Prenumerata 2 przesyłką poczto-

u-ą w Austryi wynosi: rocznie .    .

.    . (i złr.

półrocznie .    .    .    .    3    „

.Numer pojedynczy kosztuje <30ct.

DŹWIGNIA

Redakcya i administraeya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Tow. będą otrzymywali to pismo bezpłatnie.

O N G A N

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Sębopisma nie użyte zwraca łiedakeya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesiąca.

Komitet redakcyjny składają panowie: Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej, Roman br. Gostkowski, inspektor kolei Albrechta; Edward Heppe, nadinżynier kolei Karola-Ludwika; Józef Jägermann, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej

i Pawet Stwiertnia, inżynier - elew kolei Karola-Ludwika.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, autoryzowany inżynier cywilny.

Sprawy Towarzystwa.

Zastępca sekietarza odczytuje pismo jednego z członków, w któ-rem tenże zwraca uwagę Towarzystwa, że ze względu na warunek

_    _ i postawiony przez Towarzystwo belgijskie (starające się o budowę ko-

°. ćlezwa.. Głos publiczny wołający o pomoc dla nie- ; ie[ transwersalnej), aby kraj odstąpił grunta pod budowę tej kolei zmor owanego piacownika na polu nauk ścisłych, matematyka G. H. : bezpłatnie, byłaby najodpowiedniejsza pora do zażądania od tegoż To-1 îeweglowskiego w Paryżu, nie powinien przebrzmieć bez echa w na- ; warzystwa, by językiem urzędowym tej kolei był język polski. W tym szych kołach technicznych, dla których ten mąż głębokiej wiedzy pa- ; ceiu proponuje wnioskodawca, aby na odbyć się mającym zjeździe sino piać} poświęcił. Ogół polskich techników nie może się przypa- ; marszałków Rad powiatowych, sprawa ta przez Towarzystwo politech-tiywać obojętnie walce o byt prowadzonej przez starca, przygnębio- ; njczne została poruszoną. Po dłuższej dyskusyi uchwala Zarząd ncgo tiosvami,^ którego imię tak zaszczytne miejsce w literaturze zaj- : uprosić p. Raćiborskiego, by zasiągnął informacyj co do zjazdu mar-muje. odzi się pizeto pizyjśc w pomoc nieszczęśliwemu tułaczowi j szałków i w ogóle co do stadyum, w jakiem się sprawa budowy ko-śiodkami, któieby przynajmniej chwilowo służyć mu mogły na ratu- ; transwersalnej, względnie sprawa bezpłatnego odstąpienia gruntów nek. Podpisany Zarząd przekonany, iż nie przekracza zakresu swej I działalności, odzywa się do P. T. członków, by raczyli według żności ofiarować datki pieniężne na rzecz G. U. Niewęgłowskiego, który jest pozbawiony wszelkich środków egzystencyi. W tym celu upraszamy szlachetnych dawców o łaskawe nadsyłanie składek wprost!^' ^aciborski. Obecni pp. Bykowski, Górecki, Kasprzycki, Radwański,

' Sarę, Stwiertnia.

P. przewodniczący przedstawia sprawę zaprowadzenia języka polskiego w administracyi wybudować się mającej kolei transwersalnej. Zarząd uchwala wystosować w tej sprawie petycyę do Sejmu z prośbą, aby Wysoki Sejm raczył przy uchwale wniosku c. k. rządu, w sprawie tej drogi Wysokiemu Sejmowi przedłożonego, zastrzedz, ażeby : 1. Towarzystwo, które otrzyma koncesyę na budowę i explo-atacyę drogi żelaznej podkarpackiej miało siedzibę swego głównego czący p. Gostkowski. Obecni są pp. Bykowski, Górecki, Kovats, Ra- | Zarządu w Galicyi. 2. Językiem urzędowym w manipulacyi tak ze-ciboiski, Stwiertnia.    : wnętrznej, jako też wewnętrznej aby był język polski oraz uchwala wnieść

Na porządku dziennym sprawa petycyi do Sejmu o reformę i tę petycyę do Sejmu na ręce posła p. Hausnera. W tym celu uchwa-szkół średnich. Jako sprawozdawca komisyi, która miała ułożyć w myśl i łono wysłać do p. Hausnera delegacyę złożoną z pp. Bykowskiego i uchwały Zarządu z dnia 24. maja b. r. nowy memoryał mający I Raciborskiego. Delegacya ma się także udać z prośbą o poparcie być wystosowanym do Sejmu, został przez prezydyum zaproszony na to i sprawy do p. przewodniczącego sejmowej komisyi kolejowej. Celem posiedzenie p. prof. Maszkowski. P. sprawozdawca przedkłada nowy j poparcia petycyi, uchwala Zarząd udać się drogą telegraficzną do memoryał przez komisyę opracowany i czyni wniosek, aby Zarąd ze- i krakowskiego Towarzystwa technicznego upraszając o wniesienie chciał przyjąć w zupełności projekt komisyi. Po dłuższej dyskusyi ; podobnej petycyi do Sejmu. — Co do wniosku zapisanego w księ-uchwala Zarząd przyjąć memoryał przez komisyę opracowany. Pan i dze życzeń, a popartego przez kilku członków, względem urządze-sprawozdawca czyni następnie imieniem komisyi wniosek, aby Zarząd i nia wycieczki do Przemyśla i Krasiczyna, upoważnia Zarząd pre-polecił wydrukować tę petycyę i rozesłać ją do wszystkich rad powia- : zydyum do złożenia komitetu, któryby się zrealizowaniem potowych i gminnych tudzież do towarzystw naukowych z prośbą o po- ; wyższej myśli zajął. — Skarbnik Towarzystwa p. Górecki przed-parcie myśli przez Towarzystwo podniesionej. Zarząd przychyla się i stawia stan kasy Towarzystwa, poczem uprasza z powodu wyja-do tego wniosku komisyi i poleca prezydyum poczynić stosowne kroki, : zdu o zwolnienie go z obowiązku skarbnika na 6 tygodni. Zastępcą aby ta uchwała jak najrychlej wykonaną została. W końcu czyni j p. Góreckiego na czas powyższy wybrano p. Kasprzyckiego. — Celem ul-komisya wniosek, aby zarząd uprosił p. dr. Małeckiego o wniesienie i żenią pracy skarbnikowi, wybrano na wniosek p. Radwańskiego: refe-tej petycyi w Sejmie. — Zarząd uchwala przychylić się także do tego ; rentem administracyjnym dla wydawnictwa „Dźwigni“ i wydawnictw wniosku komisyi i wybiera delegacyę złożoną z pp. Gostkowskiego i ; w ogóle p. Kovatsa ; referentem administracyjnym dla wydawnictwa

kalendarza technicznego p. Patelskiego.

do Zarządu Towarzystwa (ulica Wałowa L. 4).

Lwów, dnia 12. sierpnia 1880.

mo-

Zarząd Towarzystwa.

Sprawozdania z posiedzeń Zarządu.

Posiedzenie odbyte na dniu 6. czerwca b. r. Przewodni-

i Heppego, która ma wręczyć petycyę p. dr. Małeckiemu.

Posiedzenie odbyte na dniu 21. czerwca b. r. Przewodniczący p. Gostkowski. Obecni pp. Górecki, Janowski, Kasprzycki, Ko-yats, Patelski, Raciborski, Radwański, Sarę.

znajduje, a dopiero na podstawie otrzymanych wyjaśnień ma prezydyum poczynić potrzebne zarządzenia.

Posiedzenie odbyte dniu 9. lipca b. r. Przewodniczący

Dg Towarzystwa przystąpili :

Tadeusz Baron Horoch, inżynier. Walenty Latinek, inżynier-waizystwo politechniczne urządziło w jesieni b. r. szereg odczytów j e|eW kolei Karola Ludwika. Kazimierz Matejko, inżynier-asystent kolei publicznych. Wnioskodawca zaproszony przez prezydyum na posie- ; Karola Ludwika. Rajmund Meus, konstruktor budowniczy. Oskar dzenie motywuje obszernie powyższy wniosek, do którego Zarząd po ■ Stwiertnia, ukończony technik, dłuższej dyskusyi się przychyla, wybierając zarazem do komisyi, która I ma się zająć pozyskaniem prelegentów i rozpoznaniem przedmiotowi pp. Bykowskiego, Kovatsa, Maszkowskiego i Stwiertnię. Komisya i ma swego czasu złożyć Zarządowi sprawozdanie celem dalszych za- : rządzeń.

Na porządku dziennym wniosek prof. Maszkowskiego, aby To-

- 58

O usuwiskach.

to występująca z niej woda będzie spływać po stoku. Gdy je-: dnak nie ma warstwy wodonośnej, to i woda nie występuje, a ! linia oddzielająca warstwę średnio przepuszczalną od pokładu ! gliny, nie cechuje się wcale większą wilgocią od reszty | powierzchni stoku.

j W glinie dają się spostrzegać pojedyńcze miejsca, j    z których woda słabo i z przerwami się wysącza. Jest to woda

Pozostaje nam jeszcze    rozpoznać działanie    wody na zia- i    uwięziona w rozpadlinkach. Wysączki te tworzą się prze-

mie    gliniaste w pokładach,    jak je napotykamy uwarstwione i    ważnie w żyłach piasku, jeżeli takowe istnieją, lecz wycho-

w    rzeczywistości, ponieważ    od wzajemnego ich    uwarstwienia, j    dzą na jaw i wtedy, gdy powierzchnią stoku jedna z rozpa-

a mianowicie pokładów je pokrywających, zależą cechy iidlinek przeciętą zostanie. Sączenie wody ustaje zazwyczaj

: po jakimś czasie, albo wskutek zwarcia się zasilających je

które

NAPISAŁ

N. KO V ATS

inżynier kolei Lwowsko - Czerniowieckiej.

(Ciąg dalazy.)

(Z rysunkiem na tab. VII.)

właściwości wypadków.

Gdy pokład gliny znajduje się nie bardzo głęboko pod i rozPadlinek, albo też przerwauia łączności z temi, powierzchnią, bywa zwykle przyłożony warstwą ziemi uro- i PoaovvQa susza na powierzchni ziemi potworzyła, dzajnej lub jałowej, należącej do rodzaju ziem średnio prze- :    ^ei1 uk^-ad warstw oznaczają wszyscy inżynierowie i au-

puszczalnych. Warstwa ta spoczywa albo bezpośrednio na : drowie, juko najniekorzystniejszy, a uchylenie usuwisk w tym pokładzie gliny lub jest od niego przedzieloną zupełnie iiaz^e iako najtrudniejsze. Profesor Kulmann n. p. powiada: przepuszczalna warstwą, jak żwirem lub czystym piaskiem, i »Warstwa wodonośna nie zawsze cechuje się wybitnie, wypływ

wody znamionuje się czasami tylko większą ścisłością dolnej warstwy, tak, że przy trwającej suszy nie można dojrzeć różnicy między wierzchną a dolną warstwą.“

Przy tym ostatnim układzie woda deszczowa opadłszy na powierzchnię przebywa rozpadlinki pokładu ziemi średnio przepuszczalnej i zbiera się w warstwie przepuszczalnej, tworząc wodę podziemną, bieżącą za ogólnym spadem powierz-, chni pokładu gliny. Przy ułatwionym odpływie, woda ! stępująe⁰ wskazówki: warstwy w°dą przesiąknięte mają za-w wierzchniej warstwie wcale się nie zatrzymuje, przy i zwyczaj ciemniejszą barwę, a wodonośna daje się spostrzedz, utrudnionym zaś pozostaje w niej i podnosi się do pewnej ! gdJ stok Przed wschodem słońca, nim wilgoć wskutek cie-wysokości w rozpadlinkach. Jeżeli deszcze nie trwają czasiP^J dzionnej wyparuje, opatrujemy; jeżeli zaś i tym razem dłuższy, lub w ogóle przebywanie wody nie jest bezustan-j różnicy znaleść nie można, należy powierzchnię stoku posy-nem, to niknie ona z warstwy średnio przepuszczalnej, czę- i Pad popiołem, który pochłaniając silnie wodę w wilgo-ściowo parując a częściowo odpływając warstwą wodonośną, j    miejscach stoku, ciemniejsze zabarwienie otrzymuje.

Podziemna bieżąca woda sprzyja stałości pokładu gliniastego, i Dotyczy to jednak tylko przekopów świeżo wykonanych, utrzymując powierzchnię jego w ciągłej wilgoci i nie do- j Widzimy więc dążenie koniecznego wyszukania war-zwalając przez to rozwierania się rozpadlinek, które tylko i s^wy wodonośnej, choć z poprzedniego wywodu wiemy, iż przy nastaniu wielkiej suszy i zniknięciu na dłuższy czas ! j⁰J w tym wyPadku wcale nie ma. wody podziemnej, mogłyby się w głębi rozewrzeć.    ---------------------------

By warstwę wodonośną oznaczyć podaje Perdonnet na-

Rodzaje glin rozróżnia prof. Winkler następująco:

1) właściwa glina (Thon), w której krzemian glinu

Gdy między wierzchnim pokładem ziemi średnio przepuszczalnej, a pokładem gliny nie ma warstwy zupełnie przepuszczalnej, woda pozostaje w rozpadlinkach wierzchniej | przeważa (90—95%), a zmieszany jest z piaskiem, niedo-warstwy, nie bieżąc wcale po powierzchni pokładu gliny, i kwasem żelaza i organicznemi częściami. Przybiera barwę i nie może ubyć ani się podziać, jak tylko przez odparowa- I brudno białą, szarą, żółtawą, niebieskawą, zielonawą, brunatną nie. W razie jednak silnej suszy, .która przeniknąwszy | i czarną. Zawiera zawsze pewien stopień wilgoci, nasycona warstwę wierzchnią podziałałaby i na pokład dolny, rozwie-i zaś wodą staje się zupełnie nieprzepuszczalną. Tu należą rają się rozpadlinki tegoż, a wody teraz przybywające, prze- i gliny garnczarskie czyli tłuste oraz niebieskawe i zielona we bywszy warstwę średnio przepuszczalną wnikają w pokład ! na Rusi „hłejem“ zwane (Tegel), zawierające w niektórych gliny, która pęczniejąc zwiera swe rozpadlinki i staje się \ okolicach cokolwiek piasku, miki i węglanu wapna ; nieprzepuszczalną. Wody przebywając więc w rozpadlinkach wierzchniej warstwy podnoszą poziom swego źwierciadła co raz więcej, czasem aż do powierzchni zewnętrznej, wskutek i brunatnej o rozłomnie łupczastym i mniej tłustym od gliny, czego ziemia bywa długi czas przesycona wilgocią. To pod- ! Przepuszcza wodę łatwiej niż glina właściwa, jednak nie noszenie się zwierciadła bez równoczesnego odpływu działa i ! przyjmuje jej tyle. Iły same można podzielić na gliniaste, na pokład gliniasty swem ciśnieniem hydrostatycznem, które ! piasczyste, zawierające mikę czyli łyszczaste i bituminowe. przy coraz wzrastającej wysokości wodostanu się zwiększa, j Znajdujemy je uwarstwione naprzemian z piaskiem to z gliną, i tego stopnia dosięgnąć może, iż woda wniknąwszy w roz- i lub między pokładami kamienia ; padlinki pokładu gliniastego, nie pozwala im się zewrzeć,

2) i ł (Letten) jest mieszaniną gliny z piaskiem, zawie-•ając tego ostatniego do 45°/₀, barwy szarej, niebieskawej lub

3) g H n k a (Lehm) jest również mieszaniną gliny wskutek parcia na wewnętrzne ściany wywartego, rozwiera je i właściwej z piaskiem, zawiera jednak więcej piasku, bo do czasem jeszcze lepiej i wnika coraz głębiej w pokład gliny, i 55°/₀, a oprócz tego około 10% wodauu żelaza, co jej na-Dostawszy się do wnętrza odbywa woda swą drogę w spo- i daje barwę rdzawą i brunatną. Różni się od iłu i tern, iż sób już opisany, zbiera się w żyłkach piasku tworząc nie- i gdy ten jest mechaniczną mięszaniną gliny z piaskiem, kiedy poniki, ponieważ jednak te żyłki nie mają stałej : w glinkach znajduje się część krzemionki w połączeniu chemi-ciągłości, więc też w nich najczęściej wcale nie bieży. i cznem. Przejmuje ona zuaczną ilość wody, jednak rozmiękcza W przekopie, przy pierwszem uwarstwieniu ziem, t. j. i się łatwiej, niż glina właściwa, nie staje się jednak tak ślizką. gdy wierzchnią średnio przepuszczalną warstwę dzieli od po- j Glinki są mniej plastyczne od iłu, a tern bardziej od wła-kładu gliny warstwa zupełnie przepuszczalna czyli wodonośna, ; ściwej gliny, znajdują się albo na powierzchni ziemi lub też

po pias îem, albo żwirem, układają się zaś na skałach,; Wody zbierające się na powierzchni ziemi, pochodzące iłach albo glinach właściwych;    i z obfitych i długotrwałych deszczów, przesiąkają warstwę

4)    m a r g e 1 (Mergel), jest to ścisła mięszauina gliny i średnio przepuszczalną i dążą do wodonośnej ac.

lub glinki    z węglanem wapna, albo magnezu (przynajmniej    j Gdy    wypływ u ujścia a jest zapewniony, nie zatrzy-

16°lo), a    często z domieszką piasku i niedokwasu żelaza.    ; rnują się    długo w warstwie średnio    przepuszczalnej i nie

Przybiera    najrozmaitsze barwy jak biało-szarawą, żółtawą,    j mogą sie podnieść w niej do znacznej    wysokości

zielonawą,    rdzawą i brunatną. Wystawiony na działanie po-    | Leez    jeżeli wj]ot , jest zatkany,    wo'da wznosi się gwał-

wietrza rozpada się i rozkrusza. Przyjmuje dosyć wody, je-i towllie , wywołuje ciśnieaie hydrostatyczne. Eozpadlinki dnak me zatrzymuje jej, tak jak glinka .1 lub glina . jest j wierzchniej warstwy, zmniejszające jej spójność, tworzą jak nierównie mniej plastycznym. Margel bywa gliniasty, gl.n-;aam wiadoino rzeczywiste powierzchnie dzialn (surfaces de kowaty, wapmsty i torf^3tJ :    j    séparation), według których massa oddzielać się może.

powierzchni pokładu czy też parcia wody z pod spodu (Auftrieb) tak dalece, iż ciśnienie hydrostatyczne bierze górę, przezwycięża opór tarcia i powoduje początek uruchomienia, które się uwidocznia tworzeniem pęknięć czyli szczelin u góry, jak n. p. w miejscu g i wybrzuszeniem stoku w pobliżu wypływu. Po tern początko-Robiąc wykop napotykamy prawie zawsze na jeden ;wem działaniu, ustaje zazwyczaj dalszy ruch, a jeśli sprzyja z już przytoczonych rodzai uwarstwienia ziem t. j., iż mię- i P°£⁰⁽*a’ nowo wytworzona równowaga utrzymuje się czas dzy wierzchnią warstwą średnio przepuszczalną, a pokładem i ^uzsz7* ^a*sze uruchomienie może się rozpocząć i bez po-nieprzepuszczalnym, znajduje sie warstwa wodonośna zu-; a0Wü^c^ deszczów, ^ecz uastaje wówczas bezpośrednio po

; wywołaniu pierwszego ruchu i postępuje bez przerwy.

5)    namułek (Schlick), gliniasty drobny piasek osa-; ₀pór tarcia w kierunkn « zmniejsza się czy to wskutek dzający się z rozmaitych wód, w wierzchnich warstwach ; rozmiękczenia bardzo miękki ; przeważa w nim piasek albo glina lub też : czasami i margel.

T tor y a usuwisk. 1. Wykopy*).

W pierwszym wypadku przedstawionym na figurze 1 i F° P*eiwszem uruchomieniu wypływ z warstwy wodo-(tab. VIL), woda z otwartej warstwy wodonośnej ac spływa ! no^tlej bywa zazwyczaj wstizymany a glina pod massą roz-po stoku ab, unosząc z sobą drobne jej cząsteczki t. j.lf⁰^¹⁰^ rozmiękcza się o tyle łatwiej, o ile jej roztwarzanie piasek albo drobny żwir, tworzy wskutek tego przy samem    rozpoczęło. Wówczas to w tym drugim okresie

ujściu a próżuię, która sprawia usunięcie się pryzmatu ₀1 ruchu poczyna działać siła ciężkością Ciężar massy wierz-podstawie trójkątu ade górnej warstwy.    : chniej już po części rozrobionej czyli roztworzonej spoczy-

Po tern pierwszem usunięciu się, następują dalsze, I    f ^ Pokł^dzie gliniasfcym, wodą rozmiękczonym

czego nieuchronnym następstwem staje się utworzenie ro-    ^ \ ponownie ciśnieniem y ros a ycznem), rozgniata

dzaju grobelki przy a, tamującej wypływ wody.    j    tW0",C    us“wo^’ gia<^ ślizką i my-

pełnie przepuszczalna, albo też jej wcale nie ma.

Według tego więc, pierwszy ruch bywa wywołany

war-

; wyłącznie ciśnieniem hydrostatycznem, utworzenie się stwy usuwowej jest tylko skutkiem tego ruchu właśnie, ale nie główną przyczyną, jak powszechnie mniemają.

Tak pojęte powstawanie usuwisk, przy tern uwarstwie-

Woda nie mogąc wypłynąć cofa się wstecz i jeśli ciśnienie w warstwie wodonośnej jest dość silne, podnosi się w rozpadlinkach górnej warstwy do pewnej wysokości, co się jednak rzadziej zdarza. Zwykle ciśnienie w warstwie ; wodonośnej jest slabem, a szczególniej w czasie nie obfitu- j

jącym w deszcze, tak, iż pod tern ciśnieniem wywołane by-; •    /«    • , .    . ,

" , itn    niu (fig. 1), wyjaśnia nam, jak poprzednio wymieniłem,

.    w e îe s opmowe usuwanie się, s u iem " i wszystkie towarzyszące im okoliczności. Tłumaczy jasno

rego tworzy się nagromadzenie cząstek warstwy wierzchniej : usuwjska zllacMych rozmiaróWi które się wydarzają ⁷ffkJr0tce

owe

JotTch¹'"¹^06 J1, W^Z,eJ p0wl*. Zlan° W',p ,W0 e ug ! po dokonaniu świeżego wykopu (zatem nim glina wpływami dotychczasowych zapatrywań tłumaczymy sobie przybieranie ; zewnetrznemi mogla być rozmiękczoną), jak również

groźnych rozmiarów ego zjawiska w dalszej mierze, .kut-j    caa90we powstrzymanie ruchu po utworzeniu się szcze-

kiem działania mrozów, tajania i wpływów atmosferycznych i | w ^rzilâz üju

Gdyby powodem ruchu było jedynie rozmiażdżenie gliny, to rozpoczęty ruch musiałby bezwarunkowo postępować dalej bez przerwy, albowiem glina pchnięta raz ku próżni,, nie napotykałaby wcale nowego oporu. Ten zaś ' ; pochodząc czy to wskutek spójności czy też tarcia, jest zawsze mniejszy po nastaniu ruchu, aniżeli w chwili przed

iczyna zmieniając zupeł-ciśnienie hydrostatyczne

O, Cä‘

na glinę, jakoteż rozmiażdżenia jej pod ciężarem wierzchniej i warstwy. Lecz gdyby te wpływy były jedyiiemi, to pogor- ; szenie się stanu musiałoby następować zwolna i sto niowo. i Inna zatem siła tu działać

nie warunki równowagi, a

*) Wszyscy autorowie w poprzednim wstępie wymienieni, od- . różniają zasadniczo usuwiska w wysopach od usuwisk spowodowanych i uruchomieniem ; nie ma zatem żadnego powodu do powstrzy-budową nasypów ; podobnież usuwanie się stoków w przekopach od | mania go. Zastój zaś gdyby nawet nastąpił, nie trwałby tegoż w nasypach. Lefevre uznaje również konieczność tego podziału ; długo, bo już pierwsza zmiana położenia staje się przyczyną h 0°m" ¹ ?“mJ P0P»«1 w błąd stosując teoryę osnutą ; da,    roztwarzania j nie potrzeba by by!o dzjaiallia w6d

ze spostrzeżeń czynionych wyłącznie na stokach nasypów do skarp    ,    .    ,    J J

przekopów.    ‘    z ponownych deszczów.

Ponieważ wywody tego autora czynione na

podstawie mecha- ; Inaczej rzecz się nam przedstawi, gdy przyjmiemy nieśnego składu aiem, ich wzajemnego uwarstwienia i działania wód i ciśnienie hydrostatyczne jako sile główną, nadająca swem na nie, tłumaczą nam zjawiska towarzyszące osuwiskom w sposób za- ; działauiem pierwszy ruch.

dawalniający, nie można ich pominąć milczeniem, tem bardziej, iż li-;    „    J.....,    .    .

czy Się Z czynnikiem, przy usuwiskach dotychczas wcale nie uwzglę- !    Zarysowanie    się    ziemi me jest    mczem mnem    jak    roz-

cznego. Rozwarcie to sprawia w koniecznem i bezpośredniem

dnianym t. j. ciśnieniem hydrostatycznem, wywołanem przebywaniem ; warciem rozpadłmek, pod działaniem ciśnienia hydrostaty-wody w rozpadlinkach ziem średnio przepuszczalnych i ścisłych.

— 60 —

następstwie obniżenie zwierciadła wody w nich się żfiajdnją-1 Że krzywizna owa przy istnieniu warstwy wodonośnej cej, a zatem i zmniejszenie siły ciśnienia, Jeśli nie nastę- j nie jest ciągłą, znajdujemy poparcie w tym względzie i w puje ponowne napełnienie rozpadłinek wodami opadowemi, to ? liście p. Marie Marsaisse *). Pisze on, iż linia według której równowaga, która nastała po pierwszym ruchu, może się i stoki się usuwają jest w ogóle linią łamaną, w górnej części

| prostą zaś w dolnej krzywą i tylko w miejscaeh wodą mocno Uwzględniwszy ciśnienie hydrostatyczne zdamy sobie j rozmoczonych krzywa nie przedstawia załomów. Usunięcie się również dokładnie sprawę co do położenia, jakie ziemia usu- j było zawsze poprzedzone tworzeniem się pęknięć w górnej nięta zajmuje. Usuwając się, zniża się ona, zatrzymując za- ; części ; powierzchnia zaś, po której się odbywało, była ezęsto zwyczaj swój kształt pierwotny, jak część acde (fig. 2). Po-joślizłą, jednak nie zawsze²).

wierzchnia cd jest prawie zawsze w swem nowem położeniu j Że ruch ziem usuwistych nie zawdzięcza swego początku c'd‘ równoległą do pierwotnego, a czasem nachyla się nawet j wyłącznie tylko rozmiękczeniu gliny, potwierdza i zastosowanie ku pozostałej ziemi (jak w fig. 3). Przypuszczając, iż przy- | (w razie istnienia warstwy wodonośnej) odcieków wykładanych czyna ruchu jest. jedynie rozmiażdżenie, nie bylibyśmy w sta-jp. de Sazilly, o których przy odwodnieniu nadmienimy. Pan nie wytłumaczyć sobie tego zjawiska. Przypuścić albowiem i de Sazilly radzi założenie odcieku w a (fig. 1), by odbierał w dalszej mierze musimy, iż rozmoknięcie gliny jest zna- j wody warstwy wodonośnej, zapewniał ciągły odpływ i chro-czniejszem w pobliżu stoku, niż dalej w głębi, i musiałoby j nił część stoku ab od szkodliwego działania wody, ten je-się rozszerzać równolegle n. p. do krzywej fgh (fig. 4), tak, ; dnakże nie przeszkadza w niczem działaniu wody na po-iż część pod krzywą fgh się znajdująca byłaby więcej stałą, i wierzchnie gliny wewnątrz pod warstwą wodonośną. Jeśli zaś zaś nad nią mniej. Powierzchniach¹) (fig. 4) przedstawia pe- j przypuścimy, że powierzchnia gliny dla tego nie może być wien opór tarcia, przeciwdziałający usuwaniu się masy acde \ rozmoczoną, iż nie jest wystawioną na działanie zewnętrznych w kierunku pionowym, zaś siła ciężaru gg\ działająca w punk- ; wpływów powietrza, to musimy wówczas w dalszej mierze cie ciężkości g nie może wywołać innego ruchu, jak wedle skła- j koniecznie przypuścić, iż roztwarzanie takie mogłoby się od-dowej gra,równoległej do stycznej krzywizny fgli, zatem ła- j bywać tylko pomału i stopniowo, postępując z zewnątrz ku two wywnioskować, iż to działanie sił musiałoby bryłę acde j wnętrzu, a więc znaczniejsze usuwanie i obrywanie się sto-nackylić ku przekopowi.    j ków nie powinno następować nigdy wkrótce lub bezpośrednio

Gdy przeciwnie jeżeli przypuścimy iż ciśnienie hydrosta- j po uskutecznieniu wykopu, lecz koniecznie dopiero po upły-tyczne działa w rozpadlince ch, to będzie ono cisnąć wedle wy-i wie dłuższego padkowej FJP", która wywoławszy oddzielenie bryły, nie przed- i stawia oporu ruchowi w kierunku pionowym, lecz poderwie j bryłę u dołu i przewróci, wysuwając dolną jej część ku przekopowi, górną zaś nachylając ku pozostałemu brzegowi. Dzia- ; łanie to tern lepiej się uwydatni, gdy zważymy, iż ciśnienie i hydrostatyczne działa znaczną siłą i na podstawę ac.    j

Linia działu (ligne de séparation) czyli przekroju po- i wierzchni działu nie jest przy tern uwarstwieniu nigdy krzywą j o ciągłej krzywiźnie, lecz przedstawia się następująco ²) :

Na całą griibość warstwy średnio przepuszczalnej t. j, ! na wysokość cd (fig. 5) jest zazwyczaj bardzo dokładnie pio- j

nową, a czasem nawet ku przekopowi nachyloną. Odsłonięta ! w^^sze P°Parcie i obszerne pole do rozwoju, w Anglii bu-powierzchnia działu nie przedstawia najmniejszego śladu tar-j^owa naP°tyka na wielkie trudności. Trudności te po-cia i nie jest jednolitą ani gładką ; miewa wprawdzie czasem i ck°dz^ przeważnie od akcyonaryuszów budowy dróg i kaua-pewien połysk, jaki się spostrzega na wewnętrznych ścianach i    który obawiając się konkurencyi, zdołali na pewien

rozpadłinek, lecz pochodzi ten połysk z przepływu i pobytu !czas powstrzymać swemi zabiegami rozwój kolei w tym wód. Dopiero niżej warstwy wodonośnej przybiera linia działu ! ^raîu-kształt krzywej, a powierzchnia staje się gładką przedsta- !

wiając ślady tarcia. Krzywizna jej jednak również nie jestjwiocej, jak 2024 kilometrów dróg żelaznych, budowa ich ciągła, Bezpośrednio pod warstwą wodonośną jest zazwyczaj j zaczyna przybierać coraz większe rozmiary, a to tak dalece, nieco wklęsłą (fig. 5), zaś dalej wypukłą i przypominającą j że od roku 1845 do 1847 wydano 8590 koncesyj. Skutkiem kształtem krzywiznę fgh (fig. 4), według której rozmię- jtego gwałtownego pospiechu, akcye dróg żelaznych spadają kczenie się rozszerza. Punkt początkowy wypukłości bywa j tak bardzo, że już w roku 1848 nastąpiły pierwsze likwi-muiej lub więcej zbliżony do poziomu warstwy wodonośnej, j dacye kolei. Dla polepszenia swych finansowych stosunków a czasem nawet bezpośrednio pod nią się znajduje, jak u | mniejsze koleje, nie mogące ostać się samoistnie, łączą się krzywej ck'b, innym razem znów wypukłość zmniejsza się, aj krzywa przedstawia się według ch”b ³).

utrzymać wcale długo.

czasu.

(C. d. n.)

Rys historyczny

rozwoju, dróg’ żelaznycłi

Napisał

Roman Gostkowski.

(Ciąg dalszy.)

VI.

Podczas gdy w Ameryce koleje żelazne znajdują naj-

Dopiero od roku 1845, do którego nie zdołano zbudować

i lin tłumaczy powtórnem usunięciem się. Lecz wywód ten zdaje się | być cokolwiek naciągniętym, ponieważ między mniemaną cykloidą D W rysunku opuszczono literę c, która znajdować się powinna i Pierwszeg° usunięcia się, a krzywizną drugiego za mało jest massy, pomiędzy literami P i h.    '    "    i by mogła wywołać ponowne samodzielne usuwisko.

²)    Collin twierdzi, iż linia działu posiada kształt cykłoidy.

³)    Istnienie zagięcia czyli załamania krzywej zdaje się sprze-i do nie§,° Jest Jednym z Uc]l, kfcóre otrzymał od rozmaitych inżynierów ciwiać spostrzeżeniom, poczynionym przez p. Collin, lecz sprzeczność ta j z objaśnieniami co do krzywych usuwowych.

jest pozorną P. Collin przytacza jakeśmy już wspomnieli przeważnie ,:    ²) Nie ma więc mowy o linii kształtu cykłoidy, a jeżeli zgo-

zdjecia tych krzywizn, przy usuwiskach nasypów, nadmieniając tylko o j dność powyższych słów z twierdzeniem p. Lefevre nie jest zupełną, jednym przykładzie usuwiska w przekopie, który jednak właśnie przed-j to dla tego, iż p. Marie Marsaisse nie uwzględniał uwarstwowania stawia cechy wyżej wskazane t. j. załom u krzywej, a który p. Col-i pokładów ziem.

*) List ten umieszczony na końcu dzieła p. Collin, a pisany

.    .    Komisya, wysadzona w roku 1872 z łona parlamentu

między sobą w większe towarzystwa i przychodzą w skutek j się wszystkich kolei angielskich w jedną całość jest tak dla tego do rozmiarów, które dzisiaj podziwiamy.    i państwa, jakoteż i dla pojedynczych towarzystw rzeczą uie-

Tak powstała dzisiejsza londyńska kolej północuo-za- j odzowną, bo tylko takim sposobem powstać może z dzisiej-chodnia. Posiada ona obecnie 3370 kilometrów długości, j szego chaosu kosmos kolei. Towarzystwa dróg żelaznych, 2050 lokomotyw i 46.559 wagonów.    j szczególuiej irlandzkie, nie są jednak tego zdania, uważając

Ruch na angielskich kolejach jest do tego stopnia oży- j siebie nie za instytucye dobra publicznego, lecz za przed-wionym, że zwraca uwagę każdego podróżującego i wprawia i siębiorstwa, mające na celu jedynie jak największe wyzy-go w zdumienie.    i skiwanie publiczuości, nawet bez uwzględnienia potrzeb kra-

Anglicy mają zwyczaj przeciwny naszemu, puszczania j jowych. w ruch wielkiej liczby pociągów, nie troszcząc się wcale o

zdecydują na korzyść tej kwestyi.

CO CO t— GO

to, czy pociągi te ładowane lub próżne kursować mają. Nie j w celu uzbierania materyału dotyczącego łączenia sie kolei rentujące się pociągi kursują tam nie ze względów filantro-1 między sobą, wykryła też stosunki zdumiewające. Okazało pijnych, lecz w dobrze zrozumianym interesie przedsiębior- j się u. p., że jedna z irlandzkich kolei, mająca 22 kilome-stwa, mającego przeświadczenie, że kolej przynosi dopiero j trów długości, posługiwała się jedną tylko lokomotywą, i to wtedy maximum zysku, gdy jej używać można w każdym ; wypożyczoną, pomimo przepisów obowiązujących do utrzymy-czasie.-Z pociągów, kursujących tylko raz lub dwa razy na j wania na tej długości, przy normalnym ruchu, dziewięciu dzień pomiędzy dwoma punktami, korzystają tylko ci, któ- j lokomotyw. Wykryto także, że niektóre koleje, posiadające rzy w krótszym czasie mną drogą do miejsca swego prze-i tylko 140 kilometrów długości, utrzymują radę administra-znaczenia dostać się me mogą. Pociągi zaś, odchodzącej cyjną złożoną ze 40fcu członków, czyli jednego radcę na co 5 minut, zapobiegając obawie spóźnienia się do pociągu.: 3-5 kilometrów, podczas gdy przy innych kolejach wy-lub niedojechania w porę do celu podróży, usuwają, przy- i starcza jeden radca na 100 kilometrów kolei. Trudno jednak najmniej co do czasu, wszelką konkurencyę. To też na kolei Urzec dzisiaj, pomimo tych stosunków, czy zlanie się dró* północno-zachodniej w ciągu jednej^ godziny przechodzi ; żelaznych przeprowadzonem zostanie w konserwatywnej przez stacje 12 pociągów, czyli co 5 minut jeden pociąg, j Anglii. Dopiero przyszłość i może inne, naglejsze potrzeby, Kolej Metropolitan przewiozła: w roku 1873

VII.

1874

1875

1876

Podczas otwarcia kolei Liverpool-Manchester Belgia _    walczyła o swoją niepodległość. Dopiero w roku 1830,

milionów podróżnych, puszczając na dobę 440 pociągów, j uwolniwszy się z pod jarzma Holandyi, rozpoczyna budowę czyli co o minuty jeden pociąg.    .    : dróg żelaznych. W roku 1834 udaje się rząd belgijski do

j dowę całej sieci kolei żelaznych.

Na każdego mieszkańca przypada w Anglii 17 podróży, i Stephensohna, poruczając mu wypracowanie projektu i bu-na niemieckich kolejach zaś (w Prusach) tylko 5.

Jerzy Stephensohn obiera miasto Malines za centrum

| przyszłych kolei państwowych, rozpoczyna raźno ich budowę,

jsprowadza z Anglii lokomotywy i już dnia 3. maja 1835

■o , ,    . .    .    .    .    „    . . ! roku oddaje 20to kilometrową linię z Malines do Brukseli

Euch ten u,e koncentruje •>« w pewnych tylko m:,j- d„ uź tt„ puMiezn Tll raz pier poffsteja Meje

scowościach, lecz szerzy sie z jednakowa chyzością po całej: ,    n    ,    .    -,    .    , J

.    Ł ,    , '    ,    , . .A żelazne podług pewnego planu, z góry ułożonego, i zastoso-

Angin, tak ze na każdy kilometr tordw przypada    llie t lto do trzeb handlu ; prz6myslu, aIe takŻ6

34 przejeżdżających poci,gftr W Prusach ruch „a kolejach | do wyrilagań strategicznych. Przestrzeń pomiędzy stolic, a

06 11J y o o b pociąg w żiennie na az y ¹    ! centrum przyszłej' sieci kolejowej, jest pierwszą drogą żela-

in 6 ti toi ó w •    i, •    ii./* i ii •

; zną na kontynencie, na której ruch odbywa się za pomocą

Pomimo tak wielkiego ruchu akcye kolei angielskich ! lokomotyw.

stoją nisko i zdaje się, że albo Anglia już doszła do tego !

stopnia rozwoju, że więcej kolei nie zniesie, albo, że admi-

nistracya kolei w tym kraju z powodu rozdrobienia sieci

Przewóz towarów w Anglii niemniej jest ożywionym od przewozu osobowego : ciężar przewiezionych towarów na każdy kilometr drogi dochodzi w Anglii średnio do 7693 ton, w Prusach zaś do 5587 ton.

jest za drogą.

Po wykończeniu ważniejszych linij kolejowych, stano-I wiących tylko część projektowanej sieci, dalszą jej budowę : powierza państwo spekulacyi prywatnej (1843). Ujęcie sprawy i dróg żelaznych w silne ręce, a także umiejętna i do wyma-Projekt wykupienia wszystkich kolei -przez rząd po- j gań państwa zastosowana ich budowa, staje się przyczyną wstał w Anglii w roku 1844, i w myśl tego projektu zo- j nie tylko rozwoju przemysłu, ale także i potęgi tego państwa, stało uchwalone prawo, mocą którego rząd miał wejść w po- j Doświadczenia Belgii stają się przeto bardzo ważnemi siadanie kolei po upływie 21 lat, tj. w roku 1865. Przy j w kwestyi podnoszonej od roku 1873 w Austryi, Niemczech stanowieniu tego prawa miano na względzie umożebnić rzą- : j Praneyi, czy rządy mają prowadzić budowę i administracyę dowi nabycie koniecznego doświadczenia w kierowaniu ruŁ j    żelaznych na własną rękę, czy oddać ją wolnemu

państwowych prywatnych

Jeszcze w roku 1872, w którym świat handlowy do- j procentu wszystkich dochodów, magał się w parlamencie większych jednostek kolejowych, i utrzymywał jedeu z członków parlamentu, Cohn, że zlanie i dróg żelaznych w Belgii było wczesne i rozumne ujęcie.

chem na wielką skalę. Prawo to nie zostało jednak wpro- : przedsiębiorstwu. Ze statystycznych wiadomości, zebranych wadzone w życie. Kwestya wykupna dróg żelaznych na rzecz ;w Belgii, okazuje się, że w roku 1876 koszta utrzymania rządu od roku 1865 przechodziła jeszcze kilka razy pod j rncjlu wynosiły na drogach obrady w parlamencie angielskim, nigdy jednak nie zna- i lazła praktycznego zastosowauia.

Wspomieliśmy wyżej, że powodem pomyślnego rozwoju

kwestyi kolejowej w ręce rządu. Oddzieleniem sie od Ho- : większa jednak dochodów. W Niemczech bowiem dawały landyi, cieszącei się najsilniejszym rozwojem handlowego i koleje państwowe: ruchu ówczesnego świata, Belgia straciła tak wiele, że na- i wet byt jej został chwilowo zagrożonym. Ale spieszna bu- |

w roku 1867 *    »    1873

52

3-8

w roku 1867

.    ,    1873

dowa dróg żelaznych, łączących ze sobą centra handlowe, a i procentu dochodu, średnio więc 4*5 procentu ; koleje prywatne więc Belgię z Holandyą, wyratowała młode to państwo od i zaś dawały: upadku. Holandya, która jeszcze do roku 1835 miała wielką i przewagę w handlu i przemyśle nad Belgią, schodzi na drugi i

Do powiększania kosztów administracyjnych przy ko-

plan, pomimo rozległej budowy kanałów, łączących ją z Re-| średnio 5.4 procentu rocznego dochodu, nem, a tern samem i z Niemcami, a to jedynie tylko z tej przyczyny, że w Belgii rozwija się spiesznie sieć kolei, pod- : lejach państwowych przyczynia się także ich personal, zwy-czas gdy w Holandyi budowa dróg żelaznych zostaje zanie- i kle daleko liczniejszy, niż personal kolei prywatnych. Biorąc

dbaną na korzyść rozwoju nawigacyi.

i średnią cyfrę personalu    wszystkich dróg żelaznych jednego

Holandya opamiętała się dopiero    w roku    1853, rozpo-; ^raju, tak prywatnych,    jak państwowych,    okazuje się, że

czynając budowę pierwszych kolei, a    więc w    chwili, kiedy : liczba urzędników przy    tych ostatnich jest    o ll°/₀, a przy

Belgia stanęła już na wysokim stopniu    swego    rozwoju. i pierwszych tylko o 7°/₀    większą od średniej    cyfry personalu.

VIII.

Prędki rozwój dróg żelaznych w Belgii nie uszedS uwagi Niemców. Zaburzenia jednak polityczne, jakołeż powszechny brak kapitałów, nie dozwoliły naśladować sąsiada.

Przy nieufności do nowego i wielkiego przedsiębiorstwa, jakiem była budowa kolei żelaznych, zebranie się kilku kapitalistów i utworzenie stowarzyszenia w tym celu, było rzeczą prawie uiemożebną. Rząd wahał się wystąpić z inicya-tywą w budowie kolei z powodu braku kapitałów. Dzisiaj sztuka zaciągania długów, wydoskonalona w wysokim stopniu, wówczas zaledwie była znaną. Istniało także nader fałszywe pojęcie o kolei.

Orgauizacya kolei niemieckich zasługuje pod tym względem na uwagę, że najdrobniejsze czynności wykonywują tam urzędnicy. Austryackie koleje zaś posługują się w tym celu ludźmi płatnymi dziennie.

na

Niemieckie koleje zatrudniały w roku 1877, na każde 100 kilometrów toru 374 urzędników, tak, że na każdy milion kilometrów, które robi oś wagonu, wypada tam 193 urzędników. Ta norma nie jest jednak stałą dla każdej kolei z osobna. Często zachodzą nawet bardzo znaczne różnice, tak, że na każde 100 kilometrów długości linii wypada przykład na kolejach :

zachodnio-holsztyńskich górno-szląskich pruskich Kolonia-Minden

IX.

Gdy rozwój dróg żalaznych przybiera w Europie coraz się opłacił, musi przewozić dziennie taką ilość towarów, ja-1 większe rozmiary, Prancya z powodów źle zrozumianego in-kiej niezdołano produkować na całej przestrzeni między | teresu nie robi żadnego postępu w tym kierunku.

Lipskiem a Drezuem. Mężowie stojący wówczas u steru

W pięć lat po otwarciu kolei żelaznej z Liverpoolu : urzę(jników i t d do Manchester pierwsi finansiści miasta Lipska utrzymy wali, że projektowana wówczas kolej z Lipska do Drezna nie może się rentować już z tej przyczyny, iż każdy jej pociąg, aby

Mniemanie, że tarcie kół lokomotywy na szynach nie nie mieli także ani odwagi, ani wiedzy potrzebnej do bu- ; jest dostateeznem do powstrzymania pociągu na spadku, t. j. dowy kolei. Nie pojmowano wtedy istoty i doniosłości kolei |ze pociąg musi ściągnąć swoim ciężarem maszynę na dół. żelaznych, jako środka komunikacyjnego. Odezwy kilku głę- i było we Franeyi tak mocno wkorzeniouem, że pewien czło-biej myślących, żądających ujęcia sprawy kolei w ręce rządu, j nek akademii umiejętności, oglądając model lokomotywy były głosami wołających na puszczy.    i Stephensona i podziwiając zmyślną konstrukcyę motora, ode-

Stan podobnego wahania się trwał w Niemczech blisko ! zwał się w następujące słowa: „Piękne to wszystko, ale 5 lat, i dopiero 7. grudnia 1835 otwarto pierwszą kolej że- i cóż z tego, kiedy maszyna taka wcale nie ruszy z miejsca, lazną, 6 kilometrów długą, z Norymbergi do Fürth.    i    koła jej będą się wprawdzie obracać na swych osiach, ma-

Thiers utrzymywał w izbie parlamentu, że budowa

Gdy się przekonano, że na budowie tej kolei żadnych i szyna jednak, z powodu niedostatecznego tarcia pozostanie strat nie było, odważyła się spekulacya na budowę dłuż- ; na miejscu“, szych linij. Rozpoczyna się też w roku 1836 budowa ;

kilku linij kolejowych, a mianowicie: Lipsk-Drezno, Berlin-|kolei żelaznych jest nonsensem, a to z dwóch przyczyn: Poczdam, Düsseldorf-Elberfeld, Berlin-Anhalt i t. d. We i 1° że tarcic kół o szyny nie jest dostateeznem do na-dwa lata później wyszło nawet prawo, tyczące się dróg że-1 dania pociągowi ruchu postępowego; 2° ze przejazd przez laznych. Prawo to, ogłoszone w Prusiech dnia 3. listopada ; tunele nie jest możebnym dla istot żyjących.

Hrabia Daru odmawiał kolejom żelaznym wszelkiej wartości taktycznej, uważając przewóz kawaleryi i artyleryi Saksonia, Brunświk, Baden, Wirtembergia i Bawarya, i temi drogami za niemożebny, z powodu zbyt wielkiej ilości z wrodzonego antagonizmu do Prus, poszły inną drogą, bu- ! materyału przewozowego, jakiej wymagają podobne transporta, dując koleje żelazne kosztem skarbu, który to system dopiero w roku 1849 został przyjęty w Prusach. Od tego cza-i chwili, gdy za kanałem lokomotywy przewoziły już pociągi z Li-su rząd buduje coraz więcej kolei na własną rękę, a łącząc i yerpool do Manchester, mniejsze linie w jedną większą całość, stwarza podwalinę przyszłej potęgi państwowej.

1838 roku, przyczyniło się wielce do szybkiego rozwoju dróg żelaznych w Niemczech.

Podobne zdania objawiały się we Franeyi w tej właśnie

W obec tego uprzedzenia, dzisiaj dla nas niezrozumiałego, dziwić się wcale nie będziemy, że budowa kolei żelaz-Centralizacya podobna, przyczyniając się do jednolitości nych we Franeyi nie tylko nie miała przyjaciół, lecz natra-zarządu kolejowego i zwiększając potęgę państwa, nie po- fiała na wielką opozycyę. Pod wpływem tych przesądów se-

liât fraucuzki w roku 1835 odrzuca przedłożony mu projekt i Przyspiesznie    ...

g-

t.

M. m.

Q.

N.

Pu i.

r.

Już

e.

P.

budowy kolei państwowych. Ale rozwijające się koleje tak j ¹ *emperatura w Anglii, jakoteż w Belgii, zadawszy kłam przekonaniom j Ilość ciepła .... sprowadziły także opinię Francuzów na inne tory. j uZbl Ludolfa* k°ni . ia 26. sierpnia roku 1837, pierwszy pociąg frau- | Zasada naturalnych logatrymów cuzki z Paryża do Saint Germain zbił do reszty pozostałe ;Czężar jednostkl objętości

przesądy, a budowa kolei żelaznych poczyna nabierać życia. ! B‘ Ilości' Przychodz(tce w pojedynczych dziełach fachowych.

E.

J.

g> p- q-

Rząd jeduak nie przykłada ręki do tej nowej pracy, i do- ! spólczjnnik spizfiyrtÔâci Sp™?iy“°'icl 1 ’'r‘"ym.h>4el. piero gdy w roku 1842 starannie opracowany plan całej sieci ! Moment bezwładności przekroju poprzecznego ze względu na budować się mających drćg żelaznych został przedłożony par- j j.dn JijÄiL.; obciążenie !    ;    ;

g-

p-

q-

M.

lamentowi francuskiemu, gdy przytem zwrócono uwagę na i ®) Ciężar własny na jednostkę długości sąsiednie kraje, poczynające prześcigać Francję pod wzgle- |?j cSSÄÄt» ”dÄ°Ä®fC‘.' dem rozwoju przemysłowego i wzrostu bogactwa, zaczęto do- : Moment zginania ..... kładnie oceniać całą doniosłość tego nowego przeobraziciela i    II. Hydraulika.

stosunków społecznych.    i Spółczynnik oporu w ogólności

n i Ti    . ,    ...    i Przekrój prądu wody

b.

bata biaucya zaczyna się interesować kolejami, a myśl ; Długość i bezwzględny spad rzeki

No, N.

wynagrodzenia energią tego, co się dotąd zaniedbało, staje | Bezwz?¹⁽tdna temperatura (ruch powietrza) się powszechnem postanowieniem. Koleje żelazne stają się !    . , m- Budowa machin,

£■

n.

d.

F.

przedmiotem codziennych rozpraw w dziennikach i kołach i SpółJzynnifdzielnotc?⁶¹" W Siłach ni fachowych, cała Francya projektuje, że tak powiem, w jed- ! £iczba obrotów na minutę . nym dniu, przyszłą sieć powstać mających kolei. Tacy mę- j

Ni, N.

fi.

IV. Drogi i koleje żelazne.

; Szerokość toru i Stosunek spadku drogi

Słynna „Ecole des ponts et chaussées-wydaje mnóstwo j    ,i delegatów. ïiôrej

zcloluycn luzynieiów, ktoizy nabywszy praktycznego wykształ- i polecono starać się o rozpowszechnienie powyższych uchwał, tudzież cenią przy budowie wielkich dróg żelaznych, służą z r»ożvt- ^ ma t?\ k.⁰™isya przygotować dalsze wnioski w tym przedmiocie dla

kiem nowym przedsiębiorstwom, a gdy nadto bankierzy i prywa- i tni kapitaliści dostarczyli potrzebnych kapitałów, wielkie dzieło I rozwoju komunikacyi zaczęło postępować olbrzymim krokiem, i

s.

er.

zowie, jak Leon Coste, Bineau. Chevalier, Blum, Pambour i Indykatorska i użyteczna siła koni Minard i inni, przemawiają gorąco i przekonywająco za bu-1 IndykatOTski 8t0rień dziel"»ści dową kolei, i ich to uważać należy za twórców moralnych sieci francuskich kolei żalaznyeh.

Literatura techniczna.

— Wiadomość o dawnych fabrykach w Polsce.

na-

Państwo również przyjmuje czynny udział w budowie, i Napisał Julian Kuł acz ko w sk i. (Przedruk z Przewodnika ponosząc ³/₅ wszystkich kosztów, tak, że lia spekulacyę pry- j ukowego i literackiego). Lwów, 1880. W powyższej publikacyi podaje

watuą przypadło tylko dostarczenie kapitału wynoszącego a/₅ i autor SP1S fabl7k 1 zakładów przemysłowych, które w Polsce istniały

kosztów całej budowy.

(C. d. n.)

-S3g~f}~gSsS-

Rozmaitości.

; od najdawniejszych czasów. Z tego zestawienia najlepiej przekonać się i można, jak pojmowano w Polsce potrzebę rozwoju przemysłu i jakie-; go poparcia użyczał kraj usiłowaniom celem podniesienia ogólnego do-i brobytu przez przerabianie surowych płodów. Autor podnosi, iż głó-jwnie za panowania Stanisława Augusta zaczęto zajmować się w całym — Rektorem szkoły politechnicznej we L w o- ! kraPl zakładaniem fabryk, które później przez wysokie cło, niedostate-wi e, został obrany na rok 1880/81 Jan Nep. Franke, profesor mecha-j czną obronę praw i tradycyjne uprzedzenie do stanu handlowego, upaść niki teoretycznej.    i musiały. Autorowi należy się niezaprzeczenie uznanie za mozolną pra-

-Na konferencyi delegatów niemieckich szkół! Cę, jakiej wobec braku odpowiednich podręczników i tiudności odszuka-

smo Techniczn

nr. 7 i 8 zawiera : Budy-zarza w Krakowie. Wodo-

W CD

św.

w Krakowie. Nekrologia. Literatura techniczna. Rozmaitości. Doda-

winien w zasadzie polegać na wymiarach, a mianowicie oznacza : i w -Kiakowie. Kilka uwag gospodarskich. O nafcie i innych wyrost) Mały alfabet grecki : wymiary 0 tego stopnia jak n. p. kąty, spół- ■ ba®b galicyjskiego oleju skalnego. Zadanie dla inżynierów-mechaników< czynniki doświadczalne i t. p. 8) Mały alfabet łaciński : wymiary i Próby cementów, przedsięwzięte przez krakowskie Towarzystwo Te-lszego stopnia, jak n; p. długości, chyżości, ilości i t. d. y) Wielki ; chniczne. Ankieta w sprawie Instytutu techniczno - przemysłowego alfabet łacinski : wymiary 2, 3 i 4 stopnia jak n. p. powierzchnie, obje- 1    J    v J 0

tości, momenta i t. d. 3) Historyczny sposób oznaczenia winien    .

być o ile możności w zasadzie i nadal zastosowany. 4) Do ozńaczenia : ek * Normy do wykonywania prób cementu.

należy używać początkowych liter łacińskich słów, które treść tako- i    — Rzuty środkowe czyli nauka wolnej perspek-

wego wyrażają. 5) Przy bawarskim sposobie oznaczenia przyjęty znak jtywydla szkół wyższych realnych, technicznych (A) uważa się za zbyteczny. 6) Używanie skazówek należy jak naj-i    ^    -j,    „ . ,    ,

więcej ograniczyć.    J J J jprzemysł owych, realnych gimnazyo w, dlaarchite-

Oprócz tego zgodziła się konferencya na następujące oznaczę-i k b d w> słuchaczów szkół malarskich i rysowników, nia dla ilości :    inapisał Władysław Daszyński c.k. profesor szkoły

A. Ilości, które w rachunku często przychodzą. Długość, szerokość i wysokość w ogólności •

Boki trójkąta    ......

Podstawa i wysokość trójkąta .

Promień i średnica koła .....

Promień krzywizny ......

Chyżość w ogóle ......

Stała, względnie zmienna chyżość w szczególności Chyżość kątowa ......

1, b, h.

a, b, e. ; dziej pożądanej, gdyż jak to z tytułu widzimy, ma służyć w bardzo b> b- i obszernem kole do zapoznania z nauką dla technika tak ważną, a na-i wet, na co głównie nacisk kładziemy, jako podręcznik w szkołach ; wyższych realnych. Sądzimy, że niżej przytoczone uwagi wystarczą i do wykazania, o ile dziełko to zadaniu swemu odpowiada.

W §. 2. objaśnia autor rzuty linii prostej i kończy ustęp zda-; niem, że punkt dany jest przez obranie go na prostej, której rzut . środkowy znamy. Zdanie to ogólnie wypowiedziane nie jest ściśle ; shisznem. albowiem prostemi, przechodzącemi przez centrum, nie

wyższej realnej i przemysłowej we Lwowie. Lwów 1878. Dziełko to nie doznało dotychczas krytycznej oceny, tembar-

a.

a, b.

b, k. a, b.

r, d.

P-

C, U, V, W. ; C, T.

W.

można oznaczyć punktów na nich leżących. To położenie prostej po- wierzchołku na danej prostej, przez którą płaszczyzny te przechodzą, mija autor omawiając inne, rozważa je nawiasowo w §. 3. (str. 5 i 6), i W §. 22 (fig. 54) należało nadmienić, że prosta fp' jést w płaszczyźnie dodając uwagę: „Chcąc jednak taką prostą dokładniej oznaczyć, czynimy .ZT zawartą. W §. 23: „Kład dwóch prostych“ zatytułowanym, jej kład.“ Sądziłby z tego każdy, że takaprosta nie jest swym rzutem j położono nacisk na koło przystawności, chociaż o niem wiemy dokładnie oznaczoną, w każdym razie trudno wtem dopatrzeć pewnej i tyle, że daje nam punkty podziatki, o które jak się zdaje rzecz głó-myśli. Uwaga ta bowiem mogła jedynie tyczyć się położenia prostych j wnie chodziła Punkty te są dobrze wyznaczone, przeprowadzenie w przestrzeni, a taka prosta, jak każda inna, zupełnie jest oznaczoną i rzeczy jednak jest naszem zdaniem niestosowne. Wszakże autor zamiast; rzutem swoim; kład nie wyjaśni nam bynajmniej jej położenia w ; wprowadzenia dwusiecznych kątów potrzebował zastosować tylko wy-przestrzeni. Jeżeliby zaś wyrażona uwaga tyczyła się innych, kładu j nik w §. 4. otrzymany, przyjmując kład promienia zbiegu w Z, a za-wymagających względności, należało ją odnieść do wszystkich, a nie i tern prostej w T. Ostatecznie nie jest innym sposób, którym autor wyłącznie do takiej prostej. §. 4. zawiera kład prostej i jej dzielenie, | dochodzi do punktów podziałki, jakto już odnośna fig. 60. poucza, przeprowadzone w sposób, który dla początkującego musi być wręcz j został jednak inaczej wyłożony, przyczem jednak ginie związek mię-niejasnym. Najpierw powiada autor, że jeżeli zrobimy kład promienia \ dzy rzutem a oryginałem prostej. W tymże samym §. (str. 26) po-zbiegu, kład prostej będzie do niego równoległym, nie objaśniając ; wiada autor, że jeżeli L jest równoległą do T, obieramy jaki bądź w czem i około czego prosta obróconą została, a nawet w odnośnej i punkt na Z jako punkt podziałki, a to dlatego bo f leży w nieskoń-fg. 22 nie oznacza płaszczyzny równoległej do OfA, przechodzącej ; czonności a § zatem f cc 0₀=: 00. Trudno się domyśleć, najpierw, dla-przez L. Przystępując następnie do dzielenia prostej pisze (str. 7) j czego autor nie wyznaczył punktów podziałki; podsunął tern „prowadzimy promienie widzenia przez punkty 2' 3' i t. d.“, co jednak i czytającemu myśl, jakiej sam może nie miał, że są nieoznaczone. Dla-zupełnie jest błędnem. Promień widzenia punktu, jako prosta z centrum | czego następnie wytłumaczenie dowolnego obioru punktu podziałki do niego poprowadzona, może być tylko w płaszczyźnie rzutnej za- j pokrywa płaszczem nieskończoności, przezco powiada, że L jest ró-warty, w jakiż więc sposób mogliśmy kład jej w innej płaszczyźnie j wnoległą do tła, cośmy już wiedzieli z początku, a czem bynajmniej otrzymać? Otóż proste, o których mowa, nie są bynajmniej promie- lnie wyjaśnił tej dowolności, której przyczyna w tern leży, że punkt niami widzenia tych punktów, lecz tworzą one pęk promieni, którego j posuwając się po jednej, rzuca punkty drugiej do niej równoległej kład pada na perspektywę. Pozna prócz tego każdy, z rzeczą obzna- j prostej tak, iż otrzymane szeregi punktów na trzeciej równoległej są jomiony, że paragraf cen aby był zrozumiałym, poprzedzonym być musi j między sobą przystające. §. 25 zawiera różne zadania, między innemi, §§. 9. i 20. Zarówno niejasnem będzie czytającemu koło dzielenia, i wyznaczenie kąta zawartego między dwoma prostemi, leżącemi w pła-w którym to dowolność w obiorze punktu T, udowodnioną być po- j szczyźnie rzutnej (fig. 65). Autor znajduje kąt ten w kładzie, robiąc winna dowolnością w obiorze płaszczyzny, w której kład prostej wy- | atoli kład każdej prostej w innej płaszczyźnie. Ciekawą tylko może konywamy, a nie jak to autor (na str. 8) czyni uwagę    „gdyż jak wi-    ; być rzeczą,    dlaczego obrał    płaszczyzny do tła prostopadłe? dowolne

samem

dzimy promień 01 przecina df w tym samym punkcie    i t. d.“ Usta-    i byłyby mu    tę samą usługę    oddały; dlaczego nie dodał, w jakim kie-

tecznie można się było powołać na zagadnienie z planimetryi, podziału j runku kład drugiej prostej wykonać należy, gdy pierwszy już usku-danej prostej na części o oznaczonym stosunku ; powiadamy ostatecznie, j teczniony? Powinien był spostrzedz, że otrzymuje dwa zupełnie różne gdyż w tym razie nie widzi uczący się znaczenia, jakie konstrukcye mają i wyniki, chociaż obydwa zarówno błędne. Byłoby zbytecznem rozwo-w przestrzeni, na co główną wagę kłaść należy. Braki te rażą tembar- ; dzić się, na czem polega rażący błąd ten.

dziej w obec wywodu proporcyj, które w tym samym §. przy obja- j    Zadania 12go (str. 31, fig. 74) nikt nie będzie rozwią-

D ...    , ,,    .    ., . .i zywal w sposób przez autora wskazany, który upraszcza się zna-

śnieniu konstrukcji za pomocą — znajdujemy, a które zastąpić by sl? i c2nje w,tonpvaj,c !ad.lnie wygnie tylko promieniami ipla-

dały, zakładając znajomość planimetryi krótkiem objaśnieniem do- : SZęZjZn<iini zbiegu. Jeżeli autor ważności tychże w uproszczeniu tyczącej figury. Nie celuje też autor ścisłością wyrażenia pisząc    ; zagadnień,    tyczących się    szczególnie kierunków, przedtem nie

w tymże §. (str. 9) : „Widzimy, ze perspektywicznie    równe cząstki    ; zaznaczył,    nie powinien był tego tutaj omieszkać, i na wzmian-

maleją i t. d.“, co zawiera w sobie spizecznosć, gdyż oznacza, ze pei- : Guyanern zagadnieniu objaśnić. Pomiędzy zadanianii nie znajdu-spektywy czyli centralne rzuty tych cząstek są równe a maleją; P⁰⁻ | jemy jednego z zasadniczych, a mianowicie, wyznaczenia pła-winnoby więc brzmieć: „Perspektywy lównych cząstek maleją i t. d. ; szczyzny przez punkt i prostą oznaczonej. Podnosimy to jedynie dla W §• 8. byłaby pożądaną uwaga, że płaszczyzna fAO jest do Z pro- ; tego, gdyż zagadnienie to nie zostało objaśnionem w zadaniu 16 (fig. 48), stopadłą. §. 16. (fig. 39) zawiera zagadnienie: „pizez punkt lezący ; gdzie musiało być zastosowane, w którem to o prostej p, fm nie na prostej, poprowadzić prostą nachyloną pod danym kątem do pe- ; wiemy, przez jaki punkt przechodzi, a punkt fm jakoteż dalsze otrzy-wnej płaszczyzny.“ Autor nie lozwiązuje tego zagadnienia ogólnie, ; manę wypadłyby zupełnie odmiennie przy danych, jakie tam znajdu-lecz wyznacza dwie takie proste i powiada, że koło przeprowadzone j^ 27 traktllje rzufcy flgur płaskich; w fig. 89 a i b kład cen-przez ich punkty zbiegu jest kołem zbiegu wszystkich żądanych pro- ; trilm nie odpowiada kładowi czworoboku. W ogóle trudno pojąć, dla-stych. Jest to w ogóle niewłaściwe postępowanie, jeżeli autor wymaga ; czeg0 nie korzystano z kładu centrum, które daje nam bardzo dogo-ślepej wiary od czytającego, podając gołe twierdzenie, wymagające :    pros^e 0 kładach z perspektywą spadających, a wprowadzono

fig. 92a (§. 28) punkty

z nachyleniem

dopiero uzasadnienia, tembardziej zaś, gdy to twierdzenie jest błędnem. j w kon8trukcyach wszystkich figur proste pod 45°, co miało być chy-Przy słabej wyobraźni przestrzennej pozna każdy, że krzywa ta jest j ba ogólnaj a rozmysł i samodzielność wykluczającą receptą, której w ogóle innem cięciem stożkowem, jako przecięcie kołowego stożka; ajbai-dziej unikać należy. W ciągu dalszym objaśnia autor rzuty brył, z płaszczyzną do jego osi w ogóle nie prostopadłą, wówczas zaś je- ; j.u spotykamy się znowu z pomyłką, gdyż dynie kołem, gdy dana płaszczyzna jest równoległą do tła. Popełnia- ; nie są oczywiście punktami podziałki

jąc, chyba dla ułatwienia postępowania, omyłki, nie podaje autor wska-^    y> skutkiem czego sześcian fałszywie został oznaczony. W §. 31

zówek rzecz ułatwiających, gdyż w §. 15. (fig. 38) i §. 17. (fig. 40) ; pisze autor o przeniknieniu graniastosłupa z walcem, że należy, w ra-nalezało zrobić czytającego na to uważnym, że zamiast punktu fj ; zje^ g(^y tworzące nie są równoległe do tła, obrać punkt, połączyć względnie punktu f₂ użyjemy w każdym razie do konstrukcyi punktu ; z punktami zbiegu rodzących, przez te dwie proste przesunąć pła-/90 względnie fp. Zupełnie mylny §. 19 (fig. 42j pozostaje w rażącej ; szczyznę i t. d. Postępowanie to jest zbędne; autor powinien był obja-sprzeczności z zasadami stereometryi. Według zapatrywania autora ; że w raz 6) gdy tworzące są równoległe do tła, ślad żądanej pła-wystarcza bowiem, jeżeli mamy poprowadzić przez daną prostą P^a" i szczyzny ]ia podstawie brył jest równoległy do śladu tłowego płaszczy-szczyznę pod kątem a nachyloną do danej płaszczyzny, gdy z dowol- : zn^ podstawowej, w innym zaś razie otrzymujemy natychmiast jej ślad nego punktu prostej poprowadzimy jakąkolwiek prostą pod kątem a ; ttowy, jako połączmie punktów zbiegu tworzących. Nie wspomina też do danej płaszczyzny nachyloną i przez obie te proste przeprowadzimy ; autor ^ jakim rzucie fig. 101, 102, 103 przeprowadzone zostały, czy płaszczyznę. Błąd to oczywisty; na jego zasadzie możnaby przez :jako szkjce aksonometryczne, czy też jako rzuty centralne, w którym każdą prostą przesunąć płaszczyznę o dowolnem nachyleniu do drugiej. : razje należało oznaczyć dane, za pomocą których zagadnienia kon-Nadmienimy pobieżnie, że rozwiązanie powyższego zagadnienia usku- ; s(;j.ukcyjne przeprowadzić można. Walenty LatineJc, dypl. inżynier, teeznia się przez płaszczyzny styczne do pomocniczego stożka, o i

Do dzisiejszego numeru załącza się jedną tablicę (nr. VII.) i dodatek: materyały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O usuwiskach (z rys. na'tab. YII.) — Bys historyczny rozwoju dróg ze'aznych. — Rozmaitości. — Literatura techniczna.

Z drukarni K. Pillera

Nakładem Towarzystwa politechnicznego.

'Dfv&TIK

.1

b.

ap¹

<#

sf-----'

V\

\ S

d<

a/\e

cl S,

(ftr

W p,

Dztv/^nia

nr:

Fig.l

ro

i' warstwa, średnio przepuszczalna ^s&sss&s&B&smsif warstwa wodonośna

» nieprzepuszczalna.

Pp⁷|5i'C/O0

a>

erg

C-n

C,

|P-

•a

\ *5

t/CV

/Ç

f rv

fcÉ

fD‘

r~

Rg:9.

tkß 1

cr=>

s&a&i

(P

\ 1 i¥\

ro

t/*=*

4>

lU

rr

oj

a-

U5

fcSP

,ro

tTCł

co

i?

:S

II

Sfift

ii

li

Si

w.

ii

Figli.

3)

e _d

C I¹

•\

b

CO

at

•4

ta

<r

Lû-

j.

la

'/

-'łV

lz:

oO |-

■ê"!

Vq

cr>

r—■

•m

0-15

SS

,0 «y

V-

st

tat: VII,.

*4

Fkl5. Fig:16. Fig 17

iSSoi':

CA=?

oO

vw

h.

kl

*.•.* yffcXN

issélm

•V,

» ;

i?.

•7

is>b%?<jT

SM

wm..

a.

iF

mmmm

SlVl

mf

*v

Z wv'