Rocznik IY.

Lwów, 20. Lipca 1880.

I«6n EW!0W£:Ö

V%£C\^

Ir. 7.

Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wyłiosi: rocznie

półrocznie ....    3 s

Mumer pojedynczy kosztuje 60 ct.

6 złr.

DŹWIGNIA

Ueäakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Tow. Gędą otrzymywali to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOIARZTSTA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Bęltopisma nie użyte zwraca Bedalicya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesięca.

Komitet redakcyjny składają panowie: Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Roman br. Gostkowski, inspektor kolei Albrechta; Edward Heppe, nadinżynier kolei Karola-Ludwika; Józef Jägermann, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej

i Pawef Stwiertnia, inżynier - elew kolei Karola-Ludwika.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, autoryzowany inżynier cywilny.

j posiadają jednak tę usterkę, że przy silnych prądach stapia się meta i sprężyny. W roku 1871 rzucono nową myśl ; Gramme wpadł na ory-i ginalny pomysł i zbudował maszynę która wytwarza prądy jedno-L. 248. Podziękowanie. Składamy serdeczne podziękowanie i kierunkowe, przez co stały się komutatory zbytecznymi. Myśl wyna-pp. J. Bykowskiemu, profesorowi szkoły politechnicznej i J. Szczepania- i lazku polega na tem, iż prąd rozdziela się na cewki ze sobą połą-kowi c. k. inżynierowi w Zagrzebiu za ofiarowanie czasopism i dzieł ; czone. P. prelegent objaśnia rysunkiem mechaniczne wykonanie technicznych dla biblioteki Towarzystwa.    i golów maszyny. W roku 1879 spostrzegł Siemens, iż przy maszy-

Lwów, dnia 15. lipca 1880.    Zarząd Towarzystwa. i nie Gramma jest przecie usterka, gdyż przez zmianę biegunowości

i traci się na pracy a druty się rozgrzewają. Nawet izolacya się spala.

: Zaradził temu Höfner -Atleneek

Sprawy Towarzystwa.

szcze-

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych,

przez to, iż przy jego ma-j szynie w roku zeszłym wynalezionej nie trzeba zmieniać biegunowości, i Przy cewkach maszyny Gramma nie jest drut należycie wyzyskany, Zgromadzenie odbyte na dniu 1 maja b. r.    i odyz tylko część cewki zbliża się do magnesu; także tej wadliwości

Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 48 członków i 2 gości, j zaradził H öf n e r - A11 e n e e k przez odpowiedni mechanizm. Każda Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto z poprawką. Z porządku i maszyria dynamo-elektryczna ma pewną granicę w wytwarzaniu prą-dziennego zabiera głos p. przewodniczący i mówi: „O przeobrażaniu i dów’ SAŻ każda rozgrzewa się do pewnego stopnia. Prąd przechodząc pracy mechanicznej na prąd elektryczny“. Na wstępie wykładu omawia '■    drut natiafia na opór a do jego zwalczenia potrzeba ciepła,

p. prelegent trudności, na jakie natrafia zastosowanie w przemyśle prą- i    Maszyn dynamoelektrycznych używają do wytwarzania miedzi

dów elektrycznych. Używanie prądów elektrycznych do pracy mecha- ! chemiczno-czystej z miedzi nie czystej. W Ameryce używają maszyny nicznej jest rzeczą kosztowną i niewygodną. Dopiero w roku 1831 od- i dynamoelektryczne do wyrobu czystego srebra z chlorku srebra, do krył Faraday indukcyę czyli sposób wytwarzania prądów przez i Powadzenia kolei elektrycznej i t. d. W dyskusyi nad wykładem nikt ruch. Sposobów tych jest cztery. Ampère wykazał jednak, iż są : S^osu nje zabiera.

jeszcze cztery inne sposoby wytwarzania prądów przez magnesy i że ;    P‘ ^-aszkow8ki czyni wniosek „aby się Zarząd zechciał zasta-

magnes nie jest niczem innem jak tylko kawałkiem żelaza,°w którym i nowić’ czy Die bJłoby na czasie urządzenie staraniem Towarzystwa prądy ustawicznie kraża. Pix był pierwszym, który w roku 1842 zbu- I Publicznycb odczytów w porze jesiennej“. (Wniosek przyjęty). P. prze-dował maszynę do wytwarzania prądów. Maszyna taka składa się i wodmczący przekazuje ten wniosek Zarządowi do dalszego traktowania, z magnesu wirującego, w kształcie widełek, który wytwarza przez iW końcu 0ZnaJmia P- przewodniczący, iż Zarząd uchwalił odroczyć ruch prądy w dwóch cewkach. W skutek wstrząśnięć wywołanych przez iZgromadzenia ty^odniowe do -!esienL Podobnie Jak w roku zeszłym, obrót magnesu utrącą takowy swą siłę. W roku 1846 uchwycono myśl, 'tak 1 teg0 rqku odbywać si<? heM wycieczki, o których prezydyum ażeby przy maszynie tego rodzaju znajdował sie magnes stały. Stoe-R swoim CZasie Członków uwiadomi. Przy tej sposobności składa p. r e r zbudował też na tej zasadzie maszynę, przy której cewki wirują, ! Przewodniczący członkom serdeczne podziękowanie za liczny udział a magnes jest stały. Tym sposobem wydobywane prądy były nieco i w gromadzeniach tygodniowych i wytrwałą pracę poświęconą w upły-silniejsze. Maszyny tego rodzaju znalazły poniekąd małe zastosowanie i nionem Póh'oczu Powern dla rozwoju Towarzystwa i ogólnego polecz prądy były jeszcze za słabe, aby mogły być ze skutkiem użyte ! ^tku’ Huczne oklaski towarzyszyły przemowie zamykającej ostatnie w przemyśle. Wadliwość maszyny polega w tem, iż wirujące cewki wy- ; posiedzonie. twarzają przerwane prądy, albowiem tylko wtedy powstaje prąd, gdy i cewka znajduje się po nad magnesem. W czasie, w którym cewka od- !

bywa obrót, nie wytwarzają się prądy. W roku 1851 Siemens;    Sprawozdania Z POSiedzeń Zarzadll.

w Berlinie zbudował induktor, który skraca czas obrotu cewki, przez i    .    ^    ^

co można wytwarzać jednostajne prądy. Na wystawie paryskiej w roku!    Posiedzenie Zarządu odbyte na dniu 24. maja b. r. Prze-

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 19. kwietnia b. r. przy-

na

1867 pojawiły się pierwsze maszyny Wild ego, przy których za- ! wodniczący p. Gostkowski. Obecni pp. Brückner, Bykowski, Górecki, stosowano induktor Siemensa i użyto elektromagnesów. Taką ma- ! Janowski, Kasprzycki, Kovats, Patelski, Raciborski, Sarę i Stwiertnia. szynę poruszano maszyną parową o sile 15 koni a wydobyte światło elektryczne było tak silne, iż stapiał się drut platynowy. Myśl wyna- j jęto bez zarzutu. Przyjęto dwóch nowych członków. Zarząd powziął lazku polegała na tem, iż wydobytych prądów nie używano do pracy me- ; do wiadomości zgłoszenie pp. Wulle i Zaremby, iż występują z Towa-chanicznej lecz do tworzenia silnych elektromagnesów. S i e m e n s i rzystwa. P. Bykowski przedstawia imieniem komisyi dla wydawnictwa odkrył jednak, iż magnesy w tej maszynie tracą także siłę i był zda- ; dzieł technicznych, wniosek, aby Zarząd powołał osobną komisyę, zło-nia, aby magnesy całkiem usunąć. Siemens proponował, aby indu-i żoną z ludzi fachowych, którzyby mogli wskazać i ocenić dzieła Lektorem wzbudzone prądy używać nie do pracy lecz do wzmocnienia i chniczne w obcej literaturze, nadające się do przetłumaczenia na język elektromagnesu i tym sposobem potęgować siłę prądu, przez co po- i polski. Zarazem przedstawia komisya wniosek, aby Zarząd zechciał się wstała myśl multiplikacyi. Nie używał przeto zwykłego magnesu, lecz : zdecydować, jakie fundusze mogłoby Towarzystwo ofiarować na wy-kawałka żelaza, które przez krążenie prądów staje się elektromagne- ; dawnictwo dzieł technicznych. Zarząd przychylając się do pierwszego sem a następnie potęguje się siłę takowego. Induktor obraca się tutaj ; wniosku komisyi, poleca prezydyum porozumieć się z komisyą co do za pomocą maszyny parowej, a czem większa chyżość obrotu tem sil- i wyboru osób mających stanowić komisyę fachową. Co do ponoszenia niejsze prądy. Jedną wielką wadliwość ma jednak taka maszyna, albo-i kosztów wydawnictwa odroczono uchwałę. W myśl uchwały powziętej wiem ile razy się induktor obróci, powstaje nowy kierunek prądu. Aby i ostatniem posiedzeniu Zarządu co do wyboru komisyi dla sprawy szkoły jeden kierunek prądów utworzyć, wynaleziono komutatory. Komutatory i garncarskiej we Lwowie, przedstawia prezydyum następujących człon-

50 —

ków: pp. Bykowskiego, Hauffa, Masłowskiego, Poźniaka, Rebczyńskie- | w sklltek tarcia, gdy zaś tamte najnieregularniejsze, go, Tschirschnitza i Zachariewicza. Zarząd przychyla się do propozycyi i -prezydyum. Sekretarz odczytuje następującą uchwałę zapadłą na zgromadzeniu tygodniowem. dnia 1 maja b. r.: Zarząd zechce się zastanowić,; czy nie byłoby na czasie urządzenie staraniem Towarzystwa publiez- i jątkowo tylko od próżni między pierwiastkowe mi cząsteczka-nych odczytów w porze jesiennej.—Dyskusyę nad tym wnioskiem odro- ] mi zależy, teraz zaś możemy stwierdzić, iż dalszą przyczyną

czono. P. Stwiertnia imieniem komisyi dla reformy szkół średmch, j przepuszczalności są najczęściej roz padli liki, a przepuszalnOŚĆ przedkłada projekt memoryału mający być wystosowany de Sejmu.:

Zarząd nie przychyla się do wniosku komisyi i odsyła tą sprawę na-    ...

powrót do komisyi celem ponownego opracowania. Zarząd uchwala wy- j ^ ziemie wapuiste o rozpadlinkach ciągłych, nieprzerywa-słać delegacyę na Walne Zgromadzenie Towarzystwa pedagogicznego i nych i regularnych są więcej przepuszczalne niż ziemie ilaste, mające się odbyć w Drohobyczu.

z wypu-

klinami i wcale niestarte.

Powiedzieliśmy poprzód, iż przepuszczalność ziem wy-

nie tylko od ich rozwartości, lecz i od ich kierunku zależy.

w których rozpadlinki (przy tych samych warunkach) wpra-Posiedzenie Zarządu odbyte na dniu 3. czerwca b. r. j wdzie liczniej się tworzą, lecz są więcej nieregularne i mnie-Przewodmczący p. Gostkowski. Obecni pp. Bykowski, Górecki, Jan°- ; ciągłe. Przepuszczalności ostatnich stoi i to jeszcze wski, Kovats, Raciborski, Sarę, Stwiertnia.

Protokół posiedzenia Zarządu z dnia 24. maja b. r. przyjęto bez .

Na wniosek p. Bykowskiego uchwala Zarząd zaprenumerować ;    rozpadlinki po wniknięciu w nie wody mogą się

na zawa

dzie, iż ziemie ilaste pęeznieją pod wpływem wilgoci, a w sku-

zarzutu.

półrocznie od 1 lipca b. r. dla czytelni „Gazetę Lwowską“ i poleca j zawrzeć, prezydyum postarać się o czasopisma ekonomiczne wychodzące w War-

ïoTat tJóXrtyI^“«SS^r^m⁰IatupjćedSaSak^nawet zatracié Ie zuPelnie' a tworzące sie nowe po nastaniu misyi dzieło p. t. „Sprawozdanie komisyi Akademii umiejętności j suszy, me koniecznie muszą w tem samem miejscu powsta-w Krakowie do badań historyi sztuki w Polsce“. Uchwałę odroczono i wać, gdzie istniały poprzednie, dopóki prezydyum nie przedstawi stanu funduszów. Na wniosek p. Raciborskiego uchwala Zarząd, by na przyszłość komisye nie przedstawiały Zarządowi gotowych memoryałów, lecz tylko odnośne pro- . .    .    .    .    .    .

Ponieważ głównie dla wysłuchania sprawozdania komisyi zajmu-i ¹ pręzliwości t. J. możności zsychania, ściągania czyli kur-jącej się ułożeniem memoryału do Sejmu w sprawie reformy szkół i czenia się i pęcznienia. Jest on tem łatwiejszy w ziemiach średnich, posiedzenie Zarządu zostało zwołanem, a sprawozdawca tej : gruboziarnistych im spójność jest mniejszą, zaś w ziemiach komisyi p. prof. Maszkowski jest nieobecny, przeto uchwala Zarząd ; 0 drobnych pierwiastkowych cząsteczkach im spójność jest dla omówienia tego przedmiotu zwołać jeszcze jedno nadzwyczajne '

Zwarcie to może z powodu silniej działającej spójności

Przepływ wód przez wnętrze ziem zawisł zatem na razie od wielkości cząsteczek składających ziemie, od spójno-

jekta.

silniejszą i im Aviecej ziemie te są zdolne pęcznieć i zsychać się nagle. Przepuszczalność zawisła także między innemi od kierunku rozpadlinek, i to w ten sposób, iż zamiast wzrastać nieograniczenie z zwiększaniem się spójności w ziemiach ści-Emil Bolwiński, urzędnik techniczny kolei czerniowieckiej. Ma- j słych, zmniejszać się będzie doszedłszy pewnego stopnia, a to ryan Kuczyński, inżynier-asystent kolei dniestrzańskiej. Franciszek : w skutek nieregularności rozpadlinek.

Marie, inżynier-elew kolei Karola Ludwika. Piotr Paweł Pallàn, in- : źynier-asystent kolei Karola Ludwika, Karol Stelzer, ukończony technik, Karol Töpfer, c. k. inżynier.

posiedzenie.

Do Towarzystwa przystąpili :

Te ostatnie dozwalają również krążenia powietrza wewnątrz ziem, które przyspiesza osuszanie; przyczyniają się do rozwoju korzeni roślin, i mamy przykłady, iż korzenie nieraz na spore długości się rozrastają, by zasilać się wilgocią w nieh zawartą, która bardzo często rozstrzyga o kierunku i rozmiarach ich rozrastania się. Te dorostki korzeni żyją tak długo tylko, pokąd zadania swego nie dopełnią, co się zasadza na zasilaniu rośliny wodą w czasie letniej suszy ; po nastaniu zaś deszczów rozpadlinki się zwierają i zgniatają odrostki korzeni, które wskutek tego giną, pozostawiając swe Przekonywamy się więc, iż wody wnikają łatwiej i głę-1 cząstki w rozpadlinkach (przypominające kształtem liść pa-biej w ziemię złożoną z drobnych cząsteczek, gdy spójność : proci). jest większą,    niż gdy jej wcale nie ma. Toż dosięga ona głębiej wnętrza    ziem wapnistych a nawet gliniastych aniżeli j rozległe, regularne, ciągłe    i nie    przerywane, tworzą    rzeezy-

krzemionkowatych czyli piasczystych o drobniutkich ziarnkach. ; wiste powierzchnie działu, a będąc zazwyczaj pionowe, doz-W ziemiach o słabej spójności, przepływająca woda znika na-i walają przedsiębranie wykopu przez oddzielanie większych brył. gle w skutek wsiąkliwości masy, zachowuje się zaś dłużej j Toż dokładne rozpoznanie ich kierunku i temuż odpowiednio w ziemiach o średniej spójności, lecz może przebywać nie-jzastosowane użycie oskardu oszczędza wiele pracy, zmiernie długi czas w ziemiach spoistych, jak n. p. w czystych glinach, z czego wynika, iż lekkie ziemie tracą swąjglinaste spostrzeżemy, iż przebywając w nich, wywierają spójność przeważnie przez wsiąkanie, zaś ciężkie ziemie wy- j ciśnienie na wnętrze ścin rozpadlinek, które dotychczas nigdy łącznie przez    stopniowe rozwieranie się rozpadlinek, dzielenie ; uwzględnionem nie    bywało. Nie trudno rozpoznać, jak to    eiśnie-

się masy na    coraz mniejsze bryłki, aż wreszcie podział ten i nie działa, gdyż    nie jest    czem    innem, jak ciśnieniem hy-

drostatycznem w naczyniach zamkniętych, a dostatecznem Przepływ i przebywanie wód w rozpadlinkach cechuje I będzie przytoczyć, że w tym razie stosunkowo bardzo mała rodzaj łyszczącej się błonki na wewnętrznych ścianach tychże, i ilość wody może wywrzeć niezmiernie silne działanie. Ciśnie-żyłki wodne a nawet małe kryniczki, które znajdujemy otwie-; nie dążąc do rozwarcia rozpadlinek, może wywołać urucho-rając przekop w takich miejscach. Nie należy jednak po- j mienie massy, lecz może także tylko spowodować głębsze wierzchni tych brać za powierzchnie usuwowe, które się zasa- j wprowadzenie wody w wnętrze ziemi, dniczo różnią od pierwszych. Obie są wprawdzie mniej więcej

O usuwiskach.

NAPISAŁ

N. KOVATS

inżynier kolei Lwowsko - Czerniowieckiej.

(Ciąg dalszy.)

dosięga tego stopnia, iż się masa zmienia w ciecz.

Rozpadlinki wreszcie zmniejszają stałość ziem gdy są

Zastanawiając się bliżej nad wnikaniem wód w ziemie

Grdy podczas suszy potworzą się w glinie rozpadlinki, oślizłe, lecz powierzchnie usuwowe są regularniejsze i gładkie i to po deszczu nikną one (wskutek pęcznienia gliny), następny

51

okres suszy otwiera je ponownie, przy nastaniu zaś wilgoci i

Tu należą oprócz czystej gliny i iłu ziemie składające

znów się zwierają i t. p., tak, iż ziemie gliniaste podpadają i się z niejednolitej mieszaniny gliny, marglu i piasku bez ciągłemu ruchowi, w czasie którego pierwiastkowe cząsteczki ; stwowania i zachowania jakiegokolwiek stałego stosunku co zmieniają swe położenie. Zwarcie rozpadliuek nie odbywa siekło ilości składników, albowiem bez uwięzienia pewnej ilości wody w glinie, w któ- i rej przez pęcznienie i zsychanie się, wilgoć coraz dalej j przepływu ani wsiąkania, do których zaliczyć wypada tylko swą drogę odbywa ; ponieważ zaś woda, jak wiadomo jest nie- j ziemie i skały zupełnie ścisłe i spoiste (bez szczelinek.) ściśliwą, może więc przy zwieraniu się rozpadliuek wywierać ! pewien wpływ na wyż wspomniouy ruch, tak, iż cząsteczki ! zamiast poruszać się tylko tam i napo wrót, zmieniają równo- | cześnie swe względne położenie. Zmiana położenia z początku i nieznaczna zwiększa się w miarę jej ponawiania, a po dłuż- I szym czasie stać się może zupełną.    i

Prawdopodobnie jestto przyczyną niejednolitości niektó- i rych ziem gliniastych, przedstwiających najrozmaitszą i nie- i regularną mieszaninę piasku, żwiru, marglu i gliny.

Te ciągłe przeciwne działania we wnętrzu ziem glinia- i stych, za każdym razem, gdy wilgoć następuje po suszy i ! odwrotnie, nadają ich massie pewną prężliwość, którą atoli posia- i

dają tak długo tylko, jak długo zewsząd są podparte. W razie j o zastosowaniu kolei nietylko do użytku prywatnego, jak to utraty oparcia z jednej strony, woda wprowadzona w rozpa- j miało miejsce w kopalniach, ale także do użytku pubłi-dlinki zamiast wywołać przeciwdziałanie, wywołuje ruch i cznego. w kierunku prostopadłym do płaszczyzny niepodpartej, czyli i

ku próżnej stronie nie opartej, a to ciśnieniem hydrostaty- i koncessyonowano w Anglii, a to w roku 1801. Kolej ta łączyła

ze sobą Wandsworth i Croydon. Punktem jej wyjścia był Siła wywołująca ten ruch może spowodować rozsadzenie i P^ac zwan7 Rum-Field, a kierunkiem brzeg Tamizy, mia-massy, lub rozwarcie tylko jednej rozpadliny, wedle której | tnianowieie ta, część, która jest dzisiaj przerżnięta gęstą siecią oddzielenie się następuje,    a    wówczas oddzielona    massa wpra- j londyńskich kolei,    pod nazwą Brighton-Railway. Na tej kolei,

wioną w ruch tworzy jedną    bryle.    imającej wówczas    4L kilometrów długości, przy rozpiętości

Ze spostrzeżeń o układzie ziem wynika więc, że po-j^r<^,v ^z^aj powszechnie przyjętej, przewożono po wzniesie-czątkiem wszelkich przemian stałości ziem a w następstwie i Q^ac^ *--^6 za pomocą koni węgle kamienne i towary wszystkich przypadków w ziemiach gliniastych, jest rozwiera- i kupieckie ² miejsc składowych, dokąd je okrętami dostanie się rozpadliuek pod działaniem ciśnienia hydrostatycznego i w*aQ0’ południowych dzielnic Londynu. Kolej ta jednak wody. Chcąc sobie zdać sprawę ze sposobu, w jaki rozmaite i n|e ren^owa^a    akcyonaryusze potracili znaczne ka-

przypadłości powstają, nie trzeba koniecznie obserwować gliny ! P^a^’ a s^ra^    doszły do miliona guldenów. Przy-

rozmiękczonej i zmiażdżonej pod ciężarem warstw wierzchnich, j cz^na    niepowodzenia były kruche szyny, wyrabiane

lecz spostrzegać przebieg    zwierania i rozwierania    się    rozpa- jz ^aae£° ze^aza» a    tegoż najbliższym skutkiem obawa dal-

dlinek w massie ziemnej.    ! 3Z0J budowy kolei    żelaznych, tak dalece posunięta, że kapi-

n ,    •.    , . -,    .    .    . .    : taliści angielscy przez wiecej niż 20 lat nie dali się nakło-

Dotychczas dzielono ziemie powszechnie na przepu- : ., ,    , J : . , .    ; J    ę

-,    .    ,    „    . /. F : nic do tego przedsiębiorstwa,

szczanie i nieprzepuszczalne, zaś według tu wypowiedzianych :

zasad dają się one rozróżnić więcej szczegółowo.

I tak :

I. ziemie przepuszczalne na :

1) zupełnie przepuszczalne t. j. te, które zawdzięczają

eznem.

uwar-

2) istotnie nieprzepuszczalne, niedozwalające wodom ani

(C. d. n.)

Rys historyczny

roz-woj-u. d.róg' z^leazici-yclci.

Napisał

Roman Gostkowski.

(Ciąg dalszy.)

III.

Jeszcze przed wynalazkiem walcowania szyn myślano

Pierwszą kolej, mającą służyć dla użytku publicznego,

Kolej Wimbledon-Craydon stała się widmem odstrasza-jącem wszystkich od podobnych przedsiębiorstw. Nawet podczas rozwoju giełdowego, który doszedł do punktu kulminacyjnego w roku 1821, o budowie kolei żelaznych wcale my-

swą przepuszczalność tylko odstępom miedzy swemi pierwiast-i Ś‘“    ,Ta <•»*"*    Pomijać dopiero około

kowemi cząsteczkami, dozwalając przepływu wodzie we wszelkich i ß ,    ’ ° wa '°^° s.*^    ee o nowej pro le u-

jdowy kolei, miano bowiem dość czasu do rozważenia i prze-

I konania się, że jedynie niedoskonałość wyrobu szyn żelaznych była przyczyną niepowodzenia kolei Wimbledon Craydon, a okoliczność ta, wyrabianiem szyn walcowanych została usuniętą. 2) średnio przepuszczalne, które zawdzięczają swą prze-i Powstała więc myśl potącenia dwóch miast handlo-puszczalność tylko istnieniu rozpadłinek i dozwalające prze- \ WyCh koleją konną, a mianowicie miast Stockton i Darling-pływu wodzie tylko w kierunku tychże. Tu zaliczyć należy j tonł 0 41 kilometrów od siebie odległych. Na kolei tej, ziemie uiodzajue, czainoziem i jałowe cokolwiek gliniaste, |oddanej do użytku publicznego dnia 27. października 1825, dalej piaski czyste drobnoziarniste i nieco glinkowate o ile i używano koni jako siły przewozowej. Tylko w miejscach nie są wcielone gniazdami w warstwy gliniaste, wapienie 1₀ pochyłościach bardzo stromych, gdzie przewóz końmi nie ilaste i maigle podobne.    j opłacał się, używano, jak na kolei granitowej w Ameryce,

II Ziemie nieprzepuszczalne dadzą się podzielić    na: i    maszyn stale na miejscu    ustawionych.    Wprawdzie    przewóz

1) gliniaste t. j. te, które w skutek obecności    wody j    osób na tej kolei nie    opłacał się, za    to przewóz    towarów

i    z    powodu układu swych rozpadliuek nie mogą być    wskroś j    pokrywał ten niedobór,    i    zabezpieczał    nadto pewne,    chociaż

przesiąknięte, lecz dozwalają wodzie tylko mniej lub    więcej i    bardzo skromne, zyski,

wniknąć, i to o ile pęcznienie a względnie zwieranie się roz- j padlinek dopuszcza.

kierunkach i umożliwiając tworzenia się rzeczywistych podziemnych zbiorników wody ; — są to warstwy wodonośne : ! żwir lub czysty piasek gruboziarnisty ;    i

Kolej ta stanowi epokę w historyi rozwoju kolei żela-I znych, lecz nie dla tego, iż była pierwszą koleją, na której

przewożono osoby, lecz dla tego, że na niej to po raz pier- j źącej 200 ton ciężaru, są te same, co koszta owsa dla je-wszy okazała się potrzeba budowy mostów pod i nad koleją, | dnego konia ciągnącego ciężar 200 kilogramów na tej samej

utworzenia przejazdów, zaprowadzenia służby dróżników ^ ; przestrZeni. Strawne lokomotywy wynosi przeto w ogóle przyjęcia takich urządzeń, których dotąd nie znano, : a które dzisiaj stały się niezbędnemi dla każdej kolei.

Wybudowaniem tak długiej linii, na której zaprowa-j dzono później służbę lokomotyw, dano hasło do rozwoju dzi-/j szym od przewozu końmi, było tak silne, i znalazło przy-siejszych kolei.    !    tern w panu Booth tak wymownego i energicznego przed-

Budowa tej kolei zwróciła uwagę pana Gerstner, profe- i stawiciela, że przedsiębiorstwo budującej się kolei konnej sora geometryi praktycznej ua technice Wiedeńskiej, który j zdecydowało się użyć do przewozu lokomotywy zamiast koni. podówezas zwiedzał Anglię, i powrócił z myślą budowy kolei! Lokomotywy ówczesne nie były jednak tego rodzaju, konnych w Austryi. Powiodło mu się nawet otrzymać, dnia j aby ich można było niezwłocznie zastosować do przewozu 7. września 1824 r. przywilej na budowę kolei konnej z Linz j na budującej się kolei. Dla otrzymania więc odpowiadającej

temu celowi lokomotywy, rozpisano w roku 1829 konkurs. „Rakieta", lokomotywa wyrobu i konstrukcyi Stephen-

1000

stra-

| wnego konia.

Przekonanie, że przewóz lokomotywą okaże się tań-

do Budweis.

Celem przeprowadzenia tej budowy zawiązało się dnia 20. marca 1825, osobne stowarzyszenie, na czele którego ! sona, otrzymała wyznaczoną konkursem nagrodę, ponieważ stanęły domy handlowe wiedeńskie : Geymüller, Stametz i j ciągnąc ciężar 25ciu ton, robiła 22 kilometrów na godzinę. Rotszyld. Pierwsza część tej drogi żelaznej, z Budweis do j W obec tak świetnego wyniku, postanowiono użyć lokomo-Kirschbaum, 64 kilometrów długa, została otwartą w roku i tyw nietylko zamiast koni, ale także do przewozu osób. 1828. Linia ta była podówczas najdłuższą na świecie. Wzdłuż tej kolei zbudowano, w niewielkich odległościach, składy | odbywać się ma za pomocą lokomotyw. Panu Booth za-na siano, stajnie, kuźnie i t. p., a więc tern samem ruch j wdzięcząc należy, że kolej Liverpool-Manchester staje się niej zachował cechę ruchu na szosie.    j pierwszą koleją żelazną, na której ruch osób i ciężarów od-

W roku 1831 otwartą została druga kolej konna j bywa się za pomocą lokomotywy, z Pragi do Lana, o 60ciu kilometrowej długości. W roku 1834 kolej ta przeszła na własność księcia Fürstenberg, j kolei, t. j. z dniem 15. września 1830, wychodzą koleje który używał jej tylko do przewozu drzewa. W rok później j żelazne z dziedziny prób i teoryi, stając się nabytkiem, otworzono drogę z Kirschbaum do Linz, 71 kilometrów ; którym wiek XIX słusznie szczycić się może. długą. Długość zatem całej linii, z Budweis do Linz wynosiła 135 kilometrów.

Z kolei konnej powstaje więc kolej, na której przewóz

na

Z dniem otwarcia tej, 51 kilometrów długości mającej

Y.

Rozszerzaniu się kolei konnych stawiano jednak jak

Rozgłos kolei angielskich znalazł echo i w Ameryce, w Anglii, tak też i w Austryi najrozmaitsze przeszkody, j Chcąc; należycie ocenić rozwój kolei żelaznych w Stanach Właściciele omnibusów, fiakrów i innych środków przewozo- j zjednoczonych Ameryki północnej, należy uwzględnić nie-wych, poprzysięgli sobie pozbyć się nowego przybysza, który j tylko obgzar stanów, ale także i cyfrę rocznego przyrostu

ludności tamtejszej. Szybki przyrost ludności Stanów Zje-Pojmiemy przeto znaczenie wielkiego niezadowolenia, j dnoczonych i rozszerzenie granic kraju, przy jednoczesnym powstałego w skutek udzielenia w roku 1831 pierwszej kon- j wzroście oświaty, stały się powodami niezmiernego rozwoju cessyi na tramway w Nowym Yorku, który w rok później, | dróg komunikacyjnych. Wolne instytucye tego kraju sprzy-pod sztandarem Gwiazd Unii, otwarcie swe solennie ob-1 jały również temu rozwojowi, chodziła.

robił im znaczną konkurencyę.

W Ameryce przemysł rozwija się w miarę zwiększania się ludności, a ten rozwój mnoży koleje i nadaje im nietylko rozmiary ogromne, ale i najrozmaitsze urządzenia, Chybiony experyment kolei Stockton-Darlington z prze-! stosowne do wymagań przewozu. Ameryka, jako kraj młody, wożeniem osób przyczynił się wielce do wyrobienia w An- ; nie zna przodków, nie trzyma się więc żadnych tradycyj glii zdania, że koleje żelazne dla przewozu osób nie mają j i działa tylko pod wpływem potrzeby chwilowej, żadnej przyszłości, a doskonałe szosy Anglii, po których j Rząd Stanów Zjednoczonych nie dał żadnej inicyatywy jazda końmi odbywała się wygodnie i szybko, popierały to j do budowy dróg żelaznych, tylko mężowie spekulacyi, pod-zdanie jak najdosadniej.    j nieceni widokami zysków z płantacyi bawełny i cukru, stwo-

Przestano więc myśleć o przewozie osób, a zwrócono ! rzyli koleje amerykańskie. Dlatego też pierwsze koleje natomiast uwagę na najhandlowniejsze w świecie miasta, j w Ameryce służyły tylko miejscowym interesom, dopiero Liverpool i Manchester, i zamyślano połączyć je koleją że- j łączenie się mniejszych linii między sobą wytworzyło te lazną dla przewozu ciężarów i rozmaitych towarów kupiec-j ogromy, które nas zdumiewają swoją długością.

Połączenia ze sobą rozmaitych dróg żelaznych prakty-

IV.

kich. Jako siły przewozowej miano użyć koni. O zastąpieniu ich siłą lokomotywy wcale nie myślano, gdyż ówczesne j kują Amerykanie na wielką skalę, nawet tam, gdzie. połą-w ciemnościach kopalń przesuwające się lokomotywy, nie \ czenie się dwóch lub więcej kolei prawnie nastąpić nie odznaczały się ani siłą ani szybkością.    | może, obchodzi się prawo pod różnymi pozorami; jedna

Przy rozpoczęciu budowy tej kolei konnej w roku 1827 i n. p. kolej obejmuje prowadzenie ruchu na całej sieci in-zauważył Booth, późniejszy dyrektor tejże kolei, że utrzy-jnych, niezależnych od siebie kolei, lub też większe koleje manie koni, zwłaszcza przy nieco szybszej jeździe, będzie ! biorą w dzierżawę mniejsze na lat 999, i t. p. Następ-kosztowniejszem, niż utrzymanie równie silnej, chociaż j stwem tych połączeń jest ta okoliczność, że spotykamy dzi-mniej spiesznej lokomotywy. I miał Booth najzupełniejszą j siaj w Stanach Zjednoczonych północnej Ameryki koleje źe-słuszność, gdyż koszta opalania jednej lokomotywy, przewo- j lazne, mające 5000 do 6000 kilometrów długości, jak n. p.

koleje: Nowy-Jork — San Francisko, Pensylwania, Filadelfia-j Reading, i t. p.

W ciągu całego czasu budowy, przybywało rocznie | średnio po 3400 kilometrów dróg żelaznych, czyli więcej niż Rozwój kolei żelaznych nie natrafiał w Unii Amerykań- j 9 kilometrów dziennie, skiej na żadne przesądy lub wkorzenione zwyczaje, popierany był przez rząd i ludność na każdym kroku.

W dniu ogłoszenia lOOIetniej rocznicy niepodległości ; Unii (1876) znajdujemy tam sieć kolejową, łącząca tak Ocean Przedsiębiorstwo mające 100 dolarów gotówki i 1000 i Spokojny z Atlantykiem, jako też zatokę Meksykańską z je-dolarów zapewnionych jakim bądź innym sposobem, na każdą I ziorami Północy.

milę angielską (1*6 kilometra) budować się mającej kolei, j Rok 1835 jest punktem rozdziału między używaniem mogło rozpoczynać budowę bez żadnych trudności. Pieniądze j sił koni a zastosowaniem siły pary na liniach dróg źela-na rozpoczęcie budowy zdobywało sobie przedsiębiorstwo j znych Stanów Zjednoczonych. Równocześnie z kolejami że-po większej części ze sprzedaży gruntów, bezpłatnie od rządu I laznemi rozwijają się w Ameryce koleje drewniane, na któ-

j rych przewóz odbywa się tak za pomocą koni, jakoteż lo-

owszem

otrzymanych.

W państwie Texas istnieje n. p. prawo, według któ-i komo^wP rego kolej żelazna po kaźdorazowem otwarciu przestrzeni I Koleje drewniane, na których przewóz odbywa się koń-40 kilometrowej otrzymuje bezpłatnie od rządu 2600 hekta-|m^’ niejako przedłużeniem kolei żelaznych i służą dla rów czyli 4500 morgów ziemi za każdy kilometr otwartej i połączenia dworców dróg żelaznych z miastami. Częstokroć drogi. Tymto sposobem umożebniono w Stanach Zjednoczo- i dogodzą ⁰¹¹⁰ do 20tu kilometrów długości, i wchodząc do nych budowę kolei żelaznych, których szybki wzrost i roz- I miasta’ rozchodzą się w kierunkach ulic. Budują je na zwy-miary ze zdumieuiem podziwiamy.    ! kłeJ szosie i zawsze po prawej stronie w kierunku miasta ;

i lewa strona szosy służy do nawracania i wymijania powozów. I Takie koleje powstały najpierw w Kanadzie, skąd rozszerzyły się tak prędko po wszystkich Stanach Zjednoczonych Ameryki, że w roku 1850 Stan Ne w-Jork posiadał ich już 3370 kilometrów.

Następująca tabliczka uwidocznia ten rozwój. W roku I 1875 Stany Zjednoczone północnej Ameryki miały już więcej ; niż 120 tysięcy kilometrów dróg żelaznych, których budowa I kosztowała przeszło 4¹/, miliarda dolarów.

Bok

kilometrów

kolei

Bok

kilometrów

kolei

Bok

kilo metrów kolei

1830

37

1845

7459

1861

31

153

46

7937

62

32

369

47

9013

63

33

612

48

9654

64

34

1019

49

35

1768

1850

36

2050

51

37

2410

52

38

3080

53

39

3706

54

1840

4537

55

41

5691

56

42

6482

57

Kilometer kolei drewnianej kosztuje średnio 6000 fran-; ków, a tory trwają lat 7, w 8mym roku następuje wymiana, j Koszta budowy i utrzymania drewnianych kolei są mniejsze ; niż koszta budowy i utrzymania szosy Mac-Adama. Arnery-i kanie podają je w następujących cyfrach:

I Kilometer budowy kolei drewnianej . i Utrzymanie kilometra przez lat 7 i Odnowienie toru w 8mym roku na kilometr

Razem

50370

51713

53404

54592

56489

59291

63234

68030

76005

85166

97514

107443

114052

117113

120200

5900 fr. 235 „ 4365 „

65

11858

14524

17681

20782

24730

26919

29581

35446

39450

43418

46350

49322

66

67

68

69

1870

71

72

73

Kilometr budowy szosy Mac-Adama Utrzymanie przez lat 8 na kilometr

10500 fr. 11800 „ 3500 „

Razem

15300 fr.

Okazuje się z tego zestawienia, że koleje drewniane I są o 32°/₀ tańsze od szosy Mae-Adama, a gdy zważymy, że i obok taniości budowy, przewóz na kolejach drewuiauych i jest łatwiejszym, pojmiemy, dlaczego koleje te stały się i wkrótce środkiem komunikacyjnym największej doniosłości.

i Koleje drewniane, na których przewóz odbywa się lo-i komotywą, datują się dopiero od roku 1868 i powstają ! w tych miejscach, gdzie budowa kolei żelaznych nie opłaca I się. Koleje te zawdzięczają swe istnienie inżynierowi Hul-j bert. On to zbudował podczas wojny secesyjnej pierwszą Itaką kolej, 76 kilometrów długą, między Kartago i Harris-ville, przekonawszy się poprzednio o praktyczności swego

■ pomysłu przez odbycie prób na przestrzeni 9’6 kilometrów, rykańskich wykreślamy na linii poziomej prostopadłą i od ; Na wzól. t • kolei powstaio ffiele innych. Godną uwagi jest

punktu przecięcia na lim. poziomej odcinamy pewne okresy;. tak zblldowalia w Kaaadzie, na przestrzeni 200 ki-lat na linii pionowej zaś ilość kilometrśw dróg żelaznych ;iometrów. Na t b kolejach, ttórych rozpiętość torów wy-zbudowanych w tych okresach. Gdy następnie w otrzyma- ; nogi ,.435 metrt jeżdżą Amerykanie nietylko latem, ale nych punktach tak na prostopadłej, jakoteż na linii. polio-j j zima> zmiataj ślli odpowiedllio zbudowanymi pługami, mej, wystawimy linie pionowe i odpowiadające sobie prze-; p0 ffzIliesielliacb) dochodzących do 17 milimetrów na tniemy, otrzymamy punkte lim, krzywej „zmysłów,ającej ;    u metr    ej odi iości Iokomoty a 0 20tu tonnach

w zą any sposób rozwój kole, zelaznyc w Amer ce. Krzywa | wagi ponma sję z wszelką ,atwością j ągaie z ehjźościa

24—30 kilometrów na godzinę ciężary od 60    80 ton.

d. n.)

43

44

ta,

6638

7047

58

59

1860

74

75

W celu graficznego uwidocznienia rozwoju kolei ame- i

z punktu początkowego,

z początku

słabo, w następnym okresie wspina się coraz znaczniej aż j w ostatnim okresie wznosząc się stromo do góry, dosięgnie j wnet swego punktu kulminacyjnego. Liczbę lat w pojedyń- ; czych okresach najwygodniej przyjąć 15.

£ *S

Ot

Wykład p. Jägermanna, prof. Sokoły politechnicznej

O regulacyi Dniestru

na posiedzeniu komisyi Towarzystwa politechnicznego dla sprawy regulacyi Dniestru, dnia 17. kwietnia 1879.

(Ciąg dalszy.) *)

i między Demenką poddniestrzańską a Brzeziną koło Rozdołu. Tutaj i od najdawniejszych czasów Dniestr swoje łożysko mieć musiał. Idąc i dalej widzimy, że Dniestr przestaje stanowić granicę i możemy w pojedynczych zabagnionych stronach wyszukać dawne jego łożysko, tak, i że Międzyrzecze (między Stryjem a Dniestrem) było ostatnią osadą i w tym kącie po prawym brzegu Dniestru. I znów Dniestr nie płynął dawniej tak jak obecnie pod Zalesie, tylko zaraz od Poddniestrzan pod Żydaczów, tak, że teraźniejsza część łożyska Stryja była dawniej łożyskiem Dniestru.

Nawiązując mój wykład do myśli wypowiedzianej odnośnie do j    od ujścia teraźniejszego Stryja w Zalesiu na Borodczyce (mię-

granic wskazujących na łożysko Dniestru w dawnym czasie, pozwolę ; dZy Rogoźnem a Źydaczowem) stanowi Dniestr granicę, tu zaś znowu sobie zrobić porównanie Dniestru z dawną Polską.— Dniestr bowiem ; opuszcza tę granicę, możemy jednak wyszukać na tejże dawne łożysko; (podobnie jak Polska) stanowiąc ze Strwiążem (a więc Litwą) i Bło- ; nawet, dzisiaj, skoro woda dniestrzańska się podniesie, woda zaskórna żewką (czyli Rusią), jedną całość, posiadał stan stosunkowo bardzo : w odnogach tak się wznosi, że zwierciadło wody pokazuje się podobnie dobry, który jednakże podkopywany nurtowaniami żywiołów nieprzy- ; jat w strudze, a ponieważ odnogi te mają mały spadek, to woda za-jaźnych zaczął się powoli pogorszać. Podobnie jak w Polsce w skutek : skórna Dniestru dostająca się do tych odnóg, odpływa po obniżeniu kilku niedobrowolnych podziałów całość rozerwano, potworzywszy po- : stauu wody w głównem korycie. W Młyniskach stanowi Dniestr jedyńcze oddzielne części, tak też i na Dniestrze możemy zauważyć i znowu granicę. Przy omawianiu stosunków geologicznych nadmieni-kilka niekorzystnych, bo nienaturalnych podziałów. Podobnie jak pół- ; łem, że po klinie szutru dyluwialnego (stanowiącego nadzwyczaj pła-sąsiad przed kilku wiekami z małego stosunkowo ; stożek, po którym się wszystkie strugi do kotliny Dniestru do-obszaru wzrósł i przemocą zabrał Ruś, tak samo młynówka z Błożewki j stają) płynął także Stryj w połączeniu z Bereźnicą dawnemi czasami pod Ostrowem na Koniuszki wychodząca spowodowała przerzucenie się ; ₀₍j Kawczego kąta (między Hnizdyczowem a Rudą) a Zabłotowce i Błożewki; a jak po Rusi oderwano Litwę, tak nad Dniestrem znowu ; Bereźnicę królewską i dopiero, łączył się z Dniestrem na granicy mię-Strwiąź oderwany został od tegoż, wchodząc w koryto Błożewki, j dZy Młyniskami a Źnrawkowem naprzeciw Holeszowa.

Nareszcie przy znaczniejszej katastrofie, został także i Dniestr ujarz- ; miony i wszedł w koryto dawne j Błożewki, a więc razem ze Strwią- j odsypał i przerzucił się na tym płaskim stożku w tę stronę poza żem. — Że także i inna odnoga, względnie młynówka po drugiej stronie ; większą ławę szutru w jednej odnodze, gdzie obecnie Kochawinę wi-działała, również spostrzedz możemy na przeciwległym stoku kotliny ; dzimy. Że tak a nie inaczej być musiało, przekonają się panowie na

profilu podłużnym tej kotliny. Szerokość tego odsypu nie wynosi więcej Młynówka wzdłuż prawego brzegu Dniestru od Krużyk zaczą-;Jak ³U kilom., a różnica wysokości zaledwie 2 2 J₃ m. i w tern miejscu wszy na Kornalowice, Hordynię uprowadzała wodę ku Bilince do | P® raz drugi łamie się bardzo znacznie spadek Stryja, bo skoro Stryj po-Dniestru napowrót ; młynówka ta wyrobiła sie znowu w oddzielne ; siada wyżej Hnizdyczowa spadki 1: 500,1 : (100, to tutaj pizy odsypie koło koryto, stając się potężną odnogą. - Główne ramię Dniestru prze- j Hnizdyczowa łamie się spad na 1:2700, dalej zaś na 1:4900, a to rzuciło sie przy znacznym wylewie od Hordyni do Koniuszek. Stauten;² powodu, iż na tym płaskim stożku przeizucona izeka wyiobiła sobie wszystkim był niedogodnym, wylewy były gwałtowniejsze, przyszło j »«we łożysko. To załamanie spadku spowodowało, że gminy Hnizdy-więc w końcu do porozumienia się i przekopano wreszcie kanał Dołu- i ozów i Wolica Hnizdyczowska przed innemi siołami narażone są bowski. Nie spodziewano się jednak wcale iż Dniestr będzie się tak I każdego razu na kolosalne wylewy pizy lada wezbianiu Stiyja. Gmi-niesfornie zachowywał i panom inżynierom w przyszłości tyle niedogo- i na w pizeszłym loku wniosła nawet podanie do Wydziału kiajowego, dności sprawi. Źe Dniestr płynąć musiał środkiem tych błot, wska- i a*>y zabezpieczono ją koniecznie od wylewów. Dalej stanowi Dniestr zuja nam to przekroje poprzeczne, zestawione na podstawie dat pomiaru i wybitną granicę, przerzucając się nieznacznie (bo właściwa kotlina Dnie-doliny dniestrzańskiej z r. 1819.    i stni îesfc dośó wa*zka) aż niie3 Zu,rawna w Kozarach gdzie kotlina się

rozszerza, sięgając do Halicza. Siedząc granicę znajdujemy, że nad Że dawne koryto mogło się bardzo prędko zamulić, rozumie się j brzegami dawnych odnóg Dniestru, czyli wzdłuż dawnego łożyska samo przez się; odnoga bowiem Hordyńska nie była zamkniętą, tak, j w    osady się potworzyły. Obecnie Dniestr tam nie płynie lecz

iż połowa wody Dniestru na błota się dostawała, a że woda ta przy ; „(jzie indziej, co się prawie ciągle powtarza aż do Niźniowa. Od Ni-niskim stanie wszystek namuł pozostawiała, tłumaczy się tern samem ; ^njowa posiada Dniestr nadzwyczaj zwężoną kotlinę, w niektórych bardzo szybkie zamulenie łożyska wzdłuż błot i wyrównanie tak 2U_i tylko miejscach, mianowicie na przeciwko wklęsłych brzegów, a więc pełne, że tylko przez dokładne sondy w poprzek tej kotliny możemy ; na WypUkłym płaskim brzegu są osady, gdzie kotlina tylko miejscami zebrać niezbite dowody, iż tam a nie gdzie indziej Dniestr płynął. ; gjg rozszerza, i w tych to miejscach Dniestr tworzy jeszcze odnogi Tak samo się rzecz ma i z Dniestrem niżej Terszakowa, Kołodrub, j ja£ n> p w Horyhladach i Kościelnikach.

koło Saski, Horożany i Sajkowa.    Ujście Stryja i ujście Strwiąża wraz z Btożewką do Dniestru

Na niedawnych kartach mamy oznaczone dawne łożysko Dnie- i uważam za najsłabsze punkta obecnego stanu na Dniestrze. (Oczywi-stru, a łuk serpentynujące pod Saską stanowi granicę między Rade- ; wiście, że w moim projekcie rzecz tę uwzględniałem, a uzasadnię to liczem, wówczas więc, kiedy ustanowiano granice płynął Dniestr pod; jeszcze na podstawie innych dat).

Saską. Dalej płynąć on musiał w tem miejscu, gdzie granica między j    Przejdę teraz do omawiania stosunków kultu-

Uściem, Rozwadowem, Rudnikami a Nadiatyczami się zbiega, a więcjry- Badacze natury i hydrotechnika pouczają nas, że stosunki na rze-między tak zwanym Czarnym lasem, a lasem od Sajkowa, gdzie wła- ; kach w ogólności pogorszają się pomimo wszelkich robót, niekiedy śnie od tego miejsca sięgają grunta już zabagnione i część tego lasu i nawet kolosalnych, hydrotechnicznych, które przeprowadzono w doli-naleźąca do Drohowyźa, bo państwo Drohowyzkie obecnie aż do Czar- i liac^ rzek.

nocno-wschodni

błot Dniestrzańskich.

Przy większej katastrofie w tem miejscu Stryj łożysko swoje

Nie będę wdawał się w szczegóły co spowodowało właśnie to po-

nego lasu się rozciąga. Dalej widzimy, źe z tego punktu płynął Dniestr w poprzek kotliny przechodząc na Nadiatycze (w teraźniejszą Brydnicę) ; gorszenia stanu, ale ostateczny skutek był ten, że z powodu tępienia w miejscu, gdzie jest most inundacyjny mniejszy i większy, tak, że ; lasów uniesiony namuł i żwir pozostawał tam, gdzie spadek się łamał przechodził on wyżej Nadiatycz (między Nadiatyczami, Weryniem i j jako osad nietylko w łożysku lecz przy wezbraniach w kofinie inun-Rozwadowem) stanowiąc na znacznej długości wybitną granicę. Tu- i dowanej, a jeżeli te osady nieregularnie się tworzyły, powstały takie taj sioła dość blisko Dniestru się trzymały, brzegi były w swoim j stosunki, że już przy średnim stanie wody w korycie samem zaskórna czasie wybitne, ludzie osiedlając się, robili płoty tworząc tym sposo- i woda pokazywała się jako zwierciadło na znacznym obszarze po pra-bem zapory dla wezbranych wód Dniestru. Wezbrania nadzwyczajne j w^j i po lewej stronie, przezco kultura coraz więcej cierpieć musiała.

Że takie podniesienie kotliny miało rzeczywiście miejsce, to tu-albo jeżeli poczyniły jakie szkody znaczne, to przebolano je ; taj przy Dniestrze można w następujący sposób udowodnić —a rozpo-w szeregu lat kilkunastu. Z tych to właśnie powodów przesiedlanie i czynając wykażę, gdzie właściwe złe leży, przedewszystkiem przecho-mieszkańców nie miało miejsca. Znacznego ścieśnienia doznaje Dniestr ; dząc grunta orne. Na Strwiążu od Czernichowa na Koniuszki przeko-

_ ; pano w swoim czasie krótki kanał dla skrócenia biegu ; tamże były

^ „    ,    .. .    ,    ,    , ,,    ,    ...    ; dawniej grunta orne, na tem miejscu dzisiaj sa tylko bagniska. Niema

*) Przed rozpoczęciem wykładu prelegent zaprasza członków komisji, aby ze-:.    ,    .    .    ,

chcieli oglądać wywieszone plany, wyjaśniając przytem niektóre poprzednio wypowie-i także dawnych gruntów ornych niżej tego kanału W KoniUSZ ~ac .

| Podobnie były dawniej grunta niżej mostu w Koniuszkach u ujścia

powtarzające się co lat kilkanaście, znacznych szkód nie wyrządzały,

dziane myśli.

55 -

55 -

Rozmaito śc i.

starej odnogi Dniestru, która została odciętą kanałem Dołubowskim teraz zaś same tylko błota. Taka sama zmiana ornych gruntów n bagniska miała miejsce w Chłopczycach i Dołubowie.

W Czajkowicach obecnie mamy po lewym brzegu znacznie mniej i . P e y c y a Towarzystwa politechniczegowspra-gruntów ornych niż dawniej, po prawym zaś brzegu znajdujemy tylko ; w ^e kolei transwersalnej. Zarząd Towarzystwa politechni-same małe kawałki pól ornych z dawnych czasów, chronione przez chło- i czeg0 wniófd do Sejmu następującą petycyę: „Wysoki Sejmie! Z popów płotami (założonymi w ten sposób, aby wezbrana woda dostając ; wodu tocz^cej się sprawy budowy drogi żelaznej podkarpacką zwanej, się przez nie, nie wytwarzając prądu pozostawiała namułek nie unosząc :    także wys°ki Sejm obecnie się zajmuje, udaje się podpisane

rno-

jednakowoż gleby.) W kilku miejscach chwytają chłopi namułek w ten ! r^0warzys^W0 politechniczne do Wysokiego Sejmu z proźbą, którą sposób, że tworzą kliny za pomocą płotów, po za którymi kopią rowy i kyw°wać uwazamy za zbyteczne, przekonani, że będzie ona zgodną ażeby przy opadaniu woda ściągała się częściowo na błota, a częścio- i Z m^a przewodnią reprezentacyi kraju naszego, wo do łożyska teraźniejszego Dniestru. Po prawej stronie rzeki w Su- !    . W tei    upraszamy: Wysoki Sejm raczy pizy uchwale

sułowie bardzo wiele dawnych gruntów obecnie nie istnieje. Chłopi w Su- ! wn'osku c‘ k- rządu w sprawie tej drogi Wysokiemu Sejmowi przed-sułowie mieli także swoje grunta po prawej stronie teraźniejszego Dnie- i łożoneS° zastrzedz, ażeby: 1) „Towarzystwo, które otrzyma koncesyę stru — a właściwie dawnej młynówki, która jednak nie stanowiła i na budow^ * exploatacya drogi żelaznej podkarpackiej miało siedzibę wielkiej przeszkody w gospodarstwie.    : swego głównego zarządu w Galicyi. 2. Językiem urzędowym w mani-

Dopiero kiedy Dniestr wpadł w tą młynówkę, grunta zostały i Tulacy^tak zewnętrznej, jak też wewnętrznej był język polski.“ odcięte a na częste wylewy narażone powoli zniszczały, tak, iż grun-i    , . ,    on^ies aust    ryackich techników. Stanowisko te-

tów tych po prawej stronie nie ma obecnie.    j    ckników    w Austryi było    już często przedmiotem    licznych dyskusyj

Mimo zastosowania podobnych półśrodków nie mogą chłopi j W kołach fach°wych, lecz mimo tego sprawa nie postąpiła naprzód? wiele zyskać od Dniestru, zmuszeni są nawet własny las (znajdujący I a.znaczenie stanu techniczego zależąc od przypadkowych okoliczności, się na lewym brzegu między Podolcami a Susułowem) wycinać i kor- ! ¹¹¹⁶ “°gł° być dot^chczas podniesionem na stopień, jaki cywilizacya c2ować aby mogli gdzie zboże uprawiać. W Mostach nietylko że chło- j zawodom umiejętnym przyznaje. Dosyć wspomnąć tutaj, iż wcale nie pi gruntów ornych nie mają, ale nawet właściciel sam ich także i P0SIadam7 us*aw normujących zakres działania technika jako męża nie ma; posiada on tylko bagniste łąki, które wydzierżawia po nadzwy- i    1,18 P0SiadamT Praw politycznych, nie zastrzeżono nam nawet

czaj niskiej cenie jednostkowej; ci dzierżawcy czasami dobrze wycho- i g; tam’ fdzie    technik wyłącznie jest powołany decydo-

dzą, ale jeżeli wylew dwa razy na rok się powtórzy, wówczas tracą, i Wać’ f⁷, JÄednef ^oweiu zawód techniczny u nas jest pozbawiony W Monastercu zostało bardzo mało gruntów ornych, w Terszakowie i samodzielno®C1' bez ktoreJ' postęp pracy zawodowej na każdym kroku jeszcze mniej; lecz Terszaków jest o tyle szczęśliwszym, że płoty sta-j T * doznaje; Jeżeli się tylko przypatrzymy ustawie przemy-wiane przez chłopów wyrobiły się w żywe płoty, które z czasem stały i S °Wej’ ⁰ Przyziiać tizeba, iż skoro sztuka budownicza jest uważana się kompletnym lasem i są dzisiaj tak bujne, że zasłaniają grunta    i    ^ rzenaios °’ ’ °^e 'a^dy    pe 31etniej praktyce w    zawodzie budowni-

o potrzebie i pożyteczności szkół technicznych. Również ustawa o technikach cywilnych nie odpowiada dzisiejszemu stanowi rzeczy, gdyż nie jest zastosowana do obecnej organizacyi szkół technicznych, które, jak wiadomo, kształcą na inżynierów, architektów i chemików. W podobny sposób jak zaprowadzono inżynierów cywilnych z upoważaniem

Terszakowa, a pomimo że wezbrania tutaj są wielkie (bo jedynie tylko1    cz^m 0    ^ eJ’ wy 'onywac    może, natenczas wypada    powątpiewać

rzą-

jedna wyżej położona wysepka przy wylewach zostaje wolna) przecież szkody nie są znaczne. W Horucku nie ma obecnie dawnych żyźnych gruntów nad samym Dniestrem położonych. W Radeliczu to samo z tym dodatkiem, że kilka chałup zostało opuszczonych, a chłopi po budowali się na gruntach wyżej położonych. Jest to dowodem, że ło- . ,    ....

źysko Dniestru powoli, ale ciągle się podnosi, obszar inundacyjny i    WmiU Jc zaPr®wa zeni inżynierowie-mechanicy, gdyż prze-

rozszerza się, bo trudno przypuścić, aby w dawnych czasach ludzie i    ^ W7î^a°a ° lnzJni®ia cywiln®g°> aby także był fachowym

osiedlali się w takich miejscach, gdzieby ich woda łatwo zniszczyć i miał    W .° e ec_ niczneJ tylko w ogólnych zarysach

mogła. Tak samo nie istnieją grunta drohowyzkie na Dniestrze, j m    , uczy się. zisiejszy pos ęp nau i o budowie machin

podobnie rozwadowskie na granicy Nadiatycz. W jednem miejscu i żnio°h d t    °ra JÇr.inna / a *ze zastąpioną przez upowa-

grunta znikają, w innych zaś potworzyły się nowe a częstokroć lepsze i wa llznaia 1)0tr7fibpC 'n^⁰^    & e pominąć, iż skoro ustana odsypach namułu.    j Z Z ,    dziwn,em wy-

Cosię tyczy lasów, tote w niektórych miejscach obecnie nie istnieją, i wiaz]jów ’nie z^sh-zpżoTo^^° 1    6° ni, cywilnycb nałożonych obo-

podczas dawniej    istnieją dzisiaj nawet na większym obsza-1 ^ej ' instjt„cji    „|e    JmLZ! lec“

Ä    n* rrJ tjm’ -u

,    •    ,    .    /’    ■    ,    ■    ,    ; użyteczną pracą zasługują. Na każdym przeto kroku okazuje sie no-

townego zamulania względnie od unoszenia plonow, tworzenia prądów i    nnwwV,    ,    - , , -    .    ,    ,    ; v

...    , ,    „    .    ,    , T, •    , j    . .. . v 1 :tizeoa nowycn ustaw i rozporządzeń, ktoreby przyznały obywatelstwo

i uniesienia gleby. Ponieważ zaś Dniestr nadzwyczaj silnie serpenty-| stanowi, bez którego państwa cywilizowane w dzisiejszych stosunkach nuje, a jedem drugi brzeg jest lasem obrosły, zatem wezbrana woda ; istniećby nie mogły. _ Jak joż powyżej nadmieniliśmy, istniejące jeżeli wylewa, z wielką tylko trudnością dostaje się do kotliny; sku-| przepisy przeżyły się, gdyż kiedy je zaprowadzono technika zajęta -oz-tek jest ten, ze namuł gwałtownie w ych serpentynach się osadza, j wojem nauki w rozlicznych swych kierunkach, nie mogła wtedy do-i dlatego tu właśnie spostrzegamy bardzo _ płytkie koryto Dniestru. ( starczyć potrzebnego zastępu specyalnie ukwalifikowanych adeptów W tych zaś miejscach, gdzie na przestrzeni takiej jak od Mostów do ; z tego to powodu niepowołani z konieczności zastępować musieli te-Monasterca me ma serpentyn, łożysko jest wybitniejsze i wyrobione, i chnika. Skoro jednak dzisiaj nastały czasy, w których najdrobniejsza Najgorszy jest wypadek ten, gdzie na większym obszarze serpentynu- j gałęź nauki technicznej znajduje swoich przedstawicieli, przeto est jący Dniestr prze las się przedziera. Wezbrane wody tamują się i roz- i rzeczą nieodzowną, aby zawód reprezentujący jeden z najpowaźniei-lewają na Radelicz bardzo silnie, potem na Horucko, aż do ujścia Ty- j.szych czynników postępu i ogólnego dobrobytu, był na równi nosta-śmienicy- Tu wezbrania mogłyby być znacznie mniejsze, gdyby te lasy i wiony z innymi zawodami, uznanymi przez państwo za pctrzebne — wycięto, albo wycięto w ten sposób, żeby Dniestr przy wezbraniach j Jakkolwiek potrzeba reformy w tym kierunku przez pojedyncze jedno-mógł przybrać naturalny spad kotliny i wyprostowany bieg.    j    stki wielostronnie była omawianą, to przecież brak porozumienia pomię-

Kiedy po wybudowaniu drogi cesarskiej (jeszcze w prze- i dzy technikami, których jedne i te same prawa obowiązują był głó-szłein stuleciu) z Mikołajowa do Stryja Dniestr przerzucił się był j wnym powodem, iż żądanie techników uważano za luźny głos, a tern na Uście do Rozwadowa, wybudowano tamże większy most. W owym j samem nie uważano za potrzebne bliżej się zastanowić nad ta piekącą kwe-czasie J’ednak stał również na Brydnicy dłuższy most, niż obecnie, a ; styą. Tą przewodnią myślą kierowany Zarzad Towarzystwa politechnieze-po obydwu stronach były mostki mundacyjne. Brydnicki most dzisiej- j g0, przedstawił aust. Tow. inżynierów i architektów w Wiedniu wnio' szy uważany byc może za most mundacyjny. Brydmcasama z powodu i sek o zwołanie w b. r. kongresu austr. techników. Jako przedmiot obrad prędkiego zalesienia okolicznego terenu zamulała się znacznie tak, j kongresu proponował Zarząd sprawy tyczące sie wyłącznie bytu i że tylko wezbiana woda uprowadzoną być mogła; zwiększona roślin- j stanowiska austr. techników, tudzież obmyślenie środków umożliwiaja-ność leśna wpłynęła na pogorszenie się stosunków kultury, i mimo iż j cycb. przeprowadzenie sformułowanych żądań. Celem poparcia tego w niektórych miejscach łasy wycięto nie polepszyły się stosunki gdyż | wniosku wystosował Zarząd okólnik do wszystkich towarzystw techni-usuniecie lasów pizez wycięcie dokonane zostało bez najmniejszego j cznych w Austryi z prośbą o poparcie tej myśli. W tych dniach na-planu i nie uwzględniając łożyska Dniestru.    (C. d. n.) j deszła od austr. Towarzystwa inżynierów i architektów w Wiedniu odpo-

: wiedź tej treści, iż myśl zwołania kongresu przez zarząd proponowanego,

- 53

doznaje w tamtejszych kołach gorącego poparcia. Zarazem został Za- i belki ciągłej o różnym momencie bezwładności, przy której momenta rząd uwiadomiony, iż Towarzystwo to podjęło się już czynności przy- ; zgięcia zostają zredukowane momentami bezwładności, gotowawczych i że wkrótce zostaną wystosowane zaproszenia na ten kongres, który ma się odbyć w Wiedniu 9—11 października b. r. Za- j w jaki wszystkie zadania są przeprowadzone — wszystko tu oparte na razem został Zarząd uproszony, by zechciał być pomocnym przy uło- ; oznaczeniu momentów według danych warunków. Natomiast dałyby żeniu programu i sformułowaniu pytań kongresowi przedłożyć się ma- ; ₈ję podnieść zarzuty co do dydaktycznej wartości tego dziełka. Pole-jących. W tym celu powołał Zarząd osobną komisyę, której powierzył j gają one i Są spowodowane przyjętym sposobem rozwiązania za pomocą poczynienie odnośnych przygotowań. Nadarza się naszemu Towarzy- j wynajdowania momentów. Najlepiej uwydatnię te wady porównywając stwu najlepsza sposobność, by sprawę reformy szkół średnich przed-i ten sposób ze sposobem użytym przez Culmanna (w najnowszem wystawić jako warunek konieczny dla uzyskania tych praw, które od ; daniu graficznej statyki). W dziele tern rozwiązanie polega na tern, dawna adeptom nauk uniwersyteckich przyznane zostały Ponieważ \ że dla danego ciężaru skupionego, wynajduję siłę która tak działa na sprawa tak ważua, jak zwołanie kongresu, niezawodnie każdego z człon-; luk, że ugięcie łuka zamienia się na takie, które odpowiada danym wa-ków żywo zainteresuje, przeto byłoby pożądanem, aby członkowie | runkom ; n. p. niech będzie łuk, na którego jednym końcu znajduje się swoje uwagi w tym przedmiocie, jak najrychlej Zarządowi udzielić i przegub, drugi zaś jest wmurowany, to szukana siła tak bedzie musiała

P. S.

Wielką zaletę tej pierwszej części stanowi jednolitość sposobu,

zechcieli.

Literatura techniczna.

działać na łuk, aby ugięcie jednego końca łuku względem drugiego w obu końcach było równe O. Przyczem wszakże kierunek osi łuku u przegubu może się dowolnie zmieniać, a więc odgięcie nie ma być równe O.

— Neue Constructionen aus der Graphischen

Ten sposób rozważania rzeczy gdzie szukamy siły wywołanej działaniem oporów wydaje mi się w porównaniu do sposobu przyjętego

Statik von Dr. H. T. Eddy, Professor der reinen und ange-, wandten Mathematik au der Universität zu Cincinnati. Leipzig Druck ! w‘ dziełku ocenionem o wiele wyższym pod względem dydaktycznym.

Bo gdy w ostatnim sposobie prześcigając tok naturalny wywodu mówimy już o momentach i oznaczamy nawet ich wykreślną wartość

et Verlag von B. G. Teubner 1880.

Prace te wypada dla należytej oceny podzielić na dwie części ;

na pierwsza, która zawiera zagadnienia niejednokrotnie, mniej lub bar-i Gnając jeszcze wszystkich sił (parcia poziomego) wywołujących

dziej wyczerpująco rozwiązywane i drugą, w której autorowi przyznać i momenta - to Culmann w swej pracy naprzód wyznacza siły a potem wypada zasługę i uznanie nowości przedmiotu, o którym dotąd niewiele i niewyczerpująco pisano. W pierwszej części wychodzi autor.    .    , A ..    ,    .    x .

ze zrównań momentów «„ = c. T fP,j odgięcia osi wskutek ugięcia i P»d“W. « zmienność ta mało tylko wpływa na zmianę natężenia, _ a y iM) i ucięcia «„ = e. 2 (M z ). Omawia zależności ugięcia i 8djl>y bowiem miał uwzględnić różne momenta bezwładności, musiałby odgięcia (styczna k,°ta nachylenia ugiętej belki do joj pierwotnego ! prowadzać redukcje momentów zgięcia co by go kierunku w danym punkcie) i momentów, wyrażone temi równaniami, i ^gmatwanego rozwiązania zawiodło, W Oulmannie przeciwnie z równą Stawia następnie kolejno sześć twierdzeń, w których szczególnie pod- j prawie łatwością możemy rozwiązać łuk o różnym jak równym przekroju, nosi, że każdy dźwigar, który kształtem swym zbliża się do wieloboka i    Wreszcie wskazać muszę na kilka miejsc utrudniających zrozu-

sznurowego, będzie miał do pokonania tylko tę część momentu sił pionowych, która przedstawioną jest rzędną od danego punktu dźwigaia do wieloboka sznurowego (o odpowiedniej odległości bieguna). Besztę mentu pokonywa działając jako wielobok sznurowy ciśnieniem lub ciągnieniem wzdłuż osi. Twierdzeniem piątem oznacza autor wielkość ugięcia belęk pochylonych y w — e 2    ) æxL = e 5 (My) gdy y a i    znaczą

składowe ugięcia wzdłuż osi y i sc. Porównywając ugięcie pochyłej belki wskutek działania jakiegoś systemu sił pionowych, z ugięciem belki poziomej o tym samym momencie bezwładności i tej samej długości poziomej wskutek działania tych samych sił, wykazuje, że pionowa składowa ugięcia pochyłej belki w jakimkolwiek punkcie równać się będzie pionowemu ugięciu w odpowiadającym punkcie belki poziomej, pomnożonemu przez sieczną kąta nachylenia belki do poziomu.

momenta. Prócz tego sposób ten przyjętych momentów, jest powodem» dla czego autor zamiłkł o łukach, o zmiennym momencie bezwładności

do nadzwyczaj

mienie rzeczy. I tak, autor pomijając redukcyę momentów wskutek różnego kąta nachylenia osi łuku (secans) nie uzasadnił jasno, dla czego ;akie uproszczenie jest moźebnem, tembardziej, gdy sieczna przy oznaczaniu ugięcia w kierunku poziomym przybierać może wartości nadzwyczaj wielkie. Że uproszczenie takie jest moźebnem leży w tem, że :uk przyjmujemy jako łagodnie wznoszący się, przy którym różnica siecznych nachylenia do poziomu (przy oznaczaniu ugięcia pipnowego) różnica siecznych nachylenia do pionowej (przy oznaczaniu ugięcia ooziomego) tak są małe, że mnożenie momentów wywołanych, siłami nonowemi i parciem przez wartości siecznych nachylenia osi w tych mnktach przy porównaniu tych momentów opuścić możemy. Na samym szczycie łuku przyjąć wypada załom tak, aby tu wartość siecznej lie była równą oo lecz ilości skończonej.

Prócz tego, może dla uniknienia dłuższych wywodów, autor czę-W następnych rozdziałach o łuku jak i w twierdzeniach, które ; gt0 stawia wnioski lub przypuszczenia, które jakkolwiek prawdziwe za stanowią wstęp, na który autor w dalszym ciągu się powołuje, przyj- j msło Bą poparte dowodami, muje autor moment bezwładności wzdłuż całego dźwigara równy. Łuk '

mo-

Do drugiej części dziełka należą trzy końcowe rozdziały o ko-przedstawia jako ciąg belek o rozmaitem pochyleniu ze sobą spojo-puj.ac]1) w których autor w sposób bardzo zajmujący i przystępny ozna-nych a pomijając dla uproszczenia przeprowadzenia zadania, mnożenie ; cza natężenia w bani i kopule stożkowej. Wykazuje różnice, jakie za-momentów w różnych punktach łuku siecznemi Kątów nachylenia luku i chodzą w działaniu sił w    kopułach    metalowych,    których    dolne    części

w tychże punktach, przyrównywa momenta działające na łuk momen- ; opierają się natężeniu, na rozciąganie,    a    w kopułach    murowanych,    w któ-

tom działającym na belkę poziomą przy tym samym systemie sił pio- ; ryC^ nie można przyjąć wytrzymałości na ciągnienie. Dlatego kopuły nowych i w takich samych warunkach szczególnych podparcia (ilość prze- ;    przedstawia autor w tej części, w której są narażone na ciągnie-

gubów lub wmurowań).    i nje) jak₀ szereg obłąków wspierających część górną i dla tego w ko-

Momenta te przedstawione są wykreślnie jako rzędne powierz- j pułach takich zastosowuje tak samo linię ciśnienia jak przy znanem chni, której jedno odgraniczenie stanowi wielobok sznurowy odpowia- ; Udaniu natężeń w sklepieniu, a z tąd przychodzi do wniosków o dający danemu systemowi sił, a której drugie odgraniczenie stanowi j wzmocnieniu kopuły, podając kilka znamienitszych przykładów, bok zamykający, obierany tak, aby w każdem zadaniu odpowiadały j    śród mojej oceny starałem się wykazać i błędy i zalety tego

momenta danym warunkom szczególnym. W każdem zadaniu oddziel- j dziełka. Kończąc nie mogę ukryć ogólnego wrażenia,które na mnie nie oznacza autor odpowiednio danym warunkom szczególnym momenta, j dziełko to zrobiło, i dla tego pozwalam sobie polecić je łaskawej uwa-pochodzące od ciężarów i pionowych oporów, i momenta wywołane par-:jze tych panów, którzy mają sposobność zastosowania wiadomości swych ciem (poziomem przy łuku symetrycznym) które się równają parciu i ze statyki wykreślnej na polu praktycznem, bo do celu tego*) dziełko pomnożonemu przez odległość parcia od punktów osi łuku. Oba te j t₀ znakomicie przydać się    może.

momenta od siebie odciągnięte dają nam moment działający na łuk

Lwów 7. lipca 1880.

Aleksander Pragłowski.

w danym punkcie.

W ten sam sposób rozwiązane są zadania łuku usztywnionego i

*) Pp. architektom o kopułach.

(Przyp. a.)

Do dzisiejszego numeru załącza się dodatek: materyały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O usnwiskach. — Bys historyczny rozwoju dróg żelaznych. — Wykład p. Jägermanna: O regulacyi Dniestru. — Eozmaitości. — Literatura techniczna.    _________

Nakładem Towarzystwa politechnicznego.

Z drukarni K. Pillera.