Numer pojedynczy z przesyłką pocztową kosztuje 30 es.

Członkowie Tow. będą otrzymywali to pismo bezpłatnie.

Eedakcya, adminisfcracya i ekspedycya „Dźwigm- znajduje się przy ulicy Krasickich liczba 8.

ORGAN TOWARZYSTWA UKOŃCZONYCH TECHNIKÓW

W L LWOWIE.

Komitet redakcyjny składają panowie:

Karol Setti c. k. nadinżynier, Paweł Stwiertnia, inżynier - elew kolei Karola-Ludwika. Julian Zacharjewicz, rektor c. k. Szkoły Politechnicznej

i Dr. Władysław Zajączkowski, profesor c. k. Szkoły Politechnicznej.

Odpowiedzialny redaktor: LUDWIK RADWAŃSKI, autoryzowany inżynier cywilny.

L. 127.

L. 128.

rzystwa.

Sprawozdanie z posiedzenia Zarządu odbytego na dniu 16go października 1811.

Przewodniczący br. Gostkowski. Obecni pp. Goltental,

Jägermann, Kakowski, Karpuszko, Niedzielski, Radwański,

Stwiertnia, Szurek.

Protokół z posiedzenia odbytego na dniu 24. września b. r. zatwierdzono.

Członek Towarzystwa p. Antoni May oświadcza gotowość wykonywania rysunków dla „Dźwigni" bezpłatnie; Zarząd przyjmuje tę propozyę z uznaniem do wiadomości i będzie przy nadarzającej się sposobności korzystał.

P. Stwiertnia przedkłada przetłumaczony i odpowiednio zmieniony regulamin czynności Towarzystwa. Zarząd odsyła tłumaczenie celem przejrzenia napowrót do komisyi regulaminowej z poleceniem, by odpowiednią ilość egzemplarzy wydrukowano.

W celu pośredniczenia w wynajdowaniu zatrudnienia dla potrzebujących członków Towarzystwa ustanawia się | ski 1877. (Dar p. Kamieniobrodzkiego).

Sprawy Towarzystwa.

Ogłoszenie.

Pan Justyn Głowacki, inspektor kolei Leluchowskiej w Tarnowie, przyjął mandat na reprezentanta Towarzystwa, o czem się Szanownych członków uwiadamia.

Lwów, 19. listopada 1877.

Zarząd Towarzystwa.

Podziękowanie.

Panu Zygmuntowi Richtmanowi, obywatelowi tutejszemu składamy serdeczne podziękowanie za ofiarowanie 85 złr. na cele Towarzystwa, jakoteż Szanownym członkom Towarzystwa pp. A. Kamieniobrodzkiemu za złożenie 5 złr. na fundusz biblioteczny, W. Brodowiczowi i W. Wullemu za dzieła techniczne ofiarowane przez Nich bibliotece Towa-

Lwów, 19. listopada 1877.

Zarzaß Towarzystwa.

komitet informacyjny. W skład komitetu wchodzą pp. Jägermann i Radwański, trzeciego członka dobiorą sobie ci panowie, ewentualnie nawet z po za grona członków Towarzystwa. Ubiegający się o posady członkowie Towarzystwa przedłożą swoje prośby z odpowiedniemi załącznikami pre-zydyum Zarządu, które takowe komitetowi do załatwienia odstąpi. Przez komitet poleceni petenci wpisani zostaną w osobną księgę adresową, gdzie również uzdolnienie każdego z kandydatów do pewnego rodzaju robót wymienione będzie. Zarząd będzie więc mógł w każdym czasie polecić zdolnych pracowników do wszelkich robot technicznych.

Zarząd uchwala wystosować pismo do wszystkich zarządów kolejowych galicyjskich jakoteż do władz krajowych, w którem się zwróci uwagę tychże na istnienie komitetu informacyjnego z prośbą, by się w danym razie o polecenie, pracowników technicznych do Zarządu Towarzystwa udawały . Deputacya, w której skład wch odzą pp. Gostkowski i Jägermann doręczy to pismo za rządom kolejowym i władzom krajowym we Lwowie osobiście.

Inżynier Kucharzewski z Warszawy uprasza o nadesłanie statutów Towarzystwa i „Dźwigni" oświadczając także gotowość techników polskich w Królestwie Polskiem do wzięcia udziału w ogólnym zjeżdzie techników, który by się we Lwowie lub w Krakowie w roku przyszłym mógł odbyć. Towarzystwo nasze poruszyło myśl zjazdu techników już w pierwszym numerze czasopisma. Sekretarz 'Towarzystwa technicznego krakowskiego, p. Lindquist oświadczył ustnie, że Towarzystwo techniczne krakowskie zjazd techników bardzo gorliwie popierać będzie. Wobec tak ogólnego życzenia weźmie Towarzystwo nasze myśl tę pod rozwagę, i postawi odpowiednie wnioski w swoim czasie.

Biblioteka Towarzystwa.

Następujące dzieła ofiarowano bibliotece Towarzystwa: Die Baustyle bearbeitet 7on Busch, 1 u. 2 Theill868. (Dar p. Brodowicza.)

Zbiór szkiców taboru kolejowego, ułożył Józef Tuszyó-

kolegów.

Przyp. Bed.

A. O ciągu w ogólności.

Pierwsze doświadczenie (fig. 2.):

Nalewam do dolnej rury A wody chłodniejszej od zewnętrznego powietrza, górne boczne rurki ct c₂ zamykam a przed dolną c zapalam świeczkę ; ta pali się pionowo, jeżeli zaś do górnej rury B naleję ciepłej wody, rozgrzewa ona a tern samem rozrzedza powietrze w rurze, skutkiem czego otwartym dolnym otworem wpada zewnętrzne, wypycha je, i wciąga zarazem płomień świeczki do poziomej rury.

w rurze

Im większą jest różnica między temperaturą w ognisku zewnętrzną, tern szybszy i obfitszy dopływ zewnętrznego

Expectorationen über die Heranbildüng und Stellung der Ingenieure und Architekten überhaupt und über einige sociale Fragen der ausübenden Ingenieure und Architekten powietrza, tern ciąg silniejszy, a również jeżeli porównamy in Oesterreich insbesondere, von Wilhelm Wulle Ingenieur, słup rozgrzanego powietrza w kominie z odpowiednim zewnętrznym, do rurek komunikacyjnych, to ciąg tern silniejszy im komin wyższy.

Proces ten, tak prosty, natrafia w praktyce na wiele bardzo przeszkód spowodowanych materyałem użytym do budowy, wpływami zewnętrznemi klimatu, wiatrów, otoczenia itp., które wspomniony powyżej prof. Meidinger na udoskonalonym przez siebie przyrządzie doświadczalnym prof. Buffa w sposób jasny w formie doświadczeń przedstawił i zarazem podał środki zaradcze.

Aparat (fig. 1.) składa się z pionowej rurki blaszanej / naśladującej rurę ciągową komina, z ciężką podstawką, otoczonej jakby płaszczem drugą A B wierzchem otwartą ; przestrzeń między obu rurami przedstawia grubość ściau kominowych, którą wypełnia się w czasie doświadczeń wodą stosownej ciepłoty. Od rury środkowej f rozchodzą się poziome ramiona c cx c₂ niby uloty ognisk z klapami dla możliwego zamknięcia tychże; przed temi rurkami są lichtarzyki na świeczki zastępujące ogień f ma jeszcze u spodu poniżej

(Dar autora).

"CT'weigû.

dotyczące lny tominów i łomach mieszïalnycii *)

(z rysunkiem na tablicy IV.)

Kominy mają do spełnienia podwójne zadanie; głównem jest śeiągnienie potrzebnej ilości powietrza atmosferycznego do procesu spalenia odbywającego się w ognisku, tj. do zupełnego połączenia części składowych spałiwa z kwasorodem powietrza, a następnie wyprowadzenie produktów' lotnych spalenia na zewnątrz.

Pomimo jasnego zdefiniowania przeznaczenia kominów spotykamy w praktyce częste narzekania na wadliwe urządzenie tychże, a to z powodu, że procesa odbywające się w rurze kominowej i wpływy zewnętrzne nie są jeszeze dostatecznie zbadane.

umocowane

w piecach. Środkowa rura płaszcza A otwór z zasówką ft.

Do wyjaśnienia warunków dobrze urządzonych kominów' przyczynili się w ostatnich czasach głównie dr. H. Buff, profesor fizyki w Giessen (Gewerbeblatt für des Gross -herzogthum Hessen), siostrzeniec jego dr. H. Meidinger w Karlsruhe (Badische Gewerbeseitung 1867), dr. A. Wol-pert (Anleitung zur Verhütung des Rauches), dr. C. Hiiber, (Mittheilungen des Gewerbevereins zu Danzig) i inni, z których doświadczeniami zamierzam zaznajomić szanownych

Proces odbywający się w rurze kominowej nazywamy ogólnikowo ciągiem. Ciąg w kominie jest to wznoszący się prąd powietrza, zasilający kwasorodem płonący ogień na ognisku i sprowadzający dalszy przypływ zewnętrznego powietrza przez ognisko; a dzieje się to w sposób następujący:

Warstwa powietrza w rurze kominowej w ruch wprowadzona pozostawia po za sobą przestrzeń rozrzedzoną, którą niższa warstwa, dotychczas spokojna, zapełnia; dla równowagi zastępuje tę warstwę następna itd. W taki więc sposób wznoszące się warstwy wciągają zewnętrzne powietrze przez zrószt do pieca i powodują skutek zwany ciągiem.

W praktycznem zastosowaniu, ogień płonący w piecu znosi pierwotną równowagę warstw powietrza, bezpośrednio bowiem nad zrósztem rozgrzewa je, rozpręża i czyni Iżej-szem. Dla przywrócenia równowagi wstępuje zewnętrze powietrze pod zrószt, tam się rozgrzewa, następnie wznosi się stopniowo w kominie i wreszcie górnym wylotem uchodzi. Temperatura uchodzących dymów niższą jest od temperatury w ognisku skutkiem oziębienia się ich o ściany komina, lecz zawsze wyższą od zewnętrznego powietrza.

*) Artykuł niniejszy umieszczamy z powodu zawartych w nim nader interesujących doświadczeń, jednak z wadępnemi uwagami nie w zupełności się zgadzamy.

Kominy więc ciągną tylko wtedy, gdy ściany ich są ciepłe i zawierają słup eiepłego lżejszego powietrza, a ciąg tern silniejszy, im cieplejszy ten słup.

Drugie doświadczenie (fig, 3.):

Do aparatu w sposób powyższy ustawionego wlewam do górnej rury B wodę zimną ciepłoty przynajmniej o 10⁰ niższej od zewnętrznej ; woda oziębia powietrze f a to jako gatunkowo cięższe opada i wolnym otworem c wydyma, zwracając płomień świecy w stronę przeciwną. Tego samego doświadczamy, gdy komin zimny n. p. po nagłe m ociepleniu zewnętrznego powietrza, albo gdy słońce zbyt mocno ogrzewa dach a tern samem i otaczające powietrze. Wtedy niepodobna rozniecić ognia w piecach i te wydymają.

Trzecie doświadczenie (fig. 4.):

Jeżeli w rurze f wydymającej w opisany powyż sposób, otworzymy zasówkę dolną fx i zaświecimy w niej zapałkę, płomień świecy zwróci się natychmiast ku rurze a to z powodu, że zapałka wsunięta otworem fx rozgrzewa słup powietrza wewnątrz i ten jest silniej party od spodu aniżeli ciśnienie powietrza zewnętrznego z góry. Raz rozgrzane powietrze wewnątrz, rozgrzewa stopniowo i ściany rurki a emt

samem usuwa powody wydymauia. jeżeli po zamknięciu Gdy wszystkie trzy ogniska równocześnie się palą, to ciąg zasówki fv rurę fu góry przykryjemy ręką, to ciąg ustaje i w każdym doskonały ; podczas gdy ogień pali się tylko w jednym płomień świeczki zmieni swój kierunek na pionowy, a nako- piecu, należy inne szczelnie zamknąć by uniemożliwić dostęp nieć gdy rurę f znów odetkamy to płomień zwróci się chłodnego powietrza do komina.

stronę przeciwną od rurki. — Na podstawie powyższego    Siódme doświadczenie (fig. 9.) :

doświadczenia można zaradzić wydymaniom pieców spowodo- j    Zapalenie w piecu na piętrze może spowodować wydy

manym oziębieniem kominów, roznieciwszy u spodu komina ; manie z parterowego pieca, jak o tern przekonywa następu-płomień papierem lub słomą, a jeżeli dostęp do spodu ko- j jące doświadczenie:    ....

mina niemożebny, to należy urządzić przy piecu rurę ciągo- ¹ Do górnej części rurki nalewam ile można najzimmej-wą pomysłu urof. Meidingera (fig. 5.), a w tej po zdjęciu szej wody ; środkową rurkę ex zamykam, dolna otwarta a kapsli a rozniecać ogień i tą drogą komin rozgrzewać.    w górnej zapalam kopcącą świeczkę. Zimna woda oziębia

Przy tej sposobności pozwolę sobie zwrócić uwagę na j powietrze w ten sposób, że takowe stając się gatunkowo

doskonałość takiej rury do celów weutylacyi, gdyż tak rura jak kapsle mają korespondujące wycięcia, które ua siebie zesunięte umożliwiają ciąg powietrza pokojowego do komina, tegoż miejsce szczelinami drzwi i okien napływa ze-

a na wuętrzne świeże.

cięższem opada i pociąga za sobą dymy świeczki, które dolnym wylotem na zewnątrz wychodzą. Z tego widzimy, że proces palenia dokonywa się w piętrowym piecu, lecz ciąg odbywa się w odwrotuym kierunku i to tak długo, dopóki powietrze w kominie dostatecznie się nie rozgrzeje.

Ośme doświadczenie (fig. 10.):

B. Szkodliwość wspólnych kominów.    Do dolnej rury nalewam wody o 15° cieplejszej, a do

Czwarte doświadczenie (fig. 6.J:    górnej o 10« zimniejszej od zewnętrznego powietrza; górną

roz-

wane

kolwiek wzniesiony a najwyższy uderzający o wierzch rurki. Dowodzi to, że ciąg w piecach na wyższych piętrach jest słabszy, proces spalenia mniej dokładny aniżeli w dolnych, i że temu nie piece winne, jak zwykle przypuszczają, lecz użycie wspólnego komina dla kilku piątr.

Piąte doświadczenie {fig. 7.)-.

Rurę górną B napełniam wodą cieplejszą cokolwiek od boczną rurę zamykam, środkowa otwarta, do dolnej zas zewnętrznego powietrza, przed wszystkie 3 boczne rurki wstawiam kopcącą świeczkę. Ponieważ górna ^zęsć rury ustawiam świeczki w równej odległości i o równo długich oziębiona, powietrze opada, dymy zaś świeczki w rozgrzanej knotach, by płomień bvł równy, a zarazem tak, by wierzch części rury się wznoszą, lecz obydwa prądy stosunkowo za świeczek był w poziomie z dolną krawędzią rurek. Po za- słabe by przemódz się mogły i dymy środkową^ rurką^ paleniu świeczek spostrzegamy wszystkie płomienie skiero- chodzą się na zewnątrz. Wydymanie takie może trwać o-ku rurkom, lecz dolny całkiem poziomo, środkowy co- j syć długo, ponieważ rozgrzanie górnej części komina przez

napływające zewnętrzne powietrze, jak i dolne dymy bardzo

wolno postępuje.

Jeżeli zwęzimy górny wylot komina nadstawieniem rury w celu np. podwyższenia po nad sąsiednie dachy — a naszym aparacie nałożywszy na rurę przystawkę o

przy

mniejszym o połowę przekroju od rurki, to natychmiast płomień górny odwróci się, płomień środkowy będzie więcej pionowym a tylko dolny pozostanie niezmieniony. Dowodzi to, że zmniejszony wylot nie może pomieścić dwoma dol-nemi rurkami dochodzącego powietrza i takowe górną wy-

Wyszczególnione doświadczenia uczą jak szkodliwemi a nawet niebezpiecznemi są wspólne dla kilku piątr kominy, tern niebezpieczniejszemu, że palący w piecu nie wie nawet, źe w drugim wydyma. Złemu temu zaradzają w części odpowiednio konstruowane pokrywy ssące np, A. Wolperta, lecz nie usuwają radykalnie przyczyny, dla tego obowiązkiem jest budującego unikać użycia wspólnych kominów dla ognisk po nad sobą.

C. Wpływ wiatru na ciąg w kominach.

rur

Przy następnych doświadczeniach nalewa się do obydwu A, B zimnej wody, a świeczki ustawia się nie zbyt blizko otworów bocznych rurek.

dyma.

Szóste doświadczenie {fig. 8.j:

Jeżeli w tak samo zestawionym aparacie dolne dwie rurki zamkniemy, a tylko przed górną świeczkę zapalimy, to pomimo nadstawki okaże się ciąg doskonały, a płomień świecy prawie poziomo ku rurce skierowany. W tern mamy dowód, że nie niski komin wpływa na zły ciąg w piecach piątr górnych, ale użycie wspólnych kominów. Doświadczenie uczy, że komin 3 do 4 metrów wysoki wystarcza do dobrego ciągu w zwykłych naszych piecach, a tę wysokość w każdym mamy budynku, jako też, że komin może być dowolnie głęboki (do piwnic dla czyszczenia z sadzy) byleby nie miał dołem żadnych otworów.

Gdy w jednem z piątr 2 lub 3 dymy wpuszczamy do tego samego komina, to przeszkadzają one sobie wzajemnie, lecz w tak słabym stopniu, że to szkodliwie nie oddziaływa.

Dziewiąte doświadczenie :

w ru-

Przed jedną z rurek zapalam świeczkę. Z przyczyny oziębienia komina i ciągu przeciwnego , jakeśmy poprzednio widzieli, płomień jej zwróci się w przeciwną stronę, lecz gdy rurę ciągową f przykryjemy szczelnie kapeluszem i nagle go podniesiemy, to płomień świeczki zwróci się natychmiast do rury, a jeżeli wszystkie 3 świeczki będą zapalone, to najwyższa bedzie najsilniej wciągniętą wręcz przeciwnie niż w powyższych doświadczeniach, a to z przyczyny, że nagle podniesiony kapelusz powoduje rozrzedzenie powietrza rze, zmniejsza znacznie jego prężenie i sprowadza nagły dopływ zewnętrznego powietrza otwartemi rurkami, a z nim i płomienie świeczek zapalonych, najsilniej z otworów najbliższych rozrzedzenia a zatem najwyższych.

W opisanem doświadczeniu odbywa się właściwy proces ssania, a osiągnięty skutek jest przeciwnym temu,

jak widzieliśmy przy zwyczajnym ciągu wspólnych kominów, co dowodzi, że zwykły ciąg w kominach nie odbywa się w skutek ssania, jakto powszechnie mniemano.

Rozgrzane powietrze staje się lżejszem, ciśnienie jego ku dołowi się zmniejszą, lecz nie traci nic na swej prężności, gdy przeciwnie skutkiem rozgrzania rozrzedzone powietrze jest nietylko lżejszem, lecz zmniejsza się jego prężność, przewaga więc zewnętrznego powietrza staje się znaczniejsza i dopływ jego silniejszy.

Im słup rozgrzanego powietrza wyższy, tern znaczniejsza przewaga zewnętrznego, dla tego też najsilniej dopływa ono najniższemi otworami, co widzimy w kominach. W na-szem obecnem doświadczeniu najsilniejszy dopływ zewnętrznego powietrza odbywa się z miejsc najbliższych tego roz- ⁰ ścianę, zgęszcza się i rozchodzi wzdłuż tejże, prąd pionowy z pierwotnym poziomym wytwarza prąd łukowy po | nad wylotem rury i ten działa ssąco na powietrze w rurze

rzedzenia a zatem z najwyższej rurki.

Dziesiąte doświadczenie (fig. 11.) :

Dolnym otworem rury ciągowej f wstawiam kolanko- się znajdujące. Że tego rodzaju rozkład prądów w rzeczy wą rurkę tak, by przewyższyła najniższą boczną c, a dmu- samej następuje, przekonać się można stanąwszy na moście chnąwszy w tę rurkę spostrzegamy, że najniższy płomień silnie wciągnięty, a obydwa wyższe w przeciwną stronę wyparte wdmuchniętem powietrzem. Z tego widzimy, że powyżej wylotu ustawionej rurki tworzy się znaczna przewaga ciśnienia, wewnętrznego powietrza i to rozchodzi się wolne-mi otworami na zewnątrz, a zatem procesu ciągowego w kominach nie można wytłumaczyć ciśnieniem mechani-cznem dolnych warstw powietrza ; następnie, poniżej i po bokach wylotu ustawionej rurki jest stosunkowo rzadsze powietrze i działa ssąco, wciągając poniższe spokojne warstwy; wdymane zatem rurką powietrze działa podobnie jak tłok w pompie i na tej zasadzie polega silny ciąg w kominach lokomotyw, do których jak wiadomo wpuszcza się zużytą parę z cylindrów.

Jedenaste doświadczenie:

Taki sam rezultat spostrzeżemy, gdy w bliskości dmuchawki ustawimy palącą świeczkę; płomień świeczki nachyli się ku dmuchawce, gdy jednak świeczka będzie dalej ustawioną to płomień niespokojny, widocznie prądem wiatru poruszony.

Dwunaste doświadczenie {fig. 12.) :

Na krawędzi wylotu rury ciągowej ustawiam dmuchawkę poziomo : po wdmuchnięciu zwraca się płomień świeczki przy jednej z bocznych rurek ustawionej w stronę przeciwną, w skutek zgęszczenia chwilowego u wylotu rury ciągowej spowodowanego dmuchnięciem.

Trzynaste doświadczenie (fig. 13.):

Na wylocie rury układam poziomy blat z dziurą, co nam naśladuje wylot komina w powierzchni dachu; poziomy prąd powietrza z dmuchawki spowadzi ten sam co w po-przedniem doświadczeniu skutek, t. j. wydymanie.

Czternaste doświadczenie (fig. 14.) :

Jeżeli dmuchawkę, na krawrędzi rury ciągowej opartą, pochylimy i dmuchać będziemy do góry, natychmiast okaże się skutek ssania i płomyk świeczki zwróci się ku rurce.

Piętnaste doświadczenie (fig. 16.):

Jeżeli skierujemy dmuchawkę na ścianę rury ciągowej f poniżej wylotu, to prąd uderzając o ścianę sprowadza znaczne zgęszczenie powietrza, które rozchodząc się na dół i

do góry działa ssąco na powietrze we wnętrzu rury, skutkiem czego płomień świecy silnie wciągnięty zostaje do rury.

Szesnaste doświadczenie {fig. 16.) :

Jeżeli znów przy tym samym prądzie wiatru zaopatrzymy wylot rury ciągowej wystającym na zewnątrz pierścieniem, to powietrze rozpościerające się do góry znajduje opór na tym pierścieniu i ssąco nie działa, a płomień świeczki spokojny.

Siedmnaste doświadczenie (fig. 17.):

Grdy dmuchawkę ustawimy w odległości 30 cm. od rury ciągowej poziomo i dmiemy, świeczka nasza pali się silnie a płomień jej wciągnięty do rury. Zjawisko to tłumaczy się w ten sposób : poziomy prąd powietrza uderzając

o pełnych baryerach przeciw wiatrowi: bezpośrednio nad baryerą nie czuje się wcale przeciągu a dopiero podniósłszy rękę do góry, zauważymy silny prąd przerzuconego wiatru* Ośmnaste doświadczenie {fig. 18.) :

Jeżeli przy powyższem doświadczeniu przykryjemy wylot pierścieniem na zewnątrz wystającym, otrzymamy skutek wprost przeciwny: płomień świeczki zwróci się w przeciwną stronę. Pierścień wystający zatrzymuje wznoszący się prąd powietrza, i tylko pierwotny poziomy kierunek działa szkodliwie, jakeśmy to w poprzednich doświadczeniach widzieli. Z doświadczenia 17. i 18. wynika, że w poziomym kierunku działające wiatry ułatwiają ciąg kominów, gdy ściany zewnętrzne tychże są pionowe, a jeżeli chcemy ozdabiać kominy, to konieczne w takim razie gzymsy powinne być przynajmniej 30 cm. poniżej wylotu.

Dziewiętnaste doświadczenie :

Skutek opisany w 17. doświadczeniu osiągniemy, gdy dmuchawkę ustawimy powyż wylotu rury ciągowej z pochyleniem najwyżej 30° (fig. 19.), jeżeli bowiem pochylenie , znaczniejsze to prąd wiatru wpada do rury i tamuje przeciąg. Dla zapobieżenia wpadaniu wiatrów do komina daje się po nad wylotem {fig. 20.) poziome denko cd w pewnej odległości ae; denko to nietylko zabezpiecza od wpadania wiatrów, lecz odbijając je działa ssąco napowietrzę w rurze i ułatwia ciąg komina a nadto zabezpiecza od deszczu, który sprowadza zamoczenie, a tern samem oziębienie ścian komina, o ile szkodliwe, widzieliśmy powyżej. Najwłaściwszy stosunek wymiarów jest następujący cd = 2ab ae = ¹l₂ab.

Szkodliwy wpływ wiatrów na ciąg w kominach wywołał bardzo wiele konstrukcyj przykryw, więcej lub mniej skomplikowanych, więcej lub mniej skutecznych (fig. 21.), a które prostego denka powyżej opisanego w niczem nie

przewyższają.

Jedynie pokrywa konstrukcyi prof. Wolperta (Rauch und Luftsauger) według fig. 22. znalazła powszechniejsze zastosowanie, a ma tę wyższość nad zwykłem denkiem, że żaden wiatr chociażby wyłącznie otworami a at lub b bt wpadający, ciągu nie tylko nie tamuje ale skutek ssący wywiera, podczas gdy wiatr wpadający między denko a wylot

TalilictLTT.

frf

l\

BUDOWA KOMINÓW

Tj

W BOMACH MIESZKALNYCH

ar

AA

rb

Tl g. 1Z.

Tig.i 3.

Is

Tig.T/.

Tig.1b

przez

Mich ata, Zajączkowskiego "budowniczego w Tarnowie.

Tig.1&

n₃.n.

r\

AC

tf

r*

CA

AI

bd

c*

rr

Zb ~ICuvn\Ttâ.

CÖ

AA

N»!

Ar

1 T>,

hrri

Tig.i.

JrA

i-°r

Tùg. Z.

Tig.3..

ft %•*

Crv

Cl

CZJ

Tif

!*•

A

-i i-i__

{*-

3^-

Tig.ib.

Tig.n

'A.

Tig. 10.

Tig. Zi.

I Te g. II.

IH

JA

P»

Ce

'a

La

Ai

rP

Ai

Ct

LK

II

A-i

Ar

ni

Tl g. 6.

Tl g. Z.

C.

Kg. Z.

c.

Tig. 9.

h [P

’S

r-*

»«a»S3Ł;

Ttg.-iO.

"A!

Tig.11.

C.oj

<f -—

V <-----

N.

j!

Tig.lA.

As

AS

r\

r r r

Tig.ZS.

| A*⁶-

»

= V⁴?²¹

nie waż ¹/iTtl)² = 24

Z tego widzimy, że 6 cali średnicy komina wystarcza dla jednego ogniska, a ponieważ powierzchnie przekrojów mają się do siebie jak kwadraty ich średnic, więc dla czte-

n

wystarcza 2 X 6 = 12 średnicy, a

wnętrznego oziębienia.

poziomo, szkodliwie działa. Taki kierunek wiatru bywa wyjątkowy więc też nasze denko w ogóle wystarcza, a jako najprostszy i najtańszy przyrząd winien być powszechnie

używanym.

Dwudzieste doświadczenie:

Aparatem naszym skontrolować można łatwo skuteczność projektowanych pokryw kominowych i gdyby wynalazcy zrobili wprzód próbę na modelu, mniej by doznali i spowodowali zawodów.

Weźmy dla przykładu pokrywę kominów fabrycznych (pomysłu francuskiego), złożoną z 2 pod kątem prostym krzyżujących się blach piramidalnie ściętych {fig. 23./, konstruktor sądził, że wiatr uderzając o ściany pokrywy sprowadza w jednej połowie komina częściowe zgęszczenie, a w drugiej rozrzedzenie powietrza ze skutkiem ssącym; tymczasem nasze doświadczenie uczy, że takie pokrywy powodują zgęszczenie w całym kominie i tamują ciąg.

Jeżeli wyloty kominów znajdują się w bliskości ścian wyższych, i wiatr o te ściany uderza, powoduje miejscowe zgęszczenie powietrza, które znajdując w kominach słaby opór, ciśnie na nie i tamuje ciąg, to żadne przykrywy temu nie zaradzą i jedynie oddalenium wylotów na 2—3 metr. wydymaniu zaradzić można. Gdy zaś wyloty kominów są poniżej szczytów dachowych, należy je podnieść o tyle, by szczyt przewyższały (fig. 24.J. Jeżeli nakoniec komin otoczony wysokiemi budynkami np. w zamkniętem podwórzu (fig. 25.) wtedy żadnej nie ma aa dymienie rady, chyba podnieść komin po nad najwyższy z otaczających budynków.

Opisany aparat doświadczalny prof. Meidingera nabyć można wraz z przystawkami za cenę 10 mark u blacharza p. Schlebach w Karlsruhe.

Na ciąg w kominach wpływają także jego wymiary, dlatego pozwalamy sobie dodać kilka dotyczących uwag A. Wolperta.

Wymiary kominów.

Wysokość: Wspomnieliśmy powyżej, że im komin wyższy tern ciąg silniejszy, lecz ciąg nie wzrasta w stosunku prostym zwiększającej się wysokości lecz w stosunku pierwiastków z tej wysokości, a to z przyczyny stopniowego ochładzania się dymów, mechanicznego tarcia itp.

Te powody ograniczają wysokość kominów, albowiem dymy opuszczające komin powinue być cieplejsze od zewnętrznego powietrza, w razie bowiem zrównania temperatury przy maximum wysokości następuje równowaga, a zatem brak warunków ciągu, jeżeli zaś dymy chłodniejsze, to będą opadały i szkodliwie działały.

Przekrój: Ilość wyprowadzić się mających dymów jest wiadomą, gdy wiemy z ilu ognisk pochodzi, a zależy nam na najszybszem wyprowadzeniu go; ponieważ zaś ilość jest produktem z przekroju i chyżości przepływu, więc na podstawie powyższych danych wypada nadawać kominom jak najmniejszy przekrój, a zatem przekrój komina winien się równać sumie przekrojów rur dopływowych z pojedyńczych ognisk.

Ze względu jednak na tarcie o ściany, które rośnie w stosunku kwadratów chyżości, konieczną jest większa powierzchnia przekroju od powyżej podanej, ale tylko o tyle, o ile ją uchodzące dymy wypełnić mogą. Nadaje się zatem przekrój komina równy podwójnej sumie przekrojów poje-dyńczych rur dopływowych. W naszych stosunkach, przy uwzględnieniu roboty i materyałów używanych do budowy

„D

pieców i kuchen, mierzy przekrój rury dopływowej 12 —,

"□

komin zatem powinien mierzyć 24— a jego średnica, po-

— = 6 cali.

reeh ognisk 4 X 24 ze względu, że tarcie zmniejsza się z wzrostem przekroju,

n

więc do komina 12 średnicy mającego, moźnaby wpuścić 5 a nawet 6 ognisk.

Jeżeli przekrój 96 — komina pomieści dymy z 5 do 6 ognisk, — a spotykamy w praktyce kominy mierzące

n    /id

20 X 20 = 400— i więcej dla jednego lub dwóch ognisk, nic więc dziwnego, że kominy takie wydymają.

Materyał do budowy kominów.

Przy wyborze materyałów należy głównie uwzględnić :

1)    aby był złym przewodnikiem ciepła,

2)    aby był tanim,

3)    aby był jak najmniej porowatym.

Pierwszy wzgląd udowodniają poprzednie doświadczenia; do drugiego zmusza potrzeba, lecz na porowatość ścian komina lubo bardzo szkodliwą, mało dotąd zwracano uwagi. W ściany porowate komina, a tern samem w ściany mieszkań wsiąka wilgoć kominowa, rozszerzająca przykrą woń, a następnie przy znaczniejszem rozrzedzeniu powietrza w kominie a do tego silnym wietrze, wciska się zewnętrzne powietrze szczelinami do komina, studzi go i ciągowi przeszkadza. Z tego powodu zwykłe cegły nie są dobre ; najod-powiedniej używać tam, gdzie punkt 2) pozwala kominów z rur glinianych wewnątrz polewanych, w murze osadzonych (fig. 26).

Wolny odstęp między rurą glinianą a murowaną wypełnia się popiołem, przez co zabezpiecza się ją od ze-

Michal Zajączkowski budowniczy w Tarnowie.

ÜE? O Or -bi

projektowanych w północno-wschodniej Galicyi sieci drugorzędnych kolei żelaznych o normalnej szerokości torów.

opracowany przez

HENRYKA SPALKIEGO

nadinżyniera kolei Karola Ludwika.

(Ciąg dalszy.)

Ponieważ galicyjscy mieszkańcy nasi (w szczególności właściciele mniejszych posiadłości) trudniąc się wyłącznie

gospodarstwem rolniczem nie zajmują się innym korzystnym przemysłem, przeto wedle powyższego zestawienia stoi kon-sumcya prawie w jednym i tym samym stosunku do produkcyi.

Jeżeli jednak pomimo tego zważymy, że w okolicach tych przeważna część użytecznej roli stanowi własność większych właścicieli ziemskich, którzy ją wzorowo uprawiają, co przy znacznym wywozie płodów niepomiernych dochodów im. przysparza, natenczas liczyć można na jednego mieszkańca 3 mierzyce żyta rocznie spożytego, a to tern pewniej , gdy ziemniaki, kapusta i owoce strączkowe stanowią przeważnie pożywienie naszego włościanina, a których w po-wyższem zestawieniu nie u-względniono. — Dlatego stanowi się dla okręgów, drugo-rzędnemi kolejami, przeciętych spożyć się mający ekwiwalent żyta na 1,500.000 mierzyć austr.

Tabela III.

Zestawienie dochodów z ruchu osobowego i towarowego na przestrzeni Podzamcze-Brody (linii kolejowej Karola-Ludwika) w czasie od roku 1869 do roku 1873 (włącznie), wedle którego spodziewane dochody z ruchu na projektowanych galicyjskich kolejach

drugorzędnych ocenić można.

a) Buch wewnętrzny i ruch bezpośredni .spowodowany zetknięciem się z ko ejami

sasiedniemi.

Buch osób

Buch towarowy

Stacya

Bok

Liczba

Kwota

pieniężna

Waga

Kwota

pieniężna

złr.

kr.

cetn.

złr.

kr.

Uwaga

Podzamcze . Barszczowice Zadwórze Krasne -    .

Bazem . .

Bazem .

18 6 9

18 7 0

42595

39 i 8

4346

9310

5358

3244

19573

88344

85386

7868

10768

17267

10540

7214

41690

2744 : 65 1054 ! 79 21401 ! 04

87738

5667

10456

10649

6743

3355

119999

14907 ! 32 1112 ! 23

2203 ! 84 w i æqo ftd. ^ czasie

1331 ! 19 sześciomie-746 ! 79 43174 i 88

siecznego

ruchu

kolejowego

64962 46    244607

65156 I 89

262525

17433

57065

50791

21118

22028

786579

ea*

180333    135496 ! 10    1313539

61Î661

89

te

o

Pozostaje przeto do wywozu z tych okręgów 800.000 mierzyć ekwiwalentu żyta, czyli 670.000 cetnarów wied. względnie 240.000 cetn. dla linij kolejowych a i a¹.

Przechodząc do Zakładów gospodarezo-rolniczych i przemysłowych , których produkta surowe i obrobione wszystkie lub przynajmniej po większej części kolejami wicynalnemi będą musiały być przewożone, jako takowe wymienić należy następujące :

a)    Młyny parowe w Opulsku, Sokalu, Kłodzienku, Sie-bieczowie, w Bełżcu i Kamionce Strumiłowej,

b)    Parowa piekarnia sucharów w Sokalu,

c)    Papiernie w Rudzie Wróblewskiej, w Mostach małych i Niemirowie,

d)    Fabryki fajansów i towarów glinianych w Grlió-sku, Siedliskach, w Poty-liczu i Lubyczy.

Podzamcze . Barszczowice 7 adwórze Krasne . . Ożydów . . Zabłotce .    .

Brody .    .    .

Bazem . .

Podzamcze .

Barszczowice

Zadwórze

Krasne

Ożydów .

Zabłotce .

Brody

Bazem

Podzamcze . Barszczowice Zadwórze Krasne .    .

Ożydów . . Zabłotce .    .

Brody . . .

Bazem . .

Ogółem .

18 7 1

18 7 2

18 7 3

W przecięciu przez 1 rok

94343

7688

91716

10613

20583

14374

9670

47376

2161

4924

10269

8303

3368

55802

47    436530

04    18904

34576 74    51420

68382 48462 45    1076705

28

24

76

830498 ! 54

1—4

05

C£>

GO

1 ®

ÖD

» ?!

5

304643

112898

9450

14293

33605

18161

10750

56658

255825

115594

9964

16000

32079

11126

85532

23319

293614

1023163

227370

136545 ! 98    1334939

941256 46

105802 ! 20 2727 ' 87 588 i ! 14 21025    78

688498

26196

43356

41710

60463

07431

824288

44629

4942

201479 75    1741942

124505

3045

6432

17408

11552

3375

71447

70    552882

53    19166

54674 70    74806

19292 56939 01    1829127

90

86

02

'ö S

o ®

£ % CQ 33

1    CS* » M

O

2    o

46    3 »

3    N 1 A * S

38

540285 48

237767 72    2606886    667026 68

816252 i Ol 7545953    2825387

181389    33    1676878

627863

te ©

•O N

te

.3

40

86

e)    Huty szklanne w Miłkowicach i Sielcach,

f)    Fabryki terpentyny, mazi, smarowidła do wozów, oraz weglarki w Miłkowicach, Łukawicach i Lubyczy,

g)    Kopalnie węgla brunatnego w Żółkwi, Skwarzawie, Grlińsku, Budzie magierowskiej, w Potyliczu, Bawię i Kamionce.

Oprócz powyższych Zakładów istnieje jeszcze w ożywionym ruchu będących 21 browarów i

64 gorzelû, w których znaczna, regularnie zmieniająca się ilość bydła się tuczy, a którą na 6.000 do 8.000 sztuk w przecięciu obliczyć można.

Jakkolwiek powyższe daty posłużyć mogą do dostatecznego poglądu ua obecne stosunki produkcyjne i stan interesów w północno-wschodnich powiatach Galicyi, nie można jednakże z takowych osądzić, jaki wpływ na ruch kolejowy w swoim czasie wywrzeć będą mogły. Dlatego dołącza się tutaj, w tabeli III. (str. 30 i 31), zestawienie wyników ruchu na stacyach kolei Karola- Ludwika pomiędzy Podzam-a Brodami, których ogólne, lokalne, gospodarcze, prze-

czem

mysłowe i topograficzne położenie i stosunki uważać można jako identyczne z położeniem i stosunkami tych okolic, które projektowane koleje drugorzędne przerzynają.

Chcąc wypośredniczyć spodziewany ruch osobowy i towarowy, a względnie wynikającą z tegoż wartość pieniężną dla projektowań) ch galicyjskich kolei drugorzędnych, a mianowicie na liniach Krasne- względnie Kutkorz-Sokal i Kamion-

b) Ruch w transporcie przewozowym (Durchgangsverkehr)

Linie kolejowe

Wzdłuż całej linii Karola-Ludwika pomiędzy: koleją północną a kijowską „ '    „    odesską

n    „    lwowsko-czern

jasską

koleją węgiersko-galicyjska a inoemi kolejami

w obu kierunkach

w roku 1872.

Ruch towarowy

Waga

cetnarach

1,458.742

Dochód

w

pieniądzach złr. kr.

Uwaga

przez Kraków-Brody

1,891.350

Podwoło-

czyska

ka Strumiłowa-Stojanów do granicy rosyjskiej (razem 16’₉ mii czyli 127’₈3 kilometrów) zważyć jeszcze należy, że na składy stacyj granicznych w Sto-janowie, Warężu a ewentualnie w Sokalu napływa z pogranicznego, pod względem rolai-czo-gospodarczym nader produktywnego Wołynia rosyjskiego każdego roku około 700.000 cetnarów rozmaitych gatunków

zboża, 600.000 stóp sześciennych drzewa okrętowego i budulcowego, 4.000 sztuk bydła rogatego i 21.000 sztuk nierogacizny celem dalszego transportu koleją. —• Następnie uwzględnić także należy, że na projektowanych liniach nie ma takich stacyj, któreby w najbliższej przyszłości co do ożywionego ruchu z stacyami Podzamcze i Brody konkurować, albo też widoki jednakowego ruchu przedstawiać mogły. — Z tych tedy względów przyjmuje się:

a)    w wewnętrznym i bezpośrednim związku z przytyka-    suma

jącą koleją, ruch osobowy w </s części dla Podzamcza, j    °milach „ na jedllą milę (126.057 Cetn. towarów

a w połowie dla Brodów, ruch towarowy zas w ⁷/n częściach dla obu stacyj co do ilości, a w V3 części co do wartości pieniężnej,

b)    ruch przewozowy zaś w ³/₄ częściaeh co do ilości i wartości pieniężnej.

Obliczony w ten sposób dla ll*₃o mil przeciętny dochód uważanym być ma jako przeciętny zredukowany do-

Dla linii z Krakowa do Brodów można z wszelką pewnością z powyższych danych t/₃ część przyjąć, a więc .

Dla linii z Podzamcza do Brodów tę samą ilość towarów przewozowych, lecz tylko w ‘ ¹/₅₇ stosunku milowym co do dochodu pieniężnego a więc

486.247

486.247

Lwów

83

nieznaczny

463.783    44

90.000

Rok 1872 przyjąć można jako normalny rok przeciętny z powoda, że w roku tym połączenie z koleją kijowską w Radziwiłłowie jeszcze nie istniało.

1,059.761 cetnarów towarów w ruchu wewnętrznym i bezpośrednim

364.685 cetnarów towarów w ruchu przewozowym

razem 1,424.446 cetnarów towarów czyniących

132.712 osób co czyni

11.744 osób) kwota 36.119 złr. w. a.

316.343 złr. 91.790 „

408.132 złr.

chód.

Z tego co dopiero powiedziano, wypada więc średni dochód z 4ł/₂ - letniego ruchu, z opuszczeniem dochodów z transportów wojskowych, pakunków podróżnych i przesyłek pospiesznych, jak niemniej z przewozu osób przejeżdżających, na jeden rok:

A ponieważ jak już na wstępie wspomniono długość projektowanych galicyjskich kolei drugorzędnych w najbliższej przyszłości budować się mających wynosi 16'₉ mil, przeto przy jednakowych stosunkach spodziewać się z nich należy niezaprzeczenie 610.392 złr. dochodu, przy potrzebnym w tym celu przewozie

126057 X 16.9 = 2,130.363 cetnarów towarów i 198.473 osób.

11.744 X 16 9 ==

(Dokoń. nastąpi)

Broszurę p. Wulle*. „Expectorationen über die Heranbildung und Stellung der Ingenieure und Architekten. Przemysł górniczy    'überhaupt und über einige sociale Fragen der ausübenden

stanowiący w innych krajach ważne źródło dobrobytu spo- Ingenieure und Architekten in Oesterreich insbesondere“ łecznego, u nas, z wyjątkiem małego okręgu w zachodniej ! nabyć można w biurze Towarzystwa po cenie 20 cent.

Rozmaitości.

Wiadomości personalne.

P. Juliusz Bykowski mianowany nadzwyczajnym profesorem technologii mechanicznej oraz nauki encyklo-pedyi machin, a nie, jak mylnie podaliśmy w ostatnim numerze „teoryi mechaniki“ w lwowskiej Szkole Politechnicznej.

Mianowani rządowymi urzędnikami budownictwa pp. : Leon P ó ź n i a k nadinżynierem, Hipolit Zbyszewski i Ludwik R z i ż e k inżynierami, oraz Romuald Iszkowski, były inżynier przy c. k. komisyi regulacyi Dunaju, c. k. ad-junktem budownictwa.

Generalna dyrekcya kolei Karola-Ludwika zamianowała aspirantów i dyetaryuszów technicznych pp. Aleksandra Pragłowskiego, Feliksa Kuczkowskiego, Feliksa R a u c h a , Hermana Kleinera, Stanisława P a p e ó, Teodora Nagorzańskiego, Alfreda Fischera, Jana F e 1 k 1 a, Teofila Masłowskiego i Edwarda Epiera elewami inżynierami 3 klasy przy tejże kolei.

Na zgromadzeniu wyborców

odbytem dnia 20 b. m. w sali ratuszowej w celu ustanowienia komitetu, który by się zajął kierownictwem wyboru delegata do Rady państwa z miasta Lwowa, podniósł Dr. Syrski sprawę wielkiej moralnej a zarazem i praktycznej doniosłości: że należałoby zażądać od przyszłego posła, by jak najenergiczniej domagał się zmiany języka urzędowego w galicyjskich zarządach kolejowych.

Szanowny profesor tern szlachetnem wystąpieniem w obronie języka polskiego wykluczonego dotąd z zarządów kolejowych — pomimo iż zaprowadzony został we wszystkich urzędach Galicyi — a tern samem i w obronie znacznego zastępu techników krajowych, którzy w własnym kraju w skutek tej anomalii doznają upośledzenia — zniewala nas do złożenia Mu niniejszem serdecznego podziękowania.

Nie możemy także milczeniem pominąć mowy Dra Węclewskiego, rektora Uniwersytetu, wypowiedzianej na uroczystości poświęcenia nowych gmachów lwowskiej Szkoły Politechnicznej. — Mowa ta jest nowym dowodem, że nietylko jednostki, ale i całe grono profesorów lwowskiego Uniwersytetu pojmuje swe obowiązki z prawdziwie obywatelską godnością — i że w tern poczuciu w obec Szkoły Politechnicznej zajęło szlachetne i wszelkiego uznania godne stanowisko.

Galicyi, rzec można, nie istnieje wcale, gdyź ani ogół ani rząd na sprawę tak żywotną uwagi należytej nie zwracał. Okólnik Wydziału krajowego, poniżej umieszczony, naajde pożądany zwrot w tej sprawie i zapowiada, że w wpływowych sferach już się interesują i tą gałęzią przemysłu krajowego.

Ogłoszenie.

Wydział krajowy królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem księstwem krakowskiem podaje niniejszem do powszechnej wiadomości, że w chęci przyjścia w pomoc przemysłowi górniczemu kraju przydzielił p. Leona S y-roczyńskiego, inżyniera cywilnego i górniczego a byłego dyrektora kopalni węgla w Grudny, zobowiązując go do udawania się na miejsca, które by strony interesowane pod względem przyrody mineralnej zbadane mieć chciały i do dawania stronom rady i wskazówek tak co do wartości i użyteczności produktów mineralnych jak i ewentualnie co do sposobu zbadania okolicy, pokładów i produktów.

Strony interesowane mogą się w tym względzie zgłaszać ustnie lub pisemnie do Wydziału krajowego, a korzystając z pomocy inżyniera poniosą tylko koszta podróży jego wedle ustanowionej normy.

Z Rady Wydziału krajowego. We Lwowie dnia 16 października, 1877.

Inauguracya i poświęcenie nowych gmachów Szkoły Politechnicznej lwowskiej

odbyło się dnia 15 b. m. w sposób odpowiedni tak pięknej uroczystości. Bliższych szczegółów nie podajemy, ponieważ takowe znane są Szanownym czytelnikom naszym z dzienników politycznych.

Sprawozdanie

z pierwszego tygodniowego zgromadzenia Towarzystwa naszego, odbytego na dniu 24 b. m., zamieszczone zostanie w następnym numerze „Dźwigni".

Od Adininistracyi.

Ustawa o autoryzowanych inżynierach, architektach i geometrach cywilnych wyszła z druku nakładem Towarzystwa jako przedruk z „Gazety Lwowskiej“ (Nr. 20 r. 1861). Nabyć ją można w biurze Towarzystwa i księgarni pp. Gu-brynowicza i Schmidta po cenie 10 cent.

Roz-

Tresć: Sprawy Towarzystwa. — Uwagi dotyczące budowy kominów (z rysunkiem). — Program kolei wicynalnych (c. d.).

maitości. — Od Administracyi.

Do dzisiejszego numeru załącza się plan gmachu sejmowego: przekrój wzdłuż głównej osi budynku, na 2 arkuszach.

Z drukarni Kornela Pillera.

Nakładem „Towarzystwa ukończonych techników.“