministerstwa handlu, z atrybueyą nadzoru tylko nad ruchem kolei. Gdy dnia 1. listopada 1859 roku ministerstwo handli zostało zniesionem, przydzielono generalną inspekcyę do mi nisterstwa finansów, z atrybueyą nadzoru i nad budową kolei w roku 1861 ministerstwo handlu zostało na nowo ustano-

Wykład p. Jägermanna, prof. Sokoły politechnicznej

O regulacyi Dniestru

na posiedzeniu komisyi Towarzystwa politechnicznego dla sprawy regulacyi Dniestru, dnia i. maja 1879.

(Ciąg dalszy.)

wionem, a generalna inspekcya powróciła do jego składu. Ustawa z d. 26. lipca 1875 r. zreorganizowano generalną inspekcyę nadano jej następujące atrybucye i obowiązki : 1. Dozór i kon-

Drugą myślą jest utrzymanie trasy linii ścieku w zregulowa-nym Dniestrze w kształcie łuków i przeciwłuków, czyli w lekko wężykowatej linii.

Przyglądając się rzekom, które są ściśnione w kotlinach mię-trola nad budową i mchem kolei austiyackich. 2. Wypiaco- ! dZy skalistymi stokami, nie znajdujemy nigdzie nawet na przestrzeni wywanie technicznych zadań, poleconych jej przez minister- i małej linii prostej, wszystkie natomiast przedstawiają się we wstęgach stwo handlu. 3. Rozstrzyganie rozmaitych kwestyj postawio- i lekko lub silnie wężykowatych.

nych przez ministerstwo handlu. Inspekcya składa się z 5 niezależnych od siebie oddziałów : utrzymania, 2. oddział dla ruchu i przewozu, 3. oddział ko-

Powód tego leży w prawie natury, źe śmierć spowodowana 1 oddział dla budowy i : w jednem miejscu (czyli w jednym organizmie), musi pobudzić życie

w drugiem miejscu (czyli wywołać życie w innym organizmie). Jeżeli

. więc w łukowym biegu rzeki siła wody brzegi podmula, zatem wy-mercyalny, 4. oddział lachunkowy, 5. oddział ad mini- ; ryWa materyał, ale gromadzi go w miejscu sposobniejszem, zadając

; śmierć w jednem miejscu, nadaje życie w drugiem. To się dziać może

Inspekcya generalna nadając kolejom jednakie przepisy ; tylko wtedy, jeżeli siła żywotna wody wklęsłe brzegi podbierą, a obe-

’ i rwany materyał osadza poniżej swego biegu, na wypuKłym, lecz płaskim brzegu.

stracyjny.

stała się zbawienną instytucya. Ale generalna inspekcya sta-wszy sie łącznikiem dla kolei austryackich, a nie mając żadnego wpływu na coraz bardziej rozwijające się stosunki tych

Rzeki nie są tak ukształtowane, aby mogły być porównane z ka-

_ nałem wycementowanym, łub murowanym, którego ściany niewzru-kolei z zagranicznemi, nie mogła też pizyczynić się do ich ; szonemi pozostają nawet przy największej chyżości i sile wody. Ścia-ułatwienia. Ruch kolejowy rozwijający się coraz bardziej j ny łożyska rzeki są stałemi tylko dla pewnego prądu (pewnej chyżo-po za granice Austryi domagał się jednolitych ustaw, ułatwia- iści 1 dla pewnego stanu), jednak stałemi nie są dla wzniesionego

stanu i dla zwiększonej chyżości, zatem chociażbyśmy pewną część rzeki zregulowali w prostolinijnym kierunku i ubezpieczyli jej brzegi dla pewnej maksymalnej chyżości, to jeszcze nie jesteśmy pewni czy SZCze W roku 1846 stowaizyszenie kolei żelaznych, pod na- j ściany te przy nadzwyczajnych wypadkach, przy większych katastro-zwą związku niemieckiego dróg Żelaznych. Do związku tego ; fach (które w rachubę inżynierską nie weszły) nie poddadzą się i przystąpiło pierwotnie tylko 16 towarzystw dróg Żelaznych , ; nie zniszczeją. Regulując rzeki powinniśmy się starać warunkom,

które nam natura podaje, zadość uczynić; zatem w tych razach kiedy nateryał brzegów jest podrywany i unoszony, czuwać, aby mógł osadzać się w przysposobionych miejscach dla całości rzeki nie szkodliwo¹^* innych 8, lazem 101 towarzystw, posiadających 43572 : wych, ażeby zniszczenie zrządzone w jednem miejscu, spowodowało

życie i lepszy stan w innem miejscu.

jących przewóz z kolei austryackich na koleje zagraniczne. Skutkiem poczucia tej potrzeby powstało w Niemczech je-

posiadających razem 1965 kilometrów. Obecnie należy do związku: towarzystw niemieckich 55, to w. austryackich 38,

kilometrów dróg żelaznych.

Tą zasadą wiedziony, przychodzę do przekonania, że najwłaściwszą jest rzeczą regulować rzeki w lekko serpenty-îujacym układzie, ile możności odpowiadającym ogólnemu układowi kotliny. Odstępuję zatem od dzisiej-miecki, pi zeszły pizez wiele doświadczeń i zmian, a to Z po- : szej arbitralnej zasady regulowania rzeki za pomocą przekopów pro-WOdÓW następujących. Każda kolej posiada swoje właściwości i stolinijnych; nawet rowy osuszające o silnym spadzie, które przez cechujące jej indywidualność i decydujące o jej bycie, tak i dłuższy przeciąg czasu wiele wody odprowadzają, nie powinno się zakła-

dalece, Że pod groźba zachwiania jej bytu, nie wolno za- i dać w prostych kierunkach. Ponieważ zas oznaczenie profilu nor-.    ,    ,    . ,    ,    ,    •    .    .    „    ; malnego jest rzeczą nadzwyczaj trudna, i mimo licznych a subtelnych

stosować «staw jednego towarzystwa do drugiego. Zapoznawszy j badań Mtanowiony ' przetr6j „orma|ny „kaz„je sie później » małym tę zasadę i działając w duchu wprowadzenia bezwarunkowej ; lub za wielkim, zatem jeżeli przy obecnym stanie hydrotechniki jednolitości na drogach żelaznych, starano się budować pod- i nie jesteśmy w możności apodyktycznie oznaczyć profilu normalnego, rzedne koleje równie monumentalnie, jak linie łaczaee ze to powinniśmy budowle swoje i system regulacyi tak przyjąć, aby sobą pnnkta najludniejsze i najwięcej ożywione handlem i ibyła m0“6 łatw8«o romerMni>-    ścieśnienia ustanów»-

przemysłem. Ustawy, dobre dla kolei większych, wprowa- ; „gMaie roz8zerzenie otanje ei« potmbnem dopiero po wieloletnich dzono dla mniejszych, nie zważając na to, że ciężar aparatu ; spostrzeżeniach.

Instytucya ta ziściła nadzieje swych założycieli, stawszy się łącznikiem pomiędzy kolejami wielu krajów.

Ustawy i przepisy obowiązujące obecnie związek nie-

— 95 —

Bieg lekko serpentynującej rzeki jest naturze rzeczy najodpo- i tego namułek tutaj osadzać się nie    będzie, przeciwnie na podstawie wiru

wiedniejszy,    bo jeżeli ustanowiony profil normalny okazałby    się za : odśrodkowego wyrzucany będzie    na brzegu mniej stromym    (wypu-

małym, to niezawodnie siła wody działać będzie na brzeg wklęsły: kłym), ztąd zaś przy zwiększeniu się chyżości gruntowej, zostanie wyrywając materyał, starając się pogłębić i rozszerzyć (w czem je- znowu tym wirem uniesiony i gdzieś dalej w wierzchniej partyi tego dnakowoź możemy wodzie przeszkodzić, wzmacniając brzeg w tern i wypukłego a płaskiego brzegu osadzony, miejscu); równocześnie zaś z nadwerężaniem brzegu wklęsłego uwidocznia się tworzenie namułku na brzegu wypukłym (namuł ten je-    i dawniejszej formacyi nanos szutrowy znajdować    się musi    (jak to

dnak tworzy się tylko przy niskim i średnim stanie, skoro dla wyż-    j dowania wykazują, n. p. między Koniuszkami a    Kalinowem, gdzie    pod

szego stanu    profil nie jest odpowiednim przypływowi wody).    Jeżeli i torfem z namułkiem znajduje się    piasek i żwir), to gdybyśmy    zdołali

ustanowiony    profil, a przez pewne budowle wyrobiony, okazał    się za i dno łożyska Dniestru

szeroki, to niezawodnie brzeg wklęsły pozostaje w spokoju, a na brzegu wypukłym osady i to gwałtownie tworzyć się będą (tak przy    | jest najodpowiedniejsze, gdyż doświadczenia nas    pouczają,    że żwir    aby

wezbraniach jak i przy średnim i niskim stanie wody), takowe za- : był uniesionym wymaga największej chyżości gruntowej, podczas gdy darnią się i ustalą, ogółem profil łożyska temsamem się zwęży. Przy i inne materyały jak n. p. glina, namułek i piasek przy stosunkowo następnej katastrofie najprawdopodobniej woda ponownie na brzeg ; mniejszej chyżości rozpoczynają jswoje wędrówki, czego następstwem wklęsły działać będzie i stan jeszcze pogorszy, co się też powta- ; może być osadzenie materyału w miejscu niekorzystnem. rza i potęguje. W jednym i drugim wypadku mamy możność zaradzenia złemu przez ścieśnienie profilu, jednak nie przez sztuczne budo-: stają przez wodę przy średniej chyżości 0.1“» (to znaczy, iż chyżość wie, które są kosztowniejsze i które się nie tak łatwo w rajonie swoim : w pobliżu powierzchni wynosi 0.15»“, a gruntowa chyżość 0.08“»,) zamulają, ale przez sztuczne zadarnienie lub zadrzewienie. Gdyby się | miałki piasek przy średniej chyżości 0.15“» , tłusta glinka przy 0.25m, okazało, że serpentynujący układ rzeki nie jest zupełnie odpowiednim i ił i gruby piasek przy 0.45“», gdy przeciwnie ryń średniej grubości właśnie z powodu znacznej jeszcze swej długości, tak, że o^ady pod- wędruje dopiero przy średniej chyżości 1“» (co na powierzchni wynosi noszą dno łożyska (co oczywiście w późniejszym czasie przez dokładne : 1.2»“ a na gruncie w samem łożysku 0.7»“). Widzimy z tego, że sondowanie, zdjęcie przekrojów poprzecznych oznaczyć się da) to i ; prócz skalistego łożyska dno z ryniska grubego jest najbezpieczniejsze temu złemu zaradzić możemy, zwracając się z całą siłą do wyprosto- : t. j. najmniej przekształceniu podlegające. Dążeniem mojem jest st wania tych wklęsłych brzegów, przez co długość linii biegu zmniej- w o d y tak obniżyć, aby dno łożyska regulowanego szamy i tern samem nie dajemy powodu do tworzenia się osadów,;Dn iestru dostało się do szutrowiska, które obecnie w całej rozciągłości, a przynajmniej w tych miejscach, które przy-i n a m ułk i e m czy torfem jest pokryte. Jednak jeżeli łożysko w szutrowisku jest pożądanem, to nie jest pożądanem przeno-Ogółem korzyści są wszechstronne, a najważniejsza korzyść i szenie się szutru z jednego miejsca na drugie. Tymczasem na całej ta, że nawet w razach oberwania się brzegu wklęsłego, uniesiony ma- : przestrzeni od Sambora do Niżniowa nie potrzebujemy się obawiać teryał ułoży się na najbliższym niżej położonym wypukłym brzegu*), gwałtownego przenoszenia szutrowisk, bo szutrowiska te utworzone Jeżeli materyał brzegów, podlegających podrywaniu został unie- na samym Dniestrze nie pochodzą z właściwego Dniestru (gdyż te

pozostają wyżej Sambora i tylko w malej części dostają się ku Hor-dyni), szutrowiska zaś w niższej części pochodzą od rzek ubocznych (Stryja, Łomnicy, Bystrzycy). Główną więc zasadą będzie, aby wyżej Sambora ustalić szutrowiska już utworzone i nie pozwolić im wcho-

Ponieważ zaś w całej tej kotlinie dniestrzańskiej na podłożu

son

na całej przestrzeni zamulonej do tego dawnego żwiru sprowadzić (obniżyć), osiągnęlibyśmy dno łożyska na zwirze, które

Łożyska w namułku i piaskowym gruncie rozruszanymi zo-

czyniają się do podniesienia zwykłego stanu wody.

siony, to można być pewnym, że przy lekko serpentynującym biegu ten materyał w znacznej części już przy płaskim brzegu w następnem kolanie pozostaje; pojedyncze kamienie, ryniaki wypłukują się i sa unoszone środkiem łożyska, względnie w pobliżu wklęsłego brzegu, a "jak to wiadomo przy gwałtownem opadaniu wody (gdzie się tern dzić w nizsze cz^ści Dniestru nawet przy znaczniejszych wezbraniach,

a jeżeli już wejdą, należy korytu taki kształt nadać, aby toczący się

samem i siła wody zmniejsza) w większym rozmiarze osady żwiru tworzą się w poprzek łożyska tam, gdzie łuk w jednym kierunku, prze- rynia^ aD>° rozdrabiał, a tern samem mógł być jako już lżejszy

materyał osadzony wirami poziomymi na wypukłym płaskim brzegu

chodzi w łuk w drugim kierunku, czyli na takzwanym brodzie.

W ogólności robią inżynierowie kultury przekopom ten zarzut, iż w nich spadek się powiększa, a z powodu większej chyżości brzegi zostają podrywane i ciągły ruch w łożysku istnieje. Tak się ma rzecz tylko wtedy, jeżeli dla przekopu ustanawia się profil ścieśniony, o stromych brzegach ; jeżeli jednak obierzemy najwłaściwszy naturze rzeczy profil korytkowaty, płaski i jeżeli ten profil ustanowimy w kształcie paraboli, wówczas uczyniliśmy wszelkim wymogom zadość, usunęliśmy wszelkie zarzuty. W projekcie moim przyjmuję normalny przekrój paraboliczny, odpowiadający najbardziej naturze rzeczy, bo nawet w prostolinijnych częściach przy najniższym stanie wody otrzymuję głębinę dostateczną tak dla spławu jak i dla innych celów, głębinę o chyżości gruntowej takiej, że nawet przy niskim stanie wody namułek i piasek osadzać się nie będą. Ponieważ namułek i piasek muszą być przy niskim stanie wody na wypukłym, płaskim brzegu wyrzucone, zatem tworzą profil normalny w kolanie jako parabolę o osi nachylonej; tym sposobem uzyskuję z jednej strony brzeg więcej, z drugiej mniej stromy (właśnie ten wypukły) a głębina pomimo tego jest dość jednostajną. Gdy różnica głębiny w samym środku, a przy brzegu więcej stromym jest nieznaczną, pozostaje więc także mniej więcej i ta sama chyżość wody. co i środku, w skutek

albo też aby był unoszony w odbudowane odnogi, które nie zostały zupełnie przy regulacyi zamknięte. Celem ustalenia szutrowisk wystarczą płotki wystające kilka lub kilkanaście cm. ponad ich powierzchnię, przyczem przed płotami osadzać się będzie namułek na którym wkrótce zobaczymy i roślinność. Trudniejszą jest rzeczą ustalenie szutrowisk w potokach i dopływach o silnych spadkach w for-macyach starszych, położonych powyżej Starego miasta. Tu należy ryń zatrzymywać zatorami, wprawdzie nie wielkimi, ale natomiast gęsto rozstawionymi, ustalać potworzone stożki szutrowiska, które się w po-bliskości ujścia dopływu do głównej rzeki zatrzymało, nie dopuścić do dalszej wędrówki i czynić to tak długo, aż zalesienie nagich sto-

ków o tyle postąpi, że dalszych! odłamów skał w skutek zwietrzenia obawiać się nie będziemy potrzebowali.

Przechodzę teraz do właściwej rzeczy, to jest do projektu. Skoro rząd ma się opiekować Dniestrem od Żurawna do granicy, a kraj od Żurawna w górę, więc powinien kraj, a względnie Wydział krajowy z własnej inicyatywy dla dobra kraju ze współudziałem gmin interesowanych regulacyę tę przeprowadzić *).

Nie mając na razie zamiaru troszczenia się o tamtą część Dniestru, musimy sobie zdać sprawę, co tutaj na górnym Dniestrze wyżej Żurawna uczynić mamy.

Obserwując profil podłużny Dniestru od źródła jego do Żurawna, (a więc od ujścia Świcy) widzimy, że profil ten nie jest normalnym.

*) Jeżeli wrzucimy kloc drzewa choćby średniej wielkości w rzekę, w pobliżu brzegów nawet, to ten kloc nie zostanie odtrącony, ale owszem pociągnięty w prąd najbystrzejszy, stale trzymając się go. Inaczej rzecz ma się z liśćmi lub wiórami, które ; Pod normalnym układem profilu podłużnego 1'OZUmiem ten profil, który gdybyśmy nawet całą garścią w sam prąd rzeki wrzucili, zostaną odepchnięte ku brzegom, gdzie się albo zatrzymują, albo wirując zwolna dalej płyną. Powodem tego jest

to, że nietylko w pionowej- ale i poziomej płaszczyźnie tworzą się wiry i te które są na ;    *) Jakkolwiek nie powinna nas

powierzchni, są odśrodkowymi mającymi tendencyę mało zanurzone przedmioty odpychać i przecież zauważyć muszę, iż obszary i sioła tamże na Dniestrze położone narażone są kn brzegom, podczas gdy głębiej zanurzone dostają się w wiry ku środkowi prądu dą- ; obecnie na nieznaczne wylewy, zaś wskutek regulacyi częściowej przeprowadzonej nie-żące gdzie chyżość jest największą. Podobnie się rzecz ma z nanosami, kamieniami i ry- i systematycznie przez organa rządu mogą być kiedyś na takie wylewy wystawione, że niem, czołgaj ącemi się najniższymi punktami przekroju, w największej głębokości łożyska; ; klęski będą znacznie większe od korzyści, które obecny stan regulacyi tym okolicom grubszy ryń unosi się nieco tylko (schwebt) nad dnem, drobniejszy żwir opodal wzglę- ; przynosi.

dnie ponad nim, a namuł pod samą powierzchnią wody. Otóż namułek i piasek są nara- :    **) Czy ia linia jest ściśle paraboliczną, trudno orzec, i dotychczas badania

żonę na wiry odśrodkowe, tuż pod powierzchnią wody i systematycznie zostają ku ; teoretyków nie doprowadziły do pożądanego rezultatu ; można tylko to powiedzieć, że tym brzegom unoszone gdzie jest coraz mniejsza chyżość (a więc ku brzegom płyt- j oznaczając profil podłużny na dobrze zregulowanych rzekach, albo na takich, które się kim). Przy brzegu wklęsłym namułek osadzać się nie będzie, bo przy znacznem zwię- ; ogółem normalnie zachowują, widzimy właśnie ten układ lekko paraboliczny, czyli kszeniu się głębiny chyżość znaczniejsza temu osadzeniu się przeszkadza.    : mniejszanie się spadków w miarę zwiększania się masy wody.

ma

mniej więcej kształt linii wklęsłej parabolicznej**).

obchodzić część Dniestru niżej Żurawna, to

— 96

Linia ta byłaby ściśle paraboliczną, gdyby na całej długości i ku Kołodrubom uważam za najstosowniejszą, gdyby nawet to wykona-wody jednostajnie się zwiększała; tak jednakowoż nie jest. | nie wymagało nieco znaczniejszych nakładów). Od Kołodrub w łuku Wiemy bowiem, iż na przestrzeni między ujściem dwóch dopływów, j aż do Mostów, tak iż w Mostach byłby punkt styczny nowego prze-masa wody znacznie się powiększa, a że opady na całej przestrzeń* : kopanego koryta z teraźniejszym Dniestrem, ztąd zaś w jednolitym «łownej rzeki jednostajnie się nie rozkładają, tak iż n. p. Dniestr ; łuku aż do Radłowie pod Samborem *). w górnej części ma mało wody, gdy tymczasem Stryj ma jej wiele, lub odwrotnie, więc w skutek tej masy wody systematyczne a jednostajne zmniejszanie się spadków doznawać musi przerw nieregularnych.

To też właśnie spostrzegamy wszędzie, że gdzie tylko większy dopływ wpada, tam spadek zamiast zmniejszać się na pewnej przestrzeni, powiększa się, gdyż większa masa wody tenże zwiększony spadek sama wyrobiła.

masa

•    (D. u.)

Obrazki przemysłu angielskiego.

W roku 1878 odbył austryacki następca tronu w towarzystwie konsula generalnego dr. K. Scherzera podróż naukową po znaczniej-. . szych okolicach fabrycznych Wielkiej Brytanii, w celu dokładnego po-i tak n. p. cośkolwiek niżej ujścia Stryju do Dniesti u spadek jest silniej- : znanja miejscowych stosunków wielkiego przemysłu i handlu. Wra-szy, powyżej zaś nadzwyczaj mały. Zjawisko to tłumaczy się tern, że , ^en-e odniesione w tej podróży skreślił mistrzowskiem piórem dr. Stryj (którego dorzecze do punktu, w którym wpada do Dniestru, jest | Scherzer w dziele; ^Weltindustrien. Studien während einer Fürsten-prawie tak wielkie, jak dorzecze Dniestru z kilkoma mniejszymi do- j m-s<; dufch die britischen Fabrikbezirke“ (Stuttgart J. Maier. 1880. pływami) po silnych deszczach prowadzi znaczną ilość wody,    XII i 316 str.), vr którem nietylko podał żywy obraz olbrzymiego

wpadając do Dniestru przy niskim stanie tamuje wody dniestizaós ie przemygju angielskiego, ale na podstawie dat statystycznych, z najwyżej ujścia, co pociąga znowu gwałtowne tworzenie się osadów, mwe- j j    h czerpanych źródeł i sięgających do J878 roku, skreślił au-

lująceten spadek. Głownem zadaniem mojem było. utwoizenie pio u ; tentyCzną historye tego przemysłu aż do naszych czasów. Sądząc, że ile możności jednostajnego tak w łożysku Dniestru samego, jak tez w bezpośrednich jego dopływach, a jeżeli z powodu znacznych kosztów nie można uczynić tego w całej rozciągłości każdego z dopływów, to starać się trzeba, aby przynajmniej pewna część (od 1 do 3 kilom.) od bezpośredniego ujścia rzeki dopływowej do Dniestru w plan regulacyjny generalny wciągniętą została. Prace przy niektórych dopływach zredukują się do wybudowania ostróg, aby ujście ich uzyskać i a Bristol było siedzibą licznych majstrów, którzy zaopatrywali legio-pod kątem ilemożności jak najostrzejszym. Przy innych dopływach i ny w dzidy, miecze, tarcze i hełmy. Wzdłuż południowych i zacho-(szczególnie tych, u których spadek przy ujściu do Dniestru jest : dnich wybrzeży Anglii ciągną się grube pokłady zuzlu, z owych cza-bardzo mały, a poniekąd mniejszy niż Dniestru samego) starać się | sów pochodzącego, który jeszcze przy końcu XVII. wieku do fabryka-musimy przez skrócenie biegu osiągnąć większy spadek, a tern sa- j cyi żelaza bywał używany. Industrya żelaza aż do połowy XVIII. wie-mem zregulować za pomocą przekopów. Starając się więc o je-i ku pozostawała na niskiej stopie rozwoju; w roku 1740 wyrób żelaza dnostajnie uformowany profil podłużny D n i e s t r u i w Anglii i Walii wynosił tylko 17350 ton, a wszelkie naczynia i na-musimy tam, gdzie spadek jest najmniej szy, skrócić rzędzia żelazne lepszego gatunku sprowadzano z Szwecyi, z Holandyi serpe nz y n y. Rozpatrując profil podłużny Dniestru przekonamy się, i Niemiec. Dopiero od czasów użycia koksu i węgla drzewnego w pie-że tuż powyżej ujścia Stryja spadek jest najmniejszy, zaś w dolnym cach wielkich, tudzież założenia pierwszych fabryk blachy pobielanej, biegu poniżej ujścia spadki są znacznie większe, zatem tu leży na wzór takich fabryk w Saksonii, spostrzegamy ciągły postęp w tym najsłabszy punkt obecnego stanu, a regulacya na tej tvłaśnie prze- | kierunku. Przed niespełna 00 laty, rząd angielski we wszystkich kon-strzeni Dniestru powinna być najprzód załatwioną, co tylko przez od- ; traktach dostawy wyraźny kładł warunek, żeby nie używano do robót powiędnie skrócenie biegu systemem przekopów osiągnąć można. Study- j żelaza angielskiego, a dziś wydobywa Anglia corocznie 15Vi milionów ująć Stryj przyszedłem do przekonania, że obecnie ujście Stryja nie ; ton rudy żelaznej z kopalń swoich, z których w 500 wielkich piecach jest naturalne, że przed wiekami Stryj na znacznej przestrzeni zupeł- i wyrabia około 6‘/₂ milionów ton surowca. Produkcya żelaza dosięgła nie inne koryto posiadał,'płynął on bowiem zacząwszy od Hnizdyczowa j swego szczytu w 1872 roku, w którym w 974 wielkich piecach wyro-na Zabłotowce, Młyniska i wpadał niżej Młynisk do Dniestru. Z profilu : biono 6,845.000 ton surowca; od tego roku zmniejszyła się nieco pro-podłużnego pokazuje sie. że rzeka ta obecnie począwszy od mostu i dukeya co do ilości surowca, a tylko połowa pieców pozostała w ru-w Stryju posiada spadek »/..o, V.». 7,oo, Vs,», a nagle na przestrzeni ! chu, z czego wynika, że fabrykacja jest bardziej intenzywna, Najwię-dwudziestu kilku kilom, ‘/».oo, czyli spad lamie się gwałtownie ! kszej ilości rudy żelaznej dostarczają kopalnie w Yorkshire (50 kopalń

dostarczyło w 1878 roku 5,986.000 ton rudy wartości około 1,848.000 funtów szterlingów), potem następują kopalnie w Cumberland, Northamptonshire i t. d. Szkocya daje 2,120.000, a Irlandya tylko 140.000 ton rudy żelaznej rocznie.

Mianowicie odnosi to się do części

pobliżu ujścia położonej,

taki obraz przemysłu jednego z najbogatszych narodów, bezpośrednio z poglądu nakreślony, zajmie ciekawość naszych czytelników, pozwolimy sobie z powyższego dzieła podać szereg obrazków, tyczących się najważniejszych gałęzi industryi angielskiej.

Żelazo. Już za czasów rzymskich wyrabiano żelazo w Brytanii,

Z Vst», na V,

900*

Gdybyśmy jednak Stryj uchwycili i przeprowadzili przekopem łatwo wykonać się dającym (bo tu jest naturalny upad kotliny, tylko zatarasowany zalesionem szutrowiskiem tak, że nawet przy większem wezbraniu wody Stryja w dawne łożysko pchnąć sienie mogą) to moglibyśmy skrócając bieg znacznie uzyskać przejścia ze spadku ¹/i00 : drzewa w rozmaitych gałęziach przemysłu na wielkie natrafiało prze-na spadek ¹/i3a, a potem na ‘/₇₃₀ już aż do samego ujścia Dniestru, i szkody. Uważając gazy przy spaleniu węgla powstające jako szkodliwe (którego spadek w tern miejscu wynosi ł/₁₂₀₀).    i dla zdrowia i niszczące cerę twarzy, nakazał był parlament, żeby w

Że odprowadzenie Stryja, od Kawczego Kąta aż poniżej Młynisk i promieniu dziesięciu mil od Westminster i Towei, siedziby paila-

mentu i dworu, nie palono węglem kamiennym. Kopalnie węgla i źe-

Węgiel kamienny. Wprowadzenie węgla kamiennego zamiast

korzystnie oddziałałoby na pogłębienie koryta nawet na niezregulo- . wanyrn Dniestrze, nie podlega wątpliwości (bo to jest łożysko podnie- : ^aza tak małą niegdyś miały wartość, że w roku 1765 w Walii połu-

; dniowej płacono 200 funtów szterlingów rocznego czynszu za wydzierżawienie obszaru węglo- i żelazonośnego, wynoszącego 40 mil kwadratowych. Od czasu zaprowadzenia machin parowych produkcya węgla zaczęła się wzmagać, a dzisiaj węgiel wraz z żelazem i parą jest podstawą całego przemysłu angielskiego. W roku 1845 wydobyto około 34,₆ milionów ton, a w roku 1877 produkcya wynosiła 135 mil. ton węgla kamiennego. W roku 1875 zatrudniały kopalnie węgla 536.C00 robotników, z których na jednego wypadło 246,₂ ton rocznej produk-cyi ; w roku 1877 tylko 494.000 łudzi było w tym przemyśle zatrudnionych, a jeden robotnik wydobył średnio 273,* ton węgla. Jak olbrzymie kapitały pochłania industrya węgla kamiennego, wynika :z tego, że skutkiem zniżenia płac robotników w roku 1878 w porówna-ujścia nowego łożyska Stryja znaczniejszym przekopem w wielkim ; nju z r0^iem X873 wynosiła różnica w całorocznym zarobku górników łuku aż do Brzeziny, ztąd do Nadiatycz w przeciwłuku, a od Na-diatycz na Lipice do Kołodrub znowu w przeciwnym łuku. (Trasę prowadzącą nie na Rozwadów, ale od Nadiatycz teraźniejszą Brydnicą ; merze „Dźwigni“.

sione piaskiem i namułkiem, który to materyał woda mogłaby unosić) zatem spadek ł/i

Stryja prawie do Rozwadowa musiałby się znacznie powiększyć.

9000

obecnie istniejący na Dniestrze wyżej ujścia

Regulacya więc rzeki Stryja od Kawczego Kąta na Hnizdyczów, Wolicę hnizdyczowską, Zabłotowce, Bereżnicę Królewską i Młyniska jest sprawą najważniejszą, którą przedewszystkiem załatwić należy. Od tego punktu t. j. od nowego ujścia Stryja należałoby przed Żurawnem odbudować na Dniestrze dwie mniejsze a jedną większą serpentynę, ażeby jednostajne przejście kierunku, a tern samem jednolitość spadu osiągnąć.

Dalszą rzeczą w głównym zarysie byłoby ująć Dniestr powyżej

“) Sytuacya trasy zregulowanego Dniestru podaną bądzie w następnym nu -

(Frzyp. Red.)

— 97

— 97

przeszło 25‘/i mil. funt. szt. Taki ubytek w płacach robotników nie ■ bawełnianej (przędziwa i tkaniny) wynosi rocznie 70 do 75 mil. funt. sprowadził atoli żadnej katastrofy, ponieważ ich zarobek przed rokiem | szterl., a wartość wywozu około 66 mil. fnt. szterl., z czego się oka-1873 był chwilowo nieproporcyonalnie wielkim, dochodząc u niektó- j żuje, że Anglia przeważnie pracuje dla innych krajów, a zaledwie */s rych górników do 26 szylingów 10 pensów (około 16 złr.) dziennie, i część własnych wyrobów spożywa u siebie. W ostatnich 15tu latach Dzisiejsze płace są znacznie niższe, a z powodu spadku cen węgla j Europa i Ameryka, a nawet Indye wielką Anglii robią konkurencyę zniżyła się wartość produkcyi w roku 1878 w porównaniu z 1873 r. o | w tym kierunku, wywóz wyrobów bawełnianych statecznie upada, a 40 mil. funt. szt., mimo przyrostu ilości węgla wydobytego. W roku i polityka handlowa szuka nowych dróg zbytu w takich stronach świata, 1875 zginęło w kopalniach węgla 1224 ludzi, a zatem prawie czterech ido których prócz Anglików inne narody łatwego nie mają przystępu, ludzi dziennie.    Wyroby metalowe. Jeżeli dzisiejsze wyroby metalowe pod

większą skalę stosowali automatyczne działanie narzędzi

na

Wełna i bawełna. Bardzo ciekawy przykład rzutkości i wy- i względem dokładności porównamy z wyrobami przed stu laty, to oka-trwałości angielskiej daje historya wielkiej fabryki alpaki (wełny pe- i że si3 nam dowodnie ogromny postęp przemysłu mechanicznego, spo-ruwiańskiej) w Saltaire koło Bradford. Tytus Salt, syn i spólnik ma- i wodowany głównie przez zastosowanie machin (narzędzi maszynowych) łego handlarza wełny w Leeds spostrzegł w magazynie pewnego kupca | do obrabiania metali. Walec pierwszej machiny parowej Watta — w Liverpool partyę worków, napełnionych nieznaną siercią, którą i przechowywany w Patent Museum w South-Kensington w Londynie— przed laty przysłano temu magazynowi w komis z Ameryki południo- i sporządzony jest z blachy żelaznej, lutowanej rtęcią, a gdy w hutach wej, a której nikt nie chciał kupować. Ponieważ sierć była bardzo i w Carron pierwszy taki cylinder odlano, to średnica jego na jednym tania, przeto Salt nabył kilka worków i w małej przędzalni swojej w i końcu była o ‘/₃ cala większa, niż na drugim i ta okoliczność była Bradford poddawał ją rozmaitym próbom. Przekonawszy się niebawem, ! jedną z przyczyn powolnego rozwoju machiny parowej w samym po-źe używane dotychczas do przerabiania zwykłej wełny owczej przy- i czątku. Dokładne wykończenie i wygładzenie jednej stopy kwadrato-rządy są nieużyteczne dla nowego materyału, pracował długo nad i weJ powierzchni żelaza lanego kosztowało jeszcze przed 30tu laty 12 konstrukcyą stosownych maszyn i po pewnym czasie udało mu się i szylingów, koszt tej samej pracy przy użyciu hyblarni wynosi obecnie wyrobić przydatną do użytku materyę wełnianą. Zakupił zatem nie-jjeden penny, a robota jest znacznie dokładniejsza. Bramah. sławny tylko wszystkie 300 worków po 8 pensów za funt, ale nadto zapewnił i wynalazca prasy hydraulicznej, uważany być może jako reformator sobie dalszą dostawę tej wełny. Fabryka jego w Bradford przybrała i narzędzi do obrabiania metali i drzewa i jako jeden z pierwszych, po kilku latach takie rozmiary, że należało pomyśleć o jej przenie- i którzy sieniu w dogodniejsze miejsce. Jakoż w roku 1851 założył nad rzeczką i maszynowych do najrozmaitszych wyrobów metalowych. Z pracowni Aire ogromną fabrykę wraz z kolonią i-obotników, która przybrała na- i jeg° w Pimlico wyszli Mandsley i Clement, a sławny Fairbairn zwisko Saltaire i należy do największych w całej Anglii. Główny bu- : w Manchester, który z przenikliwością badacza łączył wytrwałość i dynek jest 515 stóp ang. długi, ma 6 piątr, machiny parowe o sile i bystrość fabrykanta, podniósł niektóre gałęzie przemysłu metalowego 2000 koni, 1200 warstatów tkackich i wyrabia dziennie 30.000 łokci i do rzędu prawdziwej sztuki. W dokładności największych wyrobów materyi alpakowej i mieszanej. Pasy do przenoszenia ruchu w tej i celuje przedewszystkiem Whitworth, który w Anglii niemniejszej fabryce mają 9870 stóp długości i ważą 13.000 cetnarów. Kolonia ro- j używa sławy, jak u innych narodów znakomity wojownik lub dyplo-botników składa się 820 porządnych domów i liczy 5000 głów; Salt I ma**a- W Anglii i Walii znajduje się obecnie 1762 fabryk machin, założył w niej szkoły, kościoły, parki, kluby, biblioteki, kąpiele i t. d., i zatrudniających 142.000 robotników; w Szkocyi 171 fabryk z 22.300, a dla starców i kalek wybudował 45 osobnych doinków. Wspaniało- i a w Irlandyi 51 fabryk z 3.400 robotników.

myślny założyciel tej kolonii został baronetem i umarł w roku 1877 j    Prócz Londynu nnjoardziej skupiona jest fabrykacya machin w

pozostawiwszy milionowy majątek, a w testamencie zapisał dla swo-; Lancashire i Yorkshire. Wartość wywozu machin w 1878 r. wynosiła ich zakładów dobroczynnych takie sumy, że przyszłość ich na zawsze ; przeszło 7 milionów funtów szterl., z których przeszło 2 miliony przy-jest zabezpieczona.    : padają na machiny parowe. — Niektóre wyroby metalowe zawdzię-

Przemysł wełniany koncentruje się głównie w miastach Brad- : czają swe wydoskonalenie prostym robotnikom, a historya ich fabry-ford i Leeds w hrabstwie York. Miasto Bradford miało w roku 1801 kacyi posiada nieraz prawdziwie anegdotyczny zakrój. Założycielem tylko 14.( 00 mieszkańców, a pierwszą małą fabrykę parową wyrobów i rodziny dzisiejszych lordów Foley, był biedny skrzypek, mieszkający wełnianych założył Ramsbotham w roku 1800, używając machiny pa- ; w Stourbridge, który nieraz zastanawiał się nad ciężką pracą gwoź-rowej o sile 20 koni. Dzisiaj liczy to miasto 160.000 mieszkańców, i dziarzy, obrabiających grube sztaby żelazne bez odpowiednich narzę-posiada 133 takich fabryk i zatrudnia 28.000 robotników, a machiny i dzi. Dowiedziawszy się, że w Szwecyi oddawna używają ulepszonych parowe mają razem 12.800 sił koni. W okręgu przemysłowym Brad- : młotów do wyrobu gwoździ, wyniósł się cichaczem do Szwecyi i jako ford wyrabiają rocznie 216.000 wrzecion i 16.220 warstatów tkackich, i skrzypek znalazłszy wszędzie gościnne przyjęcie, przypatrywał się których część wywożą do Niemiec, do Francyi i do Stanów Zjedno- j uważnie tamtejszem robotom. Za powrotem do Anglii, urządził gwoź-czonych Ameryki. Wartość przędziwa, wyrobionego w Bradford z weł- i dziarnie poprawne, nie mając atoli jeszcze dostatecznych wiadomości, ny czesanej w roku 1878 wynosiła około 4 milionów funt. szterlingów, ! powrócił tą samą drogą do Szwecyi, sporządził potrzebne rysunki na tkanin mieszanych z wełny i bawełny 6,₃₆ mil. funt. szterl., a tkanin i miejscu i odtąd podniósł tę gałęź przemysłu w stronach swoich ro-z czystej wełny 1 mil. fnt. szt. Leeds jest główną siedzibą fabrykacyi ; dzinnych do takiej doskonałości i tak się wzbogacił, że rodzina jego tanich materyj wełnianych, a prócz tego posiada wielkie fabryki płó- I później zasiadła w izbie lordów.

tna. Jedną z największych fabryk płótna posiada J. Marschall. Jedyna i    Do połowy XYI. wieku używano w Anglii szpilek francuskich,

i szpilek, przemysł ten przybrał ogromne rozmiary. W samem mieście i Birmingham wyrabiają dziennie 37 milionów szpilek, a 50 milionów drugiej połowie XVIII. wieku, wymagał koniecznie jednakiej desko- j w całej Anglii. Do tego zużywają rocznie 2‘|a milionów funtów drutu nałości machin przędzelniczych i tkackich. Hargreave, Wyalt, Ark- ! metalowego i 345.000 funtów drutu żelaznego. Wartość wyrobu wynosi wright i Crompton kolejno doskonalili machiny do przędzenia baweł- i rocznie przeszło 4 milionów^ marek, podczas gdy liczba robotników ny, ale dopiero od czasu, gdy Jan i Robert Kay, a po nich Cartwright j dochodzi zaledwie 700. wynaleźli warstat tkacki mechaniczny, poruszany machiną parową, mogła ta industrya na wielką rozwinąć się skalę, zapewniając Anglii ; 1770 roku, przyczem pióro i trzonek były z jednej sztuki. Dopiero przodownictwo na długie lata. Najważniejszym okręgiem przemysłu ! Perry, Gillot i Mason wydoskonalili tę fabrykacyę, pierwszy przez od-bawełnianego jest Lancashire, gdzie mieści się 1600 przędzalni i tkał-i łączenie pióra od trzonka, drugi przez boczne zacinanie pióra, które ni, których kapitał zakładowy wynosi 57‘/₂ mil. funt. szterl. Liczba i je czyniło podajniejszem, a trzeci przez odpowiedne przyspasabianie wrzecion do pi‘zeróbki bawełny wynosiła w roku 1877 w całej Anglii i stali w roztworach chemicznych, przez co stal zyskiwała na spręży-39*/ł milionów (21 mil. w r. 1850), a przerobiły one około 3 milionów i stości. Mason, który był także spólnikiem sławnej fabryki wyrobów bel po 400 funtów ang. materyału surowego. Wartość całej produkcyi ! srebrnych Elkington et Co., posiadał w Birmingham wielką fabrykę

wielka sala robocza ma 132 łokci ang. długości, 72 łokci szerokości i i od czasu jednak zaprowadzenia sztuki norymberskiej ciągnienia dru-20 stóp wysokości; dach jej spoczywa na 72 olbrzymich słupach żela- : tów, rozwinęła się fabrykacya szpilek bardzo szybko. W pierwszej późnych, a do oświetlenia służy 68 kopuł szklanych, które wraz z kon- : łowię XVII. wieku zatrudniał jeden fabrykant w Gloucestershire 1500 strukcyą żelazną ważą 80.000 cetnarów. Sześć machin parowych o sile i robotników w swojej fabryce szpilek. Taka liczba nie zadziwi nas je-560 koni łącznie poruszają wszystkie przyrządy. W tej jednej sali od- i dnak, skoro zważymy, że każda szpilka musiała wówczas przechodzić przez bywa się cała fabrykacya, a niezmiernie ciekawym jest widok, jak w i 16 Far rąk, zanim była towarem gotowym do użytku. Odkąd Amery-jednym końcu wchodzi do niej len w wiązkach, a z drugiego wywożą ! kanin Wright w 1824 roku zbudował pierwszą machinę do wyrobu bele płócienne i adamaszkowe, gotowe do sprzedaży.

Przemysł bawełniany, który zaczyna się rozwijać dopiero w

Pierwsze pióra stalowe wyrabiał Harrison w Birmingham około

98

bonę dębową rzeźbił p. Stefan Gorczyński z Kańczugi. Ołtarze ala-

piór stalowych, która tygodniowo konsumowała 5 ton stali. W Birmingham znajduje się dziś 14 fakryk piór stalowych, zatrudniają- bastrowe i kolumna pod ambonę, również alabastrowa, wyszły z pod cych 2500 robotników i wyrabiających rocznie 750 milionów piór, do i artystycznego dłuta p. Leonarda Marconiego, profesora Politechniki czego potrzeba 2500 ton stali z żelaza szwedzkiego. Zarobek robotni- ; lwowskiej ; chrzcielnicę zaś i trzy naczynia na wodę święconą z alabastru ków jest bardzo znaczny, chłopcy bowiem zarabiają tygodniowo od 5 ; wykonał p. Leopold Schimser ze Lwowa. Organy zbudował p. Jan do 16 szylingów, a nadzorcy do 70 szylingów.    (Dok. nast.) j Śliwiński, znany organmistrz, a modrzewiowej struktury do tychże

¹ dostarczyli pp. bracia Wczelakowie ze Lwowa.

Jest to niewątpliwie pierwszy w kraju przykład tak prowadzonej i wykonanej budowy, która zarówno czcigodnemu fundatorowi, opiekującemu się tak gorliwie przemysłem krajowym, jak i wykonawcom — Czasopismo techniczne „Der Civil-Techniker*, centralny organ ; zas^Hjony przynosi zaszczyt, rządownie upoważnionych cywilnych inżynierów, architektów i ge- j    -Ankieta górnicza. W zeszłym tygodniu obradował

ometrów Austryi, wychodzące w Wiedniu, podaje w nr. 2l z d. 15.^ w dziale krajowyra ściślejszy komitet krajowej Eadygórniczej pod b. m. następujące ogłoszenie:

Konkurs. Reprezentacya miejska uchwaliła na posiedzeniu

Rozmaitości.

samem

G.

przewodnictwem dr. J. W. Wereszczyńskiego nad wykonaniem uchwał „ . ,    ,    sejmu krajowego o popieraniu przemysłu naftowego i górniczego

d. 4. b. m. wybudować na Gründelplatz w Reich enbergu ^    w obradach wzieH udział pp. prof. dr. Alth, dr. Kreutz, J.

teatr i zatwierdziła program budowy oraz warunki konkursu. Pr ; Niedźwiedzki i J. Grabowski, sekretarz dyrekcyi skarbu A. Strzelbicki, jekta konkursowe należy najdalej do d. 15. 1 u *e 8⁰ j starszy koraisarz górniczy H. Walter i inżynier górniczy Wydziału wnieść do podpisanego urzędu. Podpisany Magistrat ogra-;    ^ Le<m Syr0czyóski.

nicza się niniejszem na doniesieniu, iż koszta budowy teatru, z wy- ;.    Głównym przedmiotem obrad było użycie funduszu 50.000 złr.,

badanie głębszych pokładów ziemi. Komitet propo-

co do

kluczeniem wewnętrzego urządzenia sceny, preliminowane są w sumie 135.000 zlr. w. a., i że dla dwóch projektów, które za najodpowied-

przeznaczonego na

•    I • ,nn I : nuje, by uczyniwszy zadość zobowiązaniom dawniej przyjętym

niejsze uznane zostaną, przeznaczono premie w kwocie 1 200 złr. i A złi. | gubwencyonowania robót w trzech kopalniach nafty, t. j. w Ropiance, PP. budowniczowie i architekci, którzy zamierzają wziąć udział w tym ; ^ gerecback j w Łosiu, fundusz użyty został przeważnie lub wyłą-konkursie, otrzymają na żądanie natychmiast plan sytuacyjny, pio- ; czn-e na koszta wiercenia jednego głębokiego otworu świdrowego ; za gram budowy i warunki konkursowe. — Magistrat m. Reiehenborg ; najwjagciwszy punkt dla tej próby uważa komitet Ropiankę także dnia 10. listopada 1880. Burmistrz Schirmer..    ! względu na znajdujące się tam ropodajne warstwy geologiczne, które

— Stypendyum imienia Franciszka Jozefa, .esarz | ^ „ajdawniejszych utworów karpackich należą, jak i na istniejący już nadał ukończonemu uczniowi lwowskiej Politechniki, a człon -owi o w. : ^ mefcr5w głęboki szyb, któryby otworem świdrowym pogłębić na-połitechn., p. Oskarowi Stwiertni, stypendyum w kwocie 1000 z i. ■ leżajQ Drugi podobny otwór świdrowy urządza w Orowie p. Zigmundi, przeciąg jednego roku celem dalszego kształcenia się za Sranica-Z ‘gól.nik z pesztu, i tak z nim jak z P. Łukaszewiczem w Ro-w zawodzie budowy maszyn. Stypendysta udał się już do Berlina, j iance zostaną zawiązane rokowania, których wynik Radzie gór-gdzie zamierza w tamtejszej szkole politechnicznej w półroczu zimo- ; ^    . a nastepnie Wydziałowi krajowemu do zatwierdzenia przedło-

wem oddać sie studyom teoretycznym, zaś w drugiem półroczu obzna- : ^ zostanie^

jomić się jak. w.lontarju.a a budowa motorów, młynów browarów ;    ’    m pIzedmiotem bjło uijci. a.000*. w. a, prze-

i gorzelni w Niemczech, Alzacyi i Szwajcaryi. Możemy tylko przylla- j    ", f    sojm „ rod najlepiej opracowane dzieło lub

en,ć tak trafnemu wyborowi fachowego studyum gdyż kraj na,z J-koj* J 7 I    > zaiytL*L wszelkich pobocznych produktów

rolniczy wvmaga dla wyzyskania wartości płodow surowych, racyo- pouięczm*. u wyi uio    j    r    j r

nalnego zakładania i kierownictwa zakładów przemysłowych, mających i otrzymywanych przy wyrobie nafty, oraz na subwencje 1. b stypendya namego zakrauama i üieiuw ne    F j j    i dla chemików, którzyby się studyom na tern polu specyalnie poświę-

związek z gospodarstwem ro niczem.    i c:z chcieli Na wniosek dr. Grabowskiego uchwalono zalecić Wydzia-

— Kościół w Zarzeczu. Staraniem i kosztem Alfonsyny :C1C cncieu. wniosę-, ur. ^ uu s    . j

...    ,.    . • iłowi krajowemu ogłoszenie konkursu ze szczegołowem wskazaniem

i Włodzimierza hr. Dzieduszyck.oh wzniosła sie w kraju nowa sm,- ;    którym nremiowana praca ma „dpowiadaó. Ustanowione

tynia pańska mianowicie w Zarzeczu, w powiecie Jarosławskim o Ho^ ;    7    .    . m £    ^    tó„<t    osobne

uroczystempoświęceniu, na dum 10. pazdztermka b. r memal wszystkie |    ^ laidego, którego praca bedzie zawierać nowy użyteczny

dzienniki doniosły. Budowa kościoła tego jest pod każdym względem : o j    ......

znakomitym okazem budownictwa i przemysłu krajowego, pięknym ; dla naszego przemysłu pomysł lub wskazówkę.

dowodem że nie brak nam zdolnych pracowników na polu architek-i    Jednocześnie z konkursem będą ogłoszone warunki uzyskania

tury zarówno jak rękodzieła, i że bez obcych obejść się możemy, gdyż i stypendyów wynoszących po 100 i 50 złr. miesięcznie oprócz dwóch okien z malowana ornamentyką na szkle, które pochodzą j    Po załatwieniu bieżących kwesty] postawił p. Syroczyuski wmo-

od firmy Neuhausera i Spółki w Innsbruku, całą budowę wykonali ar- j sek, aby Wydział krajowy, nm ograniczając się na pomocy przemysłowi naftowemu użyczonej, popierał z funduszu tak hojnie przez sejm cele górnicze uchwalonego, także i poszukiwania za in

na

tyści, przemysłowcy i rzemieślnicy krajowi. I tak: projekt na tę : świątynie w stylu późno-romańskim, wypracował znany z kilku już : krajowy

monumentalnych dzieł profesor lwowskiej Politechniki p. Julian Za- j nemi minerałami górniczemi, lub oskiem ziemnym jeżeli poszuinwa-chariewicz; robotami zaś wszelkiemi kierował jego uczeń p. Wacław;jacy przedstawi racyonalny plan wykaże się wykonanemi robotami. Görz. Roboty murarskie rozpoczął założeniem fundamentów, jako przed-i Komitet polecił wniosek p. Syroczynsk.ego Wydziałowi krajowemu do siębiorca, budowniczy lwowski ś. p. Maksymilian Angerman, po nim | uwzględnienia.    as. n.)

p. Aleksander Angerman, brat zmarłego prowadził dalej i wykończył ;    — Instytut dróg i mostów w Petersburgu zostanie

budowę murów, wszelkie roboty ciesielskie i kamieniarskie. Roboty ; przekształconym na Akademię dróg i mostów z trzech-stolarskie z drzewa modrzewiowego, jakoto : stropy, chór i drzwi ; letnim kursem, która przyjmować będzie tylko kandydatów, wychodzą-z odrzwiami wykonał p. Grzegorz Ślusarko z Pieniak w spółce z p. ; cych z fakultetów matematycznych, istniejących przy uniwersytetach, Janem Ostrowskim ze Lwowa, ławki zaś p. Paweł Gaweł z Zarzecza. ; lub techników, kończących wyższe specyalne zakłady: Instytut te-Roboty blacharskie wykonali lwowscy blacharze pp. Ferdynand Kindel | chnologiczny górniczy i t. p. Młodzież więc, opuszczając gimnazya, i Gerc; roboty szklarskie, a mianowicie 22 okien kolorowcb w ołowiu : tak klasyczne jak i realne, nie będzie miała wstępu^ do Akademii p. Teodor Zajdzikowski z Krakowa; roboty ślusarskie i kowalskie ; dróg i mostów. Wiadomo zaś, że przy istniejącem dziś prawie, koń-z kutego żelaza: krzyże, galeryjkę rzed presbiteryum i okucia drzwi i czący gimnazyum realne ma przed sobą drogę zatamowaną do fakul-p. Franciszek Łodziński z Zarzecz dalej pokrywę z ramieniem na ; tetów uniwersyteckich. Ztąd wynika, że w przyszłości, aby doóić się chrzcielnicę i kroksztyny pod amboną p. Andrzej Kamycki z Sieteszy, ; w Rossyi dyplomu inżyniera dróg i mostów, wypadnie przedewszyst-u którego obecnie jest pająk w robocie, wreszcie ramkę do dzwonka : kiem kończyć gimna um klasyczne, przebyć ze cztery zakrystyjnego p. Karol Jurkiewicz z Przeworska. Powyższe przedmioty ! 1 a t a w uniwersy c i e lub z pięć w Instytucie te-wystawione w Muzeum Przemysłowem we Lwowie, zwróciły podczas ichnologicznym i nareszcie po tych długich studyach, wstąpić do odwiedzin Najj. Pana uwagę jego i wywołały podziw i uznanie. Am-: Akademii inżynierów cywilnych. (Inèynierya i Budownictwo.)_

na

CSł

c+-

CD

Do dzisiejszego numeru załącza się dodatek: materpały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O usuwiskach. - Oznaczenie sił działających w belce ciągłej przegubowej (z rys. na_ tab. Vj¹¹-) Rys historyczny rozwoju dróg żelaznych. — O regulacyi Dniestru. Obrazki przemysłu angielski g -_ ‘

Nakładem Towarzystwa politechnicznego.

Z drukarni K. Pillera,.

99

OGŁOSZENIA.

wysok.

!=

<X> •'-»

i'«

vMXaOB KRav.0!vK™

portland

CEMENT

§Wif,'Vp

B DŁUGOSZOWSKIEGO DOLINA.

[«

SKŁADY KOMISOWE:

'Tarnopolu u M. Kochanego, filia Banku Hipotecznego; w Przemyślu u M. Kozłowskiego.

®a

WyZz

WÙtà

G/?0s2^

/C

'*>

iu

§885

III

SISà

i«fe~==w»' - -Xsw «tr-

Wyłączny skład na Galicję,

^ § i—- s 3,-g _ »

^ü&05

3 si* = |-|i

:-il

gg=~^j8|

Mm

B •-§ 5

® SJvg

C>^ 6C

« JA A «3

ïl||

S g .g 2 *'SV p-a * S*

O ce

. r±4

4^ oo <P

o_& c

Ceny najniższe!

s: O S IÆ O £

Pod redakcyą prof. Dr. Br. Radziszewskiego, wychodzi we Lwowie już rok piąty, czasopismo

"i Przegląd Techniczny i¹

KOSMOS

rtfW i

organ Towarzystwa Przyrodników imienia Kopernika.

Kosmos wychodzi w zeszytach miesięcznych, z broszurowanych, około 40 arkuszy rocznie, z drzeworytami i tablicami litografowanemi.

Półroczna prenumerata wynosi we Lwowie w księgarni Wilda złr. 2 ct. 50 — w Warszawie u Gebethnera i Wolfa Rs. 2 ! w Poznaniu u Żupańskiego Mk. ti.

Zbroszurowane roczniki z r. 1876 i 1879 można jeszcze nabyć po cenie prenumeracyjnej. — Roczniki te zawierają prace pp. Abakanowicza, Birkenmajera, Ciesielskiego, Fa-20|| biana, Godlewskiego, Grabowskiego, Janoty, Kreutza, Nen-Jrs' ckiego, Niedźwiedzkiego, Ochorowicza, Rościszewskiego, 3-i Staneckiego, Syrskiego, Tynieckiego, Zacharjewicza i wielu innych.

s o S O ZS3.

pismo miesięczne

Każdy zeszyt obejmuje cztery arkusze druku w ósemce _    i jedną lub więcej tablic rysunków.

I¹    ¹

Na prowin cyi i w kra- _ jach Związku poczto w. g

_ Prenumerować można we wszystkich księgarniach krajowych i zagranicznych.

w Warszawie:

Rocznie . . . . Rs.

I Półrocznie . . .    „

Prenumerować można w Redakcyi „Przeglądu Technicznego“ w Warszawie, ulica g ■ Warecka Nr. 13. oraz we wszystkich B polskich księgarniach.

Hik Oc

Rocznie . .    . . Rs. 10

Półrocznie . .

IBM

'o*?»

9o'

,5R>'

J5

Kittiliri tecliinnf n M 188

w zmniejszonym, wygodnym formacie, uzupełniony działem miernictwa.

Cena jednego egzemplarza 2 zł. w. a. dla członków Towarzystwa Politechnicznego 1 złr. 80 cnt.

Zamówienia uprasza się nadsyłać pod adresem: „Biuro Towarzystwa politechnicznego we Lwowie“ ulica Wałowa 1. 4, na I. piętrze.

Lw6iv \v Lipcu 1880.

Zarząd Towarzystwa politechnicznego.

'i

100 -

Jednorazowe umieszczenie ogłoszenia na przestrzeni jednego kwadratu kosztuje 30 ct. w. a.

Pierwsze biuro techniczne

J. KOSTIUK

c. k. wyłącz

uprzywilej.

DO ODRZE WANIA

INTROLIGATOR,

Rynek liczba 17.

(oTs©3= 2a.azŁ<a.l-u. p. isn.ei.sa.a.).

poleca Szan. P. T. Publiczności

I przewietrzania

Fr. Rychnowskiego

Pracownią introligatorską

we Lwowie

bilica Ossolińskich 1. LO.

Wszelkie roboty introligatorskie uskuteczniają się w jak najkrótszym czasie i po najnmiarkowańszych cenach.

Cena teki na .Dźwignię" kosztuje bez oprawy 70 ct. z oprawą 1*20.

G. Schapira

i Malarz szyldów i lakiernik

we Lwowie,

i przy ulicy Sykstuskiej pod 1. 10.

j poleca swoją pracownię napisów I lanych i liter metalowych, sz^l-| dów na szkle, blasze i drzewie.

Eównież wykonuje wszelkie ro-| boty lakiernicze po najumiarko-. i wańszych cenach.

Poszukuje się

dobrze utrzymany

Instrument niwelacyjny i

ewentualnie

Instrument uniwersalny I

do mierzenia odległości metodą Reichenbacha j. wraz z pionowem kołem I do oznaczania kątów.

Dokładny opis instumentn wraz z podaniem ceny u-prasza się nadesłać do biura Towarzystwa poli te- j chnicznego ul. W ałowa l. 4. \

ALFRED

Kamienobrodzki.

Budowniczy

ulica Kleinowska 1. 7.

Pracownia stolarska

BRACI WCZELAK I

«Inzynierja i Budownictwo“

półmiesięczne

pismo techniczne illustrowane

Lwów, ul. Łyczakowska 1. 27. wykonuje wszelkie roboty w za- \ kres stolarstwa wchodzące i usku- i Ucznia takowe według najnow- \ szych wzorów i najlepszej kon- j strukcji z materyałów doborowych. ;

Zamówienia tak w miej- i i z prowincji wyko- j

dla inżynierów, właścicieli fabryk i maszyn, przemysłowców, górników, budo-wniczych , przedsiębiorców, obywateli ziemskich i t. d.

scu

sr®!

ce-

Cena prenumeraty wynosi : na prowincyi i za grjanicą Bocznie 9 rubli sr. 50 kop., półrocznie 4 rubli sr. 75 kopijek.

Prenumeratę przyjmują wszystkie księgarnie i redakcya w Warszawie pod l. 18, ulica Swięto-KrZyzka.

Z drukarni K. Pillera.

Nakładem Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie.