Bocznik IY.

Lwów, 20. Kwietnia 1880.

Prenumerata z przesyłką pocztową w Austryi wynosi : rocznie

półrocznie ....    3    ₃

Numer pojedynczy kosztuje 60 ct.

6 złr.

DŹWIGNĄ

Jß2JßM>

(*(WE LWOWIE .!*)

—-—‘ Eedakcya i administracya znajduje się przy ulicy Wałowej 1. 4

Ir. 4.

Zużytkowane artykuły będą według umowy honorowane.

Członkowie Tow. Redą otrzymywali to pismo bezpłatnie.

ORGAN

TOWARZYSTWA POLITECHNICZNEGO WE LWOWIE.

Rękopisma nie użyte zwraca Eedakcya na żądanie.

Wychodzi dnia 20. każdego miesięca.

Komitet redakcyjny składają panowie: Jan Franke, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej, Roman br. Gostkowski, inspektor kolei Albrechta; Edward Heppe, nadinżynier kolei Karola-Ludwika ; Józef Jägermann, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej; Paweł Stwiertnia, inżynier - elew kolei Karola-Ludwika i Julian Zachariewicz, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, autoryzowany inżynier cywilny.

Sprawy Towarzystwa.

Sprawozdania ze zgromadzeń tygodniowych.

Zgromadzenie odbyte na dniu 13. marca 1880. Przewodniczący p. Gostkowski. Obecnych 59 członków i 5 gości.

dwoma kanałami bocznemi. Do ujęcia doprowadzonych potoków, wystarczyłoby koryto Pełtwi, gdyby się łożysko cośkolwiek pogłębiło. W końcu podaje p. prelegent obszar kotliny lwowskiej na 3000 hektarów. W dyskusyi nad wykładem zabiera głos p. Górecki, i zapytuje, czy przez założenie kanałów poprzecznych wzdłuż koryta Pełtwi nie zatamowanoby wody zaskórnej, następnie, czy z tych kanałów nie wydobywałyby się fetory. P. prelegent odpowiada, iż przez pogłębienie łożyska Pełtwi woda zaskórna znalazłaby odpływ a dla większej pewności możnaby ściany kanału obłożyć materyałem, któryby funkcyo-nował jako sączek. Co do wydobywania fetorów odpowiada p. prelegent iż stanowczo o tern orzekać nie można, gdyż nikt nie robił prób. P. Babel utrzymuje, iż pomimo odcięcia dopływów od Pełtwi będą się w niej znajdować nieczystości zatruwające powietrze, przeto byłoby najstosowniej zasklepić Pełtew przez całe miasto, czem najlepiej usunąćby można wydobywanie się fetorów. P. Aleksandrowicz popiera zapatrywania p. Babla. P. prof. Zacharjewicz popiera zapatrywanie p. prelegenta i powołuje się na urządzenie kanałów w podobny sposób założonych w Zurychu i Paryżu. Przez dalekie odprowadzanie kału traci się szkodliwy wpływ dla sąsiednich miejscowości. Pan Pragło-

Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Z porządku dziennego zabiera p. przewodniczący głos i mówi „O telegrafii podmorskiej.“ Na wstępie wykładu omawia p. przewodniczący różnicę jaka zachodzi między telegrafią przyziemną a podmorską, następnie skreśla historyę powstania linij podmorskich i przeszkody na jakie zrealizowanie myśli wynalazku z powodu nieznania gutaperki wówczas natrafiało Jako przykład przytacza p. przewodniczący linię podmorską łączącą Szkocyę z Ameryką. Następnie omawia p. przewodniczący sposób wyrabiania lin utworzonych z drutów miedzianych, ułożenie takowych w morzu i czynność telegrafowania. W szczególności opisuje p. przewodniczący przyrząd służący do spuszczania lin telegraficznych przyczem nadmienia, iż zerwaniu liny zapobiedz można tylko wtedy,

gdy chyżość okrętu i spadającej liny jest jednakowa. Przyrząd opisany | wsk- zapytuje> jaki ma być oprowadzony system odprowadzenia kału służy właśnie do tego, aby chyżość spadającej liny uregulować wzglę-; w tych miejgcacb; gdzie kanały odprowadzające nie dochodzą. P. pre-dnie zastosować do chyżości okrętu. Do telegrafowania używa się na j legent odpowiadaj iż wtedy trzeba zastosować system wywozowy t. j. liniach podmorskich bardzo słabych prądów, gdyż silne prądy rozgrze- : sygkem beczkowy

wają gutaperkę, która wtedy traci własność izolowania, tudzież eks- j    p przewodniczący oznajmia, iż z powodu nadchodzących świat

centryczne p .łożenie drutu miedzianego w gutaperce, działanie che- ; Wielkanocnycb, odbędzie sie następne zgromadzenie 10. kwietnia, miczne mocnych prądów, zmiany, które nie dozwalają użycia elektro- j    przy tej sposobności składa przewodniczący życzenia wesołych

magnesów, a natomiast używa się igiełki magnetycznej z lusterkiem, j 6wiąt i zamyka posiedzenie.

P. przewodniczący omawia nakoniec powody dla których przy telegra- ; fowaniu poseła się równocześnie 5 prądów do stacyi odbiorczej, tudzież opisuje przyrząd umożliwiający tę czynność. Ponieważ w dyskusyi nad wykładem nikt głosu nie zabiera, zamyka p. przewodniczący posiedzenie.

Zgromadzenie odbyte na dniu 20, marca 1880 r.

Przewodniczący p. prof. Maszkowski. Z powodu nieobecności prezesa i zastępcy prezesa, zaprasza zgromadzenie na przewodniczącego p. prof. Maszkowskiego. Protokół z ostatniego zgromadzenia przyjęto bez zarzutu. Z porządku dziennego udziela p. przewodniczący głosu p. prof. Jägermanowi, który mówi „O kanalizacyi Lwowa.“ Pan prelegent omawia na wstępie swego wykładu położenie Lwowa, a w szczególności położenie stawów i dopływających strug względem Pełtwi, przyczem nadmienia o podniesieniu łożyska Pełtwi i utrzymuje, iż ta okoliczność głównie przyczynia się do zalewania piwnic wodą. Następnie omawia p. prelegent zasklepienie Pełtwi i wykazuje niepraktyczność takiego sposobu urządzenia kanałów. Zdaniem p. prelegenta następujący sposób założenia kanałów odpowiadałby najlepiej danym warunkom.

Cały obszar położony po prawej i lewej stronie Pełtwi należy i o wpływie techniki na sztukę, od tej rzeki odciąć. W dwóch odciętych obszarach zakłada się

Do Towarzystwa przystąpili :

Dryliński Daniel, urzędnik kolei Karola Ludwika. Księźarski Feliks, c. k. radca budownictwa.

Łempicki Jan, inżynier-elew kolei Karola Ludwika. Kuczyński Maryan, inżynier-asystent kolei Dniestrzańskiej. Terlecki Alfons, inżynier kolei Czerniowieckiej.

Wejwoda Wacław, mierniczy-elew.

0 wpływie techniki na cywilizacje.

Odczyty prof. K. Maszkowskiego na zgromadzeniach tygodniowych dnia 15, 22 i 29 listopada 1879.

(Dokończenie).

Nim nawiążę rzecz do ostatniego wykładu mego, pozwolę sobie wrócić do pierwszego, i uzupełnić go wzmianką

Wykazywałem wtedy, że tak muzyka jak poezya, tak dwa główne kanały, któreby za miastem łączyły si? a korytem Pełtwi. j malarstw0 jakoteż rzeźba do przyprowadzenia dzieł swoich do bciekowa woda powinna sie dostawać do Pełtwi, przez co mogłaby i ,    ,    , , .

ona podczas nawałnic wodę z ulic przyjmować.    ; doskonałości wymagają techniki, bez której byłyby albo tylko

Pełtew należałoby zasilić wodą w ten sposób, iż wodę z Biało- ;    dyletaiickiemi lub nawet partackiemi.    Lecz    we wszystkich wy-

horszczy odprowadzanoby do Lwowa, lecz nie kanałem gródeckim |    mienionych dziedzinach, W    których    duch    ludzki się objawia,

tylko inną drogą. Również możnaby potok Zimnowódki za rogatką i technika występowała tylko jako pomocnica, a Czasami stryjską zużytkować do zasilenia Pełtwi. W ten sposób Pełtew nie przyjmowałaby kału, lecz czystą wodę. Przewodnia myśl p. prelegenta polega przeto na tern, iż należy uwolnić Pełtew od kału i wody. z ulic, a natomiast zasilić ją potokami, następnie odprowadzić kał •    pytanie przystąpię, wrócę    jeszcze    raz do sztuk pięknych,

tylko jako pobudzicielka myśli. G-dzież więc występuje samodzielnie? Pozwólcie Panowie, że nim do odpowiedzi na to

i koracya, optyka, oraz kunszt krawiecki i fryzyerski. Jest to Balet jest niczem innem, jak zastosowaniem wszelkich |juz grzech popełniony na dramaturgii, na tej najwznioślejszej praw ruchu mechanicznego w formach estetycznych, wyko - i ze sztuk pięknych, i przykro mi przyznać, że wydoskonalenie nywanego przez najszlachetniejszy materyał, bo przez czło- j techniki mocno się przyczyniło do tego rodzaju abberacyi wieka samego. Mechanika zaś i jej zastosowanie zostaną na j umysłowych. Gdyby nie technika, która dozwala zawiesić wieki wieków dziedziną techuiki, a ponieważ balet zawsze i sznurkach lub drutach dla widza niewidomych, w powietrzu z muzyką jest połączony, a w muzyce technika tak ważną i istoty ludzkie, to kto wie, czyby Wagner (z innych stron odgrywa rolę, zatem i balet wchodzi w zakres działalności j zresztą wielki mistrz) był przyszedł na tak niedorzeczny i techniki. Nie inaczej ma się rzecz z dramatem. W balecie : sztukę poniżający koncept, że każe się w wodzie półrybim co do wyzyskiwania praw statyki i dynamiki, odgrywają naj-1 stworzeniom pluskać i śpiewać, mówię: w wodzie śpiewać, że większą rolę przeważnie tylko kształty ludzkie. W dramacie zaś: każe artyście włazić w skorupę przez technika sporządzoną, a te-ostatnie zajmują tylko podrzędne miejsce, a w szranki i przedstawiającą smoka, i każe mu z tej paszczy smoczej wstępuje cały człowiek, z całym zasobem swych przyro-i wrzeszczeć enharmoniczne melodye. Czyż nie jest to zbesz-dzonyeh sił fizycznych i intelektualnych. W tern, że aktor ! Goszczeniem, zohydzeniem sztuki dramatycznej? Czyż nie ruchami członków i układem ciała swego, objawia uczucia, ii^ swawolnem niczem usprawiedliwić się nie dają-

w których technika występuje, wprawdzie zawsze jeszcze jako j w których technika najważniejszą odgrywa rolę, gdzie pomocnica tylko, lecz już więcej w charakterze równorzędnej j alfą i omegą całego przedstawienia stanowi maszynerya, de-siostry. A temi sztukami są: balet, dramat i opera.

na

że gdy scena tego wymaga potrafi załzawić swe z niego wytrysnąć blaskiem błyskawicy, wywołać rumieniec I glarzy ? i czyż takie nadużycie poczciwej techniki nie prowa-na twarzy, lub jej zblednąć kazać itd. w tern więc, że aktor i dzi bezpośrednio do zatarcia i obumarcia wszelkiego ducha zastosowuje wszelkie prawa fizyczne i fizyologiczne, kierowane i ludzkiego, tak znakomicie podnoszącego poczucie prawdziwego poglądami filozofii — w tern leży technika aktora, bez któ-! P^na ? W takich widowiskach cudackich, jak już wspomnia-rej zawsze wywoła coś przeciwnego temu, co wywołać za- i *enb technika występuje jako mniej więcej samoistny czynnik, mierzył.    j    zawsze jednakowoż jako służebnica na bezdrożu schodzącej

Możemy wprawdzie, ląezae kółka, sztaby i śruby ze!    Odstąpię już od tego niesmacznego temat.,, i po-

jzwolę sobie rzucie okiem na technikę tam, gdzie ona w całej

i pełni występuje samoistnie, już nie jako służebnica, lecz jako i kapłanka, prowadząca ludzkość do coraz wyższej cywilizacyi.

oko, lub i eem degradowaniem kapłana sztuki do rzędu skoczków i ku

sobą, siły co do ich wielkości i kierunku zmieniać, z miejsca! na miejsce przenosić, nawet pod względem ich istoty prze-^ mieniąc, jak n. p. ciepło w pracę mechaniczną, chemizmj

w światło i t. p., lecz zawsze rezultat tej techniki jest ten, i „    . .    . , .    ......    . „ . ,

że jakaś siłę lub pracę fi z y c z n ą przenosimy w inna formę, i, , Wspomniałem juz dawmej, ze jeden z wielkich techm-

lecz znowu na siłę także fizyczna. Aktor zaś zużytkowm !“w' ‘\J;    s™“ wynalazkiem druku, uczynił

jąc swe siły fizyczne, jako to: siłę muskularna, wzroku, gł₀-!oI^ml Ł™k üa dr0(ize e^d,za^’ ***»    ?»'

su, wywołuje już nie równorzędne pracę, lecz prace i siły iSad    Że “ m“e ^ “P*hl“‘Ł 0tóz

duchowe, wywołuje uczucia. Przenosi wiec swa prace ua «^ | ®Pra™dliwym, gdybym w tym ogólnym na działalność te-

pełnie odrębne pole, z „fizys“ przechodzi' na „psychis.“ Po- ! f “b    P™", °    ztee“> a poprze-

trafi to wszakże zdziałać tylko taki aktor, który włada zupeł-1 d“*ku Guttenberf ’ ~    ule wspomniał o Bertoldzię

nie techniką aktorską    j ochwarcu, wynalazcy prochu. Jak tamten spowodował przewrót

i umysłów i swoim wynalazkiem nadał inny kierunek myśli, Zajrzyjmy do opery. I cóż tam spostrzeżemy? — to —jdo pielęgnowania której powołał masy narodów — tak ten że śpiewak albo śpiewaczka, olśniewa nas swą grą i swoim : znowu swoim wynalazkiem wywrócił cały porządek świata śpiewem. Czyż mogliby artyści słuchacza olśniewać, gdyby nie : społeczny i polityczny. Rycerz, żelazem opancerzony, nie pobyli panami techniki tak aktorskiej jakoteż i muzycznej ?; trzebował się obawiać tłumu, choćby uzbrojonego, gdyż nawet Każdy z nas dożył wrażeń i czuł doskonale, w jakim nastroju j najniebezpieczniejsza, naj zdradliwsza jaką wtedy była broń, t. wyszedł z teatru słysząc operę śpiewaną i graną przez do-jj. Kik i strzała, odbijała się bezskutecznie od piersi stalą po-brych artystów : raz nie mógł wejść z zachwytu, a innym i krytej. Jeden z takich rycerzy mógł śmiało czoło stawić ty-lazem złorzeczył godzinie, w której na myśl mu przyszło ; siącom nieopancerzonych ludzi; mógł je zatem w posłuszeń-pójść do teatru. A to dla tego, że raz widział i słyszał arty- ; stwie dla swojej woli utrzymać, mógł sam jeden robić tysiące stów władających techniką głosową i seeniczną, a inną rażą ; swoimi niewolnikami. Nie mogła na ten nieszczęsny stosu-ludzi (choć może obdarzonych od natury prześlicznym gło- j nek: wpłynąć wyższa inteligeneya większości, gdyż wszelkie sem) bez takiego technicznego wykształcenia. Jeżeli sobie na j strzały z łuków wypuszczane natrafiały na żelazo i stal. A to pamięć pizywołamy, jak za czasów Szekspira scena była ; żelazo, tę stal, sporządzał technik. I tak zdawałoby się, że uiządzona, gdzie dekoraeya była jedna i ta sama, czy to miała i technika się przyczyniała do instytucyi feodalnych, że technika pizedstawiać las, czy królewskie pokoje, czy też morze lub j była pomocnicą jednostek ujarzmiających masy narodu, że ląd; a tylko tabliczki były wywieszane z napisem: „scena j Ibyła współwinną w przeprowadzeniu i utrzymywaniu niewoli, odbywa się w lesie“, albo „scena odbywa się w salonie“ itp. j j tak się rzeczywiście czasowo działo. Lecz do położenia końca i poiównamy to z uiządzeniem dzisiejszych teatrów, gdzie : tym opłakania godnym stosunkom, znowu ludzkość szukając nam przedstawiają oddane aż do najwyższej ułudy miejsca, ; ratunku znalazła go w technicje. Broń palna bowiem przy w których się akcye odbywają; musimy przyznać, że jest | umiejętnem użyciu węgla, siarki i saletry, rozbija pancerze, wielki w tej mierze postęp do zaznaczenia. A postęp ten j a przez to rozbiła całą grozę średniowiecznego rycerstwa, co mamy do zawdzięczenia technice, tak malarza-dekoratora, j tak srogo dawało się uczuwać ludzkości, mianowicie gdyprzy-jako te ż mechanika, akustyka i optyka.    : brało formy rabusiostwa bezwzględnego. Nie piorunujące mowy

Wydoskonalenie tej techniki doszło do tego stopnia, że ! z kazalnic w kościele, nie ustawy państwowe lub krajowe po-zdarzają się nawet przedstawienia tak zwane wy s ta wo we , i łożyły tamę nadużyciom, wypływającym ze zużytkowania nie-

prawidłowego techniki żelaza,. . lecz technika sama przez j zużytkowanie siły utajonej w tej trójcy związkowej: saletry, jgdybym nie przypuścił, że każdy z moich słuchaczy na za-siarki i węgla, którą to siłę wynalazł technik — nie jurysta^ i pytanie : kto by to był ów technik ? sam odpowiedziałby bez ani medyk a tem mniej filolog, zagrodziła drogę bezprawiom i namysłu, że był nim ów fizycznie mały, niepokaźny, nawet wyuzdanego rycerstwa.    ! ułomny — a wielki Watt, i że jego wiekopomnym czynem

Okazałbym z mej strony najwyższy stopień arogancyi,

na-

Jaki przewrót nastąpił w skutek wynalazku Schwarca j było ustawienie pierwszej machiny parowej. Ubliżyłbym sza-w życiu całego społeczeństwa, nie potrzebuję wzmiankować ; j nownemu zgromadzeniu, gdybym się nad tematem „machina — tego się mógł bowiem doczytać każdy, kto tylko kończył i parowa“ dłużej rozwodził, gdyż każdy ze mną razem zna do-choćby nawet tylko szkoły średnie. Na podstawie tych dwóch i uiosłość tego wynalazku. Doniosłość tę bowiem czuje i wielkich zdobyczy wiedzy technicznej t. j. druku i prochu, j macalnie na każdym kroku spostrzega każdy, zacząwszy od świat trybem odmiennym od dawniejszego pędził swój żywot, i ostatniego proletaryusza, aż do feldmarszałka, dyplomaty i do

rozwijał się, i kwitł w obrębie tego widokręgu, który mu technika utworzyła.

i głów koronowanych. Watt, Fulton, Evans, Stefenson i ich : towarzysze zdziałali, że dzieci 19. wieku nie wiedzą, co to Lecz jak w każdej pracy, czy to umysłowej, czy też fi-i jest przestrzeń nie do przebycia, bo gdy góra nam zawadza, zycznej czas odgrywa wielką rolę, a to mianowicie w kie-j budujemy tunel, gdy zaporę stanowi rzeka lub odnoga mor-runku negatywnym, tak też działo się i w kierunkach danych i ska, znowuż budujemy tunel podziemny albo podmorski, albo przez te dwa wynalazki techniczne. Z biegiem czasu malały i rzucamy most żelazny, lub nareszcie podajemy drugiemu wy-tychże wynalazków wpływy i nastąpiła stagnacya w życiu i brzeżu rękę za pomocą łańcucha. Nie ma dziś dla nas umysłowem narodów, przerywana tylko strasznemi wojnami i dzięki Wattowi ni puszcz, ni bagien, ni gór, ni przepaści, religijuemi, niszczącemi całe narody i całą przez nich zdobytą j jezior, ni mórz lub strumieni, bo sposób na to dała nam kulturę. Zwrócę tylko uwagę na straszliwe skutki wojny trzy- ! machina parowa, która czy to w kształcie lokomotywy, czy dziestoletniej ! Duch ludzki bowiem, już z przyrody obdarzony i też statku parowego dozwala nam przebywać przestrzenie ol-jest jakąś uieodgadniętą siłą, która go prze wciąż naprzód, j brzymie prawie lotem błyskawicy, bez względu na istniejące w coraz to nowe krainy, a nie będąc posilany techniką i jej | jakie przeszkody terenu lub atmosferyczne, zdobyczami, był zmuszony kusić się o walkę, celem zdobywa- i G-dybym się chciał zapuścić w skutki, jakie machina nia sobie pola na niwie religii. Biorąc na uwagę czas końca j parowa wywarła na wszelkie prace domowe, na rzemiosła, na okresu średniowiecznego, musimy przyznać, że był to czas i industryę (której ona właściwie jest rodzicielką), na handel, najsmutniejszy w historyi ludzkości, gdyż — jakkolwiek przy- ! na stosunki ekonomiczne w ogóle ; gdybym chciał udowadniać pada nań zjawienie się takich wielkich ludzi, jak Kopernik, j faktami, jaki w każdym kierunku życia człowieka, społeczne-Kolumb, Galileusz, Huigens, i im podobni, jak później nawet, j go i państwowego machina parowa i z niej wypływająca te-w końcu tego peryodn nieszczęsnego Keppler i Newton, to j chnika wywrót uczyniła, zaiste musiałbym suponować, albo przecież ludzkość, biorąc ją jako całość, nie miała wielkiego ! że nie mam techników przed sobą, albo musiałbym Panów pożytku z pracy umysłowej' tych wielkich myślicieli i uczo- j nudzić jeszcze może przez najmniej 30 godzin. Bo zacząwszy nych, bo technika, chociaż w pewnych gałęziach wysoko po- i od garnka i kuchni angielskiej, aż do tramwajów i lokomo-sunięta, nie przesiąkła w masy, nie mogła zatem na nie i ty w, od igły i szpilki aż do morza przepływających okrętów wpływać i duchowo je podnosić.    j pancernych, nie ma ani rzeczy, ani czynności dzisiejszych

i setek

Pomimo tych wielkich ludzi na polu techniki, pomimo j dni, któreby nie były w jakiem takiem bodaj powinowactwie takich Leonardów da Yincich, Rafaelów, Michałów Aniołów j z działaniem machiny parowej. Lecz nie potrzebuję na szczę-prawie innych wielkich geniuszów, którzy pod- ! ście Panów trudzić, gdyż po pierwsze, wszyscy może lepiej nieśli malarstwo, rzeźbę i architekturę do wyżyn nieprzeczu- j odemnie to wiecie, a powtóre nie było to mojem założeniem, wanych nawet — pomimo takich Grzegorzów, Palestrinów, i Mnie chodziło tylko o wykazanie wpływu cywilizacyjnego te-Bachów, którzy nam otworzyli wrota do wejścia w świat nowy i chuiki. Że więc technika oddziaływała na całe życie ludzkie, zupełnie dla ówczesnego społeczeństwa, t. j. w świat muzyki; ! aie podlega wątpliwości dla nikogo, kto tylko bez uprzedzenia,

__pomimo tego że rzemiosła w tych wiekach dosięgały w pe- ! zdrowem okiem na świat spogląda. Lecz czy to oddziaływa-

dzisiaj

świat był barbarzyńskim, i niedarmo go nazwano mną średniowiecznością.“ Bo technika, jako zręczność wprawdzie kwitnącą, jako umiejętność bvła udziałem tylko wybi- ! chwilowe złe nieuniknione, i od kiedy istnieją społeczeństwa tnych jednostek, a nie własnością mas narodów. I wielka re- j od czasu do czasu wojny się wszczynają. Lecz to chwilowe wolucya francuska, która wstrząsła całym światem cywilizo- j złe ma także i świetne strony. Wojna hartuje ducha u z-wanym, która idei rozwoju życia społecznego nadała nowy j kiego, wyrabia w mężczyźnie îyceiskie męstwo, w o îecie kierunek, ta rewolucya, która mimo strasznych epizodów, i ofiarność, jest polem, na któiem dobitnie czynem posunie ym które każdy tylko z wstrętem sobie przypomina, zawsze sta-i aż do lekceważenia życia własnego stwieidza cz owie naj nowić będzie epokę wiekopomną w historyi — także nazna-i szlachetniejsze uczucia, uczucia patiyotyzmu. . ia a emu cza się wielkiemi wynalazkami techniki, i niemało zawdzięcza i narodowi, którego jednostki nie poczuwałyby się o o owiąz u rozprzestrzenienie swoich zasad tymże wynalazkom. Tym też i chętnego składania życia swego w wojnie, jeże i teai a torem, które ta rewolucya światu cywilizowanemu przekazała, : interes kraju! Mylnem jest zdanie, jakoby wojna spiowa za a byłby on swój żywot dalej potoczył, niekoniecznie ku swemu i zastój w handlu, cofanie się industiyi. Przeciwnie, me zbawieniu, gdyby nie technika, która przez jednego ze swoich; w życiu narodów czasu, w któiymby więcej ożywiony . y

na inne, j handel, a więcej zaprzątnięta industrya, jak w czasie wojny.

I llustracyę tego twierdzenia może każdy znaleść w historyi

wnych gałęziach (jak n. p. w kowalstwie, ślusarstwie, zło- j aie jest w rzeczy samej cywilizacyjnem? oto pytanie właści-tnictwie i t. p.) doskonałości artystycznej, jakiej im j we. Niech mi wolno będzie i na to pytanie odpowiedzieć jeszcze pozazdraszczamy, pomimo tego wszystkiego j dwoma przykładami, które jaskrawo ilustrują rzecz na ko-

v cie- i rzyść mego zapatrywania się na technikę.

Wojna jest niezaprzeczenie czemś złem, lecz jest to

najgenialniejszych reprezentantów sprowadziła go zupełnie nowe tory.

wojen greckich, rzymskich, pierwszej rewolucyi francuskiej, ; nych, dojdziemy do tego, że znajdziemy także poszanowanie

a nawet w wojnie ostatniej niemiecko-francuskiej.

i uznanie, jakie nam się z natury rzeczy należy.

Francya, pod rządami cesarstwa na wskróś zgniła, doznała podczas wojny niesłychanej klęski, straciła dwie pro-wincye i zapłacić jeszcze musiała za to 5 miliardów. Lecz j jakiż skutek tych klęsk ? Oto w tym pobitym narodzie wzbu- j dził się na nowo obumierający już przedtem patryotyzm — j ta najważniejsza dźwignia życia narodowego. Z podwójną;

-*§83»-

Znaczenie cukrownictwa w (łalicyi.

Napisał E. Nowakowski.

,.    .    . , .    W położeniu, w jakiem kraj nasz dzisiaj sie znajduje

energią naród Sie wziął do pracy na polu techniki, i dziś,|llie przystoi liam kwest ; 0 61llej ued teoretycznie rozbie-w niespełna dziewięciu latach, stoi ta zrabowana Francya na r:ll. lub patrząc na traj ; lndi reCe opuszcząć. Tu nie pomogą wyżynach dobrobytu, gdy przeciwnie zwycięzca, zabrawszy | żadae zapomogi doraŹM ani towarzystwa dobroczynne, jedna miliard lecz me dotrzymując kroku w rozwijaniu handlu i|tylko d„ga prowadzi do celu; ta dr jest raca ua nau6e

przemy u, me hołdując technice, jest prawie bankrutem. -|opartat praca z9 śvfiadomościa jej wyników, korzystająca Bieda wprawdzie - lecz ona to właśnie zmusiła Francuzów doświadczenia ianycb przemyslowo „zwiniętych krajów, i do szukania ratunku. I znaleźli go w patryotyzmie i w pie-|ufttotó we własne siiy z wyklucz9aiem wszystkiego, co nas lęgnowanm techniki, oraz w mądrej administracyi rządu, który j wyzyskllje { demoralizuje

: na przyszłość.

Za przewodem mego poprzednika podejmuję i ja dziś Drugi z faktów, który chcę przytoczyć, okazuje jeszcze ; moją pracę i przedstawię szanownym czytelnikom doniosłość dobitniej znaczenie cywilizacyjne techniki. Jak wiadomo, do | przemysłu cukrowniczego, który dla naszego kraju wielkie niedawna państwo, które z innych względów w cywilizacyi j ma znaczenie, przodowało i z wielu stron przewyższało nawet najbardziej;

żądnych środków nie zaniedbuje, by teehnike wesprzeć; W broszurze p. Bronisława Babla podanych jest wiele i podnieść. Czas by też już był i u nas, by rząd ua podsta-1 ?alezi przemysln. któr9 kl.ajowi korzyśoi przyui9ŚĆ mogą, a wie wzbudzenia patryotyzmu więcej wspierał technikę, i roz-|które sie 2llajdują na bai.dz0 aiskim stoplliu „zwoju. Gdyby puścił więzy, któremi spętał poczciwą technikę, a niebawem ; cbo(ę polowa. gdyby ebo(; jeden z t h rodzajów przemysłu znikłaby nędza, a zakwitł dobrobyt. Do tego bardzo inałojbyl dzisiaj w lia,eżytTm rozkwieie,'byłoby to dobra wróżbą trzeba — właściwie jednej tylko rzeczy, a mianowicie : wszel- i kie sprawy techniki oddać wyłącznie technikom.

taniej.

Wyniki gospodarstwa rolnego w Gfalicyi odpowiadają ucywilizowane państwa europejskie, splamione było jak naj-; mniej więcej wynikom otrzymywanym w Czechach, à niektóre straszniejszem barbarzyństwem, gdyż cierpiało u siebie insty- ; płody nasze przewyższają nawet czeskie pod względem plonu tucyę niewoli; i jakkolwiek naród cały czuł całą ohydę tego;i dobroci. Środki, jakimi dziś w rolnictwie rozporządzamy, a stosunku, rady sobie z nim dać nie mógł. Nie pomagały ani ; mianowicie robotnik, maszyny, nasienie, ich dobór i zmiana, świetne mowy parlamentarne, ani szeroko rozgałęzione i bo- : nawóz, inwentarz, pozostawiają wprawdzie wiele do życzenia, gate stowarzyszenia filantropijne, niewola jak istniała, tak; lecz to wszystko przy obfitości kapitałów pieniężnych z łatwo-istniała. Aż powstał Watt z swoją machiną parową, która ; ścią naprawićby można, gdyby właściwe źródło tycli kapita-zdejmując z człowieka ciężar fizycznej pracy, zrobiła niewól- ; łów stało dla nas otworem. Tern źródłem jest przemysł rolni-nika dla właściciela zbędnym. I aczkolwiek dopiero po 3-le- ; czy. Rolnictwo bez przemysłu, to jakby wojsko bez wodza. — tniej, najkrwawszej może ze znanych wojen, jednak w rezul- ; Wszystkie zabiegi około podniesienia samego rolnictwa bez tacie wykwitło usamowolnienie czarnych ludzi, jako tryumf : przemysłu są nadaremne, bo zboża naszego dzisiaj nikt nie szlachetniejszego zapatrywania na świat, dzięki technice, dzięki ; potrzebuje, dostarczają go dziewicze łany Ameryki znacznie machinie parowej.

Na tych kilku uwagach kończę moje odczyty, pozwólcie ; mi Panowie tylko dać jeszcze wyraz memu najgłębszemu ; PllBey:

przekonaniu, że tak, jak historycy rozróżniają różne epoki, j    0)    1    mórg    ziemi ornej kosztuje    w Galicyi

naprzykład epoki kamienia, bronzu, żelaza ; od wędrówek na- .

rodów, od odkrycia druku i nowego świata i od francuskiej ;    z    1    morga    wynosi dzierżawa

rewolucyi poczynają liczyć średnie wieki, nowsze i najnowszej z 1    „    »    ,,

tak w następnych wiekach historycy będą nazywali nasze czasy mianem czasów parowej machiny, tej w najwyższym stopniu ; 6,000.000 mórg. = 3,402.000 hektarów ma w porównaniu

i z Czechami o połowę mniej wartości, a daje czynszu dzierża-

Kończąc zatem moje odczyty, pozwalam sobie ostate- j wue£° co najmniej o 2 miliony złr. mniej rocznie.

Stosunek ceny ziemi u nas a w Czechach wynosi 1:2-3.

Stosunek ceny ziemi u nas a w Czechach jest nastę-

120—800 złr.

w Galicyi w Czechach 40—70

w Czechach 700—1400 „ 8—25    „

Ziemia orna w Galicyi, licząc jej powierzchnię na cywilizatorki.

cznie wypowiedzieć, o co mi w nich chodziło. Chciałem, wy- ; kazując, że nie ma pola w życiu ludzkiem, na któremby te-; ceüy , ziemioPłodów zaśJfcoB do siebie tylko w stosunku jak chnika nie miała wielkiego znaczenia, zwrócić uwagę kole-i*:d’^’ a z uwzględnieniem większego plonu jak 1:1*6. gów na to, iżby się w każdej gałęzi techniki kształcili; — a| Ü nas zarabia robotnik w polu średnio podczas robót podnosząc humanitarną stronę techniki, chciałem zwrócić i ^-miesięcznych 30 ct., w Czechach zaś w przeciągu 12 mie-uwagę, że i technik powinien się starać o to, by mu dano i    c^‘ a zat0m stoją ceny robotnika w stosunku, jak

P) Licząc na miejscowości najkorzystniej położone.

sposobność kształcenia sie w kierunku humanitaryzmu. Ponie-i^:^' Zważywszy, że wszystkie wyroby fabryczne, jako to: waż zaś technika obejmuje wszechświat tak duchowy jak|świeC0’ m^dło’ zaPałki 1 sb5lT’ Płótll° 1 snkao itd- z za§‘ra-i materyalny; więc i adept tejże nauki powinien sie starać;¹¹^ Przycb°dzą, okazuje się zarobek ludu naszego mniejszy, o to, by miał sposobność wykształcenia się wszechstronnego, ja wydadek większy niż w Czechach. Weźmy na uwagę Gdy tedy będziemy mieli techników humanitarnie wykształ- ! mw0ü^arz- Jakiż cel naszego chowu bydła ? Nie jestem rol-conych, a zarazem spejyalnie w pewnych gałęziach uzdolnio-

29

nikiem z zawodu, sądzę jednak, ze inwentarz, który pieniądze kosztuje wydawać powinien nie co innego, jak pieniądze; jestto jedyna fabryka naszego gospodarstwa rolnego przerabiająca słomę, siano, ' buraki itd. na mleko, mięso, wełnę, nawóz i dostarczająca siły.

Weźmy dalej znowu na uwagę mleko, mięso, wełnę, nawóz i siłę, a znajdziemy tak małe zużytkowanie tych produktów, że na pieniądze zamienić icb prawie nie podobna, zwłaszcza jeżeli zważymy lichy sposób żywienia naszego inwentarza. Jestto smutnym ale naturalnym objawem.

Ziemia wystarcza zaledwie na wyżywienie ludzi, więc inwentarza dostatecznie wyżywić nie może.

„Niewdzięczny to zawód, mozolna praca a mało korzyści,“ tak mówią nasi rolnicy i słusznie, lecz połączmy to rolnictwo z przemysłem, a zobaczymy, czem ono stać się może i jak wszystko inną przybierze postać.

Pszenica, żyto, owies, tatarka, koniczyna, buraki pastewne, rzepa, proso, ziemniaki, kapusta, kukurudza, len, konopie, rzepak, tytoń, cebula, marchew, oto są płody, które wydają 6,000.000 morgów ziemi uprawnej w Galicyi. Znaczną część tych płodów konsumuje kraj, mała część wychodzi za granicę. Jeżeli potrzebną część obszaru ornego w Galicyi zasadzimy burakami, to jestem pewny, że przez to produkcya powyższych płodóiy wcale się nie zmniejszy, gdyż wiele ugorów pójdzie pod uprawę, a odpadki fabryczne plon podniosą, wreszeie uprawa buraków pastewnych obok buraka cukrowego miejsca mieć nie będzie.

Nie wdając się na razie w historyą fabrykacyi cukru z buraków, podam zestawienie potrzebnej powierzchni ziemi pod uprawę buraków, tudzież koszta tej uprawy aż do odstawienia produktu do fabryki. — Licząc na głowę podług zestawienia statystycznego, średnio tylko 3 kg. białego cukru rocznie, to potrzeba dla Galicyi 150.000 cetn. cukru. Przy-jąwszy dalej miernej dobroci sok o 13°/o cukru i wyrób mączki cukrowej, 94°/₀ej - na 9°/₀, otrzymamy 180.000 cent. mączki surowej, którą kraj nasz w formie białego cukru (ze 100 kilo 83.₃°/, czyli 7¹/₂°/₀ z buraka) konsumuje, a co wraz z cukrem dwom milionom cetnarów buraków odpowiada. Licząc miernie produkcya buraków z jednego hektara na 200 ctn., ogółem potrzeba będzie 10.000 hektarów ziemi, czyli 340 część ziemi ornej całego kraju. — Odciągnąwszy od tego ziemię, dziś burakiem pastewnym obsadzoną, co niezawodnie piątą część wyniesie, natenczas do produkcyi powyższej ilości buraków potrzeba będzie razem 8000 hektarów ziemi przydać, czyli o tyle produkcyę innych płodów zmniejszyć; lecz jak powyżej powiedziałem, z rozwojem przemysłu rolniczego bodaj czy te 8000 hektarów nie znajdą się bez uszczerbku dla produkcyi dzisiejszej.

Redukując powyższe zestawienie na cetnary — kosztuje zatem produkcya jednego eetnara buraka z uwzględnieniem czynszu w Galicyi 110 centów. Cetnar buraka jak się to poniżej okaże może fabrykant z zyskiem za 115 centów kupić, dając rolnikowi jeszcze 30°/₀ wytłoków. Rolnik ma zatem 5 centów -}- (30% a 0.2 ct.), razem 11 centów czystego dochodu z jednego eetnara buraka.

U chłopa, który sam koło roli pracuje, będzie zysk czysty nierównie większy.

Otrzymamy zatem czystego dochodu:

100 klg.

200.000 ctr. metr. ze 2,000.000    „

Zastanówmy się teraz nad przeróbką buraków. Dwa miliony cetnarów, licząc na jedną fabrykę 200.000 ctn., rocznego przerobu, mogą zatrudnić 10 fabryk, a licząc dzienny przerób na 1500 ctn. odpowiadać to będzie 133,3 dniom roboczym.

ze

ze

.    11    centów

. 22.000 złr.

. 220.000 złr.

Wydatki przy przerabianiu buraków na cukier surowy

Wydatek ruchu (olej, oliwa, nafta, łój itp.)

Płótno .......

Worki.......

Podatek zarobkowy i dochodowy . Wydatki fabryczne (podróże, składy itd.)

Prowizye.......

Kwas solny......

Procenta od kapitału    ....

Węgle.......

Kobotnik.......

I. Razem

II.    Podatek od przerobu buraków (*)    .

III.    Wartość buraków .    .    .

Razem

na

na

100 kl. 2,000.000 cent. złr.

4.60

1.03

6.93

0.21

3.18

0.88

5.00

2.17

0.22

0.05

2.36

0.49

0.66

7.27

31.00

14.00

75.85

80.00

115.00

81.200

20.600

138.600

4.200

63.600

17.600 100.000

43.400

4.400

1.000

47.200 9.800

13.200 145.400 620.000 280.000

1,590.200

1,600.000

2,300.000

270.85 5,490.200

Zestawiwszy powyższe dane z otrzymanymi produktami,

okaże się:

Wydatek na

Dochód

100 kl. na 2,0o0.000 bura- 200.00 ctn cetn. cała kÓW -jedna fał>r. produkcya

Wyszczegól

nienie

100 kl. buraków

200.000

cetnarów

2,000.000

cetnarów

ct.

270

540.000

5,400.000

9 kilo cukru a 33 ct.

4 kl. melassy a 5 ct.

ct.

złr.

złr.

297

20

594.000

40.000

5,940.000

400.000

Wziąwszy stosunek dziennej płacy robotnika w Czechach a u nas jak 50:40, otrzymamy następujące koszta uprawy

1 Hektar ⁼ 10.000 Hekt. ~ 200 cetn. 2,000 000 cetn.

złr. 350.000

„ 110.000

buraków :

Cena potrzebnego nawozu Wożenie i rozrzucanie nawozu . Uprawa t. j. orka, włóczka, walcowanie, pierwsze okopanie i zasiew . Nasienie 26 kilo a 40 ct.

Dwukrotne okopanie i przerywanie . Wykopanie i czyszczenie Odstawa .... Podatki .    .    .    .    .

Dzierżawa .

50% wytłoków z tych darmo

30% rolnikowi, więc zysk 20% a 0.2 c.

Nawozu 4% a 0.1 ct.

8.000

80.000

0.4

800

8.000

39 „ 10 „ 38 „ 16 „

U » 15 „ 65 „

390.000

100.000

380.000

160.000

110.000

150.000

650.000

270

540.000

5,400.000

321.4

642.800

6,428.000

czyli zysk czysty:

ze 100 kilo buraka

z 200.000 cetnar.

z 2,000.000 cetnar.

51 ct.

102.800

1,028.000

złr.

złr.

Aby surowiec na biały cukier przerobić, potrzeba dwóch j rafineryi, a mianowicie dla wschodniej Galicyi jedną, a drugą i złr. czystego zysku, dla zachodniej. Każda z tych rafineryi przerabiać może 90000 cetn. mączki czyli licząc 300 dni roboczych, 300 cetnarów i finowania cukru, i ułożywszy je podług poszczególnych kont,

zobaczymy jakie uboczne zyski z cukrowarstwa wynikają:

Cukrownictwo przyniesie zatem dla kraju razem 1,986.000

Zestawiwszy .koszta uprawy buraków, ich przerobu i ra-

dziennie.

Wydatki rafinowania cukru na

Wyszczególnienie

100 kl. 90 000    180.000

cukru cetnarów cetnarów

Uprawa Przerób buraków buraków

Rafinowa-

nie

cukru

Razem

złr.

Papier do opakowania Szpagat

Kości palone .... Kwas solny    ....

Płótno .....

Węgle......

Wydatki fabryczne (podróże itd.) Wydatki ruchu ....

Asekuracya.....

Frachty .....

Robotnicy i urzędnicy

Prowizya.....

Procenta .....

Amortyzacya .

Naprawa narzędzi i budynków. Podatek dochodowy .

Diverse .....

49.6

11.4

10.0

0.5

0.6

66.0

7.0

25.0

4.0

3.0

100.0

90.0

80.0

25.0

14.0

3.0

10.9

44.640

10.260

9.000

89.280

20.5^0

18.000

450

540

59.400

6.300

22.500

3.600

2.700

90.000

81.000

72.000

22.500

12.600

2.700

9.810

900

1.080

118.800

12.600

45.000

7.200

5.400

180.000

162.000

144.000

45.000

25.200

5.400

19.620

Płace urzędn. i robotników 890.000 Podatki Węgle Kości

Kamień wapienny Papier Szpagat

Płótna i worki Asekuracya Przesyłki

Fabryki machin i rzemieśl.

Łój, nafta, miotły i t. d.

Nasienie Nawóz Prowizya

Procenta i amortyzacya Utrzymanie inwentarza Kwas solny

150.000

100.000

350.000

200.000

260.000

323.400

1,601.000

620.000

100.000

63.600

180.000 5.400 118.800 ' 18.000

25.000

17.600

142.800

128.400

145,000

13.200

89.280

20.520

1.080

11.200

5.400

25.200

57.600

162.000

189.000

900

1.393.400

1.756.400

738.800 118.000

63.600

89.280

20-520

26.080

28.800 5.400

168.000

186.000

100.000

350.000

162.000

534.000

260.000

14.100

Razem

5 złr. I 450.000    900.000

złr.

Wziąwszy za podstawę wyżej podany skład surowca rafinować się mającego, t. j. w 100 częściach 94 cz. cukru i 3 cz. niecukru i 3 cz. wody więc = 6.75, zatem 94 — 6.75 = 87.25% otrzymać się mającego cukru białego odliczając straty manipulacyjne, niechaj bę- j dzie wraz z opakowaniem 86°/o wyrobu cukru i 12°/₀ melassy, j otrzymamy :

Reasumując wszystkie wydatki i dochody wynikające z przemysłu cukrowniczego, otrzymamy następujący kapitał obrotowy :

Z buraków

3X 45

100

= 1.35 popiołu X 5

Z surowego cukru Z rafinowania cukru

( dochód . . 2,300.000 ( rozchód . . 2,000.000 ( dochód . . 5,428.000 ( rozchód . . 6,400.000 ( dochód . . 7,578.000 ( rozchód . . 5,840.000

29,546.000 złr.

Wydatek na

Dochód

100 kl. c ukru

90.0U0

cetnarów

cukru

180.000

cetnarów

Wyszczegól

nienie

100 kl.

90.000 | 180.000 cetnarów i cetnarów

5 złr. 450.000

900.000

33 złr. 2,970.000

5,940.000

86% cukru a 48 złr.

41.28 3,715.200

7,430.400

12% melassy a 5 ct.

Zysk na papierze i szpagacie

0.6

0.22

54.000

19.800

108.000

39.600

38

3,420,000 6,840.000

42.10 3,789.000 7,578.000

Czysty zysk:

100 kilo

90.000

cetnarów

180.000

cetnarów

4.10 złr.

369.000

złr.

738.000

złr.

Przeszliśmy cały przebieg uprawy i przeróbki buraka | zh\ wykazując spodziewane zyski w każdej gałęzi t. j. w uprawie buraków, w fabryce surowego cukru i w rafineryi.

Dla lepszego przeglądu zestawiam tu czyste zyski, jak

Doliczając do tego kapitał zakładowy (10 cukrowni, 3 istniejące) siedmiu cukrowni na surowiec i dwóch rafineryi, razem 9 fabryk, każda po 500.000 złr. = 4,500.000 złr., będzie w pierwszym roku 34,046.000 złr. kapitału obrotowego,, a rocznego czystego zysku odnośnie do kapitału zakładowego 44%. Oprócz wszystkich tu wykazanych zysków mamy przy cukrownictwie jako uboczny produkt melassę, która znowu jako surowiec do otrzymania spirytusu, a w najnowszych czasach do odzyskania zawartego w niej cukru służy, a która jako opodatkowaniu ulegająca, nietylko państwu, ale i krajowi znaczne korzyści przynosi.

Przyjąwsz.y, jak wyżej z buraków 4°/₀, a z cukru surowego 12% melassy, otrzymamy 101.600 ctn. melassy, które i licząc cetnar po 5 złr. przedstawiają wartość 508.000 złr.

Przyjmując w 100 klg. melassy 48 klg. cukru, będzie j razem 48.768 cetnarów cukru = 24.384 ctn. spirytusu mniej i 10% jako w praktyce mniejszy wyrób, więc tylko 2,194.600 : kilo spirytusu = 276,519.600 litrów %.

Licząc 10.000 litrów % po 33,5 złr. więc dochód 926.340 ze spirytusu, 20.320 złr. z wywarów, razem 946.660 złr. Zestawiwszy dochód z rozchodem okaże się następujący

wynik :

następuje :

Wydatki

Dochód

Ogólny

Wyszczególnienie

czysty zysk Ï00H

kilo j buraka!

Wyszczególnienie

złr.

Wyszczególnienie

złr.

200.000

cetnarów

2,000.000

cetnarów

Przy uprawie buraków Przy surowym cukrze Przy rafineryi cukru .

lient.

51 , 36.9„

22.000

102.800

73.800

220.000

1,028.000

738.000

101.600 cetnar. melassy

a 5 złr.    508.000

101.600 c. a 3 złr., wszelkie wydatki i podatek j 304.800

IT12.8OO

276,519.600 litrów % spirytusu

Wywary

946.660

20.320

Razem .

98.9ct.

198.600 j 1,986.000

(J) Cena surowego cukru.

966.980

Czyli ogólny kapital obrotowy przy melassie 1,779.780 złr., a czysty zysk 154.180 złr.

Licząc jako kapitał zakładowy, potrzebny do urządzenia

31

gorzelni, mêlasse w wyż wymienionej ilości przerabiającej — j motywy niszczą tory, a utrzymanie ich pochłania znaczne

sumy.

na 500.000 złr. okaże się nadwyżka 31°/₀.

Zestawiwszy wszystkie dane, będzie kapitału obrotowego 35,825.780 złr. a czystego zysku 2,140.180 złr.

W powyższych liczbach przedstawia się przyszłość prze- j (okrągło 15 kilometrów na godzinę) odpowiada zupełnie pomysłu cukrowniczego w Galicyi

Doświadczenie poucza, że lokomotywa, która poruszać może pociąg ważący 400 tonu z chyżością 4 m. na sekundę

O lokomotywach

przeznaczonych do służby stacyjnej na dworcach dróg żelaznych

napisał

Roman Gostkowski.

trzebom służby stacyjnej.

Chodzi więc o obliczenie pracy mechanicznej potrzebnej do poruszania pociągu ważącego 400 tonu z chyżością 4 m. na sekundę. Na każdą tonnę ciężaru potrzeba siły pociągowej

C²

4 + ^ kilogramów, ażeby pociąg utrzymać w chyżości e

metrów na sekundę. W niniejszym przypadku potrzeba więc

16

na każdą tonnę ciężaru 4 -f-    = 4’3 kilogramów, w cało-

ści więc, siły 4*3 X 400 — 1720 kilogramów, — okrągło 1800 kilogramów.

Opór, jakiego doznają koła popędowe lokomotywy na szynach, czyli tak zwana adhezya, wynosi w najgorszym razie, a więc gdy szyny są śliskie lub mokre, 80 kilogramów na jedną tonnę ciężaru lokomotywy, spoczywającego na osiach kół popędowych.

Adhezya lokomotywy równać się musi co najmniej oporowi ruchu- pociągu, mamy przeto równanie 80 x = 1800 a ztąd x = 23 tonu jako ciężar lokomotywy.

Według przyjętych i obowiązujących norm dozwolonem jest obciążenie jednej osi lokomotywy 14 tonnami ; w mowie będąca lokomotywa otrzymałaby przeto tylko 2 osi sprzężone dźwigające cały ciężar lokomotywy.

Lokomotywie takiej odrębnego tendra dodawać nie potrzeba, bo mały zapas wody i paliwa, jakiego potrzebuje, na lokomotywie samej z łatwością umieścić można. Zapas ten może być bardzo nieznacznym, odnowić go bowiem można Pomimo, że służba stacyjna tak wielce się różni od służby ;    chwili na stacyi, bez znacznej straty czasu. Lokomo-

na linii otwartej, przecież nie zwracano do niedawna na róż- j ^ywa nie mająca odrębnego tendra, poruszać się będzie z je-nicę tę uwagi, jak świadczy okoliczność, że w Austryi uży- ; bakową łatwością wprzód i wstecz, a lokomotywy takie, wają przeważnie na stacyach tych samych lokomotyw, które j wiemy lokomotywami tendrowemi.

służą do prowadzenia pociągów.    ; Widzimy więc, że lokomotywa tendrowa odpowiada naj-

Nie zastanawiając się nad stosunkiem pracy mechani- j lepiej warunkom służby stacyjnej.

Belgia i Bawarya uznały, jak się zdaje najpierw użyte-

Pięćdziesięcioletnia praktyka ruchu kolejowego zrodziła tyle różnorodnych warunków, że obecne lokomotywy jednej i tej samej kategoryi wszystkim wymaganiom zadosyć uczynić już nie mogą.

Służba, którą lokomotywa pełni, zestawiając pociągi na stacyi, różni się wielce od służby, którą lokomotywa pełnić musi, gdy prowadzi pociągi na otwartej linii.

Od lokomotywy pełniącej służbę na stacyi, żądamy prze-dewszystkiem, aby poruszała się z jednakową pewnością wprzód i wstecz, aby miała odpowiednią siłę do poruszenia znacznej ilości wagonów, a nareszcie, aby postępując z małą chyżością nie niszczyła zwrotnic i krzyżownic ustawionych na stacyach.

Wcale odmienne spełnić ma zadanie lokomotywa prowadząca pociągi na linii otwartej. Tutaj żądamy w pierwszym rzędzie znacznej chyżości jazdy, następnie umieszczenie przy lokomotywie takiego zapasu paliwa i wody, któryby dozwalał przebywać znaczne odległości bez zasilania na przystankach itp.

zo-

cznej, -zużytkowanej na cele służby stacyjnej, do pracy poświęconej służbie przewozowej, utrzymywano jakoby pierwsza j ezność lokomotyw tendrowych dla celów służby stacyjnej; praca była tak mała cząstką drugiej, że nie opłaciłoby się j przy użyciu takich bowiem lokomotyw osiąga się oszczędności, na cele służby stacyjnej używać osobnych, umyślnie ku temu| które obliczyć można w przybliżeniu, jak następuje: celowi zbudowanych    lokomotyw.    j Przypuśćmy, że lokomotywa pełniąca służbę stacyjną

Że mniemanie    podobne jest    mylne, a    mianowicie,    że j wypoczywać musi co drugi dzień w celu oczyszczenia lub

służba stacyjna lokomotyw zasługuje na szczególniejszą uwagę, i uaprawek, to praeuje w roku 182 dni, a przyjmując na dobę to wynika już z tej uwagi, że praca, lokomotyw używanych j 12 godzin nieprzerwanej praey, trwa jej roczna praca 2184 na stacyach wynosi podług wykazów statystycznych ¹I₆ a czę- j godzin.

sto    nawet t/t część    pracy, zużytej    do    ruchu pociągów    na    linii |    Przyjmując dalej, że średnia ehyżość ruchu lokomotywy

stacyjnej wynosi tylko 2 m. na sekundę = 7*2 kilom, na Doświadczenie poucza, iż lokomotywy prowadzące pociągi j godzinę, (a nie 4 m. jak na wstępie wspomniano), to ubiega pospieszne, przebiegają dziennie 110 kilom.

otwartej.

90

lokomotywa stacyjna rocznie 15.725 kilometrów, którą to liczbę oznaczamy dla krótkości przez K.

osobowe, ciężarowe,

że więc 80 kilometrów uważać można za drogę średnią, którą | nosj więc K.T tonnkilometrów ; lokomotywy zaś zwykłej,

używanej jednak na cele służby stacyjnej, a ważącej Tt tonn, Na służbę stacyjną przypada ¹/₆—V₄ część tej pracy, j KTt tonnkilometrów — ztąd różnica pracy mechanicznej, czyli dla jednej lokomotywy 13—20 kilometrów dziennie.

Praca tak] znaczna zasługuje niezawodnie na to, aby ] kilometrów, wykonywaną była odpowiednio i z tego powodu zastanowić się nam wypada nad warunkami, jakie w tym względzie przepi- j wa£y średnio wraz z swym tendrem 50 tonn, machina zaś ten-suje ekonomia ruchu.

Przedewszystkiem żądamy, aby lokomotywa dla służby j przeto zaoszczędzamy, używając lokomotywy tendrowej, pracę stacyjnej była o ile możności najlżejszą, gdyż ciężkie loko- ! mechaniczną, która wynosi rocznie 440.000 tonnkilometrów.

lokomotywa na dobę przebywa.

50

Boczna praca lokomotywy stacyjnej ważącej T tonn, wy-

używając jednej lub drugiej lokomotywy (Tx—Tj.Kto\m-

Ponieważ lokomotywa używana do przewozu pociągów

drowa podług powyższego obliczenia waży tylko 23 tonn,

Statystyka poucza, Ż0 każde 220 toimkilometrów pracy jtkiem. Nie wątpimy zarazem, iż także nasi rolnicy i przemysłowcy mechanicznej kosztują na drogach żelaznych średnio jeden złr. j skorzystają ze sposobności, by się przypatrzyć owocom pracy i postępu

440000 • Pokrewneg⁰ Szlązka. Z naszej strony przesyłamy inicyatorom myśli zaoszczędzamy przeto na każdej lokomotywie rocznie    i będącej bardzo na czasie serdeczne „Szczęść Boże“.

rurvnrv i    • i    /    - i >    — WBeikos (Turcyi) z a w a 1 i ł y s i ę z powodu wadliwej!

= 2000 złr., tyle wiec, że za lat kilka wrócą sie koszta za-:,,    ...    , v    ,

’ J    ■ ’    . *    : budowy największe koszary o 400 oknach.

kupna lokomotywy służącej tylko na cele stacyjne.    — Kanał Panama. Izba reprezentantów północnej Ame-

Hrabia Czernin podaje jako typ lokomotyw tendro- i ryki uchwaliła ustawę na mocy której wydelegowano komisyę złożoną

wych, odpowiadających warunkom służby stacyjnej następujące !z inżynierów i oficerów marynarki, celem przestudyowania trasy dla

rozmiary-    : budowy kanału Panama mającego prowadzić przez Istmus tejże nazwy.

średnica koła popędowego 110 cm. średnica tłoka skok tłoka rozstaw osi

40 cm.

60 cm. 2-6 m.

powierzchnia ogrzewalna 75*76 □ m.

130 sztuk.

Literatura techniczna.

— Theorie und Berechnung der Bogenfach-iwerkträger ohne Scheitelgelenk. Mit Zahlenbeispielen. : Von Fr. Eugesser, Ingenieur. Berlin 1880.

Pod tym tytułem leży przed nami książka, z którą chcielibyśmy

ilość rur płomiennych

pi, . .    ....    .    .    .    ,    •    ,    : zapoznać czytelników. W pierwszym rozdziale rozwija autor naprzód

Stosunek bezpośredniejpowierzchni ogrzewalnej do po- ^ te01^ dźwigMÓ„ i„kowych 0 dw6cŁ przeguba* a „trzyL„e

wierzchni całkowitej wynosić powinien 1:1*7878; dla depo- | zawiłe wzory uproszczą, poświęcając dokładność matematyczną, Iłowania paliwa wystarcza przestrzeń 2-0—2*5 rn. sześć., zaś ; która w tym wypadku jest tylko łudzącą. W systemie bowiem tym miejsce na dwie tonny wody dla lokomotyw takich jest wy- j statycznie nieoznaczonym tkwi wiele powodów, dla których obliczenie

! dokładne nie jest moźliwem. Używając do obliczania prawideł : żystości, musimy wprowadzić w rachunek przekroje pojedyńczych czę-j ści dźwigara, których jeszcze nie znamy i spółczynnik sprężytości, zaprzeczonych korzyści mało jeszcze są rozpowszechnione, ; który jak wiemy nie jest liczbą zupełnie stałą i za który wstawiając Szukać należy przeważnie W tej okoliczności, Że lokomotywy, ; liczbę przeciętną tracimy dokładność, z jaką wzory nasze układaliśmy, nie mogące już pełnić służby na linii, a przecież jeszcze nie i Zresztą na ten rodzaj dźwigara wielki wpływ wywiera ciepłota poję-

zniszczone, pozostawać by musiały bez wszelkiego użytku, gdyby i dynczycłl ie^° części.

^ -iii l ii    : dniać różnice ciepłoty dla każdej części dźwigara, a ponieważ to nie-

służbe stacyma pełnie miały lokomotywy tendrowe.    , ,    *.    . J ,    ,    ,    \    . .    \ ,

¹    .    .    .    ,    .    : podobne, przyjmujemy, że podwyższenie ciepłoty jest stałe, a to przy-

Na kolejach, nie mających mchu ożywionego, wzgląd ; pUszcZenie jest nowem źródłem niedokładności. Eugesser przytacza powyższy może nawet jest uzasadniony, gdyż na takich kole- : przykład, w którym przyjmując podwyższenie ciepłoty w pasie górnym jach i służba stacyjna nie jest tak intensywną aby pochła- j — 20°, w kratownicy =30°, w pasie dolnym = 40°, otrzymujemy

niała całodzienną prace jednej lokomotywy. *    i Prawie dwa razF wi^ksz'ł wartość na wynikające ztąd ciśnienie po-

,T , i i i r. r i j. ' -u i , • ,    -, ziome, niż gdybyśmy przyjęli dla całego dźwigara t =; 40. Gdy jeszcze

Na drogach żelaznych zaś, na których ruch świata pul-i ,    ?    y    .    ,    , .    , .J , ,

®    J    J    r : zważymy, że filary i przyczółki me można uważać za zupełnie stałe,

suje, zatem pierwszoizęduych i handlem ożywionych, względy iazatem rozpiętość za zupełnie niezmienną i że połączenie w węzłach od-podobne nigdy miejsca mieć nie powinny, służbę przeto sta- i bywa się za pomocą nitów, gdy w rachunku przypuszczamy połącze-cyjną powinne pełnić tylko lokomotywy tendrowe.

starezające.

sprę-

Przyczyny, dla której maszyny tendrowe, pomimo nie- i

Chcąc liczyć dokładnie musielibyśmy uwzglę-

j nie zawiasowe, przyznać musimy z autorem, że zbyteczna dokładność ! wzorów jest niepotrzebną. Autor wyprowadza ztąd wniosek, że zgo-! dziwszy się już raz na jedynie tu możebne przybliżone obliczenie, mo-: żerny znacznie uprościć wzory i zrobić je sposobniejszemi do prakty-i cznego użytku. Musimy jednak zauważyć, że konstrukcyj takich, które — Petycya w sprawie udzielania a k a d e m i c ki c h i nie dozwalają dokładnego obliczenia nie powinniśmy używać wcale, stopni doktorskich na politechnikach. Wydział czytelni : bo chcąc mieć potrzebne bezpieczeństwo musimy niedokładność ra-technicznej w Wiedniu wniósł (16. marca r. b.) do Rady państwa pe- i chunków wynagrodzić zniżeniem spółczynnika wytizymałości a ztąd tycyę, w której po należytem umotywowaniu uprasza, aby szkoły po- j wynika marnotrawstwo materyału. Wprowadzeniem trzeciego przegubu litechniczne umocowano do udzielania stopni akademickich doktorskich j zapobiedz można tym wszystkim niedogodnościom i autor sam przyta-(a oraz i praw obywatelskich z tym stopniem połączonych) tym słu- ; cza Przy końcu książki, że ciężai własny dźwigara łukowego o trzech chaczom szkoły, którzy złożyli z dobrym postępem ścisły egzamin j przegubach jest o 15% mniejszy od własnego ciężaiu dźwigara o

dwóch przegubach. Twierdzenia tego jednak bliżej nie udowadnia.

W drugim rozdziale traktującym o siłach wewnętrznych i ozna-

Rozmaitości.

szkoły fachowej (Civil-Techniker).

W y s t a?w a przemysłowo-rolnicza w Cieszynie Staraniem towarzystwa technicznego w Cieszynie, oraz reprezentacyj I czaniu przekroju nie wprowadza autor kizywych wpływowych, pizez tamtejszej izby handlowej i towarzystwa gospodarczego odbędzie się i co ta część książki traci na ewidencyi. Autor podnosi tu słusznie w Cieszynie w dniach 5. do 19. września r. b. wystawa przemysłowo- ; konieczność obliczania na podstawie systemu ciężarów skupionych, po-rolnicza. Następujące działy będą na tej wystawie reprezentowane : i nieważ tu odpowiedni ciężar jednostajnie rozłożony, zależy nie tylko 1) gospodarstwo rolne i lasowe, ogrodnictwo i pszczelnictwo ; 2) gór-1 od odcinka części badanej, ale i od kształtu dźwigara, nictwo i hutnictwo; 3) wyroby metalowe i żelazne; 4) wyroby dre- i    Co do spółczynnika wytrzymałości trzyma się autor metody

wniane; 5) wyroby ze szkła, kamieni i gliny; 6) wyroby skórzane i kau-j L i p p o 1 d a , który pomimo doświadczeń Wöhle ra nie zwraca czukowe ; 7) wyrób papieru i prace graficzne ; 8) wyrób odzieży ; j zupełnie uwagi na powtarzanie się zmian w natężeniu, tylko 9) wyroby chemiczne; 10) instrumenta naukowe; 11) instrumenta mu- i na nagłą zmianę natężenia i liczy podług dość piostego wzoru zyczne ; 12) szkolnictwo ; 13) budownictwo i maszyny ; 14) dzieła i sztuki ; 15) środki pożywienia. Zgłosić się mogą z okazami rolnicy, ; gospodarze lasowi i przemysłowcy z księstwa szląskiego, a jeżeli miej-i sce na wystawie starczy, także przemysłowcy z innych prowincyj au- i na 1Q cm. Metoda ta prawdzie wygodna w praktyce, ale nie zgodna stryackich. Wszelkich wyjaśnień udziela komitet wystawy. Ożywiony | z doświadczeniami Wohl era. Autor, który już od razu zrzekł się ruch przemysłowy i ulepszone gospodarstwo rolne na Szlązku dają rę- i dokładności, zastosowuje tę metodę chyba tylko dla jej prostoty, kokojmię, iż krajowa wystawa zostanie uwieńczoną pomyślnym sku⁻ i    _Maksymilian Thullie._

_a

—K— ’ Przyczem au^or f oznacza przekrój, A minimum, B maksi-

mum

siły działającej, K współczynnik wytrzymałości 1200 kg.

Do dzisiejszego numeru załącza się jedną tablicę (nr. III.) i dodatek: materyały do słownika technicznego.

Treść: Sprawy Towarzystwa. — O wpływie techniki na cywilizacyę (dok.). — Znaczenie cukrownictwa w Galicyi. • O lokomotywach przeznaczonych do służby stacyjnej na dworcach dróg żelaznych. — Rozmaitości. — Literatura techniczna.

Nakładem Towarzystwa politechnicznego.

Z drukarni K. Pillera.

7-

i:

il

moèêm

SS

nsj!

h:

nn

fljF

^.T

-»i

rnn-Tte

tr

!: Ü

nn

;

: te:-,

ià

I

iiSÉ

Li.

r",.

»5?

!H

il

Tfrl

i*

I

Bfi

À

...

isb—

4f

L

:: : :■] iii

S:;;J

18 llj

iLJfi

—' .a

te

!#*

•r

J]i wiania. JT*1F. 1380.

fà V.

fiiSlü

Ifl

j.T73__i

•i—

^ 'eaecaman lüültk ^ir," ■, räueLja« ^tk

3——f

îm

':li

2Û

:n

==\

ZU:

..

HDJEKT KQNKUP\SOWH

pr/utulisko dla tearcow yi Jltueres.

Talhca Æ.

i|

*=>

X¹;

m

mlwStîSl

te

“5

saągEi

«*r/

EŚ

i=

!-

I»

np

-3

■??

Hü

«ü

tefei;

niîtîîîjïtîîî:

EZ

il

LU

P j

lite!

pi

>wt

iii

"TTiriiin

S!

_nH

frjj

53

IlL

ISlJiS

nsâs

i-

ma

l!t^’ t:Jg

uum

LftLj

iî3i}|Uf v^SS{

BfiHB

I S

Iflt^

SI

= u J;

ki

r:'

r*c

««•«WM F

- i£r

■ i!l|;:

iv.niniiiiiiiBI

“■ : :::: •"

&-'ÏJ

ük

si

Sk

tetei I

[i

'■■"«■itiiiii'ijla

il H

ÆStrro^ti

iii

[rfSnn

Ëfc*‘.=

iï

§T

[i

...

1--------ES

il

iilaai

r i I

hwmm:|

4    w'¹ m

te-

11

U:.

ni

iüüi

=S

te':!!::, i ' :,

(i

Ml. IBi'

i i    i

=SPS

t: ...

g!

ite

SS*

y®

^»y.-vwar

V i

~—r*vv-UM3E

^trSTÿ^,

'ani| |

.■g"¹**¹-* te r*

fm

te*»

ai

WUK

mi

ïjjin

T:;

■i

i»

BMWI®

É&é&

-I

-r-fl

-te:

i¹

'J

te

te

ii®

.T*v

T*»..«If .

~te»

Pasadr słowna .

^5W* À* Zoo .

•* 2fr> jÿauer.