■■■

W3

-W*

V\

nw

aj

“f

FI

ff

'4

MA

ni

.'i

El

pi

i!

'i

El

Ifjw

5'

ul

,4

k«M

ca

@flC

kii

!»'

L#i

Al

k*

Politechnika krakowska

Biblio-teka Główna

§fe:₅

.c; _

*4

•Ł

:

i

m

mc

■

IM':

t.

W

■

%

-B

>

:

‘

/

/

.

GEOGRAFJA ZIEM DAWNEJ POLSKI

✓

r

i

v-'jl

.

i

&

. •'

i

•V.-' •

ł

i

-.

i

s

V

• .

/

■..... '%•;

\

3

ANTONI SUJKOWSKI

GEOGRAFJA ZIEM DAWNEJ POLSKI

Z 204 ILUSTRACJAMI I 48 MAPAMI

!/■ A

dz .

WARSZAWA

NAKŁAD I DRUK TOW. AKC. S. ORGELBRANDA SYNÓW.

toiwA

li w

Nl

Ol

Geograf ja Ziem Dawnej Polski została wykończona przy pomocy Kasy im. Mianowskiego.

"56-

4$

wsch.dług.geogr.od Greenwich lj5

' JA A €

A W/J

farls/

’ona

'Ola iii

holu,

%>

!■:

StWsun

,o

M*un

52

"51

'48

"46-

IB ■

łobrzei

OJ E\>

igrdd<

-0«|

5YK

-1

ł Jfenęs

^antrurf ⁰

POZNAŃ

'UO/rT

i?

>uWszyn

5? \Ł.

<C^ W<br<?

Mflfzeto

=3 njOTT^⁵

g#feg

Ognił

Głoi

[owa

n5T-

y>

y\

m

'od/

?.K

0(^

i)

^łpaS³

;ćz

mon

sMKBf

Ac-Ałkr-pry

100 80 60 fc=±=Ł=

L_

li

ćJjStupąk

.0)

'€§) \s    J

7oYaL f,,;ińskiijp

AA

MW

St“

A Xj

J§£dgOSi

pt

Gniezno -i^.

War t/i-

3V

1

/.n*

or-

Opole

wA o

/= Grudziądz ^ k&JoruńJJfc»

<7

raoła

l-Oopto

W+oi

iwek

•p. t

!?

tca

'Z

Czę§nschow,

•V

<ST

t^CU WLANI)

■''03

25

29

15

\7

Kłajpeda

.ibawa

]€*

Upos z>m

KRÓLEWIEC TA

fii

A r i?®

np

>7 X A

TF

c-r

feTyiża

Wjrstruó

ćOj

>nzV

fip4

arat

Ml tai

-3iL'v;

35

Kfipr

osi<

23*>

■-

ratki

irot

n®

iatosfok

łock

JWisł^ \WARSZA

®-tooz

bjdnice^

y Piotrkowo

3(1?F^²*

fadom

h’

g.

.A'.¹

pr

^Lublin

^ \

'yv A / Gliwice '-K

aiilM

Sytop

iej

co c

r §i ndo

%4if

mierz

%\I lrndw

,,

'Wilkomierz

rA

Pi

u" X

mscSŁ

Ę, rM&C-T-'' '^'

’«3^&ra

■k

n A WIST E

40    20 O

0^150

Wj

ss

rJl

IV

Mli

isr;X

Fo działka, 1:5.000.000

150-300

Lad

100

200km.

*1

300-500    500-1000

Lad    Morze

1000-2000'2000-3000 0-200 q+eb. Jeziora

I⁻--.-•--■aaMfe^    i i- .-id

Bagna

3

Keczke-

₀-met^

iwno

.NO

Al

L0*>

4A-

7/

,a

«Y ,    ”4    4

f. iw/o

AyAY

AS

r-

^rza^litewskA^ C

o\

i

Kowel

N. ChetmQ

y =

s'

’ll

J%£*

rl

AJ

lżew 4

77

56'

/.tui

go

■ein

t>

(7

,/j

foskX

Pił >ck c

£?:

t£

>zi

fp.

<3

łiTfKSK

&D

k°i

>r

Sotolensl

(7

ytót«9a

54'

A>

S+uoki

im

SiiT

lohylew.

irujsk

W

!Wc^

ry

5°i

Briańsk

Orel.

!c*

rf

ąTŁm

7 3jy

Ck X X OS -    _

Staradub

i,

śMA^&w

i"

52

WM?VT^

l JJA%3 P .o/

50=

tó (76— Ug

iii

«a

(Ł

cx

'A⁷

■V

Owruoz

°p

= n~-)\ - ^

NifeA A

iuffj

Ol Ł

łuok

Równo o

\    ' L W

/ /~

a#

9lu

rM

•Ny-

i'

o Miasta niżejlOO.OOOmieszk = © MIASTA nad 100.000mieszk. %■ M: HASTA, nad 1D00.000 mieszk: k Hize-fęcze + Szczyty.

(7

El

Opracował E. Romer.

p/m

mm

50

rAH?.

Ćfi

P ^Dupo Jb^Łróg

szmfefr#.

'An-dom^hsk.'^; ^

. jjJaro iław

(X 3 gLWÓW pA

fflErflL

,    /    X37--'-,xJU

Żytomii

te

5)fiV

pp,

1/ o*

rZ4rV

k^pS"'

Wfea

cV

"l-

mbt-m

4'0vVj >

(Z.

P* ^

o Ni*re^atów

o/ H Debreczyn

iPUr

K>4\C

ątófcJ

afcii

#liff8i

s^J

Dek;

S-

# <4 a

oHodmezoWa izarhely •SEGEDYN

^^zArad

21

23

S1t71

k.

c _jg*mca

c Kaimie'ii «sPodolsi^if k

J.k«2?ł

.■

o"

tów

•vJvJ'x

lotiszi

fi

Wfs

A.^liu

'f-

%T

Sotlat

OS

/r,.

X|

?/»

i;

A'

&&

HT

2 v p'

7. W

73

wwim

MtXf

K/ty ę,

aa

2(7

frwut

Benwni

<v

• oTyraf poi

LV

\\

\y

br a

^^MIKOłWÓW

f Chersoń

\r

Ux'

•i>    -

OESSA

V-

46

»44*«LST?7rE

.4

41

:lJ

31

G. Freytag <S Berndt, Wiedeń.

-

. ^

y

«ł

I

V

..MlATTKł *»*

& raóWNA/^

4 GŁÓW NA r

**

Mędrzec grecki nauczał: poznaj siebie samego.

Ta zasada urzeczywistniona ułatwiałaby poszczególnym jednostkom życie w gromadzie ludzkiej. To nie wystarcza, bo należy również poznać środowisko, w którym i dla którego człowiek pracuje—zjawia się nakaz: poznaj swój kraj.

Ziemie polskie swoją rzeźbą, ustosunkowaniem odległości, klimatem i związaną z nim szatą roślinną, rodzajnością gleby jednych okolic a piaskami i błotami innych, bogactwem kopalnym, prawie wyłącznie w okolicach południowych nagromadzonym, skupieniami ludności w pewnych ziemicach i wielkich miastach a stosunkową pustką w innych wytwarzają mnóstwo różnorodnych ogniw zależności człowieka od ziemi.

Ta zależność trwała wieki i wytworzyła pewne typy psychiczne. Poznaj swój kraj oznaczę nietylko poznaj ziemią, lecz również poznaj człowieka w jego strukturze społecznej, w jego stosunkach językowych i religijnych, w jego więzach nieuchwytnych, któremi kultura—ten spadek po odległych nieraz pokoleniach—narzuca swe wymagania i nakazy.

Czy nasza kultura, córa cywilizacji Rzymu i Europy Zachodniej, posiada cechy trwałości—na to zdaje mi się, że mamy prawo odpowiedzieć twierdząco. Czy posiada cechy dodatnie, czy pozwala rokować nadzieję, że w lepszych warunkach zewnętrznych będziemy ją podnosili, oczyszczając z cech niepożądanych—również można śmiało utrzymywać, że naród polski ma prawo odpowiedzieć twierdząco. Możemy śmiało patrzeć w przyszłość, bo nasza znaczna przystosowalność postaci nie doprowadziła do zatracenia istoty.

Stan dzisiejszy wiedzy o ziemiach dawnej Polski jest wynikiem pracy całych pokoleń. Z dawniejszych badaczów najwybitniejszymi byli Staszyc i Pol, ale dzisiejsze podstawy naukowej geografji ziem dawnej Polski wypracował nieodżałowanej pamięci, za życia niedoceniony, Wacław Nałkowski. Ze współczesnych autorów najwięcej zawdzięczamy prof. E, Romerowi.

VI

Praca ostatnich paru pokoleń nad zagadnieniem ziemi i człowieka w Polsce nie zapewniły wyczerpania przedmiotu—to też prawdopodobnie wiele cech kultury polskiej nie zostało tu poruszonych, ostatnie zaś lata wojny jak najmniej się nadawały do wykończenia tej pracy.

Kiedy Polak znajduje się na przełęczach Karpat lub Sudetów, nad cichą tonią Gopła lub nad cudownym jeziorem Trockim, na szczycie Św. Krzyża, na rodzajnych łanach sandomierskich, czy też nad szumiącemi porohami Dniepru, to mimowoli przypomina sobie wydarzenia dziejowe, a myśl znękana teraźniejszością doszukuje się wpływu, jaki warunki geograficzne wywierały na losy naszego narodu. Praca dzisiejszego chłopa polskiego na roli u siebie lub wyrobnika na sasach tak samo, jak robotnika we fabrykach Łodzi i Warszawy, czy też w kopalniach Zagłębia zastanawia myśl polską, która doszukuje się związku z przeszłością i doszukuje się więzów, łączących te podstawy ze szczytami: w jakim związku z całością życia narodowego jest grodzisko, przez lud zwane okopami szwedzkiemi, albo też pilkalnia litewska, kościół Marjacki w Krakowie, poważny dziedziniec biblioteki Jagiellońskiej lub też o koronkowych kolumnadach dziedziniec na Wawelu, przepyszne wnętrze kościoła Św. Piotra na Antokolu, tak samo jak chałupka góralska na Podhalu lub modrzewiowy kościółek w Nałopolsce.

Autor pisał w przeświadczeniu pedagogicznym, że głębsze zżycie się z zagadnieniami, dotyczącemi ziemi i narodu przyniesie nietylko lepsze poznanie zjawisk, nietylko może rozjaśnić liczne nici, wiążące człowieka z zie-, mią i przeszłością, ale zarazem da mu klucz do zrozumienia i odczucia teraźniejszości.

Czerpać z przeszłości to, co zdrowe, żywotne i na duchu krzepiące, pilnie, krytycznie ale bez goryczy badać teraźniejszość, aby móc pracować dla przyszłości—oto droga, po której nas powinno prowadzić badanie ziemi naszej, ludu i narodu oraz całej kultury polskiej.

Antoni Sujkowski.

SPIS RZECZY.

A. CZĘŚĆ OGÓLNA.

słrt

I. POWIERZCHNIA I BUDOWA

§ 1. Położenie i granice 1.    § 2. Sudety 2. Podział Sudetów. Góry Ol

na

brzymie 3. Kotlina Kładzka 4. Jesionik Morawski 6. Brama Morawska 7. § 3. Karpaty 8. Beskid Zachodni 10. Pieniny 13. Beskid Nizki 18. Beskid Wysoki 22. Czarnohora 24. Tatry 26. Lodowce w Tatrach 29. § 4. Kotliny Podgórskie. Kotlina Śląska 29. Kotlina Oświecimsko-Krakowska. Kotlina Krakowsko-Sandomierska. Kotlina Górno-Dniestrzańska 30. § 5. Wyżyna Środkowopolska. Tektonika Zagłębia 31. Zapasy węgla. Gęstość zaludnienia 33. Pokłady rudonośne 35. T. zw. kopalnie srebra w Olkuszu. Pustynia Błędowska 37. Sferosyderyty. Grzbiet Wieluńsko-Krakowski 38. Wyży Ojcowska 41. Wyżyna Nidy 44. Góry Śto-Krzyskie 46. Znaczenie gór Śto-Krzyskich 48.    § 6. Wyżyna Lubelska. Gleba lubelska. Krajobraz gliny na

wianej 50. Rys tektoniczny 52. Płyta czarnomorska. § 7. Wyżyna Podolska 53. Wyniosłości Krzemienieckie 55. Tołtry czyli Miodobory 55. Jary na Podolu 56. Znaczenie dziejowe Podola 58. § 8. Wołyń. Wyżyna Wołyńska 60. Małe Polesie 62. Krajobraz poleski a wołyński 64.    § 9. Płyta Ukraińska.

Wyżyna Ukraińska. Progi na Dnieprze 65. Rzeki na Ukrainie. Bogactwo kopalne Ukrainy. Krajobraz Ukrainy 67v Nizina Czarnomorska. Limany 68. § 10. Wpływ lodowca na powierzchnię. Działania lodowca 69. Postać kraju przed lodowcem 70. Morena denna i czołowa 72. Pochodzenie jezior 73. Zasiąg lodowca 75. Wyżyna Litewska 77. System wielkich dolin 78. Powstanie rzek dzisiejszych 79. Możność budowy kanałów. Wybitna cecha sieci rzecznej 80.    § 11. Pas wielkich dolin. Polesie a progi na Dnieprze 81. Po

chodzenie piasków poleskich 82. Przypuszczalne jezioro prapoleskie 83. Moreny czołowe na Wołyniu. Polesie Owruckie i wyżyna Mozyrska 84. Wody na Polesiu. Wyżyna Podlaska 85. Równina Warszawska i wyżyna Zgierska. Grzbiet Malogoski i wyżyna Piotrkowska 86. Krajobraz w Wielkopolsce 87. Sól w Inowrocławiu 88.    § 12. Wyżyna Bałtycka. Pojezierze Pomorskie 89.

Pojezierze Prusko-Mazowieckie 90. Grunwald 91. Wyżyna Suwalska. Międzyrzecze Podlaskie. Puszcza Białowieska. Wyżyna Nowogrodzka 92. Wyżyna Litewska. Wyżyna Smoleńska 93. Wzniesienie Żmudzko-Kurońskie 95.

VIII

ó7 r.

11. RZEKI

96

§ 13. Sieć wodna 96. § 14. Odra 97. Warta. Gopło 98. Połączenie Odry z Wisłą. Noteć 99. § 15. Wisła 101. San 102. Narew 104. Ujście Brdy 105. Ujście Wisły 106. § 16. Niemen 107. Wilja 108. Szeszupa 110. § 17. Pre-goła 110. § 18. Dźwina 111. § 19. Dniepr 112. Dolina Dniepru 113. Progi na Dnieprze 115. Za progami Dniepru 116. § 20. Dniestr 117. Progi Jam-polskie 118. § 21. Boh. 118.

III. KLIMAT

120

§ 22. Temperatura. Kierunek wiatrów 120. Przejściowość klimatu 121. Temperatury krańcowe. Wpływ Bałtyku. Wpływ m. Czarnego 122. Wpływ Karpat na klimat. 123. Dziedziny klimatyczne 124. Cechy klimatu przeważającego 125. Wpływ wyżyny Podolskiej. Częstość zamarzań 126. § 23. Opady atmosferyczne. Wpływ krawędzi Podola na deszcze. 127. Deszcze w górach 128. Deszcze letnie 129. Usłonecznienie 130.

IV. ŚWIAT ROŚLINNY

132

§ 24. Pochodzenie szaty roślinnej. Wpływ lodowca na roślinność 132. § 25. Stan obecny roślinności. Statystyka gatunków 134. Zasiąg drzew 135. Krainy geobotaniczne 137. Stepy 139. Rola gliny nawianej 142. Rośliny uprawne 143.

V. ŚWIAT ZWIERZĘCY.........

§ 26. Pochodzenie fauny i stan obecny 145.

145

VI. LUDNOŚĆ

145

§ 27. Pochodzenie ludności i stosunki antropologiczne. Najstarożytniej-sze osiedla człowieka 149. Wpływy zewnętrzne 151. Różnorodność typów 152. Rzeki a typy antropologiczne 153. Charakterystyka fizyczna 154. Dwie gromady typów. Zależność od rzeźby ziemi 156. Ludność żydowska 158. § 28. Stosunki etnograficzne 158. Granice żywiołu polskiego 159. Liczebność Polaków 161. Gwara Kaszubów 162. T. zw. mazurzenie 163. Pochodzenie języka literackiego 165.    § 29. Ludność Litwy i Rusi. Litewszczyzna 165. Łotwa,

Białoruszczyzna 168. Ruś-Ukraina 170.

VII. ZIEMIE DAWNEJ POLSKI JAKO CAŁOŚĆ

171

§ 30. Znaczenie rzek 171. Odra i Wisła 172. Rola rzek 174. Parcie na wschód. Znaczenie Wisły 175. Zlewisko m. Czarnego 176. § 31. Polska — obszar przejściowy; Polska — pomost między morzami. Pogląd Nałkowskiego 177. Pogląd Romera 178. § 32. Czynniki rozdzielające. Znaczenie błot 179. Ziemia Lubelska. Pokój Budziszyński 180. Błota na Litwie i Rusi 181. Rzeki— przeszkody 182.    § 33. Czynniki łączące 182. Szlaki wołyńskie. Wielki

szlak południowy 184. Szlak podgórski 186. Droga handlu bursztynowego 187. Nad Gopłem 188. Parcie w stronę Wisły. Droga na Ruś 189. Szlaki wielkopolskie. Łączność Poznania z Krakowem 190. Łączność z Litwą 191. § 34. Granice ziem dawnej Polski 192. Bałtyk i m. Czarne 194. Sudety —

sir.

granica. Osadnictwo w Karpatach 195. Linja Odry 197. Łużyce — Granica. Znaczenie Multan 198. Step Czarnomorski. Wschodnia „ściana". Granica w inflantach 199. Brama Smoleńska 201.    § 35. Krainy dziejowo czynne

i bierne. Walka z przyrodą 202. Warunki geograficzne Kijowa- i Krakowa 203. Wilno, Mazowsze, Wrocław 204. Gdańsk 205. Halicz. Lwów 206. Żmudź i Ku-ronja 203.    § 36. Podział ziem dawnej Polski 208.

211

275

275

295

VIII. KULTURA POLSKA

§ 37. Pochodzenie kultury dawnej Polski. Kolebka cywilizacji 211. Wpływ z południa. Drogi z Pannonji 212. Od m. Czarnego 213. Droga normańska do Grecji 215. Rzym a Bizancjum 216.    § 38. Rozwój kultury na ziemiach

polskich 216. Wpływ Niemców 217. Wpływ Włoch i Wschodu muzułmańskiego 219. Kierunki wpływów obcych 220. Kultura polska szlachecka i jej cechy. Kobieta w Polsce 223. Demokratyzacja 224. Struktura społeczna. Brak mieszczaństwa 225. Zbiednienie ludności polskiej. Kultura litewska 226. Kultura ludu ruskiego 227. Wpływy polskie na Rusi 228. Bierność Białej Rusi 229.    § 39. Stan obecny kultury rzeczowej o) Rolnictwo. Początki rol

nictwa 230. Rolnictwo na Rusi 231. Obecny stan rolnictwa 235. b) Budownictwo a krajobraz; Niszczenie lasów 238. Zmiany w krajobrazie 239. Chata¹ polska 242. Cechy budownictwa rodzimego 248. Zabytki romańskie 250. Gotyk nadwiślański 251. Zabytki XVI i XVII w. 254. Obecna bezstylo-wość 255. c) Drogi. Drogi wodne 256. Bite gościńce 257. Koleje żelazne 259. § 40. Stan kultury niematerjalnej a) Struktura społeczna 261. Gęstość zaludnienia. Przywiązanie człowieka do ziemi 262. Wędrówka do miast 263. b) Stan obecny kultury umysłowej 263. Oświata 264. Umysłowość w Król. Polskim»266. § 41. Stan kultury religijnej i moralnej 267. Katolicyzm a narodowość 268. Kultura prawna 270. Znaczenie t. zw. inteligencji 272. Ludność żydowska 273.

B. CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA

IX. ŚLĄSK

§ 42. Granice. Dolny Śląsk i Środkowy. Granice Śląska 275. Osadnictwo niemieckie 277. Wrocław 279. Polskość na Śląsku 280.    § 43. Śląsk Górny.

Granice języka polskiego 281. Opole 283. Racibórz. Lasy nad Stobrawą. Góra Św. Anny 284. Okręg górniczo-hutniczy 285.    § 44. Zagłębie Dąbrowskie.

Pszczyna i Cieszyn 286. Zagłębie Dąbrowskie 287. Polskość na Śląsku Opolskim 290. Śląsk Cieszyński 292. Bialsko-Biała 293.

X. POMORZE GDAŃSKIE................

Kaszu-To-

§ 45. Wyżyna Pomorska 295. Krajobraz pomorski. Polskość 296. by 299.    § 46. Dolina dolnej Wisły 302. Osadnictwo niemieckie 304.

ruń 305. Gdańsk i Elbląg 307.

XI. WIELKOPOLSKA Z MAZOWSZEM .

stów 313.

§ 47. Wielkopolska północna 311. Kierunki dróg. Za pierwszych Pia-Santok i Drżeń 315. Stosunki gospodarcze 316. Dawna kultura

rzeczowa 311. Polacy a Niemcy 318. Topografja najstarszych osiedli. 319. § 48. Wielkopolska południowa i Kujawy 323. Kalisz 324. Ziemia Sieradzka 326. Kujawy 328. Sól 329. Włocławek. Ziemia Łęczycka 330. Łódź 331.

XII. POJEZIERZE PRUSKO-MAZOWIECKIE

§ 49. Prusy i ziemia Chełmińska 332. Osadnictwo niemieckie a mazurskie. Ziemia Chełmińska 335. Litwa Pruska 337. Mazury Pruskie 338. Ziemia Dobrzyńska 340. § 50. Mazowsze południowe. Łowickie 342. Warszawa— stolica 344. § 51. Mazowsze prawobrzeżne 347. Ludność 348. Miasteczka 351. § 52; Wyżyna Łukowska i Podlaska 352. Ludność na Podlasiu 354. Białystok 356. Wyżyna Wołkowyska 357.

XIII. MAŁOPOLSKA

§ 53. Karpaty Zachodnie 359. Drogi 361. Osadnictwo. Szczawnica 363. Własność ziemska 366. Siła spadków wody 367. Sącz 369. Doły Jasielskie 370. Sanockie 371. § 54. Niż Nadwiślański (Małopolski, Górnopolski) 372. Kraków 374. Tarnów. Przemyśl 377.    § 55. Wyżyna Środkowopolska 378.

Olkuskie. Częstochowa 379. Ojców 384. Wiślica 386. Sto-Krzyż i Łysica 388. Sandomierskie 389. §56. Wyżyna Lubelska 389. Chełm 392. Zamość. Lwów 393. § 57. Karpaty Wschodnie i nizina Naddniestrzańska 395. Nafta 396. Drohobycz 397.    § 58. Halickie z Pokuciem 399.

XIV. RUŚ (PODOLE, WOŁYŃ i UKRAINA)

§ 59. Podole 402. Osadnictwo Zachodu 403. Miasto na krawędzi północnej 404. Stosunki za Zbruczem 408.    § 60. Wołyń. Stosunki ludnościowe 413. Miasta 415.    § 61. Ukraina 416. Lasy a step 417. Położenie geogra

ficzne 420. Typ Rusina 422. Rosja na Ukrainie 424. Technika rolna 425. Stosunki społeczne 427. Żytomierz. Berdyczów 428. Kijów 429. § 62. Polesie 431. Turów i Pińsk 432. Drogi na Polesiu 435.

XV. LITWA

§ 63. Wyżyna Litewska 436. Pojeziorze Litewskie 437. Troki. Wilno 439. Grodno 442. Nowogródek 444. Drogi na Litwie 447. § 64. Żmudź i Kuro-nja 447. Część północna a południowa 449. Drogi i koleje 451. Rzeki 453. § 65. Inflanty Polskie 454. Granice i krajobraz 455. Dyneburg 458. Rzeży-ca i Lucyn 458.    § 66. Białoruś 458. Lesistość a bagnistość 460. Potockie

a Witebskie 462. Miasta na Białej Rusi 463. Drogi ku Bramie Smoleńskiej 465. Nizina białoruska 466. Rolnictwo 467.

332

359

402

436

słr.

Omyłki w druku . .

471

474

476

479

A. CZĘŚĆ OGÓLNA

I. Powierzchnia i budowa.

§ 1. Położenie i granice.

Pomiędzy Bałtykiem a Sudetami, Karpatami i morzem Czarnym legły ziemie, mierzące około miljona kilometrów kw. Ziemie te były widownią powstania i rozrostu państwa polskiego; na nich dotąd naród polski mieszka, stanowiąc bądź zwartą masę zaludnienia (na powierzchni koło 200 tys. kil. kw.), bądź też stanowiąc mniejszą lub większą domieszkę ludności. W niektórych okolicach ledwie wspomnienia historyczne związane są z polskością.

Za granicę zachodnią obszaru powszechnie przyjmują Nissę Łużycką i Odrę, słuszniej przyjąćby należało zachodni dział wodny tych rzek, tak blizko od nich leżący. Wschodnia — raczej kartograficznie możliwa do wykreślenia, niż w przyrodzie do odnalezienia, jako zjawisko odpowiadające pojęciu granicy — da się poprowadzić działem wodnym, który leży na wschód od Dźwiny i Dniepru ¹).

Ziemie dawnej Polski leżą w środku Europy, obejmując część wielkiego niżu Europejskiego, który od Pirenejów ciągnie się wzdłuż oceanu Atlantyckiego, morza Północnego i Bałtyckiego i, rozszerzywszy się na cały pień Europy północno-wschodniej, wkracza wgłąb Azji środkowej.

Powierzchnia ziem dawnej Polski, od południa zakończona górami, stanowi wielką równinę mniej lub więciej urozmaiconą zależnie od postaci i wyniesienia nad poziom morza. Należy wyróżnić na tym obszarze szereg pasów naprzemian wyższych i niższych, ciągnących się z zachodu na wschód, przyczem ku wschodowi każdy z tych pasów ulega rozszerzeniu. Począwszy od południa, gdzie spotykamy najwyżej wyniesione miejscowości, trzy razy kolejno wyróżniamy pasy nizinne, leżące obok wyżynowych A mianowicie, znajdujemy tu:

!) W. Nałkowski. Rys geografji Ziem dawnej Polski 1887.

E. Romer. Ziemia. Geografja fizyczna ziem polskich 1906,

Gieografia dawnej Polski.

1) Góry (wyżej 750 m. nad p. m.) — niewiele one zajmują powierzchni, mało co ponad 1%, gdyż tylko północne i północno-wschodnie stoki Sudetów i Karpat należy tu zaliczyć. Dalej wzdłuż gór wyróżniamy:

Ogólny rys powierzchni.

nu,

2)    Szereg kotlin podgórskich, jak to: górnej Odry, górnej Wisły, Sa-górnego Dniestru, Drutu i Seretu. Na północy te kotliny są ograniczone pasem wyniosłości, któremi są:

3)    Wyżyna Śląska, Środkowo-Polska i Lubelska z Czarnomorską.

Środek obszaru z zachodu na wschód zajęły niziny o słabym urozmaiceniu powierzchni — jest to t. zw.:

SKALA DŁUGOŚCI 1 1500.000 SKALA WY30K03CI l:5QO00

26J3GARŁUCH

619 SW KATARZYNY

65W1SIA

313

NIŻ WĘGIERSKI

WYŻYNA SANDOMIERSKO KIELECKA

KARPATY

Rys. 1. Przekrój przez ziemie dawnej Polski z południa na północ na zachodzie obszaru. (Podług mapy O. Sosnowskiego).

SAL

4)    Pas wielkich dolin rzecznych. Dalej ku północy spotykamy:

5)    Wyżynę Bałtycką - wyniosłości mniejszego znaczenia, sięgające-jak i kraina wielkich dolin—na zachodzie i wschodzie poza nasz obszar.

Dodać należy, że Bałtyk posiada obramienie z

6)    Płaskiego wybrzeża, dość jednostajnym, wązkim pasem oddzielającego wyżynę od morza.

ma

żyny, stanowi na

na zachodzie swego odpowiednika. Nad morzem

Nizki pas nadbrzeżny. Cały obszar, bardzo zwężony ku zachodowi potężnie się rozszerza ku wschodowi i zgodnie z tym pas górski, oba pasy wyżynowe i kraina wielkich dolin ku wschodowi znacznie się rozsze-

rzają.

Wzniesienie Żmudzko-Kurońskie, przegrodzone doliną Niewiazy od wy-północo-wschodzie całość samodzielną, która nie

Czarnym znajduje się:

7)

§ 2. Sudety.

Sudety,¹y stanowią wał górski, km., 20-30 km. szeroki, z wyjątki*

charakter wału, rozpłaszcza się i rozszerza.

D- 3

o <u

tracąc

na południo-wschód tych grzbietów górskich przy rozpatrzeniu szczegółowym przedstawia się jako wynik części składowych, kierujących się rozmaicie. Rozróżniamy trzy części składowe:

Ogólny kierunek z północo-zachodu

1) Na wschód od doliny Nissy Łużyckiej, aż do przełęczy Ka-mieniogórskiej (Landeshut) ciągną się Karkonosze, inaczej górami Olbrzymiemi. Od północy posiadają przedgórze

Podział

Sudetów

zwane

t. zw. góry Bobrowe i Kacbachu, podnoszą się one stopniowo ku południowi, stanowiąc powierzchnię dość wyrównaną; składają się z łupków krystalicznych, a nawet i młodszych utworów, miejscami masy bazaltowe wylały się w szczelinach,

PoŁudn . przednie s+opnie Suderów

Góry Olbrzrzymie

Sch

ube \ Ko+lina •'X.    \ Je le n iogót

rslia

północ-przed nie,stopnie Sudełów

Hohe Kuligę

Lah n

Goldberg

Granit

■*'*>** ę/tnt&sfy__

i T i Baz,tir.

Rys. 2. Przekrój przez Góry Olbrzymie. (Podług G. Giiricha).

Góry

Olbrzymie

a często spotyka się tu glinkę nawianą. Od zachodu te przedgórza przysuwają się do głównego pasma, na wschodzie oddzielone są odeń kotliną Hirszberską. Główny grzbiet — na zachodzie góry Izerskie a na wschodzie Olbrzymie — posiada kierunek prawie równoleżnikowy, a słuszniej zachodnio-południowo-zachodni; składa się przeważnie z granitów, rzadziej gnejsów i łupków, przy szerokości 10-16 km. posiada pofałdowanie zgodne z kierunkiem grzbietów, wypiętrzone w okresie między dolnym a górnym węglem. W czasach późniejszych — już po kredzie utworzyły się zapadłości uskokowe przeważnie równoległe do kierunku grzbietów; im zawdzięczają te góry dość wyraźnie zarysowane granice od strony kotliny Czeskiej i niziny Śląskiej. Najwyższy grzbiet na zachodzie przekracza 1100 m. wyniesienia nad poziom morza, a jego wschodnia połowa przekracza 1400 m.; tu równe jego ,,wirchy” wychylają się poza granicę lasów i wkraczają w dziedzinę kosodrzewiny. Naogół spadzistości, aż do 1000 m.-są dość łagodne, a dopiero wyżej, zrzadka spotykane obnażone ściany granitowe nadają Karkonoszom nieco charakteru alpejskiego.

Dróg wozowych w poprzek gór —pomimo dzisiejszego gęstego zaludnie-

nia — Karkonosze nie posiadają.

Najwyższy punkt Śnieżka 1605 m., jak i wszystkie inne wynioślejsze miejsca w tych górach, posiada postać kopulastą i jest spowity w rumowisko skalne

wytwór odwiecznego wietrzenia.

Przełęcz Kamieniogórska, pomimo swej znacznej szerokości, bo dochodząca do 40 km., nie jest dla człowieka dogodna; obniża się ona do 525 m. nad poziom morza, ale w środku posiada grupy wzgórz zbudowane z piaskowca płytowego (Ouadersandstein) o 700 do 800, a nawet 900 m. wyniosłości absolutnej. Tam między innemi znajduje się, uczęszczany przez

turystów koło Adersbachu i Wekelsdorfu, t. zw. labirynt skalny. Pozornie szerokie przejście, w rzeczywitości sprowadza się do paru niezupełnie równolegle ciągnących się szlaków, możliwych dla przeprowadzenia dróg.¹) Wody, spływające z tych obniżeń ku północy, tworzą rzekę Bobrawę, a ku południowi Upawę. Landeshut i dalej Świdnica od strony Śląska, a Trutnow i Nachod od strony Czech— były miejscowościami strategicznie najważniej-szemi w ciągu dziejów.

Kotlina

Kładzka

Za przełęczą Kamieniogórską mnóstwo łańcuchów i mas górskich mniejszej stosunkowo długości, otacza wydłużonym na południowy wschód czworobokiem kotlinę Kładzką. Od północo - zachodu dotykają do niej nieznacznie wyniesione góry Waldenburskie (do 936 m.), posiada-

SIS;

r.

La™

-r-

JBmm

!L

aaS

Rys. 3. Śnieżka w Sudetach.

jące pokłady węgla w dobrym gatunku. Dalszy ciąg gór Waldenburskich na północo-zachodzie tworzy góry Sowie (do 1014 m.), wyłomem Nissy Kładzkiej oddzielone od pasma Reichensteinu, — ten łańcuch, zaczynając się na zachodzie 600—700-set m., na wschodzie przekracza 900 m. Na południowym zachodzie kotliny wznoszą się góry: Sokole, Heuscheuer (do 920 m.), Habelschwert i równolegle do nich góry Orle. Na południowym wschodzie zamyka kotlinę mało rozczłonkowana masa gór śnieżki Kładzkiej; złożona z gnejsów i łupków krystalicznych przy średniej wysokości 1100-1200 m. najwyższym wirchem dochodzi 1422 m. Wkraczając w obszar kosówki, ten górotwór zmusza ludzi, jak i na łańcuchu Karkonoszów, do pasterstwa. Dno

’) I. Fox. Passe der Sudeten 1903.

kotliny, wyniesione od 330 do 500 metr., n. p. m., stanowią piaskowce z epoki kredowej. Łańcuchy górskie posiadają jądro ze skał krystalicznych, często jednak pokrytych utworami z epoki węglowej.

Wody kotliny zebrane w Nissę Kładzką przełamują się na równinę, tworząc dla człowieka jedno z najodpowiedniejszych przejść i stąd wielkie znaczenie strategiczne Kładzka. W rogu południowym między górami Śnie-

5b ^ ^truio

50

i

li

...

im

-z

mm

mm

mwś

mm

36

3^0    2,f0

ioo

dooo

“to

Ł6

SO

Lo

Rys. 4. Mapa hypsometryczna Bramy Morawskiej.

żnemi i Orlemi górny bieg Nissy Kładzkiej tworzy dolinę, umożliwiającą wyjście w stronę Czech

jest to ważna przełęcz Mittelwalde.

Ponieważ Heuscheuer jest złożony z młodszych utworów geologicznych, to zbocza jego nie posiadają znacznych stromości, szczególniej w sąsiedztwie z górami Habelschwertu, co ułatwia przeprowadzenie dróg w kierunku zachodnim. Od strony Śląska góry, ograniczające kotlinę, posiadają krawędź dość stromą, to też prawie wszystkie drogi kierują się bądź ku

dolinie Nissy Kładzkiej, bądź też ku nieckowatemu zagłębiu Waldenbur-skiemu. Żyzność kotliny Kładzkiej, której powierzchnia niewiele przekracza 1000 km. kw., sprzyjała wielkiemu zagęszczeniu ludności, a rozwój kopalni węgla w zagłębiu Waldenburskim ożywił upadający przemysł lniany. Obecność wód mineralnych jest związana z porfirami i innemi skałami wybuchowemi.

Jeżeli góry, otaczające kotlinę Kładzką, są rozczłonkowane na wyraźne pasma, chociaż długie, lecz posiadające swe cechy odrębne, to wręcz inaczej przedstawia się trzecia część Sudetów t. zw. Jesionik Morawski. Na południo-wschód od pasm Reichensteinu zlewa się z nim masa górska Dziadka (Altvater) — jest to słabo rozczłonkowany wał górski, na zachodzie

a.v#0£ -

lwia

lilii

•5

■**&•*•

A4>m&

Rys. 5. Widok Sobótki na Śląsku.

dość urwistym wcięciem Spornhauer Sattel (750 m.) oddzielony od masywu Śnieżki Kładzkiej.

Dziadek jest złożony ze skał krystalicznych, a kierunek jego jest południowo-wschodni. Powierzchnia naogół dość łagodna, czasami kopulasta waha się między 1100 — 1350 m., a w najwyższym punkcie dochodzi do 1490 m.— czyli, że Sudety tu po raz trzeci wychylają się poza granicę lasów. Jest to t. zw. Jesionik Wysoki, od południo-wschodu i północo-zachodu otoczony wyżyną 600—800 m. wysoką—Jesioni-

Jesionik

Morawski.

kiem Nizkim.

Jesionik Morawski obniża się ku wschodowi, naogół zaś stanowi równą wyżynę, wyniesioną w środku przeszło 800 m. n. p. m., która stopniowo opada na północo-wschodzie ku nizinie Śląskiej, na południu ku nizinie Morawskiej i na wschodzie oraz na południo-wschodzie ku t. zw. Bramie

Morawskiej '). Tu krawędź wschodnia Jesionika, a z nim i Sudetów zakończa się szeregiem kopulastych, rozpłaszczonych postaci górskich; wznoszą się często przeszło 200 m. ponad równym pasem ziemi, łączącym nizinę Śląską z kotliną Morawsko-Wiedeńską, a rozdzielającym starożytne geologicznie grzbiety i masywy Sudetów od młodszych górotworów łuku karpackiego. Najwyższy punkt w Bramie Morawskiej (306 m.) rozdziela wody Bałtyku od wód m. Czarnego — Odrę od Beczwy (dopływ Morawy— Dunaju). Nieco ku południowi od tego miejsca wał Karpacki ze wschodu przybliża się do łagodnych, lecz tu nieco spadzistszych krawędzi sudeckich; tu wpoprzek Bramy Morawskiej przebiega wielki europejski dział wód. Brama Morawska słusznie zasługuje na swoją nazwę, gdyż rzeczywiście stanowi ona jak gdyby dolinę; u jej wylotu południowego leży miasto Prze-rów, w miejscu, gdzie największe zwężenie Bramy poczyna się rozszerzać ku północy, leży miejscowość Hranice (Weisskirchen). Ten pas równinowy, wtłoczony między góry, żyzny, bo częściowo rozłożony na napływach Odry, dalej ku północy rozszerza się, a w jego zakończeniu legł Bogumin nad Odrą.

one

Brama

Morawska.

Rzut oka na mapę wystarcza, aby zrozumieć niezmiernie doniosłe znaczenie tej miejscowości dla człowieka. Już w okresie „ Villanova“²) (1000— 500 przed Chr.) tędy szedł handel z Etrurji do Bałtyku, obdarzał on bron-zem ludy północne i niósł im pierwiastki wyższej kultury rzeczowej, wytwarzającej się pod jasnym niebem krain śródziemnomorskich, a natomiast zabierał nad Bałtykiem bursztyn, tak bardzo ceniony w starożytności. Tędy, przypuszczalnie ³), w pierwszych wiekach po Chrystusie Słowianie z ich pra-kolebki posunęli się na Morawy, a później i do Czech. Tu Chrobry naznaczył granice swego państwa i obwarował je siedmioma grodami (w tej liczbie Ołomuńcem) na Morawach północnych. Tędy najazd Mongołów po bitwie pod Lignicą w r. 1241 cofnął się przez Bramę Morawską, aby stamtąd przez Małe Karpaty skierować się na Węgry. Tu ważyły się walki między Czechami i Polakami, aż dopiero, gdy napół zniemczony Śląsk w XIV w. odpadł do Czech, wówczas dopiero Brama Morawska przestała być potężną granicą. Jednak znaczenie jej strategiczne nieraz jeszcze dało się odczuć (r. 1683, wojna Siedmioletnia, r. 1805 i r. 1866).

Niezależnie od znaczenia wojskowego przez Bramę Morawską wciąż kierował się ruch handlowy i osobowy, a nigdy nie ustając, w XIX w. doprowadził do wytknięcia tędy szlaku kolejowego, łączącego Wiedeń z krajami pozakarpackiemi. W obecnych czasach rozpoczynają roboty nad kanałem, mającym połączyć górnę Wisłę i Odrę z Dunajem; kanał ten musi iść rów-

H. Hassinger. Die Mahrische Pforte. 1914.

²)    Sophus Muller. Urgeschichte Europas. 1905.

³)    L. Niederle. Starożytności słowiańskie. Tom I. 1907.

nolegle do toru kolejowego, co jeszcze bardziej podniesie znaczenie tego skrawka ziemi.

Na północo-wschodzie od Sudetów powierzchnia kraju przeważnie dość nieznacznie się podnosi na podgórzu — jest to następstwo budowy tektonicznej, a mianowicie zapadnięcie się całego przedgórza Sudetów, tylko tu i owdzie występują resztki dawniejszych wyniosłości, jak w Strzegowej (390 m.) i nadewszystko w Sobótce (719 m.). Bliżej ku południowi przejście gór w nizinę jest nieco bardziej stopniowe, jednak wszędzie dość wyraźnie wał górski wznosi się nad równinę Śląską.

§ 3. Karpaty.

||Mi|

Pas wielkich dolin.

§ 17. Pregoła.

rycznych. Granice lasów na źródliskach Łomnicy i B

§ 28. Stosunki etnograficzne.

§ 30. Znaczenie rzek.

§ 35. Krainy dziejowo czynne i bierne.

/&■ % (i BIBIIOTfIMa lS GŁÓWNA n)

sp i

§ 41. Stan kultury religijnej i moralnej.

§ 45. Wyżyna Pomorska.

§ 48, Wielkopolska południowa i Kujawy.

■ 'Ą flgfcjgg

§ 54. Niż Nadwiślański (Małopolski, Górnopolski).

§ 59. Podole.

§ 62. Polesie.

Rys. 190. Krajobraz podgórski. Okolice Łow-czówka

SuJejów

¹

J. Partsch. Schlesien t. I 1902.

G. Gurich. Geologische Kartę v. Schlesien 1890.

G. Gurich. Geologischer Fiihrer d. Riesengebirge 1900. Brey. Neue spezial-Karte des Iser-und Riesengebirges.

§ 3. Karpaty.

Te góry potężnym łukiem, bo 1200 km. długim, ciągną się od Dunaju między ujściem Norawy i Wagu aż do Wrót Żelaznych pod Orszową. Odgraniczając równinę Węgierską od wielkiej niziny środkowo i wschodnio-

k«.

SSilnp

V*

U-

A- t‘+v*

•ijC. £

Rys. 6. Beskid Zachodni. Ujście Białki do Czarnej Wisełki.

Typowy „Kamieniec**. (Tow. Kraj. w Warszawie).

europejskiej, stanowią też granicę i dla naszego obszaru tym ważniejszą, że w północnej części są one nawet zaludnione przez żywioł etnograficznie polski. Oprócz Małych Karpat—od Dunaju do przełęczy Jabłonkowskiej — i wyżyny Siedmiogrodu, leżących po za naszym obszarem, Karpaty na północy i północo-wschodzie na przestrzeni 600 km. wchodzą swoją północną pochyłością w omawiany przez nas obszar.

Karpaty, to góry pochodzenia względnie młodszego; główne wypiętrzenie ich datuje się od górnej kredy do miocenu — równoznaczne co do wieku z Alpami. Z temi ostatniemi posiadają pewne podobieństwa, a mianowicie: są one niesymetryczne, od południa część utworów górskich zapadła się, pozostała część — stoki północne — zbudowana jest z fliszu, t j. dość miękkiego piaskowca, który w czasach górno - kredowych, wcześnie-trzeciorzę-dowych, a takoż i środkowo-trzeciorzędowych tworzył się w morzach przybrzeżnych. Po wypiętrzeniu Karpat, a może wraz z zakończeniem się wypiętrzenia nastąpiły na olbrzymią skalę zapadnięcia, którym podległa wewnętrzna,

*»A' ;Ł

«g£"V;    ^

i⁶-' -

lii

Rys. 7. Zawoja pod Babią Górą.

t. j. południowa część łuku. Szereg linji uskokowych, wzdłuż których to nastąpiło, zaznaczył się potężnemi wylewami lawy, stąd też po węgierskiej stronie Karpat taka obfitość skał wybuchowych, wówczas gdy po stronie północnej znajdują się ledwie w kilku miejscach około Szczawnicy i Krościanka. Te uskoki — głównie bliżej wschodu — odkryły też głębinowe skały krystaliczne. Całe obszary, na sposób górski sfałdowane, zapadły się, aby częściowo zniknąć pod młodszemi utworami niziny węgierskiej, częściowo zaś na zachodzie wylewy lawy zmieniły dawniejszą postać krainy górskiej łańcuchowej w bardziej zwarte kopulaste trzony górskie.

Postępując od strony północnej w Karpatach na wschód od przełęczy Jabłonkowskiej mamy pasmo fliszowe piaskowcowe, w którym łupki i iły podrzędną odgrywają rolę. Dość miękki materjał skalny sprawił, że postaci powierzchni pod niszczącym działaniem wody¹) stały się przeważnie łagodne, zaokrąglone. To pasmo, na długości przeszło 600 km., ograniczające od południa omawiany przez nas obszar, należy rozpatrywać w trzech częściach, wyraźnie różniących się swemi cechami.

Beskid

Zachodni

fes

1) Beskid Zachodni ciągnie się do doliny rzeczki Kamienicy (t. zw. przełęcz Tylicka 684 m.). Na zachodzie, począwszy od Bramy Morawskiej, spotykamy tu góry Jabłonkowskie, dość stromo opadające ku dolinie Olszy, gdzie rozwinął się Cieszyn; dalszy ciąg tej doliny tworzy przełęcz, wciętą aż do 551 m. nad. poz. m.; wody, spływające z tego obniżenia po stronie wewnętrznej łuku górskiego, tworzą Kisuczę — dopływ Wagu. Ponieważ rodzajna, dość szeroka i równa dolina Wagu stanowiła od czasów niepamiętnych doskonałą drogę w kierunku Dunaju, przeto przełęcz Jabłonkowska zawsze posiadała wielkie znaczenie jako droga ze Śląska (a dalej i z Bran-derburga) na Węgry. Położenie tej przełęczy u wylotu Bramy Morawskiej jeszcze potęgowało to znaczenie.

.51

,i?

' Cv>,

3?

,;fe

Rys. 8. Dolina Popradu pod Żegiestowem.

Ku wschodowi od przełęczy Jabłonkowskiej góry przechodzą na północy w Klimczok (prze-Ifcfe szło 1100 m.) i od południa w górę Baranią (pzeszło 1200 m.) ■ • dość kopulasto zaokrąglone gó-__ rotwory. Za temi górami dolina Soły wcina się głęboko, przyczyni przed przecięciem ostatniego od północy pasma wytwarza szeroką kotlinę śródgórską — Żywiecką; dalej ku południowi dolina Soły umożliwia człowiekowi przedostanie się na stronę południową Beskidu, a mianowicie dolinami górnej Soły i Czarnej Wody istnieje połączenie z dolinami Kisuczy i Wagu—połączenie to w swoim czasie wyzyskały koleje i tak powstał szlak kolejowy Biała-Żywiec-Zwardoń.

mo-

Za Sołą wznosi się wysoki i szeroki pas, poszarpany dolinami rzek spływającemi ku północy, w którym najwyżej wznoszą się: Pilsko (1557 m.) Babia Góra (1725 m.) i Polica (1367 m.). Szczyty te przekraczają już granicę lasów; najwyższy z nich, Babia Góra, zdała wygląda jak olbrzymia giła, która wznosi się do 400 m. ponad linję roślinności drzewnej; z wyjątkiem swej spadzistości północnej, obnażającej litą skałę piaskowcową, jest ona cała spowita w rumowisko piaskowcowe. Potężna trójkątna dolina Gór-

') L. Sawicki. Z fizjografji Karpat Zachodnich. 1909.

nej Zawoi tuż u podnóża Babiej Góry zbiera swe wody do Skawicy; średnie wyniesienie 700 i więcej metrów tej rozszerzonej, a więc słonecznej doliny i lasy jodłowe uczynią z niej w przyszłości stację klimatyczną. Potężny wał górski obniża się, tworząc przełęcz Sie-niawską, na którą prowadzą doliny od strony Raby, a że jednocześnie prowadzą tu doliny i od strony Skawy, przeto przełęcz Sieniawska pozwalała od wieków poprowadzić drogę wozową poprzez Beskidy w kierunku Nowego Targu. Za przełęczą na wschód wał górski przechodzi

Rys. 9. Pieniny. Trzy Korony. (Fot. Z. S.).

ii

Rys. 10. Wyłom Dunajca w Pieninach.

w trzon górski Niedźwiedzia (1311 m.) o dość spadzistej krawędzi południowej, stanowiącej tu północną granicę Podhala. W tych miejscach dzięki przełęczy Sieniawskiej iwy-łomowi Dunajca państwo polskie przekroczyło dział wodny, ciągnący się grzbietem Beskidu, i oparło się o Tatry.

Dalej aż do przełęczy Tylickiej wał górski, dość równomiernie wahający

się od 700 do 1000 m. (najwyższe punkty 1100 m.), jest przerżnięty antecedencyjną (przetrwałą) doliną Popradu. Ta rzeka bierze początek między Tatrami a Nałemi Tatrami w wielkiej bróździe, oddzielającej w całej zachodniej połowie Karpat zewnętrzne góry łańcuchowe od wewnętrznych masowych; w dalszym swym biegu okrąża Nagurę Spiską i przepły-

łś

.A

.*

,.«fa

V.

***-.

#1

Rys. 11. Pieniny. Dolina Dunajca. (Alb. P. Tow. Krajozn.).

łagodnym spadkiem po wyrównanej dolinie Spiskiej przełamuje

kotlinę Sądecką i łączy się

nąwszy z

się przez omawianą część Beskidu, wkracza na

z Dunajcem.

Dunajec zbiera wody potoków tatrzańskich i przepływa przez dolinę Nowotarską, t. zw. Podhale, która jest brózdą pochodzenia tektonicznego, ciągnącą się między Beskidem a Tatrami. Dunajec w dalszym biegu napo-

tyka Pieniny — górotwór skalisty ¹), z wapniaków jurskich zbudowany, podobno geologicznie obcych okolicom, w których się dziś znajdują.

Pieniny.

Skały jurskie wapienne spotykają się wzdłuż doliny Wagu i Orawy, tworząc malownicze krajobrazy koło Kralowanu lub koło Zamków Orawskich, jednak w Pieninach zbierają się w takiej masie, że stanowią odrębną całość. Na północ od Pienin w okolicach Krościenka skały wybuchowe przerywają

V-

*•

j'

% i

»• v

... jr

IbSmiŁu

r.

ww

V'. MjM

mSm&ł

•r*

*r

SI

Rys. 12. Pieniny. Igła. (Alb. P. Tow. Krajozn. w Warszawie).

piaskowce i łupki fliszowe, a mianowicie andezyty w ośmiu miejscach, rozłożonych słabym łukiem, występują na powierzchnię od góry Wżaru na zachodzie do Patkowskiego Potoku na wschodzie; w górze Bryjarce ponad Szczawnicą i w Malinowej ta skała przypomina trachit. Źródła mineralne w Szczawnicy i w Krościenku pewnie są w związku z temi skałami wybuchowemi.

') M. Limanowski. Rzut oka na architekturę Karpat. (Kosmos 1905).

S. Pawłowski. Z morfologji Pienińskiego pasa skałek 1915.

Dunajec, płynąc niegdyś w równinie, leżącej o pareset metrów wyżej od dzisiejszego poziomu, werznął się w twarde wapniaki i wyrzeźbił ten dziesięciokilometrowy odcinek drogi Dunajca śród skalic, wciąż zmieniają-

Rys. 13. Krajobraz na przełęczy Dukielskiej (Alb. P. Tow. Krajozw.).

w--:

l-Ą

'f

mi

tf|

ff,

Ih ¹

■■

•• V";

li

ZW!l

cych swą postać, czasem groźnych, częściej wprawiających wsze

w zadumę, a za-

pięknych i pociągających.

Wierzchołki Trzech Koron — 986 m. n. p. morza,

a 550 m. względne-

go wyniesienia — strzegą początku wyłomu. Takie dzieje wyłomu Dunajca w Pieninaah wyjaśniają nam, dlaczego ta rzeka nie obrała kierunku bardziej północnego, gdzie wśród miękkich piaskowców, przykrytych najczęściej łupkami lub iłami, rzeźbiąca praca wody byłaby znacznie łatwiejsza, w kierunku, w którym znacznie później powstała dolina, idąca od Czorsztyna przez Kluszkowice i Krośnice do Krościenka. Od kotliny Sądeckiej Dunajec, połączony z Popradem przerzyna się przez północny najwyższy wał Beskidu i chociaż tu wszędzie postaci górskie są zupełnie łagodne jednak dolina jest wąz-ka i kręta, a przez to drogi unikają tych wyłomów.

Beskid zachodni jest pokrajany całym szeregiem dolin rzecznych poprzecznych, a więc Soła, Skawa ze Skawicą, Raba, Dunajec z Popradem prowadzą w głąb gór; zwykle towarzyszą im mniej lub więcej szerokie tarasy, ułatwiające rolnictwo a jeszcze bardziej budowanie osad i przeprowadzanie dróg.

■]

'I. fV"

>■_

Dolina Dunajca miała wielkie znaczenie, gdyż kierowała stosunki ludzkie poprzez łańcuch Beskidu w dolinę Orawy i Wagu.

Rys. 14. Przemysł naftowy w okolicy Dukli.

Tak samo ułatwiała stosunki międzyludzkie dolina Popradu poprzez góry, gdyż ułatwiała drogę dolinami Tarczy i Hornadu wgłąb niziny Pannońskiej — dzisiejszej Węgierskiej-— był to szlak, po którym wpływy obce w czasach najstarożytniejszych wkraczały na północ od Karpat. Rzeki na północnym stoku Beskidu płynące, w niektórych miejscach posiadają kotliny na przemian z silnemi zwężeniami, najznaczniejsze spotykamy w dolinie Soły przy połączeniu z jej dopływem Koszarawą — kotlinę Żywiecką, oraz nad Dunajcem — Sądecką.

Te okolice z wyjątkiem Babiej Góry, Niedźwiedzia i wogóle miejsc najwyższych, są dziś gęsto zaludnione, lasy na nich giną, a człowiek na niektórych pochyłościach wdarł się ze swym pracowitym, choć mało popłatnym rolnictwem aż do 1000 m. n. p. m.

Beskid Zachodni od północy graniczy z niziną Górnopolską, wznosząc się nad nią progiem 100-150 metrów wysokim, który, dość zniszczony w okolicach Wieliczki, występuje bardzo wyraźnie koło Skawiny lub Okocimia. Próg ten jest północnym zakończeniem podgórza Beskidowego, które, falując między

330 a 380 m., ciągnie się pasem kilku i kilkunastokilometrowym na zachodzie a szerszym na wschodzie aż do Dunajca, tu zresztą już wznosząc się do 400 m. Cała ta kraina jest porznięta już wyżej wymienionemi rzekami, które, o ile w górach posiadają doliny mniej lub więcej wązkie, w przedgórzu posiadają 2 — 4 km. szerokie o łagodnym spadku doliny, które werznięte 100 — 150 m. stanowią przedłużenie niziny Górnopolskiej. Dna tych dolin są żyzne lecz podlegają powodziom i zmianom koryta rzecznego. Podgórze, jako złożone z materjału miękkiego, a mianowicie z łupków ilastych

/•

i,.

*e'\

-■•-o.

Rys. 15. Beskid Wysoki. Skały w Uryczu. (Alb. P. Tow. Krajozn.).

i miękkich piaskowców, posiada postaci pozbawione wszelkich ostrzejszych spadków i różnic poziomu.

Południową granicę podgórza od rzeczywistych gór można przeprowadzić bardzo wyraźnie od Jaroszowie na zachodzie przez Barwałd, Kalwa-rję (Zebrzydawską), Izdebnik, Bęczarkę, Myślenice, Dobrzyce, Łapanów, Rzegocinę i Lipnicę do Czchowa nad Dunajcem.

2) Druga część Beskidu, t. zw. Beskid Nizki z ledwością może być uważany za krainę górską, gdyż w porównaniu z Beskidem Zachodnim lub

Wysokim różnice poziomu tu są najmniejsze i postaci powierzchni najłagodniejsze. Począwszy na zachodzie od przełęczy Tylickiej i od wyłomu Du-

a-i

ssak.

i . «.

i-.'

fe':

..

gg

SI

Rys. 16. Beskid Wysoki. Skały i jaskinie w Bubniszczu. (Alb. P. Tow. Krajozn.).

Ł'v:v

najca między Sączem a Tarnowem ciągnie się wschód do przełęczy Łubkowskiej i doliny Sanu na wschodzie.

na

wschód i południowy

Absolutne wyniesienia nad poz. morza nie przekraczają 800 metrów;

Geografia dawnej Polski.

[? BlBtlOTlKAgi

W**" **£)

Beskid

Nizki

kotlina w środku znajdująca się, t. zw. Doły Jasielskie i Sanockie opadają poniżej 240 i 270 m. a główny grzbiet południowy, będący wielkim działem wodnym, obniża się w przełęczy Dukielskiej

zarazem

do 505 m. W tym miejscu, gdzie dolina Jasiołki podchodzi do Laborci, niż Węgierski głęboką zatoką wrzyna się ku północy; tu też Karpaty osiągają naj-większe zwężenie i przez to bardzo często Karpaty są dzielone na Zachodnie Wschodnie przełęczą Dukielską. Te nieznaczne wyniesienia spotykamy i na wschodzie omawianego odcinka, gdzie rz. Osława podchodzi do Laborci (Cissy - Dunaju), tworząc przełęcz Łubkowską, wzniesioną 587 m. Obie przełęcze Dukielska i Łupkowska (ta ostatnia tylko od strony północ-

ogół jest to raczej krajobraz

nej) posiadają postaci tak łagodne, że

na

HS

mf

ł>*' M

na

UKSi

Rys. 17. Fałdy piaskowcowe w dolinie Prutu. (Podł. prof. Szajnochy).

jakiejś falistej równiny, niż przełęczy śród gór tak potężnego znaczenia, jak Karpaty (p. rys. 13).

Pod względem budowy geologicznej Beskid Nizki jest dalszym ciągiem Beskidu Zachodniego, te same nieodporne skały fliszowe są tu żywiołem panującym i tylko w dwuch miejscach—w częściach północnych koło Ciężkowic i koło’Krosna w Odrzykoniu i Prządkach—piaskowiec—tworzy postaci strome, wnosząc do krajobrazu żywioł młodości. Przedgórze i góry w Beskidzie Nizkim, tak samo jaki Beskid Zachodni!) często posiadają pokrywę z glinki nawianej (lóss), która nie jest przyczyną takiej rodzajności

i) c. Kuźniar. Loss w Beskidzie Galicji Zachodniej. Kosmos 1912.

gleby, jak na równinach Proszowskiej, Lubelskiej lub Ukrainy, gdyż tu lóss jest wyługowany działaniem wody, a więc zubożony pod względem glinki i węglanów. Pośrodku Beskidu Nizkiego spotykamy kotlinę Jasielską tak

mm

.--7Ź

■-

ISOiS

SE

r;

.v. m

kj i *&&&

mm

m.

^3

3k33

mm.

Rys. 18. Gorgany. Chomiak. (Alb. P. Tow. Krajozn.).

wm

obszerną, że przepływają przez nią Wisłoka i Wisłok, a małemi garbami oddzielona, łączy się z poprzednią kotliną Sanocką nad Sanem obie można uważać za jedną całość, 40 km. długości mierzącą, a kilka do 10 km.

«g

kfc**-*

. ■;

r..

gJti :ig®

f $ij

SM

JF'- *

FjjM

f9

feli

K2ET

?&Sl

Rys. 19. Czarnohora. Szczyt „Szpyci". (Alb. P. Tow. Krajozn.).

szeroką. Dodać należy, że wzdłuż rzek i ich dopływów równina „dołów“ Jasielsko-Sanockich przeciąga się w obręb gór. Cala ta równina bardzo

żyzna, lecz łatwo ulegająca wylewom rzecznym, nie była odpowiednia dla lasów, natomiast znakomicie nadaje się do rolnictwa.

Rys. 20. Howerla w Czarnohorze. (Alb. P. Tow. Krajozn ).

i-* * *

Na wschód od Dunajca rozpoczynają się górnicze pola naftonośne. Najczęściej ropa występuje w siodłach łupków oligoceńskich, a miejscowości znane i górniczo wyzyskane ciągną się zwykle pasami. W zachodniej

stronie dołów Jasielskich to bogactwo występuje w trzech równoległych pasach, idących z zachodu na wschód; południowy z nich przekracza za Iwonicz. W Sanockim znowu rozpoczyna się występowanie ropy i jej wydobywanie. W dwuch miejscowościach Iwoniczu i Rymanowie występują źródła mineralne, są to szczawy słono-alkaliczne.

Część północna Beskidu Nizkiego (t. zw. wzgórza Bonarowieckie) jest przecięta dolinami rzek Białej (dopł. Dunajca), Wisłoki i Wisłoka, co łącznie

z doliną Sanu sprawia, że przeprowadzenie dróg tu nie sprawiało trudności.

Cechy fizjograficzne *) tej części Karpat są albo wspólne dla całego łuku Karpat, albo też przejściowe między Beskidem Zachodnim i Wysokim: dolin podłużnych w Zachodnim bardzo mało, tu one występują łącznie z poprzecznemi, ale dopiero w Beskidzie Wschodnim, czyli Wysokim spotykamy doliny podłużne jako cechę wybitną.

3) Od przełęczy Łubkowskiej aż do Przysłupskiej (przeszło 1400 m.)w kierunku południowo-wschodnim ciągnie się Beskid Wysoki. Już zaraz nad przełęczą Łubkowską te dość równe wały górskie wznoszą się ponad 1000 metrów, a bez poważniejszych obniżeń (przełęcze także leżą wysoko) wciąż się podnoszą aż ponad 2000 m. nad Prutem i Czeremoszem w górach Czarnohorskich.

Doliny podłużne-trzy do pięciu i więcej-rozcinają całe pasmo na szereg wałów równoległych o wyrównanych wierzchach i tylko zrzadka na nich spotykamy jakąś kopulastą wyniosłość, przerywającą ten prawidłowy rys w krajobrazie. Doliny o dość stromych zboczach zmuszają człowieka do prowadzenia dróg na działach wodnych. Wały te niższe od północy wznoszą się ku środkowi, a dopiero wał, po którym ciągnie się dział wodny Dniestru i Dunaju, staje się nieco niższym o stosunkowo większych różnicach poziomu — tu walczą ze sobą wody dwuch stoków.

Na południowym zachodzie te wody wobec większego spadku posiadają większą chyżość, a więc większą moc rzeźbienia, to też dopływy Cissy w szeregu wieków krok za krokiem wydzierają na granicznym dziale wód dziedziny Dniestru. Doliny poprzeczne Oporu, Świcy, Łomnicy, Bystrzycy Złotej i Czarnej, a nadewszystko Prutu, już dziś dla piękności krajobrazów ściągają letników i wędrowców.

Rozkład grzbietów, zrzadka przeciętych dolinami poprzecznemi, tworzy

TATRY(jfHtMflT>)

SKAtA 1-300.000

Ho¹¹¹ y

o*,

Jy

y&mpwi) )

ZW.IU

WZ2»

MM 5S5J

Rys. 21. Schemat rozgałęzienia Tatr. (Podł. O. Sosnowskiogo).

Beskid

Wysoki.

') J. Smoleński. Z morfogenozy Beskidu Nizkiego. 1911.

A. Fleszar. O budowie Karpat na północ od Krosna. 1914.

typ gór zwanych kratowemi, czyli jak gdyby przypominały rozkład prętów w rusztach paleniska.

Na południowym wschodzie za Czarną Bystrzycą wystrzelają w t. zw.

i:

iii

lii!

mm

mm

II

IHf

liii

Rys. 22. Widok z Zakopanego na Gewont („Śpiący Rycerz"). (Ze zbiorów P. Tow. Krajozn.).

Gorganach Sywula, Syniak i Chomiak już nad źródliskami dopływów Prutu. Potok Jabłonica spływa z przełęczy Tatarskiej; jest to jeden z dawniejszych szlaków drogowych, przez co nawet powstało podanie, że tędy w r. 1241 Mongołowie wkraczali na Węgry.

Dalej na wschód Czarnohora w najwyższemi wzniesieniami Pietros (2022 m.), Pop Iwan (2038 m.) i Howerla (2058 m.) znacznie wychylają się poza

■■

s.

*■

Ifł

••

k- • -1

p, %

Rys. 23 Tatry. Zakopane. (Alb. P. Tow. Krajozn.).

p;

r.;J

'i

w-

ś®

Li

-i --V

l’\

Uli

L‘|

im

ES

■ s.

V{»;

linję lasów, która tu a więc wyżej, aniżeli pokrywające te góry naogół o

Czarno

hora.

na ogół wznosi się dość wysoko, bo do 1700 m., w Beskidzie Zachodnim. Połoniny — pastwiska, stokach łagodnych i wierzchołkach

iy

-■

E-

Rys. 25. Tatry Krajobraz dolinowy.

oraz klimat, nie sprzyjający rolnictwu, rozwinęły tu paster-

kopulastych

stwo, które ma nawet swoją kartę osobliwą w dziejach gór. W wiekach XV i XVI pasterstwo wołoskie, widocznie w czasach utrwalania się zależności od Turków na Multanach i Wołoszczyźnie, posuwało się ze swemi stadami owiec i bydła podłużnemi dolinami, a słuszniej połoninami, na grzbietach górskich wciąż na północny zachód. Jak zwykle bywa, gdzie owce na dłuższy czas się rozpowszechniają, tam lasy zaczęły od granic połonin usuwać się ku dołowi, i w ten sposób posuwając się, pasterze wołoscy nie tylko przekroczyli gra-

te¹

fOjL

v'!^S

* -• -~ s-

Ełk

Rys. 24. Widok z Przysłupu na Czerwone Wierchy.

nice Beskidu Wysokiego, lecz nawet dotarli do krańców Karpat Zachodnich i w końcu XVI wieku osiedli już na Morawach; zdaje się, że najdalszym ich punktem było Międzyrzecze Wołoskie nad Beczwą. Nad Prutem¹) w dolinie, znanej ze swej malowniczości, skały piaskowcowe górno-kredowe wykazują daleko większą odporność na działanie wody niż w Beskidzie Zachodnim, tu też Prut koło wsi Jamny tworzy wodospad, i od tej wioski całe potężne ławice tego piaskowca nazywają Jamneńskiemi; tworzą one kilka grzbietów wewnętrznych, a zbocza o ścianach dość stromych zwykie ku szczytom kończą się rumowiskiem zwietrzałych, potrzaskanych głazów.

W niektórych miejscowościach ten piaskowiec tworzy t. zw. hołdy, są to pojedyncze lub gromadami rozrzucone skały, przypominające zwaliska, naprz. koło Spasa, Urycza i in. Tak samo jak Odrzykoń w Beskidzie Niz-kim tak i tu w dawniejszych czasach, te skały zużytkowywano w celach obronnych. Piaskowiec magórski (z epoki górnego oligocenu) tworzy nie długie, jednolite grzbiety, lecz pojedyncze najwyższe wzniesienia, naprz. Czarnohorę i główne szczyty w całych Karpatach północnych. Warstwy piaskowca magórskiego, często przeplatane warstwami iłów i łupków, łatwiej od piaskowca jamneńskiego podlegają wietrzeniu i zniszczeniu—tym się tłóma-czą łagodne, kopulaste postacie najwyższych szczytów.

„ ⁵-

'M;

Cały Beskid Wysoki jest jeszcze pokryty obszernemi lasami — nigdzie na ziemiach dawnej Polski nie utrzymały się lasy w takiej pierwotności, jak nad źródliskami Bystrzycy, Prutu i Czeremosza. Dolne obszary pokryte buczyną, górne-świer-czyną; lasy sięgają tu do 1600 metrów

i wyżej.

Beskid Zachodni

Rys. 26. Tatry. Morskie Oko.

grzbietem Babiej Góry i Niedźwiedzia dotyka po stronie południowej do zapadłości Nowotarskiej. Na południe od tej ostatniej wypiętrzają się Tatry, łańcuch dość odosobniony, bo ze wszech stron otoczony zapa-dłościami tektonicznemu Na południu zapadłość Liptowska, która dalej na zachodzie zlewa się z przedłużeniem zapadłości Nowotarskiej — z doliną Orawy, swemi wodami daje początek Wagowi, a zapadłość Spiska Popradowi na wschodzie.

Tatry.

Tatrzański grzbiet przeszło 50 km. długi, a 17 szeroki stanowi w swej budowie kilka fałd zgniecionych, a że później niszczycielska działalność wody, a w pewnej epoce i lodowca mnóstwo materjału uniosła z tych gór, więc dziś w środku i na południu występują skały krystaliczne, przeważnie granity, a na zachodzie i łupki krystaliczne, wówczas gdy wschodnia część jest zbudowana z wapniaków. Te ostatnie tworzą też i niższe skały od strony północnej. Wyraźną cechą Tatr — w miniaturze Pireneje lub Kaukaz — jest zjawisko, że przełęcze leżą bardzo wysoko, oraz że najwyższe szczyty nie leżą w głównym grzbiecie, lecz w rozgałęzieniach; szczególnie na południo-wschód od środka wznoszą się olbrzymy Karpat Kry-

wań, Garłuch (2663 m.) i Łomnica. Ogólny kierunek pasma jest z zachodu na wschód, przyczym główny grzbiet posiada trzy wygięcia, środkowe swym łukiem zwrócone ku południowi, a boczne ku północy. Wysokość, materjał skalny, stromość zboczy i inne cechy każą rozdzielić Tatry na trzy części:

1900 m., ponad 2200 m. sterczy tylko

1) Zachodnie aż do przełęcy Liljowej, złożone częściowo z granitów więcej jednak z łupków krystalicznych, ku którym przylegają od północy masy wapienne; ogólna wysokość Tatr Zachodnich nie dochodzi do 2000 m. n. p. m., a wyniesienie przełęczy jedna Bystra — na szczytach postaci tu są względnie łagodne, a tylko skutkiem właściwości skał wapiennych doliny Chochołowska, Kościeliska i inne bawią oko romantycznemi skałami, przypominającemi często zwaliska zamków.

*,

5>, ■^g|S

f*r.

?&

3&j|

S5^«

Mm

iV

*>41

Ig®!

!»&$!

-*w^P

<>*

i5<S

Wm

srr

3|§^s>'

. X!

"vm

Rys. 27. Tatry. Stawy Polskie.

2)    Tatry Wysokie ciągną się aż do Kopy Bielskiej, tu wysokość przeciętna grzbietu dochodzi do 2300 metrów, a przełęcze wahają się od 2100 do 2200 m., twardy materjał — granit pozwolił tu na wytworzenie urwistych turni i wogóle nagich szczytów; cyrki śródgórskie, jeziora i wodospady- owe niezaprzeczalne dowody młodości krajobrazu—przyciągają tu oko człowieka; z pośród mnóstwa, często śniegiem obielonych szczytów, wnoszących piętno dzikości i potęgi, aż siedm przekracza 2600 m.

3)    Tatry Wschodnie czyli Bielskie, złożone wyłącznie z wapieni, nie dochodzą nigdzie 2200 metrów. Białe turnie, strzelające nieraz w pojedynczych skupieniach i skałom wapiennym właściwe doliny, stanowią cechy tej części Tatr.

Niegdyś istniały w Tatrach lodowce, wyraźne ich ślady opuszczają się dość nizko, bo do 1000 m. nad poz. m., a ich działalność między innemi

Rys. 28. Tatry. Północne ściany Wielkiego i Małego Jaworowego. (Alb. P. Tow. Krajozn ).

Bat

i>c

Lr    '

- *1

S|j§k

"tiaro

'V%. I — -

■£

gg:

śladami pozostawiła jeziora, zwane stawami. Lodowiec uniósł pod sobą rumowisko skalne, pochodzące z czasów przedlodowcowycb i przez to granitowe ściany często tworzą wspaniałe cyrki, a ich dzikość i stromość jest

najpiękniejszym rysem przyrody tatrzańskiej¹), ten sam lodowiec, układając w niektórych miejscach dolin moreny, stworzył zagłębienia — dzisiejsze stawy naprz. Morskie Oko, lub Pięć Stawów Polskich. Twardość materjału—granitu powoduje też istnienie wodospadów, co jest jednym z największych upiększeń. Dziś lodowców w Tatrach niema, chociaż swemi szczytami i turniami góry strzelają poza granicę wiecznego śniegu; dzieje się to przeważnie skutkiem braku obszerniejszych płaszczyzn, na których śnieg mógłby się zbierać, zgniatać i spływać pod postacią lodowców, istnieją tylko maleńskie pólka wiecznego śniegu — kilkadziesiąt tych płatów, rozrzuconych łącznie po obu stokach Tatr, w sumie nie wynoszą jednego kilometra kwadratowego.

Lodowce w Tatrach.

Pomimo kierunku równoleżnikowego Tatry posiadają sieć odwodnienia bardzo osobliwą: wielki europejski dział wodny kieruje się w poprzek grzbietu tatrzańskiego. Wody, spływające ku północy, w kotlinie Nowotarskiej rozdzielają się między Orawę na Zachodzie i Dunajec na wschodzie, ku południowi zaś między Wag i Poprad.

Do poziomu 1100—1200 metrów sięgają buki, do 1260 jodły, a jeszcze wyżej świerki, gdyż do 1540 m., wyżej wkraczamy w dziedzinę kosodrzewu— na miejscach nie nazbyt spadzistych pastwiska górskie — t. zw. „hale" pozwalają na paromięsieczne w ciągu roku pasterstwo. Rolnictwo i niżej niezbyt opłacą pracę człowieka.

§ 4. Kotliny Podgórskie.

Od północy ku pasmom górskim przylegają naprzemian kotliny i odnogi wyżyn. Z Sudetami styka się zapadłość podgórska, a linja zetknięcia, wyraźnie zdała widoczna skutkiem różnic poziomu, dochodzących 100—150 metrów, zaznacza się szeregiem miast. W tej zapadłości Odra zbiera przeważnie wody z gór. W jej górnym biegu lewe dopływy zbierają wody z Je-sionika, a prawe częściowo z Beskidu, a więcej z wyżyny Śląskiej.

Kotlina

Śląska.

Kotlina Dolnośląska właściwie może być uważana za odgałęzienie niżu Północnoniemieckiego; w głębi jest ona zbudowana ze starszych pokładów, zrzadka wychodzących na powierzchnię, w Sobótce nawet granity i gabro tworzą wyniosłość sięgającą 718 metrów— z wierzchu wszystko pokrywa czwartorzęd. Szereg kotlin podkarpackich od Oświęcima do Pokucia—między Karpatami a przedgórzem, t. j. wyżyną Małopolską i płaskowyżem Podolsko-Wołyńskim, stanowi nizinę Południowo-polską (inaczej Górnopolską)—jest to zapadlina, powstała w epoce mioceńskiej, w czasie fałdowania się, a częściowo i po sfałdowaniu się Karpat. Ta zapadlina jest wypełniona osadami mioceńskiemi, przeważnie iłami, tudzież piaskami lodowcowemi.

Ł) W. Kuźniar. Z przyrody Tatr. 1910.

Na północ od Karpat Zachodnich znajdujemy nizinę a słuszniej kotlinę, powstałą skutkiem zapadnięcia pokładów nawet znacznie młodszych bo trzeciorzędowych. Wyżyna Środkowopolska, leżąca na północy, dotyka do Karpat, a mianowicie swemi jurskiemi skałami w okolicach, gdzie legł Kraków i Tyniec, zbliża się do podgórza beskidowego; to zetknięcie rozbija kotlinę na dwie nierównej wielkości: pierwsza z nich Oświecimsko-Kra-kowska, o postaci wydłużonej, ciągnąca się od Oświęcima na za-

Kotlina

Oświęcimsko- chodzie do Krakowa na wschodzie, jest wyrównana aluwiami (napły-Krakowska.

wami) Wisły, Soły, Skawy i Przemszy; druga Krakowsko-Sandomier-ska znacznie większa trójkątnej postaci, na północnym zachodzie jest ograniczona doliną Wisły, na północnym wschodzie doliną Sanu, a słuszniej Roztoczem, na południu podgórzem Beskidu, a na południowym wschodzie tak zwanym grzbietem Lwowsko-Chyrowskim.

Na podgórzu Beskidu w pokładach trzeciorzędowych znajdujemy bogactwo

Kotlina

soli, znane od czasów najdawniejszych, a wydobywane w Wieliczce od XIII-go stulecia; w mniejszym stopniu z wydobywania tej samej kopaliny znana jest Bochnia. Powierzchnia kotliny, wogóle równa, pochyla się ku północy i właściwie dalej na północ przechodzi nieznacznym co do szerokości aluwialnym pasem w wyłom Wisły na północ od Zawichostu; w części południowej kotlina ta jest rodzajna i najmniej wilgotna, a przez to pozwala człowiekowi przeprowadzić szlaki drogowe, biegnące o kilka kilometrów od krawędzi podgórza. Widły rzeczne Wisły-Sanu i południowy wschód

przedstawia czasami tak łagodne przejścia ku dorzeczu Dniestru, że istnieje projekt połączenia Dniestru z Wisłą.

Krakowsko- są pokryte piaskami pochodzenia lodowcowego; od wschodu kotlina Sandomierska.

Kotlina

Górno-

Dniestrzańska.

Dalszy ciąg niziny Południowopolskiej—zapadłość górnego Dniestru leży na południo-wschód od niziny Sandomierskiej między Beskidem a wyżyną Podolską. Niegdyś dorzecze dzisiejszego górnego Dniestru zbierało wody, spływające z krawędzi wielkiego lodowca północnego łącznie z wodami karpackiemi, a dzisiejsze niziny błotniste, naprz. Samborska nad Stryjem i nad górnym Dniestrem, są pozostałością tych warunków minionych. Właściwa nizina Górnodniestrzańska jak gdyby rozpadała się na dwie: Samborską i Stanisławowską, które się łączą przy ujściu Łu-kwi. Wzdłuż Dniestru ta nizina ciągnie się aż do Niżniowa.

Na podgórzu, przylegającym od południa, istnieje znaczne bogactwo ropy ziemnej, które się ciągnie od Jasła na wschód i południowy wschód aż poza omawiany przez nas obszar daleko w głąb Multan. Należy również wymienić wosk ziemny w Borysławiu, sól, jeszcze niewydobywaną, w Stebniku w ilościach jakoby bardzo znacznych i sole potasowe w Kałuszu—poza Niemcami jedyne dotychczas znane miejsce, zawierające to bogactwo.

Na południo-wschód od kotliny Górnodniestrzańskiej leży kotlina górnego Prutu.

W nizinie Górnośląskiej wyróżniamy dwie części: 1) przedgórze Sudetów, pokryte przeważnie glinką nawianą (lóss), stanowiące falistą równinę 150—200 metr. n. p. m. i 2) dolinę górnej Odry, która swoim nieckowatym wgłębieniem w pokładach węglowych wskazuje na kierunek zależny od tektoniki; jako pozostałość po wązkiej cieśninie morza trzeciorzędowego ona ciągnie się od Bramy Morawskiej pasem na północ, a później na północo-zachód.

§ 5. Wyżyna Środkowopolska.

Na prawym brzegu Odry falista równina, 150—250 metrów nad poz. m. wyniesiona, w stosunku do doliny Odry stanowi słabo zarysowaną wyżynę, nosi jednak nazwę zagłębia, bo prawie zewsząd miejscowości wyższe ją otaczają. Ta równina—to kraina węglowa, a jej powierzchnia wcale nie odpowiada pofałdowanej budowie wnętrza, lecz jest wynikiem niwelującej działalności lodowca i następnego żłobienia przez wody płynące.

Tektonika

Zagłębia.

Zagłębie węglowe Śląsko-Morawsko-Polskie, rozciąga się między wychodniami kulmu (dolne, nieprodukcyjne pokłady formacji węglowej) na zachodzie, a grzbietem Dębnicko-Siewierskim na wschodzie. Ten górotwór został wypiętrzony w środku epoki węglowej, miał kierunek z północo-północo-za-chodu na południo-południo-wschód, obecnie zaś jest prawie doszczętnie zrównany. Granicę zachodnią zagłębia węglowego można poprowadzić od Świniowa (Schónbrunn) na Morawach przez Hulczyn, Brzezie, niedaleko na wschód od Raciborza przez Rudno, aż pod Toszek. Granicę północną można zakreślić od Pyskowic łukiem nieco na północ od Gór Tarnowskich do Siewierza—ona się zlewa z krawędzią wzniesienia tryjasowego. Wschodnia granica nie jest wyjaśniona dostatecznie, południowa zaś zlewa się z podgórzem Beskidu; w czasie wypiętrzenia łuku karpackiego pofałdowane warstwy fliszowe zostały nasunięte na obszar węglowy. Powierzchnia utworów węglowych jeszcze przed zalewem przez morze tryjasowe musiała podlegać potężnej erozji: w okolicach Orzesza i Zawiścią w odległości 4Ł/₂ kilometra otwory świdrowe stwierdzają różnicę poziomu śród pokładów węglowych, dochodzącą do 1000 metrów. Powierzchnia węgla kopalnego naogół leży na 250 metr. nad poziomem morza, dolne zaś warstwy sięgają niżej poziomu morza. Powyginanie warst węglowych jest następstwem ruchów góro* twórczych późniejszych, aż do trzeciorzędowych włącznie. Pominąwszy szczegóły tektoniki, należy zaznaczyć, że całe zagłębie węglowe Śląsko-Morawsko-Polskie jest rozbite szeregiem siodeł o kierunku z północo-zachodu na południowy wschód na kilka wydłużonych niecek. Część wschodnia oddzielona siodłem, idącym od Zabrza do Sosnowca, stanowi kotlinę Bytomską i Zagłębie Dąbrowskie.

Prawie równolegle do zachodniej granicy zagłębia Śląsko-Polsko-Mo-

rawskiego istnieje uskok orłowski; od północy on ciągnie się przez Gliwice, Rybnik, Mszanę i Orłową, gdzie wschodnia połać jest zrzucona o jakieś półtora tysiąca metrów; dalej ku południowi między Ostrawą Morawską a Karwiną wysokość uskoku, prawdopodobniej suma wielu uskoków i zgięć, przekracza trzy tysiące metrów.

Zdaniem prof. Grzybowskiego¹) linje dyslokacyjne, rozbijające zagłębie węglowe na odrębne części, są mniej więcej równoległe do linji dyslokacyjnych sudeckich, do nieistniejącego dziś na powierzchni pasma Dębnicko-Sie-wierskiego lub do pasma jury Krakowsko-Częstochowskiej. Fakt, że południowo-wschodnie zakończenia zagłębia węglowego nie są ściśle oznaczone, oraz że stwierdzono ich obecność pod Beskidem Zachodnim, doprowadza do wniosku, że węgiel wytwórczy znajduje się daleko dalej na południo-wschód, niż można było przypuszczać. Obecnie w pow. Chrzanowskim stwierdzono węgiel rokujący opłacalność robót górniczych na głębokości do 500 metrów, a ponieważ te same warunki mogą się powtarzać przypuszczalnie aż pod Tarnów, to w ciągu kilku dziesiątków lat mury Krakowa, Piastów i Jagiełłów pamiętające, mogą się znaleźć w środku okrągu przemysłowego.

Węgiel²) tu występuje w mnóstwie warstw, naprzykład w okolich Rybnika koło 185, z kfórych tylko część posiada warunki opłacalności dla górnictwa. Ku środkowi zagłębia te drobne warstwy zlewają się w kilka warstw bardzo korzystnych dla wydobycia, gdyż ich grubość waha się koło pięciu metrów, a na wschodzie, w obrębie Królestwa Polskiego, te pokłady zlewają się w jeden t. zw. pokład „Reden" o grubości, nieraz znacznie przekraczającej dziesięć metrów. Mnóstwo cieńszych pokładów, leżących powyżej „Redenu", w rzadkich wypadkach dają się z zyskiem wydobywać, natomiast pokłady podredenowskie — pokład „Reden" posiada wychodnię północną nieco na północ od wsi Dąbrowy, na południe od Gołonoga—przedstawiają dużą wartość techniczną.

Węgiel w zagłębiu Śląsko-Polsko-Morawskim naogół należy do gatunków średnich, węgiel zaś koksowy znajduje się tylko na zachodzie i w środku zagłębia. Brak węgla koksowego w Kr. Polskim ciężko się odbija na hutnictwie, wówczas gdy rozwój hutnictwa żelaznego na Śląsku Pruskim opiera się nie na rudzie żelaznej, dość ubogiej, lecz na obfitości węgla koksowego. Pierwszy wielki piec na koksie puszczono w ruch w Gliwicach w roku 1796—był to pierwszy poza Anglją na całym lądzie Europy!

Rozległość zagłębia Śląsko-Morawsko-Polskiego wynosi podług obliczeń przypuszczalnych (w r. 1909) przeszło 5800 km. kw., z czego przeszło 3000

‘) J. Grzybowski. Granica wschodnia Krakowskiego Zagłębia węglowego. (Przegl. Górn.—Hutniczy 1912 JS|o 16).

²) K. Wójcik i J. Grzybowski. Zagłębia węglowe tom II (praca zbiorowa) 1909.

S. Czarnocki. Budowa geol. utworów węglowych w Zagłębiu Dąbrowskim 1909

itiiKfi    ifliatliift’

forv

‘i.    u>popxxel\, toŁGLOLCjf-oocL

300. o u*?

Jitj£ Jffeł* 3 ot nie z.

<J}y& ^/ofy"    J&2ij

J}i/ś Jz/f/zcjL

fzrcdzzoc y

z*\

> +2QO.q /n

l_

^3££

::r

717 pyza-

Zia/f/yt-A ‘C<y

PM# 7 25000.

rnzmż/ 6£m/fM zm£bm d#8mjMw    mffMfMPJt/fi/ff - fflómJPłf.

/■7O 7./'£>777

7 7 7 Ć> TTCsOŁ.

Łupki JHąSzózoco

i'Aft ..

W ilńM

«> /,

a,7<>oh^S~;

Józefo u)

2tzyori£

£ GG/O A. /O O fc fc?< o/o’/i &i c?fx * oJO / ⁷ <22^ ? **/i’A-

foiol*. J,'ocl/oiv

JKoc&iejów

t-

Ju

'-v-.

Rys. 29.

*

wypada na Śląsk Pruski, przeszło 500 na Królestwo Polskie, a reszta Austrję, w czym na Galicję Zachodnią przeszło 1300. Przypuszczalne zapasy węgla, zależnie od coraz liczniejszych wierceń, a więc i dokładniejszego poznania wnętrza, są obliczane coraz korzystniej, to też—nie uwzględniając domniemanego bogactwa w okolicach Krakowa—już dzisiaj można twierdzić z pewnością, że Śląsk Pruski posiada kolosalne zapasy węgla, które znacznie przewyższają słynne bogactwo okolic nadreńskich; ich znaczenie — udział odsetkowy wzaopatrywaniu Niemiec—wzrasta. Przyjmując nawet pewien wzrost wydobycia, można uważać, że w Królestwie starczy na 200 lat, a na Śiąsku Pruskim trudno przewidywać wyczerpania¹): kiedy Francja środkowa, Anglja północna, Czechy i Saksonja za dwieście lat wyczerpiąswe bogactwo węglowe, gdy resztę Anglji czeka to za 300 lat, Francję północną za 400—500 lat, gdy Belgji, prowincjom nadreńskim i Śląskowi Austryjackiemu grozi to za 800 — 1000 lat—Górny Śląsk posiada węgla na 1000 do 1200 lat! Dla uprzytomnienia sobie kolosalnego znaczenia Górnego Śląska dla Prus należy pamiętać, że największy dostawca węgla na kuli ziemskiej—Stany Zjednoczone—posiada węgla tylko na 140 lat.

na

Zapasy

węgla.

Gęstość

zaludnienia.

Okolice Zagłębia Śląsko-Polsko-Norawskiego aż do końca XVIII wieku były stosunkowo słabiej zaludnione, bo ziemie tu niezbyt rodzajne, a nawet wręcz dla rolnictwa nieużyteczne. Lasy, a częściowo i mokradła, jak naprz. na południu koło Pszczyny, nie mogły wyżywić tego, co kotlina nadodrzań-ska lub też glinką nawianą pokryte podgórza Sudetów w powiecie Głup-czyckim (niem. Leobschiitz), albo rodzajne ziemie leżące ku północy. Rzeki nie stanowiły dróg poważniejszych. Węgiel, a w pewnej mierze i kruszce sąsiedniej wyżyny tarnowickiej sprawiły, że na przełomie XIX i XX stulecia trójkąt pomiędzy Bytomiem, Gliwicami, a Katowicami, mierzący 603 km. kwadr, mógł wyżywić 648 tysięcy mieszkańców; w Królestwie Polskim między Grodźcem, Gołonogiem, Strzemieszycami, a granicą polityczną na 230 km. kwadratowych obecnie można się doliczyć przeszło 200 tysięcy; nie inaczej też wyglądają okolice Ostrawy i Witkowie w państwie austryjackim.

nadewszystko różne nieużytki. Dawniejsze

Krajobraz się zmienił: większa własność ginie—najbardziej w Królestwie, dwory i folwarki bądź giną zupełnie, bądź toną w rozrastających się wioskach, które z dawniejszych skupień wydłużają się wzdłuż dróg i zlewaja w jakieś niekształtne nagromadzenia domostw, powstają skupienia miejskie o charakterze fabrycznym. Lasy częściowo nikną, lecz drożyzna rąk roboczych niezbyt opłaca rolnictwo w bezpośrednim sąsiedztwie kopalń, rozszerzają się ogrody warzywne, bezdroża ustąpiły sieci kolejowej tak gęstej, że okolica przypomina Belgję południową lub Saksonję.

x) F. Frech. Die bekannten Steinkohlenlager der Erde u. der Zeitpunkt ihrer vor-aussichtlicher Erschopfung (Gliickauf 1910).

Geografia dawnej Polski.    3

Cały obszar między górną Odrą a górną Wisłą i Pilicą stanowi wyżynę Środkowopolską, jednakże na południowym zachodzie, znajdujemy tu powyżej opisaną krainę o cechach swoistych—zagłębie Śląsko-Polsko-Moraw-skie. Dolina Nidy rozbija całą wyżynę na dwa główne działy: na zachodzie odróżniamy wyżynę Górno-Śląską i grzbiet Częstochowsko-Krakowski, na wschodzie najwybitnieiszą część wyżyny stanowi górski grzbiet S-to Krzyski.

Na północ od zagłębia Śląsko-Morawsko-Polskiego ciągną się wzniesienia tryjasowe, tworząc krawędź czasem widoczną (Góry Tarnowskie), od Krapkowic nad Odrą 80 kil. aż do Siewierza, skąd na połud.-wschodo-wschód do Olkusza, a dalej na południe i nawet zatacza łuk na południo - zachód

Jr, •?

!r

Rys 30. Góra Św. Anny (385 m. nad poziom morza) na Górnym Śląsku.

otaczając zagłębie węglowe. Na zachodzie tych wyniosłości występują w Chełmku na powierzchnię bazalty, które tu tworzą najwyższy punkt Górnego Śląska — 385 metrów. Ta wyniosłość, przez Niemców nazywana Górą Ś-tej Anny dźwiga na swym kopulastym wierzchu klasztor, znany na całym Górnym Śląsku.

Pokłady systemu tryjasowego przykrywają sobą utwory epoki węglowej, a postać powierzchni całego zagłębia węglowego jest właściwie zatoką erozyjną, skierowaną ku zachodowi, prawie w całości wyżłobioną w tryjasie. Te pokłady rzadko kiedy opadają niżej 300 metrów, a bezpośrednio w sąsiedztwie zagłębia Dąbrowskiego wznoszą się w oddzielnie stojącej po stronie zachodniej górze Św. Doroty (na Grodźcu) do 382 metrów, od wschodu zaś zakończenie wyżyny w kształcie cypla koło wsi Gołonoga dochodzi do 334 metrów, wówczas gdy dolina Czarnej Przemszy, między niemi leżąca wykazuje tylko 260 metrów nad poziom morza.

Tryjas w górnej części piętra środkowego, t. zw. wapienia muszlowego¹) zawiera wielkie i rozmaite bogactwa kopalniane.- błyszcz ołowiu, czasami z domieszką srebra, żelazne rudy brunatne i rudy cynkowe, a mianowicie: galman i blendę cynkową. To bogactwo kopalniane rozpoczyna się od

’) K. Althans. Die Erzformation des Muschelkalkes in Oberschlesien 1893.

źródlisk rzeczki Dramy koło Pyskowic i od tego miejsca pokłady tryjasowe ku zachodowi są górniczo bezwartościowe, na wchód zaś stanowią poważne bogactwo. Prace górnicze rozpoczęły się tu w wieku XII i stale posuwały się ku wschodowi, idąc za srebronośnym błyszczem ołowiu. Wytapianie ołowiu opłacało się samo przez się, lecz jeszcze bardziej opłacalność wzrastała przez odciąganie pewnych ilości srebra, a to sprawiło, że powszechne mniemanie widziało tam „kopalnie srebra" wówczas, gdy srebro stanowiło tam zawsze tylko cząstkę wytworu.

Pokłady

rudonośne.

gaj

mg:

State    de :

s>''

■r²'J

r-.,, ■

Wm

■■

iSSSI

Rys. 31. Wylot sztolni „Czartoryskiej" koło przystanku kolejowego Bukowna.

(Roboty górnicze z XV i XVI wieku).

W XIII wieku Sławków, leżący na drodze krakowsko-wrocławskiej przez to górnictwo osięgnął przelotną świetność,x) ustępując miejsca w XIV wieku Olkuszowi. Tu pokłady wapienia muszlowego wchodzą zatokowo w obręb skał jury białej—jak działalność wody na zachodzie zniszczyła pokrywę tryja-sową, wytwarzając zagłębienie nad Brynicą i Czarną Przemszą (Bytomskie i Dąbrowskie), tak samo tu woda zniosła pokrywę jury skalistej, wytwarzając dla człowieka możliwość opanowania bogactw kopalnianych tryjasowych.

Wiek XIX podniósł znaczenie dawniej lekceważonego galmanu, który poprzednio był uważany za skałę płonną i tyiko zrzadka od drugiej połowy XVI wieku był przerabiany na mosiądz¹), lub w tym celu wysyłany do Gdańska. Na całym obszarze, gdzie tylko pokłady wapienia muszlowego wychodziły na powierzchnię, tam rozpoczęło się we wszystkich trzech państwach gorliwe poszukiwanie, później zaś wyzyskiwanie galmanu a następnie i blendy cynkowej. Potężne kopalnie Szarleju na Górnym Śląsku przez długi szereg lat podtrzymywały hutnictwo cynkowe, obecnie zaś, gdy galman zbliża

' .t'    ■ r,    . •

?****&ni?** ^A,-

■* . ....

i a

.....

urnami

ftl

tiM

J:

3S8

PBtes..

■y    i.

' ■ "i

tHI

, MM

,.v: gglg

Wmm

HBHS t j

Sb

L -A-

.c*.

s%ag&4jl

Rys. 32. Odkrywka kopalni galmanu „Jerzya pod Bolesławiem.

się ku wyczerpaniu, blenda zastępuje jego miejsce. W zaborze austryjackim te same pokłady tryjasowe w okolicach Sierszy podlegają zużytkowaniu górniczemu.

W obrębie Królestwa Polskiego, pominąwszy mało obiecujące okolice Siewierza, mamy koło Bolesławia i wogóle na zachód od Olkusza przypuszczalnie bardzo poważne bogactwo rud ołowianych, żelaznych (limonity, rudy brunatne) i cynkowych w takich głębokościach, że trudności odwodnienia obecnie tylko w nieznacznej mierze pozwalają korzystać z tych bogactw.

]) Łabęcki. Historja górnictwa w Polsce t. I. 1846.

Dawniejsze górnictwo olkuskie, oparte na otrzymywaniu ołowiu i odciąganiu pewnej ilości srebra, było zachwiane w XVII i początkach XVIII stulecia skutkiem wyczerpania wierzchnich pokładów bogatszych w srebro.

T. z w.

W tych czasach dokonane na Polskę najazdy szwedzkie kopalnie srebra

w Olkuszu.

nie były przyczyną—jak to się nieraz niesłusznie powtarza—upadku kopalnictwa, lecz przypadkowo się zbiegły z wyczerpaniem kopaliny pożytecznej.

Posuwając się od zagłębia węglowego na wschód i północny wschód a częściowo i ku północy, kolejno spotykamy wychodnie utworów geologicznie coraz młodszych: za węglem tryjas i to kolejno wszystkie jego piętra, a dalej jurę. Wzdłuż ściany jury skalistej po stronie zachodniej spoty-tykamy potężne płaty piasków; grzbiet tryjasowy od Sławkowa do Olkusza odcina część piasków na południu, których dalszym ciągiem są bezpłodne pustkowia koło Szczakowy, od północnego płatu tak zwa-nej pustyni Błędowskiej.

•■-i

T. zw. „Pustynia" Błędowska, (fot. Al. Janowskiego).

Rys. 33.

Pustynia

Błędowska.

Jest to owal 7—8 km. długi a 4 km. szeroki, wyniesiony 330—340 metra nad poz. morza, którego środkiem przepływa Przemsza Biała. Na krawędziach jest on zarośnięty rzadkim lasem, gdzie g podglebie jest nieco mniej “ przepuszczalne, cały jednak ten obszar jest wyjątkowo pozbawiony roślinności—skąd i pochodzi czasami używana nazwa „polskiej Sahary", na której jakoby widywano miraże. Potężna masa piasków, przykrywająca tu wapień muszlowy, jest pochodzenia częściowo lodowcowego, częściowo zaś powstała z wietrzenia skał tryjasowych, przeważnie dolomitów bogatych w krzemionkę, a również i. utworów geologicznie młodszych—jury. Lodowiec północny częściowo domieszał pewne ilości mate-rjału pod sobą przyciągniętego, częściowo zaś przemieszał pod swem ciśnieniem materjał miejscowy tym bardziej, że i wody polodowcowe tu silnie działały. Odnogi piaszczyste odchodzą od pustyni Błędowskiej, ciągnąc się po kilka kilometrów pomiędzy skałami jury.

Na północy od pokrywy tryjasowej spotykamy utwory jury brunatnej, które w krajobrazie nie odgrywają żadnej roli. One się ciągną przeszło dwadzieścia kilometrów na południe od Częstochowy, a na zachód i połu-

dniowy zachód znacznie dalej, bo aż przekraczając granicę polityczną Prus, dochodzą do Lublińca; na północo-zachód od Częstochowy utwory jury brunatnej sięgają aż poza Praszkę w Wieluńskie. Te utwory zawierają bardzo poważne zapasy uwarstwionej rudy żelaznej—sferosyderytu— niezbyt bogatej w żelazo, jednak bardzo cenionej w hutnictwie dla łatwej topliwości. Już w XIV wieku te rudy były podstawą hutnictwa żelaznego.

Sferosyde-

ryty.

Nazwa to niesłuszna, bo w rzeczy samej skały wapienne, zaliczane

Wieluńsko- d₀ jury białej sięgają w okolice Kalisza (Trojanów, Szklary), ale Krakowski.

Ponad jurą brunatną, a bardziej ku południowi nad piaskami pokrywa-jącemi tryjas, wznosi się jura biała—t. zw. grzbiet Wieluńsko-Krakowski. Grzbiet

krajobrazowo one urozmaicają powierzchnię dopiero od Częstocho-

w*

/T;

Ł*-

'-■s

Rys. 34. Dolina Prądnika pod Ojcowem.

wy na północy (Jasna Góra 286 m.) ciągnąc się w kierunku południo-połu-dnio - wschodu aż do Krakowa i Tyńca na południu. Wiadomo, że i dalej jura znajduje się, bo w Kurdwanowie, o parę kilometrów od typowych skał fliszu Karpackiego, istnieje tylko pozorne zakończenie jury, a tak samo, jak nieco dalej na zachód fałdy łańcucha Beskidowego zostały nasunięte na utwory węglowe, tak tu zostały nasunięte na utwory jury, co stwierdza otwór świdrowy w Rzeszotarach, gdzie osiągnięto jurę dopiero na poważnej głębokości.

Między^Tyńcem a Piekarami Wisła przedziera się między skałami jury;

można przypuszczać, że dawniej Wisła miała kilka rozgałęzień, i że obecne koryto ustaliło się w czasach względnie nowych, może na kilkaset lat przed wystąpieniem Krakowa na arenę dziejową.

a na

Grzbiet Częstochowsko-Krakowski o kierunku, odpowiadającym Sudetom jest zbudowany przeważnie ze skał wapiennych, zaliczanych do górnej jury¹), a mianowicie do środkowego piętra oksfordzkiego i nadewszystko ze skał, do górnego oksfordu należących. Jest to utwór nieuławicony, lub tylko pozornie zdradzający uwarstwienie, co mu zjednało nazwę wapienia skalistego; podstawą jego są uwarstwione pokłady środkowego oksfordu, wschodzie grzbietu jest pokryty płytowemi utworami, należącemi do młod-

:r

i tiśź0?i

FM

mm,

i.

iii

m. t

•Si

iV

Ml

Ite

5V Ł -

¥¥M^vWwM

Rys. 35. Dolina Prądnika. Grodzisko.

szego piętra jury—kimerydu. Wapień skalisty odgrywa największą rolę w krajobrazie omawianych okolic; od zachodu on nieraz sterczy ścianą kilkunastu do kilkudziesięciu metrów wysoką, tworzy malownicze skały, wyraźnie zwaliska zamczysk przypominające, naprzykład w okolicach Kroczyc, Skarżyć, Ogrodzieńca lub Smolenia; on łatwo poddaje się niszczącemu działaniu wody i pozwolił wodzie pożłobić potężne doliny, to też, przedstawiając tyle miejsc obronnych, w wiekach średnich został uwieńczony dwoma dziesiątkami zamków i klasztorów.

Pas szerokości 20 do 30 km. ku wschodowi najczęściej niezauważal-') J. Siemiradzki. Geologja Ziem Polskich. T. I. 1903.

J. Grzybowski. Geologiczna mapa przeglądowa Ziem Polskich 1912 r.

nie przechodzi w równinę, kryjąc się pod uwarstwionemi utworami górnej jury i dalej pod utworami epoki kredowej; od zachodu jego ściana mniej lub więcej wyraźnie zaznaczona w krajobrazie jest następstwem niszczącego działania morza—tak zwanej abrazji, a zapewne i działania wód płynących z topniejącego lodowca. Sam grzbiet jak gdyby wskazywał na wypiętrzenie o kierunku sudeckim skał jurskich i tryjasowych w szerokie płaskie siodło, którego skrzydło zachodnie a częściowo i wierzch zostały zniesione. Zwietrzałe resztki stworzyły już wyżej opisane piaski.

"*sf|

Kł

w*l l

'V'-f

V;

Afe^.aC'

W-

/*«*

•V’.

i&śmi

Rys. 36

Dolina Szklarska (połudn.-zach. wyżyny Olkusko-Ojcowskiej). (Fot. P. Tow. Krajozn.).

Zachodnia ściana grzbietu, naogół dość prostolinijna, posiada przed sobą gromadkę pagórów jurskich, sterczących ponad piaszczystą okolicą. Najważniejsze z nich dźwigają wioski Cięgowice (362 metry), Wysoką (392 m.—cementownia), Rokitno Szlacheckie (384 m.) i Niegowonice z Grabową (435 m.), wówczas gdy dokoła piaski—dalszy ciąg pustyni Błędowskiej—niedochodzą 340 metrów i pomimo gęstego zaludnienia okolicy jedynie las mogą na sobie utrzymać i to często las dość lichy.

Między wzniesieniami Wysoką i Rokitnem Szlacheckiem lekką wklęsłość zużytkowano celem przeprowadzenia kolei Warszawsko-Wiedeńskiej, która tu posiada swe najwyższe wyniesienie nad poziom morza.

Na południe od tych odosobnionych wysp jurskich, ściana zachodnia grzbietu Częstochowsko-Krakowskiego ulega zaokrąglonemu wygięciu ku wschodowi otaczając tu już coraz niższą krawędzią tryjasowe zagłębie Olkuskie.

Na południo-wschód od Olkusza malownicza ściana skalista rozpłaszcza się, a cały wał skalisty rozszerza się i zyskuje na wysokości (w najwyższych punktach aż do 500 metrów n. p. m.), tworząc wyżynę, która jest

::

IW

Ar

SE*

sil

fi. *

i.

Rys. 37. Porfir w okolicach Miękini koło Krzeszowic, na zachód od Krakowa.

(Fot. Z. Rozena).

Jest

pokrajana szeregiem dolin, kierujących się przeważnie na południe, to słynna wyżyna Ojcowska.

a na

Wyżyna

Ojcowska.

Na wschodzie dolina Dłubni legła granicą pomiędzy jurą a kredą, zachód od niej kolejno nieznaczna dolina Korzkiewska, najokazalsza i największa Ojcowska z pobocznemi Sąspowską, Skał-kanią i Korytanją, głośna ze swych potężnych jaskiń Wierzchowska,

znana i Racławska.

ze swych dwuch maleńkich wodospadów Będkowska, Jerzmanowska

Na południe od Olkusza zachodnia krawędź jury skalistej skręca ku zachodowi i w ten sposób obszar tryjasu rudonośnego jest półwyspem, wdzierającym się w obszar jury.

stępują porfiry, a w dziej Górze t. zw. melafiry (są to właściwie diabazy z szeregu najbogatszych w krzemionkę)¹). Te skały wybuchowe są młodsze od permu, wylewały się więc najprawdopodobniej w końcu permu lub w początkach tryjasu; niegdyś musiały tworzyć większą pokrywę, ale późniejsze działanie wody rozdzieliło ją na kilka rozerwanych płatów. Krajobrazowo one pozornie nie odgrywają znacznej roli, bo przeważnie pokryte są utworami młodszemi bądź też duktami wietrzenia. Jednak materjał oporny na wietrzenie wolniej podlegał

Na południu od omawianych miejsc w okolicach Miękini i Zalasu wy-blizkim sąsiedztwie koło Regulic, Alwerni i w Niedźwie-

pro-

i?

ST

■££"

■yp.

fi

mm

'ff

.j

■j

Rys. 38. Kościół romański w Wysocicach (nad Dłubnią, dwie mile od Ojcowa), (fot. p. Pietraszewskiego dla Zagłębskiego oddziału P. Tow. Krajozn.).

niszczącemu działaniu wody i stąd powstały wyniosłości jak Niedźwiedzia -Góra, góra Alwernia, dźwigająca klasztor, lub do 403 metrów sięgająca góra, uwieńczona zamczyskiem Tęczyńskim.

Te skały posiadają duże znaczenie gospodarcze, bo ułatwiają budowanie doskonałych dróg bitych.

Ponieważ powierzchnia wyżyny Ojcowskiej jest przykryta przeważnie glinką nawianą, a tylko w mniejszym stopniu również rodzajną rędziną, przeto wysoka żyzność gleby połączona z łatwością jej obrobieniazawsze sprzyjały rol-

’) Z. Rożen. Dawne lawy W. Ks. Krakowskiego 1910.

nictwu. Brak wody na działach międzydolinnych przeszkadzał zaludnieniu tylko do pewnego stopnia. Obecność dolin o ścianach prostopadłych sprawiała trudną dostępność, co w połączeniu z mnóstwem jaskiń ułatwiło osadnictwo (Mników, Wierzchowie, Maszyce, Ojców, Będkowice) w czasach przed-dziejowych, a to starożytne zaludnienie mogło stopniowo stworzyć warunki, ułatwiające na zaraniu dziejów zagęszczenie ludności nad Rudawą i Wisłą.

JS

fi

liii

mmm

ĘMSmm

11811

50

Te same warunki, a również obecność wapniaka jako budulca i możność wypalania wapna, ułatwiająca, w przeciwstawieniu do Polski północnej, wznoszenie budynków murowanych sprawiły, że jeszcze w piastowskich czasach^ w. XII i XIII te miejscowości posiadłybudowle romańskie, z których część dotychczas przetrwała, naprz. w Krakowie, lub jeden z najlepiej przechowanych w całej czystości roma-nizmu kościółek w Wysocicach (rys. 37).

Pi

30

<//

oo( j/eizo.

Sg

JO

bo

6o

too zro soo 4

^oo

y&oo -f/0o

Rys. 39. Mapa hypsometryczna wyżyny cowskiej spływające Z wyjąt- Częstochowsko-Krakowskiej i kotliny górnej Wisły

pod Krakowem.

Na południe od wyżyny Ojcowskiej leży zapadłość Rudawy, jest ona pochodzenia tektonicznego, chociaż wody topniejącego lodowca wielce się przyczyniły do dzisiejszego jej stanu. Pochylona ku wschodowi rozpoczyna się już na północy od wychodni melafirów i porfirów w Tęczynku i Reguli-cach i na południe od Miękini. Ta zapadłość zbiera w sobie wody potoków, z wyżyny Oj-

kiem samej doliny Ojcowskiej, której Prądnik pod nazwą Bia-łuchy samodzielnie zdąża do Wisły. Na południe od Rudawy istnieje cała gromada skał jurskich, której najbardziej wschodnim krańcem jest kopiec Kościuszki (333 m.), leżący w grupie Sikornika, najwyższy zaś punkt dochodzi w klasztorze Bielańskim 368 m. Między Sikornikiem a Regulicami jura przybiera postać wyżynki, gdzie również istnieją jaskinie słynne pieczary w Mnikowie—ze śladami człowieka z czasów neolitu. Pokrywa z glinki na-

wianej podnosi rodzajność gleby, urozmaicenie zaś powierzchni miało trzygający wpływ na powstanie Krakowa.

roz-

Na wschód od grzbietu Częstochowsko-Krakowskiego pokłady jurskie powoli i stopniowo zapadają pod utwory kredowe, aby wyłonić się dopiero w okolicach gór Śto-Krzyskich; całą tę przestrzeń zapełniły utwory kredowe, tworząc rozpłaszczone wgięcie (synklinę), ku południowi zapełnione utworami trzeciorzędowemi.

Jest to t. zw. wyżyna rzeki Nidy, odwodniona przez środkowy i dolny bieg tej rzeki, oraz

Jf

częściowo na północy przez górną Pilicę. Pokłady kre-

Js.

iii

łj o

Ym

mm

Wmm

■■

eHi.

Yk

Hnm'-

rrnvff

r\O

!m

//

rnt

17

S/

m,

$-n

mWm

s®

rl

</yY/

i.Ą

hill;

v9

ęh i •

J9

l^EEl i; i i: ii V//m* -7^17^1

/So

wm-> Y:-\

?0c

ISO

JO£>

4oo

łJT>

SO0

4*

/*

Rys. 40. Mapa warstwicowa gór Śto-Krzyskich i wyłomu Wisły między wyżyną

Radomską a Lubelską.

Wyżyna

Nidy.

dowe tej wyżyny sięgają na północo-zachodzie do Radomska, na wschodzie do podgórzy gór Śto-Krzyskich, a z trzech stron, wyjąwszy południowy wschód, są otoczone wychodniami jury. Na południu wyżyny nad kredą leżą utwory trzeciorzędowe, a mianowicie mioceńskie, przyczem linja, zaznaczająca północny kraniec tego morza mioceńskiego jest wielce łamana i kreda tworzy kilka występów ku południowi, rozcinających miocen na szereg zatok.

Najwyższe punkty na całej wyżynie rzeki Nidy leżą w obrębie kredy, ciągnąc się z południa na północ i północo-wschód; a mianowicie na północ od Imbramowic wyniesienie nad poziom morza przekracza 400 metrów i stopniowo się obniża, stanowiąc płaski, często dla oka niezauważalny dział wód. Ten grzbiet prawie nigdzie nie opada poniżej 300 metrów, ażeby w okolicach gór Sto-Krzyskich znowu się podnieść. Większa część kredy jest odwodniona przez górny bieg Nidy, a część kredy i miocen przez Dłu-bnię, Szreniawę, Nidzicę i Nidę. Wapniaki trzeciorzędowe w kilku miejscach, naprz. t. zw. kamień pińczowski, stanowią materjał budulcowy pośredniego gatunku.

NNO

SS W

Rys. 41. Poprzeczny przekrój przez góry Śto-Krzyskie.

Tak samo kreda jak i miocen rzadko gdzie wychodzą na powierzchnię i wówczas na zwietrzałych wapniakach istnieją dobre gleby rędziny, naogół zaś wszystkie uwarstwione skały (kredowe, trzeciorzędowe lub „ najrzadziej jurskie), są pokryte przez zwały materjałów czwartorzędowych.

mw,

r-d

Rys. 43. Fałda w skałach dewońskich w Domaszewicach.

Nad Wisłą czwartorzęd jest wyrażony dwoma wielkiemi płatami gliny nawianej, a mianowicie: 1) na zachodzie ona obejmuje całą wyżynę Ojcowską (nawet wyspowo zjawia się na zachód od Bolesławia nad Białą Przemszą koło wsi Krzykawy) i ciągnie się do doliny Nidy, pokrywając¹) całe dorzecza Dłubni, Szreniawy (z wyjątkiem źródeł) i Nidzicy, przyczem ku północy wysuwa się zębem obejmującym ujście Uniejówki do Pilicy, i 2) na wschód od rz. Czarnej glina nawiana wzdłuż Wisły pokrywa całe Sandomierskie, a ku północy ciągnie się aż pod Bo-dzętyn, przyczym dokoła obejmuje grzbiet Opatowski, a nawet wyspami i smugami obejmuje główny grzbiet gór Śto-Krzyskich.

Przestrzeń między rzekami Nidą a Czarną posiada warunki ge-

przez

wyspy pokładów starszych od czwartorzędu i śród nich na dziale wodnym Wschodniej i Nidy ocalał od erozji wodnej płaski grzbiet gliny nawianej,

ologiczne dość urozmaicone, a mianowicie kąt między Czarną i jej dopływem Wschodnią jest przeważnie pokryty gliny lodowcowe, między Wschodnią, Wisłą i Nidą występują piaski,

na którym rozrosło się miasto Stopnica.

J) St. Lencewicz. Etude sur le quaternaire du plateau de la Petite Pologne. 1916.

Ku północy cały dział wodny Pilicy-Wisły t. j. Jędrzejowskie i Włosz-czowskie jest zajęte przez piaski lodowcowe, rzadziej przez gliny lodowcowe; o większej wartości gleby zwykle stanowią częstsze lub rzadsze wychodnie pokładów starszych. Ten skład gleby sprawił, że rodzajniejsze południe,

Rys. 44. Góra ze zwaliskami zamku w Chęcinach.

w pobliżu Wisły leżące, było dawniej i gęściej zaludnione, wówczas kiedy miejsca najwyższe —piaszczyste działy wodne—do dziś posiadają znaczne lasy.

Dalej na wschód spotykamy jak gdyby wyspę utworów geologicznie bardzo starożytnych, bo sylurskich, dewońskich, a nawet karbońskich¹) oto-

Rys. 45. Schemat budowy geologicznej góry Zamkowej w Chęcinach, (jedna część antyklinali, podług Sobolewa).

czonych od południo-zachodu, północo-zachodu i północo-wschodu w kształcie podkowy skałami jurskiemi²).

Są to góry Śto-Krzyskie, zwane czasem Kieleckiemi, Łysemi, lub nawet Sandomierskiemi.

*) J. Czarnocki. Kilka słów o odkryciu utworów karbońskich w górach Śto-Krzys-skich. 1916.

czu

²) J. Lewiński. Przyczynek do znajomości utworów jurajskich na wschodnim zbo-gór Śto-Krzyskich. 1907.

Złożone przeważnie z kwarcytów¹) i piaskowców w swych częściach wschodnich, a w częściach zachodnich pomiędzy innemi skałami posiadające wapniaki —t. zw. marmury Chęcin i okolic, te góry stanowią szereg fałd²), ciągnących się na południo-wschodo-wschód—ich kierunek przecina się z równoleżnikiem pod kątem 22°. Wypiętrzenie tych pasem górskich nastąpiło w epoce węglowej. Pasmo, najbardziej ku północy i wschodowi wysunięte jest najwyższe i osięga w Łysicy, inaczej zwa-

Góry

Śto-Krzyskie

,:.~v

‘N

■ ■ -s;

¹

L. Szajnocha. Das Prutthal zwischen Delatyn unnd Worochta. 1897

²

Długosz. Liber beneficiorum.

||Mi|

ML**

■i

8111^

5*7'

■**

Rys. 46. Krajobraz w Łysogórach koło wsi Mąchocic. (fot. W. Gebla w zb. P. Tow. Krajozn.).

nej górą Ś-tej Katarzyny, 611 metrów oraz w 593 metry nad poz. morza. Są to nietylko najwyższe punkty w Królestwie Polskim ale razem z Sobótką na Śląsku (719 m.) najwyższe punkty na wiel

Łysej Górze (Ś-go Krzyża)

kim niżu europejskim między Harcem a Uralem. Dalszym ciągiem ku wschodowi najwyższego pasma jest znacznie niższy grzbiet Opatowski. Na zakończeniu wyżyny nad Wisłą w Górach Pieprzowych występują najstarsze

’) G. Giirich. Des Palaeozoicum im Polnichen Mittelgebierge. 1896.

(Recenzja J. Siemiradzkiego we Wszechświecie 1898 i uzupełnienie autora 1899). ²) D. Sobolew. Ob obszem charaktiere tektoniki Kielecko-Sandomirskawo Krjaża 1911 (oraz dawniejsze prace tego autora).

J. Samsonowicz. Utwory dewońskie wschodniej części gór Śto-Krzyskich 1917. J. Samsonowicz. Kambr i kambrosylur gór Śto-Krzyskich 1916.

utwory osadowe na ziemiach polskich—kambryjskie; odsłonięcia tych utworów jeszcze znajdujemy w obrębie omawianych gór koło Ptkanowa i Mącho-cic. Na południo-zachód od pasma najwyższego istnieje szereg pasem coraz niższych (góry Dymińskie, Kieleckie i t. d.), a wszystkie te grzbiety nie posiadają urwisk, lub turni śmiało strzelających w górę; niezbyt oporny ma-terjał—kwarcyty—nie sprzyja takiemu wyrzeźbieniu szczegółów, ale nade-wszystko wielka starożytność geologiczna tych gór doprowadziła do złagodzenia postaci.

Góry Śto-Krzyskie przedstawiają szereg wałów dość rozpłaszczonych—

Mjf.

BK

W#

0M|

......•fjtL

w.

'W.

Rys. 47. Łysogóry—Gołoborze na szczycie Łysicy. (Fol. F. Greima w zbiorach P. Tow. Kr.).

najwyższe wzniesienia przedstawiają się kopulasto— a dolin, tego najistotniejszego upiększenia krajobrazu, właściwie nie posiadają. Części grzbietów zachodnie, chociaż coraz niższe, rysują się nieco wydatniej skutkiem obecności skał wapiennych.

Znaczenie

gór

Śto-Krzyskich

Kamienistość gleby i jej przeważna jałowość oraz różnice poziomów nie sprzyjały przeprowadzeniu dróg, a znaczne odległości od rzek spławnych dopełniały wpływów geograficznych: był to zakątek kraju leśny i słabo zaludniony. Koło Kielc wytapiano miedź, w dalszych od Ś-go Krzyża okolicach—żelazo, bardziej ku północo-wschodowi do dziś

Tomaszwllawski

,7.

Sulejów;

Opoczno

V.

V.

Puławy

fl

₀\Kon

; ,Ua

V

51

rx

olłwlzerilyR'

sr

Zawichost

^Małogoszcz

\

"*"-^Q0patów

Sandomierz*

S.

s,

'v

Pińczów xNv,tf

o Busk

18

19

42

TOW. AKC. S.OROELBRANOA St*wWAMZAWlE.

Rys. 42. Tektonika gór Ś-to Krzyskich.

1. S-to Krzyska fałda antyklinalna. 2. Dywańska. 3. Chęcińska 4. Zbrzańska 5. 6. 7. Dyzlokacje w Bałtawie, Ździechowie i Inowłodzu. 8. Grzbiet Wojczo-Piń-czewski. 9. Smotryczewska. 10. Policzkowska. 11. Żaleźnicka fałda antyklinalna. a, b, c — drugorzędne fałdy antyklinalne: Bielińsko-Niewachlowska, Marzyska i Ra-

dowicka (podług D. Sabulewa).

dnia łamią piaskowiec tryjasowy pod nazwą kamienia szydłowieckiego i krystaliczne wapniaki dewońskie koło Chęcin, Halika, Zelejowej i t. d. pod nazwą marmurów chęcińskich lub kieleckich—oto całe bogactwo kopalniane omawianych okolic. Do roku 1886, t. j. do czasu ukończenia kolei Dęblińsko-Dąbrowskiej był to wyraźnie odcięty zakątek kraju, a jeszcze w kilka lat później z lasu nie usuwano wywrotów i przez to jodłowe bory przedstawiały dziwnie pierwotny obraz kraju, położonego w samym środku Europy.

■■z

i⁵

ta ił.

■i

i'

Rys. 48. Dolina Czarnej Nidy w górach Śto-Krzyskich. (Fot. W. Gebla w zbiorach P. Tow. Kr ).

Południe wyżyny Środkowopolskiej posiada gleby rozmaite¹); gdy w bezpośrednim sąsiedztwie gór Śto-Krzyskich piaski i wogóle grunty piaszczyste przeważają, to ku zachodowi na wychodniach skał jurskich spotykają się rodzaj-ne rędziny, ku południowi dają się spotykać gliny, a im bliżej Wisły tym częściej spotykamy jednolite płaty gliny nawianej, która tu zajmuje zwykle działy wodne, wówczas gdy na pochyłościach dolin najrozmaitsze gleby występują, a na ich dnie istnieją namuły rzeczne, utwory geologiczne najświeższe.

*) Sł. Miklaszewski. Gleby Ziem Polskich oraz mapa gleboznawcza Królestwa Polskiego. Wydanie 2. 1912 r.

f

Geografia dawnej Polski.

§ 6. Wyżyna Lubelska.

Na wschód od gór Śto-Krzyskich aż do wyłomu Wisły leży trójkątna równina Radomska, ku północy przechodząca stopniowo w krainę wielkich dolin; jej podstawą są utwory kredowe te same, których dalszy ciąg za wyłomem Wisły od Zawichosta do Puław tworzy wyżynę Lubelską. Utwory wapienne kredowe te same, które na zachodnich krańcach omawianego obszaru tworzą malownicze wybrzeża Rugji, tu tworzą zbocza doliny Wisły, ograniczającej wyżynę od zachodu. Śród szeregu miejscowości, znanych ze swego ładnego położenia najbardziej ustaloną opinję posiada Kazimierz nad Wisłą. Tu podchodzi do Wisły dyslokacja¹), zaznaczona słabą fałdą, która lekko wypiętrzyła pokłady dolnej kredy w czasach górnokredowch i oligoceńskich. Kierunek tej dyslokacji z północo-zachodu na połudn.-wschód jest równoległy do Karpat Wschodnich— można ją uważać za dalszy ciąg grzbietu Lwowsko-Tomaszowskiego.

Gleba

lubelska.

Wyżyna Lubelska, zbudowana z uwarstwionych pokładów kredowych— przeważnie wapniaki, tam zwane „opoką"—i trzeciorzędowych, a mianowicie mioceńskich z wyjątkiem części północnej jest wszędzie przykryta glinką nawianą, a przez to żyzne gleby lubelskie są dalszym ciągiem proszowskich i sandomierskich, a nawet w południo-wschodnim kącie wyżyny, (okolice Hrubieszowa), gdzie warunki klimatyczne pozwalają na większe nagromadzenie próchnicy, spotykamy typ czarnoziemu bardziej zbliżony do czarnoziemu stepowego. W niektórych miejscowościach wyżyny, przeważnie wyżej leżących, gdzie brak glinki nawianej wyłonił opokę, tam wytwory zwietrzenia opoki stworzyły t. zw. „borowinę"; jest to gleba, odpowiadająca rędzinie na lewym brzegu Wisły, a chociaż od czarnoziemu różni się i składem i własnościami fizycznemi, jednak stanowi glebę cenną, bo urodzajną.

Własności fizyczne, a w podrzędnym stopniu i chemiczne glinki nawianej (lóssu), a mianowicie nadzwyczaj drobne ziarno, obok krzemionki obecność krzemianów, pewna ilość węglanu wapnia, drobne ilości gliny i nieobecność gliny koloidalnej są przyczyną rodzajności gleb, powstających na podłożu glinki nawianej. Te same własności glinki nawianej wytwarzają pewne cechy znamienne powierzchni: gdziekolwiek występuje ta glinka, czy to na lewobrzeżnym Górnym Śląsku, w ziemi Proszowskiej lub Sandomierskiej, gliny^nawianej. *u na wyżynie Lubelskiej, czy też dalej na wschód na wyżynie Podola i Ukrainy, lub, aż, hen, nad progami Dnieprowemi—wszędzie krajobraz wygląda falisto, strumienie i rzeczki głęboko się wrzynają, tworząc prostopadłe zbocza dolin i jarów.

') J. Siemiradzki. O zjawiskach dyslokacyjnych w Polsce i w krajach przyległych. Kosmos 1889.

Wszędzie na glince nawianej las szpilkowy ustępuje drzewom liściastym, śród których dąb i grab, jako najgłębiej sięgające swemi korzeniami, wypierają inne drzewa. Żyzna gleba zachęcała do wycięcia lasu i oddania ziemi pod pług, a jeżeli nawet gdzie się lasy na tej glebie utrzymały—prawie wyłącznie

4-4-4-

4-

"t +-

A

t 4-

\V +

+ ⁺+,

v?

₊% ⁺

'+

f> N * +N

-fS

-f~

ąAm

4-

-f

rrut

•2

Ml

Al

Ti

£łS.‘M

§5?

4?

Cwry Świętokrzyskie

„..iii

/ csy+ ⁺ +

r»⁽30'N<⁺ +

W<V

li ' ✓

iśJg-S

-I «;i|

§}A

Zr//

Ml

+-t

lilii

« N I «

S*⁵ J'*'s

-Q Oj-¹

ZiP*

r-\

i ibśa

IP?

\v

fes

iii

A

+ +-

-t +

liii

CJ

⁴ +

15 ON

« S'F?§ o*q.2i

^3 N CO U O c/i .

CL ^ <0 £ co

[r 4 (O U

.

u o 'O ’=® o

S £ ? | .2.1¹

gtusj

Rys. 49. Schemat tektoniki zapadłości podkarpackiej. (Podł. Tesseyrea).

w miejscach niższych—to zawsze jest to las, poprzerywany polankami. Taki las posiadał znakomite warunki dla początków rolnictwa w czasach przed-dziejowych, nic też dziwnego, że obszary glinek nawianych odgrywały ważną rolę w dziejach rozpostarcia osadnictwa a później i kultury rzeczowej.

Wyżyna Lubelska sięga na wschodzie do rzeki Bugu, dochodząc średniego wyniesienia przeszło 200 metrów n. p. m.; najwyżej położoną miejscowością jest wychodnia miocenu w Godziszowie 313 metrów. Na północy glinka nawiana sięga do linji łamanej, idącej przez Puławy, Kurów, Markuszów, Lubartów, Lęczną, Krasnystaw, Uhanie i Horodło do Bugu, poza którą występują inne utwory lodowcowe, powierzchnia zaś czasem niezauważalnie, a czasem z wyraźną różnicą poziomu przechodzi w krainę wielkich dolin.

Na południu granicę wyżyny Lubelskiej niezupełną tworzą doliny Tanwi (do Sanu) i Huczwy (do Bugu), które są rozdzielone pasem wyższym t. zw. grzbietem Lwowsko-Tomaszowskim, czyli Roztoczem. Ten grzbiet, stanowiący przedłużenie wyżyny Podolskiej, posiada kierunek południowo-wschodni i wznosi się nad zapadłością Małopolską, tworząc jej północno-wschodnią ścianę (patrz rys. 49). Roztocze zawdzięcza swoją postać linji uskokowej¹), należącej do sudeckiego systemu linji dyslokacyjnych, czyli wieku przedkarpackiego (tak samo jak północno-zachodnia ściana omawianej zapadłości powstała przez również starożytny uskok).

Począwszy od wschodniej części Sudetów widzimy, że ich kierunek powtarza się w zniszczonym dzisiaj grzbiecie Dębnicko-Siewierskim, częściowo w wychodniach tryjasu, w grzbiecie Częstochowsko-Krakowskim, w kierunku zapadłości rzeki Nidy, w grzbietach gór Śto-Krzyskich i w Roztoczu— spotykamy się z tym systemem linji dyslokacyjnych i dalej na południo-wschodzie naszego obszaru.

Rys

tektoniczny.

morza

pewne ruchy, zapewne ruchy bardzo powolne, powodujące łagodne wygięcia, jednakże dość znaczne, aby wpływały na wytworzenie dzisiejszych postaci kraju.

Wyżyna Lubelska właściwie stanowi część wielkiej płyty Czarnomorskiej, do której również zaliczamy wyżynę Podolską, Ukraińską i Wołyń. Cały ten potężny obszar, razem z równiną Radomską mierzący przeszło 200,000 km. kw., posiada pewną cechę wspólną, do pewnego stopnia odróżniającą jego budowę od budowy lądu Europy zachodniej. A mianowicie, kraje Europy zachodniej łącznie z górami Śto-Krzyskiemi stanowią obszar górzysty, a nawet równiny tamtejsze zwykle posiadają mniej lub więcej złożoną budowę wewnętrzną, gdyż posiadają fałdy, uskoki i razem stanowią obszar, zwany przez uczonych niemieckich skibowym, t. j. składający się z olbrzymich płyt potrzaskanych, i zwykle nieleżących poziomo; na wschód od gór Śto-Krzyskich i zapadłości podkarpackich cała wielka równina wschodnio-europejska posiada skały osadowe, mniej lub więcej poziomo leżące. Jest to cecha względna, bo sam fakt, że wielka równina wschodnio-europejska, parokrotnie zalewana, bywała naprzemian dnem i lądem, wskazuje, iż musiały się tam odbywać w skorupie ziemskiej

') W. Tesseyre. Das palaozoische Horst von Podolien (Beitrage zur Pal. u. Geol. 1903) oraz inne prace tego autora.

Cała płyta Czarnomorska jest potrzaskana na kilka płatów dość odrębnych, a wewnątrz tych płatów jeszcze można odróżniać jednostki drobniejsze.

Najczęściej słabo uwydatnione przyczyny tektoniczne skiero- Czarnomorska.

wywały żłobiące działanie wody w pewną stronę i przez to nietylko wprost, ale i pośrednio wpływały na wytworzenie się obecnego stanu powierzchni.

§ 7. Wyżyna Podolska.

Podział wyżyny Czarnomorskiej.

Chociaż wyżyna Czarnomorska stanowi jedną całość, jednak obecność granitów w jej wchodniej części nakazuje wyodrębnić z niej wyżynę Ukraińską. Część zachodnią, poza wyżyną Lubelską należało-

*)>

*1

«£$'

„fggS*

4s:w

ŁiriissP®

(j

m*

>:

rf

rj

Lt',j

issr<

PPF-^^W - •/

jmjt M

k:

jftl

N -.S,^

»•'

Rys. 50. Woroniaki. (Fot. J. Konopackiego w zb. P. T. Kr.).

by rozpatrywać jako Wołyńsko-Podolską, ale dla ułatwienia opisu wyróżniamy tu dwie ściślej określone krainy.

Wyżyna

Podolska.

Wyżyna Podolska zaczyna się na zachodzie doliną Wereszycy. Od północy jest ograniczona progiem do 150 metrów wysokości wznoszącym się ponad sąsiednią równiną; ten próg —północna krawędź wyżyny Podolskiej—chociaż w głównym zarysie jest pochodzenia tektonicznego jednak został wyrzeźbiony działaniem wód nietylko topniejącego lodowca, ale i erozją przedlodowcową.

Prace W. Tesseyre’gol) wykazały, że ta krawędź—na zachodzie t. zw. Gołogóry, na wschodzie Woroniaki jak również i dalej na Wołyniu leżące wyniosłości Krzemienieckie—stanowi słabo zaznaczony grzbiet—antyklinę. Zdaniem J. Smoleńskiego²) obecny stan dość stromej krawędzi zależy od względnie twardszej pokrywy trzeciorzędowej, spoczywającej na miększych skałach; dawniej ten wyraźny próg denudacyjny leżał dalej ku północy. Cała północno-wschodnia część wyżyny Podolskiej, pożłobiona działaniem wód rozpada się na gromadę wyniosłości, dawniej niesłusznie zwanych górami Awratyńskiemi, z pośród których wody rozchodzą się do trzech znaczniejszych rzek—tu na wschodzie bierze początek Boh, ku północy wody zmierzają ku Prypeci, a ku południowi płyną do Dniestru.

Rys. 51. Tołtry koto Makowa (w pow. Kamienieckim).

Południowo-zachodnia krawędź wyżyny Podolskiej jest dalszym ciągiem Roztocza, bo też wspólną posiadają przyczynę—uskok ciągnący się na południowy wschód aż do góry Berdo-Horodyszcze na Pokuciu (rys. 49). Dzisiejsza postać tej krawędzi jest następstwem erozyjnej działalności górnego Dniestru, a słusznej jego lewobrzeżnych dopływów.

Krawędź południowa powstała przez żłobiące działanie samego Dniestru który od Niżniowa aż do Okopów Śtej Trójcy (koło ujścia Zbrucza) wrzyna się w pokłady, tworzące wyżynę Podolską i odcina od niej Pokucie i Bessarabię. Te kraje tylko pozornie są geologicznie dalszym ciągiem Po-

') W latach 1893— 5 drukowane w Kosmosie i Spr. Kom. Fizjogr. Ak. Um.

²) J. Smoleński. O powstaniu północnej krawędzi podolskiej i o roli morfologicznej młodszych ruchów Podola 1911.

dola, bo w rzeczy samej omawiana wyżyna posiada w swej budowie pokłady epok starożytnych syluru i dewonu oraz mezozoicznych jury i kredy, a zwierzchu ją przykrywają pokłady trzeciorzędowe—mioceńskie, wówczas gdy na Pokuciu starożytnych utworów niema, a całą głąb podkładów tworzą utwory mioceńskie.

Za wschodnią granicę wyżyny Podolskiej możemy uznać rzekę Mo-

rachwę.

Część wyżyny Podolskiej, leżącą na zachód od rz. Strypy nazywają

Opolem.

W takich granicach omawiana wyżyna mierzy koło 36,000 km. kw. i stanowi geograficzną całość, wyraźnie odbijającą od krain ją otaczających. Powierzchnia wyżyny na ogół mniej lub więcej falista wznosi się — nawet na wschodzie, a w tę stronę zlekka opada—do przeszło 300 metrów nad poz. m.—naogół ta wyżyna posiada wyraźniejsze pochylenie ku południowi Najwyższe wzniesienia—pominąwszy Kamułę (477 m.) blizko krawędzi południowo-zachodniej leżącą, spotykamy na północy w Gołogórach i Woro-niakach—jest to szereg wyniosłości kopulastych ciągnących się od źródło-wisk Bugu na północo-wschód, dochodzących do 470 metrów wysokości nad poz m. i często tworzących północną krawędź Podola.

ckie.

Na północnym wschodzie-—już właściwie na Wołyniu—dalszy ciąg Go-łogór stanowi dużą pasmową odnogę wyżyny z gromadką wyspowo wyniosłości rozrzuconych wzgórz—są to wyniosłości Krzemienieckie, złożone ze Krzemienie-skał kredowych, które tu dochodzą do 407 metr. nad. poz. morza w Górze Zamkowej, powodują upiększenie bliższych i dalszych okolic tak samo Krzemieńca, jak Poczajowa lub Wiśniowca.

Tołtry czyli Miodobory.

Na zachód od wyniosłości Krzemienieckich w okolicach Brodów rozpoczynają się osobliwe wzgórza, czasami urwistą ławą sterczące, czasem zaś stożkami kilkudziesięciu metrów wysokości wznoszące się ponad okolicą. Od źródłowisk Seretu ciągną się te wzgórza pod ludową nazwą „Tołtry" lub ogólniejszą „Miodobory" na południo-wschód, zlekka ku wschodowi wygiętym łukiem o szerokości 5—7 km. na przestrzeni 250 kilometrów przez Podkamień (do 446 metrów), Zbaraż, Skałat, Grzymałów, Husiatyn (400 m.), Niehin, Haków, Kitajgród (te trzy miejscowości w powiecie Kamienieckim), Chocim i dalej wzdłuż Prutu w Besarabii do Stefaneszti¹)-Miodobory stanowią w swym wnętrzu rafę koralową morza trzeciorzędowego, pokrytą wapniakami młodszemi, która stosunkowo niewielkiemu uległa zniszczeniu, zachowując często wyraźnie stożkową postać atollów; przed 110 laty wzięto je za wygasłe wulkany, jednakże wystarczy uwzględnić materjał—wapień, aby nad tym domysłem dłużej się nie zastanawiać.

Krajobraz Opola różni się od właściwego Podola, gdyż pasowość w kie-

Ł) A. Michalski. O gieołogiczeskoj prirodie podolskich Toltr. 1895.

runku południkowym, właściwa całej wyżynie, tu zatarła się skutkiem woju dolin bocznych, które łącznie z dolinami Wereszycy, Gniłej Lipy i Złotej Lipy rozbiły powierzchnię na mnóstwo pagórów, a całości nadały •piętno falistości, a czasem nawet górzystości.

roz-

pg

na

5&|ćśi£

Cała wyżyna jest pokrajana licznym szeregiem rzek, dopływów Dniestru, które płynąc z północy na południe czasami posiadają źródła niezbyt daleko od północnej krawędzi. Górny bieg tych rzek zwykle jest dość leniwy i dość płytkie doliny nie urozmaicają krajobrazu, nawet te wody często rozlewają się w płytkie stawy, a rzadziej w błota; w środkowym dopiero biegu te rzeki zagłębiają się żłobiąc doliny o ścianach nieraz dość urwisto spadających są to tak zwane jary podolskie. Każda z tych rzek— Lipa, Strypa, Seret, Zbrucz, Smotrycz, Ladawa, Uszyca i inne im bardziej leży na wschodzie, tym głębiej przerzyna się w pokładach, a zawsze głębiej, niż rzeka sąsiednia od zachodu. Dniestr, płynąc ku wschodowi, tak samo przerzyna corazstar-sze pokłady, aż koło Jampola doszedł do granitów—tu zjawiają się progi na Dniestrze. Granity występują i dalej ku północy na wschodniej krawędzi wyżyny Podolskiej tworząc zachodnią granicę granitowej płyty Ukraińskiej.

Rys. 52. Jar nad Ladawą (Podole). (Podług fot. K. Kulwiecia.)

Jary

na Podolu.

Jeżeli cała powierzchnia wyżyny Podolskiej jest częściowo równa, a najwięcej falista, to jary przedstawiają zupełnie obraz odmienny—tu występuje krajobraz dolin górskich. Jary posiadają często znaczne wymiary (napr. rozszerzona dolina Lanckorońska czyli Laskoruńska—nad Żwańczykiem), a zwykle lewy brzeg jaru jest bardziej spadzisty, wówczas gdy prawe zbocze, zwrócone ku wiatrom wschodnim, najczęściej posiada postać łagodniej pochyloną. Dno jaru często posiada łąki, łatwo pozwala człowiekowi tworzyć stawy, a dawniej suchsze jary posiadały lasy. Kierunek dolin prostopadły do kierunku wiatrów przeważających wytwarza w głębi dolin cząsto klimat nieco łagodniejszy, niż na sąsiedniej wyżynie, a że jednocześnie na wyżynie bywa dość trudno o wodę, przeto ogromna większość ludności Podola zgromadziła się tam w jarach na ich dnie lub rzadziej—na zboczach, gdy one są łagodne.

Do zjawisk, cechujących Podole należą wertepy, są to lejkowate zagłębienia mniej lub więcej zarównane działaniem wody deszczowej—one

powstały tam gdzie na głębokości kilkunastu metrów zjawiły się zapadliska, spowodowane wypłukaniem skały wapiennej lub rzadziej gipsu.

Powierzchnia wyżyny, pokryta glinką nawianą stanowi glebę bardzo żyzną— czarnoziem, a że glinka nieraz dochodzi do znacznej grubości, więc pomimo dość obfitych deszczów, już w czasach najdawniejszych szata leśna na południu wyżyny nie była zwarta, lecz poprzerywana polanami, a bliżej Mo-rachwy las parkowy przechodzi w step, bogatsza zaś roślinność drzewiasta utrzymała się tylko na dnie, a czasem i na zboczach jarów. Te warunki z jednej strony ułatwiały wypas bydła i nawet sprzyjały zjawieniu się rol-

HUga

gjjg

- ISSp

i**

•Ł

as

v    "'r''

•: #L}:-    \\ ■ - *'T

v'.'

■ifpl

:

Rys. 53. Podole. Jar nad Smotryczem. (Fot. K. Kulwiecia.)

sza,

całość wyżyny wywiera wpływ dość pośredni i nieznaczny, a progi koło Jam-

nictwa, z drugiej jednak strony sąsiędztwo stepów przez napady koczowników nie pozwalało na znaczniejsze zagęszczenie ludności w dobie wczesno-dziejowej. Wprawdzie dane archeologiczne¹) stwierdzają bardzo starożytne zaludnienie, posiadające dość wysoki poziom techniki rzeczowej pozostającej pod niezaprzeczonym wpływem Grecji, a w w. II—IV po Chr. i Rzymu, jednak blizkość stepów utrudniała rozwój społeczny. Jedna tylko poważniej-jako tako spławna rzeka Dniestr przepływa wzdłuż krawędzi, więc na

!) F; Puławski. Wiadomości o dwu zabytkach bronzowych, znalezionych na Podolu (Pam. Fiz. 1889).

W. B. Antonowicz. Archeołogiczeskaja karta Wołyńskoj gub. 1899.

Swiasz. E. Sieczynskij. Archeołogiczeskaja karta Podolsko] gub. 1899. (Obie mapy drukowane w „Trudy XI archeołogiczeskawo Sjezda w Kijewie").

W. B. Antonowicz. Archeołogiczeskaja karta Kijewskoj gub. 1895.

pola, mnóstwo wygięć i kamieni w korycie zmniejszały i bez tego skromne znaczenie Dniestru.

Liczne dopływy Dniestru rozcinają wyżynę na szereg wązkich płatów, rozdzielonych jarami. Jest to postać kraju niedogodna do przeprowadzenia dróg i wogóle stosunków międzyludzkich w kierunku równoleżnikowym; nieco lepiej się przedstawia możność przeprowadzenia w kierunku południkowym—tu trzymając się działów wodnych, t. j. miejscowości najdzie j owe suchszych, niepoprzecinanych jarami wtórnemi napotykało się bądź Podola.

Znaczenie

las, polami przerzedzony—na zachodzie wyżyny, bądź też wyraźny

step—na południowym wschodzie. Tu człowiek od czasów przed-dziejowych wytworzył sobie szlaki drogowe—jednakże dalej ku północy za Wołyniem leżące Polesie z niezbrodzonemi bagnami, a na .• południe jar Dniestrowy i za nim bezludne góry Czarnohorskie odbierały wartość tym kierunkom połączenia.

Wi

Ogół tych wymienionych warunków geograficznych utrudniał i w kierunku południkowym wytworzenie dróg o nieco poważniejszym znaczeniu handlowym, czyli nie mogły się tam ani wytworzyć szlaki ożywionych stosunków w obrębie wyżyny Podolskiej, ani też przechodzić przez wyżynę szlaki służące stosunkom dalszym, które tak często wpływały dodatnio na krainy przecinane.

Kraina bardzo bogata pod Rys. 54. Kopalnia fosforytów w Dżurdżówce względem gleby, jest wprost ubogą

pod względem kopalnianym, gdyż poza fosforytami nad Uszycą i dalej na wschód, wydobywanemi od lat 30 z pokładów kredowych i częścio-sylurskich żadnych poważniejszych kopalin przytoczyć nie można. Węgiel— brunatny, a i to w ilościach małych.

Skał wybuchowych, ani krystalicznych—wyjąwszy wschodnie kresy wyżyny—ani nawet głazów narzutowych Podole nie posiada, stąd bicie dróg ulepszonych nawet dziś napotyka poważne przeszkody; nieliczne kamienie ciosowe—trębowelski i nieco rozmaitych wapniaków nie mogą przeważyć braku innych pożytecznych kopalin.

sjlr

"'•W

...

' -ł

i**

na Podolu. (Fot. P. T. Kr.).

wo

WŚk:

IM

SM?

.S&&

-;%• ••'

;;\;'

‘fSStm

W-

«v

••%!

%•

,•

Na

.5^™^

-x

L.

;/

'I

’<y

|x;

M"

yr*

«s

I M i I I1 Ml||

'i

mmi

II?

MMI

MIII!

I II I II I

•I

i i m i i r i i!

¹ i m i i i ' i i r> i,i m i I 1,-1 | | iri MMIII    1 ?

MMIII

II

II

'i

Hi

li r

V,

/II

'5zS: —

’

.V.!

!}

=•

0Jr

'//A

M

mm

ji

wmm

Tref ,7,^; !Vi'.'=5V. . /'■ V

I I I.' I I J

I I i IMI I I I I

MII

Mil

I I MIM,!

1 1 i¹¹ 'Mi¹;¹

Ml I

!|iViVu ,

i:;;:: "w,-,!.

V,¹ I¹,¹

I I I I 1.1:1

li

r/

I)

I l I 1.1.1

'/

::: m

*:: v!¹1! f

\i

°\

m

i \ i 11 i i k r<P.i i ;

11 vi

'i

i i .iYi

y.

!;p

, ¹,1.1 i

Xx>

Rys. 55. Krajobraz poleski.

ii

Mm ’

HEE

EM £ 1

Mn?

sc

I    foUoki (pia#

<^Ro-r^v\a D«^vwa.

■CljJZo WOj .

cJTlo/r+tuK o%oZoanjo. .

Te warunki fizjograficzne dostatecznie wyjaśniają, dlaczego Kijów łączył się z Krakowem przez Wołyń, obchodząc Podole, lub dlaczego nad Dniestrem Halicz mógł rozwinąć swą niezależność od Kijowa, a bogata między niemi leżąca kraina była dziejowo bierna.

nrn

ts

Oi

L#

ri,

S-

K-

7JC/7/J

Yi

Y/A

W,

—H —-Tl — M—II—

^/r owita, +vtXjynia&+Mt £atlęra+yytb.

KX»» X X % %

*}/rx&i€t $c£tró*v.

Rys. 56. Wyżyna Wołyńska, krajobraz poleski i część Wyżyny Podolskiej.

§8. Wołyń.

Wołyń.

Na wschód od Bugu, na północ od krawędzi wyżyny Podolskiej leży wyżyna Wołyńska; ona ciągnie się na północy do granicy Polesia, t. j. do linji, idącej z półn.-zach.-zachodu na południo-wsch.-wschód od Bugu przez Uściług, Włodzimierz-Wołyński, na północ od Łucka,

przez Ołykę, na północ od Równego aż do rzeczki Korczyka, nad którym wychodnie granitów, idące na południe przez Szepietówkę i Starokonstanty-nów, tworzą wschodnią granicę Wołynia i Podola.

Granica między Polesiem a Wołyniem prawie wszędzie jest widoczna w kształcie progu kilka lub kilkanaście metrów mierzącego, jeżeli zaś nawet jest dla oka mniej zauważalna, to zaznacza ją wyraźna różnica gleby i roślinności.

Niski i piaszczysty krajobraz poleski od wschodu przez Sławutę i Szepietówkę rozpościera się na zachód w głąb krajobrazu wołyńsko-podolskie-go (patrz rys. 54 i 55), tworząc nizinę—na jej północno-zachodnim krańcu leży Ostróg, to też można ją nazwać Sławucko-Ostroską. Ta nizina dalej na zachód wzdłuż rzeki Zbytenki łączy się wązkiem nizinnym pasem z niziną Krzemieniecko-Dubieńską, przez G. Ossowskiego zwaną Małym Polesiem, która ciągnie się nad Ikwą i tworzy wschodnie zakończenie niziny górnego Bugu.

Krajobraz wołyński, leżący na północ od tego nizinnego pasa, we wschodniej części jest rozbity rozgałęzieniami tych nizin na kilka mniejszych płatów wyżynnych, wyspowo wznoszących się nad rozszerzonemi dolinami Ikwy, Horynia, Stubły, Ujścia i Swypi. Cała wyżyna Wołyńska jest zbudowana z pokładów kredowych i czasem trzeciorzędowych leżących przeważnie prawie poziomo lub posiadających słaby upad ku połudn.-wschodowi; tylko płat wyżyny, leżący między Ikwą i Styrem koło PełczTy posiada budowę bardziej złożoną, gdyż tu uczestniczą w budowie i starsze utwory geologiczne, a również i tektonika jest bardziej złożona. Cechą, wybitnie wyróżniającą krajobraz wołyńsko-podolski od poleskiego jest obecność gliny na-wienej.

Granica od Polesia jest pochodzenia tektonicznego—na wschodzie omawianego obszaru również przyczyna tektoniczna sprawiła wysunięcie krajobrazu poleskiego ku południowi, gdyż tu krajobraz poleski spoczywa na trójkątnej zapadłości Rówieńskiej, której wschodnia krawędź idzie nad Korczykiem do Sławuty i Zasławia¹). Stąd krawędź zachodnia półkolem zawraca na północo-zachód: dolina Horynia przez Ostróg, Chórów aż do okolic Równego mniej więcej odpowiada linji dyslokacyjnej.

Ta zapadłość sięga czasów górnej kredy, a mianowicie końca senonu i początków turonu; tworzeniu się uskoków towarzyszyły wylewy lawy, które w okolicach Berestowca, Złaźna i Policy dały początek bazaltom (słuszniej anamezytom). Chociaż te skały wybuchowe krajobrazowo nie posiadają znaczenia, jednak w przyszłości, kiedy głazy narzutowe moren czołowych na sąsiednim Polesiu ulegną wyczerpaniu, nabiorą dużego znaczenia gospodarczego jako materjał na drogi i kamień ciosowy.

r) W. D. Łaskarew. Obszczaja geołogiczeskaja karta Jewropejskoj Rossji. List 17.

O ile nizina właściwego Polesia jest pochodzonia tektonicznego, o tyle Małe Polesie z niziną Sławucko-Ostroską i drobniejszemi nizinami nadrzecznemi wskazują na żłobienie wód w czasach końcowo-trze-ciorzędowych, w każdym razie przedlodowcowych, a wody topniejącego lodowca mogły te niziny rozszerzyć, pogłębić i zapiaszczyć.

Małe

Polesie.

Drogi, przechodzące przez Wołyń chętnie mijały wyżynę, od północy kierując się południową krawędzią Polesia, albo od południa kierując się niziną nadzbyteńską (Krzemieniec-Ostroróg), również i w kierunku południkowym drogi trzymały się doliny Ikwy i Horynia. Ta okoliczność, przypominająca warunki górskie poniekąd, wskazuje na odrębną rolę Wołynia od wyży-

Rys. 57. Rzeka Słucz koło Zwiahla. (Fot. P. T. Kr.).

ny Podolskiej, gdzie drogi niewolniczo trzymały się działów wodnych. Jednakże i tu wewnątrz płatów wyżynowych charakter płaskowyżu rządził kierunkiem dróg miejscowego przeznaczenia. Kolej od Równego do Zdołbu-nowa, trzymająca się doliny czyni zakręt skądinąd niezrozumiały, ale warunki powierzchni wskazały ten kierunek, tak samo jak dalej na wschód do Cud-nowa lub na południowy zachód do Radziwiłowa, gdyż doliny śród płatów wyżynnych dyktowały kierunek najdogodniejszy.

W czasach przeddziejowych najprawdopodobniej w epoce paleolitycznej człowiek na Wołyniu nie mieszkał, zjawia się dopiero w późnym neo-

licie, ale też szybko dochodzi do względnej gęstości, a mianowicie zjawia się na wyżynach, głównie na krawędziach, tam gdzie łatwość otrzymania wody łączyła się z obronnością miejsca i gdzie była obfitość krzemienia,

f-

T'

r-

•7-.^

O/

ct/

\ł

501- ⁰

Rys. 58. Granitowa płyta Ukraińska.

A<

ŁVVG

p‘.j    Xr^/5/ta/i.c

P -0^-foicoLcj.a. tyaloiy

R ‘1'ti/fco/fe ĆH*)AV.ćń/bfóć

K    ĆXxXyVUXlAVyi/łLa.

^o/ywooj “Wa/ŚL^

CL 00 ®O/VTrVV0Ó0^VULV04 /lAA/feo/kżó

OAVX2

AV

którego liczne buły, wypłukane z pokładów kredowych, stanowiły pewnego rodzaju bogactwo kopalne. Najwięcej stacji krzemiennych znaleziono na krawędziach silnie rozczłonkowanych płatów wyżynnych, gdzie obecnie zbiegają się powiaty Dubieński, Ostroski i Krzemieniecki.

Krajobraz poleski a Wołyński.

Gdy wyżyna Wołynia na podłożu gliny nawianej posiada znakomite gleby czarnoziemne, to krajobraz poleski ze swemi piaskami dotychczas posiada sporo lasów sosnowych. Czarnoziem przyciągał ludność i osadnictwo już objęło w swe posiadanie wyżynę, wówczas kiedy nizinny krajobraz jeszcze pozostawał pustkowiem, to też w końcu XVI wieku na poszczególnych wyżynach Wołynia już istniała mozaika ¹) włości prywatnych większych i mniejszych, przeplatana dobrami narodowemi i nadania-

W:

Mm

■ i)

ar

Rys. 59. Rzeka Teterów pod Żytomierzem. (Ze zb. P. T. Kr.)

mi duchowieństwa obu obrządków, wówczas gdy na nizinie Sławucko-Ostro-skiej lub na Nałym Polesiu widzimy prawie wyłącznie olbrzymie dobra książąt Rurykowiczów lub Gedyminowiczów.

Na wschodzie i południowym wschodzie Wołynia spotykamy szereg wychodni skał krystalicznych, tu bowiem, jak i na wschodzie Podola występuje zachodnia krawędź granitowej płyty Ukraińskiej. Wychodnie granitu znajdujemy w pow. Rówieńskim (Rudnia, Ludwipol), Zwiahelskim (na po-łudn.-zachód od Korca), Zasławskim (Szepietówka), koło Starokonstantynowa,

Płyta Ukraińska,

65

w powiecie Latyczowskim (Międzybórz) koło Baru aż do Wiszniowa nad Dniestrem—te miejscowości mniej więcej zaznaczają bieg Sluczy, jej dopływu Korczyka i Bohu. Można przypuszczać i dalszy ciąg tych granitów dalej na zachód¹), lecz są one przykryte potężnemi warstwami skał osadowych.

§ 9. Płyta Ukraińska.

pas szerokości 270 — 320 ki., ciągnący się na

Na wschód od powyżej zaznaczonych miejscowości leży tak zwana granitowa Płyta Ukraińska

Płyta

Ukraińska.

południo-wschód aż, hen, ku morzu Azowskiemu. Północna granica płyty idzie mniej więcej wzdłuż równoleżnika 51°30' szer. półn.; zachodnia od zetknięcia się z Dniestrem dąży dalej wzdłuż tej rzeki aż do 48° szerokości, a dalej ku wschodowi przecina Boh, Inhuł, Inhulec i Dniepr między 47° a 48°. Wschodnia granica płyty biegnie naogół z pół-noco-zachodu na południo-wschód z pewnym nieznacznym łukiem, skierowanym na południo-zachód; począwszy od Owrucza ta granica idzie przez Radomyśl, Brusiłów, Białocerkiew, Bohusław, Horodyszcze do Czehrynia, aby koło Kryłowa pod 49° szer. przeciąć Dniepr i przecinać dolne biegi dopływów lewobrzeżnych. Jest to obraz odmienny od tego, co istnieje na prawym brzegu, tam dopływy, jak Teterów lub Roś, zaczynają się na płycie krystalicznej aby dolnym biegiem płynąć po młodszych pokładach nawarstwionych.

Progi

na Dnieprze.

Sam Dniepr już od Kaniowa przybiera kierunek południowo-wschodni, gdyż od zachodu jest odpychany przez płytę, jednakże gdy krawędź płyty stopniowo się obniża, to wreszcie wody potężnej rzeki wdzierają się się na płytę (patrz mapkę Rys. 58) i dalej żłobią w niej swe koryto -są to owe słynne porohy Dnieprowe. W budowie płyty uczestniczą głębsze masy granitowe (hyperstenowe, syjenitowe i inne), pofałdowane jeszcze w czasach przedkambryjskich²) i wysoce zmetamorfizo-wane. Te starożytne granity po swym sfałdowaniu uległy zniszczeniu i wyrównaniu, a na nich spoczywają młodsze granity, między któremi odmiana rap-pakiwh wyraźnie przypomina granitową płytę finlandską; ta młodsza serja granitów jest zaliczana do piętra jotnijskiego w algonkianie.

Oprócz granitów, granititów i w mniejszej mierze innych skał krystalicznych (jak naprz. wielce ceniony w ozdobnym budownictwie labradoryt, wydobywany koło Kamiennego Brodu, Horodyszcza i in.) w budowie płyty ukraińskiej uczestniczą gnejsy, a w niektórych miejscowościach — szczególniej

]) W. D. Łaskarew. Zamietki po woprosu o tiektonikie jużnoruskoj kristaliczeskoj płoszczadi. 1905.

²) W. J. Łuczyckij. Rappakiwi Kijewskoj gub. i pryrody jewo soprawożdajuszczyja.

w częściach południowych płyty—istnieją i łupki krystaliczne. Niezależnie od tych skał krystalicznych liczne skały wybuchowe różnego wieku przerzynają płytę w różnych kierunkach. Powierzchnia skał krystalicznych jest dość falista, naprz. w trójkącie Boh-Jatryń-Siniucha różnice poziomu granitu dochodzą do 120 metrów, a wyjątkowo nawet do 160, co jednak w krajobrazie ukraińskim nie odzwierciadla się wyraźnie, gdyż w wielu miejscach jest przykryta pokładami osadowemi, które leżą poziomo, lub prawie poziomo, a to wszystko jest przykryte wszędzie poza dolinami rzecznemi zwałami nieuwarstwionej glinki nawianej; wychodnie skał krystalicznych i wybuchowych, pospolicie występujące w dnach a czasami i zboczach dolin rzecznych, na działach występują na powierzchnię tylko wyjątkowo.

••‘W-¹'⁴' -

IM:

Rys. 60.

Rzeka Roś pod Białocerkwią. (Fot. P. Niedzielskiego ze zb. P. T. Kr.).

Wyżej wymienione granice płyty są w rzeczywistości krawędziami tek-tonicznemi—cała płyta jest to jak gdyby olbrzymi płat skorupy ziemskiej, otoczony dokoła uskokami, czasem szeregiem uskoków schodkowych,, przyczyni krawędź może być rozmaicie powyginana.

Południowo-wschodnia część płyty posiada wgłębienie, można przypuszczać, że wzdłuż południków Wierchnie-Dnieprowska i Bazawłuku istnieją linje uskokowe lub pęknięcia połączone z wygięciem, które stwarzają obniżenie, zapełnione osadami geologicznie młodszemi—tylko istnienie tego obniżenia pozwoliło Dnieprowi wkroczyć na płytę i poprzez porohy przebyć ją, inaczej bowiem wody Dniepru mogłyby dosięgnąć morza dopiero znacznie dalej na południo-wschód razem z ujściem Donu.

Płyta Ukraińska.

67

Wyżyna Ukraińska stanowi na północy wyniesienie około 250 metr. nad poz. m. które stopniowo opada ku południowi do 150 m.

Rzeki

na Ukrainie.

Cała powierzchnia wyżyny Ukraińskiej posiada rzeki, przepełnione porohami i skałami, co odbija się na nięużyteczności Bohu, również In-hułu i Inhulca ku wszelkim celom spławnym; również następstwem tej samej przyczyny są porohy Jampolskie na Dniestrze. Dniepr posiada przeszło 70-ciokilometrowy odcinek, napełniony porohami i skalistemi wyspami.

Dość znaczne spadki pomniejszych rzeczek człowiek stara się wyzyskać do celów technicznych-—dotychczas stale jeszcze w sposób dość prosta-czy. Ta dążność do wyzyskania spadków stworzyła na wyżynie Ukraińskiej, tak samo i na Podolskiej mnóstwo stawów, co jest nawet cechą krajobrazową.

Bogactwo

kopalne

Ukrainy.

Poważnych bogactw mineralnych cała wyżyna Czarnomorska nie posiada: oprócz już wspomnianych na Podolu fosforytów w dorzeczu Uszycy, w licznych miejscach Ukrainy i Wołynia gliny szlachetniejsze (ogniotrwałe i nawet porcelanowe), wapniaki i małe ilości nie-osobliwego węgla koło Kaniowa wyczerpują listę kopalin pożytecznych. Nie bez znaczenia dla Ukrainy jest obfitość skał krystalicznych i wybuchowych, których obecność powinna ułatwić przeprowadzenie gościńców bitych. Jest to rzecz niezmiernie ważna, bo kraj pokryty glinką nawianą i na niej rozwiniętym czarnoziemem posiada uciążliwe drogi. Obfitość jarów o błotnistym dnie i roztopy wiosenne nakazywałyby korzystać ze znakomitego materjału, dotychczas jednak najbogatsza i najludniejsza okolica, gub. Kijowska posiada zaledwie 514 km. gościńców bitych i brukowanych, co wynosi ledwie 10 metrów na km. kw.!

Krajobraz

Ukrainy

Największym bogactwem całej wyżyny Czarnomorskiej jest jej gleba, a mianowicie bogaty w próchnicę czarnoziem, co jest następstwem warunków geologicznych—glinki nawianej i klimatycznych. Już na lewym brzegu Bugu w Hrubieszowskim rozpoczynają się rzeczywiste gleby czarnoziemne, ale dopiero na Wołyniu zawartość próchnicy znakomicie wzrasta i cały obszar wyżyny Czarnomorskiej jest głośny ze swej rodzajności. Wyjątek stanowią okolice niżej położone, bardziej błotniste i piaszczyste, jak naprzykład odnogi krajobrazu poleskiego na Wołyniu, nizina między Latyczowem a Litynem, czasami otrzymująca nazwę Podolskiego Polesia, nizina Laskoruńska (Lanckorońska), idąca od Zbrucza aż za Zwańczyk, lub też bliżej Dniepru w dorzeczu Taśminy leżące bagna Irdyńskie i Dyżew-skie. Te wyliczone niziny jak i wiele pomniejszych zawdzięczają swe powstanie erozji jeszcze przedlodowcowej.

W czasach klimatu suchego, t. j. w czasach osadzania się glinki nawianej obniżenia powierzchni były pogrzebane pod ową glinką, lecz działanie wód bieżących w okresie polodowcowym, bliższym do nas dostosowywało się do warunków odporności miękkej glinki i rzeźby kraju dawniejszej, przez

co zniosło glinkę nawianą z dawniejszych nizin, tworząc obecne szmaty krajobrazu poleskiego niskie, piaszczyste i często błotniste wśród krajobrazu gliny nawianej.

Posuwając się ku morzu Czarnemu, spotykamy niski pas nadbrzeżny— niziną Czarnomorską czyli Pontyjską; geologiczna granica jest tu dość wyraźna, jednak między wyżyną Czarnomorską a niziną powierzchnia przeważnie obniża się stopniowo i przejście jest prawie niezauważalne. Tu rzeki w swym dolnym biegu już nie posiadają porohów. Na powierzchnię rzadko występują czerwono-brunatne gliny, gdyż najczęściej są one pokryte glinką nawianą¹).

Prawa, rządzące wielkiemi ruchami mas powietrznych sprawiają,

Czarnomorska. że blizkość morza nie przeszkadza znacznej suchości klimatu na całej nizinie Pontyjskiej; zależnie od nikłego wyniesienia nad poziom morza ta nizina posiada małe opady atmosferyczne, a jednocześnie latem klimat lądowy wywołuje ogromne wyparowanie. Jest to szczery step, poza dolinami wszelkich drzew pozbawiony. W takich warunkach rzeki drobniejsze nie dochodzą do samego morza, lecz w swych obszernych dolinach—dowód, że kiedyś, w epoce lodowcowej niosły wody bez porównania więcej—są zamknięte: od morza każdą dolinę oddziela peresyp—to, co na Bałtyku nazywamy mierzeją. Fala morska nagromadziła piasek przy ujściu nikłej rzeczki, aż wreszcie, odgrodziwszy jej ujście od morza, zgórowała w rzeczce poziom wody, która rozszerzając się, wytworzyła wydłużone jezioro tak znaczne, że jego powierzchnia okazuje się wystarczającą, aby mogła odparować roczny opad atmosferyczny, tu nagromadzony z całega dorzecza. Stopniowo peresyp stawał się trwalszym, nie przewyższając jednego metra nad poziom morza, natomiast owo jezioro zamknięte z czasem musiało się stać bardzo słone, a powierzchnia jego po latach gorących opada nawet o 3—5 metrów niżej sąsiedniego morza. Są to t. zw. limany:²) Chadżybejski, Kujalnicki,

Berezański, Suchy, Tiligulski, Mołocznyj, Mijus—najbardziej znane, których zawartość różnych soli starają się wyzyskać do celów leczniczych, jak również z nich otrzymują sól kuchenną.

Kierując się ku morzu limany rozrywają powierzchnię na szereg odcinków wydłużonych i tylko na grzbietach tych odcinków człowiek posiada najlepsze warunki do przeprowadzenia dróg. Między Dniestrem a Bohem, którego liman łączy się z limanem Dniestru, rachują do sześćdziesięciu limanów dłuższych i krótszych.

Słoność wody, a czasem i gleby odstraszała człowieka, to też dawniej była to pustka gorsza od stepu, leżącego nieco dalej od morza i tylko w miejscowościach posiadających wodę do picia człowiek mógł się utrzymać i gromadzić.

Limany.

!) J. Lewiński. Z morfologji i geologji stepów czarnomorskich. 1916. ²) N. Sokoiow. O proischożdienji limanów Jużnoj Rossji. 1895.

Na północnym wschodzie stepów, owych „Dzikich Pól" nad Inhulcem i Saksaganiem istnieje potężne bogactwo rud żelaznych, a mianowicie he-matyt, często zawierający 60—66% czystego żelaza, znajduje się w olbrzymich gniazdach, rozrzuconych śród łupków krystalicznyah w południowych częściach płyty granitowej. Zużytkowanie tego bogactwa datuje się niespełna od lat czterdziestu.

§ 10. Wpływ lodowca na powierzchnię kraju.

W ziemiach, leżących na południu omawianego obszaru nieraz spotykaliśmy się ze skutkami olbrzymiego niegdyś zlodowacenia; najczęściej widzieliśmy, jak glinka nawiana wytwarza postaci sobie właściwe, pokrywając, albo wprost zagrzebując pod sobą uprzednio istniejącą rzeźbę kraju. Kiedy wypada nam się przesunąć ku północy, to wchodzimy w obszary, gdzie lodowiec był najważniejszym czynnikiem, kształtującym postać powierzchni¹). To zjawisko, które po epoce trzeciorzędowej rozpostarło się nie mówiąc o Ameryce—na cały północny zachód i środek Europy, przez czas swego trwania wywierało wpływ przeważnie niwelujący, jednakże i odwrotnie umiało wytwarzać nowe nierówności gruntu, jako to moreny czołowe, doliny rzeczne i wgłębienia jeziorne.

Działanie

lodowca.

Wielki lodowiec, spływając ze Skandynawji i Finlandji na ziemie przez nas omawiane, kształtował postać powierzchni wielorako: 1) zrównywał wyniosłości, gdy były zbudowane z miękkich skał, zdzierał i zabierał ze sobą glebę i wytwory wietrzenia, 2) zasypywał dawniejsze doliny i wklęsłości materjałem tuż obok zabranym tak samo, jak i przyniesionym z dalekiej północy, 3) pokrywał powierzchnię materjałem kruchym, t. zw. moreną denną, oraz 4) w czasach swego cofania się zatrzymywał się dłużej w pewnych miejscach i tam gromadziły się potężne wały— moreny czołowe, które potrafiły skupiać materjał, przyciągnięty pod lodowcem aż do grubości przeszło 140 i nawet 150 metrów, czego przykłady stwierdzają wiercenia na Pomorzu i na Pojezierzu Pruskim.

Żeby zrozumieć i opisać powierzchnię przeważnej części ziem dawnej Polski niewystarcza uwzględnić działanie lodowca, lecz należy zwrócić uwagę na stan powierzchni przed epoką lodowcową, t. j. w końcu trzeciorzędu, oraz musimy uprzytomnić sobie wpływy polodowcowe, w czym należy odróżnić: 1) działanie wód topniejącego lodowca, t. zw. zjawiska fluwiogla-cjalne, 2) przenoszenie miałkiego materjału przez powietrze, 3) żłobiące działanie wody w czasach późniejszych łącznie z zamuleniem jezior i dolnych części dolin rzecznych i wreszcie 4) późniejsze ruchy skorupy ziemskiej.

‘) K. Krajewski. Okres dyluwjalny i wpływ jego na oro-hydrografję W. Ks. Poznań

Rzeźba kraju, rozpatrywana w najgrubszych zarysach, przed epoką lodowcową była dość podobna do dzisiejszej z tą różnicą, że cały kraj był

,V"

Ki

"cm

I

j§&rf3

70

'Z

Dł

T3

d>

Ti V

Hi

mm

§35

T3

c/>

rt>

r-f~

§111

Ki

ii

fr

li

sp

' ij]

Ml

ss

N-

lH

jg

II

PS

!-♦*

n>

IfHSKl

■SI

c/^

<fjp

«łRii

s;

lilii

pH

L_

li*

JMi

Hi

ni

<4

\ *.

wtmKmm

>' s

ii

||

Postać kraju przed lodowcem.

wyniesiony ponad poz. morza daleko mniej niż obecnie, a nawet częściowo to, co wówczas było płytkim morzem przybrzeżnym, dziś stanowi ląd. Potężne błota Polesia wówczas zapewne stanowiły

płaski ląd, może częściowo płytkie jeziorka, a zapadłość tektoniczna- przyczyna owych jeziorek dotykała do wyżyny Wołynia i krystalicznej płyty Ukraińskiej; ku północy starsze pokłady geologiczne bardzo stopniowo wychylały się na powierzchnię. Na zachodzie omawianych ziem, również i w krajach przyległych głębokie wiercenia stwierdziły¹), że cały prawie dzisiejszy Brandenburg i w znacznej części Pomorze były w epoce, poprzedzającej lodowcową, płytkim morzem; również przy ujściu dzisiejszej Wisły istniała głęboko wrzynająca się zatoka, a między ujściem Odry i Niemna brzeg morski leżał znacznie bardziej ku południowi aniżeli dziś. Cała Wielkopolska i kraje na wschód leżące były lądem mniej aniżeli dzisiaj nad poziom

Rys. 62. Morena czołowa na Pomorzu (widok od strony południowej).

morza wyniesionym, od północy zaś istniał nieco wyżej wyniesiony próg, będący podstawą dzisiejszej wyżyny (pojezierza) Pomorskiej i Pruskiej.

Lodowiec, spływając ze Skandynawji, zapełnił morze, a wdzierając się na ów próg, na południu od Bałtyku rozciągniony, musiał częściowo niszczyć północną krawędź pokładów trzeciorzędowych, ale w daleko większym stopniu przed tą krawędzią musiał pozostawić materjał pod sobą ciągniony—swą morenę denną; stąd pochodzi, że utwory epoki lodowcowej wszędzie zaległy południowe wybrzeża Bałtyku od Jutlandji aż do Kurlandji. Dawniejszy zrąb

*) F. Wahnschaffe. Die Oberflachengestaltung des norddentschen Flachlandes.

trzeciorzędowy, a dalej na wschód—nad Niemnem środkowym i górnym kredowy były podstawą, na której zwały morenowe obficiej się nagromadziły.

Część wyżyny Bałtyckiej, zwana Pojezierzem Pruskim (Mazurskim), na południu stopniowo się obniżając dochodzi aż do Wisły i tu tworzy wyniosły prawy jej brzeg między ujściem Bugo-Narwi a ujściem Drwęcy; tu potężne utwory lodowcowe pokrywają trzeciorzęd, który czasami występuje w przekrojach dolin rzecznych, jak naprz. w okolicach Płocka lub Dobrzynia nad Wisłą. Toż samo nad Niemnem, przypuszczalnie i nad Wilją południowa część wielkiej litewskiej podkowy morenowej, czyli wyżyna Lidzka i Oszmiańska, dzieląca wody Wilji od górnego Niemna, jak również wyżyna Nowogródzka (patrz rys. 61) mają podstawę z utworów starszych—trzeciorzędowych lub kredowych, na których nagromadzone zwały lodowcowe wytworzyły dzisiejsze garby powierzchni.

Kiedy lodowiec nasuwał się, to ciągnął pod sobą różnorodny materjał

I-

przeważnie zmielony, a częściowo i grubszy, lec? zwykle dobrze przemieszany—jego nagromadzenie stanowi morenę denną.

NBSm&SSh

M8BBI

Rys. 63. Morena czołowa w Łomżyńskim. (Podł. fot. F. Rutkowskiego).

Morena denna i czołowa.

Kiedy krawędź lodowca przez czas dłuższy zatrzymywała się na miejscu, to wahania jego zasiągu co rok spychały morenę denną ku krawędzi, tworząc wał złożony z piasku, zaokrąglonych brył skał krystalicznych, rzadziej osadowych, jak również z glin, iłów i margli. Te wały, nieraz bardzo pokaźnych dochodzące wymiarów—moreny czołowe, podlegały działaniu wód, spływających z krawędzi i z powierzchni topniejącego lodowca; wody wypłukiwały materjał drobniejszy, unosząc go dalej od czoła lodowca—stąd zwykle morena czołowa składa się z piasków z dużą zawartością głazów, a gliny i margle podrzędne zajmują miejsce.

Od północy do takich moren przylega morena denna złożona z tego samego materjału, lecz o większej zawartości glin, iłów i margli, co stanowi dobrą podstawę naturalną dla rodzajnej gleby, jak naprz. ziemie czarne na Kujawach, na Żmudzi i t. d. Na południe od moren czołowych, na Litwie czasem na południowy wschód słowem w kierunku posuwania się lodowca spotykamy zwały im bliżej moreny czołowej tym bogatsze w głazy, żwir i piasek. Są to zandry geologów niemieckich, krainy nieurodzajne, najczęściej rzadką jedynie pokryte sośniną lub wrzosami—wybitnym przykładem takiej krainy może być puszcza Tucholska w Prusach Królewskich, a do pewnego stopnia Jańsborska w Książęcych lub dalszy jej ciąg na południu

puszcza Kurpiowska w Łomżyńskim. Te kamieniste i piaszczyste obszary nieurodzajne można w mniejszych lub większych płatach napotkać wszędzie, gdzie tylko istnieją moreny czołowe, zaś największym takim obszarem zan-drowym jest Polesie (rys. 55).

Pochodzenie

jezior.

Jeżeli wały moreny czołowej parokrotnie się powtarzają w dość bliskiej odległości, to powstają między niemi wklęsłości, czasem dość znaczne, które w naszym klimacie-—opad atmosferyczny większy od możliwej wyparowalności—muszą się wypełnić wodą, tworząc jeziora. Zwykle cały ten t. zw. krajobraz moreny czołowej posiada jezior dużo o kształtach bardzo nieregularnych, rzadziej wydłużonych.

Dalej na południe od moreny czołowej zawartość głazów i grubszego piasku stopniowo się zmniejsza, zwiększa się natomiast zawartość glin,

1,

* Tm

-Si -ę i

\i

Rys. 64.

Jezioro Wigierskie. Widok na wieś Gawrychy, jeziorko Czarne i Wigierki. (Fot. K. Kulwiecia).

marglów i wreszcie najsubtelniejszych iłów. Na krańcach rozpostarcia lodowca w epoce jego cofania się następował kolejno okres tundrowy a później stepowy- wówczas wiatr przewiał ' wysuszony ił z najdrobniejszym pyłem piaskowym i stworzył t. zw. glinkę nawianą (lóss), utwór już znany u podnóża Sudetów, a na lewym brzegu Odry w Głupczyckim występujący jednolicie na znaczniejszej przestrzeni. Na prawym brzegu między Kłodnicą a Małopanwią, nad Przemszą Białą (odosobnionym płatem na północ od Sławkowa), tak samo jak na wschód od Złotego Potoku, glinka występuje bardzo wyraźnie, a dalej rozpocząwszy się na wyżynie Ojcowskiej na połu-dnio-wschód od Olkusza ciągnie się na wschód, zrzadka przerywana wycho-

dniami starszych utworów geologicznych a częściej dolinnemi najmłodszemi napływami rzek (aluwiami) przez Proszowskie i Sandomierskie, t. j. pokrywając południe wyżyny Małopolskiej między górami Śto-Krzyskiemi a Wisłą.

■w'®;

PI-

Ul

Sj

jr

Rys. 65. Gtazy narzutowe koło Przedborza. (Fot. p. Liszewskiego w zb. P. T. Kr.).

Dalej na wschód i południo-wschód glinka nawiana pokrywa większą część wyżyny Lubelskiej, południe Wołynia, Podola, południową część Ukrainy,

^okolice porohów Dnieprowych i dalej kraje leżące na lewem brzegu Dniepru. Ten sam utwór pokrywa też i podgórza Beskidów.

Zasiąg

lodowca.

Granica najdalszego rozpostarcia lodowca czyli pierwszego zlodowacenia biegnie podnóżem Sudetów, wciska się ku południowi w Bramę Morawską, a dalej obejmuje od południa Cieszyn, od północy Białą, i zaznaczona jest wzdłuż brzegu²) Karpackiego poza Dniestr, aby stąd, niedochodząc Lwowa, skręcić na północo-wschód, a na Wołyniu przeciąć Styr nieco na północ od Łucka i kieruje się na wschód, zlekka zwra-

.3

: <!V3

lilii

isStl

Ęk-

mm

!§|]

Sre>

r,

Mi

Rys. 66. Olbrzymi głaz koło Szauliszek. (Fot. P. T. Kr.).

cając się ku południowi; od Żytomierza do przecięcia z Irpeniem idzie wprost na wschód i stąd odchyla się nieco ku południowi, przybliżając się do Dniepru, który przecina dopiero na północ od porohów. Na Zadnieprzu ta granica wkrótce zagina się ku północo-wschodowi, aby później wprost skierować się na północ. Widzimy że glinka nawiana na zachodzie obszaru mniej więcej trzyma się granicy pierwszego zlodowacenia, na wschodzie zaś znacznie przekroczyła tę granicę ku południowi, wskazując na przeważający kierunek wiatrów w suchszej, stepowej odmianie klimatu, która tu istniała po ustąpienia lodowca. (Utwór, przypominający glinkę nawianą, opisany w odosobnionym płacie na południo-wschodzie wyżyny Nowogrodzkiej, nie jest rzeczywistą glinką pochodzenia eolicznego).

W czasie cofania się lodowiec pozostawiał po sobie zwały lodowcowe, nagromadzone w wyniosłe wały, lub szeregi wałów, gdy się w cofaniu zatrzymywał; pozostawiał moreny denne, gdy znikanie lodowca następowało szybko. Doszedszy do Kurlandji, szeroki lodowiec po raz drugi posunął się ku południowi i tym razem najdalszy zakres jego rozpostarcia był mniejszym: pokrywał Wielkopolskę i północną część Śląska, dalej dochodził do podnóża

e-'.

jT--

Rys. 67. Wydmy piaszczyste koło Dylewa Nowego w Łomżyńskim. (Fot. prof. L. Sawickiego w zb. P. T. Kr.).

grzbiecie koło klasztoru pod glinkę

gór Śto-Krzyskich. Czy grzbiet w czasie pierwszego zlodowacenia sterczał ponad skorupą lodową na wzór dzisiejszych nunataków grenlandzkich, o to długo się spierano, i naogół śród geologów przeważało zdanie, że albo nie był lodowcem pokryty, albo bardzo nieznaczną cienką powłoką. Dopiero znalezienie kamyków granitowych¹) na nawianą uprawnia do sądzenia, że krócej, czy dłużej jednakże grzbiet był pokryty lodowcem. Począwszy od Śgo-Krzyża krawędź lodowca linją łamaną kierowała się na północo-wschód przez Litwę i Białoruś.

*) St. Miklaszewski. Ślady lodowca na górze Śto-Krzyskiej. 1911.

Wzgórza, w kształcie podkowy otaczające dorzecze Wilji, zwrócone otworem ku zachodowi i nieco ku północy, są szeregiem wałów morenowych lodowca, który tu w kształcie języka posuwał się na wschodo-południo-wschód aż do Berezyny i jej dopływu Hajny. Południowa część tych zwałów morenowych wsparta na podłożu kredowym stanowi część wyżyny Litewskiej, t. zw. wyżynę Mińską. Przypuszczalnie już przed epoką lodowcową w miejscu dzisiejszego dorzecza Wilji istniała wklęsłość, a dzisiejsze nierówności powierzchni powstały przeważnie skutkiem nagromadzenia moren czołowych na garbach (antyklinalach) już dawniej wypiętrzonych.

Wyżyna

Litewska.

:• «*•>

: i

p*i ~*

rim.

Rys. 68.

Piaski lotne koło Nieborowa. (Fot. A. Janowskiego w zb. P. T. Kr.).

W Wielkopolsce znajdujemy moreny czołowe to rozrzucone, to skupione w rzędy i one to tworzą jakie takie wyniosłości dzielące wody Odry od Warty; dalszy ich ciąg południowo-wschodni przekracza Wartę w blizkości Częstochowy⁵). Cofający się drugi lodowiec jako ślad po sobie pozostawił moreny czołowe, zrzadka rozrzucone, ale prawdziwe mnóstwo tych wałów morenowych znajdujemy w blizkości Bałtyku. Na wyżynie Pomorskiej i na Pojezierzu Pruskim znajdujemy rozległe krajobrazy morenowe, którym obec-

P. Koroniewicz. Ueber Glazialbildungen im Czenstochauer Juragebiete. 1911.

ność licznych jezior nadaje odrębne piętno. Toż samo istnieje na wyżynie Litewskiej, Inflanckiej i Witebsko-Newelskiej za Dźwiną, wówczas gdy Nowogródzka w słabszym znacznie stopniu to wykazuje.

Lodowiec nasuwał się jeszcze poraź trzeci, ale wówczas pokrył tylko skrawek Pomorza, a dolina sucha, t. j. nie posiadająca swej rzeki, ciągnąca sią od Kaszubów aż w okolice Wolina mniej lub więcej równolegle do brzegu Bałtyku jest jego pozostałością. Ta dolina ciągnie się i za Odrą, tam jest ona ściśle równoległa do brzegu Bałtyku a mianowie do odcinka Stral-sund-Gryfja (rys. 69).

Wody, spływające latem z topniejącego lodowca oraz wody deszczowe szukały ujścia przed czołem lodowca, jakiś czas płynęły między innemi i Bramą Morawską, a w czasie ustępowania lodowca wody musiały sobie szukać drogi wzdłuż krawędzi lodowca na wschód i na zachód. Te wody żłobiły potężne koryta, stale przesuwające się ku północy—ich kierunek na wschód od Odry stale równoleżnikowy, na zachód zaś od Odry stale zbacza ku północy, czyli wciąż wskazuje na czasowe położenie krawędzi ustępującego lodowca.

System

wielkich

dolin.

Najbardziej południową drogę dla odpływu wód lodowcowych na zachód możemy wyznaczyć w sposób następujący.- dolina górnej Pilicy do Koniecpola, doliny Przyrówki, Warty (od Kuźnicy przez Mstów do Częstochowy), Stradomki, Lizwarty, Małapanwi, Odry (aż do ujścia Kacba-chy), a dalej na zachód aż do przecięcia Czarnej Elstery z Łabą— jest to dolina Wrocławsko-Magdeburska (niemieckiego geologa Be-rendta) (rys. 69).

Drugie wielkie koryto wód lodowcowych zlewa się z doliną dzisiejszej Baryczy, z odcinkiem koryta Odry przez Głogów do Neusalz, dalej na zachód idzie przez Zegań równolegle do poprzedniej, aby złączyć się na północ od Magdeburga z doliną Łaby—jest to dolina Barycko-Głogowska. „Możliwą jest rzeczą, że odcinek wydłużonej wklęsłości od Radomska aż do Kalisza stanowi wschodnią część pradoliny Barycko-Głogowskiej"-— twierdzi geolog P. Koroniewiczw pracy wyżej przytoczonej.

Dalej ku północy spotykamy trzecie wielkie koryto wód lodowcowych, które na wschodzie rozpoczyna się od błot Polesia doliną Muchawca i Bugu; tu przy ujściu łączy się 1) z doliną idącą od Muchawca łukiem ku południowi wygiętym doliną Krzny, Wieprza i Wisły od Dęblina do Modlina—te doliny jak gdyby wyspę okrążają wyżynę Łukowską i 2) z doliną Narwi, Biebrzy, Netty i Czarnej Hańczy—temi dolinami skierowały się w pewnej epoce wody Niemna, a doliną Mereczanki może i część dopływów Wilji do Bugu-Wisły. Od ujścia Bugu ta wielka dolina zlewa się z doliną Wisły do ujścia Bzury, z doliną Bzury, Neru, odcinka Warty od Koła do Śremu, z doliną Obry i Odry od ujścia Nissy Łużyckiej, dalej doliną Sprowy i Łaby, tworząc wielką pradolinę Warszawsko-Berlińską.

Czwarta wielka pradolina, Toruńsko-Eberswaldzka jest właściwie pół-

nocnym odgałęzieniem trzeciej, a mianowicie od ujścia Bzury ciągnie się doliną Wisły do ujścia Drwęcy, skąd wprost na zachód doliną dolnej Brdy i Noteci. Od niej w okolicach Piły ciągnie się pasowe obniżenie na południe do Obry, łączące czwartą dolinę z trzecią, to obniżenie zużytkowała Warta dla jednego ze swych ramion południkowych, nad którym leży Poznań. Od Piły wielce rozszerzona dolina Toruńsko-Eberswaldzka łączy w sobie wody Noteci z Wartą, a dalej zlewa się z doliną Odry i od najdalszego wygięcia ku zachodowi tej rzeki kieruje się na zachód do miejsca gdzie dolina Haweli łączy się z trzecią pradoliną.

Tworzenie się tych wielkich dolin było równoczesne z powstaniem zwałów moren czołowych, a ich głębokość i szerokość zależały od dłuższego zatrzymania się lodowca. Kiedy lodowiec już znikł z wyżyny Pomorskiej, to mógł jeszcze trzymać się na wyżynie Litewskiej, a wówczas cała masa wód z górnego Niemna spływała częściowo poprzez obszary obecnego Polesia do Dniepru, a częściowo doliną Czarnej Hańczy i Narwi do Bugu.

Cała masa wód z powierzchni między Sudetami i Karpatami na południu a działem na wyżynie Bałtyckiej na północy, wyżynie wówczas jeszcze nierozerwanej przełomami Odry, Wisły i Niemna, cała ta Pra-Wisła spływała ku dolnej Łabie. Wówczas najpewniej poziom wód był o tyle wyższy, że doliną Muchawca część wód Prypeci zdążała do tej samej Pra-Wisły.

Należy sobie uprzytomnić, że dawniej te potężne doliny nie odrazu traciły swój wysoki poziom wód, że owo posuwanie się łożysk rzecznych ku północy dokonywało się powoli; że cała powierzchnia wielkich dolin wysoce jeziorzysta i bagnista przez całe setki lat po obfitszych deszczach z powrotem wzbierała wodą, a w posuchę rozpadała się na szereg kałuż, śród których resztka wody się sączyła, dno się zapiaszczało, aż w końcu wielkie doliny już na stałe zostały rozłączone. Tylko w latach wyjątkowych powodzi zalewaniem nieznacznych działów wodnych przypominały o dawnych stosunkach, a przez to wielkie doliny z nieznacznemi rzekami wyglądają—podług trafnego określenia Berendta—jak klatka, z której „lew uciekł, a mysz pozostała".

Powstanie

rzek

dzisiejszych.

Następnie w tym miejscu, gdzie dziś istnieje ujście Odry, jakaś rzeczka dzięki żłobieniu wstecznemu (a może i skutkiem jakichś ruchów górotwórczych w obszarze wyżyny Bałtyckiej—zjawisko na Rugji dowiedzione) utworzyła wyrwę poprzeczną w wyżynie tak głęboką, że wiosenne wielkie wody Pra-Wisły, wówczas stale trzymające się wielkiej doliny Eberswaldzkiej, zaczęły się częściowo przelewać wprost do Bałtyku. Od tej chwili rzeczą czasu było zapiaszczenie niektórych miejsc w wielkich dolinach, na zachód od Odry leżących i rozdzielenie dorzecza Łaby od reszty wód. Jeszcze dalsza epoka—kiedy lodowiec cofnął się dalej ku północy—sprawiła, że to wody wyłamały sobie drogę do zalewu Fry-skiego w taki sam sposób, jak Odra i powstało ujście Wisły, a zapewne równocześnie lub nieco później Niemen skierował swe wody z doliny Czarnej Hań-

czy przez Szeszupę w dolinę Pregoły, później stworzył sobie drogę poprzez utwory kredowe w stronę Kowna, aby w końcu przebić się pod Ra-gnetą drogą najbliższą do zalewu Kurońskiego.

Wody płaskiego pojezierza Poleskiego znalazły sobie drogę do Dniepru jeszcze przed epoką lodowcową. Ta zmiana kierunków rzecznych dokonywała się stopniowo, początkowo nowy kierunek tylko odprowadzał nadmiar wód wiosennych, a przy zwykłym poziomie wody dawnemi szły korytami, jednakże każde wkroczenie wód na nowe tory pogłębiało szlak nowy a za-piaszczało stary. Czy przytem nie odegrały niejakiej roli drobne ruchy natury epirogenicznej—trudno orzec, bo w niektórych miejscowościach stanowczo stwierdzono takie zjawiska w czasach już polodowcowych ¹).

Możność

budowy

kanałów.

W r. 1802 doszedł do skutku da-

Cztery wielkie pradoliny wód polodowcowych częściowo weszły w skład sieci rzecznej współczesnej, zawsze niosąc wody znacznie mniej, niż wymiary doliny pozwalają; części tych wielkich dolin do dziś dnia pozostają bagnami, a części już są osuszone. Naogół te wielkie doliny w dzisiejszych warunkach są miejcami, pozwalającemi na bardzo łatwe pod względem technicznym połączenie poszczególnych dorzeczy kanałami. ²) Po pierwszym rozbiorze Polski Fryderyk II połączył dolną Brdę z Notecią kanałem Bydgoskim w dolinie Toruńsko-Eberswaldzkiej. Równocześnie w Polsce połączono Niemen z Prypecią kanałem Ogińskiego i Prypeć z Bu-giem-Wisłą kanałem Królewskim, wny pomysł Czackiego w przeprowadzeniu kanału Berezyńskiego, łączący Dniepr—Berezynę z Dźwiną, ten kanał po stu latach stracił wszelkie znaczenie i doszedł do upadku. W r. 1839 otwarto kanał Augustowski, który miał Warszawie otwierać drogę Niemnem, Dubissą i kanałem Windawskim do Windawy—ponieważ kanał Windawski rozpoczęty przed 1830 r. do dziś dnia pozostaje w stadjum projektów i badań, przeto Augustowski wielkiego znaczenia nie posiada. Ten stan lichego wyzyskania znakomitych warunków geograficznych i absolutne lekceważenie dróg wodnych na omawianym obszarze rażąco odbija od tego, co się dzieje na zachodzie Europy, a co widać już w uregulowaniu Odry, w pruskiej części Warty, Dolnej Wisły, Pre-goły i ujścia Niemnowego.

Jako cechę wybitnie geograficzną należy zaznaczyć, że wielkie

doliny polodowcowe łączą między sobą rzeki omawianego obszaru między sobą i związują z zachodem, ani Dniepru zaś, ani Dźwiny nie łączą z dorzeczami, na wschód od nich leżącemi.

Najważniejsza cecha sieci rzecznej.

ł) A. Fleszar. Zur Evolution der Oberflachengestaltung der polnisch-deutschen Tieflandes. 1913.

²) Stanisław Pawłowski. Niektóre kanały spławne na ziemiach polskich. 1911.

¹

Al. Jabłonowski. Atlas historyczny. Ziemie Ruskie Rzeczypospolitej. Arkusz 6,

²

Bryły granitu północnego w Beskidzie znaleziono przeszło 400 m. nad poziom

morza.

Pas wielkich dolin.

§ 11.

Przez cały obszar ziem dawnej Polski ciągnie się z zachodu na wschód pas ziem nizkich o mało urozmaiconej rzeźbie—jest to tak zwany pas Wielkich Dolin.

Polesie a progi na Dnieprze.

Na wschodzie potężna kotlina Polesia, do dziś dnia—pomimo osuszań od lat czterdziestu prowadzonych—posiada wielkie płaty ziemi, które wiosną stoją pod wodą, a latem wystają ponad wodę jako grząska topiel. Zdaniem W. Nałkowskiego, a później i E. Romera te błota jakoby zawdzięczają swe istnienie progom na Dnieprze, a dzieje się to w ten sposób, że oporne progi granitowe przeszkadzają pogłębieniu ko-

li:

II

m.....¹

Rys. 70. Polesie Owruckie. Krajobraz typowy. (Fot. M. Wisznickiego).

ryta Dniepru i jego dopływów, w górę od progów leżących. Gdyby progi były zbudowane z miększego materjału, to żłobienie wody bieżącej przepiłowałoby je, obniżyłoby koryto Dniepru, a przez to obniżyłby się i dolny poziom żłobienia, wywołując bardziej ożywione żłobienie wsteczne aż do ujścia Prypeci, a to pogłębiłoby koryto dolnej Prypeci a równocześnie i jej dopływów i osuszyłoby Polesie.

Do niedawna powszechnie zapatrywano się na Polesie, jako na pozostałość wielkiego jeziora. Jednakże brak jeziornych pokładów ilastych za-

Geografia dawnej Polski,    6

stanawiał już dawniej (W. Nałkowski), olbrzymie zaś rozpostarcie piasków z charakterystycznemi raczej dla pustyń postaciami wydm i wzgórz piaszczystych zmuszają do innych domysłów¹).

Obecna kotlina poleska, której pochodzenie tektoniczne jest oddawna stwierdzone, w końcu trzeciorzędu musiała być zapełniona utworami kredo-wemi i trzeciorzędowemi i stanowiła albo słabą wklęsłość albo nawet ró-

Pochodzenie wninę. Kiedy w okresie lodowcowym nastąpił klimat suchy, który piasków poleskich.

obok ocieplenia był najważniejszą przyczyną ustąpienia lodowca, wówczas ustaliły się warunki stepowo-pustyniowe i obecne rozległe piaski Polesia są dowodem istnienia w tych miejscowościach pustyni, która

ąmzt

Ig &■&>' ■*.*.

ijs: hu

i«'t I r H

P>

* ,r. i. ..    , & .    *.*

*8 49 5 i    &

'. tw m

ęm*%

ag

. ■ ■ ■Sii 4

BP*

IA

Rys. 71. Krajobraz poleski w blizkości rzeki Stochodu. (Fot. leg. polskich).

ciągnęła się na północy do podnóży wyżyny Litewskiej. Obecność na południu i południo-wschodzie potężnych obszarów gliny nawianej pośrednio potwierdza ten domysł.

J) P. A. Tutkowskij. Kratkij gieograficzeskij oczerk istorji centralnawo i jużnawo Polesja. 1910. (Oraz inne prace tego autora).

A. Fleszar. Uwagi nad krajobrazem poleskim. 1916. Ten wybitny umysł, tak przedwcześnie zgasły dla nauki, jako podpułkownik legjonów polskich, zagnany losami wojny we wrześniu 1915 r. znalazł się na Polesiu i ostatni rok swego młodego życia poświęcił badaniu Polesia na zachód od Styru. Nie znając odnośnych prac autorów rosyjskich doszedł samodzielnie do wniosków, które pozwalam sobie streścić, gdyż są one naukowo najbardziej dopuszczalne.

Następny okres wilgotniejszy zastał na obszarze dzisiejszego Polesia takie warunki topograficzne, że odpływ wód kierował się na wschód i przypuszczać należy, iż wchodzą tu w grę wiekowe ruchy—epirogeniczne—w skorupie ziemskiej, które od owych czasów stale działają w kierunku obniżenia kotliny Poleskiej. Ten domysł wiąże się z przypuszczeniem, że te ruchy, w południowych częściach granitowej płyty Ukraińskiej skierowane odwrotnie ku górze, spowodowały powstanie porohów na Dnieprze.

Przypusz-

mysł, iż całe dorzecze Prypeci ulega stopniowemu osuszaniu—co- czalne jezioro fając wstecz to zjawisko dochodzono do wniosku, że obecnie bagien- praPoleskie-ne Polesie musiało niegdyś stanowić jedno wielkie jezioro.

Przypuszczenie, że całe koryto Dniepru skutkiem żłobiącego działania wody obniża się, a zatem i jej dopływ—Prypeć w okolicach na południowy-wschód od Mozyrza wrzyna się w podłoże, oddawna nasuwał do-

os-

Zdaje się, że tak nie było, bo—pominąwszy okresowe wahania wię-szej i mniejszej dżdżystości klimatu—raczej można przypuszczać, że w tatnich tysiącoleciach wrzynanie się koryta Prypeci za Mozyrzem szło ręka w rękę z ruchami tektonicznemi, które jako potomne w stosunku do dyslokacji z okresu kredowego pogłębiały kotlinę tektoniczną Polesia. Do tego wniosku, że nie było jednego wielkiego pra-jeziora poleskiego uprawniają i dane topograficzne: w razie zgórowania wody w dzisiejszym Polesiu brak od wschodu wyniosłości, któreby ogradzały to jezioro, jeżeli zaś rozciągać owo pra-jezioro aż za Dniepr w obszar Czernihowszczyzny, to otrzymamy brak obrzeżenia w dolinie Dniepru i tędy wszelki nadmiar wody musiał sobie znaleźć ujście ku południowi.

Można przypuszczać, że w czasach dziejami objętych stan błotnistości Polesia mniej więcej pozostawał niezmienny i człowiek jednakowo skąpe posiadał warunki dla swego istnienia. Gdyby istotnie, zgodnie z hypotezą pra-jeziora, w czasach dzisiejszych stale dokonywało się chociażby bardzo powolne osuszanie Polesia, to dziwną by się musiała wydać względnie gęsta ludność i kulturalność Drewlan, zamieszkałych w X wieku na Polesiu Owruckim, gdyż ta kraina i dzisiaj posiada nadmiar błot: przy zwiększonym zabagnieniu ludność tamtejsza posiadałaby zbyt nędzną podstawę do pracy gospodarczej. Jeszcze jaskrawszym dowodem, że w czasach dawniejszych nawet w środku Polesia nad Prypecią nie było wyższego poziomu wód, aniżeli dzisiaj, jest fakt, iż w r. 1146 założono biskupstwo w Turowie w jednej ze znaczniejszych stolic książąt ruskich—prawdopodobnie warunki osiedlenia i pracy gospodarczej nie były gorsze od dzisiejszych, dla człowieka niesłychanie ciężkich.

Na północ od progu Wołyńskiego (p. str. 61 i rys. 56) rozciąga się kraj równy, piaszczysty, a chociaż błotnistość tu występuje tylko nad rzekami, jednak stanowi już część Polesia. Ten pas przeszło sześciomilowej szerokości ku wschodowi nieco szerszy, ciągnie się mniej więcej do linji, którą obecnie zaznaczają stacje kolei żelaznej Lubomla-Kowel-Hulewicze-Czarto-

nienie zaznaczył frendzlą wałów kamienistych od Bugu do Horynia; na zachodzie moreny czołowe swym nagromadzeniem aż pod Brześć wskazują na zachodnie ograniczenie lodowca, a kierunek wałów kamienistych skierowanych na północo-wschód nad Horyniem na wschodnie ograniczenie.

rysk. Tu spotykamy moreny czołowe *) pierwszego zlodowacenia, odpo-

Moreny czoło- władające potężnemu językowi lodowca, który swe względne odosob-łowe na zachodzie Wołynia. -

Na wschód od Horynia przeszło dwadzieścia mil niema moren czołowych, a piaszczysty krajobraz poleski ciągnie się aż za Uborć i wygina się głęboko ku północy. Te moreny czołowe stanowią na zachodzie Wołynia urozmaicenie powierzchni, a nagromadzenie żwirów i kamieni śród piasków (zrzadka piasków gliniastych) odpowiadają miejscowościom, najwyżej nad poziom morza wyniesionym i tworzą działy wodne między rzekami: Bugiem, Prypecią, Wyżewką, Turją, Stochodem, Styrem i Horyniem.

Na północ od paromilowej szerokości pasa moren czołowych rozpościerają się piaski z przewagą bagien poleskich—te ostatnie czasem wzdłuż rzek wkraczają i w obszar krajobrazu moreny czołowej.

Na wschód za Korczykiem i Słuczą, gdzie wyraźnie występują granity, Polesie wprawdzie posiada utwory moreny czołowej, ale są one słabiej rozwinięte.

Cała Owruczczyzna stanowi na podstawie skał krystalicznych i mało co młodszych piaskowców owruckich obraz rozpostarcia moreny dennej; ta morena denna skutkiem wiatrów klimatu suchego, który tuż obok wytworzył pokrywę gliny nawianej, została zubożona pod względem zawartości gliny i ilu i wbrew swym kujawskim lub żmudzkim rówieśnicom posiada przewagę piasku.

Polesie

Owruckie

(Kijowskie).

Na szerokości geograficznej 51°30’ kończą się w Owruczczyźnie skały krystaliczne i ta okoliczność krajobrazowo wcale się nie odbija, gdyż w tych miejscach nad Użem, Noryniem i Sławeczną do Uborci na zachodzie ciągnie się kraina błotnista, a ku południowi krajobraz poleski rozciąga się prawie do linji Żytomierz-Kijów. Chociaż jest to część Polesia, jednak można ją uważać za nieco wyodrębnioną całość, która na wschodzie dochodzi do dolnej Prypeci a w swym północno-zachodnim kącie przekracza Uborć i łączy się z resztą błot Polesia — jest to Polesie Owruckie, czasami zwane Polesiem Kijowskim.

Wyżyna

Mozyrska.

Polesie Owruckie na północy dochodzi do miejscowości najsuchszych nad Prypecią, do słabo wyniesionej wyżyny Mozyrskiej, która leży po obu brzegach tej rzeki i na północ dochodzi do Berezyny. Wyżyna Mo-zyrska jako suchszy pas oddziela zachodnią część Polesia—pospolicie zwaną błotami Pińskiemi, przez niemieckich zaś kartografów od nieznacznej miejscowości Rokitna zwykle zwaną bagnami Rokicińskiemi — od

!) P. A. Tutkowskij. Koniecznyja moreny.... jużnawo Polesja. 1901.

obszaru dolnej Prypeci, gdzie ona zlewa się z Dnieprem. Jest to wschodnie przedłużenie Polesia, mniejsze od błot Pińskich i składa się z kilku oddzielnych płatów bagiennych, jako to: po obu stronach Dniepru od ujścia Berezyny do ujścia Prypeci, w widłach rzecznych Sożu-Dniepru i Dniepru-Prypeci.

Jakkolwiek prace nad osuszaniem Polesia w ciągu ostatnich lat czterdziestu znacznie się naprzód posunęły, jednak jeszcze i dziś potężne obszary moczarów nie są zdatne dla użytku człowieka. Na całym Polesiu od Brześcia aż za Dniepr, obejmując i Polesie Owruckie, piaski i błota, a gdzie woda ustąpiła tam nędzne torfy trawiaste, razem zajmują przeszło sto tysięcy km. kw.

Wody

na Polesiu.

Wobec niezmiernie małego spadku wdół od Pińska po prawej stronie Prypeci na tak zw. Zarzeczu koryto rzeki głównej wielokrotnie się gubi śród płytkich rozwidleń, a że również zabagnione ujścia rzek czasami (Strumień, Stochod) łączą się z Prypecią w miejscach jej rozszczepienia na parę koryt, przeto otrzymuje się niesłychanie poplątana siatka rzeczna, inaczej wyglądająca przy wysokich wodach wiosennych, kiedy na kilka tygodni przybiera postać jak gdyby znacznego jeziora, a inaczej w końcu lata, kiedy moczary i piaski sterczą ponad leniwo spływające-mi wodami.    ¹

Po lewej stronie Prypeci wdół od ujścia Jasiołdy miejsc jako tako suchszych bardzo niewiele i te wyspowo zebrały się bliżej rzeki, wówczas gdy o 4—6 mil od Prypeci rozpoczyna się pasmo bagien o rzadkich suchszych wyniosłościach, rozszerzające się ku wschodowi aż do Berezyny na północo-wschodzie i do względnie suchszej wyżyny Mozyrskiej na wschodzie. Na północy Polesie dość wyraźnym progiem graniczy z wyżyną Litewską, ta granica da się przeprowadzić przez: Brześć Litewski, Kobryń, Słonim, Kłeck i Słuck do Studzianki nad Berezyną i dalej na wschód do rz. Druci.

Wyżyna

Podlaska.

Na zachodzie od niziny Prypeci—gdzie dziś kanał Królewski, powierzchnia kraju wznosi się ponad 150 metrów n. poz. m., a już dolina Nuchawca stanowi obniżenie, które szerokim pasem dochodzi do Bugu i tu przy ujściu Krzny do Bugu to obramienie przechodzi w dolinę, rozwidlającą się na pół-noco-zachód (dolina Bugu) i południo-zachód (dolina Krzny i dolne-ga Wieprza), przyczym te doliny obejmują wzniesienie Podlaskie, a słuszniej jego część południowo-zachodnią. Jest to kraj równy o najwyższym wyniesieniu, niedochodzącym do 200 metr. i tylko dalej ku zachodowi część wzniesienia Podlaskiego stanowi wzniesienie Łukowskie, wyniesione do 200 metrów n. p. morza.

Na lewym brzegu Wisły, której średni poziom wód pod Warszawą wypada niżej 80 m., znajdujemy obszar bardzo równy, ciągnący się aż poza Odrę, słuszniej do m. Północnego. Na tym obszarze należy odróżniać szereg słabo zarysowanych wyniesień.

Tuż na zachód od doliny środkowej Wisły a na północ od dolnej Pilicy rozciąga się do Bzury i Rawki równina, która ku zachodowi stopniowo się wznosi — jest to równina Warszawska, na północy w pobliżu Wisły posiadająca stosunkowo gorsze warunki odwodnienia, skutkiem czego lasy—t. zw. Puszcza Kampinoska—przetrwały tu aż do najnowszych czasów. Obecność pewnych błot w pobliżu Wisły zmniejszało znaczenie wyjątkowego węzła wodnego przy Modlinie, natomiast środkiem tej równiny nieco ku północo-wschodowi kieruje się dział wodny, który pomimo znacznego rozpłaszczenia od czasów przeddziejowych był najmniej stosunkowo zabagniony, a przez to jako wygodny szlak prowadził ku przeprawie przez Wisłę w miejscu, gdzie później powstała Warszawa.

Równina

Warszawska.

Wyżyna

Zgierska.

Za Rawką rozpoczyna się równina Skierniewicka wznosząca się do 200 metrów n. poz. m. i na zachodzie nawet nieco wyżej — właściwie ona stanowi wschodnie zakończenie wyżyny Zgierskiej, ciągnącej się na północy do pradoliny Warszawsko-Berlińskiej (zbliżenie do Bzury w okolicach Łęczycy) i na południo-zachodzie do zapadłości, łączącej górny Ner i Dobrzynkę z Wolborką i Pilicą. Ta wyżyna na wschód od Łodzi osiąga 262 metry wyniesienia nad poziom morza.

Po prawej stronie Pilicy odróżniamy już wyżej wspomnianą równinę Radomską (patrz. str. 44), dochodzącą do 150 metrów wyniesienia, która na zachód od linji Inowładz-Opoczno przechodzi w płaski grzbiet Opoczyńsko-Koński, naogół wyniesiony 250—300 metrów, jednak w stronę Szydłowca dochodzący do 350 m.; ten grzbiet, przynajmniej orograficznie, można uważać za dalszy ciąg gór Ś-to-Krzyskich.

Grzbiet

Małogoski.

Dalej na południowy zachód po prawej stronie Pilicy odróżniamy słabo zaznaczony grzbiet, ciągnący się od Małogoszczy w stronę Przedborza, zawdzięczający swą postać przyczynom tektonicznym, bo chociaż nagromadzenie lodowcowe i późniejsza erozja wywarły swój wpływ poważny, jednak podstawą grzbietu jest tu fałda antyklinalna jursko-kredowa.

Na północo-wschód od jurskiego grzbietu Częstochowsko-Krakowskie-go, który od Żarnowca przez Lelów i Janów tworzy dość wyraźną krawędź, leży zapadłość odgraniczająca jurę Krakowską od pasma Przedborskiego. Ta zapadłość ciągnie się przez Szczekociny do Koniecpola nad Pilicą, przekracza tą rzekę i przez Przyrów kieruje się ku Warcie koło Pławna, oddzielając ku północy wyżynę Piotrkowską.

Wyżyna

Piotrkowska.

Wyżyna Piotrkowska ciągnie się po lewej stronie Pilicy do już wspomnianej zapadłości Neru-Wolborki, przyczem zapadłość rz. Widawki (do Warty) i Łuczycy (do Pilicy koło Przedborza) oddziela od głównego tułowia wyżyny jej część południową najwyższą, gdyż między Radomskiem a Przedborzem dochodzącą od 250 do 350 metrów wyniesienia, wówczas kiedy najwyższy punkt w okolicach Piotrkowa ledwie przekracza 290 m.

Od wyżyn Piotrkowskiej i Zgierskiej oraz od dolnego biegu rzeki Bzury rozciągają się na zachód aż do Odry równiny, które—pominąwszy antyklinę jursko-kredową, mogącą wywierać wpływ na rzeźbę kraju w czasach przed-lodowcowych—naogół swój stan dzisiejszy zawdzięczają lodowcowi i zjawiskom, towarzyszącym jego ustąpieniu.

Obszar, zwany „krainą wielkich dolin", stanowi jedną wielką równinę, która od działu wodnego Odry-Wisły, stale choć łagodnie pochyla się ku

3S    Se-rza

Wz

lii

-jpjry,

idll

iss

lftza

5f?f f

f=:

mM-A

w,

v>

rrr

o    (; fSOOOOO

i

6    1 i !o '00    <f0

ioo AU

Rys. 72. Wyżyna Wschodnio-Wielkopolska (Gnieźnieńska) i Kujawska: 1) Domniemane połączenie Noteci z dolną Brdą (obecnie kanał Bydgoski). 2) Szereg bagien i wysokich wód wiosennych na linji: Kruszwica-Bachorka-Zgłowiącz-ka-Włocławek. 3) Domniemane połączenie Gopła przez Szyszynę w stronę Warty na zachód od Koła. 4) Zbliżenie Warty-Neru do Bzury w okolicy Łęczycy.

zachodowi. Prawie jedynym urozmaiceniem krajobrazu są szerokie doliny rzeczne, zwykle posiadające gleby piaszczyste lub błotniste, i te doliny rozbijają kraj na płaty poszczególne, wyspowo wystające ponad dolinami.

Krajobraz w Wiel-kopolsce.

Powierzchnia owych płatów zwykle odpowiada morenie dennej, podstawie ziem najrodzajniejszych, wówczas gdy moreny czołowe ciągnące się z zachodu na wschód lub na południowy wschód zajmują miejsca najwyższe, mniej urodzajne, aż do piaszczystych włącznie.

W krajobrazie moreny dennej w Wielkopolsce leżą liczne jeziora o kształtach okrągławych lub nieprawidłowo rozczłonkowanych, natomiast moreny czołowe przeważnie stworzyły wydłużone postaci jeziorne.

Prawy brzeg Wisły od Modlina do ujścia Drwęcy, czyli południowa krawędź rozpłaszczonego Pojezierza Prusko-Mazowieckiego oraz wielka pradolina Toruńsko-Eberswaldzka ograniczają krainę wielkich dolin od północy, a pradolina Warszawsko-Berlińska rozdziela tą krainę na część północną i południową. Na wschodzie do doliny (patrz. rys. 72) Bzury podchodzi najbardziej rozpłaszczona równina Kujawska, na zachodzie jeziora Pakoskie, Gopło, Ślesińskie i inne ograniczają tą równinę jednostajną i żyzną, wzniesioną do 170 metrów.

bas®*

Z~,

Kj., -,

r±.

pi

<"\.

Sr

4--’-

Rys. 73. Jezioro Ostrzyckie i Wieżyca na Kaszubach. (Podł. starego rysunku).

Kopalnie soli koło Inowrocławia, czynne od r. 1872, wydobywają tę pożyteczną kopalinę z pokładów permskich—jest to jedyny wypadek poważniejszego bogactwa kopalnego na całą Polską środkową i północną. Jeziora Pakoskie, Gopło i Ślesińskie leżą w obniżeniu, oddzielającym Kujawy od właściwej Wielkopolski, w której odróżniamy równinę Gnieźnieńską (Wschodnio-Wielkopolską) i Poznańską (Zachodnio-Wielkopolską), rozdzielone odcinkiem Warty—ta rzeka od Śremu do Obornik płynie w kierunku południkowym. Na ogół ta nizka kraina—najwyższy jej punkt wyjątkowo dochodzi do 179 metr. n. poz. m. — posiada pewne urozmaicenie powierzchni w części zachodniej skutkiem obecności moren czołowych. Równina Poznańska ciągnie się aż do Odry środkowej, ale rzeka Obra odcina od niej część zachodnią, która wchodziła w skład ziemi Lubuskiej, owej nadodrzańskiej ziemicy, zatraconej już w XIII wieku.

Sól

w Inowrocławiu.

Na południe od pradoliny Warszawsko-Berlińskiej leży równina Połu-dniowo-Wielkopolska, rozciągając się na południu do doliny rz. Baryczy (część pradoliny Barycko-Głogowskiej) a na południowym wschodzie do izohypsy 200 m., mniej więcej odgraniczającej tę równinę przez Wieluń-Pabianice od wyżyny Środkowo-Polskiej i Piotrkowskiej. Część zachodnia tej równiny, t. j. leżąca na zachód od Prosny leży na ogół niżej, przeważnie nie dochodzi 100 metrów i tylko na południu w Ostrzeszowskim w miejscowości Kobyla Góra dochodzi do 264 metrów. Wschodnia część, leżąca nad Wartą stopniowo wznosi się ku południowi—moreny czołowe są tu czynnikiem, urozmaicającym rzeźbę powierzchni.

§ 12. Wyżyna Bałtycka.

Następnym ku północy pasem, ciągnącym się w kierunku równoleżnikowym jest wyżyna Bałtycka, której przedłużeniem i rozszerzeniem jest wyżyna Litewska. Na podstawie już dawniej istniejącej lodowiec składał obfity ma-terjał jeszcze w czasie pierwszego zlodowacenia, ale najwięcej w czasie cofania się drugiego lodowca. Właściwie wyżyna Bałtycka już rozpoczyna się w Jutlandji, ciągnie się przez Meklenburg i Pomorze Zaodrzańskie, wchodzi w nasz obszar i tu dolinami rzek rozcina się na kilka części odrębnych.

Pojezierze

Pomorskie.

Między Odrą i Wisłą część wyżyny Bałtyckiej nazywamy wyżyną Pomorską (Pojezierze Pomorskie), jest ona niższa w sąsiedztwie Odry, a znacznie wyższa w swej części wschodniej, gdzie niezbyt daleko od ujścia Wisły dochodzi w Wieżycy do 331 metrów nad p. m.

Tak zwana przez Niemców Kaszubska Szwajcarja jest krajobrazem morenowym ¹), gdzie moreny czołowe nagromadziły się w nadmiernej obfitości, między niemi zaś mnóstwo jezior, czasem do 50 metrów głębokości dochodzących. Jeziora przeważnie posiadają postać wydłużoną, czasem jednakże i bardziej złożoną a prawie zawsze o zarysach nieprawidłowych. Dalej ku południowi od Kaszubskiej Szwajcarji znajduje się typowa kraina zandrowa, tak zwana Puszcza Tucholska—szmat kraju piaszczystego i oprócz gospodarstwa leśnego do niczego się nienadający.

we zachodniopomorskie.

Rozpatrując potężne wały moren czołowych w Meklenburgu, kierujące się ku południo-wscbodowi i na Pomorzu, idące od Wieżycy ku południo-zachodowi, widzimy, że obie gałęzi wpierw, nim się zetkną na po- Moreny czoło-łudniu, załamują swój kierunek ku południowi, a dalej łączą się wałami rozciągnionemi w kierunku z zachodu na wschód. Ta, najbardziej na południe wysunięta część łańcucha moreny czołowej Meklenbursko-Pomorskiej jest przerwana doliną Odry, od południa zaś do nich przylega

') Pomorze Kaszubskie—wydawnictwo zbiorowe „Ziemi" 1911 r.

A. Bludau. Die Oro-und Hydrographie der preussischen und pommerschen See-platte. (Pet. Mitt. Zeszyt uzupełniający 1894).

część doliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, którą dziś kieruje się dolny bieg Noteci. Te moreny i dolina przed niemi są świadkami i dowodem zatrzymania się lodowca wzdłuż równoleżnika 53°, a kierunek całego łańcucha moren Meklenbursko-Pomorskich wyraźnie określa granice cofającego się lodowca w czasie drugiego zlodowacenia i zdaniem A. Rehmana wskazuje, że na ukształtowanie łańcucha morenowego mogła wpływać blizkość południowego zakończenia półwyspu Skandynawskiego.

Na Pomorzu zaodrzańskim i częściowo w Meklenburgu ciągnie się sucha dolina (str. 78 i rys. 72) pośród wyniosłości lodowcowego pochodzenia równolegle do wybrzeża morskiego, na którym pobudowały się Stral-sund i Gryfja, w środku między wałami morenowemi a morzem; tylko niższe jej części są zużytkowane przez koryta rzeczne.

SĆii—

iSL--

mW

Rys. 74. Dolina Wisły w dolnym biegu pod Fidlicami. Z prawej strony dolina „zwieszona". (Podług Wahnschaffego).

Dalszy ciąg tej doliny ciągnie się i na wschód Odry prawie równolegle do brzegu w odległości 30—40 kilometrów prawie przez całe Pomorze na północ od wielkich moren czołowych, nierównolegle do nich; na Kaszubach w okolicach najpotężniejszych zwałów lodowcowych od północy widzimy ją już nieco płyciej zarysowaną, a w niej w dwie strony rozchodzą się rzeczki Reda i Łeba. Ta sucha dolina jest dowodem bodaj że trzeciego zlodowacenia lub zatrzymania się lodowca na krawędzi dzisiejszego Pomorza.

Pojezierze

Prusko-Ma-

zowieckie.

Wyłom Wisły odgradza Pomorze od Pojezierza Pruskiego (Mazowieckiego). Potężne zwały lodowcowe nagromadzone na dawniejszej podstawie trzeciorzędowej pomiędzy niziną nadbałtycką, dolną Wisłą, wielką doliną Wisły-Narwi i Niemnem stworzyły krajobraz wielce przypominający Pomorze i dalej za Niemnem leżącą Litwę. Miejscowości, najwyżej nad poziom morza leżące zgrupowały się na zachodzie od wyżyny Mławskiej w pagórach Grunwaldu i na wschodzie w Suwalskim.

Pojezierze Pruskie, na zachodzie wznoszące się do 313 metrów, swym opadem atmosferycznym zasila źródła Łydyni, Wkry (Działdówki), Drwęcy, Ossy i Pasłęki, jej powierzchnia ku południowi stopniowo się obniża, gdzie posiada jeziora jeszcze na szerokości Lipna. Ta jeziorzysta wyżyna, a wczasach dawniejszych pełna moczarów i trzęsawisk niezbrodzonych, posiadała z północy na południe skierowany suchy przesmyk 6—7 km. szerokości, który leżał nieco na wschód od miejsc najwyżej położonych; od północy przesmyku leżał Tan-nenberg —było to si jedno z trzech

miejsc, któremi latem można się było przedostać przez błota i topiele pruskie. W roku 1410 —wobec obronności linji Drwęcy— Witołd i Zyndram z Masz-kowic tu się skierowali i północny wylot suchego przesmyku na wieki rozgłosili pod nazwą pola Grunwaldzkiego.

orZ

Grunwald.

V/.

''34

Hu

Zr

ra

/oo

Ku północo-wschodowi od wyżyny Mławskiej leży mała jeziorzysta wyżynka, z której spływają Orzyc i Omulew, ona się ciągnie aż do jeziora Sniardwy, największego na całym pojezierzu Pruskim (z rozgałęzieniami 150 km. kw.).

Rys. 75. Dolina Niemna między Grodnem a Kownem. (Mapka hypsometryczna).

Wprost na wschód od wyżyny Mławskiej leży piaszczysta i błotnista równina, odwodniana pięcioma prawemi dopływami Narwi: Orzycem, Omu-lewem, Rozogą, Skwą i Pissą. Jest to puszcza Kurpiowska, czyli Ostrołęcka, której dalszy ciąg ku północy stanowi puszcza Jańsborska, obie zaś stanowią niejako odpowiednik do puszczy Tucholskiej na lewym brze-

razem

gu Wisły, gdyż stanowią obszar zandrów, położony na południowej pochyłości zwałów moren czołowych. Na wschód od Pisy od południa ograniczona Narwią, od wschodu Biebrzą leży mała wyżynka do 210 metrów—Łomżyńska, a dalej ku północo-wschodowi znajduje się wyżyna Suwalska o najwyższem wyniesieniu dochodzącym 309 metrów. Tu z większych jezior należy wy-

mienić Duś (5,2 km. kwadratowych, Wigry¹) (24,3 km. kwadratowych), Wisz-tyniec i Metele (3,5).

Wyżyna

Suwalska.

Wyżyna Suwalska musiała niegdyś stanowić jedną całość z Litewską, kiedy wody górnego Niemna spływały do Biebrzy—Narwi. Pierwsza z nich między Wisztyńcem a Wigrami waha się powyżej 280 metrów, zwęża się ku wschodowi i podchodzi do doliny Niemna (rys. 75) wyniosłością, przeszło 170 metrów mierząca, którą odnajdujemy zaraz za Niemnem na północ od rzeki Mereczanki, a która w okolicach Trok osiąga 232 metry a koło Wilna nawet 268. Jest to wał kredowy, przykryty zwałami lodowca, a w miejscu największego zwężenia i obniżenia przerwany wodami Niemna.

Na wschód od Biebrzy, na północo-wschód od środkowego Bugu i obni-

,    żenią, po którym kieruje się kanał Królewski leży wzniesienie słabo

Międzyrzecze

Białowieska. Podlaskim. Są to okolice w swych miejscach suchszych i wyższych (na północy do 240 metrów, w puszczy Białowieskiej 150—202) po

Podlaskie, zarysowane o jednostajnej powierzchni, ciągnące się na północy do Niemna i do Szczary na wschodzie. Ponieważ nadbużańska część stanowi dalszy ciąg Podlasia, a ludność ku wschodowi białoruska z domieszką polskiej i sama wysoce spolszczona stanowi etnograficznie dalszy ciąg podlasiaków, przeto cały ten obszar nazywamy Międzyrzeczem

kryte lasami a bliżej rzek i w dolinach rzecznych wysoce bagniste.

Stąd wody rozchodzą się do Niemna, Prypeci-Dniepru i Wisły, tędy więc idzie wielki europejski dział wodny. We wschodniej części utrzymały się tu lasy tak potężne, jak puszcza Białowieska ze Świsłocką, w zachodniej zaś istniały dość liczne osady ważne w wiekach średnich, gdyż tędy musiało iść połączenie Litwy z Małopolską na Lublin, a później i z Mazowszem w stronę Warszawy. Międzyrzecze Podlaskie wtłoczone między bagna Polesia, a błota Pojezierza Pruskiego musiało razem z Podlasiem stanowić pomost łączący Litwę z Europą wówczas, gdy Krzyżacy odcinali Litwę od morza.

Dalej na wschód aż do Szczary odróżniamy wzniesienie Wołkowyskie, sięgające do 220 metr. n. p. m.

Między Szczarą a górnym Niemnem spoczywa wyniosłość, tylko zwierz-chu utworami lodowcowemi przykryta, lecz wytworzona utworami Nowogródzka, kredowemi i w pewnej części trzeciorzędowemi — jest to wyżyna Nowogródzka ²), koło Nowogródka dochodząca do 324 metrów.

Znaczne urozmaicenie powierzchni istnieje tu skutkiem moreny czołowej, powstałej w czasie cofania się pokrywy lodowej drugiego zlodowacenia.

Niewielką wyżynę Nowogródzką można uważać za część wyżyny Litewskiej, od której oddziela się tylko doliną górnego Niemna. Właściwa wyżyna Litewska (rys. 61) wznosi się między bagnami Polesia, oraz dolinami

') K. Kulwieć. Materjaly do fizjografji jeziora Wigierskiego (Pam. Fiz. 1904.

tom. XVIII).

-) Anna Missunianka. Przyczynek do geologji pow. Nowogródzkiego (Kosmos 1910).

Szczary, Niemna, Niewiaży i Lawenny, Dźwiny, Ułanki i Berezyny. Postać jej powierzchni da się porównać do podkowy, zwróconej otworem ku północo-zachodowi, której najbardziej na południe wysunięte miejscowości są najwyższe—koło Nińska dochodzą do 340 m.

Wyżyna

Litewska.

Opad atmosferyczny, spływający w stronę środkowego obniżenia podkowy stwarza rzekę Wilję.

Tak samo wyżyna Nowogródzka, jak Litewska, a nawet i za Dźwiną leżące Inflanty i Witebszczyzna skutkiem tej samej przyczyny—lodowca posiadają mnóstwo jezior. Część z nich najpłytsza już potrafiła się przemienić w torfowiska a nawet i w łąki nadrzeczne, jednakże ogólna ich liczba jest tak znaczna, że nadaje piętno krajobrazowi.

Powierzchnia krain po prawej stronie Dźwiny leżących, pagórkowata i jeziorzysta, jak i wszystkie już opisane części wyżyny Bałtyckiej, jest następstwem cofającego się lodowca ostatniego zlodowacenia. Musimy przypuszczać, że moreny czołowe, otaczające dorzecze Wilji!) powstały tu w czasie zatrzymania się krawędzi lodowca w tej krainie, a mianowicie, że część lodowca spływająca od pokrywy lodowej w kształcie języka zwróconego ku południo-wschodowi wytworzyła na bokach i na czole zwały lodowcowe — moreny czołowe. Tak samo na północo-wschód od języka lodowcowego wilejskiego musiał istnieć równoległy doń język dźwiński; jego boczna morena z prawej strony zlewała się z lewoboczną języka wilejskiego, tworząc dzisiejszy dział wodny między Wilją a Dźwiną, morena zaś lewego boku wytworzyła pagórkowatą i jeziorzystą postać Inflant i Witebszczyzny.

Koryta Wilji i Dźwiny odpowiadają środkom owych języków lodowcowych, przez co można przypuszczać, że już w czasach przedlodowcowych musiały tu istnieć słabe synkliny najpewniej tektonicznego pochodzenia, skierowane na północo-zachód²), a może słuszniej na zachodo-północo-zachód.

Na prawym brzegu Dźwiny Inflanty Polskie, a głównie powiat Lucyński stanowią krainę „górzystą" podług wyrażenia jej mieszkańców, w rzeczy samej ten krajobraz morenowy, przypominający okolice Wieżycy na Kaszubach, jeziora na Mazurach lub góry Ponarskie posiada znaczne różnice wyniosłości. Na zachodzie obniża się w okolicach jeziora Łubańskiego i na wschodzie znacznie jest obniżony w okolicach dorzecza Dryssy, za którym leży płat wysokiego krajobrazu morenowego ciągnący się z północy na południe—są to wyniosłości Newelsko-Witebskie.

Wyżyna

Smoleńska.

Między górnemi biegami Dźwiny i Dniepru na wschód od obniżenia Witebsk-Orsza leży wyżyna Smoleńska, która jest odnogą wyżyny środkowo-rosyjskiej, tak samo, jak Mścisławska.

D Anna Missunianka. Ueber die Endmoranen v. Weissrussland und Litauen (Zeitsch. d. deutsch, geol. Ges. 1912).

²) J. Siemiradzki. O zjawiskach dyslokacyjnych w Polsce i krajach przyległych (Kosmcs 1882).

Na wschód od doliny Berezyny-Ułły do Dniepru odróżniamy wyżynę Białoruską, na wschód zaś za Dnieprem do doliny Sożu-Mścisławską.

Na wschód od Mścisławskiej w okolicach Jelni i na wschód od Smoleńskiej w okolicach Wiążmy powierzchnia płaska, nieurozmaicona i już jezior nieposiadająca dochodzi do 300 metrów nad poz. morza, tu one zlewają się z wyżyną Środkoworosyjską, względem której właściwie można je rozpatrywać, jako jej części zachodnie. W tych miejscach tak jednostojnych co do powierzchni przechodzi niezmiernie ważna granica klimatyczna, gdyż dopiero na wyżynie Mścisławskiej zjawiają się w całej czystości cechy klimatu wyraźnie lądowego.

Na północ od wyżyny Pomorskiej nad brzegiem morskim znajduje się wązki pas nizinny, który dopiero nad Wisłą, na północ od Pojezierza Pruskiego rozwija się znacznie szerzej, obejmując i półwysep Sambijski złożony nietylko z utworów lodowcowych, lecz i z trzeciorzędowych.

Linja brzegowa *) posiada kilka wygięć większych, jako to:

1)    Przy ujściu Odry zalew Szczeciński, będący właściwie zatoką morską, do której wpływa Odra—ten zalew jest oddzielony dwoma wyspami Urżną (Uznajmem, niem. Usedom) i Wolinem od Bałtyku.

2)    Zatokę Gdańską, od zachodu częściowo oddzieloną od Bałtyku mierzeją Helską. Na południo-wschodzie długa mierzeja odcina zalew Fry-ski, do którego wpływają wody Nogatu, Pasłęki i Pregoły.

i 3) Na północo-wschód od Sambji mierzeja Kurońska odcina zalew Kuroński, do którego wpływa odnoga Pregoły Dejma i Niemen.

Zalewy Fryski i Kuroński posiadają połączenie z morzem dopiero we wschodnim zakończeniu—to powstało skutkiem rozwijania się mierzei od zachodu.

Od ujścia Niemna brzeg Bałtyku skręca ku północy, aby, okrążywszy Żmudź i Kurlandję, zagiąć się ku południowi i w dalszym ciągu wytworzyć wielką zatokę Ryską.

Od ujścia Niemna nizina, stworzona przez morenę denną i aluwia rzeczne kieruje się wprost na wschód i podchodzi do wyżyny Litewskiej, w którą wkracza wązkim pasem jako dolina Wilji. Od południa wpływa na tę nizinę Dolnoniemeńską Niemen, załamuje się ku zachodowi i łączy się z Wilją oraz Niewiażą. Taż sama nizina posuwa się ku północy tworząc dolinę Niewiaży i Lawenny która zakończa się u wybrzeża zatoki Ryskiej, gdzie kraj nadbrzeżny jest deltą kilku mniejszych rzek i Dźwiny. Nizina dolnego Niemna i Niewiaży—Lawenny musiały w głównych zarysach istnieć w czasach przedlodowcowych, jednakże dopiero wody polodowcowe wytworzyły ich postać dzisiejszą.

‘) W. Bartels. Die Gestalt der deutschen Ostseekiiste 1908.

Na północ od dolnego Niemna a na zachód od Niewiaży i La- Wzniesienie

wenny

niesienia; jego podstawę stanowią utwory starożytne, bo począwszy

leży wyżyna Żmudzko-Kurońska dochodzące do 262 m. wy- Żmudzko - Ku-

rońskie.

Na

od dewońskich mamy tu na powierzchni skały permskie i jurskie, a mianowicie na granicy Żmudzi i Kurlandji w Popielanach i Niegranden. tej geologicznie starożytnej podstawie lodowiec pozostawił morenę denną i czołową, w swej miąszości znacznie ustępującą zwałom Pomorza, Prus lub Litwy. I tu w dość szerokim pasie moren czołowych znajdują się licznie rozrzucone jeziora, na północ od nich morena denna jest podstawą dla gleb rodzajnych—czarnych ziem żmudzkich, a na południe spotykamy obszary bardziej piaszczyste.

II. RZEKI.

§ 13. Sieć wodna.

sama

czasy

Postać powierzchni warunkuje kierunek strumieni, rzeczek i rzek; postać powierzchni jest częściowo następstwem tektoniki, przeto i kierunek koryt rzecznych w odpowiedniej mierze będzie zgodny z wewnętrzną budową naszych krain. Im bardziej na powierzchnię występują pokłady starsze— jak naprz. w południowych okolicach wyżynowych od Odry aż do Dniepru — tym częściej można stwierdzić zależność kierunku koryt rzecznych od pochylenia warstw; ku północy i północo-wschodowi naszego obszaru lodowcowe pokryły rzeźbę dawniejszą zwałami piasków i glin, dawniejsze szczegóły rzeźby zarównały, a gdzie niegdzie stworzyły nowe.

Jednakże ani dawniejsze wyniesienia, ani nowe—moreny czołowe—nie warunkują w zupełności biegu rzek naszych. Kierunki koryt w naszych rzekach często innym ulegały losom w górnym biegu, a innym w środkowym lub dolnym. Pewnym wspólnym rysem na całym zachodzie naszego obszaru są tak zwane wielkie doliny, których na wschodzie nie odnajdujemy. Tam gdzie wody lodowcowe mogły swobodnie spływać mając gotowy dawniejszy odpływ, naprz. na południu do Dniestru—tam wielkich dolin niema. Podobnie i na równinie Wołyńskiej między moreną czołową pierwszego zlodowacenia a krawędzią Podola, gdzie istniały dosyć wyraźne dawne łożyska rzeczne, wielkich dolin nie spotykamy, gdyż nizin nad Ikwą, Zbytenką lub górnym Horyniem niemożna porównać do wielkich dolin Wielkopolski.

Część wód zlewa się ku północy i północo-zachodowi do morza Bałtyckiego, część zaś ku południo-wschodowi do morza Czarnego. Do pierwszego z tych mórz zmierzają—nie licząc drobniejszych: Odra, Wisła, Pre-goła, Niemen i Dźwina, ku drugiemu: Dniestr, Boh i Dniepr.

Między ujściem Dniestru i Dniepru na niżu Czarnomorskim cały szereg rzeczek, nieraz poważnych, bo 60 km. długości przekraczających nie posiada odpływu do morza, lecz zakończa swój bieg w limanach.

12

14

16

18

20

22

24

26

28

30

32

34    36

38

TT

58

MAPA

hydrograficzna Polski

1^7

Błota

Doliny polodowcowe Główny dział wód Drugorzędne działy wodne

₍<?.

56

l&i

\ t °o

“B

on '

56

O:

/-i

V~;

* i ci

.i

—•“

■■

r?r*

2~^si

JUH

54

54

O;

CS

/\

/*

*£

f?

fi

>£>

52

"CspISk-,^...

iiipllfea

J»1

£3

ł±

co i

Yk

52

JaJ

i,

Ark

50

50

iw

n0^jC\

YT/^^

'v.

4,

~k

48

48

>/f *

r"^

\^-

<7

Dl

"V*M|nW|MWf

......V

J<t

f,

/*

.^Se"

46

46

r/

<rp.

4!

rx

r'

\SCJ

44

44

S3i

Pi

16

18

20

22

24

26

28

30

32

34

/ ^^ttcUfdnay fyŁwtłcćaAJS/Afr^Aia^cleStl/iAa. J2.    Yj! fyltawtma/uy- Ćfo&y&ńAAasf ⁽Wfi4&-J$zurtv-^i£r^Cls(2arła-$&tV/- Cdtnt-cfyrtweaJ nas itncAo

cCę. ccctczsyfi/f^sL^s jtfs sl{s{i/yi<x. v l/i-i/fyflft/Wf.ffs-C./^yzsfifj' - 'fJ/Aii.jyyxs4^/V‘    *4. - /fiKissnuSify    *5. .f itc/ia dfrffsnfis /nas    •    -

-

/

<

■

\ V

/

>;

:

,

;£

f-

.

.

A

/

i

■

\

■'

/

^3?

Pomijając drobne rzeczki, rozpoczynające swój bieg na północnej stronie wyżyny, do Bałtyku nasz obszar wylewa swe wody pięcioma rzekami:

Długość w km. w linji powietrznej

Powierzchnia dorzecza w km².

Długość w km. rzeczywista

Odra

860

595

Wisła . Pregoła Niemen Dźwina

1068

510

350

878

970

165

440

580

114,000

198,500

15,030

97,500

87,200

Do morza Czarnego trzema rzekami Dniepr 2150 773

Dniestr .    1338

1024

Boh

510

680

510,000

62,900

81,000

§ 14.

Odra.

Odra.

Odra zaczyna się na południowej stronie Jesionika Morawskiego na wysokości około 630 metrów nad poz. m. i w górach szybko spada na coraz niższe poziomy, aby na równinie Bramy Morawskiej osięgnąć już spadek bardzo łagodny. Pod Boguminem przeciętny poziom wody nie dochodzi 200 metrów nad poz. morza. Nieco niżej koło Raciborza spadek nie przekracza 0,3%o. to jest wynosi prawie tyle, co spadek pozostałej części rzeki aż do morza.

Dopływy z Jesioniku, jak Łuha i Opawica mają charakter potoków górskich, a jedyne poważniejsze dopływy z Beskidu, Ostrawica i Olsza są rwą-cemi potokami w swym górnym biegu.

Po połączeniu z Olszą Odra wpływa na zapadłość górnej Odry, przyjmując z prawej strony szereg dopływów, z których najważniejsze są: Kło-dnica, obecnie skanalizowana, wiodąca w głąb okolic węglowych, Małapana (Mała Panew, niem. Malapane), odwodniająca okolice bogate w rudy żelazne, cynkowe i ołowiane, okolice o wysokim rozwoju górniczo-przemysło-wym, Stobrawa i Widawa.

Z lewej strony nieco większe znaczenie posiadają Nissa Śląska (Kładz-ka), zbierająca wody z kotliny Kładzkiej i kierująca odwieczne szlaki dziejowe w poprzek Sudetów, maleńka Oława, przy której ujściu rozrósł się Wrocław, Bystrzyca (inaczej Wystrzyca) i Kacbacha.

Od połączenia z Olszą Odra utrzymuje kierunek północno-zachodni, od ujścia Kacbachy koryto rzeki wytwarza parokrotnie wielkie załamy, gdyż teraz przepływając przez obszar wielkich dolin częściowo korzysta z niektórych odcinków owych dolin; tu otrzymuje dopływy prawobrzeżne, które w obszernych dolinach szeroko rozlewają swe koryta, powodując btotnistość okolic—takiemi są: Barycz i Zgniła Obra,

Geografia dawnej Polski.

Z lewej strony Odra otrzymuje dopływy, które w swym górnym biegu powstają w Sudetach, jak Czarna Woda, Czarna i najpoważniejsza z nich Bobrawa z Kwissą. Bobrawa, sięgając swemi dopływami w głąb gór Olbrzymich, odwadnia tak ważną w tamtejszym osadnictwie kotlinę Hirszber-ską i zbierając wody z przełęczy Kamieniogórskiej sprawia, że jej dolina posiada znaczenie szlaku łączącego Śląsk z Czechami. Dorzecze Kwissy stanowiło zachodnią krawędź Śląska, sąsiedni bowiem lewobrzeżny dopływ Odry Nissa Łużycka już leżała na Łużycach; dolina tej rzeki prowadzi w górę w stronę Czech i łączy Brandeburg z kotliną Czeską.

Warta.

Najważniejszym i największym dopływem Odry jest Warta, długości 350 km. Początek bierze tuż pod krawędzią jury Krakowsko-Częstochowskiej i zebrawszy wody sąsiednich strumieni podąża mniej więcej równolegle do tego pasma, aby pod Częstochową przedrzeć się w kierunku wschodnim przez pasmo, tworząc najbardziej malownicze i urozmaicone okolice około Nstowa, skąd skierowywa się na północo-zachód, jednak ten kierunek jest tylko wypadkową, gdyż składa się z kilku odcinków o kierunkach bliskich do południkowego i równoleżnikowego. Za Mstowem Warta zwraca się łukiem ku wschodowi wygiętym, aby później wprost skręcić ku zachodowi, w tym miejscu przyjmuje Liswartę i odtąd staje się zdatną do stałego spławu. Od Ogrobli płynie na północ, zbierając wciąż wody mniejszych dopływów, rozwidla się na kilka odnóg w okolicach Sieradza, aż wreszcie od wschodu przyjmuje Ner, płynący w potężnej dolinie o maleńkim spadku—Warszawsko-Berlińskiej.

Na wschód od Neru w tej samej dolinie płynie Bzura ku Wiśle, a na ich dziale wodnym jest dogodne miejsce dla połączenia kanałem Warty z Wisłą. Nieco dalej ku północy Warta ostatecznie skierowywa swe wody na zachód w tę samą dolinę, a w miejscu tego załamania powstało miasto Koło. W wielkiej dolinie koryto Warty często rozszerza się w błota lub też rozwidla się tworząc wyspy, przyjmuje z południa znaczniejszy dopływ Pro-snę i sporo mniejszych rzeczek, utrzymując swój kierunek zachodni aż do Śremu aby tam załamać się ku północy. Na północ od odcinka Warty Koło-Pyzdry, leży pojezierze Kujawskie, z którego część wód spływa wprost do Warty, jak naprz. mnóstwo drobniejszych jezior, na południe od Gopła leżących (Ślesińskie, Pątnowskie, Gocławskie). Na środku odcinka Śrem-Obor-niki, gdzie brzegi na ogół są dość suche i twarde przy ujściu rzeczki Cybi-ny leży Poznań (rys. 71). Od Obornik Warta jeszcze raz skierowywa się na zachód i tak płynie aż do Santoka, odkąd bieg jej aż do ujścia tworzy parę słabych wygięć.

Gopło.

Przy Santoku Warta łączy się z Notecią, której początek należy uważać w rzeczce Szyszynie, wpadającej do południowego końca Gopła. Jezioro Gopło¹) przy długości 29 km. i powierzchni około 37 km. kw. wylewa swe wody do rzeki Noteci; swą częścią północną Gopło

’) H. Schulze. Goplosee, (Pett. Milt. 1912. VI).

leży w krajobrazie moreny dennej, skutkiem czego jest ono płytkie, trzecia część jeziora wykazuje głębokość mniejszą od 5 metrów, a największa głębokość nie dochodzi do 16 metrów, południową zaś częścią w krajobrazie moreny czołowej,

Dział wodny między Gopłem, którego poziom wody leży na wysokości 77 metrów nad poz. morza, a jeziorem Ślesińskim (93 m.) wznosi się do 96 metrów. Podniesienie poziomu wody w jeziorze Ślesińskim o parę metrów umożliwiało przelewanie wody i da Gopła, czyli Warta mogła się łączyć z Gopłem-Notecią, co w epoce przeddziejowej w czasie roztopów wiosennych mogło się zdarzać.

Obecnie Gopło wylewa swe wody ku północy, oprócz tego po stronie wschodniej posiada jeszcze dwie doliny, z których północna Bachorska pasem błot prowadzi .ku Zgłowiączce, dopływowi Wisły, południowa zaś Głu-szyńska łączy się z Bachorską.

Dział wodny na dnie doliny rzeczki Bachorki, t. j. dział między Wisłą a Gopłem - Notecią - Odrą leży na wysokości 85 metr. czyli na połącze-

yj

Brda

BYDGOSZCZ

V. Kanał: bydgoski

Rys. 76. Podł. St. Pawłowskiego.

Połączenie Odry z Wisłą.

nie Wisły z Gopłem należałoby poziom wody zgórować w tym jeziorze przeszło na 8 metrów. Jeżeli to kiedy było możliwe, to napewno wówczas, kiedy Kruszwica w dzisiejszym miejscu jeszcze nie istniała, bo ona leży 5 metr. nad poz. Gopła.

W każdym razie połączenie naturalne wód Gopła z Wisłą wymagałoby warunków daleko bardziej wyjątkowych, jak naprz. ruchy epirogeniczne, niż połączenie Warty przez Ner i Bzurę z Wisłą, gdzie dział wodny między Ne-rem a Bzurą na błotach pod Łęczycą wznosi się niespełna dwa metry ponad Nerem; w tym miejscu i obecnie wielkie wylewy wiosenne (naprz. wiosną 1888 r.) wytwarzają połączenie wód Neru-Warty z Bzurą.

na

Noteć.

Noteć wyszedszy z Gopła łamaną linją dąży ku północy i nieco ku zachodowi, przepływając przez kilka jezior aż do Nakła, odtąd dąży wprost zachód, trzymając się wielkiej doliny Toruńsko-Eberswaldzkiej.

Na wschód od Nakła dno tej doliny kieruje się ku Wiśle i przyjmuję dolną Brdę. Dział wodny między poziomem wody w Noteci pod

Nakłem a poziomem Brdy wznosi się do 4.3 metra, to też był on łatwy do przekopania i od roku 1776 istnieje tu kanał Bydgoski.

Noteć płynąc wielką doliną, czasem do 8 kilom, szeroką, rozlewa się bardzo szeroko, tworząc bagna nadnoteckie, które razem z potężnemi lasa

w*

Rys. 77. Dunajec pod Jazdowem. Regulacja rzeki. (Alb. P. T. Kr.).

TO

'■W**"¹'■

i/

pyr

ana* *

mi dużo współdziałały w wytworzeniu odrębności Wielkopolski i Pomorza, a mianowicie poprzezcałą dolinę Toruńsko-Eberswaldzką między Odrą a Wisłą istniały tylko trzy możliwe miejsca do przeprawy: 1) pod Santokiem, 2) pod Czarnkowem o 70 km. od pierwszego i 3) przez Brdę w blizkości

Wisły pod Wyszogrodem, o milę na wschód od dzisiejszej Bydgoszczy, o 110 km. od drugiego. To trwało aż do końca XI stulecia, kiedy utorowano przeprawę pod Nakłem—inne przeprawy, jak naprz. pod Drżeniem, Wieleniem i Ujściem już w późniejszym okresie powstały.

Noteć zbiera wody z południowej części Pojezierza Pomorskiego w całym szeregu rzeczek, z których najważniejszemi są Łobzonka, Głda (Chuda) i Drawa, aż wreszcie pod Santokiem zlewa się z Wartą.

Całe dorzecze Warty mierzy przeszło 53 tys. km. kw., co wynosi przeszło 47% dorzecza Odry—stanowi zatem prawie jego połowę.

Lewy brzeg Odry od ujścia Nissy Łużyckiej aż do morza poważniejszych dopływów nie posiada, tak samo jak i po prawej stronie na północ od ujścia Warty. Odra po przyłączeniu Warty skierowywa się ku północo-zachodowi, wkrótce rozwidla się w ten sposób, że prawe koryto Żóraw, sztucznie uregulowane zbiera wody Odry przy zwykłym poziomie, lewe zaś, rozczłonkowane na kilka odnóg, coraz bardziej ulegające zapiaszczeniu, odprowadza nadmiar wód w czasie powodzi. W tym miejscu Odra osiąga swój najbardziej zachodni punkt, aby dalej skierować się ku północo-wschodowi.

Dolina Toruńsko-Eberswaldzka przechodzi na lewy brzeg Odry, a mianowicie na wprost ujścia Warty tworzyła niegdyś olbrzymie bagna, dziś osuszone, które były w związku z rozpoczynającym się rozwidleniem Odry; ta wielka dolina idzie i dalej na zachód, umożliwiając połączenie Sprewy z Odrą kanałem Finowskim już w latach 1605-1620.

Wyżynę Bałtyku Odra przerzyna wyłomem 8—9 km. szerokim, a za wyłomem rozpada się na kilka odnóg, które, przepłynąwszy przez jezioro Dam-see łączą się w jedno koryto, aby wpłynąć do zalewu Odrzańskiego, oddzielonego od Bałtyku wyspami Urżną i Wolinem; pomiędzy temi wyspami a brzegami lądu trzy cieśniny stanowią odnogi Odry: zachodnia odnoga—Piana (Peene), środkowa—Świnia (Swine) a wschodnia — Dziewinów (Diwenow).

Lewa część dorzecza Odry stanowi zaledwie 30% powierzchni całego dorzecza, jeżeli zaś Nissę Łużycką—wobec jej kięrunku zgodnego z dolnym biegiem Odry- uważać za początek Odry, to ziemie, leżące na zachód od Nissy-Odry z ledwością przekroczą 7% całego dorzecza.

§15. Wisła.

Wisła.

Wisła, ze wszech miar najważniejsza rzeka na naszym obszarze, zakreśla od Beskidu Zachodniego do Bałtyku krzywą linję zbliżoną do litery „S". Ona wypływa dwoma potokami z pod Baraniej Góry i w czasie swego biegu górskiego zachowuje kierunek północny tak samo jak i na podgórzu. Od Strumienia zwraca się na wschód i wpływa w zachodnią odnogę zapadłości górnej Wisły—kotlinę Oświecimsko-Krakowską. Przebieg-szy 200 km., Wisła w okolicach Tyńca i Krakowa przełamuje się przez wapienne skały jurskie i wypływa na nizinę Południowopolską (Górnopolską),

trzymając się krawędzi wyżyny Środkowopolskiej, przez co z kierunku wschodniego przechodzi do północno-wschodniego. W górnym biegu Wisła na przestrzeni 55 kilom, posiada spadek przeszło 15%o> później zaś do ujścia Dunajca jej spadek waha się 0,3 do 0,36%o> opadając jeszcze bardziej ku ujściu Sanu. W tym biegu Wisła otrzymuje z prawej strony Białkę, Sołę, przepływającą przez kotlinę Żywiecką, Skawę ze Skawicą, Rabę i Dunajec z Popradem, które zbierają wody kotliny Nowotarskiej i kotliny Spiskiej i swemi dolinami łączą kraje, po obu stronach Beskidu i Tatr leżące.

Wszystkie te dopływy posiadają wielki spadek, do 5,7%o dochodzący (tylko Raba nieco mniejszy), a razem z Wisłoką i Sanem—których spadek w górnych częściach odpowiada poprzednim, jednakże na niżu opada do

■a.

n

?T..

mu

WM

Rys. 78. Wisła pod Kaźmierzem. (Fot. ze zb. P. T. Kr.).

masy wód, gdyż

spadku Wisły pod Sandomierzem—posiadają ilość opadu w górach (patrz „Klimat") jest znacznie większa, niż w pozostałych ziemiach polskich. Te wo

znaczne

dy z Beskidu płynące znacznie wpływają poziom wody w Wiśle w czasie rozlewów wiosennych, a są wyłączną ich przyczyną w czasie wylewów letnich.

San przy długości przeszło 400 km. mało co ustępuje górnej Wiśle, a swym lewobrzeżnym dopływem Wisłokiem (Jesiołkę można uważać za górny bieg Wisłoka) oraz swoim górnym biegiem odwadnia kotliny śródgórskie. Z prawej strony w swym dolnym biegu otrzymuje wolno płynącą Tanew.

Wisła po połączeniu z Sanem przerzyna się między wyżyną Radomską a Lubelską, tworząc dolinę, czasami przekraczającą 8 km. szerokości i tylko

na

San.

' lUi

1.1 ■

III. Kanał królewski..

i¹'

fl

I'-

II l\ f‘l

>-

oc

swi'.¹

I »,''-li!

1'!

&Y.i

o.

¹ \)

' liijl

ii'

|JI<

I¹

-i

'll

>T i I

ll

■im

’V«'-

'tK

l|'l

d'-"

ii i

L'l

ii

l .

;IW,<

k<7i ¹

Rys. 79. (Podług St. Pawłowskiego).

/ r»

ll¹

'I

na północy w okolicach Kaźmierza zwężającą "się do 1¹/₂ km. W środku tego wyłomu przyjmuje z lewej strony Kamienną, zbierającą wody z północno-wschodniej części gór Śto-Krzyskich, a z prawej strony z wyżyny Lubelskiej żadnego poważniejszego dopływu nie otrzymuje, gdyż większa część wód z tej wyżyny spływa Wieprzem nieco bardziej ku północy. Pomimo wyłomu charakter rzeki równinowej utrzymuje się w całej pełni, spadek od ujścia Dunajca zmniejsza się minimalnie i w takim stanie wkracza w pas wielkich dolin. Tu przyjmuje z lewej strony Radomkę i Pilicę, których dolny bieg był w dawnych czasach wysoce bagnisty, to też Radomka była granicą plemienną między Mazurami a Sandomierzanami.

Pilica pomimo znacznej długości (326 km. przy spadku przenoszącym 1%o) nie posiada znaczniejszych dopływów, ani też znacznych ilości wody, gdyż posiada małe dorzecze, którego przeciętna szerokość wynosi zaledwie 44 km. W środkowym i częściowo w górnym biegu ta rzeka stanowiła granicę plemienną między Wielkopolanami i Małopolanami.

Z prawej strony Wisły środkowej rzeczka podrzędnego znaczenia, Świder poprzedza najpotężniejszy z dopływów Wisły Bugo-Narew, którego dorzecze wynosi mniej więcej trzecią część dorzecza Wisły, a należy dodać, że ta rzeka przed ujściem jeszcze przyjmuje Wkrę (inaczej Działdówkę).

Bug płynie z pod północnej krawędzi wyżyny Podolskiej z miejscowości wielce bagnistych, wkrótce przyjmuje z lewej strony Huczwę a z prawej strony Lug, rzeczki nieduże, jednakże niepozbawione znaczenia, gdyż wpływały na rozkład dróg miejscowych. Płynąc wprost ku północy Bug rozdziela wyżynę Wołyńską od Lubelskiej, a w nizinnym pasie wielkich dolin płynie środkiem Podlasia; w miejscu zagięcia ku północo-zachodowi przyjmuje Muchawiec, którego dolina prowadzi do Prypeci i to umożliwiło budowę kanału Królewskiego. Nurzec (niedaleko od jego ujścia Bug zwraca się ku zachodowi), prawobrzeżny dopływ Bugu i lewobrzeżny Liwiec w grubych zarysach mogą być uważane za granicę Mazurów i Podlasiaków.

Narew, rozpoczynająca się na międzyrzeczu Podlaskim, łukiem ku północy zwróconym kieruje się do ujścia Bugu, gdzie pod Sierockiem w odległości przeszło pięciu mil od ujścia do Wisły łączy się z Bugiem. Większą część swych wód Narew otrzymuje z północy, a mianowicie Narew. Orzyc, Omulew, Rozoga i Pissa odwadniają bogatą w jeziora część pojezierza Pruskiego, ostatnia z tych rzek wypływa z jeziora Śniar-dwy (150 km. kw,) i jest połączona kanałem z rzeką Pregołą. W miejscu największego wygięcia swego łuku ku północy Narew otrzymuje z północo-wschodu Biebrzę, której dopływ Netta umożliwił połączenie Wisły z Niemnem przez dolinę Czarnej Hańczy t. zw. Kanałem Augustowskim.

O pół mili przed ujściem do Wisły Bugo-Narew z prawej strony przyjmuje Wkrę z dopływem Lydynią—ta rzeka płynie z najwyższych okolic pojezierza Pruskiego, a mianowicie z jeziora Działdowskiego na zachód od

przesmyku Grunwaldzkiego; jest tu węzeł rzeczny, z którego również biorą początek Drwęca i Ossa.

poprze-

Połączenie Bugo-Narwi z Wisłą jest bardzo ważne ze względu na stosunki ludzkie, a mianowicie wytwarza pewną liczbę odcinków kraju, gradzanych rzekami, a zmierzających zwężonemi końcami w stronę Modlina, co jest przyczyną wielkiego znaczenia strategicznego omawianego zakątka.

Niżej Modlina Wisła jest rzeką o potężnej ilości wód, gdyż już ⁴/₅ dorzecza tu zbiera nadmiar swych opadów, przyczem tu wchodzą i obszary najbardziej obfitujące w deszcze—Karpaty; w dalszym ciągu kieruje się ku północo-zachodowi, jak gdyby odpierana przez południowe rozpłaszczenie pojezierza Pruskiego. Tu Wisła otrzymuje z prawej strony szereg drobniejszych rzeczek, z której najważniejsza Skrwa (prawobrzeżna) rozgraniczała Mazowsze od ziemi Dobrzyńskiej. Za ujściem Drwęcy Wisła kieruje się ku północy i wschodowi.    _____

_.-r'? -* - .

Rys. 80. Wisła pod Czerwińskiem. (Fot. K Kulwiecia).

Z lewej strony Wisła otrzymuję Bzurę; powyżej jej ujścia latem od niepamiętnych czasów występują mielizny, które ułatwiały istnienie brodów (naprz. przeprawa Jagiełły w r. 1410); nieco niżej prawie nawprost ujścia Skrwy (prawobrzeżnej) wpada Skrwa (lewobrzeżna), która zgruba rozgranicza Kujawy od Mazowsza i dalej Zgłowiączka, odprowadzająca wody z błot Bachorskich.

Ujście

Brdy.

W miejscu, gdzie Wisła tworzy prawie prosty kąt zwrócony ku zachodowi, otrzymuje Brdę, która dolnym biegiem zajęła obszerną dolinę Toruń-sko-Eberswaldzką. Górna Brda spływa z wyżyny Pomorskiej wprost na południe, tworząc jak gdyby przedłużenie górnej Prosny i jeziora Pakoskiego na Kujawach. Spadek wody w dolnej Brdzie ku Wiśle wbrew oczekiwaniu jest dość znaczny, a to daje się objaśnić względnie młodym wyłomem Wisły przez wyżynę Bałtycką, który tu występuje ku północy, słowem Brda posiada cechy do pewnego stopnia rzeczki górskiej, która swą doliną jak gdyby nieco zwieszała się nad doliną Wisły.

Przełamując się przez wyżynę rzeka wytwarza największe zwężenie pod Fordonem, skąd wkrótce rozpoczyna się rozszerzenie doliny, pokrytej ży-znemi łęgami i rolą—darem Wisły, ciągnące się nieprzerwanie aż do morza. Nieco niżej od Fordonu z lewej strony koło Świecia wpada Wda czyli Czarna Woda, odwadniająca puszczę Tucholską—tak samo jak i Brda ona posiada znaczny spadek w swej części dolnej. Z prawej strony wpada Ossa

i nieco dalej na lewyfri brzegu od Nowego Niasta do Fidlic (rys. 74) stępuje wyżyna prawie urwistą ścianą do 60 metrów wysoką a na 9 km. długą.

wy-

lewą odnogę—Starą Wisłę i prawą—

Na prawym brzegu koło Kwidzyna wpada Liwna, rzeczka o największym spadku na wyżynie Bałtyckiej. Otrzymawszy jeszcze z lewej strony Wierzycę, Wisła za Gniewem rozdziela się na Nogat, który wpada do zalewu Fryskiego.

Ujście

Wisły. ¹ namuły Wisły zaniosły południową część zatoki, wytwarzając deltę, żyzne Żuławy. Delta Wisły jest przecięta odnogami Wisły i No~ gatem, ku północo-wschodowi zaś mierzeja Fryska jest dalszym ciągiem del-

W tym miejscu dawniejsza zatoka Gdańska sięgała daleko w głąb

owe

*sm

-ja®#¹

wi&hźL

"I

~0t

“4

i&S

Ul

Przewaga prawej strony dorzecza Wisły ponad lewą występuje jeszcze wyraźniej niż u Odry, gdyż powierzchnia lewej strony wynosi tylko 27°/₀ całego dorzecza.

§16. Niemen.

Niemen posiada źródła na południowym wschodzie wyżyny Litewskiej, na Białej Rusi, na wysokości 177 metrów nad poz. morza i początkowo w swym górnym biegu t. j. aż do ujścia Kotry powyżej Grodna utrzymuje swój zasadniczy kierunek zachodni, chociaż parokrotnie dość znacznie się załamuje, tworząc: 1) odcinek o kierunku północo-zachodnim do ujścia Klewy, 2) południowo-zachodni od ujścia Klewy do ujścia Zelwianki i 3) znowu północo-zachodni do ujścia Kotry (i nawet nieco dalej). Tu stopniowo spadek łagodnieje i z l,3%o spada koło Stołbiec, gdzie Niemen zaczyna być splawnym, do 0,2, a za ujściem Szczary do 0,08°/

W dalszym biegu spadek się zwiększa, tam mianowicie, gdzie leży Grodno, między ujściem Kotry i Czarnej Hańczy istnieje wyłom śród skał nieco twardszych i ta natura materjału, a zapewne i najmłodsze ruchy górotwórcze, nie pozwoliła wyrównać dna tak szybko, jakby to mogło się stać śród skał okruchowych, jak piaski, gliny i margle wyłącznie spotykane w górnym biegu—spadek prawie trzykrotnie się wzmaga i wynosi 0,23 na tysiąc, aby przed ujściem Wilji jeszcze bardziej

4/ frrro

wmwM

Niemen.

*4.

00-

So

/ : /SOOOOO

-■r-4-

/ST)

SOa

Rys. 82. Mapa hypsometryczna okolic Grodna i ujścia Czarnej Hańczy.

wzrosnąć.

W górnym biegu Niemna najważniejszym dopływem jest Szczara, wygięta w podkowę, a przez to posiadająca prawie cztery razy większą długość koryta, niż odległość powietrzna źródeł od ujścia. Szczara umożliwiła 1781 połączenie Niemna z Prypecią t, zw. kanałem Ogińskim. Załamawszy swój bieg ku północy w okolicach Grodna, Niemen wkrótce z lewej strony otrzymuje Czarną Hańczę, która przepływa przez jezioro Wi-

w r.

gierskie (rys. 63). Ona pozwoliła połączyć Niemen z Wisłą kanałem Augustowskim w r. 1839.

Uważając odcinek Niemna od ujścia Kotry do Wilji za środkowy bieg rzeki, należy zaznaczyć obecność zagięć półkolistych i nawet kształtem podkowę przypominających; najgłośniejszym tego przykładem jest półwysep Bir-sztański, okrążony Niemnem na długości 48 km., przytem z powrotem podchodzi, zwężając szyję półwyspu do 4,6 km.; na tym odcinku poziom Niemna obniża się o 13 metrów, czyli, w razie przekopania otrzymanoby tu jeżeli nie wodospad, to w każdym razie pokaźny próg. Dzięki tym zakolom, które są właściwie meandrami wgłębionemi, na odległości 147 km. Niemen za-

pg

<£* -

- -r:k

im,

Rys. 83.

Czarna Hańcza. (Fot. ze zb. P. T. Kr.).

kreślą swym korytem 318 km., co w Wysokiem stopniu zmniejsza pożyteczność tej rzeki.

Wilja.

Zmieniwszy północny kierunek na zachodni, Niemen otrzymuje największy ze swych dopływów Wilję ze Świętą. Wilja rozpoczyna się na wschodzie na wysokości 210 metr. nad poz. morza i przy długości koryta 460 km. pokonywa około 190 metrów wyniesienia—jest to spadek znaczny, gdyż przeszło 0,4 na tysiąc, co świadczy o młodości krajobrazu: prawdopodobnie litewski czworobok złożony (patrz rys. 61) ze zwałów moreny czołowej później był od lodów uwolniony, niż górny bieg Niemna.

Szczególniej zwraca uwagę odcinek rzeki w górę od ujścia Świętej, gdyż tu spadek jest wyjątkowo znaczny, bo wynosi przeszło 0,5°/₀₀; taki sam spadek posiada i dolny bieg Świętej. Ten duży spadek nie jest jednostajny, lecz rozpada się na szereg miejsc spadzistych—prądowin rzecznych i spokojniejszych odcinków, co wskazuje na stosunkową młodość Wilji a szczególnie jej wyłomu poprzez zachodnią część wyżyny Litewskiej. Widły między Wilją i Świętą stanowią obszar piasków lodowcowych, wówczas gdy prawy brzeg Świętej i lewy Wilji—obszar glin lodowcowych; przy połączeniu się tych rzek wody przerżnęły się aż do pokładów trzeciorzędowych. Dopływ Wilji Żejmiana odwodnia dość znaczną ilość jezior, leżących w półno-

•#3

Jez Se r-wy

'ei.Tbniev&^

<?

-2.

⁷£2 Stu J2jan;ri_ng

Jez.Hikoszemo

Jez.Htcko

AUGV^7

TOW

Jez Sajno

~=r

Uez.tfolno

ilfc

i Ty no

IV. Kanał augustowski.

ii V

ii IX!.

Rys. 84. (Podług St. Pawłowskiego).

cnej części wyżyny, dalej ku zachodowi spływająca Święta odprowadza wody jeszcze większej ich liczby.

Od zlania Wilji z Niemnem ten ostatni rozpoczyna swój dolny bieg, gdzie spadek znacznie łagodnieje (0,12%₀) i wkrótce z prawej strony przyjmuje Niewiażę, która płynie w dolinie szerokiej, a spadek posiada dość znaczny bo 0,44°/₀₀, górnym biegiem podchodzi do Lawenny—Muszy (dopływ Kur-landzkiej Aa). Dalej również z prawej strony otrzymuje Dubissę, główną rzekę Żmudzi, która przy długości 145 km. posiada przeciętnie spadek 0,68°/

a nawet i przy ujściu niewiele mniejszy—te znaczne spadki (sąsiednia od zachodu Jura w górnym biegu przekracza 1 na tysiąc) wraz z obecnością jezior dowodzą młodości krajobrazu. Dolina Dubissy rozcina wyniesienie Zmudzkie na większą część zachodnią i mniejszą wschodnią. Od górnej części doliny koło Kurtowian—przeszło 100 metr. nad poz. morza—oddziela się 15 km. długa, 1 km. szeroka zapadłość, dochodząca, w Kurlandji do rzeki Windawy koło wsi Terleje—jest to jak gdyby od natury wskazane miejsce na kanał Windawski, tym bardziej, że zasobne w jeziora części wzniesienia Zmudzkiego dochodzą do 230 metr. nad poz. morza, przeto kanał na dziale wodnym mógłby z łatwością być zasilanym wodą. Jednakże znaczna płytkość Dubissy (w końcu lata 0,3 metra) zawieszałaby czynność kanału na znaczną część roku. Zachodnia część wzniesienia Zmudzkiego zbiera swe wody do rzeki Jury, której ujście leży mało co niżej od ujścia z lewej strony Niemna wpadającej Szeszupy,

Szeszupa.

Im bliżej ujścia tym spadek dopływów niemnowych znaczniejszy—Sze-szupa przeciętnie dla całej długości przekracza 0,7°/₀₀—z czego należy wnioskować o stosunkowo niedawnym istnieniu dolnego Niemna, który prawdopodobnie najpierw doliną Szeszupy i Wystruci dążył do doliny Pregoły, a dopiero w końcu przerwał nieznaczną wyżynkę koło Wilkiszek w okolicach Ragnety. Poza Ragnetą Niemen rozdziela się koło Kalmen na prawą odnogę Ruszę, która następnie znowu się rozwidla, zanim dojdzie do zalewu Kurońskiego i na lewą Gilgę, która na południowym zachodzie kilkoma odnogami wpada do tego samego zalewu.

Na wschód od Nogatu pominąwszy małą Elblążkę i nieco znaczniejszą (120 km. długości) Pasłękę, która w Warmji zmierza wprost do zalewu Fryskiego, cała powierzchnia przeszło 15 tys. km. kw. pomiędzy dorzeczem Wisły i Niemna zlewa swe wody do Pregoły.

¹

ys. 81. Krajobraz rozszerzonej doliny bliżej ujścia Wisły.

ty, chociaż w jej wytworzeniu uczestniczy nurt Nogatu i działanie fal morskich. Stara Wisła, rozdzieliwszy się i łącząc parokrotnie przed ostatecznym ujściem do morza odchyla się ku zachodowi, oddzielona wązkim pasem piaszczystym—dawną mierzeją, parokrotnie przerwanym: w latach 1841 i 1895 siła wody tego dokonała i wody Wisły znajdowały same dla siebie bliższą drogę do morza. Celowa praca człowieka uporządkowywa to zjawisko i dąży do tego, aby dawne ujście było bezpiecznym kanałem, doprowadzającym statki do Gdańska, który dziś leży przy odnodze poniekąd martwej w tym miejscu, gdzie Motława, przeważnie płynąca przez deltę Wisły, łączy się z Radunią, odwodniającą t. zw. Kaszubską Szwajcarję.

§ 17. Pregoła.

Pregoła.

Pregoła zbiera swe wody z kilku rzek mniejszych, razem po połączeniu tworzących jedną rzekę. Od północo-wschodu płynie Wystruć częściowo tą doliną, którą niegdyś Niemen dążył do Pregoły. Przy długości przeszło 100 km. ta rzeka w górnym biegu posiada znaczny spadek (0,7°/₀₀), w dolnym zaś dość mały. Pissa, od wschodu płynąca z jeziora Wisztynieckiego wraz z Romintą, płynącą z południo-wschodu te samy właściwości jeszcze w większym stopniu posiadają. Od południa z jeziora Ma-mry płynąca Węgorapa, jako rzeka wyżynowa w górnym biegu posiada znacznie mniejszy spadek niż w środkowym i dolnym (0,46 wobec 0,72%₀). Dolina tej rzeki zakreśla postać litery „S" i jest zużytkowana przez kanał, który tu łączy jezioro Śniardwy (a więc Pissę—dopływ Narwi) z Bałtykiem. Te trzy rzeki łączą się prawie w jednym miejscu—tu rozwinęło się miasto Wystruć (Insterburg)—odkąd już dalej tworzy się rzeka Pregoła o długości

126 km., która przy maleńkim spadku już prawie stale dąży na zachód. Z lewej strony otrzymuje dopływ Łynę 290 km.), której spadek przypomina Wę-gorapę—słaby w górnym biegu, staje się znaczniejszym przy zejściu z wyżyny. Osobliwością Pregoły jest jej naturalne rozgałęzienie na 57 km. przed ujściem—prawe ramię Dejma 37 km. długie zdąża wprost na północ do zalewu Kurońskiego. W dolnym biegu Pregoła parokrotnie się rozgałęzia i znowu łączy, zanim trzema odnogami wpadnie do zalewu Fryskiego.

Pominąwszy szereg drobnych rzeczek kurlandzkich, z których jedna tylko Windawa odznacza się poważniejszą długością, dalej na wschód spotykamy Dźwinę.

§18. Dźwina.

Dźwina, ostatnia z wielkich rzek bałtyckich naszego obszaru rozpoczyna swój bieg na wyżynie Wałdajskiej, a właściwie na zachodniej części wyniesienia Środkowo-rosyjskiego na wysokości koło 250 metr. nad poz. morza; początkowo ogólny jej kierunek jest południowo-zachodni, przyczem rzeka posiada spadek nieznaczny V₃ na tysiąc. Od Witebska kierunek zmienia się na północno - zachodni i tu wykazuje spadek wogóle słaby, lecz jednocześnie nadzwyczaj niestały: przeciętna 0,2%o nie cechuje biegu rzeki, bo ona pominąwszy mielizny i pojedyncze kamienie, posiada całe szeregi kamieni, t. zw. „zapory", progi bądź pojedyncze, bądźcałemi gromadami i wówczas spadek, zwykle łagodny, staje się znaczniejszym, a więc: od ujścia Ułły znacznie poza Połock spadek wynosi 0,08°/ przed ujściem Dzisny—0,64⁰/₀o»' w okolicach Dyneburga O,06⁰/o0 a na progach Jakobsztackich

Dźwina.

Jezlepelskie

Jez Prosu

IJez. Piani o

O U-fcŁA

IEPŁI

te-.

ifś-

00>

I. Kanał berezyńshi.

Rys. 85. (Podług S. Pawłowskiego.)

Dopływy Dźwiny nie odznaczają się wielkością. W górnym biegu z prawej strony wpada Toropa (180 km.) i z lewej strony Kaspla (razem z Wydrą 130 km.)—w tej części rzeki są to dopływy najdłuższe. W środkowym biegu Dźwina otrzymuje Dryssę, odwodniającą jeziora w Newelskim (długa

aż l,26%o-

140 km., a razem z Uszczą 210 km.), a z lewej strony Łuczosę z Ułłą, inaczej Ułanką, która, jeżeli weźmiemy za jej górny bieg Essę, przekracza 200 km. Essa przepływa jezioro Lepelskie *)—można je nawet uważać nie rozszerzone koryto Essy—w swej górnej części zbliża się do dorzecza Berezyny tak, że można było tędy poprowadzić kanał Berezyński, łączący Dźwinę z Dnieprem.

za znacz-

W dolnym biegu z lewej strony wpadająca Dzisna (140 km.) zbiera wody z części pojezierza Litewskiego, a z prawej strony Ewikszta (przeszło 100 km. długości odprowadza okólną drogą, gdyż początkowo na północ, wody z jeziora Łubańskiego²). To ostatnie, jedno z największych na ziemiach dawnej Polski, gdyż 115 km. kw. mierzące, dość płytkie i otoczone potężnym pierścieniem moczarów i błot zbiera wody przeważnie ze wschodu, gdzie Rzeczyca i Nałta, długością mało ustępujące Ewikszcie są strumieniami najważniejszemi. Ewikszta, rzeka graniczna Inflant Polskich i Szwedzkich jest spławna, a warunki pozwalałyby skrócić ją znakomicie, przeprowadzając kanał od środkowego biegu rzeki do południowej części jeziora.

Dźwina przy ogólnej długości 970 km. posiada znaczenie jako droga wodna i jako przeszkoda strategiczna dopiero od Witebska t. j. na przestrzeni 611 km. Wysoce nierówne spadki wodne i mnóstwo kamieni w korycie rzeki są świadectwem względnej młodości dorzecza, gdyż tu lodowiec musiał jeszcze później ustąpić niż nad Wilją.

§19. Dniepr.

Dniepr.

Dniepr, tak samo jak Dźwina posiada źródła w błotaęh i jeziorach wzniesienia Wałdajskiego. Po kilkudziesięciu kilomatrach biegu w kierunku południowym zwraca się ku południowemu zachodowi i tak płynie aż do Orszy prawie równolegle do górnego biegu Dźwiny w odległości 65—70 km. Stąd Dniepr płynie wprost na południe aż do ujścia Desny, gdzie skręca na południowy wschód i w tym kierunku płynie prawie aż do ujścia Samary. Od tego miejsca rozpoczyna się krótki 70—80 km. odcinek z północy na południe zapełniony porohami, za któremi Dniepr skręca ku zachodowi a wkrótce ku południo-zachodowi i ten kierunek trwa aż do ujścia.

Z pośród znaczniejszych dopływów z prawej strony Druć i Berezyna (490 km.), lewobrzeżny Soż (530 km.) tak samo jak równolegle między niemi płynący Dniepr od Smoleńska do Kijowa posiadają spadek bardzo łagodny (0,09 do 0,l1°/oo).

Prawobrzeżny dopływ Prypeć, przeważnie posiadająca spadek jeszcze wolniejszy odwadnia obszar błot Pińskich (Polesie).

') W. Nałkowski. Jezioro Lepelskie (Pam. Fizjorg. IV).

²) G. Manteuffel. Jezioro Lubań w Inflantach Polskich. Ziemia 1910.

W północo-zachodniej stronie dorzecza, na równinie, gdzie spadek wód jest ledwie zauważalny, przechodzi wielki europejski dział wód; w tych miejscach Prypeć łączy się ze Szczarą—Niemnem kanałem Ogińskim, na zachodzie zaś przez Muchawiec z Bugiem—Wisłą kanałem Królewskim. Oprócz tych dopływów Prypeć posiada cały szereg dopływów lewobrzeżnych żyny Litewskiej, z których Ptycz jest najważniejszy (360 km.), wy poza górnym biegiem posiadają spadek tak łagodny jak Prypeć. Inaczej się zachowują dopływy prawobrzeżne, które tylko w dolnym biegu przypominają inne rzeki Polesia, nieco zaś dalej niż 100 km. od Prypeci równina Wołyńska swym pochyleniem ku północy warunkuje poważniejszy spadek Turji, Stochodu, Styru z Ikwą i Horynia ze Słuczą; te ostatnie rzeki tylko w środkowym biegu posiadają znaczniejszy spadek (0,15 do 0,32%₀), wswym zaś górnym biegu w blizkości krawędzi Podola spadek posiadają łagodniejszy.

z wy-Te dopły-

IV

I/.

JezWólh

TtL£CHArfYj>

''uoSogs.

0»

,11

III

I' 't

I lilii¹,'

II

/*/-

•l

<3

'.I

> I

Jir'

)l

•V/i

i'¹,"!

II.Kanał Ogińskiego.

Rys. 86. (Podług St. Pawłowskiego).

Oprócz Sożu z lewej strony Dniepr przyjmuje Desnę (840 km.), która swoim spadkiem zbliża się do Prypeci, czyli że dorzecze Desny, szczególniej w dolnym odcinku jest jak gdyby dalszym ciągiem Polesia. Po połączeniu z Desną, której wschodni dopływ Sejm sięga głęboko w wyżynę środkowo-rosyjską, Dniepr przyjmuje z prawej strony Teterów już o spadku nieco zmniejszonym (0,22°/oo)> takim samym, jaki posiadają lewobrzeżne dopływy, zmierzające doń w kierunku południkowym, jak Trubeż, Suła, Psioł lub Worskła oraz od wschodu dążąca Samara. Sam Dniepr w tej części posiada spadek niewielki, a czasami nawet, jak między Kijowem a Trypolem spada do normy Prypeci i Desny.

Dolina

Dniepru.

Tu Dniepr płynie potężną doliną, która się ciągnie od ujścia Sożu na północy (Łojew) do Krzemieńczuka na południu, czyli 580 km., szerokość zaś tej doliny, zapełnionej najświeższemi utworami rzecznemi, waha się od 16 do przeszło 40 km., jak naprzykład koło Trypola i Rzy-szczowa naprzeciw ujścia rzeki Trubeżu, lub koło Czerkas naprze-

Geografia dawnej Polski.

-t*

Rzeki.

ęjeha /dr y nos ła w

~x » y aFarućaprogótt

\P/'óy Staro-

Kojdackl

£J

^    , J^róy iSurz/ki

r Łochań

Rys. 87. (Podług Maksymowicza).

Schernetyczny przekrój progów Dnieprówuch miedzy c/e kat ery nastawom i Aleksandrowskie™.

( \*o6o^cA?

-i

■'y o s/u

Zwoniec

Nicnosyłiec

V/

/ ,Q*

fYowniy

iŁ

s- r&

~ , ci> o 3 p“ » s

-ii

-j i Jiudyło

¹ Łysznij

Wilnyj

T~x x~ x~

gj-arii cap r-oyó >r

w rzuc/e poziomym

** r z u c/c. pionowy/.

0 2 *

SAaJa

a to 2

metry

JUeksandron-sJi

¹_Ą fri/omefry

ciw Zołotonoszy. Rzeka posiada koryto zaledwie 320—900 metrów szerokie, a wiosną może się rozlewać na 5 do 10 km., wytwarza odnogi i mnóstwo nizin zabagnionych, które utrudniały osadnictwo i przeprawę przez Dniepr, to też miejsca łatwiejsze dla przeprawy, jak okolice Kijowa, Kaniowa lub Wityczowa posiadały dla człowieka znaczenie osobliwe. Od ujścia Irpenia prawy brzeg Dniepru, którym tu jest krawędź wyżyny Czarnomorskiej, odrazu występuje jako ściana, kilkadziesiąt metrów wznosząca się po nad rozszerzoną doliną, lewy zrazu niższy dopiero stopniowo się podnosi.

Prawobrzeżny dopływ Roś, jako zbierający wody z krystalicznej płyty Ukraińskiej posiada spadek tak znaczny, jak odcinek Dniepru poprzecinany porohami.

i £ , *;

•wwNBśEssssfc;

^ *-■>- _ - ~_m . ”** ■*“-**»—* '

ST*'®*?;**®.?-

as.

' \......

rasa

3E

pm

- 8^31

S|IS8*5śi

-    • -w .-    - ~

•a'-*. V. —r; . - •w.-,    ^■r.-'ITTt.r«

mm

•••

■*%"

Rys. 88. Poroh Nienasytiec (Nenasyteć in. Did).

Chociaż już pod Kryłowem (ujście Taśminy), prawie na 200 km. przed ujściem Samary, w dnie rzeki spotykają się skały granitowe, wskazujące, że Dniepr, odpychany ku wschodowi przez płytę granitową, tu wreszcie mógł wedrzeć się na nią, korzystając zapewne z szerokiego rowu uskokowego (patrz rys. 58), to jednak dopiero poniżej ujścia Samary rozpoczyna się 70-cio kilometrowy odcinek rzeki, usiany porohami. Dolina w tym pr0gj miejscu jest dość zwężona, rzadko kiedy przekracza kilometr, brze- na Dnieprze, gi doliny, chociaż łagodnie zaokrąglone, wznoszą się nad wodą często przeszło na 40 metrów, a w dnie rzeki spotykamy ławy granitowe, idące

w poprzek rzeki (czasem nau

a przerwy

kos)—te ławy albo występują gromadnie, albo pojedynczo. Lawy granitowe zwykle nie dochodzą do brzegów,

po prawej stronie stworzyły t. zw. „stary", inaczej „kozaczy chód", po lewej zaś zostały wyzyskane dla pobudowania czegoś w rodzaju kanałów, wielce poronionego tworu inżynierji z przed 70 laty; woda, spadająca na całej szerokości, oznacza próg.

Żłobiące działanie potężnych ilości wody poszczerbiło owe ławy i potworzyło sterczące głazy, miejscowe spadki i wiry, co wzmaga niebezpieczeństwo wszelkiego spławu. Ławy skaliste, zniszczone i rozpadające się szeregi a czasem i gromady skał stanowią t. zw. „zapory"—dość poważną przeszkodę ruchu na rzece. Spadek wody, na tym „porożystym" odcinku rzeki dochodzący do 33,5 metra, rozkłada się bardzo nierównomiernie, gdyż części rzeki pomiędzy progami prawie żadnego spadku nie posiadają, na progach zaś, w mniejszym stopniu na „zaporach", spadek dość znaczny, naprz. na Nie-nasytcu—piąty z rzędu, najpotężniejszy próg—przy długości „kozaczym chodem" 870 metrów różnica poziomów wynosi 4,75 metra, czyli 5,5°/₀₀!

Niektóre zapory są tak znaczne, że ginie różnica między progiem, a zaporą, a więc gdy wszyscy godzą się na istnienie dziewięciu progów, to dziesiąty „Jawłennyj" przez niektórych jest uważany tylko za nieco potężniejszą zaporę.

00*

Zaraz za ostatniemi porohami Dniepr zwęża się niesłychanie i stopniowo wkracza w wązki wyłom śród granitowych brzegów, prawie prostopadle wznoszących się do 60-—70 metrów—w tej miejscowości, koło wsi Kiczkas rzeka zwęża się do 170 metrów, a jej głębokość przekracza 40 metrów. Następnie rzeka rozlewa swe wody i rozdziela się na dwie odnogi, pomiędzy któremi wznosi się na granitowym podłożu, glinką nawianą pokryta wyspa Chortyca. Stąd Dniepr przybiera zupełnie inny charakter— pozostałe 320 km. do ujścia rzeka posiada spadek nieznaczny, początkowo taki, jak poniżej Kijowa, lecz stopniowo spadek się zmniejsza i już na 100 km. przed ujściem wynosi ledwie 0,02°/

Za progami Dniepru.

Tuż za progami z lewej strony wpada Konka i koryto rzeki zaczyna się rozpadać na kilka odnóg, tworząc labirynt nietylko wysp lecz i mielizn, które zwykle są lądem, a tylko w czasie wyższego, to jest wiosennego stanu wody znajdują się pod wodą. Od Aleksandrowska na południe między Konką a Dnieprem, powierzchnię można-uważać za jeden potężny łęg, przez lud zwany „plawni", 30km. długi, a 20 km. szeroki, w niektórych miejscach nawet zarośnięty kępami dębu, sokory i wierzbiny, przepełniony błotami, gdyż wiosną woda prawie rok rocznie go zalewa.

Kierunek rzeki za progami zakreśla łuk półkolisty ku wschodowi, aby następnie zwrócić się wprost na zachód i dalej już do ujścia trzymać się kierunku południowo-zachodniego. Od ujścia Konki do Nikopola dolina zwęża się do 6-—7 km., a następnie znowu się roz'szerza, przyjmując z prawej strony Buzułuk (Bezawłyk) z Czertomelikiem (Czartomłyk). Rozdzielając się parokrotnie i łącząc, Dniepr przyjmuje z prawej strony stepową rzekę Inhulec i wkracza w obszar ujściowy, gdzie z prawej strony jest ograni-

czony brzegiem dość wysokim (nawet do 40 metrów), ostatecznie rozpada się na kilka „gardeł" („hirła") i wreszcie wpada do limanu, od południa ograniczonego nizką mierzeją (t. zw. „kosa"), na której rozsiadła się miejscowość Kinburn. Wody Dniepru w limanie łączą się z Bohem i razem wylewają się do morza Czarnego po przebyciu 2240 km.

§ 20. Dniestr.

Dniestr.

Dniestr rozpoczyna się w Beskidzie Wysokim na poziomie około 900 metrów. Początkowy bieg na północo-zachód i północ (a nawet pewne odcinki i na zachód) rzeka przebywa w urwistych wąwozach i dopiero wychodząc w okolicach Spasa w okręg podgórza, wytwarza dolinę znacznie szerszą, która następnie ulega zupełnemu rozpłaszczeniu, gdy wody Dniestru wkraczają na zapadłość podkarpacką. Chociaż ta zapadłość jest pochodzenia tektonicznego, jednakże jej postać dzisiejsza jest następstwem działalności wielkiego lodowca północnego.

Przed Samborem rozpoczyna się zabagnienie niziny. Taki sam pas niziny o nieznacznym spadku spotykamy od północy prawie równolegle do tej doliny górnego Dniestru, zużytkowany przez środkowy i dolny bieg Strwiąża i trzeci pas jeszcze bardziej ku północy, którym płynie strumyk Błożewka. Te trzy płaskie o dość powolnym spadku doliny są pozostałością po okresie lodowcowym,¹) kiedy to przed krawędzią lodowca wody odpływały na wschód do Dniestru. Szczególniej dolina północna, t. j. dolina Błożewki od Czyszek do Nowego Miasta prowadzi przez dział wodny, który tu jest wielkim działem europejskim. Wprawdzie nie przypomina to działów na niżu północnym (różnica poziomów Wyrwy i Błożewki wynosi 50 metrów), jednakże w przyszłości, jeżeli sieć dróg wodnych dojdzie kiedy do skutku, to od Błożewki musi przejść kanał do Wyrwy (Dobromilskiej), która wprost na północ wpada do Wiaru, dopływu Sanu.

morza.

Przy połączeniu ze Strwiążem, swym jedynym lewobrzeżnym, z gór idącym dopływem, Dniestr płynie na wysokości 260 metrów nad poz.

10 kilometrach przed ujściem

Pomimo że Dniestr, przepływając przez kotlinę Górnodniestrzańską posiada spadek dość znaczny (0,3°/oo i więcej, a na Łomnicy dochodzi do 0,9°/₀₀), jednak ta kotlina aż do Niżniowa posiada moczary, które dopiero w ciągu ostatnich lat 20 zaczynają stopniowo podlegać odwodnieniu. Już od połączenia ze Strwiążem kierunek Dniestru jest naogół południowo-wschodni, a chociaż w poszczególnych wypadkach, naprz. przy przerzynaniu się przez wyżynę Podolską wytwarza potężne zakola (meandry wgłębione), a za ujściem Zbrucza przez czas pewien trzyma się kierunku wschodniego, to jednak kierunek południowo-wschodni stale powraca.

J) E. Romer. Kilka przykładów do historji doliny Dniestru. Kosmos 1906).

Przed Niżniowem dolina Dniestru¹), rozległa 1,5 do 2 km. o ścianach do 100 metrów wysokości dochodzących, daje za wiele miejsca dla wód rzecznych, przeto tu Dniestr opisuje błędne zakola i przy skróceniach wytwarza odcinki rzeki nawet martwe—t. zw. „dniestrzyska". Za Niżniowem dolina zwęża się do s/₄ km., a dopiero za Koropcem szerokość doliny waha się 200—500 m. Tu już Dniestr przerzyna się między wyżyną Podolską a Pokuciem, dalej wpływa na wschodnie przedłużenie Podola, przyczem wcina się coraz bardziej wgłąb i, dotarszy do granitów, wytwarza progi Jam-

Jampcdskie. polskie. W tym miejscu rzeka się zwęża.- kiedy koło Sambora przekracza 40 metrów koło Niżniowa dochodzi 200, koło ujścia Zbrucza

240, to pod Jampolem rzeka wpada w granitową gardziel o 46 metrach szerokości—to też tu była i jest przerwa w żegludze na Dniestrze. Przy ujściu Dniestr wpada do potężnego limanu o powierzchni 383 km. kw., przyczem deltę wytwarza wewnątrz tego limanu.

Dopływy Dniestru prawobrzeżne (i lewobrzeżny Strwiąż) płyną z gór, wszystkie one.- Stryj z Oporem, najważniejszy z dopływów, Łomnica, Bystrzyca Złota i Czarna (Sołotwińska i Nadworniańska) posiadają znaczny spadek i obfitość wody, to też poziom wód w Dniestrze wiele zależy od tych dopływów, szczególniej powódź w początku lata na Dniestrze zależy od nawalnych deszczów w Beskidzie.

Lewobrzeżne dopływy w liczbie paru dziesiątków spływają z wyżyny Podolskiej, tworząc owe głośne jary w środkowym i dolnym biegu. Powstanie i rozwój owych jarów jest w najściślejszym związku z historją Dniestru, a mianowicie dolina Dniestru jest antecedencyjna (przetrwała), a późniejsze ruchy górotwórcze w skorupie ziemskiej powodowały wznoszenie się płyty Podolskiej i przez to zmuszały wody do głębszego żłobienia dolin; to samo spowodowało obnażenie granitu pod Jampolem.

Dopływy wyżynowe nieraz same przez się poważne co do długości i obszaru dorzecza jak Gniła Lipa, Złota Lipa, Koropiec, Strypa, Seret (3830 km. kw.), Zbrucz (3300 km.kw.), Smotrycz, Usza, i inne mniejsze aż do Murachwy, tak samo jak jedyny nieco poważniejszy w dolnym biegu dopływ prawobrzeżny Reut znaczenia dróg wodnych nie posiadają. Górny a często i środkowy bieg tych rzek jest poprzerywany stawami, to też spław byłby możliwy tylko w dolnym biegu na kilku największych z pośród nich.

§21. Bo h.

zu-

Boh—jedyna z większych rzek Europy, której człowiek nie może żytkować do żeglugi ani nawet do spławu. Źródła tej rzeki leżą na północo-wschodzie wyżyny Podolskiej i początkowo śród często zmienionego kierunku Boh jest strumykiem o małym spadku wody, a później, zwiększając

J) St. Pawłowski. Przyczynek do znajomości doliny Dniestru. (Kosmos 1913).

swe wody, wpierw nim wpłynie na granitową płytę Ukraińską trzyma się jej krawędzi zachodniej. Występowanie granitu początkowo w postaci pojedynczych skał, później staje się stałe i koryto rzeki przeważnie kieruje się śród tych twardych i opornych skał na południowy wschód. Natura dna sprawiła, że bieg bardzo wolny odcinków o spadku ledwie dostrzegalnym jest przerywany porohami, a nawet i pomiędzy niemi koryto nie jest wolne od skał i mielizn. Zaledwie w dolnym biegu kilkadziesiąt kilometrów posiada równe dno i dość głębokie koryto, aby mogła tu istnieć żegluga.

Z dopływów, które przeważnie są ubogie w wodę i dno takie same jak Boh posiadają, żaden niema poważniejszego znaczenia. Największy Inhuł, blizko ujścia z lewej strony wpadający, posiada te same cechy co Boh i dalej na wschód Inhulec, do Dniepru wpadający. Prawobrzeżna Ko-dyma oraz część biegu Siniuchy i Buźka z lewej strony dość ściśle odgraniczają Podole i Ukrainę czyli kraje tu już stepowe, ale posiadające domieszkę lasów, od szczerego stepu—one też były granicą Rzeczypospolitej od Dzikich Pól.

III. KLIMAT.

§ 22.

Temperatura.

Na obszarze złem dawnej Polski temperatura roczna waha się od 5 do 8 stopni C. Linja, poprowadzona przez Racibórz, Poznań i Szczecin oddziela kraje na zachodzie o temperaturze wyższej od 8°, reszta dorzecza Odry i dorzecze Wisły posiada 7—8° (tylko Wyżyna Małopolska niżej 6°) (patrz rys. 89); nad Niemnem środkowym średnia temperatura roczna wynosi 6—7°, na Polesiu opada do 5,5° a na Białej Rusi nawet spotykamy mniej od 5°. Między Dniestrem a Dnieprem—dochodzi do 8° i nawet przekracza tę liczbę.

Kierunek

wiatrów.

Temperatury roczne nie określają dokładnie warunków cieplnych dla miejscowości poszczególnych—aby to urzeczywistnić, należy jeszcze zaznaczyć temperatury miesięcy najcieplejszych i najzimniejszych. Pamiętając o ogólnych kierunkach wiatrów w Europie, ustalamy fakt, że nasz obszar znajduje się pod przeważnym wpływem wiatrów, wiejących przeważnie w kierunkach równoleżnikowych¹) lub do nich zbliżonych, przyczym wiatry zachodnie i wiatry z kierunkiem zbliżonym do zachodnich posiadają przewagą nad wiatrami o kierunku wschodnim; ta przewaga jednakże nad Dnieprem i górną Dźwiną jest mniejsza, niż nad Odrą. Skutkiem tego mamy już wyżej zaznaczone zjawisko, że temperatura roczna ku wschodowi maleje, oraz że izotermy styczniowe i lipcowe nie są podobne do rocznych.

Izotermy styczniowe (rys. 90) posiadają kierunek prawie południkowy, szczególniej na połnocy i zachodzie czyli że zimą położenie miejsca bardziej ku południowi lub ku północy nie odgrywa dużej roli, bo zimą temperatura najbardziej zależy od położenia względem oceanu Atlantyckiego: im bliżej do linji Odry, tym styczeń cieplejszy (i wilgotniejszy) i tym bardziej zbliża się do klimatu morskiego.

’) A. Pietkiewicz. O wiatrach w Warszawie. Pamiętn Fizjogr. t. VII.

Izotermy lipcowe naogół posiadają kierunek wschodnio-północno-wscho-dni (rys. 91), czyli pod względem ciepła letniego każda miejscowość zależy od szerokości geograficznej i do pewnego stopnia od długości: im bardziej na wschód, tym wyraźniej występuje wpływ ogrzewający masy lądu eurazjatyckiego:

Te stosunki można scharakteryzować danemi temperatury tych miejscowości, które leżą prawie na jednym równoleżniku (54° szer. północnej):

w Szczecinie w Gdańsku w Wilnie w Hory-Horkach

Temperatura roczna wynosi „    styczniowa

„    lipcowa

Pole odmian (amplituda) .    .

8,3

0,7

.    .    18,4

19,1

to oo

4,6

8,0

17,8

19,1

23,5

25,8

Przejściowość

klimatu.

Z tych zmian, zauważalnych w temperaturach wraz z posuwaniem się ku wschodowi, wnioskujemy o niejakiej przejściowości klimatu. Właściwie mówiąc, przejściowość klimatu jest zjawiskiem powszechnym we wszystkich krajach, jednakże inaczej się ona przedstawia na ziemiach dawnej Polski, inaczej zaś na obszarach sąsiednich. Zmiany ku wschodowi, zobrazowane liczbowo na stopień długości i szerokości, wskazują, że owa przejściowość klimatu¹) jest wyrażona na ziemiach polskich mocniej latem, a słabiej zimą aniżeli w Niemczech, a mianowicie, gdy w Niemczech na każdy stopień długości temperatura stycznia ku wschodowi zmniejsza się o 0,38°, na ziemiach dawnej Polski tylko o 0,21°; temperatura zaś lipca na każdy stopień długości w Niemczech wzrasta o 0,07°, a na ziemiach polskich o 0,12°.

Te dane liczbowe jeszcze raz nam ilustrują zjawisko, że nasz obszar zimą w większej mierze podlega wpływom wiatrów atlantyckich, latem zaś— wiatrów wschodnich.

Wpływ szerokości geograficznej, który w Niemczech zimą wcale się nie daje odczuwać—izotermy stycznia tam posiadają kierunek południkowy— u nas daje się odczuć, choć niezbyt znacznie: każdy stopień szerokości geograficznej powoduje zmianę w temperaturze styczniowej przeciętnie o 0,37°, w lipcu zaś ta zmiana jest prawie taka sama, jak w Niemczech—koło 0,5°.

Liczby przeciętne charakteryzują na ogół stosunki klimatyczne, do wykończenia jednak obrazu należy przytoczyć temperatury krańcowe, nie uwzględniając częstości zjawiania się takich temperatur wyjątkowych.

Temp. najniższa.

Temp. najwyższa.

Pole odmian.

we Wrocławiu w Kijowie .    .

w Hory-Horkach

—    30,8° 31,7°

—    35,6°

37,8°

36,7°

33,1°

68,6°

68,4°

68,7°

*) Eug. Romer. Esquisse climatique de Tancienne Pologne 1910 (jest to skrót z pracy tego autora „Klimat ziem Polskich." Encyklopedja Polska Tom 1).

W. Gorczyński i S. Kosińska. O temperaturze powietrza w Polsce 1916.

Dla lepszego zrozumienia tego zjawiska należy sobie uprzytomnić, że w Berlinie i w tak blizkim od Wrocławia Budziszynie pole odmian dochodzi do 61,9°, a w Moskwie, tak niedaleko od Hory-Horek wynosi 80,0°.

Temperatura

krańcowa.

Możemy przyjąć, że od Bramy Łużyckiej do ujścia Odry ciągnie się granica klimatyczna pomiędzy obszarem ziem dawnej Polski a Niemcami; od strony zaś wschodniej przez Białą Ruś i przez Zadnieprze ciągnie się wschodnia granica klimatyczna obszaru (patrz mapkę „Dziedziny klimatycz-ne“ rys. 93), która wyraża się szybkim przejściem do mocniej zaznaczonego klimatu lądowego, kiedy bowiem pole odmian między styczniem a li-pcem na wschodzie omawianego obszaru dochodzi 25—26° (naprz. w Hory-Horkach 25,8°), tuż blizko leżący Wysznij Wołoczok wykazuje 27,6°, co jest tym godniejsze zaznaczenia, że Hory-Horki leżą o 75 km. dalej od morza (zat. Fińskiej), niż Wysznij Wołoczok.

Wpływ B ałty ku.

Łagodzący wpływ morza Bałtyckiego zimą maleje ku wschodowi, co daje się objaśnić małym ciśnieniem barometrycznym (depresja), które się rozwija zimą nad Bałtykiem; ponieważ omawiany obszar znajduje się przeważnie na prawej stronie depresji, więc wiatry pochodzenia morskiego nie sięgają daleko w głąb lądu. Na samym wybrzeżu Bałtyku wpływ morza jest bardzo znaczny, a w miejscowościach nadmorskich, lecz nieco zasłonięłych już jest mniejszy.

Temper, w C°

stycznio- | kwietnio-

wa

wa

lipcowa

paździer

nikowa

roczna

pole

odmian

różnica między paźdz. a kwietniem

Na Helu . .

3,9

Wpływ morza Czarnego na swym pobrzeżu północnym w wyraźnym przeciwieństwie do Bałtyku nie ociepla miejscowości pobrzeżnych i nie łagodzi lądowości klimatu. Wyjątek stanowi wązki skrawek ziemi na południowym brzegu Krymu, gdzie w Jałcie styczeń posiada przeciętnie 3,9°, roczna wynosi 13,7° a pole odmian między styczniem a lipcem dochodzi do 20,4°—ten wyraźnie śródziemnomorski klimat zawdzięcza swe istnienie łańcuchowi gór Krymskich.

Wszystkie inne miejscowości na wybrzeżu morza Czarnego posiadają znacznie większe pole odmian—Odessa dochodzi prawie do 26°—styczeń zaś przeważnie posiada temperaturę niżej 0°. Te cechy klimatu lądowego, dość często różniące się między sobą—co jest skutkiem częściowej m. (Czarnego, zależności od rzeźby lądu—naogół są wynikiem zasadniczych ruchów atmosfery, a mianowicie wiatrów północnych, przez obrót ziemi około osi zmieniających ten kierunek na północno-wschodni. W następstwie tego miejscowości leżące na wybrzeżu morza Czarnego posiadają

w Libawie . .

16,7    7,4

17,6    7,6

6,3

7,2

18,7

19,5

3,3

1,4

1,4

przewagę wiatrów północno-wschodnich, wiatrów suchych, a jako ciągnących z wnętrza wielkich mas lądowych, zimą mroźnych, a latem upalnych. Tylko jakietakie zasłonięcie od tych wiatrów pozwala na nikłych skrawkach ziemi odczuwać łagodzący wpływ morza.

Trzecia naturalna granica omawianego obszaru—Karpaty-—wywiera na-ogół wpływ daleko mniejszy, niż można było przypuszczać. Rzeczywisty

it

•ta

JO

aa

30

38

-a;

Zyi-ecZtin y"_

ł o'

56

c z nć

56

.V

tu

p«₀

$

»•

>V

(Z

IZ

sz

(i

50

So

*<8

*iS

ki

-fG

sS!

•18

20

21<

26

Zt

io

51

5k

Rys. 93. (Podług prof. E. Romera).

Wpływ

i głęboko sięgający wpływ Karpat na klimat dotyczy obszaru sąsiedniego, a mianowicie Karpaty uczestniczą w wytworzeniu zapadłości węgierskiej¹), która dzięki im jest latem odgrodzona i osłonięta od chłodniejszych wiatrów północnych, przez co następuje znaczne ogrzanie powietrza    "a

nad niziną. Zimą te same Karpaty przeszkadzają dostępowi wiatrów

') R. Mirecki. Klimatologja ziem polskich. 1915.

północno-zachodnich, wytwarzając zastawanie się mas powietrznych, co powoduje obniżenie temperatury. Następstwem tych warunków jest lądowość klimatu na Węgrzech.

W ten

Po stronie zewnętrznej łuku Karpackiego t. j. na północy ruch mas powietrznych ulega osłabieniu, przez co w kotlinach podkarpackich silniej się zaznaczają cechy lądowości. Taka rola Karpat da się zobrazować liczbami, dotyczącemi średniej temperatury stycznia: gdy w Krymie różnica jednego stopnia wypada na 25 km. (wyraźny wpływ pasma górskiego—Jajły!), na linji łączącej Drezno z Petersburgiem—165 km.; na linjach, łączących zapadłość węgierską z naszym obszarem otrzymujemy liczby większe, amia-nowicie pomiędzy Budapesztem a Kijowem różnica jednego stopnia wypada na 225 km. a między Budapesztem i Warszawą aż na 450 km. sposób obecność Karpat zimą niweczy wpływ położenia geograficznego, a nawet w niektórych wypadkach na północy od tego łańcucha powoduje miejscowe podnoszenie temperatury.

Latem odwrotnie, Karpaty wpływają na silniejsze podkreślenie położenia geograficznego, czego następstwem jest większe zagęszczenie izoterm lipcowych (patrz mapę rys. 91).

Obszar, leżący między Bałtykiem, Sudetami, Karpatami, morzem Czarnym, Dnieprem i Dźwiną posiada klimat—wyjąwszy do pewnego stopnia części południowo-wschodnie—dość jednostajny z pewnemi miejscowemi odchyleniami, o których już wyżej wspomniano. Naogół należy zaznaczyć, że postać powierzchni jest tu czynnikiem obok położenia geograficznego tak ważnym, iż nieraz zaciera wpływ odległości od oceanu Atlantyckiego.

Dziedziny

klimatyczne.

Wyżyna Bałtycka, tak nieznaczna co do swego wyniesienia nad poziom morza, posiada swoiste warunki klimatyczne (patrz mapkę „Dziedziny klimatyczne" rys. 93); jeszcze silniej wyrażone, do pewnego stopnia odrębne, znajdujemy stosunki klimatyczne na wyżynie Podolskiej i Ukraińskiej, które niczem nie różnią się od stosunków Bessarabji i Mołdawji (Multan), a przez to o tych czterech ziemiach pod względem klimatycznym można mówić jako o jednej prowincji Ukraińsko-Mołdawskiej (Pontyjskiej lub Czarnomorskiej).

Wyżyna Bałtycka posiada klimat nieco bardziej lądowy, aniżeli~“miej-scowości na wybrzeżu leżące i, co wydaje się dziwniejsze, cały pas wielkich dolin. Cechy tego klimatu: surowa zima, chłodna wiosna i ciepłelato— już dostrzegalne na wyżynie Pomorskiej—wzmagają się, gdy poprzez Pojezierze Pruskie posuwamy się ku wyżynie Litewskiej, ku źródliskom Dniepru, Dźwiny i aż nawet w okolice jeziora Pejpusu (Pskowskiego).

Pomiędzy wyżyną Bałtycką a Sudetami wiatry, ciągnące od Atlantyku, znajdują jak gdyby szerokie wrota, przez które dążą na wschód i tym stwarzają jednolite warunki klimatyczne w całym pasie wielkich dolin łącznie z wyżynami: Środkowo-Polską, Lubelską i Wołyńską. Jest to klimat przej-

ściowy pomiędzy morskim i lądowym, którego główne cechy dają się scharakteryzować następujacemi liczbami:

Średnia temperatura w C°

stycznia kwietnia iipca

paździer

nika

roku

pole

odmian

-    1,5

-    3.5

7,7

8,2

8,2

20,2

18.7

18.4

18.4

18.7 18,7 19,0

Rozpatrując te dane widzimy dość poważne różnice średnich styczniowych: między Poznaniem i Żytomierzem różnica dochodzi 3,8°, jednakże pamiętając o odległości (na 1 stopień ciepła w styczniu wypadają 3 stopnie długości geogr.) różnicę tę musimy uznać za nieznaczną, klimatu prze-natomiast bardzo blizkie temperatury roczna i jesienna z zaznaczoną wazaiącc6°-już wyżej ich dążnością zmniejszania się ku wschodowi, oraz zdumiewająco jednostajna wiosna i lato wytwarzają typ klimatu wysoce samoistny.

Liczby, ilustrujące klimat pasa wielkich dolin, są otrzymane z szeregu spostrzeżeń wieloletnich. Poszczególne lata odchylają się w rozmaitej mierze od danych przeciętnych i podług obliczeń A. Pietkiewicza a) wahania z roku na rok są tym większe, im bardziej zbliżamy się do doliny Wisły (słuszniej jej części środkowej). Ani na zachodzie w klimatach mniej lub więcej morskich, ani na wschodzie śród klimatów lądowych niema tak znacznego pola odmian temperatur rocznych, jak w Warszawie; ma to być wyrazem zwalczania się wpływów zachodnich i wschodnich.

Obszar Ukraińsko-Nołdawski (Czarnomorski), leżący na południo-wschodzie od wielkich dolin, posiada klimat wyraźnie lądowy o znacznym polu odmian między średniemi temperaturami stycznia i lipca, przez co zbliża się do klimatu okolic, leżących nad źródliskami Dniepru i dalej na wschód; różni się się jednak od tamtego klimatu, gdyż kiedy na północo-wschodzie Jądowość przeważnie wyraża się w surowej zimie, tu na obszarze Czarnormorskim spotykamy jednocześnie wyraźne upalne lato, oraz jesień chłodniejszą od wiosny. Następujące liczby zobrazują omawiany klimat:

„ Żytomierzu

|| - 3,4

7,3

7,8

7,6

7,4

7,1

7,2

7,2

21,9

8,2

7,8

6,4

7,4

7,6

7,2

6,6

6,8

21,8

23,1

23,7

24,3

Cechy

Temperatura w C°

nad poz.

morza w metrach

stycznia '■ kwietnia

lipca

paździer

nika

roczna

pole

odmian

Tarnopol .    .

Kijów . . . Pancesti .    .

(w Mofdawji)

320

180

170

18,4

19,8

19,3

O0    O) i

to

00

»0 oo »C to r~~

24,1 -

26,2

26,9

*) A. Pietkiewicz. Zmienność temperatury roczna w Warszawie. Pam. Fiz. t. II i III.

Przyczyną wywołującą taką odmianę klimatu nie jest ani położenie geograficzne względem równika, ani też odległość od oceanu Atlantyckiego, lecz wyłącznie postać powierzchni, a mianowicie: wdłuż północnej krawędzi wyżyny Podolskiej i Ukraińskiej przez Lwów i Krzemieniec biegnie wyraźna granica klimatyczna. Ten wyraźny wpływ, który na klimat wywiera wyniesienie wyżyny nad równinami, od północy przylegającemi, jesz-

Wpływ wyżyny Podolskiej cze bardziej się odbija na klimat.

na opadach atmosferycznych i ostatecznie należy przyjść do wniosku, że na północnej krawędzi wyżyny Podolskiej kończą się wpływy oceaniczne, ażeby na wyżynach Podolskiej i Ukraińskiej dać możność rozwinięcia się typowemu, normalnemu klimatowi lądowemu.

Wpływ wyżyny Podolskiej i Ukraińskiej na klimat jest daleko ważniejszy, niż wpływ łuku Karpackiego.

Klimat górski w Karpatach w wysokim stopniu zbliża sią do morskiego—taż sama mała amplituda i jesień cieplejsza od wiosny. Jednakże znajdujemy tu sporo miejscowości klimatycznych lub dolin rozszerzonych, gdzie odwrotnie—wyraźnie występuje lądowość klimatu. Poza temi miejscowościami wyraźną cechą będzie w Karpatach, jak i wogóle w górach, słabe zachmurzenie nieba i silne usłonecznienie.

W przeciwstawieniu do nieznacznego pola odmian w ciągu roku w Karpatach znajdujemy wysokie pole odmian temperatury dziennej i wreszcie znaczne wahania temperatury z dnia na dzień. Dla lepszego zobrazowania tego zjawiska należy zaznaczyć, że skok temperatury, przewyższający 6° w ciągu doby zdarza się na wybrzeżu Bałtyku dwa razy rocznie, 11 do 14 razy w pasie wielkich dolin, 20—25 razy w stepach Ukrainy i 25 do 30 razy w dolinach karpackich.

Częstość zamarz a ń.

Częste wahania temperatury około 0°, t. j. około punktu zamarzania mają wielkie znaczenie ujemne dla wytrzymałości materjałów budowlanych, gdyż niszczą zabytki budownictwa i rzeźby znacznie szybciej, aniżeli w krajach, gdzie mrozów nie znają (jak Egipt) lub gdzie mróz jest zjawiskiem wyjątkowym (jak Włochy południowe). Równocześnie te wahania, ułatwiając wietrzenie skał, wpływają pośrednio na postać powierzchni, gdyż przyspieszają ich zniszczenie i dążą do pozbawienia ich wyrazistości.

Na ziemiach dawnej Polski wahania koło 0° są w porównaniu z Europą zachodnią dość znaczne *). Jeżeli przeprowadzimy linję od Bramy Łużyckiej na północo-wschód (mniej więcej linję, odgraniczającą Śląsk i Wielkopolskę od Łużyc i Ziemi Lubuskiej) do Noteci, dalej wzdłuż tej rzeki na wschód i przeciągniemy ją za Wisłę działem wodnym między wodami Bałtyku a dopływami Wkry i Narwi w ten sposób, aby linja przecięła Niemen koło ujścia Dubissy i poprowadzimy do zatoki Ryskiej koło ujścia Liwońskiej Aa, to

') P. Schroder. Kartę der Haufigkeit der Schwankunken um den Frostpunkt. (Petterm. Mitt. 1912. V).

otrzymamy granicę dwóch obszarów: na zachód i na północ od tej linji istnieje mniej niż 80 wahań    koło 0° w ciągu    roku, a na wschód    i    południe

więcej niż 80, a mniej niż    120. Tę liczbę    przekracza Beskid    z    Tatrami,

gdzie znajdujemy 120—160    wahań rocznie.    Nieznaczna ilość wahań wskazuje na wyraźną zależność    od morza, bo najmniej spotykamy    w    blizkości

Bałtyku: przy ujściu Odry—54, w okolicach Gdańska—62 a przy ujściu Niemna 64 wahania rocznie.

§ 23. Opady atmosferyczne.

Jeżeli postać powierzchni warunkuje zjawiska cieplne w pasie wielkich dolin, na wyżynach Bałtyckiej i Czarnomorskiej oraz w dolinach karpackich, to zależność opadu atmosferycznego od powierzchni jeszcze z większą występuje przejrzystością. Spostrzeżenia wieloletnie stwierdzają, że miejscowości, leżące na wielkich nizinach między Berlinem a Moskwą posiadają około 550 mm. opadu; na wyżynach przekraczają 600 mm , w obniżeniach zaś i nawet na skrzyżowaniach dolin rzecznych opadają niżej 500 mm. (patrz mapę rys. 92).

Opad atmosferyczny

w Putbusie (na Rugji)

w Berlinie ! w Warszawie

w Kijowie

w Moskwie

Opad atmosferyczny .    .

Pole odmian temper.

585 mm. 17,8°

569 mm. j 547 mm. 19,2°

21,9°

561 mm. 26,2°

556 mm.

29,0°

Gdy odbywają się wahania z roku na rok, to one dotyczą całego omawianego pasa nizinowego, wykraczając poza obszar ziem dawnej Polski. Opad atmosferyczny wynosił:

w Berlinie

w Warszawie

we Lwowie

716 mm. 623    „

526 mm.

556 mm. 494    „

W r. 1886

„    1890    467    „

Krawędź wyżyny Podolskiej okazała się granicą dla wpływów oceanicznych pod względem ciepła;, tak samo i pod względem opadu atmosferycznego stwarza ona zupełnie nowe warunki, niezależnie od takiej lub innej odległości miejsc poszczególnych od oceanu Atlantyckiego. Zachodnia część tej wyżyny posiada opadów przeszło 600 mm., szereg wyniosłości Miodo-borskich, ciągnących się od Tarnopola do Kamieńca posiada opadów Wpływ kra-więcej, na wschód od Wołoczysk i Kamieńca spotykamy jednostajne opady, które stopniowo zmniejszają się (równomiernie ze zmniejszeniem się wyniesienia nad poziom morza) i niedaleko od morza wynoszą 420 mm. Dalej spotykamy zjawisko, którego dawniej nie zauważono, jest ono jednak w zupełnej zgodzie z warunkami klimatycznemi omawianych

krain: stacje pluwiometryczne ustawione na samym brzegu morza w Tar-chankucie (na zachodzie Krymu), w Odessie i przy ujściu Dniestru wskazują tylko 270 mm. opadu atmosferycznego!

Tak samo na wschodnim brzegu Rugji znajdujemy 350 mm. opadu atmosferycznego, wówczas' gdy w sąsiednich nieco wyższych miejscach 500—550 mm. Jako stałe prawidło musimy tu stwierdzić związek miedzy obniżeniem kraju na wybrzeżu morskim i zmniejszeniem opadu atmosjery ■ cznego.

Na naszych nizinach i wogóle na równinach wszelkie urozmaicenie powierzchni i wszelkie jej falistości zwiększają (i to stosunkowo znacznie) opady atmosferyczne, czasami o 50 do 100 mm., a pasmo Wieluńsko-Kra-kowskie¹) zwiększa opad o 120 mm., tak samo jak góry Śto-Krzyskie. Pochodzi to stąd, że każda wyniosłość zmusza prądy powietrzne do wznoszenia się ku górze.

Deszcze w górach.

Rozumie się, że w ten sam sposób działają i góry, tylko że ilość wypadających opadów nie stoi w żadnym związku z wysokością gór. Na Śląsku, oddzielnie stercząca Sobótka (718 metrów) wywołuje zwiększenie opadu 46 mm. na każde 100 metrów wzniesienia, na Śnieżce zaś (1605 m.) ten stosunek wynosi 36 mm. Pomimo słabszego wzrostu opadu ku górze, w Beskidzie wypada przeszło 800 mm., w Tatrach 1000—1100 mm.

Zauważono ciekawe zjawisko, że wzrost opadu atmosferycznego jest jednakowy na zboczach gór odosobnionych i na krawędziach płaskowyżów. Z analizy odnośnych danych prof. E. Romer wyprowadza wniosek, że zwiększenie opadu atmosferycznego nie jest zależne od wyniesienia nad poziom morza, ale jest następstwem wpływu, wywieranego przez rzeźbę powierzchni na ruchy mas atmosferycznych. Im górski krajobraz jest mniej zróżmczko-zuany, im bardziej jest masowo jednolity, tym zwiększenie opadu będzie znaczniejsze wraz ze zozrostem wyniesienia nad poziom morza.

W Karpatach masy powietrzne, wznoszące się wpoprzek przez łańcuchy, przelewają się przeważnie przez przełęcze i przez grzbiety, znacznie mocniej ocierając się o strzelające w górę pojedyncze szczyty i w ten sposób staje się rzeczą zrozumiałą, że ku wierzchołkom gór najwyższych zauważymy słabsze zwiększenie (czasami zmniejszenie) opadu, wówczas gdy największy opad znajdujemy na środku stoku gór najwyższych, lub też w blizkości przełęczy. Brak dostatecznie gęstej sieci meteorologicznej nie pozwala stwierdzić szczegółowo tej zależności, jednakże ubocznie — przez spostrzeżenia nad granicami lasów—można dojść do jej stwierdzenia, amia-nowicie rozpostarcie lasów w Karpatach Wschodnich nietyle zależy od temperatury rocznej, ani też miesięcy krańcowych, co od opadów atmosfe-

*) K. Kwietniewski. Pam. Fizjogr. t. XV. Spostrzeżenia meteor, dokonywane w roku

,*»

58

i

56

5]

»

4 ■+•

i

54

£

fe*

;33

IZOTERMY ROCZNE

t # 71    i

\ •. *    Średnie nizkie

4 +

y

Średnie wysokie

(podług E. Romera)

444

4-4 4

/

-^

9*    ^

50

7-

48

(

41

\

t

p-

i

/

RAW A

i!>Y,\

. .Mkt&s pa^y/SBr-

•-V.

:tta

b

s

—H

ir

““X

iS-75

TYi—X;

3:

Tio⁷

^7

—

--

xr

,T

5

I

4X7

:;^5^__C

y;

4=

X.

-LO

i

Ara

A

+

Zr

Z

)

J

\

\

V

\

Y

\

1

iz

F"V

z,- /

s.

v

r

/ / / Af/

K

i

h

A!

i

/ / /

u->

<.°

•. i

R:/ •

W

\

{

VJ

!»

V

T

, \

68

W

Z\VT

ligi

’W

ZA

Mt

U//M.

/,

(!

ii

£

wZ

ZZ

c

y

i

— --■

YY:rf^X

Y3&

V>3

Z- F

s

i

z

-W y %&!—’

11°

4'

i

-^V

4^,

t

_x

I

i +

4

4;

o

"ł-

T

—

+

+

4

4

TVt*uai

W

*k

TT

. zW >Z.r

I

Y--

4rt»

-

.. . -j) ii^-Y

/

X

Fh

w;,

___Xs.,

. i-

V

*

w

\Y1

W

&

5

~nr

2.

i

rvz3

^4

e®

lR/Y

S

ygłft

m

1

i

L

8

s

/s

:M^sxd~f

■ł' /

m

\ •

-

____

-

Ł-4

i . -.

^ J“

:rS±:

r

----Z¹-

V-

r:^r:

R—

4??=

d:

r

;r~

Hfypi

Ez

4

I

4

4-

iź.

4?

V7

V/

Y

t

X:

7

s?

3,

+

4

4

I

-4

/4

44«

4-

4-

Zr

4-

4

4

11'

4

+

4

/

\

4

Y

lVj

4

4

3»

4

•y

X

3

>. _

5

z

I

Z.

t

\

r-

T~V

—

—

W=1

FtŁfcS⁷^ ~7

zyz

rz

VM4n

N

■—^

az

vv

7

P.

--,

Y

XK51ołl

i«

-r

4

Vj

4

-4

M.\

V

:

h

%

I

)

4

Y U ⁺

4

T

V

4

4

4

7|

?±4S

rfSt

¹

I

i

m

2

—-

s

7X‘

X

Z

V

cwv

*

i

!V i

C^7^=r

w

Y

*>

56

■

;

L

3

$-ż

4

?

i

P

v, l F;_

-

■ r-~;

:

4-

4

V

3

('

-

5

z

+

ARni

4

[Uj

4 •

i

7

4

4

S5

X

**a-

usy»

"V

■

S.

T

7

::R

n

r

7^

7^

-

Tg

-

-

4

K.OS

i

r*

5

P

*-

7

l

<w—,

i

7

7

i • r

X

z

4

s

■

X-5»

54

7*

/

L

R

—-

-7

£5#

t

K

:

A-v/^

AS

■

v \ S.

4

i    Xt—T

773

3,^,

5

3

t

'-:Y^__

RR

-r

X

Z

4

SF^fc

3

52

~^°zrr

F

<7

mh;

-

xf-

g

3

ę

OL

35£

7YY-

50

1

fS

T=7gz:

vV

P

Z

-5t

2

f

.

J

1

i

48

4

'd

rz

IK'

;

4

4

4

4

4

4

46

rz

i u

Y

S Z

A/ ⁴ jy_

4

4

+

4

\b

4<

4

7<?

rxz

34

4

4

4

4

ni

WH(

■

i

44

7

TY⁻⁷'

/

/' ./

i

Z

U

16

18

20

22

24

26

28

30

32

.

t

*

*

<

/

\

*

/

*

\

...«*■» • -

\

\

i:

r

.

i

\

!

V

c

\\

\

■

■ /

■

Jw.weię

«

-T-rt-■

-

lr •

■ t

IZOTERMY STYCZNIA

\\

Mn/,

/

V

A

X

to

4

+

yo

/

m

4

+1) + / x

-+

4-J

A

A

4

.

4

4    +

4

\

58 i

Zimy łagodne.

\

l'

SSl Ęf

mMUi

ftli

4    4

4

+

i I,

+

4

i

4

4

4

4

4

:x\

4

‘•+

4

;

+    4X. 4

+    4

4

-4

58

4 4

t +

4

4

+

4

4

Zimy mroźne.

i

I

/

4

4

a

+

4

1

\

\

(podług E. Romera)

//

8

-\

4

■

4

l/i

A

SC?

\

4 .2

t

\

4

4

. \

t

4

J

-t-

|iił- \-i-

ó

\ w

V

Aa

4

4

V

+ /4

1

J£

4!

4

\

4

+

56

m

^4'

Si

♦

t-

fey«.

-f

V

m

I

CCC

\

1

\

\ h

4

\

\

+

“f*

\

4

4

+

fe\\

<r,

C c±

<rj

rr

\

'

X

4

4

•**

■

£

4

-Hi

58

Jlllor

4

4

4,

iń

/

p

jM-H-SŁa, I

'wv"i

r\

-+ <

__-

4-

54

ym

§

Kv

\V

• Vw.~

V*

<7

f

/

/

\

4

i

m

X-

AŁ

V

'

w

\

«■ \

4

\i ⁺r

4

V

r’

A

i

4

4

f 4

/f

? i

4

+ \

t

4

4

4!

ii

U-~"

r/

:

44q\ y

4/

4

4^

\

4

4

4    4

4

4

-

1. 44

'

v?*j

ir

&

nf.

>, \

' f‘V; . •

- Uh. *; *

■ .

44

jfW

-t

Z

15*5

s

^4 4/

n

4

s

4

WvX

<y

4

/

i + v

l \

4'

I

4

64

-

s

4

4

-

/

i

Jf #n

u

i

Tl

.

4

„Ad4

7

J-

P4:

s

--

\

44:

r

i

4

(

i

4

■

■

9\

A X

4

4

v\

\

4

■

..

“ł~

4-

#,

/

7

-

X

52

4^4

4

-4jfaa»w

A.

sr+

v V . ł

_{_

4

/

4

4

r

• ; V<trt<ł

:

hf

a)

4

w *

S

74

4

e= A.

:

Ss-ąfejg

T X

5*1^—-

4-

3Xnlai

y 1 x

V

l

4 4

4

¹

*0

._L.

+

/

\

r 1)

4

\

\

4

4

4

4

\4<

\

\

7

4

-4"

\

4

\

Vi|52

• ' H;V

4C

• - (I .

P w /

w /

/^V-

J .\Of4 - O '.'

S/ć?

r

50

i£4X

4iss

> .

YS-V

Lv

.

48

a

46

4

4

\ •

4"

4

%

/

4

s.

4

\

4

544

\

-+

4^-

4^

\

+

44?

\

Sc*

\+4'⁺

__

4

4

j\

fe

4

■4

£

Uswt

’v' \

/mPM

■><rv

~\

4r

i

• 8

I

4'

S44'

4. ;■

i

j

' '/4

ci • .

. /-

. • r

■t<b

-5*

t

; ś«;

-1

• <

j' aA •

9 •

■ -. i

-—~f~

r x

X] —

■r^Jro

1

I

!\

■^4r

i;

-

\

4t< X-

,_XX r

z

i

Cis-cs

S-

X- .

.4-

-

44

4=

44

• yzc

• X'

£

w

4^£

4,- -7

.....

:

V

7

x

V

■'

-

\

z

3SI

:±

s /

z

:

-

2474*

fs/

A i 9

;

⁺i

s

f 4k

94444

i \ ₊;XC

ź 1 + ?    \4"

i

4

t

Z

r

i

V

CK

-

I

7

..

I

_

\

z

S^L

'AP

V

S

94

94

Ov

UicB

Cjit

-K

-v

-

*r/

C>V\ ____'

^>TUlA~

\

\

+ <

50

Z

A

X\ f”

(4

4

£

^.4— >

-C4/V^t4

\!

SE

\

%

%

-

r

-

K

X

_A

z5

4

HoS

4

4

t=i

+

A

x

4

!"h

A

4

¥'

4    4

CK

W/K

X

\

Ka

4

rt

£

4

4?

Sur-u-

5

■

4

4

, o

48

/

4

45-

MarusW) '

f

• 1

e

Z/z

-V

T

\ X

Z'_

A

4

^4

i

4

9

%Z

/X

46

;

■ *. ^

/

TO

-

••{Ac

Dunaj 'i

/

V

4

z

V.

/

* "I

1/ /1 ii

c

Li-y:.-. • ■

PPf '

i

1 \

\ 4

A.

ZX

X

y;

44

/\7.*V •

• w

_

T

-i.

!

I

! *

' 4K

Z-torarg;;

p*

V ■' /r

•( * r

-1

(rAyy J i /

I

V

4

z

r

;77

X !

X

(

lccvx

\

/

7

?K: 94I9: i I

{ i

/ c

/

■ \

X

X

X

14

16

20

22

24

26

7    7

30

.■*

y.

■ ■ >

>

.

.

\

■

\ •

i

.

,

i

U

V

\

i

i

V

-

\

\

!

SHiPJiJia

— ~rT" .....

-

mm

■

'

0

■

L

r

Od Paryża io

12

14

16

■

18

20

22

24

26

28

30

32

34

A*

/

IZOTERMY LIPCA.

i /

/,

y'

y"

ZUZIU

5

(

-

-

Lćita łagodne

'z,

/

v.

Z

n

C

i

i

l

3

68

• l

-

4 •+

4 +■

-t- + + 4- 4 4

Lata gorące

/

s

<2,

■

(podług E. Romeraj

/A/A

/

.z

<$)

I

r. .

!

• Z

3

'(i

7/m

777.

i

,x)

/;’

• ^

♦ z

i

* * $

(m

•^1

-—£3

=

7

/

66

Z

3*

i*

/

/

>1 | I

Z

«

• >

E

*

S]

s\

ć

<

7

• •

7/

£

zz

56

4-4

Z

\

C

J

*

vl

-*»

^ "X

' \

Z

/

.1

»]t§£

⁷>;

z

%

V

/

/

/

&

;£■’

?**« r .

ii

J*

a y. •

=*S

**+*?-

«* V

3^

V <»

____

z

2

w

v—

'Z

r

:

l

__

' '

-—

z

Z

Z

54

&

is

r«

z

53

K

i

/

y

-- V"---5Wb

j.

—i-

►o

T ‘ i

*«*-’ • dgyi,

tVv

£2

tv7 V

_

x ^ r

łf.

-j* *c

•»i

w>ig<

Z

I

e&r

i

73

I

54

Z

—tr

Z

4

H.

A

dt

3

£

SS£

2

aC^J

Tly

I

AJ

—V

i

-/

:

z

7

-

I

o

77

/X.

z^-s.

5

52

1

3

Ł

4,

\

zS7

- ^—■

Ti

jSareur

5

=t

\

Ltti'**

-

7

zn

ZzZ

-Jfssat

-3^52^

Z

i

&L

1

5^

y

i~

1

YktitL-

x_

iKuud;

4^

y

A

A

-

52

#Zą

i

y

p#

J—X-——zzgg^z

3

152

“

V

_

r

50

?

'i^sso-/ ~

7

77

F7

-ZM

i

y⁻

z'

42

4

-

7

M

4

z:

77“

z

m

z

“

Z

U51

1==^

S«*7-Zz~

i

ElW)------

4

i&I

--

;—*

Z

7

>7

~7—;

ZZZ=§

z

-

z-.....;.z/

z_

Z

^5^

zk

f-

7

z

7

y

-

_

XI

Ju

iSTS

r

—

----

£3

i

ZTW

£

_

50

"Az

I

IZ

A

Z

L. x

‘Vfe4-VgŁa>»~-

z

3Zri

:i=_

-

vZ

<r y- -

”V

s

A"

tL

v.

48

■s

—Z

2f

z

vzll

1tw

-

y

Z

=

—

-

ŁZ'.

zz

7V

£

4(lV'

7

zf-^y

4

X

CA+

+

Stoijj:

z

s

P

■ +

+

4

Cls«t>

i

+

-

X

• X

W-ZZZ

i

2

^ęc

4

V

—

41

i **/ **

m*

*<

AHĄtu^\

5

+

. 4

J

4

x

4

-

■4 ijA

mv\.

Biuwł!

•'+

■J?

48

4

-

7TX

A

W

# 77

-

. ; +

i U

4

x_

\~

4

4

\

4

h

Mi

an

Z

,4

'+

46

4

4

4    ; s

_^Vf«4

i

"ł*

t <4. te

\

/X

4

4

4

4

4

\

>

4

"f*

4

+

4

ZZL

m

i

V

Wż»

i

46

⁺ \W

Z

Bunai

+

-

4

s

4_

4

4

/!

y

„Z !

11

y

4 '

4

k' I

44    _ I

*»

4

4

4

7

-H

4

4

4

4j

4

4

W/

M

;

i

/

X.

s

!7

ii

/

t

4

4 Z

4

4

4

4

t

4

4

4

4 •

Im

n<xJ

/

y

/

)

/

V

⁺Wj

GW

i

\

44

4

4

■ €»

i

/

A

X

V

W

z

14

16

18

20

22

24

26

28

30

32

I

68

66

54

62

/-

DPADY ATMOSFERYCZNE

v;:A:-:A-;-:p

AU:--

?S

] niżej 300 milimetrów od 300 -^00 ” od^00-500 ”

od 500 -600 ”

od600-700 »

od 700 1000 ■’

od 1000-1200”

ponad 1200 milimetrów, (podług E. Romeraj

ip

SŁ

AtAA¹

.‘O

V, /

//

7///L

m

~//A

*~y,

t=ll

••

<o

1=1 I

?i:

.J'

FHC|

gXjgSSYU|

SU

/um

'V

58

56

,ei«l

ST

/T

5'

54

V..

A*’

J.KnutA

52

-AL

Us-

Y/

23

UH®

ni i

50

'4-k4

*x~

V-

"A

ii tft

"i

s*

f.

f>

mŁ

m

th+

60

*.

ki

\ R«.

4“

X,

“~VTu

V,

f \ir£

Ul:

OJ??

• • S«.,

fi]

3.

48

Duiwty

ł-i

ćA

~i

• • oS

V.

Cis a/

sUix~ ‘

p^ut * * -

A*-‘, *

v • ’ ••

• ’ p\. ₄^5; ,

ą-

o_ 48

ii

. px-

.o

71.' U;

y *1“

jS

a,

pp

—=t

i A<

Xr«

>>

V>

ll

I."

. * * *-| ^ • -V\% \ •

46

~ 1 jM<7TftSZ0

46

łlg

va

vJ

xa

xl§g

vi

pif;

<A

A 7x

ir

lllfc:

?<^oninU5<Ł /r-A

-m

fil

XI

AU

*.N ‘ „

:Bie‘

44

Agi

_

r\

AA

14

16

18

20

22

26

28

30

32

.

:V }S'

rycznych. Granice lasów na źródliskach Łomnicy i Bystrzycy, prawobrzeżnych górskich dopływów Dniestru, wykazują wyraźną zależność od postaci powierzchni, czyli pośrednio potwierdzają zależność od niej i od opadów atmosferycznych Sudety, Sobótka, Łysa Góra i wyżyna Podolska zwrócone północnemi stokami w stronę wiatrów oceanicznych, z tej strony posiadają najwięcej opadów (wyżyna Podolska i od strony zachodniej). Karpaty nie przedstawiają takiej prawidłowości, na wschodzie stoki północne posiadają znacznie mniej (650 mm.) opadów niż południowe (950 mm.), co się tłó-maczy—gdy chodzi o źródła Cissy—specjalnemi warunkami niziny Węgierskiej, obniżenie zaś opadu nad Prutem i Bystrzycą należy objaśnić północno-zachodnim kierunkiem łuku Karpackiego, prawie równoległym do kierunku wiatrów oraz zasłonięciem przez krawędź wyżyny Podolskiej.

Cały omawiany obszar posiada przewagę deszczów letnich (w Warszawie od 1 czerwca do 1 września wypada około 39% opadu rocznego), zmniejszającą się na brzegach Bałtyku i morza Czarnego. Jednakże istnieją też i znaczne wahania, naprz. w górach czerwiec-sierpień posiadają 45% opadu rocznego. Im bliżej wybrzeża morskiego, tym bardziej największe natężenie deszczów przesuwa sie ku jesieni, zv stepach ku końcowi wiosny. Tak blizkie południowe wybrzeże Krymu, jako typowy obszar nadśrodziemnomorski, najwięcej opadów posiada zimą.

Nad Bałtykiem opady są częste lecz drobne; na jeziorzystych wyżynach przeciętna opadu mniejsza od 4 mm. przypomina klimat morski; w krainie wielkich dolin ta przeciętna przekracza 4, na wybrzeżach czarnomorskich dochodzi do 5, w stepach przekracza 5, a w górach nawet 6 mm. przekracza. Jako wynik ostateczny mamy, że ziemie dawnej Polski posiadają opady słabe lecz czeste—tylko stepy wykazują rzadkie lecz poważniejsze, góry zaś czeste i obfite.

Stepy posiadają stosunki najbardziej nieprawidłowe w zakresie opadów— czas posuchy jest przerywany nawałnicami, które są czynnikiem geologicznym, mianowicie mocno rzeźbią powierzchnię. Te nawałnice wcale nie łagodzą klimatu krańcowo lądowego.

Badania A. Pietkiewicza, dotyczące Warszawy¹) (a więc pośrednio i krainy wielkich dolin), wykazują wielką zmienność opadu z roku na rok, przyczem w ciągu dziesięciu lat siedem wypada suchszych od przeciętnej, a tylko trzy są wilgotniejsze. Ponieważ odwieczne doświadczenie rolników uważa u nas lata suchsze (wyjąwszy lata nadmiernej posuchy, jak rok 1904) za korzystniejsze dla rolnictwa, przeto należy ten fakt uznać za dodatnią cechę naszego klimatu.

Na ziemiach dawnej Polski dla potrzeb rolnictwa jest wilgoci nietylko

') A. Pietkiewicz. Stosunki opadu atmosferycznego w Warszawie* Pam. Fizjogr.

t. IX.

Deszcze

letnie.

dosyć, ale nawet pewien nadmiar—pod tym względem nasz obszar¹) należy do krain Europy zachodniej w przeciwstawieniu do trzech półwyspów południowych i całego niżu Sarmackiego, zalegającego Europę na wschodzie aż do Uralu, gdzie istniejąca wilgoć z ledwością wystarcza.

Stosunki

jednakowe z miach dawnej Polski pociąga gnicie roślin okopowych, wyrastanie zach. Europą.

Roczne wahania opadu inny wywierają skutek w Europie zachodniej a inny za Alpami lub nad Wołgą, a mianowicie zwiększenie deszczów letnich ponad przeciętną w Anglji, Norwegji, Niemczech lub na zie-

zboża na pniu i utrudniony sprząt urodzaju, pewne zaś zmniejszenie deszczów poniżej przeciętnej znamionuje lata urodzaju. Jednocześnie zwiększanie deszczów wiosennych i wczesnoletnich na niżu Sarmackim powoduje urodzaj, a każde wahanie niżej normy przeciętnej pociąga za sobą posuchę i nieurodzaj, co w krajach o ludności niezasobnej równa się głodowi.

Chociaż na ziemiach dawnej Polski postać powierzchni roztrzyga o stałych zasadniczych rysach klimatu, to jednak ilość opadu atmosferycznego w swych wahaniach z roku na rok jest często zależna od wiatrów, ciągnących od Atlantyku—co odbija się jeszcze nawet w Syberji Zachodniej—stąd wynika, że dosyć często ta sama przyczyna, a mianowicie większe natężenie wiatrów atlantyckich sprawia ciężkie warunki rolnictwa na zachodzie Europy aż do Dźwiny-Dniepru i urodzaj w ziemiach, dalej ku wschodowi leżących, ale też zarazem i odwrotnie—zobrazowaniem tego były tak samo lata głodowe w Rosji 1891, 1898, 1904 i 1905, jak i lata urodzaju 1908 i 1909.

Do cech klimatu, wywierających wielki wpływ na roślinność i na człowieka, należy usłonecznienie. Chociaż odpowiednie badania są prowadzone od niezbyt dawna, a również i stacje meteorologiczne, uwzględniające usłonecznienie nie są liczne, jednak już obecnie można przytoczyć szereg danych pewnych, cechujących nasz obszar.

Usłonecz

nienie.

Przeciętny czas świecenia słońca w Krakowie²) wciągu ćwierci stulecia (1884—1908) wynosił średnio 4,57 godziny dziennie. Jednakże największe zachmurzenie nieba istniało—rozumie się—zimą (w grudniu tylko 1,44 godziny dziennie, w listopadzie zaś i styczniu po 1,9), wówczas gdy od kwietnia do września spostrzeżono godzin słonecznych więcej od przeciętnej; lipiec, najmocniej usłoneczniony, wykazał 7,48 godzin dziennie.

Te przeciętne są nieco większe, niż na zachodzie Europy³), mniejsze

') Ed. Bruckner. Klimaschwankungen seit 1700 nebst Bemerkungen iiber die Kli-maschwankungen der Diluvialzeit. 1890.

³) Wł. Gorczyński. O insolacji ziem polskich. (Encykl. Polska. 1912.)

³) A. Eichhorn. Entwurf einer Sonnenscheindauerkarte fur Deutschland. (Petter.

Mitt. 1903.)

zaś, nieraz dość znacznie, niż na wschodzie¹)- Kraków, nad którym słońce świeci zaledwie 42,4% czasu możliwego, należy do miejscowości usłonecz-nionych nieco słabiej, niż przeciętne na ziemiach dawnej Polski. Warszawa posiada jeszcze mniejsze usłonecznienie, gdyż tylko 40,7% możliwego, niewiele więcej posiada Dęblin; te miejsca i wogóle cały pas wielkich dolin z obszerną kotliną Poleską posiada usłonecznienie najsłabsze. Liczby, cechujące to zjawisko, wzrastają ku północo-wschodowi (w Mińsku 44%) i południo-wschodowi; szczególniej na południu od równoleżnika 50° słońce świeci znacznie dłużej, a więc Humań wykazuje 50,3% usłonecznienia możliwego, co jest poniekąd prawidłem dla wyżyny Czarnomorskiej, której część południowa, Bessarabja dochodzi do 51,6%.

Wyparowal

ność

możliwa.

Następstwem tej cechy klimatycznej w Mołdawji i wogóle na południu wyżyny czarnomorskiej jest między innemi znaczna wyparowalność możliwa wody: gdy w Warszawie ona dochodzi 420 mm., to w Odessie—

560 mm. Wiedząc jaki wpływ wywiera światło słoneczne i wyparowalność na życie roślinne, łatwo można zrozumieć, że praca człowieka w rolnictwie, a szczególniej w sadownictwie tu na południu wyżyny Czarnomorskiej lepiej się opłaca, niż w krajach, dalej ku północy leżących.

J) E. Menger. Der Sonnenschein in Russland. 1909.

²) Wł. Gorczyński i W. Wierzbicka. O rozkładzie geograficznym dni pogodnych i pochmurnych w Polsce. 1916.

IV. ŚWIAT ROŚLINNY.

§ 24. Pochodzenie szaty roślinnej.

Ponieważ ziemie dawnej Polski, a właściwiej przeważna ich część, były przez pewien czas pokryte lodowcami, które wszelką dawniejszą roślinność zniszczyły, przeto dzisiejszy stan szaty roślinnej jest wynikiem licznych przemian, których łańcuch rozpoczął się wraz z ustępowaniem lodowca ku północy. Głównemi czynnikami, warunkującemi rozwój roślinności na omawianym obszarze¹), były:

1)    Stan roślinności w południowych częściach obszaru, w epoce lodowcowej przez lodowiec niepokrytych,

2)    Obecność wału górskiego Sudecko-Karpackiego,

3)    Wahania klimatu, i wreszcie

4)    Działalność człowieka.

Wpływ

lodowca na lodowiec miejscowy. Kiedy pola lodowe cofały się ku północy, za roślinność.

Resztki szaty roślinnej przedlodowcowej, nie zniszczone przez oziębienie klimatu zostały wyparte na Podole, na południe Wołynia i Ukrainy ku podgórzom Karpat, do Siedmiogrodu i na półwysep Bałkański. Tam również zeszła dawniejsza roślinność górska Karpat, wypierana przez

niemi posuwała się zmieszana roślinność tundrowa z południa, a stopniowo za nią posuwali się przybysze świata roślinnego: ze wschodu z wielkiego niżu Sarmackiego i z zachodu od strony niżu Niemieckiego.

Ślady tej roślinności, klimatowi lodowcowemu właściwej, istnieją w Inflantach, na Pojezierzu Pruskim i na Polesiu, są to: wierzba arktyczna, Dryas reticulata, brzoza karłowata, rdest alpejski (Polyg. viviparum) i skalnice (Saxifraga caespitosa i oppositifolia).

Nieliczne pozostałości flory przedlodowcowej ocalały w miejscowościach wyjątkowych, jako to: jałowiec sabiński w Pieniach, Schvereckia w Miodo-

') M. Raciborski. Dzieje rozwoju roślinności Polski. 1912. Encyklopedja Polska

tom I.

borach, rozgłośna azalja pontyjska (Phododendron flavum) na Polesiu i w widłach rzecznych Sanu-Wisły pod Leżajskim, wawrzynek karli na Wołyniu i niektóre inne.

oca-

Szczątki roślinności tundrowych dotrwały przeważnie na torfowiskach, naprz. bażyna, łomikanień żółty, skalnica (sax. Aizoon) na skałach w okolicach Ojcowa. Przy następnych zmianach klimatu resztki tych roślin lały pomiędzy Sandomierzem, Częstochową a Krakowem.

Po klimacie tundrowym zapanował lądowy i wówczas równocześnie z tworzeniem się potężnych glinek nawianych Ukrainy i Podola rośliny stepom właściwe rozszerzały się ku zachodowi; od południa z Węgier toż samo się odbywało przez obniżenie Dukielskie i wyłomem Popradu-Dunajca, a nawet i z kotliny Wiedeńskiej przez Bramę Morawską w dolinę Odry.

Tędy z południa, jak __

.jr

iw.*.

ii¹

ii

mm

<■.

M

łM

i-

również i przez Pokucie szły rośliny południowe jak ciemiężyca czarna (Veratrum), rozmaite wargowe i motylkowe. Ocieplający się klimat sprzyja rozpostarciu roślin stepowych, do których zaliczamy: obie ostnice, żmijowiec czerwony, omany.

Rys. 94. Różanecznik (Azalea pontica inaczej Rhododendron flavum). (Zb. fot. P. T. Krajozn.).

Następny okres klimatu wilgotnego pozwala się rozszerzyć lasom iglastym ku wschodowi.

Kolejne zmiany

roślinności leśnej, ustalone dla krajów Skandynawskich (brzoza, sosna, dąb, buk, świerk) nie odpowiadały naszym stosunkom: południowy wschód obszaru posiadał roślinność dawniejszą, a nowi przybysze wkraczali z rozmaitych stron. Zdaniem prof. M. Raciborskiego po epoce tundrowej wkroczyły bory modrzewiowe, rozpostarszy się do Pojeziorza Pruskiego, po Odrę na zachodzie a na południu wciskały się aż w Karpaty. Następnie przeważyła odmiana klimatu lądowego i wówczas zapanowały: dąb, klon, jesion, leszczyna i wierzba; czas ten niesłusznie nazywano stepowym. Buk i jawor—prawdopodobnie—dopiero później z nastaniem klimatu bardziej morskiego, zachodniego, wkroczyły do nas razem z jodłą; rozpostarły się lasy mieszane, gdzie razem z bukiem i jodłą cis często się spotykał.

Czynnikiem najpotężniejszym, od paru tysięcy lat powoli zmieniającym szatę roślinną a w ostatnich dwustu latach bardzo znacznie, jest człowiek. Wycinanie lasów, zaorywanie stepów i polan leśnych, osuszanie błot i nizin nadrzecznych zmieniają warunki istnienia dla roślin poszczególnych. Rozpowszechnienie kolei żelaznych sprzyja zakorzenieniu przybyszów z krain bardzo odległych.

§ 25. Stan obecny roślinności.

Liczba gatunków roślin kwiatowych, zbadanych na obszarach dawnej Polski-pominąwszy podgatunki (111)—dochodzi do 2285. Rodzinami najbogatszemi w gatunki są następujące: złożone z 289 gatunkami, trawy—173, motylkowane—126, turzyce—126, krzyżo-

IS3

iHs

li

wrak

:v‘»f

- -, " tU jHftu.    * JB

mm

ów..-*

;P5

5fe.

is§f&s

.1”;

W.

li:

t:

t ?>?.v

>v!

Rys. 95. Ostnica. (Stipa penuata). (Fot. R. Kobendzy w zb. P. T. Kr.).

wokwiatowe—122, baldaszkowate—92, różowokwiatowe—90, jaskrowate—89, trędowniko-we—85; tych dziewięć rodzin obejmuje przeszło połowę gatunków. Ponieważ ziemie polskie obejmują obszary florystyczne, znacznie między sobą się różniące, przeto części poszczególne należy porównywać z całością i z całą Europą. W całej Europie narachowa-no 9395 gatunków roślin kwiatowych, z czego wiecej niż połowa gatunków obejmują złożone, motylkowe, trawy, krzyżowokwiatowe, baldaszkowe, wargowe, trę-downikowe i lepnicowe; w okolicach Krakowa 1149, nad Seretem 891, w Królestwie Polskim 1318, w Prusach Zachodnich 1217, na Litwie 1221, w Inflantach Polskich 787 i wreszcie na Wołyniu i Podolu 1532, Wszędzie rodziny złożonych i traw posiadają

Statystyka

gatunków.

najwięcej gatunków, ku północy wzrastają liczebnie turzycet ku wschodowi i południowi motylkowe, wargowe i krzyżowokwiatoioe.

W Karpatach ku górze obok złożonych i traw występują na miejsce naczelne skalnice, jaskrowe i gwoździkowe.

Gatunków drzew naliczono 44, krzewów i krzewinek 182.

Roślin zimą zielonych o liściach trwałych (pominąwszy krótkotrwałe i miękkie) naliczono 33. z czego na Podolu zaledwie 4 się znajdują.

Roślin t. zw. endemicznych, t. j. spotykanych wyłącznie na ziemiach dawnej Polski istnieje niewiele, i są to bez wyjątku gatunki drobne, czyli mutacje młodego wieku.

Skutkiem położenia w środku Europy nasz świat roślinny składa się z gatunków właściwych i obszarom sąsiednim. Rośliny drzewiaste i krzewy silniej od innych charakteryzują każdy obszar botanicznie i krajobrazowo. Na ziemiach dawnej Polski jako całości, pominąwszy wyższe góry i stepy Czarnomorskie, istnieją następujące rośliny drzewiaste: dąb pospolity, grab, leszczyna, osina, dziesięć gatunków wierzb, brzoza brodawkowa-ta, olsza siwa, lipa, wiąz (długoszypułkowy i pospolity), klon, trzmielina pospolita, jemioła, wilcze łyko, jarzębina, głóg posp., irga (cotonepster), tarnina, czeremcha, janowiec, kruszyna, szakłak, berberys, jesion, suchodrzew, bez dziki, świdwa i kalina. Te gatunki, właściwe całej środkowej Europie, każą cały omawiany obszar uważać za bliższy zachodowi niż wschodowi; *) wiele z tych roślin już dalej na północ lub na wschód nie sięga.

Wyżynie Podolskiej brak jałowca, sosny, jodły, wrzosu, Żórawiny, borówki czarnej, modrzewnicy, bagna i maliny—wyjąwszy tę ostatnią, są to rośliny zimą zielone. Brak iglastych wrzosów, torfowisk wyżynnych i widłaków jest wybitną cechą wyżyny, jak również obecność dębu (Qu. pubescom), sumaka garbarskiego, gązewnika, gorzkiej wiśni i krzewiastej trześni, migdału, tauliny (Sp. crenata), jesionu (Fr. oxyphyl.), dereniu i hor-dowiny.

Karpaty posiadają dziewięć gatunków, dalej ku północy już nie rosnących, są to: mukinia (Sorbus Aria), wierzba (Salix incana), kosówka, wiciokrzew czarny, modrzew eur. oraz (tylko wschodnim Karpatom właściwe) olsza halna, porzeczka karpacka, wiciokrzew (Lon. letophylla), i rododendron (Rh. Kotschyi).

Rośliny drzewiaste Karpatom właściwe na niżu osięgają północną granicę swego rozsiedlenia: wierzba śląska, jawor, bez koralkowy i września.

Z gatunków górskich, które na niżu Polski bądź wcale, bądź tylko na północy się zjawiają, a właściwe są krajom podbiegunowych należy wymienić: limbę ²) jałowiec karli, bażynę, dziewięć gatunków wierzby i cztery drobne krzewinki (Azalea procumbeus, Linnea bor., Dryas octop i Atragene alp.).

Odwrotnie siedem krzewów i krzewinek podbiegunowych u nas osiągają południową granicę rozpostarcia.

Wszystkie drzewa wyżej wymienione osiągają granicę południowo-wschodnią na stepie czarnomorskim, a niektóre już na krawędzi Podola.

Z gatunków drzewiastych, Europie środkowej właściwych, dziewięć posiada swą granicę na ziemiach dawnej Polski,a mianowicie: jodła, buk, dąb krótkoszypułkowy, bluszcz, cis³),

Granica

rozpostarcia.

J) M. Raciborski. Drzewa, krzewy i rośliny na ziemiach polskich. (1912 En. Pol. t. 1).

F. Koppen. Geographische Verbreitung der Holzgewachse des Europaischen Russland u. des Kaukasus 1888 i 9.

²)    Limba obecnie i w Alpach należy do drzew coraz rzadszych. U nas na Babiej Górze jej niema, w Tatrach na północy bardzo nieliczna, liczniejsza na Krywaniu. Istnieje w Czarnej Horze, ale nadewszystko w Gorganach naprz. na Parenkach (do 1737 metr.) i na Grafie (do 1752) można spotkać stumorgowy las limbowy. (M. Orłowicz w Pam. T. Tatrz. 1913).

³)    To drzewo, ginące w całej Europie środkowej, występuje w Kniaźdworze w pobliżu Kołomyi gromadnie: las trzydziestohektarowy zawiera 20—30000 sztuk tego drzewa, co stanowi osobliwość europejską. (Kosmos 1913, str. 806. Dr. Wł. Szafer).

wrzos prawdziwy, woskownica, szakłakowiec (Hyp. ramn.), żarnowiec, janowiec. Odwrotnie, wschodnie gatunki na naszych ziemiach dochodzące do swych zachodnich granic są nieliczne: drobne tylko krzewy (jak karagana, Astragalus vin.; modrzew polski, stanowią-

V.v *

m.'

r-

as

BN

iŚ

■f ■

■ m.

7;

Js

\\

'.M

v.

Jti

zu

r *r

* . V ^

•a

'ii •'** .

-.. yfilA /• •.

Rys. 96. Las modrzewiowy. (Fot. ze zb. P. T. Kr.).

cy postać przejściową między europejskim a sybirskim; trzmielina kartowana na Podolu i Bukowinie oraz brodawkowata, sięgająca zachodnich kresów naszego obszaru; azalja pontyjska, już wyżej przytoczona i na Podolu wiciokrzew tatarski.

Granicę północną rozpostarcia osiągają buk i jodła, idące od zachodu i pięć gatunków, idących od wschodu oraz liczne gatunki Europie środkowej właściwe: białodrzew, so-kora (topola nadwiślańska), dąb krótkoszypułkowy, bereka. trześnia, hebd, lipa wielkoli-stna, klon polny i mrzygłód.

Z gatunków właściwych Europie południowej oprócz wyżej wymienionych gatunków podolskich osięgają u nas swą granicę północną: jałowiec sabiński, wilcze łyko karle, kio-koczka, szczodrzenica (nigricans) i ligustr.

Czynniki, przytoczone na początku niniejszego rozdziału spowodowały dzisiejsze rozpostarcie roślin, tak samo gatunków poszczególnych jak również ich skupień. Stan dzisiejszy pozwala wyróżniać trzy 'najważniejsze działy, zgruba odpowiadające pewnym działom fizjograficznym: Górski, Bałtycki i Czarnomorski. Ponieważ poszczególne krainy, fizjogragicznie różne, odbijały na sobie wpływ czynników miejscowych, przeto każdy z tych działów należy rozbić na gromadę krain drobniejszych

. - *

ad

W

li **»

•r •

I llgppflpljl

.    * i .... •Jl

tm

m-k,:

A. Dział górski (patrz rys. 102). 1) Sudety, które w porównaniu z Karpatami posiadają mniej gatunków alpejskich, a nieco więcej północnych. 2) Podgórza Sudeckie, gdzie obok lasów liścia

IH

te

5

■    *• rXx*

te

w*

V.

X |p»

stych są i mieszane o przewadze dębu, sosny i świerku. 3) Tatry o bogatej roślinności alpejskiej

.

! - X' -

te £o§* y*

te '.X;. ffiii

?53%-

Rys. 97. Orzech wodny (Kotewka—Trapa natans), spotykany na Polesiu.

(Fot. ze zb. P. T. Kr.).

i ubogiej endemicznej. 4) Pieniny i skałki Podhala o licznych zabytkach starej roślinności pewnemi endemizmami. 5) Beskidy aż do przełęczy Tatarskiej posiadają Lasy świerkowe (przez człowieka popie-kosztem buka i jodły), bukowe i w mniejszej mierzej jodłowe geobotaniczne.

podłoże piaskowcowe.

ranę

tu zajmują znaczne przestrzenie. Roślinność częściowo wspólna z Sudetami, częściowo odmienna, naprz. pospolita września (tamaryszek) w Sudetach nie rośnie. 6) Podkarpacie zawiera lasy mieszane, obfitość dębów. Glinka nawiana wają na szatę roślinną. 7) Karpaty Wschodnie—dalszy ciąg Beskidów: jodła

oraz

na

kamieńcach potoków

sąsiedztwo Podola wpły-

ginie, na grzbietach olsza halna, różanecznik i azalja (A. procumbens). 8) Pokucie, najcieplejszy zakątek naszego obszaru, posiada lasy bukowe; uprawa kukurydzy i sadownictwo.

B. Dział Bałtycki: 9) Niż Wielkopolski, niegdyś kraina lasów wych (dziś wyniszczonych), na pojezierzu od zachodu lasy bukowe, na wschodzie świerkowe. 10) Wązki skrawek pobrzeża Bałtyckiego, noszący wyraźne piętno wpływów atlantyckich (wrzos—Erica). 11) Kraina niżu Śląskiego. 12) Kraina niżu Litewskiego z lasami sosnowemi i świerkowemi a na pojeziorzu i dębowemi; ani na Podlasiu, ani Polesiu niema botanicznych granic wyraźnych. 13) Kraina wyżyny Małopolskiej posiada lasy mieszane, rozpada się na okręgi roślinne bardzo odrębne, jak ubogie flory-stycznie Łysogóry, wyżynę Ojcowską, dorzecze Nidy; tu znajdują się dość

liczne rośliny wołyńskie i podolskie. 14) Roztocze pomimo blizkości Podola posiada cechy roślinności zachodni o-europejskiej. 15) Nizina Górnopolska z lasami mieszanemi i kotlina górnego Dniestru, raczej błota pińskie przypominająca. 16) Polesie z borami sosnowemi, grząskie-mi moczarami i na północy z nielicznym świerkiem.

-ar

'i

ggl

sosno-

•*

C. Dział Czarnomorski: 17) Kraina Wołyńska sięga na południe do granicy sosny, na wschodzie obejmuje północ Kijowszczyzny. 18) Kraina Podolska (z Ukrainą prawobrzeżną) nie posiada mchu (sphagnum), torfowisk wyżynnych, widłaków, drzew szpilkowych; jest to obszar lasu parkowego, który tylko w jarach i w szerszych dolinach tu w zwartej postaci występuje. 19) Dzikie Pola, które tylko w dolinach i to w sąsiedztwie poprzedniej krainy posiadają nieliczne drzewa, a ku południowi tylko krzewy (z nich już wyraźnie południowe migdał i karaganę—Amygdalus nana i Ca-ragana frutescens).

Rys. 98. Beskid Nizki.

Roślinność w okolicach Rymanowa, (z fot. B. S.)

Na południowym wschodzie ziem dawnej Polski rozpościerają się krainy trawiaste—stepy. Linja, przeprowadzona od ujścia Reutu do Dniestru

przez ujście Kodymy do Bohu mniej—więcej na Krzemieńczuk, a stamtąd za Dnieprem idąca ku północy przez Choroł i Lubnie, a dalej na Hadziacz ku wschodowi jest północną granicą stepu, na którym poza dolinami roślinność drzewiasta i krzewiasta wcale się nie spotyka; ku północy na lewym brzegu Dniepru spotykamy roślinności drzewiastej stosunkowo nieco więcej. Na północ od tej linji wkraczamy w las parkowy—właściwy krajobraz ukraiński—jest to kraj przeważnie od natury stepowy i tylko w jarach i dolinach lesisty, tu dąb, grab i częściowo wiąz największą odgrywały rolę. Na północy tej krainy bliżej Dniepru w szerokich dolinach, gdzie zamiast znie-

f;

t-j-

W;;

fi

"w* .    /■ r;

r:'K

&ma

Rys. 99. Las w Łysogórach. (Fot. W. Gebla w zb. P. T. Kr.).

st e p y.

sionej pokrywy gliny nawianej zjawiają się piaski, można spotkać wyspowo rozrzucone laski sosnowe!). Granicą między larsem parkowym a puszczą poleską—która jest również trudna do ścisłego wykreślenia jak i granica szczerego stepu—jest linja przeprowadzona przez Włodzimierz (na Wołyniu), Łuck, Klewań, Ostróg, Połonne, Cudnów, Żytomierz, Kijów do Rómna na Zadnieprzu. Największy znawca Ukrainy Al. Jabłonowski odróżniał jeszcze na południe od Kijowa granicę pierwszych zwartych lasów, która idzie od Cudnowa na Berdyczów, Chodorków i Chwa

’) J. Trzebiński. Flora Śmiły i okolic sąsiednich. (Pam. Fiz. XXI).

fi

'JiJ

ru

*Jf ,

rt' ’ hc * “ * \S

aPa

mi

>2

'M

2*

jtóJ |(<ł

Rys 100. Limba. (Fot. K. Sławińskiego ze zb. P. T. Kr ).

stów do Trypola. Linje w ten sposób nakreślone cały południowy Wołyń i wyżynę Podola¹) odnoszą do lasu parkowego, który im bardziej ku północy, a na Wołyniu i ku zachodowi tym bardziej przechodzi w las zwarty, lecz polanami przerywany.

Jeżeli za najważniejszą przyczynę szczerego stepu nad morzem Czarnym można uważać klimat, w którym wyparowalność możliwa znacznie przewyższa opad atmosferyczny, to poza wymienioną granicą warunki się

TT

*-

prfitrrTTi! :i

z?

stsili

Mi

nrTT₇[,..|ii;pl|l

mm

ri

LI ' I iKi.

[-C-

c51

9m

o o

DO

Rys. 102. Mapka geobotaniczna. (Podług M. Raciborskiego).

zmieniają, tam las mógłby rosnąć przy obecnych warunkach wilgoci, lecz tu wchodzi w grę inny poważny czynnik, obecny zresztą i w stepie, a mianowicie pokład gliny nawianej, wszystko tu przykrywającej. Lasy to obszar piasków, glin i margli lodowcowych, step i las parkowy- to obszar glinki nawianej.

J) J. Paczoski. (Kosmos 1914) uznaje na północy wyżyny podolskiej istnienie zwartego lasu za rzecz możliwą.

Ta skała wytwarza glebę bardzo przepuszczalną skutkiem obfitości niesłychanie miałkiej krzemionki, jednakże obecność glinki zatrzymuje pewną ilość wilgoci i przeto trawy, a zatem i zboża, znakomicie się tu udają. Ina

czej ta gleba wpływa na roślinność drzewną, bo dla tych samych

korzenie,

i/awfi^a *ne *j. przyczyn wszelkie drzewa, płytko rozpościerające

a więc naprz. wszystkie iglaste, tu posiadają zbyt mało wilgoci;

swe

mogą się prędzej utrzymać z liściastych te, które głębiej korzeniami sięgają po wilgoć, jako to: dąb, grab i rzadziej wiąz.

Przyczyna geologiczna—gleba tu sumuje się z warunkami klimatyczne-mi i naogół te warunki pozwalają na las bardziej zwarty, niż obecny las parkowy. (Rozumie się, że tu nie uwzględnia się niszczycielskiej roli człowieka). Naogół dzisiejszy step i jego pozostałość las parkowy są zabytkiem epoki geologicznie starożytniejszej, która poprzedzała czasy obecne, wówczas klimat był suchszym i step sięgał daleko w głąb Europy środkowej; z czasem, kiedy wilgotność klimatu wzrastała, obszar leśny nasuwał się na step, a tylko miejsca, glinką nawianą pokryte, zachowywały się oporniej. Początkowo las pokrywał jary, doliny i miejsca niżej leżące, ale stopniowo zwiększone opady pozwalały mu zwartym płaszczem okrywać ziemię, pozostawiając tytko gdzieniegdzie polany i płaty lasu rzadszego, najczęściej na grubych zwałach glinki nawianej. W ten sposób południe Wołynia, Podole i większa część Ukrainy jest w stanie przejściowym, w którym las wzmaga się posuwając się na południe i wschód. Takie rozłożenie szaty roślinnej wpływało bardzo głęboko na losy człowieka, te krainy zamieszkującego, bo step, niepozbawiony materjału drzewnego, wyjątkowo dobrze nadawał się do hodowli zwierząt domowych, do rolnictwa i do osadnictwa. Im bardziej ku południowi tym w większym stopniu mogło występować par sterswo, połączone ze stanem ludności nawpół koczowniczym.

Na zachód od krain lasu parkowego na ziemiach dawnej Polski ciągnęły się wyspowo rozrzucone płaty trawiaste—polany, które czy to na podgórzu Beskidu, czy też na wyżynie Lubelskiej łub na południu wyżyny Środkowo-Polskiej były związane przeważnie z glebą, powstałą na glinkach nawianych. Oprócz tych polan, które na podgórzu Sudetów, ciągnąc się na zachód, nawet wychylają się poza nasz obszar, wszędzie można było spotkać mniej lub więcej szerokie pasy nadrzeczne wolne od szaty leśnej. Te żyzne, lecz powodziom podlegające łęgi nadrzeczne (i nadjeziorne), błonia czy też łużyce znakomicie się nadawały do osadnictwa i rolnictwa i odgrywały rolę podobną do lasu parkowego nad Dnieprem.

Człowiek rozpoczynał walkę z lasem od stepu, polan i łęgów nadrzecznych, a skutkiem zbiegu warunków geograficznych i dziejowych śród krainy lesistej najpierw wywalczył większe płaty ziemi z pod lasu, t. j. stworzył

większe pola na słabo wyniesionej, lecz bogatej w rzeki i jeziora wyżynie Kujawskiej około jeziora Gopła.

Te pola bardzo wolno się rozszerzały, a pokrywające je rośliny uprawne nie odrazu przedstawiały krajobraz o łanach,

Malowanych zbożem rozmaitem,

Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem.

W czasach zamierzchłej przeszłości obok przybyszów z Mezopotamji— orkiszu, samopszy i emeru, obok prosa i bru może się spotykały jakieś rośliny w uprawie i miejscowego pochodzenia, w każdym razie istnieją dane, że na ogrodach obok obcej rzepy uprawiano i miejscową kucmerkę¹)* Później dopiero przez Rzym—jeżeli nie dawniej przez Grecję od ko-lonji greckich nad morzem Czarnym—przybyła pszenica, groch i jęczmień, zapewnie równocześnie z żytem, dążącym ze stepów nad-kaspijskich; owies może już nieco dawniej się znalazł, przybywając z tych samych stron. Dla tych roślin tak samo jak dla lnu i konopi klimat naszego obszaru okazał się najzupełniej odpowiednim. Z biegiem czasu ber, samopsza i emer zaginęły, proso na zachodzie w uprawie spadło do nic nie-znaczących resztek, a tylko na południowym-wschodzie i na wschodzie nieco więcej się utrzymuje; orkisz z trudnością da się odszukać, a

Rośliny

uprawne.

Ol

'M

Ł.

jśń

natomiast nowe zjawiły się rośliny.

Rys. 103. Winnica na Podolu. (Zb. P. T. Kr.).

Oddawna znana koniczyna w XVIII st. nabrała znaczenia, w wieku zaś następnym stała się niezastąpionym czynnikiem w płodozmianie rolnym (na Litwie do dziś dnia dzięcieliną zwana). W końcu XVIII i jeszcze bardziej w początku XIX w. rozpowszechniły się ziemiaki (kartofle, pyry, grule, bań-durki i t. d.) na razie jako materjał dla gorzelni, a z czasem - niestety—stały się przeważającą strawą ludności rolnej. Już w czasach nowszych zjawiły się: łubin na ziemiach piaszczystych i esparceta na wapiennych rodzaj-

nych.

Począwszy od r. 1826 burak cukrowy coraz bardziej się rozszerza, a chociaż klimat z wyjątkiem północo-wschodnich krain wszędzie pozwala jego uprawę, to jednak na zachodzie łagodniejsze stosunki klimatyczne bardziej mu sprzyjają; na rozpostarcie tej rośliny wpływają nietylko sto-

na

') J. Rostafiński. Krajowe warzywo ze Stachys Palustris. (Wszechświat 1888).

sunki klimatu i gleby—na Litwie mogłaby się dobrze udawać—ale też i gospodarcze, jak obfitość taniej robocizny oraz państwowe (jak naprz. w zaborze austrjackim współzawodnictwo dawniej rozwiniętych, poniekąd uprzywilejowanych okręgów przemysłu cukrowniczego przeszkadza uprawie buraków, aczkolwiek one tam posiadają znakomite warunki).

Oprócz pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa na ziemiach dawnej Polski jeszcze uprawiają zboże, które przybyło z Ameryki—kukurydzę. Właściwie ono dojrzewa dopiero na wyżynie Podolskiej i na południu Ukrainy, a najlepiej się udaje na ciepłym Pokuciu, w reszcie zaś ziem naszego obszaru uprawiają tylko jedną z. odmian—koński ząb, która jest zbierana dla paszy, dojrzewa zaś w latach wyjątkowo gorących.

Tak samo jak kukurydza jest zależna od klimatu—jej sprzyja gorętsze lato klimatu lądowego, tak samo i pszenica prawie na całym obszarze ziem dawnej Polski udaje się ozima i dopiero na wschód od linji Dyneburg-Czarno-byl przeważa pszenica jara. Na Zadnieprzu dział wodny Dniepru-Donu, wobec wzrastającej surowości zimy w klimacie lądowym jestgranicą pszenicy ozimej, która tak daleko sięga, jak daleko przed 300—400 laty sięgało państwo polsko-litewskie.

południowa krawędź Podola

Na ziemiach dawnej Polski sadownictwo i warzywnictwo jest uprawiane wszędzie, chociaż technika tych gałęzi pracy ludzkiej sporo pozostawia do życzenia. Miejscowe wyjątkowo korzystne warunki zachęcają czasami do większego wyzyskania gleby, a więc w okolicach Trok ogórki są przedmiotem wielkiej uprawy, zachodnia krawędź wyżyny Lubelskiej w okolicach Kaźmierza nad Wisłą jest pokryta śliwnikami,

wa-

posiada winnice i morelarnie, najwspanialsze jednak dla sadownictwa runki na ziemiach dawnej Polski istnieją na Pokuciu.

*4^

On

oO

to

to

to

co

M?*

to

CTN

to

OO

co

CJO

40

co

>$•

co

en

CŹCaAiat% VJX£AX>AXŹAXWĄs&XA£das

CP. — -

Awcew \ \wzewsów+

yactfuj ^YYL* ⁽&UX&$'0%A&X&fyO+

CJ1

o>

56

Tde

W'

xa.

\2k

ę>

<C>>

c-h

54

\r

7?---

SI

•i

*\

*•.

52

• ••

CSS

••

•**i

4—

-\r-

\*5

; +\

•*\4+ ⁺

+4 +

rf

m-

»♦*

\tO

■f

+;

vc#ę> ^

C3

50

Ni +

*• +

■i

9./ ⁺r>

** r/ /

!?

t3

Bl \

+ +

⁺ 4 N

CO "*■

⁴\

\ Os f+

Q0

o

₀<°°00

°0

°0,

lO

48

n

—Knr“\

⁺ \ +£i \

.5

O ooo

o 0\P O

Oi

J. \ i

v\

+<

IX“°

412

/S

:6

4.

OO

-4-

CTi

>-4

OO

20

22

na wsch. £4 °d Greenw. 26

28

30

32

34

44 + 4

‘joMo. 5’ww©u& 6......Świetft?

ooo

000000°

'3U$8 y <KocUfXui 10 Jtmomnik. 11 °UXw>4 12 JHianecmk 13    ®£&xci

(Ojm&m, (xmtic<xj. (Succu 3Hux^mc,).

Jiotschyeyo.

hafn*

TPW.AKC. S.OROILB^ANOA »t*v WA4SZAM l.

itą

*

\

>4

A

*iV

V. ŚWIAT ZWIERZĘCY.

§ 26. Pochodzenie fauny i stan obecny.

Świat zwierzęcy, naogół znacznie mniej zawisły od klimatu, aniżeli roślinny, zależy najwięcej od szaty roślinnej, która mu dostarcza pożywienia i schronienia. Dzieje zasiedlenia naszego obszaru przez zwierzęta szły równolegle do szaty roślinnej. Wraz z ustępowaniem lodowca, kiedy potężny pas kraju do niego przylegający posiadał warunki, przypominające dzisiejsze tundry, a stopniowo od południa posuwał się step, świat zwierzęcy zjawiał się odpowiedni do warunków fizycznych. Stan obecny świata zwierzęcego nie odpowiada warunkom naturalnym, bo w ciągu ostatniego tysiącolecia człowiek swoją pracą gospodarczą silnie wpłynął na świat zwierzęcy.

Pod względem rozpostarcia zwierząt ziemie dawnej Polski naogół należą do strefy palearktycznej¹), a słuszniej do jej działu europejskiego, który zakreślają od izotermy rocznej zero na północy do gór, oddzielających świat

nadśródziemnomorski. Na omawianym przez nas obszarze śród zwierząt można odróżnić: 1) faunę bałtycką na północy, 2) górską na popołudniowym wschodzie²). Granica faunistyczne.

łudniu i 3) czarnomorską na między pierwszą a drugą jest wyraźna, natomiast fauna czarnomorska od zachodu nie posiada konturów ścisłych, bo gdy jedne grupy zwierząt lub pojedyncze gatunki mają granicę na wyżynie Podolskiej, to inne dopiero na jej zachodnim krańcu.

Fauna bałtycka jest dalszym ciągiem sąsiedniej zachodnio-europejskiej, a względna lesistość Litwy i błotnistość Polesia sprawiły, że tu mogły dochować się: żubr, bóbr i łoś—wszystkie są zresztą celowo ochraniane przez człowieka. Żubr, pominąwszy nieznaczną liczbę zadrobniałych osobników

') W. Kobelt. Die Verbreitung der Tierwelt. Gemassigte Zonę 1902.

³) E. Niezabitowski. Świat zwierzęcy na ziemiach Polski. (Enc. Poska T. I. rok

w Dagestanie, ma w puszczy Białowieskiej jedyne schronisko. Obfite jeziora zawierają ryby łososiowate (sieje, stynki, sielawy). Na wschodzie fauna bałtycka posiada śród zwierząt niższych pewną liczbę postaci miejscowych.

Rys. 104. Polesie. Gniazda bobrowe w okolicach Emilczyna. (2 fot. P. T. Kr.).

'ml

BBBB

Wi

i*

«Am

k*

■'

era

?*>*,*£

...

!'

Pr

; w

3Ul;

Fauna czarnomorska posiada między innemi gatunki wschodnie stepowe, naprz. suseł perełkowaty jeszcze występuje tu w wielkich nieraz gromadach, spotyka się też ślepiec. Istnieją tu i gatunki południowe.

Fauna gór zawiera gatunki tak samo bałtyckie, jak czarnomorskie, ale w Tatrach posiada też alpejskie i dalszej północy właściwe; oprócz świstaka i kozicy istnieją tu niektóre niższe postaci zwierzęce tym tylko krainom właściwe.

Na prze-

Jeleń i łoś

W czasach dziejowych stosunki śród świata zwierzęcego uległy zmianie, a najbardziej śród gatunków największych, t. j. kręgowych, łomie XVI i XVII wieku wyginął tur, przodek dzisiejszego bydła rogatego, ostatnia rosomacha—zdaje się- została zabita w Kurlandji w r. 1876, wilk na całym zachodzie ziem dawnej Polski w ciągu ostatnich lat 40 wyginął zupełnie, niedźwiedź, ryś i żbik tylko w Karpatach oraz w błotnistych lasach nad Prypecią i górnym Dnieprem zrzadka się trafiają, tylko w zwierzyńcach dają się widzieć.

Ni

“W

sm

Rys. 105. Żubry w Puszczy Białowieskiej. (Fot P. T. Kr.).

Praca człowieka, silnie zmniejszająca powierzchnię lasów i nieużytków, poważnie wpływa na zmniejszenie ilości ptactwa, szczególniej błotnego i wodnego; celowe tępienie i zmiana warunków, zmniejszają też szeregi drapieżników ptasich.

Obecnie rachują 84 gatunki zwierząt ssących; przeszło 320 gatunków ptaków, z czego tylko część przebywa u nas cały rok, ogromna większość gnieździ się u nas, lecz na zimę odlatuje, wreszcie około 20 przylatuje do nas na zimę; gadów 15 gatunków; płazów— 17; ryb słodkowodnych—74. Mięczaków opisano 225 gatunków. Z członkonogich nara-chowańo błonkówek 2500 gatunków, chrząszczów—5000, motyli—2500, dwuskrzydłych— przeszło 4000, pluskwiaków—470, sieciarek—235, prasiatnic—76 i prostoskrzydlych przeszło 70 gatunków. Te liczby nie charakteryzują naszego obszaru wystarczająco, gdyż tylko

krainy podkarpackie i do państwa Pruskiego należące są opracowane w sposób wyczerpujący. Stan dzisiejszy badań pozwala wnioskować, że istnieje pewna analogja ze światem roślinnym, a mianowicie, że postaci endemicznych spotykamy tu niewiele, a wiele postaci wyraźnie wschodnich, południowych a nawet i zachodnich tu znajdują granice swego rozpostarcia.

Jeżeli zwierzęta dzikie gospodarczo żadnej nie odgrywają roli (pomijam zdziczałe króliki, które w kilku miejscowościach Wielkopolski, nadmiernie rozmnożone stają się dokuczliwe), to natomiast zwierzęta domowe wielkie posiadają znaczenie. Bydło rogate, koń i Świnia są najpoważniejsze, owca zaś przy coraz droższej uprawie ziemi stale cofa się liczebnie

mi

sg

.."•W

Rys. 106., Gniazda jaskółek-brzegówek (grzegółek) nad Narwią. (Fot. A. Chętnika w zb. P. T. Kr.).

i tylko na lichej glebie, na pustkowiach i wrzosowiskach może się jeszcze opłacać. Koza, częściowa dostarczycielka mleka dla ludności podmiejskiej i fabrycznej, oraz osioł zupełnie podrzędną odgrywają rolę.

Rybołóstwo rzeczne w ciągu ostatniego półwiecza bardzo szybko upadło, na co wpłynęło zagęszczenie ludności i zarazem zanieczyszczenie wód rzecznych oraz osuszenie bagien i płytkich wód stojących.

Gospodarstwo rybne tylko na Śląsku nad górną Wisłą poważnie się przedstawia, w innych okolicach ledwie zaczątki się spotykają.

Ze zwierzątniższych jedna tylko pszczoła jest przedmiotem poważnych zabiegów.

VI. LUDNOŚĆ.

§ 27, Pochodzenie ludności i stosunki antropologiczne.

Człowiek na ziemiach dawnej Polski prawdopodobnie zjawił się wkrótce

Ponieważ

po ustąpieniu lodowca, a nawet w okresie międzylodowcowym. wyżyna Podolska i większa część Ukraińskiej nie podlegały zlodowaceniu, więc człowiek tam najwcześniej mógł się zjawić i rzeczywiście w jaskiniach Podola, powstałych po rozpuszczeniu gipsu lub wapniaka, spotykamy dowody istnienia człowieka najstarożytniejszego, bo z czasów istnienia kamienia łupanego. W innych miejscach glina nawiana ułatwiała człowiekowi pierwotnemu zamieszkiwanie w dołach lub glina plastyczna ułatwiała stwarzać sztuczne jaskinie, czego wyraźne ślady istnieją dla okolic Kijowa. Na Podole i Ukrainę człowiek pierwotny dostał się z południa przez Bramę Czarnomorską, t. j. przez równinę między Karpatami Siedmiogrodzkiemi a morzem Czarnym.

Na zachodzie liczne jaskinie w wapiennych skałach jury Krakowskiej dostarczają dowodów istnienia człowieka z tych samych co i dla Podola czasów, a więc skała Okiennik koło Skarżyć ¹), góra Św. Bronisławy pod Krakowem (dawniej Sikornikiem zwana, na niej kopiec Kościuszki), jaskinia w Piekarach nad Wisłą naprzeciw Tyńca lub też poza jurą Krakowską w Jaksicach nad Wisłą naprzeciw ujścia rzeki Raby. Gdy w trzech ostatnich miejscowościach znaleziska wskazują na podokres musteryjski, to

w Skarżycach mamy dowody istnienia człowieka jeszcze staroży- Najstarożyt-

tniejszego, bo w czasach przejściowych pomiędzy podokresami aszel- niejsze osiedla

człowieka.

skim i musteryjskim. Te podokresy są ustalone dla Francji i nie mogą być zupełnie równoczesnemi z odpowiednim stanem techniki i kultury rzeczowej w Polsce: tu warunki klimatyczne sprawiły, że nasze ziemie,

’) Wł. Demetrykiewicz i W. Kuźniar. Najstarszy paleolit na ziemiach polskich.

jako późno uwolnione z pod pokrywy lodowcowej prawdopodobnie nieco później aniżeli Francja pozwoliły zjawić się człowiekowi.

Okres kamienia gładzonego dostarcza dowodów swego istnienia omal że nie we wszystkich zakątkach ziem dawnej Polski, między innemi mieszkania nadwodne, właściwe okolicom jeziorzystym i obfitującym w bagna coraz liczniej są odkrywane w środku i na północy ziem dawnej Polski.

Położenie geograficzne i warunki klimatyczne sprawiły, że najwspanialszy rozkwit kultury rzeczowej z czasów kamienia gładzonego zjawia się na Ukrainie i na Podolu, t. j. na ziemiach które albo lodowca wcale na sobie nie dźwigały, albo—co dotyczy naddnieprzańskiego pasa Ukrainy-—wcze-

i-

w,

r-

ku

■    , 4.

sgjs

Rys. 107. Jura Krakowska. Skała Okiennik koło wsi Skarżyć (8 km. od st. koljZawiercia). (Fot. Al. Janowski, ze zb. P. T. Kr.).

śnie go się pozbyły i które to ziemie z powodu względnej blizkości kolebki cywilizacji wcześniej mogły podlegać dobroczynnym wpływom zewnętrznym. T. zw. kultura trypolska¹)* odpowiadająca kulturze przedmykeńskiej w Grecji, której przedłużenie znajdujemy na Podolu pod Zaleszczykami, gdzie jaskinię w Bilczu Złotym możnaby poniekąd nazwać Pompeją neolityczną, wskazuje na wysoki stan techniki i wogóle kultury rzeczowej w trzecim ty-siącoleciu przed Chrystusem.

Położenie w sąsiedztwie stepów było przyczyną upadku kultury try-

!) W. W. Chwojko. Kamiennyj wiek sredniawo Pridnieprowia. (Prace XI zjazdu arch. ros. w Kijowie 1899).

polskiej, i coraz nowe ludy z południowego wschodu wlewały się przez stepy czarnomorskie na obszar ziem, które potem weszły w skład Polski. Stopniowo wlewały się rozmaite żywioły ludzkie nietylko od stepów, ale i w dalszym ciągu od Bramy Czarnomorskiej, a również od strony Bramy Morawskiej a nawet od zachodu.

Wpływy

zewnętrzne.

W drugim tysiącoleciu istniały też stosunki i ze Skandynawją, która później była zwolniona od pokrywy lodowcowej, jednakże dzięki położeniu nadmorskiemu znacznie szybciej mogła zagęścić swą ludność i podnieść

'~4    ?=S--=^=

nAPA ''W~t ■J-4

/'

wmĘ&

•"X

”

alll

4 EUROPV

|j N (to 100 kita) ■.:

mm

■f

m>.

,//

.ttojl .

/V

"v

Im&yh

■\=r;

WA

sili

>UJ$V

\\

>5;;.'

K- /■

*l/>

\UfsX

v sy ■ .'V -

> v    /    '■/    ‘V^ W?¹

■    -    ■ d i

.V

t~f

’-f

^itfcggS

JL

,>-

mm

Oi

/S

</r

Rys 108. Mapa równych odległości od morza. (Podług P. Rohrbacha i W. Nałkowskiego).

kulturę rzeczową, aniżeli ziemie polskie—dla Polski położenie śródlą-

oceanu

swą

dowe zdała od morza Śródziemnego poza Karpatami’ i zdała od Atlantyckiego było wówczas wielce niekorzystne (rys. 108). Ze Skandy-nawji płynęły żywioły antropologiczne długogłowe, jasnookie i jasnowłose, a jednym z wielu dowodów tych odwiecznych stosunków ze Skandynawją jest znalezienie¹) w Wielkopolsce (we wsi Kaczorach koło Piły) w r. 1895 dziewięciu złotych przedmiotów z XIV wieku przed Chr., wyraźnie wskazujących na pochodzenie skandynawskie.

Skutkiem tych warunków dziejowych ludność ziem dawnej Polski, tak samo jak całej Europy, stanowi mięszaninę kilku typów odrębnych. Prof. J. Czekanowski dokonał z pomocą własnej metody *) analizy cech fizycznych nad rdzenną ludnością ziem dawnej Polski*) z pominięciem różnic etnograficznych i dowiódł, że schemat trzech typów pomieszanych (północnego, śródziemnomorskiego i alpejskiego), właściwych Europie zachodniej i południowej tu nie wystarcza. Na zasadzie badań L. Rutkowskiego,

Różnorodność

typów antro- W. Olechnowicza, J. Talki-Hryncewicza, L. Krzywickiego i innych prof. pologicznych. Czekanowski dochodzi do wniosku, że u nas należy wyróżnić czte-

3) typ

ry typy zasanicze: 1) typ północny—a,    2) typ prasłowiański— (3,

sarmacki—Y i 4) typ dynarski—8.

Te cztery typy charakteryzujemy w sposób następujący:

Barwa włosów

Barwa oczu

jasno blondyn niebieskie

Wzrost w cm.

168—170

ciemno blondyn blondyn jasnopiwne niebieskozielone 170-172

Czarny (ciemny?) ciemne

161—163

170

Tułów

I 82—84 cm.

86—88 cm.

Siąg

krótki

170—172 cm. | 174—176 cm.

Najmniejsza szerok. czoła

77—78

81—82

84—85

długi

86—87

195 mm.

mała

duża

100—105

189

152

96—98

190

184

159

158

92—93

137—139 mm. 140—145 mm. 133—135 mm. 136—138 mm.

105—107 mm. j 109—111 mm.

i 106—108 mm. 109—111 mm.

110 mm.

Te cztery typy nigdzie nie występują w postaci czystej w tym znaczeniu, aby cała okolica stanowiła ludność jednego typu, nigdzie ich nie spotykamy w równowadze, a wszędzie można odnaleźć jeden typ przeważający z silniejszą domieszką drugiego oraz ze słabszemi domieszkami pozostałych. Na północy należy wyróżnić rzadko spotykany typ piąty (z oznakami zwyrodnienia?), który jest od północnego niezależny: krańcowo długo-głowy, jasnowłosy (z odcieniem czerwonawym), piegowaty, nizkiego wzrostu.

Zależnie od tego, który z czterech typów przeważa, a który jest do-

]) J. Czekanowski. Beitrage zur Anthropologie von Polen (Arch. fur Anthr. t. X). ²) J. Czekanowski. Untersuchung iiber das Verhaltniss der Kopfmasse zu den Schedelmassen (Arch. f. Aufhr. t. VI).

datkowym, dla poszczególnych okolic można ułożyć następujące zestawienie:

Typ

Słabo

przeważający datkowy występujący

Do-

Ludność wiejska w pow. Płońskim .    .

w Łomżyńskim . w pow. Łęczyckim w Lubelskim na Podolu .    .

na Ukrainie .    .

na Polesiu.    .

na Żmudzi, na Litwie . na Białorusi . w Inflantach

Polskich (Letgoła)

Szlachta polska na Mazowszu (Płockie i Łomżyńskie)

w Lubelskim.......

na Ukrainie.......

))

))

))

))

})

))

))

))

))

))

))

))

))

TO TO —:    —? TO    XO TO TO TO £

GO. y 8

Oj

—: to

y to

Chociaż to zestawienie dotyczy tylko ziem leżących w państwie rosyjskim, jednak pozwala wyprowadzić kilka wniosków:

1)    Ludność wiejska w t. zw. Królestwie Polskim posiada przewagę typu prasłowiańskiego, który również przeważa na Polesiu i na Białorusi; nad dolną Wisłą na pierwszy plan występuje typ północny.

2)    Między Bugiem i Wisłą do wtórnego znaczenia (tak samo jak na Polesiu i Białorusi) dochodzi typ sarmacki, który na Litwie i Żmudzi oraz na Ukrainie dochodzi do przewagi.

i 3) Fizyczny typ szlachty zawsze jest najbliższy do podłoża ludowego ,z pewnemi wahaniami i zdążnością do silniejszego zaznaczenia typu sarmackiego.

a typy

antro

pologiczne.

Rozpatrując mapę (rys. 110) można wyprowadzić wniosek, że na równinie jak gdyby występowało rozstrzygające znaczenie rzek, naprz. Rzek} nad Wisłą, Pilicą i nawet nad Wieprzem ludność posiada wzrost wyższy. Od brzegów Bałtyku obszary długogłowości wsuwają się w głąb lądu wzdłuż Wisły i Dźwiny: wyraźna wskazówka, którędy posuwało się osadnictwo w pewnych okresach przeddziejowych.

Ogniskiem krótkogłowości jest Beskid z Tatrami (prawdopodobnie tu spotykamy homo alpinus), oraz sąsiadujący z naszym obszarem Krym. Jeżeli obecność rzek, w czasach w przeddziejowych jedynych szlaków rozsiedlania ułatwiała wędrówkę typów długogłowych, to zrozumiałą jest rzeczą, że Beskid z Tatrami równie dobrze jak niezbrodzone błota Polesia mógł przechowywać ludność dawniejszą krótkogłową.

Większa stosunkowo długogłowość Ukrainy może wskazywać między

innemi na znaczną domieszkę krwi mazurskiej, odwiecznie tam zasilającej ludność przybyszami z nad dolnej i środkowej Wisły.

Odtwarzając przyczyny, które mogły wytworzyć obecny stan fizyczny ludności można wnioskować, że cały omawiany obszar i hen, dalej na wschód pierwotnie zaludniał typ prasłowiański, a na tym podłożu rozpostarł się typ sarmacki od Karpat do Wołgi, idąc ze stepów. Od Bałtyku rozlał się się typ północny, głównie wzdłuż Dźwiny i Wisły. Typ dynarski nawarstwił się na Ukrainie i Rusi Czerwonej, rozchodząc się od Bramy Dunajsko-Czarnomorskiej.

styka

fizyczna.

Obecne stosunki atnropologiczne, jako wynik odwiecznych różnorodnych mieszanin i nawarstwień, nie pozwalają na jednolitą a dokładną cha-Charaktery- rakterystykę plemienia polskiego, litewskiego lub ruskiego, można tylko do pewnego stopnia zaznaczyć obecność pewnych cech, silniej występującą śród określonych odłamów ludności. Prof. J. Talko-Hrynce-wicz¹) w zależności od dzisiejszego stanu badań próbuje dać garść uogólnień.

Ludność Wielopolski i Mazowsza jest wzrostu miernego (niespełna 165 cm.—mężczyźni; 154— kobiety); barwa skóry, oczów i włosów przeważa w nich jasna, szerokość czaszki dąży do pośredniej; twarz, czoło i potylica wązkie.

Ludnośo Śląska Górnego i Małopolski (bez Podhala) posiada wzrost nieco niższy; przy typie wyraźnie jasnym spotykamy nieco czystszą domieszkę ciemnego; krótkogłowość występuje wyraźniej; przy wązkim czole twarz i potylica szersze.

Różnice te między dwuma typami północnym i południowym zauważyć się dają śród męzkiej połowy ludności—śród kobiet zaś zacierają się, coby wskazywało na ważną okoliczność, że w odwiecznych mieszaninach więcej uczestniczyli przybysze mężczyźni, a kobiety w daleko mniejszym

stopniu.

Odrębny typ przedstawiają górale—przeważnie związani z Podhalem, oraz z częścią Beskidu wyżej ponad 500 metrów nad poziom morza; taką samą ludność widzimy po węgierskiej stronie w dorzeczu Orawy, górnego Wagu, słowem gdzie ludność pozornie jest słowacka, w rzeczy samej stanowi polski nieuświadomiony materjał etnograficzny. Górale posiadają wzrost znacznie wyższy, budowę zgrabną i wysmukłą, przy wyraźnej krótko-głowości twarz wydłużoną i z boków spłaszczoną, mocne nadnosie i łuki brwiowe przy czole w tył odchylonym, nos jastrzębi; jest to typ ciemny.

Litwini właściwi (na wschód od Niewiaży) cechami głowy przypominają Polaków północnych, jednak są nieco wyżsi i stanowią typ bardzo jasny, wówczas gdy Żmudzini różnią się od poprzednich nizkim wzrostem

J. Talko-Hryncewicz. Człowiek na ziemiach naszych. 1913.

i pośredniogłowość jest śród nich wyraźniejsza, najdujemy i śród Łotyszów (Łotwa w Inflantach Polskich—Letgoła, Łatgo-ła), z maleńkim odchyleniem co do barwy, gdyż typ jasny nie występuje tak jaskrawo, jak w poprzednich.

Cechy Żmudzinów od-

Białorusini wykazują skłonność ku pośredniogłowości, są wzrostu nizkiego, posiadają wązkie czoło, potylicę i twarz (tak samo, jak Polacy północni, Litwini i Łotysze); jest to naogół typ jasny, i tylko ku wschodowi obficiej spotykamy domieszki ciemniejsze. Łotysze różnią się od ^Białorusinów tylko wyraźniejszą pośredniogłowością.

25

gpi

SI

- . -,,w -' V™

fi I    ^

gg**. A

¹

^ . —

• iw-fe

**

‘i,ł i

' ! ,1

Stóg ^; "

r&sr*®;.'-

,, aiayalppP

■HM

i''

- >■

. . ■*

Rys. 109. „Źale“ w Mątklicach, w pow. Łomżyńskim. Przypuszczalne cmentarzysko z czasów późnego neolitu. (Fot. A. Chętnika w zb. P. T. Kr.).

Poleszucy posiadają wzrost nizki, typ jasny z domieszką ciemnego, są wyraźnie krótkogłowi, a przy wązkiej twarzy i wązkim czole posiadają szeroką potylicę.

Dość mocno od poprzednich odbijają Ukraińcy o wzroście wysokim, czaszce krótkiej, o szerokim czole i potylicy, przyczym twarz posiadają szeroką a krótką; jest to typ przeważnie jasny.

Podolacy przy wzroście wysokim (jednak z domieszką nizkiego) przeważnie typu jasnego ciążą ku pośredniogłowości, posiadają wązkie czoło i twarz, a potylicę szeroką.

Rusini na Podkarpaciu przy nizkim wzroście posiadają przewagę typu ciemnego, posiadają czaszkę krótką; czoło, potylica i twarz—szerokie.

Górale ruscy są wzrostu wysokiego, typu ciemnego, wyraźnie krótko-głowi, posiadają potylicę i czoło wązkie, twarz natomiast szeroką.

Ludność gór, chociaż można wykazać stopniowania, naogół dość wybitnie różni się od całej reszty zaludnienia ziem polskich.

Typy zauważone na niżu i na wyżynach dadzą się sprowadzić do dwuch większych gromad: 1) na północy Białorusini, Litwa ze Żmudzią i Łotwą stanowią z północnemi Polakami dość spójną całość, a Poleszucy DWitypć°wiady będą poniekąd ogniwem przejściowym (chociaż dość odosobnionym) do gromady południowej i 2) na południu Ukraińcy, Podolacy i Rusini podkarpaccy bliżsi są Polakom południowym.

Ponieważ można zauważyć pewne złagodzenie różnic między Wiel-kopolakami i Małopolakami w miarę posuwania się ku zachodowi, przeto można przypuścić, że w najogólniejszych zarysach ugrupowanie cech fizycznych ludności odbija na sobie warunki geograficzne.- góry wytworzyły (może słuszniej—zachowały) odrębność górali polskich i ruskich, błota Po-

Wpływ ziemi lesia nietylko zachowały ludność wybitnie krótkogłową, ale i rożna stosunki graniczyły ludność, z których gromada północna podlegała domiesz-antropologiczne

kom fińskim i skandynawskim, a południowa domieszkom stepowców i żywiołów prących od strony półwyspu Bałkańskiego. Na zachodzie naszego obszaru, gdzie błota poleskie nie rozdzielają, różnica między dwoma grupami nie może dochodzić do takiego natężenia jak między Białorusią a Ukrainą, a ponieważ tu szerokość wielkiego niżu europejskiego zmniejsza się, oraz stosunki geograficzne pozwalały na łatwą łączność w kierunku południkowym (Wisła, część Warty z Prosną, część Noteci i wreszcie Odra), przeto i cechy antropologiczne północne zaczynają się nawarstwiać

na południowe¹).

Są pewne spostrzeżenia nad czaszkami i szkieletami ludności wielkopolskiej z czasów wczesnodziejowych, które świadczą, że ta ludność w stosunku do ziem sąsiednich ustępowała co do siły fizycznej, jednak wyróżniała się wysmukłą budową i pewną subtelnością kości twarzowych—a więc plemię które ze swych pieleszy nad Gopłem i dolną Wartą potrafiło uczynić kolebkę państwa i narodu, nie miało nad sąsiadami przewagi fizycznej, lecz tylko możność wykazania i rozwinięcia zasobów ducha.

Oprócz ludności rdzennej, z rolą związanej istnieją jeszcze rozrzucone grupy pochodzenia nie miejscowego, lecz od wieków tu zamieszkujące. Pominąwszy grupy podrzędne należy naznaczyć istnienie prawie sześciu

:) L. Krzywicki. Charakterystyka fizyczna ludności ziem Polskich. (Encykl. Polska T. I 1912 r.) Szczególniej str. 563—4 oraz wykresy Ne.No 12, 14, 20, 22.

miljonów Judności żydowskiej, która nieliczna na zachodzie i nieznaczna w Beskidzie Zachodnim, dochodzi w Królestwie, na Litwie i na Rusi do potężnego odsetku, gdyż stanowi siódmą część zaludnienia.

''N

77,:

85,2

184,0-

,78.8

83

lii

W,

SB

,5)

)2,

'T/

f&ł

pr

[86;,

V//

837I

85,1 ~

mx

80,7

“U

Stosunki

ANTROPOLOGICZNE.

Sr

86 ,2

Rys. 110. Rozpostarcie wskaźnika głowy na ziemiach dawnej Polski i dalej na wschód.

(Podług pr. J. Czekanowskiego).

Tak samo w Kijowie jak i w Pradze Czeskiej, skąd żydzi najpierw przyszli do Polski, byli oni już w czasach przedchrześcjańskich, jednakże większa ich liczba zjawiła się dopiero w wieku XIV, a w 200 lat później dopiero poczęli się osadzać poza miastami. W XVIII dopiero doszczętnie opanowali miasteczka i w czasach rozbiorów Polski (podług Staszyca) stanowili przeszło 8% ludności. Jeżeli fizyczne cechy ludności żydowskiej wykazują mieszaninę cech, to jednak w okresie ostatniego tysięcolecia należy uważać to zbiorowisko ludzkie za niepodlegające domieszkom z zewnątrz, czyli że na ziemiach polskich żydzi przechowują się mniej więcej w takim stanie antropologicznym, w jakim do nas przybyli. Odwrotne zjawisko przechodzenia żydów do ludności otaczającej, pozornie wszędzie i zawsze u nas spotykane, w rzeczy samej sprowadza się do nielicznych jednostek skutkiem czego nie może być mowy o zmianie typu antropologicznego, spowodowanej domieszką semicką (tak samo śród ludności polskiej, jak litewskiej, białoruskiej lub ukraińskiej).

ż yLdowfk a. lorowych rysach twarzy—Sefarda. Na ziemiach dawnej Polski drugi typ, wyraźnie przypominający Araba lub mieszkańca starożytnej

Ogólną cechę fizyczną Żydów w porównaniu z ludnością otaczającą jest nieco mniejszy wzrost i pewna delikatność budowy. Śród żydów wyróżniają dwa jakoby dość odrębne typy: krótkogłowy, szatyn (czasami aż do włosów jasnych i oczu niebieskich), często niezgrabnej budowy Aszkenaz różni się wybitnie od smukłego długogłowego bruneta o ostrych wysubte-

Assyrji, jest dość rzadki, stosunkowo częściej się spotyka na Ukrainie i Podolu. Można jednak stwierdzić nierzadko napotykane zestawienie cech obu typów w jednym osobniku, przyczym śród takich typów mieszanych zjawia się ugrupowanie cech sprzeczne z aryjskim: gdy na zachodzie Europy wzrost wysoki łączy się z długą czaszką i włosami blond, to śród żydów wysoki wzrost częściej się łączy z czarnym włosem i mniejszą długogło-wością.

¹

Sprawozd. z pos. komisji antrop.-archeol. Ak. Um. w Krakowie z d. 14/VI 1907. (Znalezisko jest obecnie własnością muzeum w Hamburgu).

§ 28. Stosunki etnograficzne.

Skład etnograficzny ludności nie znajduje się w żadnym związku z pod-ścieliskiem antropologiczno-rasowym.- w każdej grupie językowej można spotkać wszelkie składniki antropologiczne w najrozmaitszych skupieniach. Jeżeli ugrupowania poszczególnych cech antropologicznych w najogólniejszych zarysach pozwalają się związać z danemi geograficznemi, jak Brama Czarnomorska, przełęcz Dukielska, Brama Morawska, blizkość Bałtyku, doliny rzek lub bagna Polesia, to ugrupowania językowe w najgrubszych zarysach są wynikiem złożonych wydarzeń dziejowych, przyczym znaczenie czynników geograficznych najczęściej się zacierało, i tylko w obrębie poszczególnych języków—rzecz mało zbadana—możeby się udało pewne różnice między narzeczami związać z danemi fizjograficznemi.

Żywioł etnograficznie polski w chwili obecnej zwartą masą skupił się

Granice

nad Wartą i Wisłą, a nawet na południowym zachodzie gęsto skupił się na górną Odrą, nieznacznie wkraczając na jej lewy brzeg; nad Wartą i Notecią dolny bieg tych rzek już jest zaludniony przez Niem- żywiołu

polskiego.

ców, którzy nad Wisłą obsiedli jej okolice ujściowe, szczególniej na prawym brzegu. Górny i środkowy Bug zajmuje żywioł ruski (ukraiński), a nad górnym Sanem ten żywioł równoważy się z polskim.

Na zachód i północo-zachód dawne plemiona polskie i pomorsko-pol-skie zostały częściowo wyparte przez Niemców, a częściowo zalane osadnictwem niemieckim i zniemczone; tylko po lewej stronie dolnej Wisły resztki pomorców—Kaszuby pozostały do dnia dzisiejszego.

Ludność polska posiada od zachodu granicę wielce poplątaną. Linja poprowadzona od Opawy na Prudnik (Neustadt), Brzeg do Krotoszyna odgranicza Polaków od Niemców, przyczym ta linja pomimo rozrzuconych wysp językowych niemieckich po stronie polskiej i rzadszych—odwrotnie— wysp polskich po stronie niemieckiej—jest daleko wyraźniejsza, niż w Poznańskim, gdzie ludność polska dochodzi do Wschowy i Międzychodu; tam granica jest bardzo poszarpana, a sam obszar polski posiada mniej lub więcej znaczne wyspy niemieckie. Wzdłuż Noteci aż ku Wiśle (przy ujściu Brdy) ciągną się niże nadnoteckie, tak bagniste, że w czasach przed-dziejowych, przeszkadzały się rozszerzać żywiołowi wielkopolskiemu ku północy, i dopiero w drugiej połowie XII wieku bezpośrednie sąsiedztwo i łączność zapomocą Wisły sprawiły, że żywioł wielkopolski przemknął się poza bagna Noteci.

Jednakże te bagna przetrwały aż do pierwszego rozbioru Polski, co jest rzeczą tym dziwniejszą, że Wielkopolska i Prusy Królewskie należały do ziem najludniejszych w Rzeczypospolitej. Dopiero Fryderyk II po za

braniu kraju natychmiast przystąpił do połączenia kanałem Bydgoskim Wisły z Notecią, a przez to równocześnie obniżył poziom wód i na osuszonych łęgach nadnoteckich zyskał dla swego skarbu potężny szmat ziemi żyznej, na której osadził Niemców: w ten sposób w okolicach Bydgoszczy i Fordonu ludność niemiecka w kształcie języka sięga aż do Wisły, odzielając ludność polską Prus Zachodnich (Krainiaków, Borowiaków, Kociewiaków i Kaszubów) od żywiołu wielkopolskiego.

Na północy ludność polska w Prusach Wschodnich (dawniej Książęcych), dochodzi do pasa jezior, zapełniających wyżynę Pojezierza Prusko-Mazowieckiego i częściowo mieszka śród nich. Tutejsza ludność polska wyznania ewangielickiego stanowi odłam najsłabszy pod względem poczucia narodowego. Ludność ta już w początku XVIII w. straciła swą szlachtę, a jedyna inteligencja—duchowieństwo protestanckie—pośrednio przyczyniało się do zniemczenia; nigdy nie uczestnicząc czynnie w dziejach Rzeczypospolitej, ta ludność do pierwszej ćwierci XIX wieku była polska tylko etnograficznie, a nie z poczucia, to też długoletnie wysiłki rządu pruskiego tu naj-

Gdy w r. 1825¹) Mazurzy stanowili wię-

pierw mogły przynosić owoce, kszość w dziewięciu powiatach, dziś ledwie w pięciu, kiedy wówczas po

wrót Ełcki miał 88,8% Polaków, Ządzborski 86,6, Olecki 79,9 to dziś jakoby ma się tam znajdować 58,5, 56,7 i 37,9%*

Na północnym wschodzie Polaków od Litwinów oddziela poszarpana linja, przechodząca mniej więcej od jeziora Wisztynieckiego do ujścia Czarnej Hańczy, gdzie po obu stronach tej rzeki żywioł polski na przestrzeni przeszło dziesięciu kilometrów dotyka Niemna. Od tego miejsca granica etnograficzna polsko-białoruska od wsi Mikoszówki idzie na południowy zachód przez Goniądz. Tu ludność białoruska (zmieszana z polską i w języku nosząca ślady głębokich wpływów polskich) sięga najdalej na zachód, a mianowicie okrążając polską wyspę etnograficzną koło Knyszyna dochodzi do rzeki Biebrzy, skąd po prawej stronie Narwi cofa się na wschód, dochodząc prawie do Bielska, aby dalej iść wprost na południe.

W okolicach Zaboło-

Pr

cia ludność białoruska ustępuje ukraińskiej (ruskiej), a granica językowa, nieco posunąwszy się na zachód biegnie ku południowi, bardzo nieznacznie

odchylając się ku zachodowi aż do rzeki Tanwi, a za tą rzeką (już w państwie austrjackim) od zachodu wkracza zębem od Sieniawy i wybiega na wschód,

Rys. 111. Arkona. Północno-wschodnie zakończenie Rugji, aky od Radymna skiero-z resztkami okopów—t. zw. „Grodzisko Jaromira" było wać się na południowy-za-ostatnim punktem obronnym, gdzie słowiańcy poganie ulegli Niemcom i Duńczykom d. 14 czerwca 1168 r.

chód. Ta linja minąwszy Deszno skręca na zachód, obejmując od południa Duklę. Żmigród, Gorlice i Grybów, od Ptaszkowej zaś idzie ku południowi do Popradu. Jednak na zachód od tej linji powiat Gorlicki posiada ludność silnie zmieszaną z ruską, okolice zaś Muszyny posiadają ludność przeszło w dwuch trzecich ruską²).

Nad Popradem po lewej stronie ludność jest polska nietylko do węgierskiej granicy, lecz Mniszek na Spiżu i dalej w górę leżące wioski posiadają ludność niesłusznie uważaną za słowacką, w rzeczy samej polską;

!) Edw. Czyński. Etnograficzno-statystyczny zarys rozsiedlenia i liczebności ludności

polskiej. 1909.

A. Krzyżanowski i K. Kumaniecki. Statystyka Polski. 1915.

²) J. Szpett. Mapa rozsiedlania ludności polskiej w Galicji. 1910.

MAPA ETNOGRAFICZNA

v /

.

\

68

wv t

V

m

/

7a

I Polacy

Litwini

m

68

\N

))

J.WU.rzkrur

W/E

—

•Łotysze

Białorusini

[ /

A

Ijfef

V~:XX 1 ((fi

m.

/

fi

i

<3

Z

z

■

'K#

3

! /

/

i Rusini

Niemcy od zachodu

i

h

Jl

j

i

i

VA

a

7,

l

V

i

'i

X

m

■

■ł

Z

54

m

i

%

X

#

■J

frj

*•<

s>

i*

*

*

■i¹

$

flfl

P

/

/

n

F

4

64

T'

-A

w

I

-V

3t

/

1P⁷

/

//

7

/•**]

(

/

v

- W?J

4

/

^77

yp.=-

z

Z

V

j

\\

$v$\x

loj \ yX \ v

\

X\)

I

\

uy.

50

7

z

\

/

IpzZzz

\ \ \ v'_ \ v=5 — \ „

SMjH

*

\z

\X

X

G

\

>3

A

*3

w

60

v\

te

•tui.

IV

[<\\1

4

3

f

\

X

/

\

a

zzv

V V

AXZZX

14

18

22

26

30

TOW. AKC. S.OMCI-BłłAHOA »♦- w WAMIAWlC.

SSIIOTSS&SI

CŚLÓWNAA

> \-*y

■<

*

/

'

.

.

V

?

I

-

■

r

i

8FBBB53 fglfl

\

m

4 V

»

-

\

i

-

• •

śród tej ludności jest rozrzucona garść wiosek ruskich. Po lewej stronie Popradu, nad potokiem Ruskim (inaczej Grajcarek), siedem kilometrów od jego ujścia do Dunajca koło Szczawnicy, leżą 4 wioski ruskie (Szlachtowa, Jaworki, Czarna Woda i Biała Woda). Ta najdalej na zachód wysunięta okolica ruska stanowi wyspę pozorną, gdyż w rzeczy samej wyżej wspomniane wioski ruskie na Spiżu łączą omawianą podpienińską wyspę językową, jak gdyby wązką smugą, ze zwartym obszarem ruskim, rozpoczynającym się na prawym brzegu Popradu w okolicach Muszyny i Krynicy. Po prawej stronie Popradu wioska Werchomel, leżąca na północ od Żegiestowa jest ruska, a dalej ku północo-zachodowi Łomnica (nawprost Mniszka leżącego postro-nie Węgierskiej) jest wsią polską—dział wodny między potokiem Wiercho-mlanką a Łcmniczanką jest granicą etnograficzną.

Jak na zachodzie obszaru polskiego cała poszarpana granica językowa odgradza kraje, gdzie na wschodzie istnieją liczne wyspy językowe niemieckie, a na zachodzie nieliczne polskie, tak samo i na wschodzie polskiego obszaru na wschód od granicy etnograficznej istnieją potężne wyspy i gromady polskie, wówczas gdy na zachód śród ludności polskiej ruskie wyspy i grupy językowe są nieliczne.

Liczebność ogólna żywiołu polskiego, pomijąjąc potężne ilości rozproszonych robotników polskich (w Stanach Zjednoczonych koło 3 miljonów, w Niemczech przeszło 300.000, w Austrji i Rossji 400.000 i osadników w Ameryce Południowej do 100.000), wynosi

w Zaborze Pruskim ....    4.000.000

„    „ Austrjackim po San 2.700.000

(Z Cieszyńskim)

„ Królestwie Polskim .

Na ziemiach etnograficznie polskich .    .

Na Litwie i Białorusi „ ziemiach Ukrainnych

„ Rusi Czerwonej i Podolu do Zbrucza 1.300.000

„ ziemiach rusko-litewskich .......

„ obczyźnie    ............

Ogół ludności polskiej conajmniej dochodzi do .    23.400.000

Oprócz tego na południe od Beskidu zachodniego już w obrębie państwa węgierskiego mieszka ze 200.000 ludności, urzędowo uznawanej za słowacką, która w rzeczy samej stanowi norodowo nieuświadomiony żywioł polski¹), szczególniej cała północna część Słowaczyzny, a więc dorzecze Kisuczy, Orawy i górnego Wagu oraz górnego Popradu, jest językowo polska, gdzie skutkiem oderwania politycznego i społecznego od dawnej Rzeczypospolitej język ludności nie uczestniczył w rozwoju równoległym z całą Polską, a nawet podlegał naleciałościom słowa-

.    . 9.300.000

.    .    1.700.000

600.000

16.000.000

3.600.000

3.800.000

Liczebność

Polaków.

⁵) G. Smólski. Lud polski na Górnych Węgrzech. (Ziemia 1910).

ckim z południa i niemieckim od licznych osad miejskich, które w wiekach średnich tam się zagnieździły (naprz. liczne miasteczka na Spiżu). Liczba tych niby—słowaków prawdopodobnie przekracza 200.000.

Na tak ograniczonym obszarze (bez Słowaczyzny północnej—200.000 km. kw.) ludność polska używa języka bardzo jednolitego, gdyż z wyjątkiem narzecza koszubsko-pomorskiego (przeszło 200.000 ludności) oraz w znacznie mniejszym stopniu podhalskiego (100—150.000)reszta narzeczy znacznie mniej się między sobą różni, aniżeli narzecze każdego z języków zachodnioeuropejskich.

... jiy|B

IP*¹' “ *

f    -U. , -Sjtfj

PI*

.,a

. -j

i'-

fn&3

a- ' SŁ ajsst!

Rys. 113. Uroczysko Kumat w Grodzieńskim, gdzie jakoby Jadźwingowie ponieśli klęskę d. 24 czerwca 1264 r. (Podług starego rysunku).

Gwara

Kaszubska.

Kaszubszczyzna wywołała nawet gorące spory, czy jest pozostałością odrębnego języka pomorskiego najbardziej zbliżonego do polszczyzny, czy też gwarą języka polskiego, najbardziej odosobnioną. Dzisiaj zagadnienie to wyświetlono w ten sposób, że mowa Kaszubów stanowi odrębną całość¹), a chociaż jest ściśle związana z językiem polskim, jednak jej cechy są tak odrębne, że należy ją pomieszczać nie w szeregu narzeczy języka polskiego, ale przeciwstawić wszystkim jego narzeczom. Związek kaszubszczyzny z językiem polskim istnieje na południu to jest z gwarą Borowiaków, Krainiaków i Wielkopolaków, a nie z poblizkim Kociewiem, które nosi cechy obszaru, względnie później przez polskość opanowanego.

Polski obszar językowy można rozbić na części odpowiednio do tego, czy mieszkańcy używają ś, ć, ż—s, c, z i sz, cz, ż. Pierwszej grupy dźwięków niema na Kaszubach. Wszystkie trzy grupy w wymowie ludowej ist-

') K. Nitsch. Próba ugrupowania gwar polskich. 1910

rtieją tylko w Wielkopolsce z Kujawami oraz w ziemiach Chełmińskiej i Dobrzyńskiej na prawym brzegu Wisły. Większa część polskiego obszaru etnograficznego, gdyż Mazowsze, Małopolska, ziemie Sieradzka i Łęczycka posiadają tak zwane mazurzenie, to jest zamiast sz, cz, ż wymawiają s, c, z. Można przypuszczać, że ludność niemazurząca stanowiła jądro zaludnienia pierwszych ziem piastowskich, a dzisiejsza ta cecha wymowy wskazuje, że południowa jej granica wyrobiła się w zależności od przyczyn fizjograficznych: linja Odry od ujścia Nisy aż do ujścia Baryczy z potężnemi puszczami zaodrzańskiemi oraz błota Baryczy aż do wieku XIII stanowiły czynnik rozdzielający ludność i tylko nieznaczne przesmyki suchsze przez tę granicę prowadziły na Śląsk.

T. zw.

mazurzenie.

Ta granica międzygwarowa idzie dalej na południe od Kalisza, Turku, pod 52° przecina Wartę, skąd idzie na północny-wschód, tworząc na 120 kilometrach granicę, która od Ostrowa aż pod Kutno fizjograficznie wytłó-maczyć się nie da, lecz musi oznaczać zasiąg wpływów, z Kruszwicy i Poznania idących w górę Prosny i Warty. Qd Kutna zlewa się z biegiem Skrwy lewobrzeżnej, a po przecięciu z Wisłą idzie z biegiem Skrwy prawobrzeżnej i jej dopływu Sierpienicy, t. j. z granicą odwieczną ziemi Dobrzyńskiej i Mazowsza. Na południe i wschód od Sierpca istnienie tej granicy można zrozumieć w ten sposób, że dalej ku północy leżały ziemie, zdobyte na Prusach, więc kiedy nad górną Drwęcę do ziemi Lubawskiej skierowało się osadnictwo z ziem niemazurzących, to za Wkrę ku północo-wschodowi posuwali się Mazurzy.

Oprócz Wielkopolski istnieje parę drobnych skrawków, nie stykających się z Wielkopolską, które nie mazurzą, wszystkie pod wpływem gwar lub języków obcych: 1) Na Górnym Śląsku Cieszyńskie i Raciborskie, jako leżące w bezpośrednim sąsiedztwie Bramy Morawskiej i przełęczy Jabłonkowskiej, czynników geograficznych, odwiecznie ułatwiających zetknięcie z żywiołami obcemi—tu wpływała czeszczyzna. 2) nad dolną Czarną Hańczą-ziemia dawniejsza Litwy i 3) nad górnym Wieprzem (Krasnystaw i Zamość) oraz między Sanem i Wisłokiem (Jarosław i Sanok)—kraj dawniej ruski.

Na południe od Malborga istniejąca wysepka językowa oraz leżąca nad górną Drwęcą ziemia Lubawska z południową Warmją posiadają pewną oso-sliwość językową a mianowicie, że tam szeregi ś, ć ź, upodobniły się wzajemnie z sz, cz, ż. Jest to następstwo bardziej złożonych wpływów, których istota kryje się w tym fakcie, że pierwotna ludność tych okolic była pruska.

Wielce charakterystyczna cecha polszczyzny, a ścieśnione (inaczej pochylone), jest właściwa całemu zachodowi i środkowi polskiego obszaru językowego. Granica wschodnia tej wymowy idzie od Gdańska na południowy-zachód, pod 54° zwraca się ku południowi, idzie działem wodnym między Czarną Wodą (Wdą), a Brdą, przecina Wisłę koło ujścia Wdy, a dalej po prawej stronie Wisły idzie mniej więcej przez Rypin, Sierpc, Raciąż,

trzymając się linji Działdówki (Wkry) zbliża się do Wisły, do której najbliżej podchodzi o milę na wschód od Warszawy, a stąd na Siedlce i Łuków (dział wodny Bugu i Wisły), po wschodniej stronie od Lublina dochodzi do Sanu na wschód od ujścia Tanwi i wreszcie działem wodnym Sanu i Wisłoka opuszcza nasz obszar językowy. Ta granica wskazuje na zasadniczo starsze ziemice posiadające a ścieśnione, i stosunkowo młodsze—najpewniej w dobie przeddziejowej—nabytki osadnictwa. Na wschód od tej granicy istnieje parę wysp posiadających a ścieśnione.

Na lewym brzegu Wisły ta granica odcina Koszubów i Borowiaków (ludność puszczy Tucholskiej) od Kociewiaków, co do których badania prof. K. Nitscha wskazują, że stanowią ludność względnie nowszą, a przynajmniej, że niegdyś ludność pruska siedziała na lewym brzegu Wisły. Odwrotnie Kaszuby, tak bardzo różniące się od Kociewiaków, najbliżej stoją Borowiaków.

Ta granica na prawym brzegu Wisły aż do Wieprza mało co odchyla się od innej granicy, a mianowicie wymowy nosówki ec jak nosowego a. Taka charekterystyczna wymowa słyszy się (pominąwszy wyspy na Warmji, na Kurpiach i nad Bugiem) na całym prawym powiślu aż do Kazimierza i pod Lublin na południu; na lewym brzegu wązkim pasem ciągnie się od Kazimierza aż za ujście Bzury, a następnie obejmuje wszystkie gwary polskie, leżące na północ od Noteci.

Cechą znamienną dla polszczyzny jest udźwięcznienie spółgłosek końcowych tak samo przed początkowemi dźwięcznemi jak i płynnemi, noso-wemi i pełnogłoskami. W ten sposób brał robi słychać jak brad robi, boi lewy—bog lewy, głos narodu—głos narodu i jestem—jezdem. Jednakże pół-nocny-wschód tak nie mówi, a mianowicie Kociewie, Mazury i część Małopolski; jeżeli ziemia Dobrzyńska mówi pod tym względem po wielkopolsku, to Skrwa prawobrzeżna po raz drugi występuje jako poważna granica gwarowa; od ujścia tej rzeki do Wisły granica udźwięcznienia za Płockiem odchyla się od rzeki i kieruje się na Grójec, Radom i prawdopodobnie Sandomierz. Na Mazowszu i w północno-wschodniej części Małopolski nie-tylko udźwięcznienia niema, ale mówi się ród jego jak rót jego, wóz Ma~ cieja—w ós Macieja i t. d.

Pominąwszy wiele cech mniej lub więcej ważnych, niektóre narzucone na mapkę (patrz rys. 114) uwidoczniają rozkład geograficzny podstawowych cech języka polskiego.

Pozornie tak odrębna gwara góralska w rzeczy samej niewiele posiada cech samoistnych, któreby w małopolszczyźnie nie istniały mniej lub więcej wydatnie. Skutkiem warunków geograficznych wytworzył się tu pewien konserwatyzm językowy tak co do wymowy (naprz. i po rz oraz po s, z, c zastępujących sz, ż, cz a więc kozici, zidy, sija)■, jak i postaci (aoryst), co w połączeniu z naleciałościami ze słowackiego (czasem to dotyczy i nacisku) wytwarza pozorną odrębność tej gwary.

Język polski literacki powstał w Wielkopolsce¹), między innemi dowodami brak mazurzenia na to wskazuje; w XIV wieku zapanował w Krakowie i przez trzy stulecia nie zatracił zasadniczych cech wielkopolskich, uzupełniając się pewnemi rysami małopolszczyzny. Od XVII wieku ogni- Pochodzenie skiem polskości stała się Warszawa i odtąd język literacki narzucał się Mazowszu, a sam do pewnego stopnia podlegał wpływom gwary mazowieckiej, czego dowodem może być zanik a ścieśnionego, gdyż taka wymowa była obca owym rojnym rzeszom drobnej szlachty, która tak gęsto mieszkając na północ, północo-wschód i na wschód od Warszawy, w XVIII i XIX wieku zalała większość stanowisk w zawodach wyzwolonych Warszawy.

języka

literackiego.

W ostatnich czasach zdaje się, że od Mazowsza zaczyna wchodzić do języka literackiego, a słuszniej do mowy klas oświeceńszych, brak udźwięcz-nienia (wyraz jestem już dawno wyłamał się z pod rdzennej wymowy je-sdem).

Polszczyzna na Śląsku obok swoistych cech gwary miejscowej posiada nieraz wyrazy i zwroty z dawniejszej polszczyzny, naprz. z XVI w.; to samo dotyczy poniekąd Kaszubów, Mazurów Pruskich i nawet gwary na Podhalu. Jeszcze bardziej to się daje odczuwać śród ludności polskiej na Litwie, Rusi i Białorusi, gdzie nietylko lud polski (przeważnie t. zw. drobna szlachta zagonowa, czynszowa) obok naleciałości z języków otaczających używa też i zabytków językowych z wieków ubiegłych. Również zapożyczenia z polszczyzny z okresu świetnego panowania polskości głęboko tkwią w białoruszczyźnie i ukraińszczyźnie.

§ 29. Ludność Litwy i Rusi.

Ludność etnograficznie litewska zajmuje południową część wyżyny Żmudzko-Kurońskiej, dorzecze dolnej Wilji oraz na lewym brzegu Niemna kraj aż do linji, idącej od ujścia Czarnej Hańczy przez Wisztyniec na północny zachód. Wilno od wieków wywierało wpływ białoruszczący i polszczący zarazem i ten proces zanikania litewszczyzny w Wileńskim dopiero

Przed laty 400- 500 ję-

w naszych czasach ulega powstrzymaniu.

zyk litewski sięgał znacznie dalej na południowy wschód, pewnie aż za Wołożyn, a później topniejąc, pozostawił nieco znaczniejszą wyspę trójkątną (Biniakonie, Raduń, Dziewieniszki), zdała od rzek i gościńców poło-

wschód zarzuconą wysepkę (Dowlany)

Litewszczyzna.

żoną, bardziej na południe i na i z osiem mil na wschód od Wilna wysepkę, po lewej stronie Wilji leżącą (Gierwiaty-Zabłocie).

na

Na zachód i północ od Wilna granica językowa niewyraźna i popląta-idzie prawie krzywą, cyrklem o promieniu 4—6 mil zakreśloną i rozdzie-

*) K. Nitsch. O pochodzeniu literackiego języka polskiego. (Poradnik językowy

la ludność litewską od białoruskiej, przemieszanej z polską. Ta granica na południu idzie łamaną linją, obejmując dla litewszczyzny Olkieniki, aż pod Dubicze, na północy zaś przez Podbrzezie, prawie wprost na wschód przez Podbrodzie, Łyntuny do Narkiewiczów na wschodzie.

Administracyjnie obejmuje to północ i środek gub. Suwalskiej, gub. Kowieńską, w której na siedem powiatów w Jezioroskim i Kowieńskim Litwini nie posiadają absolutnej większości (na wschodnim krańcu nad Dźwi-ną występuje pomieszanie z Łotyszami i Białorusinami), oraz w północnej i zachodniej części gub. Wileńskiej (części powiatów Trockiego, Wileńskiego, Lidzkiego i Święciańskiego). W państwie pruskim resztki Litwinów utrzymują się na północo-wschodnim krańcu Prus Wschodnich w pobliżu dolnego Niemna.

Język litewski rozpada się na mnóstwo narzeczy, a jako jeden z naj-starożytniejszych języków europejskich jest przedmiotem głębokich studjów językoznawczych. Tego języka w chwili obecnej używa.-

w gub. Kowieńskiej około 1.200.000 (co stanowi 68% ludności)

350.000

340.000

105.000

„    Wileńskiej .

„    Suwalskiej .

w Prusach

Razem .    .    .    1.995.000, czyli okrągłe 2 miljony¹).

Język litewski aż do połowy XIX wieku był mową potoczną wyłącznie ludu, bo klasy zamożniejsze, co prawie zlewało się z pojęciem oświecień-szych, już w XIV wieku zaczęły litewszczyznę zarzucać dla białoruszczyzny, która stała się językiem urzędowym Litwy, ale w rzeczy samej była mieszaniną martwego języka cerkiewno-słowiańskiego z narzeczami białoruskie-mi, a nawet i ukraińskiemi. W wieku XVI język polski zaczął zastępować śród szlachty i mieszczan litewszczyznę na zachodzie, a na całej Litwie białoruszczyznę. Dopiero w drugiej połowie XIX w. dawniejsze nieliczne usiłowania drukowania po litewsku liczebnie się wzmogły, szczególniej gdy rząd po roku 1863 zaczął tępić żywioł polski, a do pewnego stopnia popierać litewski. Jednakże ten język, tak samo jak i polski na Litwie do roku 1905, poza obrębem kościoła najzupełniej niedopuszczany do objawów życia społecznego, a z przeszłości nie posiadający spuścizny literackiego wyrobienia i dzisiaj rozwija się powoli. Do niedawna jednostki przechodzące z ludu do klas oświeceńszych polszczyły się, dzisiaj ten proces nie jest zatamowany doszczętnie, większość jednakże takich jednostek bądź stara się stworzyć zastęp inteligiencji litewskiej, bądź też wsiąka w narodowość rosyjską, żyjąc z chleba urzędniczego w Rosji.

Pokrewna Litwie Łotwa zamieszkuje większą część t. zw. Inflant Szwedzkich (gub. Liflandzką), Kurlandję słuszniej Kuronję, gdzie 550 tys. tej lu-

') Liczba przybliżona, gdyż poszczególni badacze szacują na 1,6 miljona do 2,8.

■ »o

rt

'S

8 <K?

v/-

ś:

i Twarde r; _aka-

nie‘ umiarkowane; ob-

zupełnie spolsz-

szar

czony.

2. Twarde r; „aka-

nie umiarkowane

3. Twarde r; „aka

-a

Ludność Litwy i Rusi.

167

sJ>

.yey

(Podług Karskiego).

ii

r?

V)

■^r

£•

"⁵*KT

Rys. 115. Mapa gwar białoruskich

'~'s

OJ T3 « -+J

li

fO C/3

E * ³ -a

.s §

c

4. Twarde r; akanie

mocne.

co-

5. Miękkie r;

OJ

>>

CL

rosyjskie.

6. Miękkie r; wpły-

wy południowo-wiel-

korosyjskie (na połu-

dniu i ukraińskie).

W 2) i na zacho-

dzie w 3) mocne wpły-

wy polskie.

dności stanowi 78% zaludnienia, oraz trzy zachodnie powiaty gub. Witebskiej—Lucyński, Rzeżycki i Dyneburski—jest to t. zw. Łatgoła albo Letgoła w liczbie 330 tys. Ta ludność była w silnym stopniu spolszczona i dopiero przed pięćdziesięciu laty ten proces uległ powstrzymaniu. Ożywiony i głęboki ruch odrodzeńczy, szerzący się śród Łotwy w Inflantach Szwedzkich i Kuronji, dość powoli przyciąga ku sobie ten katolicki odłam Łotwy.

Łotwa.

Na wschód od Polski, Litwy i Łotwy, na północ od Prypeci resztę ziem dawnej Polski historycznej zamieszkuje żywioł białoruski, który na wschodzie wykracza poza omawiany obszar.

Na południu od Zabłocia na Podlasiu, gdzie zbiegają się ludność polska, białoruska i ukraińska, granica etnograficzna białorusko-ukraińska idzie przez Białowieżę, na północ Prużany, dalej wprost na wschód, zbliża się do Dawidgródka nad Prypecią, tą rzeką do Mozyrza, skąd wprost na południe (nawet nieco ku zachodowi), a następnie na północ od Owrucza kie-rzuje się ku wschodowi.

Białorusz-

czyzna.

W tych granicach Białoruś posiada ludność, która przeważnie pochodzi od Dregowiczów, Krywiczów i częściowo Radymiczów. W XIII i w XIV wieku w ręku książąt litewskich cała Białoruś została zebrana w jedno państwo i nawet swój język (pomieszany z cerkiewnosłowiań-skim) narzuciła dworowi w Wilnie, to też odrębne koleje i wpływy obce wytworzyły język odrębny nietylko od ruskiego języka Kijowa, ale zarazem i od wielkorosyjskiego języka Moskwy.

Pominąwszy różnice gwarowe oraz wpływy pograniczne, które wytworzyły nad Prypecią gwarę przejściową ku ruskim gwarom, a nad górną Dźwi-ną i na wschodzie nad Sożem gwary przejściowe ku wielkorosyjskim, język białoruski posiada pewne cechy dźwiękowe, wyróżniające go z pośród innych słowiańskich *):    1) t. zw. akanie, kiedy nieakcentowane e lub o przed

zgłoską akcentowaną przechodzi w a (biaru, biaroza, ciapier); 2) t. zw. dzia-kanie i ciakanie, kiedy d i t przed samogłoskami miękczącemi (ie, i, a nawet i przed w miękkim) przechodzą w dź i ć (dzied, ciarpieć, ćwiordy) ta cecha zbliża białoruski do polskiego; 3) spółgłoska g ma brzmienie h, co jest pokrewne ukraińszczyźnie; 4) zmiększone spółgłoski ń, l, ć, dź przed samogłoskami oraz w przyrostkach (nie, lie, cie, i dzie) zdwajają się; 5) spółgłoska r jest twarda (biaroza, biaresz); 6) spółgłoski w i ł wymawiają się po samogłoskach jak u krótkie (karóu, byu); 7) spółgłoski h, k, ch przed miękkim zakończeniem przechodzą w z, c, s (na parozi, u szapce, pry sasie; 8) spółgłoski przed samogłoską e zmiękczają sie (aciec, siestra), co jest cechą wspólną z polskim i wielkorosyjskim, a różni się od ukraińszczyzny.

Ludność białoruska społecznie stanowi prawie wyłącznie świat włościań-

') Leon Wasilewski. Litwa i Białoruś. 1911.

M. Federowski. Lud białoruski na Rusi Litewskiej t. 1—111. 1897—1903. E. Karskij. Biełorussy. 1903.

**

* 4*- f +. ar^&m' &jis

n i i----

55°

MAPA

**

DYALEKTÓW POLSKICH

UŁOŻYŁ

KAZIMIERZ NITSCH

+ oa i poc!.\

<r.*;K;S'|^|

* ,vv//'//.?./*

BYTÓW o

OKO$

v>

o SŁUPSK

PP

OANSK

KRÓLEWIEC

ii

ioWlSZTYNlEC

-v *

⁺*

Ar

-V

■V

•V

xX

3

C ERZYNA^TCZŁW

swro ąar ró^r

CHC?N»ii

^oTuchol^ O

<u.

** wffi

WMMR6

JL*

<yv CL

jsA

O LEC

0m

Ip$s

IOWĘ Ol

y i

'(yY

H\

+ >

+ '

\ SUWAŁKI o SEJNY o

*?

- 54°

-V*

ŁEK +

AUGUSTÓW

V-

+ *K+-|^

V-*+4**

-V*

x* + *

> + +4*

₀ ZLOT OWO .* +■

'S

****-S0d^%

^4°oTRÓ^k

'Ł*m\

glu|awa ^

O OLSZTYN

xyo

rr

° SZCZYTNO    +

<**/A *

oKOt.N

90

Y>

•M

Wie,***

hr

CHEŁMNO

r\«r

BRÓD

NIBORK

XX.

BY^DGfOSZCZ

\^Jtoruń

(A

/>■

■f WIELEŃ ^JŻołtć

Tfl

p/£

ca pr

i85Ss>^«»w.i|j

5 ĆOŃIĄDZ, *j7kOCIN

L*2

PRZASNYSZ

^ ŁOMZA^ OSTROŁĘKA

o BIAŁYSTOK^

__- 53°

TjJŹHr

ŻN IN O

INOWROCŁAW

LIPNO

SIERPC

*tsl

oCIECHANÓW

+4łV

GNIEZNO O

omi^dzyrze^K r

•*L OBABIMO

V

POZNAŃ

ST

tWLOCLAWE

°

ooBązV#,;v;

PfcócK',/'////

e,

o OSTROW

O BIELSK CQ

PUŁTUSK °PŁOŃSK O

BROK

^ir%ee

KOŁO

KUTNO

_0

v^ź:;^A%zYfvi i n . C>

“f + + +444

\

s. awschowa

V +o '

xv‘y>Łx

SKA—

__ _Q

KALISZ

er

3z.torciy

ŁÓDŹ

+ -v

OSTRÓW

ŁASK

X.

■N

^S5»T RZESZO W|

% °\ fi

\*$W

SIERADZ

PIOTRKÓW

■Ą

Wl

@WROCŁAW

¹ Elu ń (*

++-♦•++++++ granice prowincyi

*** Jc

BRZEG

sscśśćszc

X*

zcs zcszc

■>

— — J^J

4tm

msuk^

V/V / ' I l7l

o*!

■A

szcś źćszc

*x

^'#'+++•+• + x^ ■f

szcszcszc

C₊X

wymowa < Jak ? (nosowe a).

50°,

wym°wa i jak o lub ajYjak eN.

a.    pd. wschodnia granica zrównania y z i

b.    granica wielkopolskfej i środkowopolskiej wymowy ą jak om.

e. granica braku a ścieśnionego

v    »    ®    n

l.    ~    forzetyki międzywyrazowej: rdzennie

polskie jezdem i mazowieckie jestem.

j. zach. pd. wschodnia granica wymowy św. jak śi.

m.    północna gr. małopolskiej wymowy k zamiast ch: na nogak odnik.

<^N

Vx-

4w

Koziąnuffcraltii^

'''twĘĘ&ĘfflwźĘfó

mmmf

■/Ą

r Sochaczew y, ówicz

L-6-

‘SKIERNI

iSlŁOLCŁ

\\

EW^CE

GRÓJEC

RAWA

OPOCZNO

<•*/

*--

o L///

WŁOSZCZOWĄ// f° S

MlPDZYRZŁC

52°

•/,

V/

RADOM

V *■ o>

^KAZIMIERZ

lubun

BP»

k.

f?'l

51°

>4

v*

OPATÓW**#.

o    *;

KRASNYSTAW

“i •

tu

ONI

\\

i⁷

LSA-

v,x

im ^ Cr

jfenAKÓwii^:

K*#^ ^HT 2ATOR t>.80CHN

«pSSSa0BYCH0W v %*»:

"ŁV^"xu.„

r^Yx

14

.**

+r^

x₊

'/

X-

4. '. I

E ^CJES

^ JASŁO

. >łł£?c%

i >L_^ O

WIEC

V⁵

XxŁ

•f

N.TAR<

*+*+•1*

ów

»*

A° ^

V-

VT*t

SPIS

18°

•N ,

X

oTARftÓW

RZESZÓW,

o_

' ijAROŚLA'

Xx

—-50°

<*

jT

JASŁO

OW.S^CZ

¥

SANOK

LWÓW

<++++++++++^.

yxx

**

**

4

***v

UU

49°

20°

22°

TOW AKC. 8.0*«tl.«»ANDA    XAa»IAWIt.

I

.

.V

.

V

i

'i

V

/

V

V

\

I

•-V

i

'

x

I

\

I >

\

f

m

II

ftt

■

c-

/

-

.*

*

mm 1

f.

/

4

;c

N

/

«

\

■

V

s

- -

/

!

V

i

i

\

*-

k

\

ski i wyrobniczy; w miasteczkach stanowi rolniczą ludność przedmieść, a wielu bezrolnych i małorolnych wychodzi do Moskwy, Petersburga i wogó-le do ognisk przemysłu. Jest to naogół materjał etnograficzny, który przed rokiem 1838 (zniesienie unji na Litwie, Białorusi i Wołyniu) przechodził dość łatwo do polskości, od lat zaś siedemdziesięciu zmiana otoczenia wystarcza, aby prawosławny białorusin przechodził do narodowości rosyjskiej, katolik zaś—do polskiej.

Wobec braku poczucia wyraźnej odrębności, określić liczebność plemienia białoruskiego jest rzeczą wręcz niemożebną. Mnóstwo jest tam typów etnograficznie przejściowych, spotykać można dwie mowy w jednej rodzinie. Urzędowo w r. 1910 obliczano ludność białoruską na 6l/₂ miljona, w czym przeszło piąta część miała być katolicką, a że równocześnie zbyt nizko szacowano ludność polską, przeto można przypuścić, że tu nastąpiło zaliczenie do białorusinów wszystkich żywiołów etnograficznie wątpliwych.

Dawna drobna szlachta z pochodzenia częściowo polska, a częściowo z miejscowych żywiołów powstała, zepchnięta ze swej dawniejszej roli społecznej i zrównana z ludem białoruskim, częściowo utrzymała się przy języku polskim, a częściowo stała się dwujęzyczną, używając języka polskiego na zewnątrz, a wewnątrz rodziny i wsi bądź białoruskiego, bądź też bez różnicy polskiego i białoruskiego. („Mówić po prostemu"—oznacza mówić po białorusku).

Na południowym wschodzie ziemi dawnej Polski zwartą masą mieszka lud ruski, czyli ukraiński¹). Uczeni rosyjscy²) zwykle nie uznają odrębności tej mowy i nazywają narzeczem (czasem gwarą) małorossyjskim, uczeni zaś slawiści nierosyjskiego pochodzenia tę mowę uważają za język. Najmocniej trwają przy tym zdaniu uczeni ruscy, pracujący pod zaborem austrja-ckim³), którzy uznają, że ten język rozpada się na dwa narzecza—północne i południowe.

Północne obejmuje na zachodzie część Podlasia, leżącą na lewym brzegu Bugu, Polesie, południowo-zachodnią część Czernihowszczyzny, a nawet czę-ściowio północne powiaty Półtawszczyzny. Na Ukrainie prawobrzeżnej narzecze południowe w całej czystości występuje właściwie dopiero na brzegach Rosi.

J) Dawniej w Polsce używano wyrazu Ruś dość nieokreślenie: każdego na wscho-dzie Rzeczypospolitej wyznawcę obrządku greckiego (lub później unickiego) określano słowem Rusin. Z czasem wyodrębniło się pojęcia Białorusin, a Rusinem nazywano mieszkańców ziem na południe od Prypeci. W drugiej połowie XVII wieku Rosjanie wprowadzili nazwę Małorusin dla oznaczania mieszkańców Zadnieprza. Ponieważ Rusini pod zaborem austrjackim sami chcą siebie nazywać Ukraińcami, przeto tę ludność można nazywać podwójnie. Przymiotniki—ruski i ukraiński.

²)    Sobolewskij. Oczerk russkoj dialektałogji (Żiwaja starina 1892).

³)    E. Ogonowski. O najważniejszych właściwościach języka ruskiego. (Wydawn. Ak. Umiejętn. 1892).

Wszystkie gwary narzecza północnego są albo prześciowe ku białoruszczy-źnie, albo z nią zmieszane, tam też spotykamy często twarde r, większą twardość wszystkich spółgłosek, oraz archaiczne dyftonogi uo, ue, yi (albo u, ju, u) w tych wyrazach, gdzie w wyrazach odpowiednich polszczyzna posiada o lub e.

Ruś— Ukraina.

Narzecze południowe, którego pewnemi odmianami są gwary podkarpackie, wołyńska, podolska i kilka daleko na wschód położonych aż nad Dońcem, występuje w swej najbardziej typowej postaci w Kijowszczyźnie na południe od Rosi, w Czehryńszczyźnie i Półtawszczyźnie, a podstawowe cechy tego narzecza przez utwory Kwitki, Kotlarewskiego i Szewczenki przeszły do języka literackiego. Temi cechami są nadewszystko dźwięki miękkie, więc naprz. tam gdzie w języku polskim istnieje o ścieśnione, tam w języku ruskim może być uo (na północy u), ale w południowym narzeczu będzie i polski—koń—kuoń, kuń i kiń. Tam gdzie polskie ie, ia (rosyjskie jat’) tam zawsze w ukraińskim i. Dźwięk e w polskim najczęściej zmiękczone brzmi w ukraińskim twardziej, niż polskie ie, jednakże nieco mięk-ciej niż polskie e; tak samo i brzmi twardziej, ale niezupełnie zbliża się do polskiego y. Dźwięku g (poza polonizmami i giermanizmami) w ukraińskim niema, lecz zawsze występuje h; ł- dźwięk, często zastępujący polskie /, na Ukrainie lewobrzeżnej często wymawia się jako dźwięk pośredni między l i ł; ten dźwięk przed spółgłoskami i w końcówce czasu przeszłego przechodzi w u, ale również i w w (buu i buw, wouk i wowk).

W większej części narzeczy dźwięczne spółgłoski na końcu wyrazu utrzymują się, a więc łob, did, niż, wiz (polskie—łeb, dziad, nóż, wóz, które zwykle tracą dźwięczność).

Posuwając się od Dniepru ku zachodowi miękkość dźwięków zmniejsza się, a jednocześnie zwiększa się wpływ polskiej odmienni w czasownikach. Te wpływy na zachodzie w gwarze Łemków, górali żyjących na zachód od źródeł Dniestru, sięgnęły tak głęboko, że nawet nacisk na wzór polskiego ustalił się tam na przedostatniej samogłosce.

VII. Ziemie dawnej Polski jako całość.

§ 30. Znaczenie rzek.

Każde zjawisko geograficzno-fizyczne ma podwójne oblicze: jedno prawie stałe, tylko kosmicznym i ziemskim ulegające wpływom (jak naprz. ruchy górotwórcze, wyrównywująca działalność klimatu), drugie oddziaływające na człowieka. Ta druga strona zjawisk jest bardziej zmienna w zależności od epoki, a więc gęstość zaludnienia, w jakim człowiek występuje, jego stosunek do ziemi i stopień jej opanowania sprawiają, że to samo zjawisko coraz inaczej oddziaływa na człowieka: aż do końca XIV st. step czarnomorski był gościńcem, po którym ludy koczownicze z głębi Azji przelewały się na wschodnie krańce Europy, a czasem i w sam jej środek; do XVIII w. był siedzibą groźnego rojowiska, w wieku zaś XIX step najpierw umożliwił potężną hodowlę owiec, aby wkrótce stać się śpichlerzem Rosji, a częściowo i Europy zachodniej.

Rozpatrując ziemie dawnej Polski jako całośó, należy zaznaczyć niektóre zjawiska geograficzno-fizyczne, cechujące omawiane kraje w sposób mniej lub więcej wyraźny. Do takich cech podstawowych należy brak wybitnych działów wodnych pomiędzy poszczególnemi dorzeczami.

Między Odrą i Wisłą można wyliczyć szereg możliwych połączeń kanałowych: 1) Odra-Olsza-Gostynka-Wisła, 2) Warta-Widawka-Pilica, 3) War-ta-Ner-Bzura, 4) Noteć-Gopło-Bachorka-Zgłowiączka i 5) Noteć-Brda.

Należy uprzytomnić wpływ rzek na: a) osadnictwo w czasach pierwotnych, kiedy człowiek dopiero wywalcza ziemię z pod puszczy leśnej i b) na kierunek dróg.

Co do sposobu osadnictwa w czasach najdawniejszych, to osiedla ludzkie w stosunku do rzeki można porównać do nici, na której zrzadka nanizane są paciorki—osady; taki szereg miejsc zamieszkałych nad rzeką związany jest z szerokością, głębokością i prostym jej kierunkiem, słowem gęstość osiedlenia, a raczej stopień opanowania ziemi przez człowieka jest w zależności—nie przeoczając innych czynników—-od rzeki jako drogi; jeżeli

rzeki zbliżają się do siebie dość blizko, to dwa szeregi miejsc zaludnionych mogą się przerodzić w jedną ciągłą linję, tylko w pewnym miejscu ciągłość między jej ogniwami jest wyłącznie lądowa.

Odra i Wisła.

z przy-

Odra i Wisła od wieków tak grupowały zaludnienie nad swemi dopływami, że ono stanowiło jedną całość etnograficzną, chociaż musiało rozpadać się na oddzielne szczepy i plemiona. Pierwsze toczonych zbliżeń naturalnych zlało ludność górnej Wisły ze Ślązakami, wszystkie zaś pozostałe leżą w obrębie Wielkopolski (Łęczycę tu należy dołączyć).

Jeżeli w górach lub w krajobrazie pagórkowatym doliny rzeczne ściągają do siebie szlaki drogowe, to na nizinach odwrotnie: nadmiar wilgoci zmusza drogę do unikania doliny, droga kieruje się w bardzo błotnistych okolicach na działy wodne, w bardziej suchych droga obiera kierunek możliwie blizki do rzeki, ale w każdym razie do niej równoległy, czyli, że rzeki wytwarzają kierunek dróg mniej lub więcej od nich zależny, co da się stwierdzić na omawianym dziale Odry-Wisły. Te najstarożytniejsze szlaki drogowe wzmacniają wiążącą rolę rzek.

Chociaż Wisła posiada od północy przez jez. Śniardwy łatwość połączenia z Pregołą, jednakże ani w czasach zamierzchłych, ani w nowożytnych to połączenie naturalne żadnego nie posiadało znaczenia i nie mogło posiadać. Również zbliżenie Wisły do Niemna przez Narew, Biebrzę, Nettą i Czarną Hańczę, zaznaczone dzisiaj kanałem Augustowskim, niewielkie nawet dzisiaj może mieć znaczenie, bo kanał łączy obszary zbyt fizjograficznie do siebie podobne, nie różniące się wyraźniej co do kultury sąsiednich dorzeczy jednego m. Bałtyckiego. W przeszłości jednakże kierunkiem Narwi posuwało się plemię Mazurów, wrębujące się między Jaćwież, Litwę i Prusów.

Zbliżenie Bugu-Muchawca do Prypeci w czasach najdawniejszych poprowadziło Mazurów do zlania się z resztkami Jaćwieży i częściowo z Rusią, aby z tej mieszaniny wytworzyć ludność Podlasia.

Błotniste okolice Włodawy przeszkodziły Mazurom sięgnąć dalej nad Bugiem ku południowi. Inaczej rzecz się ma z Sanem, który tak blizko podchodzi do Dniestru (przez Wiar, Wyrwę do Błożewki), że sadyby ludzkie nad Sanem stanowiły dalszy ciąg szeregu osiedli ludzkich nad Dniestrem, a że postać powierzchni i gleba na glince nawianej wytworzyła pas jednolitych dla roślinności warunków na Podkarpaciu, przeto nic dziwnego, że od czasów przeddziejowych ludność tu podlegała bądź mieszaniu, bądź też podobnym wpływom zewnętrznym. Nie mówiąc o grodach Czerwieńskich, już w r. 981 odebranych Mieszkowi przez Włodzimierza, gdyż mogło tu chodzić o dorzecze górnego Sanu, a może i o prawy brzeg górnego Bugu, mamy już za Chrobrego cząsowe przyłączenie Halicza, a później te sprawy się wciąż plączą, aż ostatni z Piastów potrafił tę ziemię zlać z Małopolską.

Niemen posiada takich zbliżeń znacznie mniej (p. mapę Wyż. Lit. rys. 61), gdyż pominąwszy połączenie z Pregołą przez Wystrucię-Szeszupę, co można porównać ze spojeniami Wisły z Odrą, oraz już wspomniane Czarnej Hańczy do Narwi, należy tu przytoczyć Szczarę, która prowadziła przez Prypeć, zmniejszającą swe znaczenie niewygodnemi błotami, do Dniepru, tak samo jak Bug-Muchawiec do Wisły. Podobieństwo to jednak jest niezupełne i wypada na niekorzyść Niemna, gdyż Bug łączy się z Wisłą w miejscu największego rozkwitu Wisły, gdzie jej znaczenie stwarza Warszawę, a Szczara łączy się z Niemnem jeszcze nieznacznym, który jeszcze nawet Grodna nie wytworzył. Dalej Niemen Niewiażą podchodzi do Lawenny, a chociaż jest to rzeczka bez znaczenia, ale kierunek Niewiaży grupował ludność w szeregu osiedli skierowanych ku ujściu Dźwiny.

Znakomite zbliżenie Dubissy do Windawy niewielki wywarło wpływ, gdyż już samo dorzecze Dubissy leży krańcowo w porównaniu z dorzeczem Niemna, którego najważniejszą rzeką jest Wilja.

Wilja nie zbliża wyraźnie kraju z innemi rzekami (wyjąwszy jej zbliżenie do Poni, dopływu Berezyny oraz Świętej, podchodzącej ku Dźwinie), jednak obfitość jezior po obu jej brzegach wysoce podnosiło łatwość osadnictwa i obrony, a przez to pośrednio wzrastało środkowe znaczenie Wilji jako drogi i czynnika, skupiającego życie polityczne.

Dźwina, pominąwszy zbliżenie Ułły do Berezyny, posiada zbliżenie do Dniepru między Witebskiem a Orszą, tymbardziej, że i Łuczosa tu pomaga¹). Owo zbliżenie już w czasach przeddziejowych z tych dwuch rzek wytwarzało jeden szereg osad ludzkich. Oprócz niego na prawym brzegu dorzecza można by zauważyć kierunek ku jeziorowi Pejpusowi przez rzekę Dryssę; szereg jezior i rz. Wielika kieruje ku Ilmeniowi przez Dryssę lub Obolę i jezioro Newelskie, albo Uświatę i to samo jezioro, jednakże to skupienie ludności dopiero nad tamtemi rzekami (Psków i Wielki Nowogród) da się odczuć, ich odpowiedniki nad Dźwiną nie odczuły tego wpływu dobroczynnego, co należy tłumaczyć brakiem poważniejszych dopływów prawobrzeżnych.

Dniepr oprócz owych czterech już wymienionych zbliżeń innych poważniejszych nie posiada, należy tylko wspomnieć Samarę, podchodzącą blizko do Dońca, ale położenie ujścia Samary tuż nad progami w bezludnych stepach sprowadzało do zera znaczenie tego zbliżenia. Z Bohem takich zbliżeń niema, a zresztą kamienista rzeka Boh żadnego prawie znaczenia nie posiada.

Z lewej strony w najkorzystniejszym miejscu Dniepru (granica lasów, zebranie wszystkich wielkich dopływów) wpadająca Desna posiada dolinę wkrótce rozszczepioną na doliny Desny i Sejmu; ten kierunek nie doprowadza do zbliżenia rzek Dnieprowych z żadnym poważniejszym dopływem Wołgi lub Donu. Zapewne, Desna miała swoje potężne znaczenie, ale ona kierowała

’) A. Sapunow. Rieka Zapadnaja Dwina. 1893.

działalność człowieka od Dniepru, lecz nie skuwała przyległych ziem—do dnia dzisiejszego żaden kanał nie łączy Dniepru z Wołgą lub Donem.

Rozpatrując osiem rzek naszego obszaru, widzimy, że wyjąwszy Boh, wszystkie one;

1)    Wiążą się między sobą zbliżeniami poważniejszych dopływów.

Rola rzek.

2)    Na wschód od Dźwiny i Dniepru takich połączeń niema.

po-

3)    Na południe wał górski wyłączał dawniej możliwość takich łączeń. W czasach jednak obecnych kanał Odra-Beczwa-Morawa jest w budowie. Istnienie łańcuchów osad ludzkich należy przypisać kotlinom, śród gór leżącym, a nie ich rzekom (naprz. Orawa-Dunajec).

4) Na zachód od Odry takie połączenie istnieje.

Zważywszy na wielkie znaczenie takich licznych połączeń rzecznych, należy wyprowadzić wniosek, że 1) cały omawiany obszar od czasów najdawniejszych miał warunki znakomitych połączeń wodnych, 2) te połączenia związywały z zachodem, urywały się na wschodzie i 3) z pośród rzek poszcze-gółnych najwięcej takich połączeń miała Wisła i to jej dorzeczu zapewniało pewną przewagę, nad pozostałemi.

Wspólną cechą wielkich rzek, spływających do morza Niemieckiego i Bałtyku jest niesymetryczność ich dorzeczy. Począwszy od Wezery z Al-lerem poprzez Łabę z podwójnym prawobocznym dopływem Sprewą i Ha-welą, Odrę z Wartą i Notecią, Niemen z Wilją i Świętą aż do Dźwiny, która też znaczniejsze dopływy z prawej posiada strony, mamy wszędzie zjawisko, że lewa część dorzecza jest znacznie mniejsza od prawej.

Ażeby to zjawisko zrozumieć w stosunku do człowieka, musimy sobie uprzytomnić, że w czasach przeddziejowych, kiedy zaludnienie było ilościowo bardzo nikłe, kiedy puszcza leśna panowała nad człowiekiem, prawie go przytłaczając, a człowiek od stulecia do stulecia tylko drobnych dokonywał zdobyczy na leśnym ostępie, ulepszając swą kulturę rzeczową i wzrastając liczebnie. Wzory wyższej kultury prawie wyłącznie drogą wodną dochodziły; rzeki jedynemi były szlakami łączności, tak samo jak łęgi nadrzeczne jedynemi miejscami zdatnemi do osadnictwa i pracy gospodarczej.

Pierwszy wzrost rolnictwa, wzmożenia się liczebnego ludności i jej organizacja mogły się tylko nad rzekami dokonać. Im zaś rzeka była większa, tym więcej mogła nad swemi brzegami zgromadzić ludności, lepiej zapewnić wyżywienie i możność rozwoju społecznego a nawet i państwowego. W ten sposób w obrębie jednego dorzecza postęp najszybciej mógł i musiał się dokonywać na rzece najważniejszej, zwykle w jej biegu środkowo-dolnym, a w następstwie łatwiej promieniował wzdłuż dopływów, aniżeli w głąb puszczy leśnej, która na działach wodnych najdłużej została oporną przed człowiekiem i jego pługiem.

Po rzece najważniejszej przychodziła kolej na najważniejsze dopływy, czyli, że względny ówczesny nadmiar ludności, rozwój rolnictwa i pierwsze więzy społeczno-państwowe kierowały się od głównego pnia rzeki w górę jej dopływów—na naszym obszarze to oznacza, że każda z tych rzek wylewała ludność i zaczątki państwowości wzdłuż dopływów prawobrzeżnych, czyli na wschód, stąd żywiołowe, od sieci rzecznej zależne parcie na wschód, które plemiona giermańskie od końca VIII wieku przetworzyły na państwowe od Wezery do Łaby, w IX od Łaby do Odry; stąd w IX i X stuleciach parcie Polan nadgoplańskich ku Wiśle, a wkrótce później Bugiem i Wisłą ku Rusi i Haliczowi;¹ stąd w XII i XIII w. rozlewność Mazurów nad Narwią i Bugiem, oraz początki osadnictwa w dorzeczu Dniestru. Tym samym zjawiskiem geograficznym musimy objaśnić rozszerzanie się Litwy ku Dźwinie i Berezynie.

Parcie na wschód.

Odpowiednikiem temu żywiołowemu kierowaniu osadnictwa i podboju nad Dnieprem było dążenie z ziemi Polan naddnieprzańskich na wszystkie strony: uniemożliwione wzdłuż Dniepru dolnego przez koczowników stepowych, wielce utrudnione nad błotnistą Prypecią i Berezyną, sięgało ono w górę Dniepru, a na wschód wzdłuż Desny najlepiej się mogło rozwinąć w stronę Siewierzan.

Znaczenie

Wisły.

I w tym wypadku Wisła znalazła się w położeniu odrębnym, gdyż znajduje się ona w tej części wielkiego niżu europejskiego, gdzie następuje znaczne rozszerzenie tego niżu. Wówczas gdy odległość bramy Łużyckiej od ujścia Odry wynosi 290 km., bramy Morawskiej od ujścia Wisły 520 km., to od Tarnowa na jego południku do ujścia Niemna 560 km., na południku Rygi 880 km., od ujścia zaś Dźwiny do Odessy do 1300 km. Niż rozszerza się, a jednocześnie wody jego zaczynają spływać ku dwum morzom i Wisła jest ostatnią, której dorzecze sięga od morza do gór, to też gdy rzeki na zachód od niej leżące (Odra, Łaba, Wezera) stykają się z każdej strony z jednym dorzeczem, to Wisła od zachodu ma Odrę, gdy od wschodu (pominąwszy Pasłękę i Pregołę) dotyka do 3 dorzeczy, a przeto ludność na jej dorzeczu od zachodu miała na sobie parcie z jednego dorzecza, ześrodkowanego, wówczas gdy od wschodu miała możność Narwią, Bugiem i Sanem wylewać się w stronę trzech dorzeczy, to też każdy z tych ruchów żyiviołowych musiał być słabszym. Jednakże nawet ta słaba strona w dorzeczu Wisły—jej zbyt rozwleczona ściana wschodnia miała swoje zalety, gdyż wielostronniejsze stosunki ułatwiały drogę dla wpływów zewnętrznych różnorodnych i przez to owe stosunki były pożądane i pożyteczne.

Aby porównać poszczególne rzeki między sobą, musimy oddzielnie charekteryzować oba zlewiska.

Między rzekami zlewiska Bałtyckiego największa jest Wisła oraz jej dorzecze jest najrozleglejsze (§ 15), wprawdzie ujście Odry leży bliżej zachodu, cieśnin duńskich i Skandynawji, ale natomiast ujście Wisły wiosną wcześniej jest wolne od lodów; ujście Niemna przez obecność mierzei Kuroń-skiej wysoce utrudniało dostęp do rzeki, tak dalece, że w początku wieków nowożytnych, korzystając z naturalnego rozwidlenia Pregoły-Dejmy, łączono ruch handlowy dolnego Niemna z Królewcem. Ujście Dźwiny leży zbyt daleko na wschodzie i na północy, aby mogło równać się z ujściem Wisły i Odry, tymbardziej, że progi, chociaż nieznaczne, w paru miejscach utrudniają żeglugę. Aczkolwiek ziemie polskie leżą w klimacie dość jednorodnym, a postać powierzchni poza pasem górskim nie stwarza różnic zbyt jaskrawych, jednak pasy wyżynowe i nizinne wytwarzają miejscowe warunki dość odrębne, które się różnią dość wybitnie między sobą. Ponieważ odległość od źródeł kultury i dróg kultury jest w każdym wypadku odmienna, przeto kultura ludności poszczególnych okolic nawet dzisiaj nieraz różni się między sobą; im dalej sięgniemy w przeszłość, tym odrębności będą mocniej zaznaczone. Ważną rzeczą pozostaje fakt, że rzeki łączą i skuwają rozmaite krainy poszczególne, a pod tym względem żadna z rzek zlewiska Bałtyckiego nie może się równać z Wisłą, która całym szeregiem dopływów sięga w głąb Beskidu, Dunajcem sięga za Beskid, a Popradem za Tatry, łączy z resztą Polski nizinę Górnopolską, południowy pas wyżynowy, Sanem sięga nawet ku zachodowi wyżyny Podolskiej, w poprzek przecina pas wielkich dolin, Bugiem sięgając Wołynia i Podlasia, a Narwią w stronę Litwy się zwracając, przerzyna wyżynowy pas Pojezierza i łączy się z nadbrzeżną niziną, obramiającą Bałtyk.

W dorzeczu Wisły tak wielka liczba drobniejszych jednostek fizjograficznych jest połączoną, że — uwzględniając największe bogactwo kopalne właśnie w dorzeczu Wisły napotykane—mamy jako wynik wcześniejszy, żywszy i wszechstronniejszy rozwój ludności tego dorzecza, aniżeli każdego z pozostałych. Tymbardziej to było możliwe, że kolebka państwowości, okolice Gopła, tak samo ciążyły ku Warcie, jak i ku Wiśle, a nad górną Wisłą także istniały jakieś zaczątkowe ogniska państwowości — Tyniec, Kraków, Wiślica, a może i Sandomierz.

Zlewisko morza Czarnego.

Zlewisko morza Czarnego, pomijając Boh, składa się z dorzecza Dniestru i Dniepru. Dniestr do pewnego stopnia mógł mieć znaczenie jako przedłużenie Sanu-Wisły, jednakże progi Jampolskie i wielkie zdłu-żenie koryta skutkiem wężownic zmniejszały jego wpływ dziejowy. Znaczenie wyżyny Podolskiej nie wykraczało (str. 58) nazewnątrz. Blizkość źródła kultury — Grecji z jej osadami nad m. Czarnym, tak samo dla Dniestru jak i dla Dniepru, równoważyła się jeszcze bliższym sąsiedztwem

koczowników stepowych.

Dniepr przez swą długość dopływów, przez potężne dorzecze oraz łączenie kilku odrębnych krain fizjograficznych byłby najpotężniejszą

przez

z rzek omawianego obszaru, jednakże obecność progów fatalnie niweczyła jego wpływ. Rozmaitość obszarów tylko do pewnego stopnia mogła się korzystnie odbijać na mieszkańcach jego dorzecza, bo stepy do końca XVIII wieku były gospodarczo czynnikiem zupełnie biernym, geograficznie zawadą w zbliżeniu się do morza (progi w obszarze stepu—dwie przeszkody wały się), a nawet były klęską dla przyległych okolic lasu parkowego i

sumo-

zwar-

tego lasu. Można mówić zaledwie o sumowaniu się wpływów lasu, lasu parkowego i obszaru błotnego, pozatem zbliżenia z Wisłą i Niemnem przez błota mało podnosiły jego znaczenie. Aczkolwiek dorzecze Dniepru mogło nad innemi przeważać rozległością (2V₂ razy większe od dorzecza Wisły), to jednak bagna Polesia zmniejszały jego znaczenie, a brak zbliżenia wielkich dolin z Wołgą i Donem odosabniał je, wreszcie źródło kultury w czasach dziejowych — Bizancjum ustępowało źródłom, skąd czerpano kulturę nad Odrą i Wisłą.

§ 31. Polska

obszar przejściowy; Polska — pomost między morzami.

Rozpatrując ziemie dawnej Polski jako całość, będziemy mieli do czynienia nie z jednolitą jednostką fizjograficzną—jest to zresztą rzeczą nigdzie niespotykaną, aby losy narodu kulturalnego były związane z jedną postacią fizjograficzną, gdyż zwykle podłoże narodu stanowi zbiorowisko krain czasem dość podobnych, czasem zaś wzajemnie się uzupełniających. Musimy w pewnych przyjętych granicach rozpatrywać obszar ziem dawnej Polski, zakreślając jego granice nie linjami fizjograficznemi, ani nawet współczesnemi językowemi, lecz granicami, które istniały w zamierzchłej przeszłości, nie zawsze państwowemi, ile raczej kresem rozpostarcia i działalności pewnych skupień ludzkich, pewnych ustrojów polityczno-państwowych i społecznych. Tak zakreślony obszar posiada wyraźne położenie środkowe w Europie, gdyż tu się krzyżują linje łączące Nordkap z Matapanem, oraz kraniec półwyspu Iberyjskiego z północno-wschodnim krańcem Europy; jednakże ta jego środ-kowość w dziejach nie uwydatniła się w sposób korzystny. Daleko ważniejszą cechą jest położenie na wielkim niżu Europejskim na północ od górskiego łuku Alpejsko - Karpackiego, tu środkowość występuje wyraźniej, ale skutki jej nie były korzystne.- .ziemie polskie były pomostem, po którym przetaczały się ludy ze wschodu na zachód, a ponieważ źródło cywilizacji na południu znajdowało się i na południo-wschodzie, przeto było to w najszerszym pojęciu geograficznym położenie niekorzystne.

Pogląd Nałkowskiego.

Pogląd na całość dotychczas wypowiedzieli dwaj uczeni: W. Nałkowski¹) i E. Romer²). Pierwszy z nich za cechę podstawową uważa przej-ściowość tych krain, rozumiejąc, że większość cech szczególnych na zachodzie jest tażsama z krajami przyległemi lub z całą Europą Zachodnią, ku wschodowi wspólne cechy zmieniają się bez wielkich skoków, aż na wschodzie przechodzą w znamiona, krainom wielkiego niżu

]) W. Nałkowski. Terytorjum Polski historycznej jako indywidualność geograficzna. Wyd. pośmiertne 1911.

²) E. Romer. Przyrodzone podstawy Polski historycznej 1912.

12

Gieografia dawnej Polski.

Sarmackiego właściwe. Podkreśla też autor rozszerzenie (zwiększenie) jednostek fizjograficznych ku wschodowi i brak granic naturalnych, co miało wysoce utrudniać obronę państwa ¹).

Zupełnie inną cechę podnosi E. Romer. Autor rozwija myśl Fr. Ra-tzel’a, że dla krain większych (więc pomijając Grecję, Danję lub Norwegję) ważniejszą sprawą, niż rozgłośna linja brzegowa z jej urozmaiceniem jest możliwość powiązania wnętrza kraju drogami. Przedewszystkiem więc najważniejszą rzeczą jest istnienie rzek, tworzących możliwie zwięzłą sieć. E. Romer podkreśla tę wielce korzystną cechę na omawianym przez nas obszarze, że te rzeki łączą się ku zachodowi, odcinają zaś od wschodu. Dalej, że tak obficie w drogi wodne zaopatrzony obszar zajmuje trzecie zwężenie (pomost) na lądzie Europy między Atlantykiem a m. Śródziemnym.

Pogląd Romera.

Pierwsze od zatoki Biskajskiej do m. Śródziemnego zajmuje zaledwie 370 km., łączy z otwartym Atlantykiem i jest niezaprzeczenie najkorzystniejsze; drugie od m. Niemieckiego do Adrjatyku (970 km.) jest przedzielone wpoprzek Alpami, trzecie zaś, omawiany przez nas pomost lądowy ma słabą stronę w znacznym rozszerzeniu do 1200 km., oraz że łączy morza, zamknięte cieśninami. Ponieważ jednak ten obszar jest silnie wewnątrz powiązany siecią połączeń wodnych, to wielkie odległości raczej są korzyścią, bo pozwalają opanować znaczne powierzchnie ziemi.

Już po ogłoszeniu swych poglądów prof. Romer odnalazł jeszcze w danych klimatycznych czynnik, rozdzielający omawiany obszar od jego przedłużenia na wschód i poniekąd na zachód.

Nie zaprzeczając faktów, podniesionych przez Nałkowskiego, można zaznaczyć, że jednak stopniowanie właściwości z trudnością da się pojąć jako cechę zasadniczą. Pogląd prof. Romera ma za sobą losy dziejowe omawianego obszaru, do którego kilkanaście razy ciążyły i Multany, klimatyczny i fizjograficzny dalszy ciąg Podola, jednakże trzeba tu wprowadzić i poprawkę, że ogrom błot Pińskich, utrudniając nieco ruch na Prypeci, robił go niemożliwym do przebycia w poprzek — Polesie było klinem, rozsadzającym omawiany obszar.

') Poglądy, wyrażane przez uczonych, zwykle są w związku z poglądami i myślami, panującemi w pewnych kołach społeczeństwa. Przed laty50-ciu zaczęły się szerzyć nawet w nauce europejskiej poglądy jakoby naukowe, jakoby epigonów O. Peszla o niemo-żebności istnienia państwa bez granic naturalnych i skutkiem tego o omyłce dziejów, dzięki której tylko jakoby mogło istnieć państwo polskie. Te poglądy najczęściej zależne od urzędowych stanowisk ich autorów, wprowadzały historyków stronnych, urzędowych w zakres dla nich obcy —geografji. W r. 1879 najgłośniejszym u nas echem tych rządowych gdzieindziej uczonych była „Historja Polski" M. Bobrzyńskiego, w której autor z dziwną gorliwością przeprowadza ową niby-teorję. Ówczesna myśl naukowa w Polsce nie istniejąca, lub drzemiąca, mało się tym zagadnieniem zajmowała, dopiero w osiem lat później, jako reakcja przeciw gwałceniu nauki, zjawiła się praca Nałkowskiego, która ograniczała pessymizm M. Bobrzyńskiego do niekorzystnych warunków granicznych, utrudniających obronę.

§ 32. Czynniki rozdzielające.

Cały obszar wystawiamy sobie jako obramiony granicami: Bałtykiem, odcinkiem 290 km. na równinie od ujścia Odry do bramy Łużyckiej, Sudetami, Karpatami, 190 km. szeroką Bramą Czarnomorską, lub linją długą do 500 km. od Czeremoszu do ujścia Dniestru, morzem Czarnym oraz odcinkiem lądowym, idącym od ujścia Dniepru do progów do 350 km. długości, a stąd do Smoleńska (do 800 km.) i prawobrzeżnym działem wodnym Dźwiny do Bałtyku (do 600 km.).

Znaczenie

błot.

Jeżeli zgodnie ze spostrzeżeniem prof. Romera za największy czynnik łączący należy uważać obfitość rzek i rzeczek dość znacznych, zdatnych do spławu i nawet do żeglugi od czasów najdawniejszych, to za czynnik rozdzielający trzeba uznać przedewszystkiem trzy większe obszary błot, t. j. Polesie, Pojezierze Prusko-Mazowieckie i szereg błot nad-noteckich. Drugie z nich obejmowało dział wodny na środkowej części wyżyny Bałtyckiej, przyczem na jej zachodzie, na wyżynie Pomorskiej, jeziora i bagna daleko słabiej występowały, nie tworząc takiej przeszkody dla człowieka, a na wschodzie, na wyżynie Litewskiej, jeziora i rzeki poniekąd były czynnikiem twórczym, nadgoplańskie przypominając okolice. Polesie i Noteć zaległy najniższe części pasa wielkich dolin.

Te trzy wielkie obszary bagienne wyciągnięte prawie w jednym pasie wytwarzają dwie przerwy i dwa pomosty, obchodzące przeszkody od strony zewnętrznej. Przekraczając bagna koło Santoku można było z Wielkopolski dążyć do ujścia Odry, tak samo jak Odrą—jest to szlak, po którym Mieszko I rozszerzał swe wpływy na Pomorze. Przerwa między błotami noteckiemi i Pojezierzem Pruskim posiada po lewej stronie przeprawę przez Brdę pod Wyszogrodem (nie dzisiejszy Wyszogród, naprzeciw ujścia Bzury leżący!), posiada też Wisłę, a po prawej stronie Wisły dość suchy przesmyk od Brodnicy do Wisły koło 70 km. szerokości; ten skrawek ziemi, przecięty Drwęcą stał się etnograficznie polskim, przenosząc granice plemienia polskiego nad Ossę.

Przerwa między bagnami pruskiemi a poleskiemi pozostawiała jako pomost Podlasie i międzyrzecze Podlaskie, po którym jedynie'stały się możliwe stosunki między Polską a Litwą (a stąd szlaki szły na Rygę, Dyneburg-Psków lub na Smoleńsk-Moskwę). Na lewym brzegu Dniepru można było obejść błota Polesia i tu w związku z drogą wodną Berezyną i Dnieprem stosunki Rusi od Polan Kijowskich rozszerzały się powoli, szybciej jednakże się rozszerzając ku Dźwinie niż ku Berezynie (rys. 61 i 116).

Oprócz tych wielkich obszarów bagiennych, ziemie polskie posiadały wiele błot mniejszych, które jednak wywierały wpływ miejscowy—liczba ich znaczna. Ujście Warty, zaznaczone potężnemi bagnami Odry na jej lewym

brzegu, utrudniało stosunki z Zaodrzem, nieco zaś ku południowi położona po obu stronach Odry ziemia Lubuska nawet posiadała bardzo poważne warunki rozwoju miejscowego (analizując geograficznie, daleko lepsze od Berlina i Poznania!).

Ziemia Lubuska a bagna Obry.

Ta prastara ziemica piastowska była poniekąd odcięta od reszty Wielkopolski bagnami Obry miasteczka (Zbąszyń i Międzyrzec oznaczały przeprawę przez te bagna), a że bagna ujścia Zgniłej Obry mniej utrudniały połączenie ze Śląskiem, aniżeli je łączyła Odra i jej lewe suche wybrzeże, przeto kiedy Piastowicze dzielili ziemie polskie, to najstarszej linji po Władysławie II wyznaczyli razem ze Śląskiem i ziemię Lubuską, bliższą Śląskowi dzięki Odrze, niż Wielkopolsce.

Bobrawa i Nisa Łużycka, zarówno jak i Sprowa posiadały w dolnym biegu poważne błota (część wielkich dolin), które ciągnęły się aż prawie do Odry. Stąd pochodziło, że za pierwszych Piastów najście Niemców na Wielkopolską (do XIV wieku zwanej wprost Polską), mogło się odbyć dwoma drogami: 1) na północ od ujścia Nisy Łużyckiej czyli od strony słabo zaludnionego, ledwie że zdobytego Brandeburga na Lubusz, aby dalej spotkać błota dolnej Obry i 2) na południu od błot i pustkowi Żagańskich, skąd między błotami i puszczą można było przedostać się do Lignicy. Również można było przejść bardziej na południu od bagien, w puszczy leśnej po podgórzu, gdzie glinka nawiana nieraz była pokryta lasem parkowym, aby dalej przez zwartą puszczę przedzierać się ku Wrocławiowi.

Pokój Bu-dziszyński.

Ponieważ za Bolesława Chrobrego (1002—1018), Krzywoustego (1108) i jego synów (1157) Brandeburg leżał daleko od ludnych państw saskich, przeto wybierano bliższą drogę na Łużyce i Śląsk, a miarą potęgi Chrobrego i jego zrozumienia warunków może służyć pokój w Bu-dziszynie, na mocy którego zrzekał się Drezna, lecz zatrzymywał Łużyce z Budziszynem, bo ten gród panował nad drogą z Czech do Brandeburga, nad drogami na Śląsk prowadzącemi i nawet nad szlakiem, prowadzącym od Pragi lub Drezna nad Odrą środkową do ziemi Lubuskiej.

Błota górnej Obry przeszkadzały pewnej spoistości Wielkopolski, lecz w stopniu dość ograniczonym, natomiast błota Baryckie stały się granicą plemienną Wielkopolski i Śląska i zmuszały do obchodzenia od zachodu przez miejsce, gdzie później powstał Rawicz, lub od wschodu, stwarzając znaczenie Kalisza.

Błota górnej Odry w górę od Raciborza utrudniały zaludnienie w dolinie rzeki, stwarzając miejscowe przeszkody przy przeprawie, przez co podnosiły dogodne położenie Raciborza, gdyż połączenie Pragi Czeskiej przez Opawę z Krakowem musiało obchodzić te błota od północy.

Bagna

mniejszego

znaczenia.

Drobne błota na wzniesieniu Gnieźnieńskim (koło Gopła) najpewniej były częściowo przez człowieka opanowane jeszcze na parę set lat przed Mieszkiem, a dopiero na wschód leżąca dolina Bachorska była nieużytkiem aż do XIX wieku.

Dolna Pilica i Radomka posiadały brzegi dość bagniste, przez co, utrudniając stosunki międzyludzkie, wytworzyły różnice plemienne między Mazurami a Sandomierzanami. Dolny bieg Wieprza w. ten sam sposób wytwarzał różnicę plemienną po prawej stronie Wisły.

Wisła nie posiada nad swemi brzegami błot poważniejszych, a nawet w odcinkach, gdzie dolina dzisiejszej Wisły znalazła się w dolinie pra-Wisły, to i tam niema bagien takich, jak nad Odrą naprzeciw ujścia Warty, gdzie nurt rzeki parokrotnie się rozdziela. W całej szerokiej dolinie Wisły jej dno bywa zalewane w czasach powodzi, gdyż rzeka nie jest uregulowana, ale błotnistość jest najczęściej czasowa, czyli po powodziach ziemia przeważnie obsycha i, pominąwszy miejscowe kałuże i błota, dolina Wisły nie przedstawia zwartego pasa bagiennego.

Nad Wkrą są miejscowości dość błotniste, jeszcze bardziej nad Narwią, gdzie wzdłuż wielkiej pra-doliny błota - dziś znacznie osuszone—często się spotykają, a nawet dalszy ich ciąg znajdujemy nad Mereczanką, która swemi błotami sięga w wyżynę Litewską. Błot na wyżynie Litewskiej nie było brak, jednak one posiadały bardzo miejscowe znaczenie, tak samo jako nadbrzeżne przy ujściu Pregoły i Niemna, a częściowo nawet Dźwiny i Kurońskiej Aa.

W widłach rzecznych Wisły-Sanu pewna błotnistość przeszkadzała zaludnieniu, a sprzyjała do czasów obecnych lasom.

Nad górnym Dniestrem błota Samborskie odejmowały pługowi sporo gleby (po osuszeniu bardzo rodzajnej), zmuszając drogi do pewnego ich obchodzenia. Drobne ilości błot można zaznaczyć na wyżynie Podolskiej, w miejscach bliższych krawędzi północnej, przez co te miejsca (jedyne dla poprzecznego łączenia, jako wolne od jarów) miały utrudnione możliwość połączenia w kierunku zachodnio-wschodnim. Tak samo i na południu Wołynia rzeki biorą najczęściej początek w miejscach błotnistych, co najwyraźniej występuje nad górnym Bugiem, a w blizkości krawędzi Podola miejscami stwarza warunki dość ciężkie dla dróg.

Błota na wschodzie

Na wschodzie obszaru należy wspomnieć o błotach, które od błot pińskich rozciągają się ku północy wzdłuż Berezyny i Dniepru, nie stanowiąc takiej przeszkody w ruchu poprzecznym, jak niegdyś błota nadnoteckie, lecz w każdym razie odsuwają drogi na działy wodne i nadewszystko nie pozwalają na zagęszczenie ludności. Dolina Dniepru na całym biegu środkowym posiadała czasami znaczną szerokość; miejscami dno zalewane przez powodzie, dochodzące 5—10 km., a nawet 15 do 40, przypo-

mina

dolinę Wisły od Warszawy do Torunia. Ta dolina latem osycha ziem Pols^ich-dostatecznie, prócz błot miejscowych, a miejscami przechodzi w tak poplątany stan, że śród błot stałych koryto się co roku zmienia—tu Dniepr, nie przestając być znakomitą drogą wodną, był potężną przeszkodą w ruchu poprzecznym. Miejscowe błota na Zadnieprzu przy ujściu Trubeża zmuszały do obejść i spowodowały rozwój Perejasławia. Doliny Desny i Sejmu obszerne błotniste kierowały drogi równolegle do siebie na sąsiednią wyżynę.

Obfita woda, ujęta w postać rzeki, jest czynnikiem korzystnym dla rozwoju miejscowego, a jednocześnie łącznikiem okolic dalszych, jeżeli jednak rzeka posiada zbyt wiele wężownic, przez co ruch na niej lub równolegle do niej podlega zbyt wielkim wygięciom (naprz. wężownice wgłębione Niemna od Grodna do Kowna lub Dniestru przy przedzieraniu się przez wyżynę Podola), to rzeka staje się raczej zawadą, niż czynnikiem pożądanym dla człowieka. Również, gdy rzeka posiada kamienie, prądowiny, liczne mielizny lub progi, to jej część (lub nawet całość — Boh) przestaje być czynnikiem twórczym, a jednocześnie jest przeszkodą dla ruchu wpoprzek tej rzeki.

Rzeki — przeszkody.

Ponieważ taka część rzeki kulturalnie nieczynna lub nawet szkodliwa nie ściąga ludności, to i przeprawy na nich są utrudnione. Na ziemiach dawnej Polski jako takie bierne części rzek poważniejszych można przytoczyć znaczną część Noteci, Bugu i Narwi¹), duży odcinek Niemna, Dźwinę w kilku miejscach, Prypeć, częściowo Berezynę, Dniepr w kilku miejscach i nadewszystko na porohach, wszystkie rzeki, na granitowej płycie Ukraińskiej płynące i w paru miejscach Dniestr. Z tego zestawienia widać, że Wisła była najbardziej wolna od przeszkód, a po niej Odra, co też odbijało się na szybkim rozwoju kulturalnym w epoce, kiedy znaczenie rzeki, jako drogi doszło do zenitu, to jest przy końcu średniowiecza, gdyż później wystąpiły na pierwszy plan drogi lądowe.

§ 33. Czynniki łączące.

Warunki fizjograficzne ułatwiają lub też utrudniają przeprowadzenie dróg lądowych, które rzadko kiedy spotykają równinę wolną od lasów, jarów, różnic poziomów lub dolin rzecznych. Każda droga rozpoczynała się niegdyś jako ścieżka od jednego osiedla ludzkiego do drugiego. Jeżeli warunki naturalne nie przeszkadzały, a ludność zagęszczała się, to utorowywały się ścieżki w mniej lub więcej prostym kierunku, łączące szeregi osiedli człowieka. W pewnych wypadkach rolnicza stałość osiedlenia może jeszcze nie istnieć, a wówczas ludy pasterskie, koczując wzdłuż najdogodniejszych pastwisk, z czasem wytwarzają szlaki gotowe, po których zacznie posuwać się kupiec, zdobywca, aż wreszcie i rolnik z pługiem.

W kolei dziejów musimy szukać najdłuższego szlaku, łączącego wielkie przestrzenie o rozmaitych warunkach fizjograficznych, tam, gdzie lasu nie było, jeżeli zaś istniał, to posiadał przerwy, polany, nie posiadał zaś błot i innych przeszkód, gdzie względnie najłatwiej było wydeptywać ścieżki. Wolnym od lasów był step. Nie należy siebie jednak wystawiać, aby ten step kwiecisty, ten łan, wiosną odrazu zakwitający mnóstwem roślin cebulko-

D Na Mazowszu odróżniano „ziemię Zawkrzyńską“, czyli że Wkra swemi błotami nadrzecznemi wyrosła na czynnik rozgraniczający. Na mapie rys. 114 ona 'częściowo staje się granicą międzygwarową.

watych lub w końcu wiosny mnóstwem roślin dwuliściennych (motylkowatych, jaskrowatych, gwoździkowatych, złożonokwiatowych i t. d.) był zawsze tylko takim kobiercem natury — on miał jeszcze cechy swoiste, które, zdaniem takiego badacza, jak Izmailskij¹), były znaczną przeszkodą w ruchu człowieka. Nietylko dno jarów mogło być pokryte lasem lub częściej (im bardziej ku południowi) splątanemi krzewami i drzewami, ale i zbocza, jeżeli tylko niezbyt urwiste, były pokryte krzewami, a nawet krzewy jakoby silną ramą miały obejmować krawędzie jarów i tylko działy wodne były tern, co w życiu potocznym jest uważane za step. Odsuwając się zaś od środka pasów wyżynowych, a zbliżając ku krawędzi jarów, spotykało się mnóstwo zeszłorocznych, jeszcze nie zbutwiałych badyli roślin komoso-watych i złożonokwiatowych (zbiorowa nazwa na Ukrainie dla ostów i roślin pokrewnych t. zw. „bodiaki") coraz bardziej zmieszanych z krzewami, jak migdał (na południu), tarnina i wiele innych. To też pominąwszy pasy dogodne dla pasterstwa i dla przesuwania się wzdłuż ich kierunku, reszta była dla człowieka niedostępna, i tern się tłomaczy wiele danych dziejowych, jak możliwość przytulenia się pojedynczych rodzin rolników w pewnych jarach, jak łatwość nagromadzenia się ludzi nad porohami Dniepru i jeszcze bardziej za niemi, a nadewszystko robią się zrozumiałe owe szlaki, z których najważniejsze odwiecznie same się wytworzyły, czyli przez koczownicze plemiona były wydeptane w niewolniczej zależności od warunków przyrodzonych.

Step.

Szlak Murawski, prowadzący od Krymu ku północy działem wodnym po lewej stronie Dniepru, nie wchodzi w nasz zakres, dopiero (patrz Rys. JSIq 116).

I szlak Czarny, jako dział wodny między Bohem a Dnieprem, ściślej mówiąc, między Inhułem a Inhulcem, ze szczerego stepu prowadził w krainę lasu parkowego i rozwidlał się na północy parokrotnie. Najważniejsze z rozgałęzień było na północo-wschód, gdzie przecięcie szlaku z Dnieprem stwarzało okolicę łatwiej od innych się rozwijającą (późniejsi Polanie z Kijowem) i na północny zachód.

II, między Bohem a Dniestręm szlak Kuczmeński, prowadził w okolice wyniosłości Awratyńskich, rozpadł się na kilka słabszych odnóg, a że tu Boh już nie stanowił przeszkody, więc łączył się z przedłużeniem Czarnego.

III złoty czyli Multański szedł po prawej stronie Dniestru, aby na Pokuciu rozgałęzić się na drobne odnogi, przekraczające Dniestr w stronę Podola ²) i w dalszym ciągu szedł na podkarpaciu. Przedłużenie wszystkich trzech szlaków ku zachodowi wkraczało najpierw w las parkowy, a później i w obszar leśny, jednak posiadający przerwy. Dwa pierwsze zlewały się, przechodząc 1) na północy w szlak wołyński i 2) na południu w szlak Lwowski a trzeci Złoty w podkarpacki. Jak wiemy, całe południe omawianego

D A. Izmailskij. Włażnost’ poczwy i gruntowyja wody w swiazi s reljefom miest-nosti i kulturnym sostojaniem powierchnosti poczwy. 1894.

²) Al. Jabłonowski. Ukraina, 1911.

R. Zanoni. Atlas, 1774.

obszaru wskutek najświeższych dziejów geologicznych posiadało gliny nawiane (§ 10), a na nich las niezawsze się udaje, przeto przedłużenie omawianych szlaków ku zachodowi warunkuje się częstemi polanami i często napotykanym rzadkim lasem.

Szlaki

wołyńskie.

Wyżyna Podolska (str. 55) musiała być omijana przez szlaki, więc chociaż na jej północy z czasem wytworzył się szlak wiodący przez Płoskirów, Zbaraż i Zborów do Lwowa, jednak od czasów przeddziejowych mamy takie warunki, że śród potężnych zwałów glin nawianych wyżyna Podola na swej północy czasami bywa nieco błotnistą, swoją krawędzią i wilgotnemi aż do błotnistości źródliskami dopływów Prypeci była przeszkodą, a nie czynnikiem łączącym. Dopiero na północ od tej przeszkody, a na południe od błot Polesia istniał pas szeroki 40 km., a na południu od niego właściwa wyżyna Wołyńska, na południe od Równego i Łucka leśna, lecz gęsto polanami przerywana — najczęściej typowy las parkowy na glince nawianej, wówczas gdy w miejscowościach piasczystych Nałego Polesia bory sosnowe stanowiły całe ostępy: od Bugu do Dniepru na długości przeszło 500 km. były dość korzystne warunki naturalne, które pozwalały się człowiekowi posuwać — w porównaniu z okolicami krawędzi Podolskiej, a jeszcze bardziej z błotami i puszczami Polesia—bardzo swobodnie. Tu szlak I i II znalazły swe przedłużenie, tędy również wydeptał się szlak ku Dnieprowi, wówczas, kiedy Kijów i Praga były ogniskami ruchu handlowego, a więc w końcu VIII i napewno w IX wieku (handel t. zw. arabski). Pomiędzy poszczególnemi miejscowościami ucierały się rozmaite tory, a z czasem zbiegły się w dwuch najważniejszych między sobą równoległych:

Przy przecięciu z Turją, ze Styrem, z Horyniem, ze Słuczą i z Teterowem szlak północny, idący od Chełma—

Równe, Zwiahel i Radomyśl

Łuck,

Dubno, Ostróg, Miropol i Żytomierz (rz. Ikwa) (lub Zasław)

Można jeszcze odnaleźć bardziej południową odnogę przez Krzemieniec, Zasław (lub Lachowce) i Starokonstantynów, która kierowała na szlak Kucz-meński.

Dubienki podnosi Turzysk, a południowy, idący od Zawicho-sta-Włodzimierza

Wielkł szlak południowy.

Ku zachodowi Wołynia wszelkie drogi w kierunku równoleżnikowym idące, muszą na południu unikać błot źródeł Bugu i kierować się na północ od ujścia Ługu, nie dochodząc jednak do błot Poleskich. Odcinek Bugu, najsuchszy mniej więcej od Uściługu do Dubienki, posiada najobficiej archeologiczne dowody¹) starożytnego zamieszkania tych okolic, to też nam wyjaśnia naprz. miejsce przeprawy przez Bug i rozprawy z Ru-

’) E. Majewski. Toporki kamienne w okolicach górnego Bugu i Styru (Pam. Fiz. 1898).

sią Bolesława Chrobrego albo też umiejscowienie prawie jedynego poważnego starcia w roku 1792, kiedy to Dubienka zwróciła uwagę współczesnych na Kościuszkę—Siechnowickiego.

Za Bugiem nie kończą się owe dogodne warunki, owszem na północ od doliny Huczwy i Tanwi szlak się przeciągał na zachód, a dążąc do Pragi musiał omijać ujście Sanu i tu w wygodnym miejscu przecinał Wisłę, a miejsce to — Zawichost — musiało oddawna posiadać dość poważne znaczenie, jeżeli już w pierwszych latach XIII w. Roman Halicki tu się przeprawił (gdzie w bitwie zginął) lub jeżeli w pół wieku potem Wstydliwy tu zakładał klasztor Klarysek; to było możliwe tylko w miejscowości ludnej, od wieków obronnej. Powstanie Sandomierza między innemi przyczynami zawdzięcza swój rozkwit temu szlakowi, który dalej po lewej stronie Wisły sięgnął do Krakowa, przecinając żyzne gleby, zwykle glinie nawianej właściwe. Aż w Miechowskie ¹) ciągną się archeologiczne ślady koczowników stepowych, z czasów, najpewniej poprzedzających wielkie wędrówki narodów. Temu szlakowi należy przypisać istnienie osobliwej krzewinki w okolicach Sandomierza — parolistu wschodniego (Zygopbyllum Fabago), Azji Mniejszej właściwego; roślina ta, która najprawdopodobniej przywędrowała z koczownikami, obecnie pod Sandomierzem znajduje się w stanie wymierania.

Dziejowo rozwinięty szlak Krakowsko-Sandomierski nawet w XIV wieku służył dla połączenia ze Lwowem, wówczas, gdy „nowa" droga popod krawędziami podgórza przez Bochnię, Rzeszów i Jarosław, tak znacznie krótsza, dopiero w XV wieku ostatecznie się ustaliła²).

Za Krakowem, a nawet i na północ od wyżynki Ojcowskiej, tej pod paroma względami miniatury Podola, liczne piaszczyste płaty ułatwiały z pominięciem Krakowa ruch w kierunku zachodnim, liczne płaty zaś gliny nawianej na grzbiecie tryjasowym po prawej stronie Odry oraz na całym podgórzu sudeckim były dalszym ciągiem polan i lasu parkowego aż do Łużyc i dalej w środek Niemiec.

Widzimy, że od brzegów morza Czarnego i od Dniepru, pomiędzy ujściem Desny a Trubeża, istnieje szlak, ciągnący się na zachód przez cały obszar ziem polskich w jego części południowej; ten szlak dalej łączy się z analogicznemi szlakami w Europie zachodniej wzdłuż gór środkowo-niemieckich. Ten szlak, używany przez człowieka od czasów najstarożytniej-

szych, silniej był uczęszczany w IV czenie jeszcze raz się zaznaczyło, kiedy t. zw. Mongołowie, przepędziwszy zimę w Krakowie, 18 kwietnia 1241 r. spotkali opór pod Lignicą.

VI stuleciach, a później jego zna-

Jeszcze parę razy (1259, 1287) tym szlakiem zapuszczali się t. zw. Mongołowie za Wisłę (nawet za Kazimierza Wielkiego), a późniejsze ich natarcia nie wychylały się za Bug. Szlak ten nie tylko oznaczał możność napadu, ale także odwrotnie, korzystne warunki rolnictwa, a więc i zagęszczenia ludności i ułatwionych wszelkich stosunków międzyludzkich, musi więc być uważany za czynnik geograficzny dodatni dla rozwoju naszego obszaru i dla jego zjednoczenia.

Szlak

podgórski.

Na południe od tego wielkiego szlaku następny szlak Złoty (Multański) ciągnął się dalej po podkarpaciu, czasem wkraczając na podgórze, bo tam jako na glinie nawianej las był rzadszy lub nawet polanami świecił. Możność przesuwania się, chociaż tamowana poniekąd dolinami rzek, z Karpat płynących, jednak istniała po prawej stronie Dniestru, a dalej po jego lewej stronie, mniej więcej od Jarosławia szlak rozdzielał się, a) wzdłuż Sanu szedł ku widłom Wisły-Sanu i b) odsuwał się od rzek, trzymając się podstawy trójkąta niziny Górnopolskiej, a dalej prawym brzegiem Wisły, aby od miejsca, gdzie Wisła przerzyna skały jurskie (t. j. od Krakowa) posuwać się po obu stronach górnej Wisły i przeszedszy w Głupczyckim za Odrę, zlać się z wielkim, powyżej opisanym szlakiem. Znaczenie tego szlaku podgórskiego było mniejsze, aniżeli poprzedniego, jednakże szczególniej od II st. po Chr. (t. j. od chwili podboju Dacji przez Rzymian) ruch na nim się ożywił¹).

Z biegiem czasu, kiedy burzliwe wędrówki narodów—które najpewniej w w. III—VI absolutnie zmniejszyły liczebność zaludnienia—ucichły, a ludność w pozornym letargu, w rzeczywistości zaś w pewnym spokoju mogła z powrotem znowu mocniej zwalczać opór przyrody, karczować lasy i nieświadomie, żywiołowo podnosić kulturę rzeczową, rozpoczęły się dwa zjawiska.- od północy napady Normanów, Odrą i Wisłą dokonywane, od wschodu zaś handel arabski. Monety, wyroby ozdobne z kamieni (tylko w Azji spotykanych) oraz wyroby filigranowe ze srebra znaczą częste jego ślady ²).

Poza wielkim szlakiem od stepów idącym, poza jego uzupełnieniem podgórskim i najbliższemi odgałęzieniami, warunki przyrodzone na całym pozostałym obszarze przedstawiają już większą jednostajność, przy czem dla człowieka walka z lasem była tu daleko uciążliwsza, niż na południu, bliżej gór. Jeżeli nie brano w rachubę rzek, to drogi lądowe musiały się kierować przez las, słuszniej przez puszczę leśną. Łęgi nadrzeczne, doskonałe dla wypasu zwierząt domowych i dla zaczątków rolnictwa, tylko zrzadka pozwalały na wydeptanie ścieżek, deszcze bowiem lub wylewy rzeki zmuszały do przekładania równoległej ścieżki już w puszczy leśnej. Tu warunki miejscowe, jak żyzna gleba pod lasem w blizkości łęgów oraz łatwość stosunków międzyludzkich spra-

*) K. Hadaczek. Kultura dorzecza Dniestru w epoce cesarstwa rzymskiego (Mater. antr.-arch. Ak. Um. t. XII r. 1912).

²) Naprz. Znalezisko w Grodźcu (Zagłębie Dąbrowskie), przechowywane w zbiorach Tow. Krajozn. w Dąbrowie Górniczej.

Rys. 117. Okop w Stradowie. (Rysunek piórkowy S. Piotrowskiego).

tm......

SI

Bi

mm

mak

fl

EL

Si

UH

wiały, że kiedy kraj cały szumiał puszczą leśną, nad rzekami i jeziorami dawniejszy rybak i łowca prze-dzierzgał się stopniowo w typ przejściowy, który do swego wyżywienia wprowadzał coraz więcej płodów rolnictwa i hodowli.

Stosunki pokojowe czy też wrogie najłatwiej było drogą wodną odbywać, na lądzie zaś, gdy chodziło o zetknięcie z osadą, nie leżącą nad tą samą rzeką, człowiek musiał przez puszczę deptać ścieżki, a im był dalej od wody, im był bliżej działu wodnego, tym ścieżka stawała się trwalszą i dogodniejszą.

Stosunki międzyludzkie już w czasach neolitu sprawiły, że bursztyn, któremu wówczas przypisywano własności lecznicze i mityczne rozchodził się daleko od Bałtyku, a w czasach kultury halsztackiej celowo zapuszczano się po bursztyn przez zachodnie krainy naszego obszaru do Bałtyku. W Etrurji, utrzymującej . stosunki z krajami, nad górnym Dunajem leżącemi,

& nie mniej ceniony bursztyn sprowadzano z za Alp, co i| wreszcie spowodowało ruch kupców etruskich w stroił nę Bałtyku, a mogło się odbywać tylko przez Bramę m Morawską. Geograf rzymski, Ptolomeusz w II st. po W Chr. opisuje wyprawę rycerza rzymskiego do Bałtyku, odbytą za czasów Nerona. Możność wytknięcia różnych punktów przydrożnych i sam cel wyprawy wskazuje, że ów rycerz zapuszczał się w miejsca, gdzie może czasowo handel był utrudniony, ale zresztą także, gdzie wyprawy kupieckie od- bursztynowego wiecznie się odbywały. Dzięki pracy I. N. Sadowskiego¹) dzisiaj wiemy, że ta droga kierowała się początkowo z Bramy Morawskiej lewym (suchszym!) brzegiem Odry, następnie przekraczała Odrę, omijała błoto Baryczy, zbliżając się do Prosny, którą przebywała w miejscu Calisia, a stąd szła ku brodom na Warcie koło Konina, tam skręcała ku zachodowi, obchodziła Gopło i dalej na Żnin i Osielsk dochodziła do przeprawy nad dolną Brdą (w dół od dzisiejszej Bydgoszczy), a dalej posuwała się lewym brzegiem Wisły, aby ją przekroczyć przed rozgałęzieniem i skierować się ku morzu. Ta droga lądowa zlewała

D I. N. Sadowski. Drogi handlowe rzymskie i greckie w dorzeczu Odry i Wisły (Wyd. Ak. Um. 1876).

się najczęściej z drugorzędnemi działami wodnemi i fizjograficznie niczem dodatnim się nie wyróżniała, odwrotnie, musiała parokrotnie wymijać błota miejscowe, a jedynym czynnikiem geograficznym było położenie między ujściem Wisły z jego bursztynowym pobrzeżem Pruskim a Bramą Morawską.

Nad

Gopłem.

Miejscowości przecięte tą drogą musiały szybciej podnosić się kulturalnie w porównaniu z miejscowościami dalej od niej leżącemi. Wzory kultury rzeczowej, a za niemi i wzory pewnych związków społecznych tu musiały najpierw się zakorzenić, a przez to ludność prędzej od innej umiała obrabiać metale, rozwijać garncarstwo, tworzyć miejsca obronne (zdaje się, że w niektórych t. zw. „okopach szwedzkich", najstarszych, poprzedzających właściwą epokę grodziskową, można doszukać się pośredniego wpływu obozu rzymskiego), a to pozwalało ulepszać rolnictwo, rozszerzać pola i stwarzać pewne zaczątki państwowości. Przejście takiej drogi handlowej przez okolice może nieco zbyt bagniste, lecz żyzne i obfitujące w łąki nadrzeczne i nadjeziorne, musiało wywołać podniesienie okolicy, która i bez tego miała swoje wielkie dogodności w licznych jeziorach i rzekach, gdyż te ułatwiały wyżywienie dzięki rybactwu i ułatwiały wszechstronne stosunki międzyludzkie.

Po wielkich wędrówkach narodów III—VI stuleci, zapewne, ziemie nad Gopłem leżące wiele ludności utraciły, jednak stosunkowo stały wyżej od sąsiednich, będących przeważnie zwartą puszczą leśną.

Wkrótce po śmierci Karola W., zachód Europy zaczął podlegać całej grozie najazdów normańskich, ale te napady zanim dosięgły dalekich okolic, już daleko dawniej musiały istnieć w bliższym sąsiedztwie. Wielkie rzeki były drogami Normanów, z wielkich rzek zaś lądu Europy najbliżej Skandy-nawji leży ujście Odry, to też nie będzie przesady, jeżeli przyjmiemy, że najazdy Normanów w dorzeczu Odry a później Wisły musiały być znane już w VIII stuleciu. Dowody, zebrane przez Szajnochę w „Lechickim Początku Polski" nie przekonywują o normańskim początku państwa polskiego, ale stwierdzają obecność Normanów na ziemiach Polski. Te najazdy zmuszały do rozwinięcia większej sprężystości gromadzkiej śród mieszkańców nad Wartą, Notecią i Wisłą, a łupiestwo i podbój, trzymając się dróg wodnych, dążyło do miejsc najludniejszych, i musiało się ześrodkować w okolicach Gopła, gdzie wyższy poziom kultury, łatwiejsze wyżywienie liczniejszej* ludności, połączenie obronności z obecnością dróg wodnych sprawiło, że rozwój .polityczno-społeczny szybciej się tu potoczył. Z normańskich najazdów mogły pozostać zaledwie pojedyńcze jednostki, ale plemiona przeszły ze stanu federacji zaczątkowych do silnych monarchji, małych, lecz licznych, a walka między niemi doprowadziła do tego, że początkowo wypłynęła jakaś dynastja nad Gopłem (legenda o Popielu), aby ustąpić miejsce dynastji z nad Led-nicyx) (Piastom). W tych czasach człowiek już zapanował nad puszczą

’) M. Sokołowski. Zwaliska na ostrowie jeziora Lednicy. 1876.

leśną, łęgi rozrosły się w żyzne pola, to też mieszkańcy od sąsiadów byli wyróżniani jako mieszkańcy pól, czyli Polanie, a sama ziemia jako przymiotnik od wyrazu „pole" polską ziemią została nazwana, co w skróceniu na Polskę wyszło. (Analogja do „Hrvatska“ lub w języku greckim, gdzie naprz. Indje nazywano Indike—hora).

Ten szlak handlu rzymskiego od Bramy Morawskiej do ujścia Wisły w czasie wielkich wędrówek narodów uległ częściowo zarzuceniu i dopiero później stopniowo wrócił do życia, przyczem niektóre odcinki ożyły, jako miejscowego znaczenia drogi w wiekach średnich, inne zaś, przy dalszym opanowaniu lasu przez człowieka uległy skróceniu (naprz. od Konina do przeprawy pod Wyszogrodem przez Brdę udało się skrócić na Inowrocław zamiast Żnina).

Parcie

w stronę Wisły

W wieku IX i w początkach X wraz z umocowaniem się między Odrą i Wisłą państwo Piastów rozlewało się we wszystkie strony, na zachodzie Odrę przekraczało, jednakże samo zetknięcie przez żyzne i ludne Kujawy z Wisłą musiało wytworzyć parcie żywiołowe do rozlania państwa wzdłuż tej najdogodniejszej i najważniejszej z rzek zlewiska bałtyckiego. Nietylko sieć rzek do tego ciągnęła, ale i zachęcały do tego lądowe stosunki handlowe z odległym, lecz blaskiem kultury rzeczowej pociągającym Bizancjum i z bliższym Kijowem, który świecił przeważnie odbitym światłem od Bizancjum.

Droga w stronę Kijowa.

Łatwe usadowienie się na Mazowszu pozwoliło wytknąć połączenie ze szlakiem wołyńskim, a mianowicie wzdłuż prawego (niektóre miejsca na lewym brzegu, naprz. Siciechów uczestniczyły w ruchu na tej drodze) brzegu Wisły aż po za ujście Wieprza, a stąd na wschód wyżyną Lubelską. Zdaniem A. Szelągowskiego x) tą drogą odbyło się wyciągnięcie ręki Piastów po Ruś jeszcze zapewne przed chrztem Polski. Znaczna odległość od Poznania — Gniezna—Kruszwicy, a nawet od grodów nadwiślańskich Mazowsza sprawiła, że w roku 981 Włodzimierz, korzystając z kłopotów Mieszka na zachodzie, mógł z łatwością zająć grody Czerwieńskie (które oprócz Przemyśla nad Sanem pewnie obejmowały dorzecze Sanu i może dorzecze górnego Bugu i Ługu). Szlak ten, chociaż lądowy, jednak częściowo i kierunkiem Wisły został wyznaczony i właściwie nigdy już później nie upadał, gdyż na prawym, wysokim brzegu Wisły, pominąwszy dość liczne doliny rzeczek i paru rzek większych, poważniejszych przeszkód drogi nie napotykały, odwrotnie wielce starożytne zaludnienie nadwiślańskiego Mazowsza i dość rodzajne gleby sprawiły, że droga ta aż do Bugu—Narwi obsługiwała kraj ludny i zamożny; nie gorszym był szlak od ujścia Wieprza do Bugu, który fizjograficznie odpowiadał poniekąd szlakowi wołyńskiemu, gdyż glinka nawiana bardziej tu sprzyjała lasom rzadszym i polanom.

0 A. Szelągowski. Najstarsze drogi z Polski na wschód, 1909.

Ten szlak, ciągnący się od (Kijowa, Bugu) Puław wzdłuż Wisły, w okolicach Płocka, Dobrzynia i Włocławka, mający połączenie z lewym brzegiem rzeki i dalej stąd, bądź przez Łęczycę, Koło, Konin i Pyzdry, zmierzający na zachód od Gopła, bądź nieco ku północy przez Kruszwicę, Trzemeszno, Gniezno i działem wodnym wzdłuż Warty między rzekami Główną a Cybiną, dochodził do Poznania.

Od Poznania ten szlak prowadził wprost na zachód, głównie trzymając się lewobrzeżnego działu wodnego Warty przez Międzyrzecz do Lu-Wiehtopolskę kusza (którego znaczenie w XIII w. przeszło na Frankfurt) i bardziej ku południowi przez Krosno przy ujściu Bobrawy do Gubina; pierwsza odnoga szła do Marchji, druga przyłączała się do wielkiego szlaku południowego.

W wiekach średnich—jak widzimy, szlak północny wielkopolsko-mazo-wiecki wzmocnił czynniki, łączące omawiane kraje.

Od drugiej połowy XII wieku rozpoczyna się ożywienie szlaku podgórskiego między Krakowem a Haliczem.

Między północnym a południowym istniały połączenia, chociaż przed X wiekiem musiały być one bardzo podrzędnego znaęzenia. Najważniejszą wówczas klamrą, łączącą Wielkopolską z jej wyrobioną siecią dróg, promieniście rozchodzących się z Poznania ze szlakiem południowym podgórskim, był szlak, idący z Poznania ku Odrze, od zachodu obchodzący błota Baryczy mniej więcej tam, gdzie później wzrósł Rawicz, do brodów na Odrze, później nazwanych Dyhernfurtskiemi, skąd przypuszczalnie po obu stronach rzeki były szlaki do Opola i Raciborza i stamtąd, okrążając od południa

właściwą wyżynę Górnośląską, unikając jednocześnie błotnistego działu wodnego między Odrą— Olszą a Wisłą, dosięgał górnej Wisły, aby dalej,

Łączność

Poznania okrążając kotlinę Oświecimsko-Krakowską, od południa przez Tyniec z Krakowem.

dojść do Krakowa (na północy od tej kotliny musiało iść odgałęzienie, wkraczające w zapadłość Rudawy i dochodzące mniej więcej działem wodnym około Sikornika do Krakowa). Z czasem wytworzył się szlak krótszy, a mianowicie od Opola działem wodnym między Małą Panwią a Kłod-nicą po falistym grzbiecie, pokrytym gliną nawianą, gdzie później się zjawiły Wielkie Strzelce, Toszek i Pyskowice do Bytomia i dalej ku dolinie Rudawy. Bytom, chociaż leżał po prawej stronie Brynicy, tym szlakiem był związany z Krakowem tak dalece, że reszta tych więzów jako zależność od djecezji krakowskiej dopiero przed stu laty została porwaną.

Wiek XII znowu skraca ten szlak, gdyż od Krakowa odważa się skierować między wąwozy wyżyny Ojcowskiej na Przeginię (w XIV w. tu rozwinie się Olkusz), Sławków, Gołonóg, Sączów, Tarnowskie Góry do Toszka, a kiedy wiek XIV oderwie Śląsk od Polski, wówczas dopiero zjawi się konieczność dalszego skrócenia drogi z Wielkopolski do Krakowa, która unika granicy śląskiej, a również i nie chce wkraczać w skalisty pas jury Często-chowsko-Krakowskiej, wówczas ożywiają się dwie odnogi szlaku w Wielko-polsce 1) od Poznania działem wodnym po lewej stronie Prosny (na Jarocin, Ostrów, Ostrzeszewo i Kępno) do Wielunia, albo też 2) przeciąwszy Prosnę w Pyzdrach lub w Kaliszu, działem wodnym między Prosną a Wartą do Wielunia, skąd do Częstochowy,

Tu nowa miejscowość wówczas nabierała dzięki tej drodze znaczenie i od niej szlak miał iść na Żarki, Kromołów, Włodowice, Łosień do Sławkowa *). W tym czasie używano też bardzo okólnej drogi z Krakowa na Miechów, Przedbórz do Kalisza.

Ten sam wiek XIV przyniósł inne wielkie połączenia poprzez ziemie dawnej Polski, które swym znaczeniem już do końca XVIII w. przeważało nad innemi szlakami.

Potężniejąca Litwa, wzmagająca się w ludzi i ziemie, ustrojem zaś państwowym przypominająca zaledwie ustrój grodowy pierwszych Piastów, niechętna dla narzucającego się żywiołowo feodalizmu, a zagrożona od Bałtyku, musiała przez Niemców szukać pierwiastków cywilizacyjnych; nie mogła ich czerpać od sąsiadów ze wschodu, którego ziemie jedne za drugiemi przyłączyła, ani od Tatarów, ani od dogorywającego Bizancjum, jedyną drogę widziała w zachodzie Europy, z którym chciała się łączyć niejako ponad głowami Niemców; to musiało Litwę skierować w jedyną stronę—w stronę Polski, którawówczas duże czyniąc postępy, silnie poczynała się zbliżać,ku Europie, a pozbawiona przez Zakon Krzyżowy polskich ziem przy ujściu Wisły, łatwo mogła się związać z Litwą.

Łączność z Litwą.

Wyżyna Podlaska a również międzyrzecze Podlaskie, które skutkiem małych stosunków z Litwą (lub wrogich—przysłowie na Mazowszu „tu Litwa popasała") były krainami, które wolno się rozwijały i przez to w sąsiedztwie błot i borów Poleskich mógł się przy źródłach Narwi utrzymać potężny szmat puszczy Białowieskiej. Jako kraje dość suche musiały teraz zobaczyć zagęszczony ruch między stolicą nad Wilją się rozwijającą, a dorzeczem Wisły. Początkowo droga na Kraków, krzyżując się z drogą wielkopolsko-mazowiecko-wołyńską,' podniosła Lublin, z którego rozchodziła się na Kraków i Lwów, ale w ciągu stu lat utarła się droga do Węgrowa i Sokołowa na zachód ku środkowi Wisły, gdzie na miejsce wymierających Piastów zogniskowywało się nowe życie państwowe Polski. Ta droga, która od Wilna skierowywała się na południowy zachód, wchodziła na dział wodny między Kotrą a Mereczanką i przy przecięciu z Niemnem podniosła Grodno, dalej skierowywała się naBiałystok ku Drohiczynowi i Węgrowu.

Gdy teraz ośrodkiem przyciągającym stała się Warszawa, to droga okazała się okólną i, stopniowo skrócając odległość, przeniosła się od Białego-

W XIV wieku wytworzyła się sieć dróg, krzyżujących się w Skale, na północ od Ojcowa, ale ona miała znaczenie bardziej miejscowe, na dalszy zaś cel mogła prowadzić ku Mazowszu, a nie ku Poznaniowi. (Liber Beneficiorum—Długosza).

stoku na dział wodny między Bugiem a Narwią, przecinając Bug na wschód od Sierocka. Ponieważ jedną z przyczyn powstania Warszawy było jej położenie na zakończeniu działu wodnego nad Wisłą, po którym łatwiej mogły być utorowane szlaki na południowy zachód na Rawę i Piotrków lub na Łęczycę, przeto wytworzył się szlak potężny od Wrocławia lub Poznania na zachodzie przez Warszawę, Grodno do Wilna. Tu on się nie kończył, bo nie mówiąc o skrzyżowaniu ze szlakiem idącym w poprzek z Rygi lub o odnodze do Dyneburga, odchodziły tu ku wschodowi szlaki, które trzymały się jako celu Bramy Smoleńskiej.

Te szlaki z Wilna nie szły wprost na wschód do Smoleńska, lecz dwoma odnogami bardziej ku północy i bardziej ku południowi skierowanemi, omijając źródła Wilji, trzymały się przeważnie kierunku moren czołowych, przyczem sama droga nie trzyma się grzbietu nierównego i kamienistego, lecz idzie doń równolegle po takich miejscach, gdzie pewna stoczystość nie pozwala na błota i zabagnienie okolicy.

W ten sposób wiek XVI posiadł utorowany i uczęszczany szlak od środkowych Niemiec przez Warszawę, Wilno, na Smoleńsk i Wiaźmę do Moskwy.

Istniały i szlaki bardziej miejscowego znaczenia, które uzupełniały szlaki wielkie. Jak w zaraniu dziejów państwowych Polski szlaki południowe schodziły się w Krakowie, tak od XVI wieku w Warszawie, od samej zaś Warszawy wytworzyły się poważne szlaki do Królewca, jeszcze dawniej do Malborga przez Brodnicę, teraz przedłużone do Gdańska. W stronę południa Warszawa połączyła się przez Kielce z Krakowem (i w stronę Wiednia). Ten szlak kierował się zapadłością Nidy przez Miechów, aby ominąć góry Śto-Krzyskie i wyżynę Olkuską.

Na Litwie istniały szlaki od Rygi przez Kowno do Grodna i od Rygi przez Wilno, Mińsk w stronę Kijowa, który to szlak podrzędnego znaczenia był poniekąd spadkobiercą świetnych tradycji wielkiej drogi normańskiej do Grecji.

§ 34. Granice ziem dawnej Polski.

Najważniejsze szlaki wodne i lądowe były czynnikami, łączącemi omawiane kraje. Jeżeli możność stosunków wewnątrz obszaru była czynnikiem wyrównywającym, to wpływy zewnętrzne przedostawały się ze wszystkich stron i były czynnikami różniczkującemi, skutkiem tego granica w zależności od swego położenia i od swej istoty nabierała znaczenia czynnika wielce wpływowego, równoznacznego z drogami wewnątrz obszaru.

Granice naszego obszaru składały się z

A. granic naturalnych: a) Bałtyk b) m. Czarne i c) Sudety z Kar

patami i

B. z granic lądowych, w stosunku do losów człowieka niestałych, jako to: d) granica Odry, e) linja Dniestru (lub brama Dunajska), f) granica wschodnia.

Brzeg Bałtyku od Rugji do Parnawy sam w sobie nie był zakończeniem lądu, bo wody Bałtyku, chociaż dość burzliwe jednak płytkie, były bodźcem do rybołówstwa, które tu pracę człowieka świetnie opłacało. Wczasach przeddziejowych człowiek był tu bardzo nieliczny, a same wybrzeża niewiele posiadają miejsc wyjątkowo uposażonych, któreby ułatwiały zagęszczenie ludności i jej rozwój. Dzięki wielkim rzekom rola samego brzegu dla mieszkańców raczej mogła być bierna, niż czynna, tymbardziej, że szereg niedużych rzek, nieprzekraczających wyżyny pomagał tylko miejscowemu rozwojowi. Rozstrzygającym czynnikiem był wyższy poziom kultury rzeczowej i domniemane zróżniczkowanie społeczne po drugiej stronie Bałtyku.

Dzieje rozpostarcia cywilizacji, a nadewszystko kultury rzeczowej z jej praźródeł nad Eufratem i Tygrysem wskazują, że stopniowo dość szybko zostały poddane jej wpływom kraje śródziemnomorskie, a później kiedy te wpływy promieniowały wprost ku północy, to spotkały przeszkodę—Alpy. Do ziem polskich te wpływy docierały i przez drugą przeszkodę—Sudety i Karpaty. Jednocześnie brzegiem morskim dookoła półwyspu Iberyjskiego i przez ląd dolinami rzek starożytnej Galji wpływy cywilizacji doszły do morza Niemieckiego i silnie zaczęły podnosić poziom kultury rzeczowej w Brytanji, Jutlandji i Skandynawji; to też w czasach neolitu i bronzu mieliśmy obraz taki, że wpływy, z południa przedzierające się do ziem polskich, jeszcze bardzo niewiele zdziałały, kiedy w Skandynawji już doszło do pewnego rodzaju rozkwitu, do wytworzenia miejscowych właściwości w zakresie kultury rzeczowej.

Dwa obszary zamieszkane przez ludzi, nie przedzielone pustynią ani górami, lecz morzem—czynnikiem wysoce łączącym, dadzą się porównać do dwuch naczyń połączonych, w których płyn z wyższego poziomu prze w kierunku niższego, i taki właśnie mamy wyraźny obraz wpływu krain północnych na ziemie polskie.

Ten schemat dziejowo-geograficzny wpływów cywilizacyjnych, przejrzyście ujęty przez Sophusa Mullera¹) doskonale charakteryzuje treść, a mianowicie, że środkowość naszego położenia za górami sprawiła, iż ziemie dawnej Polski rozwijały się później od Europy południowej, zachodniej i nawet od Skandynawji.

Jeżeli ujścia czterech wielkich rzek ułatwiały wtargnięcie w głąb (wielka droga Normannów do Grecji w VII do X wieku była tylko najsilniej wyrażonym wypadkiem poszczególnym, od dwuch tysięcy lat stopniowo przy-

') S. Muller. Urgeschichte Europas (tłom. niemieckie z duńskiego r. 1905).

Geografia dawnej Polski.

gotowanym), to ujścia tych rzek i cały szereg rzek mniejszych jak Persanta, Słupia, Łeba, Pasłęka, Pregoła i t. d. ze swemi wybornemi przystaniami w ujściach, ułatwiały wtargnięcie w głąb prawie na wyżynę Bałtycką, a to sprawiło, że całe pobrzeże Bałtyku aż po Niemen było kulturalnie związane Bałtykiem ze Skandynawją, a błotami Noteci i Pojezierza Pruskiego oddzielone od reszty obszaru, tym należy tłomaczyć trudność stosześćdziesięcioletnich wysiłków Piastów nad przyłączeniem Pomorza.

Znaczenie

Bałtyku.

Dolna Wisła, przerwa w błotach w jej sąsiedztwie i starożytna droga handlu bursztynowego sprawiły, że krwawa praca Krzywoustego, na zachodzie już w czterdzieści siedem lat po jego śmierci zmarnowana, nad ujściem Wisły mogła poważniejsze przynieść wyniki.

Tak samo Kuronja i ujście Dźwiny w związku były ze Skandynawją, a ten odwieczny stosunek wpływów, od Skandynawji przez morze idących sprawił, że w w. XVI i XVII Szwecja sięgała poprzez morze do ziem polskich nad Bałtykiem leżących, tak samo jak na zachodzie Norwergja z Danią mogły stanowić unję osobistą.

Inne zupełnie znaczenie miało morze Czarne; jego wybrzeże od ujścia Du

naju do ujścia Dniepru tak blizkie Grecji--zdawałoby się—powinno być łącznikiem ziem dawnej Polski z Azją Mniejszą. Przecież od ujścia Dniestru do wzgórz Hissarliku, które legiendową Troją, a słuszniej rozwiniętą kulturą mikeńską świeciły na 1500 lat przed Chr., jest tylko 750 km., t. j. odległość Warszawy od Kaniowa. Najważniejszą przyczyną było, że to, co mogło stanowić siłę, tu było przeszkodą, a mianowicie stepy, z głębi Azji pasem nadmorskim sięgające Podola, a przedłużające się lasem parkowym po

m^Czarnego Przez cały nasz obszar, ułatwiały wtargnięcie silnych organizacją zbrojną stepowców, nie podnoszących kulturalnie, lecz rozbójniczych,

a to przeszkadzało posuwaniu się wpływów pokojowych. Wprawdzie wpływy od Grecji szły niezaprzeczenie, ale stepy, za czasów Herodota w V wieku przed Chr. aż do Dunaju były w ręku Scytów pasterskich i dopiero od w. III—II przed Chr. mogły wpływy greckie posuwać się żwawiej, gdy 01-bja nad limanem Dnieprowsko-Buskim nabrała znaczenia —wówczas jednak ten wpływ snadniej szedł wzdłuż Dniepru, niż Dniestru.

Poziom kultury na wielkim niżu europejskim, dotychczas podległy wpływom stepowym i słabym wpływom ze Skandynawji, pozwalał na posunięcie się wzdłuż Dniepru. Kiedy ten wpływ posuwał się po podgórzu, spotykał wpływy kultury halsztackiej, idącej od Łużyc i od Bramy Morawskiej. Na-dewszystko przeszkadzała wpływom, od m. Czarnego idącym, ta okoliczność, że progi Dniepru niweczyły znaczenie tej wielkiej rzeki jako drogi, Boh był nawet do spławu nieprzydatny, a Dniestr (patrz str. 176) posiadał dwie słabe strony i ta przyczyna działała od czasów neolitu aż do drugiej połowy XIX w., kiedy to kolej żelazna mogła skutecznie zwalczać przeszkody, stawiane człowiekowi przez rzeki.

Wał sudecki i karpacki odgradzał od wpływów cywilizacyjnych tak skutecznie, że drugim następstwem było, iż te krainy daleko później zostały zaludnione. Jeżeli od czasów najdawniejszych spotykamy dowody istnienia ludności w górach, to wyłącznie w dolinach lub kotlinach, ułatwiających przejście przez góry, naprz. w kotlinie Kładzkiej, nad Dunajcem i t. d., poza tym ludność wpierw się musiała zagęścić w kotlinach podgórskich, nawet na pasie wyżynowym i dopiero później posuwać się dolinami w górę rzek poszczególnych.

Sudety jako granica.

To miało między innemi i następstwo etnograficzne, bo gdy ludność słowiańska po obu stronach Sudetów istniała pewnie od III—IV w., Sudety poza kotlinami Kładzką, Waldenburską i Hirszberską oraz poza nieliczne-mi dolinami, były pustkowiem, a w XIII w., kiedy jednocześnie Piastowicze ściągali osadników Niemców, a toż samo czynili Przemyślidzi od strony Czech, to okazało się, że nieliczne zaczątki ludności miejscowej zostały zalane falą przychodźców niemieckich, karczujących lasy na zboczach gór i wdzierających się dolinami coraz wyżej. Kiedy na podgórzu i nad Odrą ludność polska była nieco zmieszana z niemiecką, a tylko miasta wyrastały niemieckie, już wał gór Sudeckich został niemieckim.

W Karpatach dzieje odmiennemi poszły torami. I tu zjawiały się miejsca, gdzie 6    8 nazw niemieckich zjawia się obok siebie, ale dzisiaj po tym

Ruch

osadnictwa w Karpatach.

żywiole z XIV w. innego śladu prawie nie zostało. Parcie ludności w góry odbywało się kilkoma szlakami. W Beskidzie zachodnim wogóle ludność posuwała się w górę dolin rzecznych, we wschodnim zaś od Czarnohory od czasów niepamiętnych istniał prąd wzdłuż podgórza po ziemiach rodzajnych, łatwych do uprawy, pokrytych lasem rzadkim; ten prąd, wolno w ciągu szeregu wieków odbywający się, da się objaśnić nietylko przybywaniem nowych gromad ludzkich od stepów, lecz wystarczy przypuścić, że na wschodzie wyżyny Podolskiej lub na południe od niej następowało starcie ze stepowcami i przez to gromady ludzkie, usuwając się, wywierały pewne parcie na ludność osiadłą dawniej. W takim wypadku sąsiednie grupy zaludnienia wywierały na siebie nacisk i powolne przesuwanie się w kierunku zachodnim. Możność przenoszenia się i takie parcie skłaniały do słabszego związywania się z ziemią aniżeli przez pług, a więc większe zaufanie do „statku", to jest do zwierząt domowych. Takie posuwanie się ludności wołoskiej, które dokonywało się i wzdłuż południowego podgórza Karpat, czyli od strony Wegier, przypada na czasy już ustalonego zaludnienia na podgórzu i częściowo w dolinach gór, to też pasterze wołoscy obejmowali resztę podgórza i grzbiety. W ostatecznym wyniku mamy wypadkową dwuch ruchów, przyczem Polacy posuwali się w głąb gór ławą od Krakowa po Sandomierz, Rusini w kierunku równoległym do wału Beskidowego, a ich wypadkową jest dzisiejsza granica językowa w Beskidzie: nad górnym Sanem, w kotlinach, gdzie przeważa rola—istnieje przewaga Polaków, w górach lu-

dność mieszana, im zaś głębiej w góry, tym większa przewaga Rusinów, a lewe skrzydło posuwającej się ławy ruskiej (i wołoskiej) poniekąd najpóźniej musiało się zetknąć z ludnością polską i mogło się posunąć najdalej na zachód. To nam tłómaczy ich dojście do Grajcarka (inaczej Ruski Potok, albo Ruska Rzeka) aż pod Szczawnicę¹).

Osadnictwo posuwało się w góry na zachodzie, a na wschodzie Karpat, niezależnie od ruchu na zachód, istniał też ruch i w stronę gór. Rozumie się, iż podobny kierunek osadnictwa istniał i na nizinie Węgierskiej, jednak te dwa żywiołowe ruchy nie zetknęły się na wielkich działach wodnych Beskidu, ale przewaga okazała się po stronie ruchu, idącego z północy. Jeżeli tu mogła istnieć przyczyna w czasie, a mianowicie po której stronie te wysiłki żywiołowe wcześniej wylały się w pewne ustalone czynniki państw, lub w czynniki opierające się na państwie, to okazałoby się, że Węgrzy rozpoczęli to wcześniej²).

Stan obecny, czyli zamieszkiwanie Rusinów na południu Karpat wschodnich, a również i język polski, pod pozorem słowackiego istniejący nad górnym Popradem, Orawą, i słowem, w wielkim rowie podbeskidowym, musi mieć przyczynę bardziej geograficzną, a mianowicie: od strony południowej spadki rzek i potoków są większe, niż od północnej (przeważnie stosunek jak 5 do 2), co doskonale ilustrują przełęcze, naprz. Łubkowska i Dukielska, łagodnie opuszczająca się ku północy, daleko stromiej ku południowi, a to jest okolicznością, ułatwiającą posuwanie się człowieka szybsze od północy niż od południa.

Wał Sudecko-Karpacki, jako przeszkoda naturalna i górskie pustkowie leśne miały przerwy i każda z tych przerw miała znaczenie, już w §§ 2 i 3 omawiane. Nie należy jednak zapominać, że nawet najważniejsza z nich, Brama Morawska, traciła wielce, gdyż drogę ku Włochom zawsze zamykały potężne Alpy²). W sąsiedztwie takich przerw, na drodze prowadzącej do przełęczy lub przerwy, albo i śród kotlin górskich, następowało ożywienie stosunków ludzkich, podniesienie kultury rzeczowej, a w wiekach średnich i ożywienie handlowe. Do najważniejszych należą: kotlina Kładzka, północna część Bramy Morawskiej, Cieszyńskie, niektóre miejsca w zapadłości Nowotarskiej, kotlina Sądecka, „doły" Jasielskie i Sanockie, a do pewnego stopnia i kotlina Oświęcimsko-Krakowska³).

Zachodnie krańce ziem dawnej Polski Piastowskiej ciągnęły się od

’) Są jakieś niemożliwe do sprawdzenia podania o obecności Rusinów w Krościenku n. D. i w Grywałdzie. Jeżeli tak było, to ława osadnictwa polskiego, prąca od północy ogarnęła jakieś maleńkie forpoczty ruskie w XIV czy w XV wieku. Takie podanie spotyka się nawet w Zub-Suchem koło Poronina.

²) St. Zachorowski. Węgierskie i polskie osadnictwo Spiżu do połowy XIV wieku

1909 r.

bramy Łużyckiej do ujścia Odry. Przeszło dwieście lat ta linja była osią, około której toczyły się walki z Niemcami, i spadkobiercy Krzywoustego nie utrzymali dorzecza Nissy Łużyckiej wówczas, kiedy o posiadanie Łużyc dbał Mieszko, a syn jego, Chrobry, silnie w nich się usadowił, utrzymali granicę po lewej stronie Odry środkowej, zlewającą się z działem wodnym. Dopiero w roku 1185 złożenie hołdu przez książąt na Szczecinie cesarzowi niemieckiemu i ustąpienie w tych czasach Śląska z ziemią Lubuską synom Władysława II było początkiem cofania się na razie politycznego, a to pociągnęło za sobą i zmiany plemienne.    _

Natomiast

Linja

Odry.

Linja od Bramy Łużyckiej, lewym brzegiem Odry poprowadzona 290 km. długa, była dość krótka w stosunku do obszaru Polski ówczesnej, przeszło 270 tys. km. kw. mierzącej, tymbardziej, że strategicznie należało pomijać północny odcinek, a myśleć o obronie tylko 160 km. Wówczas puszcza leśna po lewej stronie Odry pomagała bronić kraju tak dalece, że razjeden tylko Barbarossa w r. 1157 zdołał ją przebyć.

Jeżeli nawet przypuścić zniknięcie puszczy (a więc i pomnożenie ludności do obrony), to linja ta była znakomitą do obrony; tylko obecność błotnistej Odry za frontem mogła nieco przeszkadzać, ale tak samo oba odcinki Obry mogły być drugą linją obronną, natomiast szlaki lądowe oraz Odra, Warta i Noteć znakomicie mogły łączyć różne okolice wnętrza kraju dla obrony Zaodrza środkowego, błota zaś naprzeciw ujścia Warty ochraniały prawe skrzydło od Brandeburga. Nieco trudniejsza linja Nissy Łużyckiej lub później Kwissy-Bobrawy była bardzo krótka (do 100 km.), a do pewnego stopnia mogła tu pomagać obecność rzek równoległych. Jeżeli więc chodzi o granice, to od zachodu dawna Polska Piastów posiadała raczej warunki doskonałe, aniżeli niekorzystne.

pasu

Znaczenie handlowe i kulturalne tej najważniejszej granicy było tu nieznaczne. Wprawdzie jest to na niżu Europejskim (do którego należy włączyć i góry Niemiec Środkowych aż do Alp) największe zwężenie równinowego, ciągnącego się od Pirenejów aż do Uralu i w głąb Azji, jednakże ruch handlowy i wogóle międzyludzkie stosunki, odbywające się wzdłuż osi tej równiny, wcale nie były tak skrępowane, aby granic tej równiny, t. j. gór i morza nie miały obchodzić. Bez względu na to, czy te ruchy dotyczyły najazdu nowych plemion, handlu, osadnictwa pokojowego, czy też pielgrzymstwa lub wszelkich stosunków osobistych, to ruchy posiadały równoległą linję Dunaju, na południe od dorzecza Wisły szlak odwiecznie bardzo ożywiony. Przez to w naszym zwężeniu nie było wzmożenia stosunków ludzkich i przyśpieszenia pulsu życia ludzkiego, gdyż 1) ruch w kierunku równoleżnikowym silnie się trzymał Pragi i wychylał się na nasz obszar z Kotliny Kładzkiej lub z Bramy Morawskiej, 2) ruch ten nie obcy był i na morzu na północy i 3) przerwy w wale górskim i kierunki rzek zachęcały do ruchu w kierunku południkowym.

Tylko południowa część tej linji—Łużyce—wciąż nabierała znaczenia jako brama, wiodąca z ziem polskich w obszar kulturalnych Niemiec południowych i zachodnich i to znacznie wzmogło się w XIV i XV stuleciach.

Łużyce jako granica.

Na południowym wschodzie historycznie najbardziej utrwaliła się granica przez Pokucie i Dniestr, w której można byłoby odróżniać niebezpieczną bramę Pokucką, 40 km. szeroką i względnie dość łatwy do obrony Dniestr. Nietylko teoretyczne rozumowania, ale i historja kilkanaście razy za Jagiellonów narzucała granicę nieco dalej, a mianowicie granicę od wschodniego zegięcia Karpat Siedmiogrodzkich do ujścia Dunaju wszystkiego 190 km.; jeżeli przyznać, że odnogi Dunaju 110 km. od Galaczu stwarzają warunki odrębne, które prawie za granicę naturalną można uważać, to otrzymamy wąski pas ziemi, niecałe 80 km., bramę Czarnomorską. *

Znaczenie

Multan.

Wielokrotne szukanie przez hospodarów mołdawskich opieki pierwszych Jagiellonów zagęszczało nici, wiążące Mołdawię z państwem polskim, a szlak Złoty przez to ożywiał się, to też kiedy Konstantynopol w dziewięć lat po Warnie upadł, myśl polityczna w Polsce, załatwiwszy się z ujściem Wisły, musiała myśleć o Mołdawji. Wyprawa Olbrachta 1497 r., rozpatrywana z punktu widzenia geograficzno-państwowego, da się porównać tylko z pokojem Budziszyńskim Chrobrego, zapewniającym Polsce północne Morawy i Łużyce lub też z nieugiętością Krzywoustego, gdy dążył do brzegów Bałtyku. Klęska Olbrachta, która na domiar złego pomogła żywiołom odśrodkowym do dalszego rozbioru władzy królewskiej, nie znalazła w Polsce należytej oceny i to później bez końca mściło się na potomności. W tym wypadku chodziło o zagadnienie całego południowego wschodu państwa polsko-litewskiego.

Przyłączenie ostateczne Multan przeniosłoby granicę z nad Dniestru na bramę Czarnomorską, co miałoby swą stronę niekorzystną w znacznym oddaleniu od kulturalnej i ludnej Wielkopolski i od rojnego w lud rycerski Mazowsza, a również obciążałoby Polskę znaczne przybliżenie do ogniska sił przepotężnego wroga, do Konstantynopoła, który miał z tą granicą łatwe połączenie lądem i morzem. Dodatnie strony natomiast niezmiernie przeważałyby, bo czyniłyby granicę krótką i łatwo obronną, odejmowałyby Mul-tany od rzeszy przypuszczalnych przeciwników, a włączały do państwa Jagiellonów, gdzie, jako „wolni z wolnemi i równi z równemi", Wołosi weszliby w skład obrońców, a nadewszystko umożliwiałoby to pokojowy rozwój ziem ruskich.

Właściwie to zagadnienie ściśle się łączyło z drugim, a mianowicie z koczownikami stepów, Tatarami. Ci niszczyciele i tępiciele wszelkiej pracy gospodarczej i twórczej na Rusi byli groźni tylko swym opieraniem się o Turcję i niezbyt wytężoną dążnością państwa polskiego na południowy wschód, umocowanie się zaś Polski w Multanach odciągałoby stepy tatar-

gdy za pierwszych Jagiellonów posiadano komory celne nad m. Czarnym. Nie-utrzymanie tej granicy i nieprzyłączenie Nultan wystawiło kraj na

skie od Turcji i daleko łatwiej możnaby było przywrócić granicę Witołda,

Step

nieskończone najazdy Tatarów i wojny z Turcją; pociągało za sobą czarnomorski

granicą.

sprawę kozacką na Ukrainie i poraliżowało myśl i czyn państwa na wszystkich innych granicach, a również nie dawało spokoju dla pracy i reform wewnętrznych.

Nie utrzymawszy granicy morskiej na południo-wschodzie, Polska straciła szczery step; wówczas pozornie była to strata nieznaczna, ale ten step okrążał od północy m. Czarne i czynił z niego jezioro tureckie. Granica Polski więcej niż przez 300 lat chwiała się wzdłuż Kodymy i Siniuchy w kierunku do Dniepru, dość dobrze odgraniczając step, poprzerywany lasem od prawdziwych Dzikich Pól.

Ta granica, pomimo ciągłych niepokojów tatarskich a później i kozackich, nie była pozbawiona handlu, i to takiego, który dostarczał towarów dość drogich aż do zbytkownych, a co ważniejsza, o ile handel zachodu i przez Gdańsk miał dla Polski bilans czynny, o tyle tu zawsze był bierny, bo kupcy ormiańscy i inni ze wschodu przywozili towar drogi, a sami wywozili niewielkie ilości towarów, przeważnie tanich.

Wschodnia

Najdłuższą granicą lądową była wschodnia i jeżeli utyskiwania, już XVI wieku sięgające o nieobronności granic gdzie mają słuszność, to od strony wschodu. Jednostajna równina śród krain leśnych, czasami urozmaicona błotami, ale nigdzie w jednolity pas nie zgromadzonemi, „ściana" Rze-w czasach rzadkiego zaludnienia trudna była nawet do ustalenia. czyP0SP°^tei-

Należy wyróżnić kilka wielkich odcinków, tymbardziej, że w rozmaitych epokach nie jednakowe posiadały znaczenie. Odcinek po prawej stronie Dźwiny był przeważnie dość bierny, słabe zaludnienie i liczne jeziora, a jeszcze bardziej i błota, przy nieco urozmaiconej powierzchni tu nie przedstawiały wprawdzie granic naturalnych, ale powodowały znaczne utrudnienie ruchów we wszystkich stosunkach ludzkich.

Wyższa kultura ich mogła w inflantach.

Bliżej morza, w Inflantach, dla handlu i dla prowadzenia wojny za najdogodniejszy czas uważano zimę, gdyż w innych porach roku błotnistość wielce przeszkadzała. Jeżeli gdzie można było spotkać się z nieco wyższym poziomem kultury rzeczowej, to w niemieckich Inflantach, jednakże średniowieczne feodalne stosunki w kraju o ludności rolniczej, absolutnie zdobywcom obcej, nie pozwalały na istnienie samodzielne owym średniowiecznym utworom rycerskim.

ciągnąć bądź do Szwecji, bądź do Polski—od pierwszej odpychała silna ręka monarchów: po nad protestancką Szwecję woleli katolicką Polskę, bo instytucje wydały się im pokrewniejsze; o sąsiedzie wschodnim o tyle myślano, aby w Polsce Zygmuntów i Batorego przeciw niemu szukać opieki i oparcia. Niezdolni do samodzielności politycznej, dość kulturalni, umieli nawet w XVIII wieku tak swe interesy stanowe poprowadzić, że

w zmienionej postaci potrafili do XX wieku przeciągnąć swoje położenie uprzywilejowane.

Ten kawałek granicy był ciężkim dla państwa, tymbardziej, że w porównaniu z etnograficzną Polską, a nawet z Rusią Halicką i ze Żmudzią były to krainy słabiej zaludnione, a jeżeli co kazało tu wysiłki kierować, to zabezpieczenie brzegów Bałtyku; tu myśl Zamojskiego i Batorego wykazała zrozumienie zagadnienia. Po sześćdziesięcioletniej zależności od Pol-

tii

SSIBPi

IP

lii

I

11 liii

■||

0y

il@

IM

Hi

Wl

i*!

JP

pl

I IBS

'MsiĄ

|||

JfJlllPi

idKi

m Ijyf

wm.

KA

1 /

II

•: 7V ; t-W

b B SkoiUńAkl Omaalf D tioorokoiw.

M <971o/6^»/£ó/w'

wp

s-s

Qnr SrćiOL

P 5*0*1.ocXi S S*&ywu>

Sm S*roa&vMi)k.

w muUfe

14..T

ITO

SIS;

100 Ji\.

Rys. 118. Brama Smoleńska.

ski (i to z przerwami) Ryga odpadła od Polski w roku wysiłków bohaterskich pod Chocimem: na to, ażeby jednocześnie starczyć na dwa fronty tak odległe—sił nie było.

Od Inflant do Witebska granica była dość spokojna, tylko za czasów Olgierda i Witołda te okolice miały znaczenie strategiczne, aby odżyć w szeregu wojen w drugiej połowie XVI wieku i w XVII wieku.

Największe znaczenie posiadała Brama Smoleńską, gdzie wprost odległość między Wilnem a Moskwą 820 km. dzieliła się między państwa proporcjonalnie do rozporządzalnych sił wojennych, do poziomu techniki wojskowej a czasem i poziomu oświaty w przewodnich kołach ludności, częściej do sprawności machiny państwowej. Rok 1812 przyniósł ostatnie starcie orężne na tym szlaku.

z Siewierszczyzną, tak samo jak północ Witebskiego były trudne Smoleńska, przy ówczesnych drogach do utrzymania i do zlania kulturalnego.

Państwo, od wschodu sąsiadujęce, miało granicę bliżej swych ognisk i błot (oprócz błot miejscowego, małego znaczenia) tam było niewiele, to też w każdej wojnie bez względy na jej zakończenie w początku państwo polsko-litewskie musiało ustępować.

Na południu od Smoleńska aż do stepów granica chwiała się mniej więcej na zachodniej krawędzi wyżyny Środkowo-rosyjskiej, przy czem obszary błotniste Polesia leżały dość blizko granicy, co utrudniało zagęszczenie ludności i ruchy wojskowe oraz handlowe: Czernichowszczyzna

Im bardziej ku południowi, tym wartość gospodarcza krain zadniepro-wych wzrastała, ale jednocześnie wzrastało niebezpieczeństwo, gdyż szlak Murawski od Krymu na północ prowadził działem wodnym między Dnieprem a Donem.

Cała granica wschodnia skutkiem słabego zaludnienia tych krain, wielkich odległości od najludniejszch i najzamożniejszych krain, na zachodzie leżących i małej ilości dróg była wielce ciężka strategicznie. Pod względem handlowym tożsamość warunków fizycznych nie doprowadziła do poważniejszego ruchu obrotów, to też dowóz do Moskwy jak i wywóz z Moskwy przez ziemie dawnej Polski mógł być przeważnie tranzytowym. Ten brak potrzeby, jaki panował w zakresie handlu łącznie z dosyć wyraźną zmianą w klimacie (na wschód wyraźniej lądowy, str. 125), a może nadewszystko Bierność han-odmienność już nie poziomu kultury, lecz typów kulturalnych, spra-    granicy

wiły, że stosunki na tej granicy były bierne, w razie zaś istnienia stosunków handlowych zarabiała tylko garść kupców w miastach białoruskich nad Dźwiną, a wpływu podniecającego kulturalnie nie było po wschodniej stronie tej granicy. Jedyna rzecz, która na wschodzie była siłą rzeczywistą, machina państwowa, choć sprawna i działająca skutecznie, dzięki małej oświacie i prostactwu wykonawców nie była oceniona należycie ani w Polsce, ani na zachodzie Europy, dopóki w w. XVIII nie przyjęła zewnętrznych pozorów europejskich i nie okazała się potęgą.

Ogół granic poza wschodnią ścianą można uważać za wielce korzystny; utrzymanie ściany wschodniej było możliwe tylko przy utrzymaniu takiego stanu granic innych, aby pochłaniały jak najmniej wysiłków,tymczasem myśl polityczna rzadko skierowywała się w tę dziedzinę i wprost doprowadziła do rzeczy niezrozumiałych, jak naprz. Prusy Książęce, shołdowane w połowie XV wieku, leżące w samym środku ziem polsko-litewskich, nietylko sto-

pniowo nie uległy silniejszemu związaniu i wcieleniu, ale w dwieście lat później były zwolnione z lenna i połączywszy się z Brandeburgiem, dały hasło do uczynienia swego pomostu z ziem, leżących nad dolną Wisłą.

¹

Podług łaskawie mi udzielonej wiadomości przez p. M. Wawrzenieckiego, który gromadzi te dane. Z tych danych wynikałoby, że t. zw. kopiec Wandy, we wsi Mogile nad Dłubnią niedaleko Wisły, jest takim zabytkiem. (Częściowo ogłoszone w wydawnictwach Ak. Um. w Krakowie. Mat. tom X r. 1908).

²) St. Kutrzeba. Handel Polski ze wschodem (Przegląd Polski. 1903).

St. Kutrzeba. Handel Krakowa w wiekach średnich (Rozpr. Ak. Umiejętn. 1903).

²

)    Uwaga, po raz pierwszy uczyniona przez prof. E. Romera w Enc. Polskiej (1912).

³

)    L. Sawicki. Trzy bramy Karpackie (Kosmos 1911).

§ 35. Krainy dziejowo czynne i bierne.

Walka z przyrodą.

Połączenia wodne i przeszkody pod postacią błot, szlaki dróg lądowych i przeszkody napotykane w rzeźbie powierzchni jak góry, krawędzie wyżyn lub jary, żyzność gleby i łatwość jej opanowania lub też piaszczy-stość i nieurodzajność, rozmaitość szaty leśnej i dawność wpływów kulturalnych zewnętrznych sprawiały, że zależnie od rozmaitegozestawienia i jakościowego napięcia tych czynników, na wielkiej równinie, na której państwo i naród polski się rozwijały, zjawiły się od czasów najdawniejszych pewne okolice, jakgdyby uprzywilejowane wobec pozostałych. Były to pierwsze ogniska, w których ludność prędzej doszła do pewnej zamożności dzięki rolnictwu, gdzie walka z przyrodą czyli z dzikim lasem, zwierzem, bezdrożem i z mrozem zimy o tyle się posunęła, że gromady ludzkie mogły swobodniej pracować na chleb powszedni.

Pewien nadmiar wolnego czasu i rozporządzalnych sił, odpowiednio ujęty w karby zaczątkowej państwowości, mógł być skierowany na okolice sąsiednie, gdzie z zewnątrz przybywająca pomoc w karczowaniu lasów i sypaniu grodzisk przyśpieszała zwiększenie zaludnienia w okolicach, które same przez się jeszcze nieprędko wynurzyłyby się z sennego sosen uroczyska.

Każda z takich krain przodujących inną odgrywała rolę zależnie od epoki, gdyż położenie względem ognisk zewnętrznych kultury oraz względem sąsiednich ziem polskich nie było rzeczą niezmienną: z biegiem dziejów jedne okolice upadały, inne się wznosiły; jeżeli wciągniemy do rysu porównawczego i czasy najnowsze, to otrzymamy obraz zgoła odmienny, jakkolwiek większość rysów teraźniejszych wyraźnemi korzeniami tkwi w zrozumiałej dla nas przeszłości.

Najstarożytniejsze ogniska, skupiające ludność i organizujące ją państwowo, a zarazem różniczkujące ją społecznie, spotykamy dwa, jedno na zachodzie nad Gopłem (patrz str. 98), od którego promieniście rozszerzały się wpływy na wszystkie strony oraz drugie nad środkowym Dnieprem.

Potężna rzeka, wprawdzie przerwana progami, była wielkim łącznikiem dla krain, leżących nad nią i nad wielkiemi jej dopływami, i znaczenie tego łącznika najlepiej się mogło wyrazić tam, gdzie najważniejsze dopływy już się połączyły z Dnieprem, a więc dopiero za ujściem Desny, tymbardziej, że w tym miejscu zwarty las kończy się, a rozpoczyna las parkowy; na lewym brzegu las mniejszą stanowił człowiekowi przeszkodę dla ruchu.

Potężna dolina ze smugami starych koryt rzecznych stawiała pewną

przeszkodę dla ruchu poprzecznego, a ponieważ step na Rusi dalej mógł ku północy stepowców doprowadzić na lewym brzegu, niż na prawym, przeto ludność szybciej zaczęła się zagęszczać na obronnym, t. j. prawym. Tu się szybciej zaczęły rozszerzać pola i ziemia ta zupełnie jak nad Gopłem dała swym mieszkańcom nazwę Polan. Główna ich siedziba była między Irpe-niem, Rosią i Dnieprem.

Warunki

Obecność wielkiej kępy na Dnieprze (Truchanów Ostrów) ułatwiała przeprawę i tu niespełna milę od ujścia Desny na łatwoobronnym wysokim prawym brzegu powstało miejsce, które skupiało handel, idący z Bizancjum oraz ściągało wszelki ruch na wielkiej drodze normańskiej. Rozgłośny w IX i X stuleciu Kijów promieniował swym handlem zapewne geograficzne już najmniej o sto lat wcześniej, wyciągając swe szlaki na północny Kliowa. wschód wzdłuż Desny. Był to raczej ruch osiedleńczy i później zdobywczy, wówczas gdy wszechstronny rozwój najżwawiej mógł się dokonywać wzdłuż granic lasu zwartego—ostatecznie nabrał znaczenia szlak wołyński.

Trzecim co do czasu powstania ogniskiem samodzielnym była ziemia Wiślan, ona obejmowała kotlinę Oświęcimsko-Krakowską, zachodnią część Krakowsko-Sandomierskiej czyli zachodnią część niziny Górnopolskiej, przyległy skrawek podgórza i południowe, przylegające zakońcżenie wyżyny Środ-kowopolskiej.

Warunki

Tu nad drogą wodną, Wisłą, ludność miała możność związania się w całość plemienną; bardzo starożytne ślady osiadłości na zachodzie tej okolicy (badania Kirkora) świadczą o bardzo starożytnych wpływach z za gór, co jest zrozumiałe wobec blizkości Bramy Morawskiej. Szereg rzek z Beskidu płynących ułatwiał ludności osiedlenie się na niżu w blizkości podgórza w miejscach łatwych dla rolnictwa, gdzie ludność dolin miała łatwość schronienia i obrony w lesistych górach, a rozszerzenie zaludnienia z łatwością wychylało się na nizinę, rozpostartą nad Wisłą. Drogi, idące wzdłuż rzeki, musiały się do niej przybliżyć w miejscu zwężenia, gdzie skały jurskie, podchodzące do Beskidu, zostały przerwane przez Wisłę, tymbar-dziej, że te wzgórza i skały wzmagały obronność. Dawne ślady mieszkań przeddziejowych w Mnikowie, na Sikorniku (gdzie później stanął kopiec Kościuszki) i w jaskiniach Piekar wskazują, że grzbiet między ^powstania doliną Wisły a Rudawy (wcześniej aniżeli Wisła ustaliła się w swym obecnym korycie) jako miejsce obronne było wyzyskane jeszcze w paleolicie i neolicie. To samo dotyczy Skałki, Wawelu lub najbardziej się ku temu nadających Krzemionek (z t. zw. „kopcem Krakusa"), to też kiedy ludność poczęła się zgęszczać, to na tym połączeniu drogi wodnej z lądowe-mi w miejscach obronnych skupiła się ludność, stwarzając Kraków. Ro-dzajność gleby w okolicy ułatwiała pracę człowieka, a blizkość wyżyny Ojcowskiej jako płat ziemi, przydatny do wyżywienia człowieka a wielce obronny, korzystnie uzupełniał warunki rozwoju.

Najpóźniejsze co do czasu potężne ognisko samodzielnej państwowości

nad Wilją, warunkami geograficznemi w pewnej mierze przypominało Gopło. Pełna jezior okolica z łęgami nadjeziornemi pozwalała wyżywić się okolicy i łatwo bronić się na wyspach jezior i na półwyspach, gdzie Troki ze Warunki

swemi grodziskami i murami zamkowemi wyraźnie wskazują na

geograficzne sztuczną obronność miejsc, znacznie poprzedzającą mury Witołdo-Wilna.

we. Toż samo dotyczy Krewa i Niednik. Te miejscowości były zalążkami, oddawna kiełkującemi pod wpływami drogi wodnej dolnego Niemna i Wilji, która wprowadzała w zetknięcie z kulturą rzeczową, rozwiniętą w Skan-dynawji.

Najpewniej czasy najazdów normańskich i dorzecza Wilji nie oszczędziły, tylko że posiew normański musiał tu cztery stulecia wschodzić w ukryciu, zanim go Nendog nie wyprowadził na światło dzienne, Witenes zaś uczynił wszystkie przygotowania dla Giedymina i jego synów gienjalnych, którzy stworzyli państwo, będące prawie że „ruską księgą o litewskim tytule". W XIV w. położenie nad Wilją w środku między Dźwiną, Berezyną i Prype-cią było dość odległe od Krzyżaków, aby spokojnie zbierać nici rządów, a dość blizkie, aby Kowno wesprzeć w potrzebie, a brzegów Dubissy i Sze-szupy pilnować.

Każde z takich ognisk, rozwijając się, wciągało w siebie sąsiednie opola, na Rusi pohosty, przyczem następował większy spokój i stałość stosunków, a przez ułatwione karczowanie lasów i pewność zbiorów rolniczych. Od Kruszwicy promieniejąc, więzy państwowe Popielów a później Piastów doszły do Wisły, na zachodzie Gniezno objęły, a gdy Poznań przy ujściu Cybiny do Warty stał się nowym obozem, z którego łatwiej było pośpieszyć za Odrę, jednocześnie w IX i w początku X w. prawobrzeżne Mazowsze wchodziło opole za opolem, gród za grodem w krąg polityki Piastów; jest w tym jakby pierwowzór tego, co w XIV w. nad Wilją się odbywało.

Mazowsze.

Prawy brzeg Wisły od Drwęcy (słuszniej Ossy) do Bugu-Narwi, już wówczas stosunkowo gęsto zaludniony, nie był samodzielnym ogniskiem państwa, ale musiał się tu żywioł rycerski i osadniczy raźno posuwać w górę rzek, kiedy po upadku Śmiałego jego następcy tu stolicę przenieśli, przeszło pół wieku unikając świeżej tradycji możnowładczej w Krakowie. Dwaj Piastowie stąd usiłują żelazną ręką kierować podbojem Pomorza. Obecność dworu monarszego silnie musiała podnieść okolicę, to też pierwszej połowy XII w. sięgają romańskie świątynie w Płocku i Czerwińsku.

Wrocław.

Jak rozwój rojnego Mazowsza nad Wisłą był odbitym na wschód światłem z nad Gopła i Warty, tak samo ognisko zaludnienia nad Odrą, Wrocław doszedł do znaczenia, jako odbicie pracy i siły Piastów w południowo-zachodnim kierunku. Blizkość przyłęczy Kamieniogórskiej i kotliny Kładzkiej, drogi na zachód przez Łużyce, względna blizkość Bramy Morawskiej, dokąd prowadziła droga wodna, Odra, była świetnemi warun-

kami, ala na zaraniu naszych dziejów ludność była rzadka, a wiara w obronność puszczy leśnej raczej radziła odstępować od Łużyc, niż z siekierą i pługiem wedrzeć się w lasy zaodrzańskie.

Niezależnym zupełnie ogniskiem było ujście Odry, które w sobie łączyło parę rozmaitych szczegółów fizjograficznych: północno-wschodnie zakończenie wyżyny Neklenburskiej, wyspę Rugję, ujściowy niż nadodrzański z potężną drogą wodną, z wyspami Urżną i Wolinem, zalewem Szczecińskim i jeziorami oraz północno-zachodnią krawędzią wyżyny Pomorskiej.

Czas rozkwitu w zaraniu dziejów przypada na wiek IX i na połowę X, a podania i historyczne wiadomości o Julinie wyraźnie świadczą nie o rozwoju pierwiastków miejscowych, lecz o wpływie ze Skandynawji. Nie ujście Odry było pod wpływem ziem dawnej Polski, ale odwrotnie raczej, jako miejsce postoju normańskiego, wpływało na dorzecze Odry. Dopiero w późnym średniowieczu wpływ Rugji i Szczecina rozszerzył się na pewne części lądu, politycznie wytwarzając księstwo zachodnio-pomorskie, które początkowo w w. XII związane z Polską, przy osłabieniu siły Piastów przesunęło się do cesarstwa Niemieckiego. Położenie ujściowe zawsze nadawało znaczenie tej ziemicy, od czasu zaś rozrostu Berlina w XVIII w. Szczecin zyskuje coraz więcej jako przystań morska, obsługująca Berlin.

Gdańsk.

Chociaż ujście Wisły leży dalej ku wschodowi (patrz str. 175), jednak warunki fizjograficzne sieci rzecznej sprawiły, że rozwój Gdańska u jej ujścia znacznie prześcignął Szczecin. Ten rozwój był dokonany kosztem Rzplt. nietylko materjalnym, ale i politycznym, bo istnienie prawie niezależnego miasta, niesłychanie bogatego, u wrót Polski było jednym z rysów niezupełnego zjednoczenia się państwa. Przez to mógł się utrzymać obcy językowo charakter miasta. Bogactwo miało takie następstwo, że gmina kupców, żyjąca i bogacąca się handlem z Polską, mogła się dzięki temu utrzymać na dość wysokim poziomie kultury. Szczególniej w zakresie kultury rzeczowej Gdańsk dochodził nawet do pewnych rysów samodzielności (odrodzenie włoskie w architekturze) i przez to posiadał raczej siłę przyciągającą dla ludności sąsiedniego Kociewa i Kaszubów —ta prawie rzeczpospolita Gdańska, położona w najważniejszym geograficznie punkcie Rzplt. była czynnikiem odśrodkowym.

Królewiec przy ujściu Pregoły mógł stanowić mocne ognisko w zakresie stosunków miejscowych, gdyż położony nad ujściem rzeki, która składa się z czterech żeglownych strumieni, promieniście rozchodzących się, mógł korzystać przez Dejmę z handlu Litwy i częściowo Gdańska.

Ognisko życia nad górną Wisłą z czasem rozszerzało się wzdłuż tych szlaków, .których istnienie podnosiło znaczenie samego Krakowa, a więc 1) przez żyzne okolice po lewym brzegu Wisły aż po Sandomierz, wytwarzając mnóstwo miejscowości z gęstszą ludnością, która w XVI w. kultural-nością poczęła wyprzedzać Wielkopolaków, i 2) wzdłuż krawędzi podgórza stwarzając cały szereg miejscowości zależnie od fizjografji, jak Wieliczka, Bochnia, Tarnów, Rzeszów, Jarosław, Przemyśl, przyczem ostatniemi ogniwami tego wpływu należałoby uznać na południu miasta dołów Jasielskich i Sanockich, na wschodzie zaś Lwów.

Nad Dniestrem, w miejscu gdzie nizina górnodniestrzańska przewęża się na dwa płaty Samborski i Stanisławowski, a więc gdzie wyżyna Podolska przybliża się do podgórza, czyli w warunkach przypominających Kraków, przy ujściu Łukwi prawdopodobnie koło X stulecia nastąpiło zagęszczenie ludności. Miejscowości Kryłoś, Pitrzycz oraz Ś-ty Stanisław, dawniejsze od dzisiejszego miasteczka Halicza, razem tworzyły nagromadzenie sił zbrojnych a później i duchowieństwa czyli stały się stolicą obszaru, dość samodzielnie rozwijającego się.

Halicz.

Zapewne, że zamierzchły wpływ Rzymu, który w II i III stuleciach tu najbliżej swemi granicami (podobno w Zaleszczykach) podszedł, był tu bardzo znaczny, jak tego wyraźnie dowodzą dane archeologiczne. Jednakże położenia na szlaku podkarpackim dawniej bardzo dogodne — w IV i V stuleciach mogło się odbić tragicznie, bo hordy tędy przelewające się mogły unicestwić opanowanie ziemi przez człowieka, wprost zabierając z sobą większość zaludnienia. Wpływy zewnętrzne, korzystnie działające można stwierdzić ra-czaj te, które szły od Bizancjum, niż skądinąd, i to w niewielkim stopniu; one zapewne wkrótce po uspokojeniu się wędrówki narodów wznowiły się, odległość zaś od ognisk państwowości w Krakowie i Kijowie pozwoliła na rozwój dość samodzielny. Osiadający tu Rurykowicze unikali wiecznych waśni o tron kijowski, a natomiast pragnęli ugruntowania władzy i stworzenia potęgi na miejscu. Łatwość rolnictwa na żyznych ziemiach i niejaka droga wodna ułatwiały to zadanie tak dalece, że rozpościerały swą władzę na podkarpaciu w dorzecze Wisły na Przemyśl i Chełm. Kulturalny rozwój istniał nawet bardzo zdrowy, gdyż stopniowy i formami społecznemi w wyższym stopniu, niż w stronę Kijowa skłaniał się ku Europie zachodniej.

Lwów.

W XIII stuleciu najazdy Tatarów zmiotły samodzielność książąt Halickich, to też ludność kulturalniejsza cofała się bardziej ku zachodowi, aż spotkała się z żywiołowym dążeniem mieszczan niemieckich, idących na wschód i rolników mazurskich, wdzierających się w górę Bugu i Sanu. Jako wypadkowa tych dążeń zjawiła się osada ludzka na dziale wodnym, czyli pozbawiona dobrodziejstwa dróg wodnych, natomiast leżąca na szlaku, łączącym Dniestr, Bug i San, niedaleko od szlaku podgórskiego na zachodnim krańcu wyżyny Podolskiej. Tu Lwów, leżący przy obniżeniu Roztocza miał otwartą możność skierowania dróg na wschód w stronę Wołynia i północy Podola, w stronę wyżyny Lubelskiej i na zachód znakomicie się łączył z Krakowem. Te warunki geograficzne w połączeniu z dziejami osadnictwa mazowieckiego i parcia mieszczan Niemców na wschód, spowodowały powstanie Lwowa, do potęgi zaś doprowadził Lwów jeden ze zwrotów w dziejach handlu światowego (na miarkę XIV wieku!), a mianowicie,

gdy równolegle do handlu ze wschodem na morzu Śródziemnym, obsługiwanym przez Wenecję i częściowo Genuę, pewna, dość znaczna odnoga tego handlu utrwaliła się na m. Czarnym przy pomocy Genueńczyków, oraz od ujść Dniepru i Dniestru skierowała się po podkarpaciu na północny zachód. Ten handel podniósł do pewnego stopnia Kamieniec, ale nadewszystko Lwów i Kraków, od bramy Morawskiej zaś oddzielał odnogi na Wiedeń i Pragę, a nawet ożywiająco oddziaływał na Wrocław.

Gdańsk a Lwów.

Upadek Konstantynopola chwilowo wywołał zupełny zastój, lecz w ciągu lat 30 pośrednictwo Ormian ułatwiło częściowe ożywienie tego handlu. Tak samo jak Gdańsk w zamian zboża oraz wytworów rolnictwa i leśnictwa wprowadzał przedmioty komfortu i zbytku, a rzadko kiedy przedmioty pożyteczne, tak samo Lwów za gotówkę z Polski płynącą,' przy nieznacznym wywozie polskim w tę stronę, wprowadzał wschodnie towary takiego samego gospodarczego przeznaczenia jak i Gdańsk. Tu jednakże podobieństwo się kończy, bo miaszczaństwo lwowskie, złożone z kilku pierwiastków plemiennych z częścią składową polską, już w końcu XV w. było polskie; kiedy w Gdańsku literatura niemiecka znajdowała uznanie, Lwów dostarczał niepoślednich pracowników pióra polskiego; kiedy zazdrosny o swą odrębność Gdańsk, za kolosalne zyski, z handlu polskiego ciągnione, tylko ustępując pod przymusem z ledwością, z rzadka i skąpo się przyczyniał pieniężnie do zaspokojenia potrzeb państwa, wówczas dbały o swe przywileje Lwów organizował nietylko swój handel, ale często i obronę murów z wyraźnym pożytkiem rzeczypospolitej¹). Tam przykład wyłamywania się, tu przykład porządku. To też Lwów był nazywany i był „przysporzycielem polskości".

Kijowskie ognisko państwowości i kultury promieniowało niby na wszystkie strony, ale Halicz mógł mu się przeciwstawić, wnosząc do swego życia społecznego pierwiastki zachodnio-europejskie; tak samo też Wołyń, tak samo i wyżyna Podolska, politycznie bierne jednostki nie stawały się podporą Kijowa; jego wpływ skutecznie szedł, tylko szlakiem siewierskim na północny wschód, gdzie z czasem śród plemion fińskich i tursko-tatarskich stworzył nową potęgę państwową wówczas, kiedy nici między Suzdalem a Kijowem były porwane. Kijów promieniował też na północ wzdłuż drogi normańskiej i tu skrzyżowanie tej drogi ze szlakiem, łączącym Wilno z Moskwą podnosiło gospodarczo i poniekąd kulturalnie Orszę, Smoleńsk, Połock i Witebsk, jednakże te ośrodki nieznacznych księstw nigdy nie doszły do znaczenia czynnika, nawet wtórnym światłem świecącego — były to punkty strategiczne dla handlu ryskiego, nawet handlowe, ale kulturalnie i politycznie bierne, jak i przez cały ciąg dziejów bierne były losy Białorusi:

Promieniowanie Wilna, najpóźniej dochodzącego do głosu, było znaczne i na wszystkie strony dość równomierne, ale nigdzie nie wywołało jakiegoś

') W. Łoziński. Prawem i lewem. 1906.

ogniska wtórnego, co jest tym osobliwsze, że położenie Kowna jest wyjątkowo znakomite między ujściem Niewiaży i Wilji ze Świętą do Niemna przy jego załamie.

Ujście Dźwiny z Rygą były w zmniejszonym stopniu obrazem Szczecina i Gdańska, gorszy zaś klimat i wązkie dorzecze Dźwiny, pozbawione poważniejszych dopływów, poniekąd wyrównywało się łącznością handlową Połocka i Witebska z Orszą i Smoleńskiem, a więc z ruchem na górnym Dnieprze.

Żmudź i Kuronja.

Między dolnym Niemnem, obfitym w wodę i wygodnym dla żeglugi, a ujściem Dźwiny z rozwiniętym handlem Rygi leży półwysep Kuroński, którego środek zajmuje wyżyna Żmudzko-Kurońska. Ten kraj może korzystać na zewnątrz z Niemna, Dźwiny i nadewszystko morza, a wewnątrz może korzystać z Jury, Dubissy, tak blizko i wygodnie podchodzącej do Windawy oraz Niewiaży, podchodzącej do Lawenny. Kraj, posiadający gleby nieraz bardzo żyzne choć zimne na morenach dennych, z obfitością dużych głazów narzutowych i niepozbawiony wapna, a więc mający ułatwione warunki budownictwa, kraj od zamierzchłych czasów podlegający wpływom Skandy-nawji, który w Kownie, przy ujściem Niewiaży do Niemna posiadał tak znakomite warunki dla większego miasta, obszarem dochodzący do 60 tys. km., nigdy nie był ogniskiem samodzielnym, a nawet i przyjmując biernie wpływy zewnętrzne, nigdy nie podniósł się na nieco wyższy poziom kulturalny. Da się to wytłómaczyć tym, że te doskonale warunki geograficzne we wpływach na człowieka nie sumowały się, a działając częściowo, wytwarzały zjawiska, oddzielnie oddziaływające na losy ludności i kraju, a nawet były sobie przeciwstawiane, bo już w XIII w., kiedy na wschód od Kowna rozpoczynało się zcalenie państwa Litewskiego, tu odwiecznie działające czynniki geograficzne z pokrewnych plemion wytworzyły dwie gromady o nieco oddmiennych językach; jak wpływał daleko Niemen swemi dopływami, tam była Żmudź, gdzie morze — tam Łotwa, a bliższa morzu i Rydze Łotwa odrazu była zajęta przez Niemców, wówczas gdy Żmudź, oparta o Kowno-Wilno, nie dała się opanować. Od w. XV kultura polska 'zaczęła wkraczać na Żmudź, gdy na Łotwie Kurońskiej Niemcy się gruntowali; ten podział między wpływy różnorodne nie wytworzył całości, lecz kilka składników, albo zwalczających się, albo biernie sobie przeciwstawnych. Dopiero w XIX stuleciu ten szmat kraju wysunął się nieco po przed ziemie otaczające względnie lepszą techniką rolną, oraz pewnym dążeniem całej masy ludowej Łotyszów i Żmudzinów do światy.

§ 36. Podział ziem dawnej Polski.

Wiek XIX zmienił rolę krain poszczególnych: granice polityczne zaczęły wytwarzać odrębne, czasem rozbieżne interesy gospodarcze, ciążenie państwowe do ognisk władzy, leżących paza naszym obszarem stwarza warunki

nowe, wciąż nieumocowane w przeszłości, często z odwiecznemi dążnościami sprzeczne. Przeprowadzenie kolei, zaniedbanie dróg wodnych (częściowe w państwie austrjackim, zupełne w państwie rosyjskim), uwłaszczenie włościan, powstanie kilku miast wielkich i zjawienie się węgla kamiennego, tego ożywczego czynnika, na zbiegu granic trzech państw, są to czynniki, które wciąż jeszcze działają, przeradzając dawne ogniska i więzy gospodarcze oraz społeczne.

Zobrazowanie tego przewrotu może być dokonane tylko w części szcze

gółowej.

Na obszarze ziem, które w jednej czy innej epoce wchodziły w skład dawnej Polski, śród rozmaitych warunków fizycznych widzimy, że przeważna część krain poszczególnych była dziejowo bierna—wytworzyło się mniej lub więcej samorzutnie kilka ognisk czynnych i większa ilość zależnych od poprzednich. Poza niemi ogromna większość krain była bierna, przyczym nawet jednostki fizjograficzne, tak podatne dla pracy człowieka jak wyżyna Lubelska lub Wołyńska, życia samodzielniejszego nie wytwarzały, a nawet bierna była Żmudź z Kuronją. Dzieląc cały obszar na krainy geograficzne t. j. takie, na których człowiek znajdował pewne podobieństwo warunków, musielibyśmy wprowadzić wiele podziałów bardzo szczegółowych, przyczem wytwory życia dziejowego musiałyby być porozrywane (Małopolska), natomiast wypadałoby łączyć krainy o dziejach odrębnych (Zachodnie i Wschodnie Pomorze). To też należy tu ostrożnie się posiłkować granicami fizjo-graficznemi, a zarazem uwzględniać warunki, wytworzone przez historję, czasem nawet współczesne warunki gospodarcze i wogóle zakres pracy ludzkiej i oddziaływań stosunków społecznych. Taki podział nie może być jednolitym (każda klasyfikacja jednolita musi być sztuczna), lecz musi być wynikiem różnych czynników, oddziaływujących pośrednio na losy człowieka.

Od zachodu leży: 1) Pomorze Zachodnie do Persanty, tu Odra, chociaż przerywa wyżynę, jednak nie należy jej uważać za czynnik rozdzielający¹), gdyż przeprawy są tu łatwe, a nizina na północ od najwyższych miejsc wyżyny Bałtyckiej jest dość szeroka. 2) Ziemia Lubuska, na północy sięgająca błot ujściowych Noteci i ich dalszego ciągu, na wschodzie do rzeczki Oło-boku. 3) Śląsk do Baryczy na północy, do grzbietu jurskiego na wschodzie i zakończenia wyżyny Śląskiej na południo-wschodzie, a) Ziemia Opolska i b) Śląsk właściwy. 4) Pomorze Gdańskie. 5) Wielkopolska z Mazowszem, a) Wielkopolska z ziemią Sieradzką i Łęczycką, b) Kujawy, c) Ziemia Cheł-

D E. Romer. Wstęp do fizjografji powiatu Mieleckiego (Kosmos 1911). Autor robi słuszne spostrzeżenie, że Wisła tylko tam jest granicą, gdzie z obu stron podchodzi do niej wyżyna, gdy zaś podchodzą niziny, chociaż z jednej strony, to rzeka nie rozdziela, lecz łączy.

mińska, d) Ziemia Dobrzyńska, e) Mazowsze lewobrzeżne i f) Mazowsze prawobrzeżne. 6) Małopolska, a) Krakowskie i Sandomierskie i b) wyżyna Lubelska z dorzeczem rzeki Sanu. 7) Halickie z Pokuciem. 8) Ruś, a) IMołyń, b) Podole, c) Ukraina, 9) Polesie, 10) Litwa, 11) Białoruś, 12) Wiłebszczyzna, 13) Inflanty i 14) Żmudź z Kuronją, a) Żmudzi b) Kuronja.

VIII. KULTURA POLSKA.

§ 37. Pochodzenie kultury dawnej Polski.

Ani kultura rzeczowa, ani cywilizacja, które stały się własnością ludów, zamieszkałych między Bałtykiem a Karpatami, nie powstały samodzielnie na miejscu, co więcej—poszczególne ich pierwiastki przybywały z zewnątrz, a nie zdążywszy rozwinąć się dalej samoistnie, znowu podlegały wpływom obcym.

Jakie to były wpływy i skąd pochodziły?

Kolebka

cywilizacji.

Pomijając skład plemienny ludności na omawianym obszarze, należy zwrócić uwagę na położenie geograficzne względem najdawniejszych ognisk cywilizacji, z których wykwitła dzisiejsza cywilizacja europejska. Za najstarsze ognisko cywilizacji uważamy dziś Nezopotamję, Egipt za nieco młodsze, lecz dalej posunięte; promieniowanie tych ognisk przez Syrję, Fenicję i Azję Mniejszą sprawiło, że w Grecji ludzkość znalazła warunki najbardziej sprzyjające dalszemu rozwojowi, zapoczątkowanemu nad Eufratem i Nilem. Świat helleński nietylko wchłonął w siebie pierwiastki cywilizacji egipskiej i chaldejskiej (nie mówiąc o wpływach mniejszego znaczenia, idących od ludów Azji Mniejszej, które świeciły światłem, zapożyczonym z tych samych ognisk), ale przetworzył je, zwiększył, udoskonalił i nadawszy im piętno swoiste, rozpowszechnił po całym zlewisku morza Śródziemnego, a nawet promieniował poza ten obszar.

Cywilizacja grecko-rzymska najlepszy grunt znalazła tam, gdzie panuje klimat właściwy morzu Śródziemnemu, t. j. tam, gdzie bywa umiarkowanie upalne i suche lato, a zima względnie ciepła i dżdżysta nie strąca liści z drzew. Obszary te są oddzielona od Europy Środkowej łańcuchami gór: Pireneje, do pewnego stopnia południowa i wschodnia krawędź wyżyny Środ-kowo-Francuskiej, Alpy, Alpy Dynarskie, Bałkany, góry Krymu i Kaukazu. Poza temi górami, niektóre okolice, związane geograficznie z wybrzeżami morza Śródziemnego, podlegały tym wpływom cząstkowo: Galja nad Saoną, nizina środkowego Dunaju, step czarnomorski przy ujściu Dniepru i Bohu. Tu grecka kolonia Olbja stworzyła coś w rodzaju nowego ogniska, w którym cywilizacja grecka występuje w postaciach uproszczonych, obniżonych w porównaniu z macierzą, ale wchłaniając w siebie koczowników stepowych, podniosła ich kulturalnie i tym sposobem wytworzyła coś pośredniego, mieszanego, a mianowicie—kulturę scytyjsko-grecką. Reszta krajów Europy, a w ich liczbie i omawiane ziemie w dorzeczu Odry, Wisły, Niemna, Dźwiny, Dniestru i Dniepru wolno i stopniowo stwarzały i rozwijały pierwiastki kultury rzeczowej, w znacznej części zapewne samodzielnie¹), jak to znaleziska w mieszkaniach nawodnych Szwajcarji dobitnie potwierdzają.

Wpływ z południa.

Jednakże od czasów najdawniejszych wpływy krajów wyżej rozwiniętych oddziaływały na kraje zacofane. W dolinie górnego Dunaju i Lechu zjawia się w wyraźnej zależności od kultury Etruskiej kultura rzeczowa—jest to tak zwany okres kultury hallsztackiej, która już w ośmym wieku przed Chr. będąc wyraźnie rozwinięta, była w niezaprzeczalnej łączności z krajami, leżą-cemi nad Odrą i Wisłą. Czasów tych sięga handel bursztynem ²), a on był przewodnikiem pierwiastków cywilizacyjnych świata rzymskiego do krajów, leżących między Bramą Morawską a ujściem Wisły. Być może, iż dawniej jeszcze, a conajmniej równocześnie dorzecze górnej Wisły podlegało wpływom z niziny Pannońskiej³). Ta nizina—dzisiejsza równina węgierska—nad środkowym Dunajem leżąca—w czasach przeddzie-jowych znajdowała się pod wpływem kultury greckiej, a mianowicie po przez labirynt gór, napełniających półwysep Bałkański, wpływy helleńskie posuwały się od morza Egejskiego doliną Wardaru i zbliżoną do niej doliną Morawy Serbskiej, aby, przekroczywszy Dunaj w okolicach dzisiejszej Semendrji, dosięgnąć omawianej niziny. Niewątpliwie ludność tej niziny, podlegając takim wpływom, kulturalnie stała wyżej od ludności zakarpackiej — to też wygodna dolina

Drogi cywilizacji z niziny Pannońskiej.

1) Hornadu—Tarczy—Popradu—Dunajca⁴) była najważniejszym szlakiem, po którym te wpływy przedzierały się za Karpaty. Oprócz tego kierunku wielki rów, okalający Karpaty południowo-zachodnie, prowadził od Dunaju

2) doliną Wagu i Kisuczy na przełęcz Jabłonkowską, oraz doliną Wagu i

3) doliną Orawy i Dunajca łączył się z drogą Popradową. Ten trzeci szlak, który stworzył Nowy Targ i podniósł znaczenie Nowego Sącza, dopiero w wiekach średnich nabrał znaczenia. W czasach przeddziejowych zarówno szlak drugi jak czwarty,

D O. Heer. Die Pflanzen der Pfalbauten (1865).

²)    J. N. Sadowski. Drogi Greków i Rzymian w dorzeczu Odry i Wisły (Pam. Ak. Um. w Krak. 1876).

³)    A. Szelągowski. Najstarsze drogi z Polski na Wschód 1909.

⁴)    L. Sawicki. Z fizjografji Karpat Zachodnich 1909.

4) prowadzący przez największe obniżenie i zwężenie Karpat—przełęcz Dukielska, niewielkie miały znaczenie (Patrz rys. 116).

Drugi szlak mógł nabrać niejakiego znaczenia dopiero w II—IV-ym wieku po N. Chrystusa, kiedy Carnuntum na prawym brzegu Dunaju (dzisiejszy Deutsch-Altenburg o pół mili od Hainburga) stał się osiadłością rzymską.

Największe znaczenie posiada Brama Morawska. Tędy już w czasach tak zwanego okresu Hallstackiego handel bursztynem łączył wprost (a częściowo bezpośrednio) kraje naddunajskie z ujściem Wisły, a pośrednio łączył i Etrurję z nadodrzańskiemi i nadwiślańskiemi równinami. Liczne znaleziska archeologiczne są wymownym świadkiem tego okresu.

Nie bez znaczenia też musiały być kolonje greckie nad morzem Czarnym. Jeżeli wpływ kultury grecko-scytyjskiej tak wymownie setki razy dał się udowodnić przez badanie kurhanów Ukrainy (t. zw. skarb ryżanowski w zbiorach Akademii Umiejętności w Krakowie), to byłoby dość śmiałe twierdzenie, że ta kultura nie promieniowiała w stronę Karpat. Warunki fizjograficzne (patrz mapkę rys. 116) pozwalały na dwa wyraźne szlaki, któremi mogły posuwać się wpływy greckie (lub zmienione grecko-scytyjskie):

1)    od szlaku Czarnego lub później z ziemi Polan naddnieprzańskich przez Wołyń i

Od morza Czarnego.

2)    działem wodnym po prawej stronie Dniestru — późniejszy szlak Złoty—do jego doliny w górnym biegu, aby po podgórzu Karpackim wzdłuż górnego Dniestru, Sanu i Wisły dosięgnąć górnej Odry.

W XIII-ym stuleciu oba te szlaki (pierwszy w wyższym stopniu) łącznie z doliną górnej Odry aż do Lignicy były zużytkowane przez najazdy Mongołów, a można przypuszczać, że dawniej były one znane już w czasach wielkich wędrówek narodów.

Jednakże wolno przypuszczać jeszcze dawniejsze, bo ginące w pomroce wieków wpływy kulturalne. Wiadomo, że owies i żyto¹) nie były roślinami właściwemi kulturze grecko-rzymskiej. Wprawdzie Gradman, pragnąć udowodnić samoistność giermańskiej kultury materjalnej, przytacza owies, żyto i samopszę jako pierwiastki giermańskie, ale dzieje roślin uprawnych wskazują na coś innego, a mianowicie, że owies i żyto pochodzą ze stepów czar-nomorsko-śródazjatyckich. Te rośliny były przyswojone przypuszczalnie przez człowieka nad Amudarją (wpływ kultury chaldejskiej) i przez ludy stepowe, będące w zetknięciu z kulturą grecko-scytyjską, albo zostały rozszerzone daleko na zachód, albo też przez ludy scytyjskie zostały wciągnięte do uprawy—w obu wypadkach owies i żyto, rozpościerając się na zachód, musiały od Słowian przejść do Giermanów. Dość dawne zaznajomienie Giermanów z owsem i żytem wskazuje na stosunki środka Europy ze stepami czarnomorskiemi po przez ziemie polskie; znaleziska archeologiczne potwierdzają te dane. A więc w dobie najwcześniejszej obok wpływów kulturalnych, idących od świata

*) R. Gradman. Der Getreidebau im deutschen und romischen Altertum 1909.

grecko-rzymskiego z południa, należy stwierdzić i wpływy azjatyckie. Stan ten trwał da Wielkiej wędrówki narodów.

Jeżeli twierdzenie historyków jest słuszne, że wraz z upadkiem cesarstwa rzymskiego kultura rzeczowa uległa cofaniu na całym obszarze dawnego im-perjum zachodniego, oraz że ludność w wieku VI-ym była znacznie mniej liczna, niż w wieku II—Ill-im, a takoż że nawet w Niemczech nastąpiło potężne zmniejszenie obszarów uprawnych na rzecz lasów, to coś podobnego musiało się dokonać i na ziemiach, obecnie przez nas omawianych. Najprawdopodobniej bezpośrednio najmniej ucierpiały ziemie prusko-litewskie, bardzo niewiele białoruskie, pośrednio zaś oba obszary mogły znacznie ucierpieć skutkiem zawieruchy, która trwała wieki, a więc unicestwiała nie-tylko stosunki z ośrodkami kultury ościennej, ale nawet i same te ośrodki. W tych więc czasach drogi, któremi dochodziły wpływy kultury halsztackiej i etruskiej, pannońskiej i greckiej, jak również i południowo-wschodnie, musiały opustoszeć—słabe wtedy jeszcze zaczątki rolnictwa znowu się cofnęły. Kraje tu leżące podzieliły los krajów zachodniego państwa rzymskiego, a mianowicie zapadły w letarg, aby w paręset lat później dźwignąć się, zorganizować państwowo, skupić się przeważnie nad Gopłem, w mniejszym stopniu nad górną Wisłą, oraz mocno nad środkowym Dnieprem.

W tej epoce wpływy zewnętrzne zaczynały dochodzić i innemi drogami: rzymskie, zmienione i przerodzone wskutek pośrednictwa niemieckiego, dochodziły od strony Bramy Morawskiej, jeszcze bardziej zmienione szły z Czech przez przełączę Kładzką i Kamieniogórską; nizina węgierska otrzymywała po Hunnach Awarów; w jej części północno-zachodniej krótko jaśniejące państwo Wielko-Morawskie wywierało mały wpływ na „Wiślan"; szlak od brzegów morza Czarnego opustoszał; szlak wołyński się ożywił; od północy Odra i Wisła były szlakami prawie rok rocznie znaczonemi pożogą i chwytaniem jeńców przez Normanów. Ci czasami osiedlali się celem stałego podboju, częściej przebiegali kraj w zamiarach rabunkowych, w jednym i drugim wypadku przeszkadzali spokojnej pracy twórczej—walce człowieka z lasem, aie pośrednio wielce pomagali dla pracy przyszłości, bo bezwiednie współdziałali zorganizowaniu się utworu państwowego nad Gopłem. (Na wschodzie historja wręcz uważa ich za twórców państwa normańsko-słowiańskiego). Zjawiał się też i nowy kierunek, idący od zachodu od Niemców. Dynastja Saska uspokoiła rozterki wewnętrzne państewek niemieckich i skierowała gier-mańskich spadkobierców resztek kultury rzymskiej na wschód. Dopiero w roku 960-ym Niemcy po raz pierwszy przekroczyli Odrę.

Pośpieszna organizacja państwa polskiego, które największym rozkwitem napełniło pierwszą ćwierć XI-go stulecia, celowo szukała pierwiastków kultury wyższej; brała je, skąd się dało, ale też z rozmysłem sięgała do źródeł dalszych, ale bliższych praźródła—Rzymu. Stąd sprowadzanie oświeconych zakonników z Francji, które geograficznie musiało dokonywać się przez Niemcy i starania o stosunki z Rzymem z pominięciem Niemców, co pro-

wadziło do wskrzeszenia przeddziejowych dróg, któremi szły wpływy kulturalne z nad morza Śródziemnego za Karpaty.

Nad Dnieprem organizacja państwa innemi szła drogami. Narzucona przez Normanów, w postaci odrazu wyrobionej, umiała szybko objąć wielkie przestrzenie ziemi, które tylko częściowo były w naszym obszarze. Lesistość i błotnistość krain, oraz potężne odległości między miejscowościami, nieco gęściej zaludnionemi, pozwalały skuć w jedną całość polityczną tylko miejscowości, leżące nad wielkiemi drogami wodnemi, przeważnie nad Pejpu-sem, Umeniem *z ich rzekami Wieliką i Narową, spływającemi ku północy, a nad górną Dźwiną i Dnieprem na południu. Błota Prypeci stawiały pewną zaporę: łatwiej szło rozszerzać podbój i ustrój polityczny na lewym brzegu Dniepru w górę Desny i Sożu — to też Polanie naddnieprzańscy, którzy ze swego ogniska — Kijowa rozwijali się ku północy, pierwszą większą rzękę, napotkaną z prawej strony, nazywali Desną (prawicą'), wówczas, gdy w stosunku do Dniepru jest ona dopływem lewobrzeżnym. Wpływy podboju normańskiego na zachód mogły się posuwać tylko szlakiem wołyńskim i tu spotykamy zetknięcie nad Turją i górnym Bugiem z państwem Piastów. Słabym spojeniem geograficznym z Dnieprem należy tłumaczyć względnie samodzielne i odrębne stanowisko księstwa w Haliczu.

Główna droga wodna „iz Warjag w Greki" była osią życia politycznego i kulturalnego. Już od czasów niepamiętnych szlakiem tym rozchodziły się wpływy rzeczowej kultury greckiej, napotykając przeszkody w progach dniepro-wych. Wpływy te upadały wraz z upadkiem kolonji greckich przy jednoczesnym opanowaniu stepów czarnomorskich przez nowe fale koczowników. Cały

odwieczny dorobek kulturalny został wyzyskany przez Normanów celem szybkiego zorganizowania państwa. Aby zwyciężyć ludzi, wystarczała

Droga

dzielność i spoistość normańskich garstek, aby zwyciężyć przestrzeń normańska

do Grecji.

t. j. zapobiec rozpadaniu się oddzielnych plemion słowiańskich należało zagęścić ludność, co można było uskutecznić zapewniając spokój, trzebiąc lasy, popierając kulturę. Normanowie nie mieli innego wyboru, musieli ją czerpać z Bizancjum, o Rzymie mogli nie wiedzieć, był on za górami, a w dodatku Bizancjum mogło imponować Normanom podwójnie: pod względem kultury rzeczowej przewyższało wszystkie inne ogniska (świat muzułmański czerpał z tego źródła), i pod względem politycznym stanowiło państwo pozornie potężne, bo posiadające sprawną maszynę biorokratyczną z armią na zawołanie, z odwiecznie wyrobioną skarbowością — słowem Bi

zancjum uosobiało ideał, o którym Waregowie ledwie mogli marzyć.

Stan kulturalny źródeł, skąd brano pierwiastki cywilizacyjne w IX — XI stuleciach, określa później rodzaj kultury krain czerpiących światło, a więc kraje w dorzeczu Odry i Wisły wówczas są wciągnięte w krąg kultury rzymskiej, najogólniej mówiąc, zachodnio europejskiej, kraje zaś, leżące w dorzeczu górnej Dźwiny i Dniepru są wplątane w dziedzinę wpływów greckich, słuszniej wschodnich. Pomimo niższego na zacho-

Wschód a zachód.

dzie poziomu kultury rzeczowej, ów zachód posiadał już w swej organizacji społecznej zaczątki przyszłego wszechstronnego rozwoju, a więc gminy miejskie nieliczne, lecz już samorządne, oraz stan rycerski, który walczył z monarchami i chociaż osłabiał przez to spoistość państwa, lecz jednocześnie, właśnie może skutkiem tego, wyrabiał pojęcie o prawach jednostki. Wynikiem tej walki zjawia się w Anglji zasada nietykalności osób „habeas corpus" z jego o parę wieków późniejszym odpowiednikiem w Polsce „neminem captivabimus nisi iure victum“, jak również dumnie noszona dewiza „Dieu et mon droit" z nieco późniejszym odpowiednikiem w Polsce „de non praestanda obaedientia".

Bizancjum a Rzym.

W niezależnym od władzy świeckiej kościele zachód posiadał na razie źródło walki wewnętrznej, lecz w przyszłości niezmiernie cenny czynnik rozwoju cywilizacyjnego; równocześnie sprzyjały też rozwojowi tradycje prawa rzymskiego, dążące do pewnych norm—do ładu wewnętrznego. Zachód, pro-staczy w porównaniu z Bizancjum, był pełen zarodków rozwoju i ruchu, to też wciągał w wir swego wpływu nowe kraje i zmuszał je do naśladownictwa postaci państwowych i społecznych, będących w stanie ciągłego przeradzania.

Wschód olśniewał swą kulturą rzeczową, przepychem dworu w Bizancjum i wyrobionym sprawnym mechanizmem państwowym. Współcześni nie mogli tego ocenić, że ta machina państwowa, działając odwiecznie, nie udoskonalała się, lecz raczej rdzewiała, że życie miast zakrzepło w dawniejszych postaciach, że brak walki o władzę sprawił jej odwiecznie i nierozerwalne połączenie w jednym ręku władzy wykonawczej i prawodawczej, że kościół, podległy bez szemrania władzy świeckiej, nie stwarzał nowych warunków życia, słowem—przy powierzchownej świetności swej kultury, Bizancjum było światem jak gdyby skamieniałym, wstrzymanym w rozwoju, a wszechpotężna machina urzędnicza była zdolna do bardzo wielu rzeczy, lecz nowych postaci życia społecznego ani stworzyć, ani znosić obok siebie nie mogła. Stąd poszło szybkie przeszczepienie kultury materjalnej nad Dniepr w XI stuleciu, pozornie nawet podnoszące pierwiastki semodzielności (rozwój języka), a jednocześnie zakorzeniające i cezaropapizm, niedopuszczający do walki między państwem a kościołem, walki tak płodnej w następstwa na zachodzie.

Cechy zasadnicze kultur rzymskiej i bizantyjskiej, przeszczepione w IX,

X i XI stuleciach, przewijają się jak nić przewodnia po przez wszelkie fazy czasowe rozwoju.

§ 3S. Rozwój kultury na ziemiach polskich.

Obszar — leżący między dolną Wisłą, Bałtykiem a błotami Pojezierza Pruskiego, oraz błotami Prypeci—litewsko-łotewski stał się areną wpływów zachodnich; im bardziej na wschód, tym więcej było pośrednich domieszek, wiodących swój ród z Bizancjum.

Nad górną Dźwiną, nad górnym Dnieprem i nad Berezyną już w czasach przeddziejowych ustaliły się wpływy skandynawskie, co—jak wiadomo— znalazło swój wyraz w rozkwicie dróg normańskich w wiekach VIII—X. To odwieczne przesączanie się wpływów zachodu od czasów unji jagiełłowej wzmogło się, a dwa stulecia, które upłynęły od unji Lubelskiej do pierwszego rozbioru Polski, były okresem przemagających wpływów zachodu nad pierwiastkami bizantyjskiemi.

W dorzeczach Odry i Wisły na ziemiach etnograficznie polskich począwszy od czasów świetności, która otaczała najgienjalniejszego z Piastów Bolesława I, wpływ zachodni—wręcz niemiecki walczył z wpływem rzymskim. Z odleglejszego Rzymu, a często przez jego aprobatę i poparcie przybywają do Polski zakonnicy z wszelkich szczepów Europy Zachodniej—krzewiciele kultury rzeczowej, nowych postaci władania ziemię, ideałów religijnych i pierwsi siewcy tego ziarna, które miało wejść na naszych niwach nazwiskami Ciołka, Grzegorza z Sanoka, Wojciecha z Brudzewa, Kopernika. Z bliższych Niemiec drogą przez Łużyce na Wrocław obok zakonników zaczynają napływać początkowo prawie wyłącznie na Śląsk, od połowy zaś XIII w. i później rolnicy i mieszczanie. Względne przeludnienie w niektórych okolicach nad Renem i w Turyngji sprawia napływ do nas rolników niemieckich; nie przynoszą oni jednak ulepszeń w technice rolnej, bo ta na ziemiach piastowskich nie była gorsza od niemieckiej—przynoszą lepsze postaci ustroju wiejskiego, a słuszniej przyczyniają się do społecznego przetworzenie wsi.

Wpływy

Niemców.

Ci przybysze zaszczepiają gotowe wzory życia miejskiego, wchłaniając w nowe miasta żywioły już dawniej oderwane od rolnictwa; żywioły te, tak samo zupełnie jak i częściowo oderwane od roli, dotychczas gromadziły się przeważnie w podgrodziach, podzamczach oraz w wioskach narokowych monarchy i dygnitarzy kościoła.

Kraj ustrojem społecznym zbliża się ku zachodowi, ziemia może wyżywić więcej ludności: osada rolnika w czasach ostatniego Piasta wymaga na swe wyżywienie znacznie mniej ziemi niż 200—300 lat wstecz¹).

ma-

Kraj, już od czasów Krzywoustego budujący świątynie romańskie z ciosu kamiennego, pokrywa się teraz miastami już częściowo murowanemi z cegły z drobnym dodatkiem ciosu, świątynie ostrołukowe coraz liczniej i częściej na miejsce drewnianych strzelają wieżycami murowanemi. Zamki gnatów i monarchy umacniają bezpieczeństwo i spokój. Ta kultura, szybko przyjęta w tym okresie przez ludność, nie wszędzie zagłusza przeszłość.

Prawda, że wschód i środek ziem etnograficznie polskich przetrawia żywioły napływowe, lecz zachodnie Pomorze, ziemia Lubuska i Śląsk zachodni ulegają zniemczeniu — pareset lat wegietują i więdną tam jeszcze resztki ludności polskiej, stopniowo rozpływając się w ludności niemieckiej.

*) Fr. Bujak. Studja nad osadnictwem Małopolski (1903).

Wchłaniając ludność niemiecką na wsi i przetwarzając miasta całość kultury zaczyna wytwarzać pewne cechy, czasami drobne, lecz swoiste. Język przetwarza liczne naleciałości 0, inne usuwa, a chociaż biednieje gramatycznie, jednak składnię zachowuje oryginalną, nie tak jak to się stało z czeszczyzną, która uległa wówczas daleko większemu przeobrażeniu pod wpływem języka niemieckiego.

W zakresie budownictwa gotyk na obszarze ziem polskich i krain nad Bałtykiem, w dwunastoletniej wojnie przez Polskę shołdowanych, dochodzi do pewnego rozkwitu i nabiera cech swoistych; rzeźba, sztuka zdobnicza kościelna, przechodząc z gotyku rozkwitłego do odrodzenia, stwarza pewne piękne rysy miejscowe—czasy Wita Stwosza.

w XIVZi^XVl*w. śladować. Pierwsza ćwierć XVI st., znamienna rozszerzeniem dru

W budownictwie drzewnym²) trwa dawniejsza tradycja, jednak podlega ono powoli wpływowi miejskiej ciesiołki i czasami zaczyna mur na-

karni polskich i wprowadzeniem polszczyzny zamiast łaciny do kan-celarji królewskiej na Wawelu (1524 r.), może być uważana za czas tryumfu, swojszczyzny nad naleciałościami obcemi.

Ten okres siły, walki, rozkwitu i życia w XIV i XV wiekach miał częściowo przyczynę w warunkach geograficznych, a mianowicie Polska południowa znalazła się na jednej z odnóg wielkiego handlu ze wschodem (patrz str. 190). W tych czasach wschód dostarczał Europie zachodniej nietylko korzeni i kości słoniowej, lecz również zbytkowych tkanin i wyrobów z metali, o cechach artystycznych. Główna część tego handlu szła przez Syrję, a nawet i przez Egipt, aby zbogacać kupców arabskich i ich odbiorców Wenecję, a częściowo Genuę i innych; mniejsza część tego handlu szła drogą lądową na północ od morza Czarnego, ale dawniejszy potężny odbiorca — Kijów po r. 1240-ym stanowił kupę gruzów, droga tego handlu przeto, przekroczywszy dolny bieg Dniepru skierowała się wzdłuż kotlin podkarpackich-— w ten sposób powstał i doszedł do znaczenia Lwów, zakwitł Kraków.

Stopniowy upadek handlu ze Wschodem sprawiły: odkrycie drogi do Indji dookoła Afryki i rozkwit przemysłowy Europy zachodniej, która poczęła już współzawodniczyć ze wschodem w wytwarzaniu kosztownych tkanin i przedmiotów rzemiosła artystycznego. Stosunki te wpłynęły na stopniowe powolne zubożenie Krakowa i Lwowa. Ten ostatni zaczął coraz częściej tracić pośrednio, bo krainy, śród których leżał, cierpiały od nawały tatarskiej, a reszty zubożenia dokonały: oblężenia Tatarów, Kozaków i zajęcie przez Szwedów za Karola XII-go. Kraków świecił dłużej, ale coraz więcej jako stolica, to też przeniesienie siedziby rządów nad Wisłę środkową było początkiem upadku Krakoioa.

’) A. Bruckner.—Dzieje języka Polskiego (1906).

²) K. Mokłowski. Sztuka ludowa w Polsce (1903).

W tym samym czasie rolnictwo się wzmagało i z początkiem XIV-go stulecia coraz częściej wysyłało zboże—Gdańsk zaczynał nabierać znaczenia. W związku z tym wojna dwunastoletnia, która w r. 1466 powróciła Polsce ujście Wisły, pozwoliła rozwinąć handel na Wiśle i jej ważniejszych dopływach tak dalece, że podupadanie handlowego szlaku podkarpackiego stawało się mniej dotkliwe. Wiek XVI i pierwsza połowa XVII — okres rozkwitu Gdańska i podupadania Krakowa ze Lwowem — skierował linję handlową z kierunku równoleżnikowego bardziej na południkowy, a razem z tym oba wpływy kulturalne zmieniły swój kierunek.

Wpływy

Włoch.

Wiek XVI-ty rozwinął do potęgi, od stu lat wzmagający się kulturalny wpływ—włoski, wpływ dość korzystny umysłowo; ale płynął on z tych Włoch, które stanowiły nie państwo, lecz pojęcie geograficzne; państwo zaś, znajdujące się u szczytu potęgi, potrzebowało wpływów wręcz odwrotnych. Wpływ włoski wzmacniał nadmiernie stanowisko łaciny, aby w sto lat później ta łacina mogła poniekąd zepchnąć ze swego stanowiska polszczyznę.

Architektura włoska z cudownemi podcieniami jakoby niezupełnie była odpowiednia do naszego klimatu, jednak szybko się przyjęła i podbiła upodobania; stało się to przypuszczalnie dlatego, że już od wieków budownictwo drzewnex) ze swemi podcieniami przygotowało grunt dla lekkiego a pięknego budownictwa włoskiego.

Można śmiało twierdzić, że ówczesne wpływy włoskie sięgnęły głębiej, niż to się zwykle zaznacza; stosunki z krajem, który Francję uważał za kraj barbarzyński, zbiegły się z okresem młodzieńczym warstwy szlacheckiej, a ta „młodość—rzeźbiarka" „wykuła" wpływy oświeconych Włoch „ciosem dłuta wiekotrwałym" na „żywot cały".

Gdańsk, jako pośrednik w odbiorze wpływów obcych, nie dostarczał wzorów wyłącznie niemieckich, lecz wogóle związywał z północnym gier-mańskim zachodem Europy, a nawet i z Francją — była to jednak kultura prawie wyłącznie materjalna.

Wpływy

muzułmańskie

Takim samym również był wpływ muzułmańskiego wschodu. Stosunki te zostawiły ślady w kulturze polskiej, naprz. w języku. Pośrednio (ciągłe walki z najeźdźcami stepowemi, z Turcją i z Kozactwem) wschód pochłaniał zbyf jednostronnie, w jednym kierunku uwagę mężów stanu i powodował wycofanie się z wszelkich akcji na zachodzie, oraz zaniedbanie stanowiska na Bałtyku. Można twierdzić stanowczo, że chociaż wpływ ten obdarzył nas strojem, który, ostatecznie ugruntowany za Batorego, przez dwa i pół stulecia cechował klasy posiadające, pośrednio wpływał też i na strój mieszczan, a w niewielkim stopniu i na ludowy, to na ogół wpływ wschodni nie był ani głęboki, ani korzystny. Technika, którą w pewnych zakresach Turcy się szczycili, jak naprz. budowa mostów sklepionych,

') L. Puszet. Chata. 1903.

wyrobu stali i tkanin zbytkownych — wcale do Polski nie przeszła. Wyszywanie srebrem na Podolu, pewien dział tkactwa (pasy słuckie, kilimy) rozpowszechniły się późno, jednostronnie i ilościowo nieznacznie.

Sumując wyżej powiedziane, należy przyznać, że omawiany przez nas obszar wciąż podlegał obcym wpływom kultury rzeczowej, ale przeważnie i skutecznie oddziaływały tu wpływy południowe t. j. rzymskie i zachodnie.

Co do kultury niematerjalnej, to wpływy, kształtujące stosunki religijne i państwowo-społeczne oddziaływały najmocniej od zachodu, jednakże na wschodzie drogą od Normanów do Grecji zawsze silnie pulsowały wpływy Bizancjum. Unja z Litwą włączyła te kraje do wpływów zachodu, a wydarzenia dziejowe, jak pokój Andruszowski (1667 r.), rozbiór Polski (1772, 1793 i 1795) oraz rok 1831 (upadek państwa) były etapami, znaczącemi cofanie się wpływów zachodu.

Dość szybkie zmiany, jakim uległy kierunki i źródła wpływów obcych, nasuwają porównanie, że w innych krajach wpływy te trzymały się stałej ^ pewnych szlaków geograficzno-handlowych, a więc w Rzymie staro-^wdw; ^bcych! żytnym jedność państwa i kultury stworzyła się po wykończeniu i połączeniu na Forum drogi Appijskiej i Flamińskiej; w Galji starożytnej i średniowiecznej Francji oś handlu i ruchu szły doliną Rodanu, Saony, przez obniżenie Autun koło Morwanu, aby dojść do Atlantyku J); Anglja posiadała taką oś ruchu od ujścia Tamizy do Severnu.

W Polsce nie było takiego szlaku, któryby niezmiennie przez długie epoki był osią ruchu, handlu i wpływów obcych. Wprawdzie kierunek południkowy (patrz mapę rys. 116) wracał parokrotnie, jednak już pierwszy długi szlak tego kierunku, szlak handlu bursztynowego z Etrurją i Rzymem, pomimo potężnego wpływu kulturalnego, nie trzymał się jakichś wytycznych •fizjograficznych: czasami szedł wzdłuż rzek, czasem je przekraczał, obchodził błota, a po wygaśnięciu już po raz drugi w swej całości nie ożył. Inne kierunki bardziej fizjograficzne, jak naprz. dział wodny między Pilicą a Wartą i Bzurą, który umożliwił rozwój miasta Warszawy, lub szlak podkarpacki, też nie wyrosły do znaczenia wyżej przytoczonych osi. Pierwszy z nich, przedłużony na północny wschód przez wyżynę Podlaską aż do Wilna i do Bramy Smoleńskiej, mógł być jeszcze uważany za oś ruchu od czasów Batorego; zaletę jego stanowiło to, że łączył Wartę, Wisłę, Niemen z górną Dźwi-ną i Dnieprem, a słabą stroną był kierunek równoległy do morza i znaczne odeń oddalenie, ale najgorsze było to, że czasy powolnego rozstroju funkcji państwowych nie sprzyjały, aby ten szlak odegrał rolę skutecznego łącznika kulturalnego i politycznego.

’) P. Yidal de la Blachę. Tableau de la geographie de la France. 1905.

Wpływy kulturalne nigdy nie doprowadziły do takiego wrośnięcia w krew i ciało, aby się zupełnie przetwarzały na coś własnego; pierwiastki kultury( wyrastające w ten sposób, nie nabierały głębszych samoistnych cech i znacznej mocy, gdy już napływała nowa fala wpływów. Daremną rzeczą jest wytykać to jako wadę lub słabą stronę, bo to jednak znamionowało pewną żywotność i znaczną przystosowalność. Kultura polska, tak jak się wytworzyła w ciągu wieków, naogół jest dzieckiem zachodu, które za nim postępuje i z niego czerpie nowe pierwiastki; dziś trudno ją sobie inaczej wystawić.

Wiek XIX, ten osobliwy okres w dziejach ludzkości, kiedy wszystkie ludy cywilizowanej Europy zaczęły pracować nad świadomym i celowym podniesieniem kulturalnym, oraz nad zdemokratyzowaniem zdobyczy kultury, inaczej upłynął dla Polski: od końca XVIII wieku tylko miejscami i tylko w poszczególnych okresach czasu i to cząstkowo istniała możność celowej i głębszej pracy nad własnym rozwojem kulturalnym.

W Europie zachodniej poszczególne ludy, opierające się na dawniejszym dorobku kulturalnym mogły robić szybkie postępy; jednak w tym wieku niesłychanego rozwoju techniki, wszystko to odbywa się przy pomocy zorganizowanych już nie grup, stanów lub miast, jak w wiekach średnich, lecz przy pomocy wszechwładzy państwa z jego jednolitym prawodawstwem, sprawnie działającą machiną władzy wykonawczej, przymusem i potężnemi środkami materjalnemi. U nas odwrotnie ludność, zamieszkująca ziemie dawnego państwa polskiego znalazła się pod tym względem w niekorzystnym położeniu: nie było instytucji, a więc i na wielką skalę podejmowanych usiłowań, dążących do wzmocnienia samoistności i do rozwoju kulturalnego. Z dwuch stron promieniujące działania skierowane do zatarcia wszelkiej samodzielności, a obojętność i uboczne własne cele z trzeciej sprzyjały zastojowi, bo nawet zwykłe zapoczątkowanie w zakresie kultury rzeczowej lub umysłowej zjawiają się tu zawsze spóźnione, nieprzykrojone do zasobów kulturalnych dawniejszych i mające zawsze cechę obcości..

Dawny dorobek kulturalny, osłabiony w drugiej połowie XVII-go wieku i zabagniony za czasów saskich, w ciągu 60-ciu lat w w. XIX idzie dawnym rozpędem; współdziałają tu pojedyńcze grupy ludności i jednostki, większe zaś zrzeszenia tylko wypadkowo (Poznańskie w latach 1836—1846, Królestwo w latach 1815—1830 lub cząstkowo w 1861—2, zabór Austrjacki po roku 1867) mogą skierować celowe i uzgodnione usiłowania. Niższy aniżeli na zachodzie Europy poziom kulturalny zależy od tych warunków, które panowały w wieku XIX. Zjawiły się pojęcia kultur odrębnych od polskiej — jako to litewskiej, ukraińskiej, a w wieku XX-ym i białoruskiej. Na czym ma polegać ta odrębność?

Kultura polska—przez pewne zwichnięcie żywiołów społecznych w wieku XVI—odsunęła miasta polskie od machiny państwowej. To pozwoliło tej machinie nie dostosowywać się do zmieniających się potrzeb ku szkodzie całości, i żywioł miejski, już zupełnie spolszczony, dość silny kulturalnością

i zasobnością stawał się odciętym od reszty, a przy zbiegu niekorzystnych warunków handlowych i politycznych niezauważalnie przestawał żyć, wegie-tując aż do przełomowego panowania Jana Kazimierza — później szybkim krokiem począł się chylić do upadku, w który go pogrążył okres wojny Północnej. Funkcje państwowe, ześrodkowane wyłącznie w ręku szlachty—właścicieli ziemi, słabo działały, ale wystarczyło tych paruset lat absolutnej przewagi jednego stanu, aby wszystkie inne części składowe (resztki mieszczaństwa, duchowieństwo włącznie z unickim), które mogły mieć jakiś wpływ społeczny, stopniowo przystosowały się do światopoglądu i zwyczajów właściwych tej warstwie przewodniej.

Rozumie się, że to mimowolne naśladownictwo sięgnęło głębiej, bo przez ludność królewszczyzn aż do upoddaniowej ludności wsi dziedzicznej.

Kultura poi-sko-szlachecka.

Cała kultura materjalna ¹) tego ludu da się sprowadzić do takich właśnie naśladować i zapożyczać od dworu, plebanji lub miasteczka—więc też życie ludu zaczęło się układać podług wzorów, przeszczepionych z zachodu; samorzutne prasłowiańskie pierwiastki prawie doszczętnie wyginęły, bo nawet takie dziedziny jak zdobnictwo, poezja ludowa, język potoczny z jego porównaniami i przysłowiami, pojęcia religijne z bogatą dziedziną zwyczajów i obrzędów silnie podległy wpływom klas oświeconych.

Działo się to nie w jednakowej mierze na całym omawianym obszarze. Pominąwszy okolice zniemczone i takie, gdzie żywioł polski niezauważalnie dogasał śród otoczenia niemieckiego (na Pomorzu lub na zachodzie Śląska), wpływy zachodu na lud były silniejsze śród krain etnograficznie polskich, słabsze zaś tam, gdzie polszczyzna była językiem tylko klas posiadających i oświeceńszych, jak na Rusi, lub jeszcze bardziej na Litwie, lub na Łotwie w Inflantach Polskich.

Okolice trudniej dostępne, jak górskie Podhale lub nadmorskie Kaszuby— te ostatnie wbrew blizkości Gdańska-—pomimo ludności rdzennie polskiej wolniej podlegały wpływom zewnętrznym—tam też język zachował postaci starożytniejsze. Tam również przy całym prostactwie można się doszukać pierwiastków kultury bardziej samodzielnej, a jeżeli nie zawsze samoistnej, to wolniej i głębiej przerastającej całe życie człowieka, jak naprz. w zakresie budownictwa drzewnego ²), które nosiło piętno, wyraźnie wyróżniające go od drzewnego również budownictwa Wielkorosji, Szwajcarji lub Norwegji. Również posiada rysy samodzielne i polskie zdobnictwo ludowe.

Kultura polska nabrała cech właściwych jej posiadaczom i wogóle żywiołom, które ją wytworzyły, czyli nabrała cech szlachecko-ziemiańskich.

Pozbawiona poważnych uczestników i przedstawicieli w miastach, ta kultura ściągała zarzuty, że jej przedstawiciele nie lubią, czy też z trudnością wytrzymują systematyczną pracę, że właściwością jej w zakresie ducha

jest łatwe przyswojenie i zrozumienie pomysłów cudzych, lecz mała twórczość i oryginalność, że w zakresie woli skłonniejsi są raczej do poważnych

poświęceń krótkotrwałych, niż do wytrwałego znoszenia przeciwności;

Cechy kultury

to też jakoby wybuchem, „■rozumni szałem“ dokonywali rzeczy nieo- polsko-szla-

czekiwanych, przechodzących siły obliczone, ale nie osiągali rzeczy możebnych, gdy chodziło o stopniowe, powolne zwalczanie codziennych prze

checkiej.

ciwieństw. Szczególniej, podobno, niechęć do karności stwarzała trudne warunki do wszelakich ruchów masowo-skoordynowanych. Tak zwany słomiany ogień miał jakoby być cechą kultury szlacheckiej, rozciąganej na całe pojęcie kultury polskiej.

Z dużą słusznością można jej zarzucić nieopatrzność w zakresie gospodarstwa i brak wyrachowania, skrystalizowane w potępionej dziś maksymie.-„jakoś to będzie", lub w życiu nad stan. Cechy te łatwo zrozumieć, jako wynik stosunków pańszczyźnianych. Jednocześnie nie odmawiają przedstawicielom tej kultury zdolności nawet wybitnych, pojętności, a nawet, przy jakim takim skoordynowaniu woli, możliwości do wytworzenia jednostek nietuzinkowych. Również cechą tej kultury, słuszniej jej stanu w XIX wieku ma być szczerość, rozlewność uczuć, duża bezinteresowność, uczynność, gościnność, dość wysoki poziom artystyczny, bardzo żywe odczuwanie spraw natury ogólniejszej i duża ofiarność z tern związana, dość wysoki poziom etyczny, który szczególniej w żeńskiej połowie ludności kulturalnej mógł wytrzymać najszczegółowsze porównania z Europą Zachodnią.

Kobieta w Polsce.

Stanowisko kobiety w Polsce jest osobliwe: wbrew dążnościom czterech prawodawstw, obowiązujących na ziemiach dawnej Polski, kobieta posiada wielki wpływ, nietylko w takim zakresie stosunków rodzinnych, jak gospodarstwo domowe, lub wychowanie dzieci, lecz zajmuje ona stanowisko rozstrzygającego doradcy w sprawach majątkowych i wywiera wpływ swą opinją i udziałem czynnym nawet na sprawy szerszego znaczenia. Stanowisko to prawie wcale nie gwarantowane, a nawet istniejące wbrew prawu, jest znacznie wpływowsze, niż stanowisko kobiety na zachodzie Europy; a jest rzeczą godną zastanowienia, że to dotyczy nie tylko warstw wy-kształceńszych, lecz również i warstw ludowych.

Ten fakt, do pewnego stopnia osobliwy, da się wytłomaczyć: że wschodnie zwyczaje zamykania i upośledzenia kobiet nie znalazły oddźwięku w stosunkach polskich, to jest rzeczą zrozumiałą, ponieważ cała kultura polska, aż do stosunków towarzyskich włącznie, jest zachodnia, a wiek XVI-ty głęboko wyciskał swe wpływy włoskie wówczas, gdy stanowisko kobiety we Włoszech było nieskończenie korzystniejsze niż w reszcie Europy.

Oprócz tego istnieje przyczyna druga bardziej bezpośrednia: kiedy państwo polskie za czasów saskich doszło do ostatnich granic rozprzężenia, a wszelkie funkcje społeczne zaczęły się wypaczać, kiedy w warstwie szlacheckiej—jedynej przedstawicielce całości narodowej—oświata, pracowitość, rządność ustąpiły życiu nad stan, pijaństwu i bezmyślności — wówczas jeden

tylko składnik warstwy szlacheckiej pozostał społecznie i moralnie zdrowym, a mianowicie kobieta. Pracowitość i zaradność w zakresie gospodarstwa nie-tylko domowego lecz i częściowo wytwórczego (t. zw. kobiecego), trzeźwość, wysoka moralność płciowa, prawość i szczera religijność sprawiły, że kobieta pozostała na stanowisku dorobku kulturalnego z przeszłości daleko wyższym niż mężczyzna. To też wszelkie wysiłki, skierowane ku odrodzeniu społeczeństwa, zawsze znajdowały oddźwięk w kobiecie polskiej; oddźwięk ten wpływał mocno na nastrój ogółu, a pośrednio wytwarzał ten znaczny, a zwykle dodatni wpływ kobiety polskiej na bieg spraw prywatnych i publicznych. Gdy w drugiej połowie XIX stulecia warunki gospodarcze i rozwój dziejowy przenoszą punkt ciężkości do miast, kobieta polska zaczyna przechodzić do roli czynnej w zakresie gospodarczym, a nie chcąc tracić nic z zalet odziedziczonych po prababkach, dąży do większego wykształcenia, czym znowu podtrzymuje swe wpływowe stanowisko.

Demokratyzo-

wanie kultury ków odrodzenia sfera szlachecka wchłaniała w siebie to wszystko, polskiej.

Właściwie złe i dobre, słabe i mocne strony kultury polskiej cechują warstwę ziemiańską z tradycjami rycerskiemi, warstwę rządzącą w państwie bez przeciwwagi i kontroli innych czynników. Ta kultura o cechach wyraźnie szlacheckich w XIX wieku posiadała swoje dzieje. Po upadku państwa stała się ona wyrazicielką polskości, a już od pierwszych prób i przebłys-

co tylko wyrastało ponad lud: z mieszczan, włościan po królew-szczyznach, z duchowieństwa unickiego lub też z cudziemców, którzy wówczas zrastali się z krajem. Wobec tego ta kultura zwolna przystosowuje się do nowych warstw, demokratyzuje się, a jednak zachowuje wyraźną ciągłość cech zasadniczych, zwolna usuwając cechy niezgodne z warunkami gospo-darczemi nowożytnemi.

w za-

Druga połowa XIX-go wieku była świadkiem rozbudzenia się poczucia narodowego w szerszych masach ludowych na całym obszarze etnograficznie polskim—najpierw w Poznańskim i Prusach Królewskich, później w zaborze austrjackim, najpóźniej i najsłabiej pod panowaniem rosyjskim, gdzie proces ten odbywa się jeszcze do tej chwili. Warstwy ludowe, żyjące dawniej cieśnionym otoczeniu swej wsi i parafji, zaczynają gwałtownie wchłaniać pierwiastki kultury wyższej, często przez pobyt na robocie w Ameryce lub na Sasach, często przez pracę po fabrykach. Zmiana zaczęła się od cech zewnętrznych odzieży i mieszkania, ale stopniowo wzrasta jednocześnie samodzielność i sprawność robocza. Co się tyczy oświaty, to ta—zależnie od okoliczności zewnętrznych — ani ilościowo nie rozpościera się dość szybko, ani też jej istota nie jest skoordynowana z potrzebami ludu. Kultura ludu się podnosi, a ponieważ kultura warstw oświeceńszych żywiołowo — poza świadomością ludzką — zwolna poczyna się demokratyzować, przeto wyłania się osobliwe zjawisko, że samowiedza zbiorowa, wbrew zorganizowanym wysiłkom zewnętrznym, pogłębia się i rozrasta.

Z&

30

54

6<?ry

(Sudety iKarpaty). Słota i,bagna.

• Step Ctarnomorski.

SZLAKI DROGOWE NA ZIEMIACH DAWNEJ POLSKI OD CZASÓW NAJSTAROŻYTNIEJSZYCH DO XV WIEKU

S*\Y.V

4. 4-

IV'

/'

ii

£<

Mitawa i

ri³

:=

4>

^==;

j Thgmska droga handlu bbursity ' ~ 1 nem(J. JKS-adowskiega).

LSI

c JCcudawnójsie połapania Wielkopolski 1 z Małopolsko^ przez, Śląsk.

StlaJci koow wru/tów-, oóżnigT<dff.rski&.

X Jlultański /Zloty).

// - Kuczmeńskl.

/// - Czarny.

Brama łuty oka.

»- Brtdęct ^SamierdogórskaA 3 - Kotlina Jiładzka.

Ą _ Srania Morawska.

5 - Smełąct Jabłonkowska.

— Stlak Karpacki (Kunajoc- TopradJ.

7 — Brzełęct Dukielska.

g — Odwieczne miejsce przeprawy koczowników stepowychprzez Dniepr pod Wiłyczewem.

S^Untęty.

iSsr

KruU-meę « •

rt

i —!•

Mr

■I

te

■+

».

mu

r*.;

Wilan

i ==■ a t*

'V e *

TOlfsi/J*

®x

V.

Smolem!

e L

Orsza

*« «.

do

— ęOdańsk

Krwsxiotc

____•

^Poznań I!

/ Tr

C£_ #

M<r

oc

c-

Q0

[+

₀ Mińsk i$

!J+

I*, rodno

Xvj

&-

-fte'

,P

s\

Toruri \

Brodi

Sł«

It

N.

\ ''o—⁹

iL'

>Płocl

jF~

52

9 - Przejście MrurwjalcLzkic.

—Droya t Uazowiecko-likwska Szlak zKrólewcaprzez Kowno, Wilno, Witebsk, iDrszę do Smoleńska.

Md Zawichostu przez Łuck »»>»»»> j (szlak Wołyński) do Kyo

Szlak Kijowsko-Siewierski.

/ Szlak Śląsko -Krakowski 1 (pruzSławków-Sieuricrz wJJLipóźniej) t Połap zenie Krakowa, z Wielkopolską {(pneiOlkusi-Cząsfochoitą urJUY). jiSzlak zlubusza nad-Odrą * * ~ [przez Poznań na Kujawy.

Dziak Slapho-Łiiżycki \(ChrohreyoJłrzywomtcyoiBarbarossy).

^ Szlak Krzyżacki z Środnicy i przez Jlcdbory do Królewca.

\ Szlakprzeddzlejowy łączący Wielkopolską (zKusią(domnUmany^.Szeląyowskieyo).

(Szlak zDyyi przez Jlitcaoę do Kowna I i wzdłuż JYiemna do-Grodna.

000000

«««<«<<

• •••••••••

o- -o o <> <>

4-f

wa.

jł^udzijzya

<2

fmu

*•

Jb

p.

■*

jśf

-%vf

°° ^

Warszitwla

w*

-=g

Soi

=lSŁ

aliśz

SŚiŁ.

= 17

> 'j \ -

cl

::::

==■ V,

t-'

i

Sfjłn-

~r

Am

ęA

_p-

;i

V³?--!

IIIVŁ

>■>>»'

imiomierz/J

:•

•V

rT

•i

Di^iewłta

■uck

•>>>>

/u $*

f+

1+

/i⁻

i⁴'

[ć

■ /i-

to-łi

5C

Sławi

* tJ

•i n

.A

~\

;oa.Oj.ooaoOc.

°°oU

-f“

°,

'oooo

*₀o 9° 00o<

o?

rWl

r=r

/t

F a!icz

koi

S<

-Ir

---’ ~ W

♦    f-Ł¹* -.

.y.

Is

4°

'x<

««««<«<«—Szlak Krakowsko-SandomiersUprzezWiślią.

00000 00000

(Szlak podkarpacki z Krakowa do Przemyśla l i przez działwodny (Lwów) do Dniestru)Halicz).

Si*

.. x • • / ii/-.■

X.].7/;V

•;.ó

Wl/vwwvvi'— Szlak Wileńsko-Kijowski + + + + + +— Wielka droga JWormannów do Grecyl

<y,

A-

.. .

•v:«v

!/'7J

■ ::;y.-A*

1*

■ \y •••X

-1

iZO,

IrfWa

f=t

mr

-S

i'

y?r:-mźź

18

<2,1

Not -wgcKóA IG od CreeTŁwlcły.

50

V*

TOW. AKC. 8.0WILBRANOA 8^* *• WAWZAWIt.

‘

¹

M. Wawrzeniecki. Współczesne zewnętrzne strony życia ludu. 1911. ²) W. Matlakowski. Budownictwo ludowe na Podhalu. 1892.

/&■ % (i BIBIIOTfIMa lS GŁÓWNA n)

Odbywa się to przy strukturze społecznej wielce niekorzystnej dla narodowości polskiej, która w porównaniu z narodami Europy zachodniej, przedstawia pewne rysy osobliwe, dla nas w swych skutkach bardzo uciążliwe. Od czasów średniowiecza w Europie zachodniej każde państwo, mniejsze czy większe, starało się o ludność miejską; na wsi zaś każda władza państwowa tak gospodarowała, aby ludność rolnicza, a przynajmniej jej część, pracująca w majątkach państwa, czy monarchy, cieszyła się dobrobytem. Upadek władzy monarszej w Polsce między innemi miał i to następstwo, że miasta nie miały nad sobą dość opieki, ludność zaś rolna w dobrach prywatnych doszła do poddaństwa.

Struktura

społeczna.

Brak mieszczaństwa.

Wiek XVI ukazuje nam zamożne mieszczaństwo polskie, ludność zaś na wsi, chociaż już prawnie zepchnięta ze stanowiska, na którym ją postawili ostatni Piastowicze, jednak kulturalnie zachodowi Europy w tym zakresie nie ustępuje. Przy następnych królach obieralnych dzieje społeczne dadzą się streścić w trzech okresach: 1) pewien zastój (w miastach) lub powolne cofanie się (na wsi) aż do wojen kozackich, 2) gwałtowne obniżanie się do drugiego najazdu szwedzkiego, i 3) okres najgłębszego rozprzężenia za Sasów aż do St. Augusta. Odtąd datują się usiłowania podniesienia, z doskonałym zrozumieniem, na czem miało ono polegać: na podniesieniu miast i wzmożeniu gospodarczym i oświatowym ludności wiejskiej. Tymczasem epoka St. Augusta była okresem tylko pozornej niezależności, a ponieważ takie reformy wymagały ofiar pewnych grup i warstw, to łatwo było samolubnym grupom i jednostkom zawsze osiągnąć pomoc z zewnątrz celem przeszkadzania poprawie. Mieszczaństwo w znaczeniu ludności nie żyjącej z roli, było bardzo nieliczne, a ludność wiejska przeważnie ciemna i zacofana. Ciągłe przewroty polityczne, wojny i powstania złemi były czasami dla rozwoju ludności miejskiej, to też chociaż absolutnie w ciągu XIX wieku ludność miejska znacznie się rozrosła, ale jej skład jest tylko częściowo polski; tu największą domieszkę stanowi ludność żydowska.

W strukturze społecznej nie było stopniowania, a i dziś go jest za mało, czyli że nie było stanu średniego. Na wsi stanu średniego wiejskiego można było się doszukać na Mazowszu (w Wielkopolsce drobne ilości, a w Małopolsce prawie wcale) w tak zwanej drobnej szlachcie, w miastach „ było gorzej, a to przeszkadzało wyrobieniu się jednolitego poczucia narodowego, któreby obejmowało wszystkie żywioły od najciemniejszych do naj-oświeceńszych.

Gdy narody zachodnio-europejskie wytworzyły swój własny mocny żywioł mieszczański, a zatem nie znają takiej struktury społecznej, przy której czynności miejskie pełnią żywioły innej narodowości, to po krajach słowiańskich, na Węgrzech, w Rumunji oraz Turcji zjawisko to jest dość pospolite. Naród polski zatracił swój dorobek kulturalny—własny żywioł miejski, który wszędzie był wytwarzany nie bez czynnej opieki państwowej, to też zaczynać ten proces w w. XX po raz wtóry, przy czynnikach państwowych temu

15

Geografia dawnej Polski,

nieprzyjaznych, jest zagadnieniem trudnym. Z jednej strony nadmiar ludno-ści wiejskiej musi szukać pracy poza wsią rodzinną, z drugiej miasta rozwijając się, jak gdyby zapraszały do siebie, ale w rzeczy samej pierwsza fala wychodźcza ze wsi szuka takiej pracy do jakiej przywykła, idzie więc na Sasy byle do robót w polu, w tym samym celu do Ameryki, a tylko bardzo rzadki robotnik idzie do fabryki, aby możliwie najprędzej wrócić do roli.

Zbiednienie

ludności

polskiej.

Aż do wojny r. 1914 nieposiadanie mieszczaństwa i powolne lecz stałe zanikanie większej własności, przy niedostępności urzędów doprowadzało do osobliwego zestawienia zamożności: gdy na całym przemysłowym zachodzie, a nawet i w Skandynawji majątek narodowy wzrasta, a wraz z tym i dobrobyt klasnajbiedniejszych najemnikówtak dalece, ze obcych sprowadza się do pracy ciężkiej lub nieprzyjemnej, w tym samym czasie z pośród narodów Europy Polacy odsetkowo poczynają dostarczać najwięcej takich wyrobników niewykwalifikowanych—powoli stopniowo naród polski przesuwa się w stronę sproletaryzowania, powoli przechodzi gospodarczo na stanowisko nędzarza; parjasy polityczne Europy dążą do stanowiska parja-sów w życiu gospodarczym i społecznym.

Zupełnie odrębne stosunki kulturalne panują w tych ziemiach dawnej Polski, gdzie masy ludowe nie były etnograficznie polskie, lub gdzie tylko drobna mniejszość była polska.

1 i few™ a. szerzały się w głąb kraju; nad górną Wilją ludność ta zwartą masą

W dorzeczu środkowego i dolnego Niemna, nad Jurą, Dubissą, Nie-wiażą i dolną Wilją zwarta ludność litewska w drugiej połowie XIX-go wieku rozpoczęła się rozwijać samodzielniej. Cała jej szlachta spolszczyła się dawniej, od miast kultura polska i częściowo język stopniowo roz-

stopniowo traciła swój język na rzecz białoruskiego. Wilno było tym ogniskiem, które nawet okoliczny lud rolny potrafiło spolszczyć: granice Litwy etnograficznej leżą o dwadzieścia kilka kilometrów od Wilna na zachód.

Zacofana ludność włościańska, która przetrzymała swój język, zaczęła budzić się z letargu, szczególnej gdy po r. 1863 warunki zewnętrzne nie tyle sprzyjały rozwojowi litewszczyzny, ile ograniczały—wprost tępiły polskość na Litwie.

Jeżeli wiek XIX-ty wogóle budził ludy zapomniane, nie posiadające dawniej własnego państwa, to skutecznie przedewszystkiem te ludy, które dawniej posiadały własną kulturę (Czechy, Serbowie, Bułgarzy, Grecy), słabiej zaś te, które przeszłości samodzielnej nie posiadały (Bretonowie, Irlandczycy, Prowancja, Platdeutsch).

W omawianym przez nas wypadku pomoc zewnętrzna odegrała dużą rolę. Nowowytworzony ruch litewski miał przedstawicieli wyłącznie śród ludzi, pochodzących z ludności włościańskiej, do niedawna zależnej społecz-

nie od szlachty spolszczonej lub polskiej. Dawna niechęć włościanina do szlachcica stała się w tych stronach Litwy treścią ruchu litewskiego w stosunku do polskości. Kultura litewska wychodzi jakoby z podłoża ludowego, ale ten lud wcale nie był kulturalnie wyższy od ludu etnograficznie polskiego, raczej było odwrotnie; te same wpływy zachodnie przez te same ogniwa pośrednie oddziaływały na lud litewski co i na polski, mniej wpływów włoskich, a więcej niemieckich tu było cechą wyraźną, zresztą od 300-tu lat wszystkie wpływy szły przez Polskę. Odrębny język opóźniał szybkość przesiąkania wpływów zewnętrznych, lecz wcale nie wytwarzał pierwiastków kultury samoistnej. Dzisiaj ilość ludności litewskiej, już wyłamującej się z pod wpływów polskości, lecz jeszcze prawie nie posiadającej (poza garścią duchowieństwa) swej inteligiencji, wynosi do 2.000.000.

Na południo-wschodzie ludność używa języka ruskiego, pokrewnego zarówno polskiemu jak i rosyjskiemu. Język ten (§ 29) przez znaczną część językoznawców rosyjskich nie jest uznany za odrębny, lecz za narzecze rosyjskiego—narzecze małorosyjskie, mniejsza część i uczeni slawiści z zachodu uważają tę mowę za język samoistny (skutkiem długich wpływów napełniony zapożyczeniami z polskiego—na Zadnieprzu również i z rosyjskiego.

Kultura ludu ruskiego.

Po roku 1848-ym rząd austryjacki zaczął usilnie popierać (historycznie formuła niezupełnie słuszna, lecz charakterystyczna: „namiestnik Stadion stworzył Rusinów") ruch Rusinów; ci z czasem, uznając swój język za odrębny, pragną, aby cała ludność dorzecza Dniepru (bez górnego odcinka), Bohu i Dniestru nazywać ukraińską, a język ukraińskim. Chociaż ta ludność podlegała odwiecznym wpływom bizantyjskim (nadewszystko w zakresie stosunków kościelnych), jednak należenie do państwa polsko-litewskiego po paruset latach wywarło taki skutek, że wpływy zachodu głęboko sięgnęły, a im bliżej Polski etnograficznej, tym bardziej weszły w krew ludu. Ruś Podkarpacka przez sąsiadowanie z oświeconą Małopolską, przez istnienie Lwowa, owego „przysporzyciela Polski", oraz przez liczne osadnictwo, płynące tu z Polski, stanowi dziś kraj o ludności mieszanej gdzie na 3300 tysięcy Rusinów-unitów mieszka 1200 tysięcy Polaków-łacinników, i ludność ruska—podług życzenia swej inteligiencji — ukraińska, poza językiem—wysoce podobnym do polskiego i przerośniętym zapożyczeniami z polskiego—oraz poza obrządkiem kościelnym (unja zresztą jest katolicka) kulturalnie mało się różni od ludności polskiej.

Można wynaleźć pewne subtelne, lecz dość poważne rysy, wyróżniający prosty lud ruski. Tak samo na Podkarpaciu, jak i na wyżynie Podolskiej, Wołyńskiej lub Ukraińskiej lud ten odznaczał się w porównaniu z chłopem polskim mniejszą dbałością o teraźniejszość i o przyszłość materjainą;

najazdy koczowników stepowych wyrabiały lekceważenie zabiegów gospodarczych, a natomiast większe przejęcie się stroną życia odświętną, przyjemniejszą. Lud ten był w swej istocie pierwotniejszy, a więc bardziej poetycko nastrojony i z dziecinną prostotą hodował upodobania do zdobienia, śpiewu i muzyki. Odległe wpływy Bizancjum tliły się w głębi, a bezpośrednie zetknięcie ze światem muzułmańskim nie sprzyjało rozwojowi zasadniczych pierwiastków kultury: od wroga przyjęto zamiłowanie do błyskotliwych upiększeń broni i stroju (patrz § 60) naprz. płótna u ludu na Podolu przetykane nitkami srebrnemi i rytm tańca, zwanego kozakiem-w zasadzie jednak niepewność życia, wolności i mienia raczej potęgowały lekceważenie systematycznej pracy, a wyrabiały podziw dla męstwa, hulasz-czości i używania.

Wpływy polskie wobec takich warunków układały się dwojako: wszystkie żywioły oświeceńsze, kulturalniejsze w całości przechodziły do kultury

i języka polskiego, tak dalece, że duchowieństwo unickie w XVIII

Wpływy

polskie na wieku jako języka domowego wyłącznie używało polskiego, a dyzu-Kusi.

nickie, walcząc z katolicyzmem, jednocześnie było może mimowolnym lecz gorliwym szerzycielem wpływów polskich, oraz języka polskiego, czego objawem była między innemi dyzunicka akademja Mohyły w Kijowie.

Z drugiej strony lud wiejski, płynący z Polski, a słuszniej uciekający z pod ucisku dziedziców, szedł w olbrzymiej większości bez kobiet, to też, zakładając na ziemiach ruskich rodziny, dawał dzieciom matkę rusinkę, a sam znajdował się społecznie w warunkach bez porównania lżejszych, niż nad Wartą lub Wisłą. Czuł się swobodnym lub prawie swobodnym, a zewnętrzna strona życia bardziej barwna i urozmaicona, oraz mniej troszcząca się o przyszłość szybko przyciągała ku sobie¹)- Mazur czy Podlasiak, Kujawiak czy Krakowiak po kilkunastu latach zlewał się z ruskim otoczeniem, a działo się to tym łatwiej, że brak kościołów katolickich przy małżeństwach mieszanych stopniowo przesuwał go do kościoła wschodniego. Przed unją niechęci między wyznawcami dwóch odłamów chrześcjaństwa nie było, jednak odrębność tych wyznań do pewnego stopnia przeszkadzała zlewaniu się z otoczeniem, a wraz z nastaniem unji zjawił się czynnik, uprawniający do zrywania z kościołem „łacińskim", do chrztu dzieci bez różnicy obrządku—słowem unja była czynnikiem etnograficznie wielce dogodnym dla Rusi, bo zaprzepaszczała kulturalniejsze osadnictwo polskie w otoczeniu ruskim. W ten sposób fala osadnicza za falą niosła żywioł polski ku Ukrainie, zapełniała szczerby, dokonywane przez walkę z Tatarami i jassyr, stopniowo nieświadomie wyrównywała w pewnej mierze różnice kulturalne między Polską etnograficzną a Rusią, ale stale nie stwarzała poważnego żywio-

') F. Bujak. Galicja t. I. 1908.

łu ludu polskiego na Ukrainie—odwrotnie, raczej wzmacniała żywioł ruski liczebnie i jakościowo.

Dziś, gdy nad górnym Dniestrem przy opiece rządu centralnego w Wiedniu rozwija się kulturalnie narodowość ruska, nad Dnieprem czasami tylko słychać deklamacje marzycieli o 30-miljonowym narodzie, ale objawów odrębności lub dążeń do samoistnego podniesienia kulturalnego swego narodu aż do wojny 1914 r. niewiele było widać. W latach 1905-7 ruch ten na pewien czas się ożywił, ale potem znowu słabnie, bo zewnętrzne warunki państwowe nie sprzyjają temu ruchowi, odwrotnie, państwowość rosyjska, jak wiadomo, uważa całą tę ludność za Rosjan, a ich język za narzecze rosyjskiego.

Jedna z najważniejszych cech ich odrębności, język, przy licznych gwarach miejscowych, im bardziej na wschód, tym więcej posiada naleciałości wielkorosyjskich. W rzeczy samej, pod panowaniem rosyjskim, ten język utrzymuje się w jakiej takiej czystości tylko na wsi i to dalej od miast: większe miasta, węzłowe stacje kolejowe, często nawet fabryki są rozsadni-kiem języka wielkorosyjskiego, ludność w tym wypadku mówi mieszaniną przejściową, cechy zewnętrzne, aż do zwyczajów, zaczynają się tam zlekka przystosowywać do wzorów wielkorosyjskich, a nawet tak rozgłośne pieśni, dumki i szumki ukraińskie zwolna ustępują miejsca niewybrednym śpiewom żołnierskim.

Białorusini żywioł bierny

Na północ od Prypeci, w dorzeczu Berezyny, górnej Dźwiny i Dniepru, żyje lud białoruski. Chociaż w wieku XIV bezwiednie narzucił państwu litewskiemu mieszaninę swego języka z cierkiewno-słowiańskim, a później chociaż do dnia dzisiejszego ten żywioł posuwał swe granice ku zachodowi kosztem litewszczyzny, jednak lud wciąż był bezgranicznie bierny. Zależność od szlachty—wbrew stosunkom, na południe od Prypeci panującym tu dochodziła do największego napięcia; unja najłatwiej się tu przyjęła i najłatwiej była zniesiona. Do pewnego stopnia i tu można zaznaczyć, że im bardziej ku zachodowi, tym większa domieszka krwi mazurskiej, a nadewszystko gruntowniejsze i dłużej działające wpływy zachodnie wytworzyły dla kultury polskiej mocniejsze podstawy.

Dopiero od lat kilkudziesięciu datują się skromne usiłowania, zmierzające do zbadania folkloru i stosunków etnograficznych tego ludu, od lat zaś kilkunastu nieśmiałe próby oddziaływania kulturalnego na lud przez zaczątki prasy białoruskiej.

Na północ od Litwy, Łotwa znajduje się pod kilkuwiekowym wpływem kultury niemieckiej—Bałtyk był tu drogą, zacieśniającą te stosunki; w wieku XIX doszła do pewnej samowiedzy, szczególniej w zakresie języka i prasy, oraz do pewnej kultury społecznej. Dawniejsze Inflanty Polskie, gdzie ludność łotewska jest katolicka, później i słabiej zaczęły w tym ruchu uczestniczyć.

Na całym północo-wschodzie dawnego państwa polskiego, kultura polska, a na północy i niemiecka, styka się z litewszczyzną, łotewszczyzną i białoruszczyzną, a żadna, pominąwszy do pewnego stopnia Niemców nad Bałtykiem, nie posiada zewnętrznych warunków rozwoju¹), gdyż samo istnienie ich jest zaprzeczane przez państwowość panującą, jednak skrystalizowane zasoby wpływów zachodu są tam mocne i w takich nawet warunkach nie cofają się.

Na południowym wschodzie bodaj że wpływy kultury zachodniej wyrażają się w pewnym postępie technicznym (rolnictwo i przemysł, najbardziej cukrowniany), nieco wyższym niż na Białej Rusi, naogół jednak czynniki kultury zachodniej znajdują się tam raczej w stanie cofania.

§ 39. Stan obecny kultury rzeczowej.

a) Rolnictwo.

Ziemie dawnej Polski oddawna doszły do tego, że gleba jest przez człowieka rzeczywiście opanowana. Najdawniejsze siedziby ludzkie—pomijając okres kamienia gładzonego—skupiały się nad jeziorami, leżącemi dość blizko od dróg handlowych, oraz nad większemi rzekami. Przy stopniowym zwiększaniu się zaludnienia człowiek bardziej zwartemi skupieniami posuwał się w górę i w dół rzek, aby stopniowo osiedlać się coraz bardziej wzdłuż dopływów: góry i wielkie działy wodne były pokryte puszczą leśną. Prosta-cze rolnictwo połączone z hodowlą, nie wyłączając poważnego źródła wyżywienia, płynącego z rybołówstwa, a czasami cząstkowo i z łowiectwa, wymagało znacznych obszarów ziemi na wyżywienie rodziny.

Początki

rolnictwa.

Gęściejsze zaludnienie udoskonalało rolnictwo, ten najważniejszy na ziemiach naszych rodzaj walki człowieka z przyrodą i równocześnie człowiek wrębywał się w odwieczne knieje i rozszerzał powierzchnię pól dla gospodarki rolnej. Ta chwila dla różnych okolic nie jednocześnie następowała. W Polsce Piastowskiej (niesłusznie odnoszona wyłącznie do wpływów osadnictwa niemieckiego XIII i XIV wieku) była wynikiem przyczyn wewnętrznych, jako to znacznego zróżniczkowania społecznego, zagęszczenia ludności i polityki Piastowiczów: lepsze wyzyskanie roli pozwoliło zmniejszyć powierzchnię roli, wystarczającej do wyżywie-

0 Leon Wasilewski. Litwa i Ruś. Przeszłość, teraźniejszość i tendencje rozwo

jowe. 1912 r.

nia rodziny, to też kraj mógł wyżywić daleko większą liczbę ludności tym bardziej, że potężne obszary leśne jeszcze stanowiły zapas ziemi w odwodzie. Te warunki pociągnęły ku Polsce falę wychodztwa niemieckiego. Najazdy Tatarów w 1240—41, 1259 lub 1287 miały znaczenie miejscowe i szybko przemijające.

Wiek XIV dokonał dzieła reformy w zakresie osadnictwa wiejskiego, zakładania oraz przenoszenia miast i częściowo techniki rolnej: czasy ostatniego Piasta wprowadziły i ugruntowały trzypolówkę. Rozpatrując w szczegółach ówczesne stosunki widzimy, że Wielkopolska z Kujawami wciąż posiadały większy odsetek roli, niż Małopolska lub Mazowsze. W Małopol-sce i na Mazowszu bardziej zwarte lasy pozostawały zdała od Wisły i ważniejszych dopływów.

Kraje, dzierżone ręką Rurykowiczów aż do śmierci Monomacha (1125) mniej więcej przypominały gospodarkę pierwszych Piastowiczów. Tu jednakże sąsiedztwo stepów sprawiało, że osadnictwo, bądź wylewało się na podobieństwo fali z obszarów leśnych i lasu parkowego w stepy, bądź też, zmiatane na stepach z oblicza ziemi, kurczyło się w lasy. Postęp techniki rolnej, pomimo względnie wysokich wzorów Bizancjum, uskuteczniał się nad Dnieprem, Desną i Irpeniem wolniej, niż nad Wartą, górną Odrą i Wisłą. Najazdy Tatarów, spotykając rozrodzoną rzeszę wzajemnie zwalczających się a rozdrobniałych książątek, na Rusi nie trafiły na żadną Lignicę. To też wytępienie ludności na ziemiach skrajnych, a potężne zdziesiątkowanie w najgłębszych ośrodkach sprawiło, że w końcu XIV w. Ruś więcej miała obszarów pustych, niż pięćset lat wcześniej, gdy najeźdźcy normańscy narzucali tu ustrój państwowy—o postępie technicznym w rolnictwie mowy nie było.

Nieco lepiej się ułożyły stosunki na Wołyniu, gdzie już nieco dawniej Litwa, a na południu-zachodzie i Polska (1366) zapewniły spokój niezbędny dla rozwoju.

Rolnictwo na Rusi.

Najkorzystniej ze wszystkich ziem ruskich układały się stosuki na Rusi Czerwonej, gdzie już w w. XII Rościsławicze zapewniali więcej ciągłości dla wszelkich poczynań gospodarczych, a wpływ Polski z jej ruchem osadniczym niemieckim obdarzył Ruś podkarpacką zakładaniem miast, to też nawet pogromy tatarskie, kiedy to na głos Burundaj-Chana książęta sami burzyli mury miast i rozrzucali okopy, nie szczędząc złote-mi kopułami świecącego Halicza, nie zniszczyły rolnictwa tak dalece, jak nad Dnieprem. W drugiej połowie XIV w. spokój, zaprowadzony przez Namierza Wielkiego i potężna opieka nad celowemi poczynaniami gospodar-czemi sprawiały, że dorzecze górnego Dniestru i Sanu mało co ustępowało Polsce.

Na Pomorzu

Inna była kolej rozwoju gospodarczego nad Bałtykiem, blizkość morzaz możliwością handlu (potęgowane przez ujścia Wisły i Odry)

i zyskownego rybołówstwa morskiego doprowadziło w pewnych miejscowo-

ściach do szybkiego zagęszczenia ludności i nawet zróżniczkowania społecznego, jednak rolnictwo nie opanowało tu wielkich przestrzeni: nietylko puszcza Tucholska z jej piaskami i kaszubska malownicza ziemica stawiały przeszkodę człowiekowi (do dnia dzisiejszego te lasy przetrwały), ale cały środek wyżyny Pomorskiej i większa część jej pochyłości południowej t. j. nadnoteckiej w chwili podboju przez Krzywoustego (r. 1120) był jedną zwartą puszczą leśną. Koniec XII stulecia, a szczególniej XIII stulecie sprawiły tu wielkie zmiany: spokój i zalew osadnictwa niemieckiego przyśpieszyły rozwój stosunków społecznych, to też na zachodnim Pomorzu trzypolówka wraz z osadnictwem niemieckim już się zakorzeniła w końcu XIII wieku.

Rolnictwo na Pomorzu.

Pomorze Polskie (Gdańskie) rozwijało się nieco wolniej, a po opano-waniuprzezKrzyżakówmniejwięcejrównocześniez Polską Kazimierzową doszło do tego samego stopnia opanowania ziemi.

Obszar między dolnym Niemnem i dolną Wisłą, długo zapóźniony w rozwoju, po podboju krzyżackim szybko został skolonizowany, osadnicy zaś, sprowadzeni z okolic o wyższej technice rolnej przynieśli ją z sobą, co nie przeszkadzało, że potężne obszary leśne i błotne bardzo powoli były wciągane pod pług.

Toż samo stosuje się do Kurlandji i prawego pobrzeża dolnej Dźwiny.

W drugiej połowie XIV wieku kraje litewskie łącznie z białoruskiemi przedstawiały „senne sosen uroczysko", powierzchnia ziemi wydarta lasom była nieznaczna, może więcej nieco było roli w okolicach starych stolic książęcych na Białej Rusi. Witebsk, Połock i Smoleńsk dzięki geograficznemu położeniu ściągały ludność handlową, a zagęszczenie sprzyjało rolnictwu. Dopiero wiek XV i XVI sprawiły, że spokój państwowy oraz wpływ, idący od ujścia Niemna-Wisły, a najbardziej od Mazowsza i Małopolski pozwoliły nieco rozszerzyć obszar pługowi podległy, a nadewszystko wprowadziły lepsze wyzyskanie ziemi: trzypolówka zapanowała.

Rolnictwo na Ukrainie.

Odrębne dzieje walki człowieka z przyrodą posiadały południowe ziemie ruskie. Spokój wewnętrzny, płynący z połączenia w jedną całość państwa polsko-litewskiego oraz dopływ osadników początkowo wojskowych, a później rolników i rówńocześnie mieszczan, rokował szybkie zaludnienie i zajęcie gleby pod pług, a żadna z ziem Rzeczypospolitej nie posiadała tak świetnych po temu warunków geograficznych, jak Ukraina i Podole. Stepy, stopniowo i niezauważalnie przechodzące w obszar leśny, swemi polanami podchodziły aż prawie ku ujściu Desny—temu między innemi przyczynami zawdzięczał swe powstanie Kijów. Przysłowiowej rodzajności gleba na polanach i w stepie (po którym jednak wciąż napotykano rozrzucone szmaty lasów aż za porohami) ściągała osadnika, który nie potrzebował karczować i zapewniała mu wielki dobrobyt. Ale step był zara-razem dla fal najezdniczych drogą, a wytworzenie kozactwa—wynik warunków geograficznych, społecznych i państwowych—było tylko wzmocnieniem nie-

pewności politycznej od strony stepów. Fale osadnictwa i zwycięstwa pługa ustępowały falom najazdów tatarskich i ruchawek kozackich, to też aż do początków XVIII w. ilość roli była tu wciąż chwiejna, a trzypolówka niedbale była stosowana i często lekceważona, bo gleba bylejaką pracę zawsze sowicie opłaciła.

nad Odrą dolną, od XIV

Wyjąwszy zatem Ziemie Ukrainne, obszar ziemi ornej od wieku XIII na ziemiach etnograficznie Polskich i na Rusi

14

(6

18

20

io

34

36

.4 10/C

zd

**/•

EU

56

/"

56

m B:

-L

Ci

54

fi

S*f

SU

y.-v-:4v

52

PS

SI

kmi

50

16

14

=1

st

-r

ii

50

07

46

20

22

n» *rsch. 24 od £rcen~-

26

24

30

32

34

Rys. 119. Ziemie orne.

Czerwonej, a od XV wieku na Litwie bardzo powoli wzrastał, w pracy na roli zapanowała trzypolówka, tu i owdzie w kmiecych gospodarstwach ustępująca czteropolówce, a z czasem głównie na zachodzie zaprowadzając drobne ulepszenie pod postacią przesiewków w polu ugorowym. Stan taki trwał aż do pierwszej ćwierci XIX wieku i pojedyncze części składowe obszaru pod względem obfitości roli utrzymywały się w jednakowym między sobą stosunku: w Wielkopolsce rola zdobywała najwięcej, a posuwając się ku wschodowi spotykano coraz większy odsetek lasów. Na Litwie, naogół jeszcze potężnemi kniejami pokrytej, stosunek się odwrócił: ziemie białoruskie w sen zapadły, wolniej uczestnicząc w rozwoju kulturalnym Europy—im bliżej wschodu i błot Polesia tym wyraźniej się to zaznaczało.

Co się tyczy ziem etnograficznie litewskich, to znaczenie Wilna, promieniejącego przez Polskę idącemi wpływami zachodu i położenie geograficzne między Królewcem, morzem, Rygą i Wilnem sprawiły, że te ziemie

56

5«ł

(6

18

20

26

£»

30

32

31

36

■JM- i i/! j a z-'W j.-.v/;| .y ir-io/ J /SJL HZ <•'.

3 w Silili

53

/ fN.

S‘

r-CJ⁴ ‘

\ i : r**—

4§HHli!

-aS=?E=:

te

52

4gU?rrxś

męm

;v>;!ł*yv!ife

* i. łtf +    _:i. -ł* l r*,

li

iii*

•V

ii

52

-•i¹

l£\ + +

jfSISp

50

50

trr

®S#1

łS

“1---

\5

*s

16

<8

20

22

nt trscft. 2h Grrenm. 26

Zi

50

J2

3*

Rys. 120. Lasy.

teraz więcej posiadały ziemi ornej i praca rolna na Żmudzi oraz w Wileńskim była lepsza, niż na Białej Rusi.

W XX stuleciu na ziemiach dawnej Polski lasy jeszcze zajmują pewne obszary, naogół większe niż w krajach nadatlantyckich, mniejsze jednak niż w Niemczech lub Austrji. Dorzecze Prypeci, Berezyny i górnego Dniepru tak samo jak Beskid Wysoki posiadają lasów więcej niż ł/s powierzchni, coś

podobnego spotykamy też w Kurlandji—tu wszędzie licha gleba i nieznaczna gęstość zaludnienia idą ręka w rękę z brakiem dróg, umożliwiających wywóz. Podobna obfitość lasów w Sudetach przetrwała dzięki opiece rządu. Poza Beskidem cała Polska etnograficzna, Prusy Wschodnie i Żmudź posiadają lasów 15—20%, tak samo jak Ukraina środkowa. Dorzecze Wilji oraz Prusy Królewskie dochodzą do czwartej części powierzchni, a najmniej lasów znajdujemy na południowym wschodzie, co zależy od warunków fizycznych.

Ziemie orne, najkorzystniejsza postać wyzyskania gleby, na całym zachodzie obszaru aż do Niemna i Bugu zajmują 54 do 60% powierzchni, a w Poznańskim przeszło 60%, co jest rzeczą osobliwą nawet w cywilizowanej Europie zachodniej. Blizki do tego lub nawet większy stosunek istnieje na Podolu i Ukrainie (55 do 70%), co należy przypisać rodzajności gleby i małej powierzchni lasów. Następne miejsce zajmuje dorzecze Wilji, a Żmudź posiada stosunkowo mniej roli (38%), a więcej łąk, co częściowo wskazuje na wpływ klimatu nadmorskiego. Na prawym brzegu Dźwiny oraz na wschodnim Polesiu niema nawet % kraju pod pługiem.

Stan

rolnictwa.

Jeżeli % powierzchi kraju pod pługiem w Wielkopolsce oznacza, że opanowanie ziemi przez człowieka doszło do wysokiego stopnia, to jeszcze większy stosunek w krajobrazie ukraińskim wcale na to nie wskazuje, gdyż cechą rozstrzygającą jest jakość techniki rolnej. Rozpatrując rolnictwo na ziemiach polskich z punktu widzenia opłacalności pracy człowieka widzimy, że największa wydajność ziarna i ziemiaków z hektara (tablica na str. 236) istnieje w zaborze pruskim, wówczas gdy gleby znakomite od natury wydają znacznie mniej: jeżeli wydajność z hektara na Rusi oznaczymy na sto, to w Wielkopolsce otrzymujemy 172, a na Białej Rusi stosunek znacznie gorszy, bo niżej % tego, co otrzymują na Rusi.

Jeżeli obliczyć ilość ziarna, w ostatnich czasach przed wojną przeciętnie otrzymywanego na całym obszarze ziem polskich, to otrzymamy poważny nadmiar w zaborze pruskim, maleńki nadmiar na Rusi, Litwa etnograficzna nie posiada dowozu, raczej maleńki nadmiar, Królestwo Polskie wobec licznego inwentarza i znaczniejszego zużycia ziarna w miastach wykazuje dość znaczny niedobór % również niedobór posiada zabór austryjacki, a największy Białoruś. Obszar ziem dawnej Polski, rozpatrywany jako całość, przed wojną posiadał prawie dostateczną ilość zboża na wyżywienie swej ludności, pomimo tu i owdzie istniejącego przemysłowego zagęszczenia ludności. Możliwość znacznego ulepszenia techniki rolnej i związanej z tym wydajności na znaczny czas zapowiada wystarczanie własnym zbożem.

l) Obliczenia, dotyczące dowozu ziarna do Królestwa nie uwzględniają, że w Kr. Polskim przed wojną stało wojska rosyjskiego o 130—140 tys. więcej, aniżeli pobierano mieszkańców do wojska—na potrzeby tego wojska (z liczną kawalerią) szła część dowozu z Rosji.

Zachód ziem polskich nie tylko wyróżnia się wysoką wydajnością z hektara zboża, ziemiaków i buraków cukrowych, ale też wielką rozmaitością uprawianych roślin, co wskazuje na racjonalne wyzyskanie przyrodzonych właściwości gleby i na umiejętne dostosowanie. się do warunków rynku zbożowego.

Wytwórczość rolna ziem polskich.

Powierzchnia kraju w tysiącach km²

Powierzchnia pól w tysiącach km²

zbożowych

ziemiaków

zboża w mil. q.

Produkcja

ziemiaków w milion. q.

na 1 km! powierzchni

Produkcja zboża w q.

na 1 hektar roli

na 1 mieszkańca

Zabór

pruski

120,0

Zabór austryjacki i Śląsk

Królestwo

Polskie

Litwa, Białoruś i Kurlandja

Ruś

83,6

37,4    23,4

9,9    5,5

62,7

24,9

123,3    331,4

165,0

42,4

53,9

44,3

10,1    7,2    2,8

42,5

36,2    42,8

124,5

61,5

97,3

46,5

21,3

523,0    297,0

342,0    109,0

259

16,7

10,6

6,3    2,9

powierzchni

735,0

10,0 6,6

3,4

9,7

2,7    3,5

788,0    140,0    129,0

Produkcja ziemiaków w q.

na 1 hektar w q.

125,0    112,0

96,0    64,0

75,0

na 1 mieszkańca

12,5

7,1

7,8

3,4

1,7

(Powyższa tablica jest wzięta z „Atlasu Polski" prof. dr. Eug. Romera. 1915—16. q=100 kilogr.—t. zw. centnar metryczny).

Ostatnie czterdziestolecie przyniosło znakomitą poprawę wydajności roli w Poznańskim, co jest wynikiem przyczyn różnorodnych. Bardzo powierzchowne byłoby przypuszczenie, że tylko wysokie ceny zboża zachęcały do gospodarstwa nakładowego, gdyż wchodzi tu w grę i kulturalność ludności — Wielkopolska, najstarsza z kulturalnych ziem w dawnej Polsce,

zawsze w dziejach przodowałe innym ziemiom Rzeczypospolitej swoją techniką rolną.

oraz o za-

Obfitość zwierząt domowych, świadcząca o kulturze rolnej możności ludu jest uzupełnieniem danych, powyżej przedstawionych. Jeżeli przerachujemy cały inwentarz żywy na teoretyczne bydło rogate (wół=⁴/₅

56

5«ł

52

50

>6

18

20

29

26

18

iO

J6

- md/ 20 J

,U 2

uJ a'- 30.

0/30- ii'

tu ?r- vo

ażw-ry i

4Urt>- rr gtfcj

rr

mu

mm

:w

y/.

.1.

56

4-

rT*'-

.:.vi

SM

•/J

13*

“TT

\v

:L

Si

Si

so

96

16

16

20

22

n» trscA. 29 »al Grrenw.

26

J2

Rys. 121. Zwierzęta domowe.

konia=4 świniom=10 owcom), tona kilometr otrzymamyliczbynaogół znacznie

Obfitość

mniejsze, niż w Europie zachodniej, ale stosunkowo znajdziemy dużą

znanym ze swej biedy, natomiast ku wschodowi te liczby znacznie maleją, przyczym żyzna, ludna i bogata Ukraina z Podolem rzucają się

obfitość pod zaborem pruskim, a nawet pod austryjackim, jakoby zwierząt domowych.

w oczy swym ubóstwem co do inwentarza żywego—to wskazuje na przewagę większej własności i wzrastające zubożenie ludności włościańskiej.

Mapa (rys. 121) okazuje ten stan przed wojną. Jeżeli zamiast obra-

chowywać na knr powierzchni, uczynić to na km² roli (t. j. na sto hektarów), to otrzymamy obraz również jaskrawo wskazujący, że ta sama powierzchnia ziemi uprawnej w zaborze austryjackim wyżywiała dwa razy więcej zwierząt domowych, aniżeli w Królestwie Polskim lub na Rusi.

Po przerachowaniu na teorytyczne bydło rogate na 100 hektarach

roli

sztuki

O Ol

Zabór austryjacki posiada .

„ pruski .......

Litwa z Białorusią.....

Królestwo Polskie.....

Ruś..........

b) Budownictwo a krajobraz.

Z biegiem czasu zjawił się też wyższy stopień opanowania ziemi czyli rozwój miast, które znacznie się wzmogły w wieku XIV, wiek jednak XVI był już objawem rozkwitu. Od połowy wieku następnego rozpoczął się zastój i upadek, którego najbardziej ponurym obrazem był stan za drugiego Sasa. Częściowy zanik handlu a częściowe jego uproszczenie i zwyrodnienie, ustąpienie w miastach żywiołu miejscowego przed ludnością żydowską, która w tych czasach wypierała i na wsi ludność z zajęć nierolnych (rzemieślniczych i handlowych), sprawiały, że w ciągu dwuch trzecich wieku XVIII (na zachodzie wieku oświecenia!) na ziemiach Rzeczypospolitej rozwój społeczny ludności ulegał cofaniu: zamiast, aby naturalny przyrost ludności rolnej w części stopniowo przechodził do miast, cały ten przyrost, chociaż miejscami nader nikły, pozostawał na wsi, sprowadzając częściowo rozdrobnienie ziemi włościańskiej, a naogół jej zbiednienie. Tymczasem stanowiska rzemieślnicze, przemysłowe, handlowe i zawodów wyzwolonych zajmowane tylko częściowo przez krajowców a przeważnie przez cudzoziemców lub żydów, wciąż pozostawały obce dla ludności polskiej, litewskiej, a jeszcze bardziej ruskiej lub białoruskiej.

Niszczenie

lasów.

Wiek XIX przyniósł zmiany niesłychanie doniosłe. Włościanie zostali ostatecznie uwłaszczeni w Zaborze Pruskim i Austrjackim w r. 1848; w tak zw. Król. Polskim wolni od r. 1808, uwłaszczeni w r. 1864; na Litwie i Rusi, gdzie po trzecim rozbiorze zrównani w położeniu z włościanami Rosji wprost z uciężliwego poddaństwa, w istocie niczem nie różniącego się od niewoli, przeszli do wolności osobistej i zostali uwłaszczeni w r. 1861. Ten fakt, a do pewnego stopnia i ogólny rozwój życia gospodarczego Europy, sprzyjał wielkiemu wzrostowi zaludnienia—lasy gwałtownie ustępowały, z ledwością przechodząc pod opiekę praw ochronnych niezawsze skutecznych. Na przełomie XIX i XX stulecia—jak to widać z mapy (rys. 120)—naogół tylko na wschodzie obszaru lasy zajmowały po-

ważniejsze odsetki powierzchni, jednakże te lasy przeważnie już nie stanowią „ostępów", „kniej" lub „mateczników", odwrotnie—najczęściej

Rówienniki litewskich wielkich kniaziów, drzewa Białowieży, Świtezi, Ponar, Kuszelewa

znikły, a jeden z większych płatów leśnych, Puszcza Białowieska ze Świ-słocką, jeżeli posiada nawet coś w rodzaju ostępów, to wola człowieka, szczędząca żubrów na to wpłynęła. Dość liche lasy często ostały się łącznie z błotami na Polesiu. Prawdopodobnie najwspanialsze u nas lasy można spotkać w Karpatach Wschodnich: nad Prutem i Czeremoszem las wydaje się niemniej pierwotnym niż na Białej Rusi, a nawet poszczególne

mm

Rys. 122. Jezioro Lednica (część południowo-zachodnia). (Podług Schiitze’go).

drzewa są znacznie dorodniejsze. Las ustąpił miejsca roli, a przez to nawet tu i owdzie obnażyły się piaski i stworzyły nieużytki.

Krajobrazowo zmiana dokonała się daleko większa: miasta stały się większe i liczniejsze, a wieś*) dawniej z dwuch odrębnych części złożona, z folwarku z dworem oraz z mniejszej lub większej ilości osad włościańskich, teraz się zmienia. Bardzo często dwór niknie zupełnie, a ilość ^ gospodarstw włościańskich potężnie wzrasta, przyczem typ zabudo- w krajobrazie, wania wsi, na całym zachodzie omawianego obszaru ustalony w wieku XIV, teraz zmienia się zasadniczo: przeciąga się wzdłuż dróg, mniej się

’) St. Hupka. Die Entwickelung der Dorfzustande in Westgalizien. 1910. O. Balcer. Chronologja nąjstarszych kształtów wsi polskiej. 1908.

staje zależnym od blizkości i kierunku wód bieżących. W każdym razie na zachodzie ziem dawnej Polski prawidłem są liczne dość niewielkie wioski, ku wschodowi i jeszcze bardziej ku południo-wschodowi stają się rzadsze, a ludniejsze; przekształcenie w kierunku zaniku dworów i gospodarstwa folwarcznego na południo-wschodzie mniej się daje odczuć.

Na Podolu i południowej Ukrainie sioła trzymają się wyłącznie dolin rzecznych.

Domy mieszkalne, i wogóle zabudowania, jak przystało na obszar leśny, od wieków były stawiane z drzewa i tylko na zachodzie od okolic Gopła i Lednicy oraz na wschodzie od Kijowa w wieku XI zaczął się uka-

£2

lilii

U&

KUR •■-••-r . ;

mM

MPW

V't

nayj.a.£

Jm*

£;$

SU

^»IS1

’ y ^yfe

■'^am

v;

•J*^V" ’.•>;, / _ ’

Halls

HE31

Mą®?

=Sj=£ir—

Rys. 123. Zwaliska na wyspie jeziora Lednicy. (Podług rys. prof. M. Sokołowskiego).

zywać mur—początkowo wyłącznie do użytku świątyń i miejsc obronnych. Jeżeli w wieku XIV mur zaczął się pokazywać w miastach Polski etnograficznej i nad Bałtykiem, to jednak poza obrębem miast wsie były budowane prawie wyłącznie z drzewa, co trwało aż do drugiej połowy XIX wieku, kiedy to od zachodu drożyzna drzewa i większe wymogi życiowe sprawiły, iż na wsi poczęły zjawiać się włościańskie domy murowane. Jednakże i dziś, pominąwszy okolice podmiejskie, szczególniej w blizkości stacji kolejowych, ogół kraju posiada jeszcze domy mieszkalne z drzewa.

Chata polska (sam wyraz przez lud na Rusi używany w znaczeniu po-dwójnem domostwa i pokoju, w Polsce etnograficznej wyraz ten jest ludo-

wi znany, ale używany tylko przez warstwy oświeceńsze, gdyż lud dom swój mieszkalny nazywa chałupą, rzadziej izbą, najrzadziej domem) jako cechę charakterystyczną posiada sposób budowy, a mianowicie ściany z płaz, układanych poziomo, tworzą w węgłach zamek lub inny sposób zmocowania. Naogół w przeciwstawieniu do budownictwa niemieckiego ¹)> a częściowo i skandynawskiego, chata stanowi zrąb, unika zaś w węgłach słupu. Ten sposób, chociaż można odnaleźć najrozmaitsze typy pokrewne mu wszędzie tam, gdzie za materjał musiało służyć drzewo, prawdopodobnie w bardzo wielu obszarach doprowadził do samodzielnego sposobu budowania, a jednaki materjał—drzewo szpilkowe, pozbawione konarów, do jednakiego doprowadził sposobu budowy. Nie rozpatrując tego powinowactwa z całym wschodem Europy, gdzie fińska chata przechodzi w wielko-rosyjską, trzymając się sposobu węglowego (co również dotyczy Czech i południowych Węgier), należy zaznaczyć, że na ziemiach polskich jest on charakterystyczny.

Sposób budowania na węgieł, zdaniem L. Puszeta jest właściwy górom i równinom północy czyli obszarom o lasach szpilkowych.

Tam gdzie przeważały lasy liściaste, tam drzewo z konarami zachęcało do budowy ramowej, tam zaś gdzie brak był drzewa wogóle,jak naprz. w pewnych okolicach Wielkopolski skutkiem odwiecznego zamieszkania lub na Ukrainie wskutek warunków fizjograficznych—tam posiłkowano się częściowo gliną lub materjałem drzewnym cienkim, który musiano kombinować z gliną i słomą.

Izba zbudowana na węgieł (odróżniają najmniej sześć sposobów ciesielskiego zmocowania węgłów) była zalążkiem, z którego rozwinęła się chałupa współczesna, a mogła się ona rozwijać dwojako.

Najstarszym typem chaty jest jednoizbowa, która dostawiana obok drugiej izby lub przedzielona na dwie, mogła się rozrosnąć w cały zbiór pokojów i pomieszczeń gospodarczych, czasami utrzymując podcienie lub ganek

'I'

i «r

m--:

^ iTfiZ

~ f .t'.

‘M

ii

Rys. 124. Kaszuby. Chata (Zb. P. T. Kr.).

!) L. Puszet, Studja nad polskim budownictwem drewnianym. I Chata. 1903.

J. Karłowicz. Chata polska, studjum lingwistyczno-archeologiczne. (Pam. Fiz.)

1884.

W. Pessler. Die geographische Verbreitung des altsachsischen Bauernhauses in Pommern. Globus. 1906.

Chr. Ranek. Kulturgeschichte des deutschen Bauernhauses. 1913.

16

od szczytu. Pomimo pokrewieństwa z domem starogreckim trudno przypuścić wpływ bezpośredni, bo wówczas, gdy budownictwo w Grecji od drzewa przechodziło do muru, przypuszczalnie w czasach kultury mikeńskiej 2000— 1000 przed Chr., to o żadnych wpływach Grecji na ziemie między

jednoizbowa. Morzem Czarnym a Bałtykiem nie może być mowy, tymbardziej, że i późniejsze stosunki z Grekami, gdy ci osiedli na wybrzeżu Czarnomor

skim, musiały z mieszkańcami Polski odbywać się przez stepy, materjału drzewnego pozbawione; należy też pamiętać, że wówczas Grecy o budownictwie drzewnym już zapomnieli.

Chociaż w zakresie techniki wpływ okolic, stojących wyżej, na pozostałe już w czasach najdawniejszych jest niezaprzeczony, to jednak można przypuszczać, że jednoizbowa chata, czy to jako zrąb z pni drzew iglastych, czy też jako wyniesienie ziemianki ponad ziemię mógł się dokonać w wielu

H J i!

miejscach kuli ziemskiej mniej lub więcej samoistnie, i jeżeli działały tu wpływy obce, to w całej Europie jednakie, tylko że w głębi obszaru zwartych puszcz leśnych później, aniżeli na wybrzeżach morskich. Obecnie cha-

Rys. 125. Chata na Kurpiach (typ nowszy) (P. Tow. Kr ).

ta jednoizbowa spotyka się w pewnych ilościach rozrzucona między przeważającą dwuizbowo— symetryczną na Kujawach i na Pomorzu, w pojedyńczych okazach zapewne jako przypadkowy wyjątek może się trafić w każdej ziemicy. Poważnie zaś jako typ przeważający zjawia się w Cieszyńskim oraz w północno-zachodniej części wielkiego rowu podbeskido-wego t. j. w dorzeczu Kisuczy i Orawy, a stąd stopniowo rozszerza się i dalej w stronę Dunajca, oraz ku północy, gdzie śród Babiogórców (przypuszalnie od półtora wieku) zaczyna się ugruntowywać.

Gdy izba nie wystarczała rozrastającej się rodzinie, to dawniejszą pozostawiano dla celów gospodarczych, dla pomieszczenia zaś rodziny budowano nową, obie zaś pokrywano wspólnym dachem, przez co powstawało domostwo z dwuch izb i ten typ odrębny od jednoizbowego, typ dwuizbowo-symetryczny z czasem ustalił się.

Jeżeli podstawą była izba, zbudowana na węgieł, to potrzeba większych, obszerniejszych budynków nie mogła być zaspokojona tak prosto jak w budownictwie „w słup" („sumik"), gdzie ilość przęseł można dowolnie dostawiać, tylko zamiast rozszerzania izby, musiano pomnażać ich ilość, stawia-

MI

i;

/'t

E=F

pr^akrój 8

.i.

pop ec^ny Jio linii

li

=f

O*

MU

W//

im

/Wicicrk. U

t-

■**"-

M IH.it

(.io

■~ł

Có i k fj

-♦

os Ir.....—

S.JÓ

Jji 4 <i

! Ji ^ a.

sm

«yr

«v

■ć!    «.

J <c

.a

<» 9    »    ?

]S

<o

15

[■'■"i f r f i' r i* f i¹ r i* r r r r

Rys. 126. Chałupa dwuizbowo-symetryczna na Podhalu.

1) Przekrój poprzeczny. 2) Widok licowy i 3) Plan. (Podł. Wł. Matlakowskiego).

jąc dwie jednakowe izby pod jednym wspólnym dachem. W całym wykończonym rozwoju można spotykać okazy tego budownictwa na Podhalu, gdzie rozwinął się z dwuch izb (patrz rys. 126), białej—mieszkalnej i czarnej,

9--1

K.

er

1 ?fi, I.

ó--

2 S. I.cz.

CO

si

cr

to

er

5 I.b.

I.cz. S.

0.

0—0

Rys. 127 Rozwój chaty jednoizbowej (Podług L. Puszeta).

I. b =izba biała. I. cz.=izba czarna. S.=sień. K.=komora. O.=obora (stajnia). B — boisko (klepisko) z sąsiekami. P.=podcienie.

przeznaczonej przeważnie dla celów gospodarczych oraz przestrzeni między niemi (sieni), ogrodzonej „w słup". Podział izb w poprzek lub też dalsze dostawianie nowych izb pozwala domostwu rozwinąć się, a nawet w ciągu

CO

,b.

JO

CS

IS1

CT"

C-O

■ CZ.

s.

K.

4^

O-

co

CS

c/a

ci

ESJ

Ul

er*

tSJ

Rys. 128. Rozwój chaty dwuizbowo-symetrycznej (frankońskiej ucz. niemieckich).

(Podług L. Puszeta).

ostatnich lat 20 pozwoliło na budowę obszernych domostw w Zakopanem, pełnych smaku artystycznego.

Chałupa dwuizbowo-sy-metryczna, która w nowszych czasach przerodziła się w t. zw. czworaki (a rzadziej w ośmioraki), jest podstawowym budynkiem mieszkalnym prawie na całym obszarze ziem dawnej Polski. Chałupa dwuizbowa poza naszym obsza-. rem jest właściwa niektórym okolicom dwuizbowo-Szwecji, jest pospolita w Rosji Europejskiejażpo Ural,

,na zachodzie zaś jest ona pospolita jako typ frankoński domostwa (celtyckiego pochodzenia) w całych Niemczech południowych.

Zaznaczmy fakt dziejo-wo ustalony, że taka chałupa już w XV stuleciu była w Polsce pospolita, osadnictwo zaś niemieckie szło z różnych okolic Niemiec, ale więcej od Sasów i ujścia Renu, aniżeli z południowych Niemiec. Zaznaczmy również, że chałupa starosaska, posiadająca pod jednym dachem mieszkanie ludzkie, śpichrze i pomieszczenie dla bydła z klepiskiem na przestrzał wzdłuż budynku, słabo się u nas przyjęła, gdyż na wschód od Koszalina (na Pomorzu) pojedyncze tylko wypadki dawniej notowano. Wobec tego musimy przyznać, że Niemcy w XIII i XIV stuleciach stosowali się w Pol-

Chata

symetryczna.

sce do budownictwa miejscowego, bo co najwyżej tylko częściowo wprowadzili na Śląsku i na Popnorzu po miastach t. zw. dzisiaj mur pruski („fach-werk").

Zdaje się, że najsłuszniej będzie twierdzić, iż chata dwuizbowo-sy-

Oł.

iij

jam'

a/*

BE

jif

i:

sdp

sclr^*

a.

c.

Rys. 129. a.=Chata ze szczytem i okopem przyźbowym. b.=Chata z podcieniem. c.=Chata z dachem naczółkowym. (Podług St. Szyllera).

metryczna zjawiła się na ziemiach polskich samodzielnie, tak samo, jak w wielu innych miejscowościach Europy.

Zależnie od rozporządzalnego materjału płazy bywały dawniej szersze, później węższe, okrąglaki zawsze szły tylko na budowę budynków gospodarskich. Gdy znakomitego budulca było dosyć pod ręką—chata była jakoby

'Ski

__ 5E ■- -    mTFTHUIIi

-r=:

a.

ft

yr.

RS

Wr

Mm

t-:

ri

kM

ST~5ti

tk

' 7>

s¹

2^59

-'Si'

b.

c.

Rys. 130. Trzy typy przekroju ściany szczytowej w budowlach drewnianych. a.=w Europie zachodniej, b—w Europie środkowej (i w Polsce). c.=w Europie

wschodniej (w Rosji).

związana „sosrębem" (in. „siostrzanem"), w poprzek podtrzymującym belki, ale gdy drzewo drożało, potrzeba nauczyła lepiej wyzyskiwać wytrzymałość materjału drzewnego i budować oszczędniej bez sosrębu.

Dawna czterospadowość strzechy pozostała w drobnych daszkach bocz-

nych pod szczycikami, które same stanowią cechę bardzo ważną rozpoznawczą. Kiedy w Czechach, w Niemczech południowych lub na zachodzie Europy szczyt wystaje ponad ścianą szczytową, to w chacie polskiej:) on zawsze jest nieco w głąb cofnięty, a w chacie wielkorosyjskiej niczem nie

f)

f-

ii¹

mm

Wf/

Bil

...

ifl

u.

fitn.ŁUĄ

iUV)V\\Y

'/

455

ii

gil

ml

V*

Rys. 131. Typowy kościółek małopolski, często z XVII lub XVIII wieku, zwykle uważany za modrzewiowy, dokoła otoczony t. zw. „sobotami".

zaznaczony szczyt stanowi dalszy ciąg ściany szczytowej (patrz rys. 129 i 130). Ten szczegół później zachował sie w budowlach murowanych.

Takie szczyciki często przepuszczały dym, gdyż chata dawniej pospolicie była kurną. Jeszcze obecnie można spotkać takie chaty bezkominowe na Żmudzi, na Białej Rusi, a również w Beskidzie, gdzie kurna cbata, jesz-

J) St. Szyller. Tradycja budownictwa ludowego w architekturze polskiej. (Przeg. Techn. 1916 i 1917).

cze bardzo obficie występująca, jest związana z trudno dostępnym położeniem śród gór.

Nizkie wejście, dawniej dość powszechne, było bodaj że związane z pewną obronnością domostwa¹).

W Beskidzie gdzie deszcze są znaczne, wystające końce belek czyli t. zw. „rysie" podtrzymywały dach, tworzący w ten sposób występ nad czo

łem chaty, występ, ułatwiający obchodzenie gospodarstwa w czasie deszczu pod jaką taką zasłoną. Śród niektórych miasteczek w Beskidzie

Cechy rodzi-

budowni- j nawet na jego podgórzu można spotkać połączenie całego szeregu ctwa drzewnego.

me

domostw, które nad chodnikiem wytwarzają pewnego rodzaju zabezpieczenie od deszczu. Jeżeli takie zwisające części dachu „okapy" podpierano, to otrzymywano podcienia „sobotami" zwane, które najczęściej się trafiały w domach miejskich przy rynku położonych (tak samo w domostwach typu dwuizbowo-symetrycznego, jak i jednoizbowego) a również przy

i mi Wm

u,

.n=;

mmM}

Iż/l

ii

Ca

lir

Rys. 132. Dawne domy miejskie w Wiśniczu.

wszelkich budynkach użytku publicznego jako kościoły, ratusze, kramy lub sukiennice.

Jeżeli soboty przykościelne były zjawiskiem rodzimym od czasów dawnych, to były one poniekąd wywołane klimatem naszym, który, szczególniej w Beskidzie, nieraz przeszkadza w pracy człowiekowi swemi deszczami, a również dodać należy, iż w średniowieczu, a nawet aż do czasów względnie najnowszych cały handel odbywał się pod gołym niebem, a co najwyżej w podcieniach lub na ganku—to też kiedy nastał w budownictwie podcieniowe, romanizm w XII wieku, to zastał już skłonność do krużganków w dawniejszych budowlach drzewnych. Niektórzy badacze przeszłości gotowi są przypuszczać, że odwrotnie, romanizm, a później w XVI wieku odrodzenie stworzyły u nas włoski zwyczaj krytych od słońca chodników, ale głębsze badania uznają to za szczegół rodzimy. Łatwość rozpowszech-ł) M. Wawrzeniecki. Współczesne zewnętrzne strony życia ludu. 1911.

nienia się w XVI w. owych kolumnad po miastach i miasteczkach (ulica w Malborgu, cały rynek w Hirszbergu w g. Olbrzymich, rynek w Zamościu, w Krośnie i tyle innych przykładów) tylko w ten sposób da się wytłómaczyć, że już dawniej w budownictwie drzewnym istniała skłonność do takich postaci, że już w Polsce istniała predyspozycja do podcieni, kolumnad i do łuku który już dawniej istniał w drzewie.

Stosunkowo więcej pozostałości dawniejszego budownictwa drzewnego znajdujemy w Małopolsce, gdzie napotykamy najrozmaitsze przejścia do współczesnych czworaków lub też większych domostw, wyglądających bardziej kosmopolitycznie.

Im okolica była trudniej dostępna, im dłużej lasy się dochowały, tym bardziej budownictwo drzewne wyodrębniało się, dochodząc na Podhalu do swoistego wyrazu. Rozumie się, w tym t. zw. zakopiańskim, a słuszniej

ssm^

s*iHP»ppllpS

fala

al«t3l

lir^ * JJIfii a

prrpawggg

as

~s

|p5

j......r j,:

■ •■■

fljig.

fi

iii

fi !

§5

»i:fM -■ fe/« r

ggg

ii*

■i

li

■i

f=

lilii

p^-

jgpggagjj

iKą

Rys. 133

„Kołkowane" odrzwia na Podhalu.

podhalskim budownictwie można wyróżnić wpływy obce: spiczasty dach pewnie się wykształcił pod wpływem gotyku: ale wgięcie dachu samoistnie powstało, pomimo pozornego podobieństwa, nie mając nic wspólnego z Chinami, tak samo, jak kryte podcienia powstały niezależnie od wpływów odrodzenia. Cały Beskid posiada taki typ budowli, a im okolica dostępniejsza, tym więcej odchyleń od czystej podhalszczyzny.

mu-

wieś i wykonany

Ten sposób budowania objął i kościoły, mianowicie typ kościoła rowanego po miastach i miasteczkach, przeniesiony na w drzewie (bardzo często w modrzewiu) dał typ swoisty (rys. 131), który przetrwał do dziś dnia w licznych miejscach Małopolski i szczególniej w Beskidzie tak dalece, że przekroczył granicę polityczną byłej Rzeczypospolitej w stronę Słowaczyzny i Śląska Górnego, a nawet i częściowo Dolnego. Również to samo można powiedzie i o cerkwiach na Rusi Czerwonej, które, wzo-

rując się na budowlach bizantyńskichJ), wykonane w drzewie nabrały cech nieraz silnie przypominających podhalszczyznę (rys. 134).

Typ staroświecki budowli drzewnych, odchylający się od podhalszczy-zny, lecz posiadający niektóre jej cechy, dawniej szeroko rozpostarty, pozostawił dowody swego rozpostarcia w całej Małopolsce pod postacią zajazdów, domów z podcieniami (najczęściej przyrynkowych), a nawet i synagog (rys- 135).

Na Ukrainie południowej w budowie dawniejszej kurnej chaty obok drzewa pewną rolę odgrywała też i glina. W nowszych czasach miasta, stacje koleji żelaznej a czasemi cukrownie rozpowszechniają lepsze budynki drewniane, przypominające czworaki. Te drewniane bu-

ijsggj

■

.y Je

-:r“

hs

r --.- ‘    ..    3

Sr

nr

dynki, tak samo jak i wszelkie murowane kryją blachą malowaną na zielono: w ten sposób w ciągu ostatnich 40—50 lat wygląd zewnętrzny osad ludzkich na Ukrainie zaczął się zbliżać do Rosji środkowej.

W miastach na zachodzie obszaru prawie wyłącznie zapanował mur, a posuwając się ku wschodowi stopniowo spotykamy udział drzewa, aby na Litwie i Rusi spotkać zupełną przewagę drzewa poza większe-mi miastami.

Mur już poważnie się przedstawiał na zachodzie obszaru w XIII wieku w świątyniach i zabudowaniach klasztornych i bardzo rzadko w warowniach. Tak zwane kościoły „Duninowskie" w Wielkopolsce (na Kujawach i nawet w Czerwińsku na Mazurach) są dowodem wyraźnego romanizmu (rys. 38), oprócz nich dosyć liczne były murowane budowle na Śląsku, na Pomorzu i w Małopolsce—tu sąsiedztwo Krakowa wcześnie promieniowało wpływami zachodu. Czerwińsk, Sulejów, Wąchock, a bodaj nawet Sieciechów oraz Sandomierz ze swym kościołem Ś-go Jakóba są miejscowościami, najbardziej na wschód wysuniętemi, na ziemiach piastowskich, gdzie budowle romańskie przetrwały. Zabytki romanizmu na Rusi Czerwonej (naprz. w Haliczu) na inne wskazują wpływy, na Bizancjum.

IffwulflP

™n

li?

Rys. 134 Cerkiew unicka w Mikołajewie.

Zabytki

romańskie.

') W. Szczerbakiwśkij. Architektura u riżnych narodiw i na Ukraini. 1910.

Ruś Kijowska przyjęła budownictwo murowane z Bizancjum, a rozpościerając szeroko swe wpływy polityczne upowszechniała i budowle murowane. Nielitościwe burze dziejowe sprawiły, że zabytków tego budownictwa do naszych czasów przetrwało bardzo mało—sam Kijów zadziwiająco niewiele ich posiada. Najdalej na zachód sięgały wpływy średniowiecznego budownictwa Kijowskiego do Włodzimierza nad Ługiem (dopływ Bugu) i do Kamieńca Litewskiego nad Leśną (dopływ Bugu, na północ od Brześcia Litewskiego).

W czasach, kiedy w całej Europie obudziła się prawie religijna cześć dla zabytów przeszłości—w XIX wieku w Królestwie Polskim, gdzie zabytki

i*'?

a.

mm

^.....

ISO?

"’’—

> rag

ii

by>V3

'U

fe;

i

ii u f

aBwl (TTcwr ^ n ■> >' .■

EŁ.

A;*||

Rys. 135. Pilica. Wnętrze synagogi drewnianej (wpływ miejscowego budownictwa drzewnego). (Fot. K. Kłosa w zb. Tow. op. nad zabytkami).

własnemu były pozostawione losowi, w barbarzyński sposób zmarnowano bezpowrotnie kilka zabytków romanizmu.

sydy, dach nad presbyterjum, częste występowanie jednej wieży na nadwiślański, froncie oraz szczegóły w laskowaniach okiennych i zakończeniu por-

Daleko więcej zabytków przeszłości, sięgającej XIV i XV wieku, a więc zabytków gotyku posiadają ziemie dawnej Polski. Ten wpływ szedł od zachodu i od Bałtyku. Jeżeli niektóre z zabytków mogą uchodzić za budowle, właściwe w końcu średniowiecza całemu środkowi i zachodowi Europy, to mnóstwo z nich posiada pewne cechy odrębne: zakończenie ab

iśiiiK

-    J

||||gjfó \jSl :v;    :

-

S® • c.f

a»

W

V •’ *

i!

a:

mm;

Sil!

lii

WE

gai

,

BBS

';;st

Ki

.V

di

BI

las

Ml

^•rj23S*f&

wmm

MS

li

immmm

ifcMilll

-mwm

mmi

Łiśfi

rT

■rusm

fetS

■BBPSiB

rnm^Ęrm

tm

mm

m

Mi

ii

immm

Rys. 136. Baszta z XII—XIII wieku w Kamieńcu Litewskim—jeden z najbardziej na zachód wysuniętych zabytków budownictwa ruskiego (Podług rys. kredkowego).

tali wytwarzają sumę właściwości, które razem pozwalają te budowle wyodrębnić w nadwiślańską odmianę stylu gotyckiego¹). Geograficznie gotyk

Ją i giij#

■>

sp i

»l ¹

•1

inś^Wfewww

:t

Ikr

iii

£ ; ?■' i ?s- ■< Ł-j -Ł»L ¹ , ¹

'\ V

V •    -% -    ¹

1 : -#' ■

■ -;:V

. - -j . .-^y    &****** yj¹

m¹

#■

* £

i.

M,E;

? w3¹i a

-•Ji: £    ■

’■■; |Ii pi

silili wi

rmWW^kf tew i

i tfjgjjf ^$$sk •

8»vib1

mm¹

•oi'

urn

li

lv

,    ’ j¹ ¹ <£&&_

„ -¹#»►; -y,

dSrS

.

#,

ślMI

Rys. 137. Gotycki kościół Dominikanów w Krakowie.

sięga bez porównania dalej ku wschodowi, niż romanizm: na Litwie Wilno ze swemi świątyniami gotyckiemi (nie mówiąc o zwaliskach w Trokach, Mie-

obok gotyku posiadają całe dzielnice, wzniesione w XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, które nieraz zdradzają wielką kulturę, promieniującą z Włoch w nasze strony.

dnikach i Krewie) a na Rusi Drohobycz z kościołem Jagiełłowej fundacji, są miejscami najbardziej na wschód wysuniętemi.

Odrodzenie potężnie wpłynęło na Polskę murowaną. Gdańsk i Kraków

Budownictwo czasów Zygmuntowskich pomimo swej włoskiej szaty niejeden szczegół wprowadziło rodzimy, z których najważniejszym jest attyka¹), upiększająca frontony kamienic, ratuszów i sukiennic. Szczegół pochodzenia

cy na celu obronę i walkę z pożarami (patrzrys.139), którypo przez wpływ włoski nadaje tyle swojskiego charakteru budowlom starego Krakowa, Kaźmierza, Lwowa, a pojedynczo jeszcze spotyka się w rynku Starego Niasta wWarszawie, w ratuszach Szydłowca, Sandomierza, Tarnowa i w wielu innych miejscach.

Mnóstwo miast i mia

Zabytki bu- dawniejszego, mają-downictwa czasów Odrodzenia

Ł&j

ii ii«!

L\

Si

fJlsić

m::

Rys. 138. Brama miejska w Brodnicy. (Podług A. Ambrassata).

steczek w Polsce etnograficznej (a również poza nią w Wilnie, we Lwowie) zapełniły się murowanemi domami mieszczańskiemi, nie mówiąc o siedzibach magnackich i gmachach użytku publicznego, które można spotkać po wszystkich ziemiach Rzeczypospolitej, z tym jednak wyjaśnieniem, że dalsze ziemie ruskie, podlegając nawałom

tatarskim i kozackim,poza pa-

miejscami nie zachowały żadnych murów, noszących cechy odrodze-Późniejsze prądy w budownictwie Europie zachodniej,

roma

nia włoskiego.

barokowe (t. zw.

barok, rokoko, style cesarstwa znajdowały swe odbicie w miastach naszego obszaru, szczególniej na zachodzie, jednakże pominąwszy liczne kościoły czasami styl jezuicki) nie nadawały piętna wydatniejsze-

’) S. Szyller. O attykach polskich i polskich dachach wklęsłych 1909—1913. Cz. Thullie. Jak wyglądały domy w dawnych miastach polskich. 1914.

go. Dopiero wiek XIX z rozmaitemi wpływami w budownictwie, często prze-radzającemi się w bezstylowość, oraz z rozpowszechnieniem wogóle muru zaczyna naszym miastom (z bardzo nielicznemi wyjątkami) nadawać wyraz szablonu, tandety budowlanej i pozbawia je wyrazistości zewnętrznej, na tle której im bardziej ku wschodowi, tym więcej nad miastami zaczynają się wybijać złociste kopuły, wieńczące cerkwie i dzwonnice prawosławne.

Obecna

Dzisiejsze czasy, zamiast rozwinąć te odwieczne szczegóły miejscowej kultury budowlanej, które zdołały się wytworzyć, przyniosły prawie powszechną ich zagładę, bo tylko cudem ocalone jakieś domy w rynku Sławkowa, Kaźmierza lub Kielc nie wywołują naśladownictwa, a raczej są zabytkami. Jeżeli sięgniemy do przyczyn, które sprawiły, że zamiast bezstylowość uj    vi    .    ,    . ,    . ,    'iuj budowlana.

swobodnego rozczłonkowania domostw, nowożytny ich sposob budo-

/i#

hM

mm

}%

!l

im

fi

Jś

p"

/i

-o

ąjł

«adS

l"" Z

-' -mr-, ,3 t

■M

i=i

; 1*1^1

yjĄf/s/sJs/}

'k

C^Ęy-'-

a.

b.

c.

Rys. 139. Przekroje ściany licowej budowli polskich, a.) Szczyt kościelny, b.) Warownia z attyką. c.) Dom wielopiętrowy. (Podług St. Szyllera).

wania przechyla się do kosmopolitycznej, skulonej w sobie postaci domów pojedynczych, a im większe skupienie, tym bardziej dąży do koszarowej je-dnostajności i do drapaczów, to musimy przytoczyć przyczyn kilka. Najpowszechniejszą i pewnie najważniejszą przyczyną jest nihilizm estetyczny, powszechnie u nas panujący w miastach: poza Gdańskiem i Krakowem trudno przytoczyć jakieś poważniejsze wysiłki, mające na celu wiązanie nici architektonicznej z przeszłością. Żywiołowo oddziaływają też czynniki gospodarcze, jak naprz. zwyczaje, przenoszące wszelkie czynności handlowe do wnętrza domostw, drożyzna miejsc w miastach i poniekąd taniość szkła,

które pozwala dawniejsze podcienia najpierw zaopatrzyć w lekkie ściany z dużą powierzchnią szyb, a później i zatrzeć po nich wszelkie ślady.

c) Drogi.

Drogi, ten charakterystyczny środek walki człowieka z przyrodą i zarazem miernik w jakim stopniu ziemia już jest przez człowieka opanowana, wskazują na ziemiach dawnej Polski w drobnej tylko mierze na zależność od warunków fizjograficznych, a w głównej mierze na warunki państwowe.

Drogi wodne w pań-stwie Pruskim są doprowadzone do pewnego stanu wykończenia i jeżeli podejmują nowe roboty wodne w wielkim stylu, to one dążą do pogłębienia pewnych

odcinków dróg wodnych.    -'J

W austryjackim dziale ziem ^ polskich, gdzie tylko górne części rzek spotykamy i środkowy bieg Dniestru, odnośne prace inżynierskie są w pełnym biegu—większe rzeki i niektóre rzeczki już są uregulowane, a tylko potoki górskie w znacznej części jeszcze nieuregulowane, wyrządzają szkody mieszkańcom nad brzeżnym, lecz rok po roku ręka ludzka wywalcza potokom nieużyteczne „kamieńce“.

W dziale rosyjskim, wyjąwszy maleńkie gdzieniegdzie odcinki w sąsiedztwie wielkich miast, wszystko jest jeszcze do zrobienia, znajdują się tu w stanie zupełnego zdziczenia, a człowiek od lat kilkudziesięciu nie wybrnął z okresu badań przygotowawczych i projektów, których brak środków stale nie pozwala wykonać. Miarą braków w tym zakresie może służyć przybliżony kosztorys, obrachowany w pierwszych latach XX stulecia: w Królestwie Polskim, a więc w kraju, zajmującym geometryczny środek Europy, którego gęstość zaludnienia dochodziła do 100 ludzi na

Stan dróg wodnych.

-L,W '

Sfr;

liilinfl :inin

’"Y

-T.

<0>

JT

frm

ii

pil

i iiriiiiiB

_r:

_L

■J—L

El

U-

[liii

_T

Rys. 140. Attyka polska. (Podług St. Szyllera).

rzeczne

Rzeki

km.

kw., uregulowanie Wisły pochłonęłoby 100 mil. rubli, a drugie tyle kosztowałoby uporządkowanie dopływów Wisły i Warty.

Nieinaczej rzecz przedstawia się z drogami bitemi. W Prusach każda

z

..._,

ii

> I. * «

■J

tsŁ-

S!Si3f§Slil|$S^

ii,

5£ - izgmSt'.

ikr

Rys. 141. Ratusz w Sandomierzu. (Fot. Tow. Op. nad Zab. Przeszłości).

wioska jest połączona z siecią dróg bitych, a pomimo to sieć ta jeszcze się zagęszcza, a w okolicach bardziej przemysłowych, jak naprz. sku Górnym okolice podmiejskie otrzymują zamiast szos gościńce, gościńce, wykładane granitem kostkowym. W zaborze austryjackim sieć dróg bitych powoli lecz nieustannie wzrasta i dzisiaj jeżeli ustępuje w swej gę-

Geografia dawnej Polski.

na

Ślą-

Bite

17

stości zachodnim prowincjom państwa, to jednak już obecnie mniej więcej odpowiada gospodarczym wymaganiom kraju. W Królestwie Polskim sieć dróg bitych, zakreślona i mocno zapoczątkowana w głównych rysach za czasów Królestwa Kongresowego, później tylko bardzo powoli była uzupełniana. Chociaż Królestwo Polskie przed wojną co do obfitości dróg bitych razem z gub. Petersburską i Moskiewską stało na pierwszym miejscu w państwie rosyjskim, to jednak biorąc rzecz porównawczo z krajami euro-pejskiemi, Królestwo posiada sieć szosową niezmiernie nikłą, a samo dopro-

gm

m-

Mit

T_-

Ig

I;

SI

Rys. 142. Kraków. Dziedziniec t. zw. pałacu Jabłonowskich. (Ze zb. P. T. Kr.).

wadzone do stanu takiej gęstości, jaką posiada Poznańskie, wymagałoby sum kolosalnych. Na Litwie i Rusi długość szos jest tak znikomą, że te kraje już stanowią wyraźne przejście do Rosji Europejskiej, gdzie czasami całe gubernie dróg bitych nie posiadają. Porównawczo można to tak przedstawić, że gdy na każdy kilometr kwadratowy Francja¹) przed wojną posiadała 1048 metrów drogi bitej, Anglja—813, Niemcy—486, Austrja—333, to

Zabór Pruski . Austryjacki .

to

O ^

to O)

*) M. Nesterowicz. Stan dróg kołowych Królestwa Polskiego. 1913.

Królestwo Polskie.......

Trzy gubernie ukraińskie ....

Sześć guberni litewsko-białoruskich .    13

14

Koleje żelazne, ta najpotężniejsza dźwignia dzisiejszych stosunków gospodarczych, odpowiadają drogom wodnym i gościńcom bitym. W zaborze

Pruskim sieć kolejowa dochodzi do niesłychanej gęstości w okręgu węglowym na Górnym Śląsku, rzednie w okolicach rolniczych, jednakże Poznańskie i Pru-

Koleje

żelazne.

SA

BUSSfcr

sy Zachodnie posiadają w stosunku do powierzchni sieć kolejową trzy razy znaczniejszą, niż Królestwo Polskie¹). W krajach podkarpackich sieć kolejowa dwa razy gęściejsza, niż w Królestwie Polskim, posiada swą cechę osobliwą—łączność ku Wiedniowi oraz 7-krotne poprzez Karpaty połączenie z Węgrami; ta sieć powoli się jeszcze rozrasta i najzupełniej od powiada nietylko potrzebom gospodarczym, lecz i wymaganiom strategicznym.

Wspólną cechą kolei pruskich i austryjackich jest mnogość odnóg, podchodzących do politycznej granicy rosyjskiej, lecz za nią nie znajdujących swego przedłużenia. Od Kłajpedy do Sosnowca istniało przed wojną między Prusami a Rosją za-ledwiesiedem połączeń kolejowych, a na całej długości granicy au-stryjacko-rosyjskiej wszystkiego trzy. Sieć kolei w Królestwie Polskim, jakoby przystosowana do potrzeb strategicznych, była naogół bardzo niedostateczna dla celów gospodarczych, co najciężej odczuwało lewe pobrzeże Wisły—najbardziej przemysłowa część Polski, wówczas gdy okolice, leżące na wschód i północo-wschód od Warszawy, stosunkowo mniej ludne i pozbawione przemysłu, posiadały kolei najwięcej.

r.

"5™

li

a.

ii

Rys. 143. Ratusz w Poznaniu. (Podł. fot. Br. Preibisza).

x) Samo Poznańskie nawet przeszło 3V? razy więcej niż Królestwo Polskie,

Litwa z Białorusią posiadają parę linji znaczenia strategicznego, ze-środkowujących się wachlarzowato w Warszawie, oraz w poprzek tamtych szlaków parę o znaczeniu wyraźnie gospodarczym, jak naprz. szlak, łączący port Lipawy z Ukrainą Zadnieprową, lub też łączący Rygę przez Smoleńsk z Noskwą. Do tego, aby można mówić o jako tako wystarczającej sieci litewskiej—jeszcze bardzo daleko!

Stosunkowo więcej posiadają kolei -ziemie ruskie między morzem Czarnym, Dnieprem i granicą rumuńską oraz austryjacką; chociaż tu czarnoziemne

Hger

ag'

S".

Rys. 144. Tratwy na Narwi. (Fot. A. Chętnika w zb. P. T. Kr.)

okolice Ukrainy i Podola już dość gęsto są zaludnione, to jednak, co do gęstości sieci kolejowej nie mogą się równać z krainami podkarpackiemi.

Wszystkie objawy kultury rzeczowej, nietylko najważniejsze, co dopiero uwzględnione (obszar lasów i roli, budowle i drogi, technika rolna i przemysłowa), ale również starania o uporządkowanie miast i zadrzewienie dróg, starania o zdrowotność publiczną w najprzeróżniejszych objawach, dążące do udogodnienia i uprzyjemnienia życia w zakresie materjalnym spotykają się w najsystematyczniejszej całości pod zaborem pruskim, w wielkiej

mierze nie obce są i zaborowi austryjackiemu, chociaż nieraz tamtemu ustępują, a najmniej dają się odczuwać w Królestwie Polskim, na Litwie i Rusi. Odwiecznym rozpędem Królestwo Polskie jeszcze wciąż naogół stoi wyżej od pozostałych dzielnic zaboru rosyjskiego, jednak w dziewięciu gubernjach t. zw. zachodnich samorząd miejski, przy swej całej wadliwości, w ciągu ostatnich lat trzydziestu dużo uczynił dla załagodzenia braków kulturalnych tamtych miast, wówczas, gdy Królestwo pozbawione tego czynnika, postępowało znacznie wolniej.

14

16

18

20

24

26

28

io

31

31

36

56

I I >^Łj io%

I:•••••• •-I txA 1 o — 1H % HMlMod-U- 50%

Iłiti I ocuh - ii*/. .Bill “T-4 lo*/.

V;

r""

5fi

Ci

-♦ -

54

54

Jps

3-J

UJ-

Si

52

11

ISI

ilir Th

50

50

S8P

45

46

16

15

20

22

wsch. 2H od Greeni*. 26

25

30

52

34

Rys. 146. Ludność miejska.

§ 40. Stan kultury niematerialnej.

a) Struktura społeczna.

Ludność, zamieszkująca omawiany obszar, tak niejednolita etnograficznie, w bardzo przeważającej części zajmuje się rolnictwem z wyjątkiem żydów, którzy znajdują wyżywienie w handlu, pośrednictwie i cząstkowo w rzemiosłach, ale wogóle stanowią żywioł najzupełniej miejski, od pracy na roli oderwany. Niemcy posiadają pewien dość poważny odsetek ludności miejskiej, a za nim idą Polacy; Rusini, Litwini i Białorusini tylko w nikłych odsetkach stanowią żywioł miejski. Dzisiejsza gęstość zaludnienia na ziemiach dawnej Polski nie pozwala wyżywiać się ludności wyłącznie z rolnictwa.

Gęsfość

zaludnienia, pominają stosunki Belgji lub Westfalji. Wyżyny Lubelska i Podolska

Śląsk na wschód od Kacbachy, wschód Wielkopolski i Małopolska aż do Wisły i Sanu są najgęściej zaludnione, gdyż—pominąwszy gub. Kielecką i Radomską, których gęstość wynosi poniżej 100 na km. kw.—omawiane ziemie posiadają (100 do 130; okolice z przemysłem węglowym przy-

oraz Ukraina posiadają przeszło 80 na km. kw., co wyraźnie uwydatnia wpływ gleby. Ku północy i wschodowi gęstość znacznie opada. Należy zaznaczyć małą gęstość zaludnienia w zaborze pruskim, gdzie w Poznańskim wysoki odsetek ziemi ornej łącznie z dzielnością ludu nie są wstanie przeważyć, warunków politycznych ostatniego stulecia.

Na zachodzie ziem dawnej Polski gęste zaludnienie znajduje wyżywienie poza rolą w przemyśle, a jednak częściowo musi wychodzić na zarobki na obczyźnie. Nizki odsetek ludności, w miastach pracującej, stwarza, iż wieś jest przeludniona i powoduje wychodztwo do miast i nadewszystko wytwarza wy-chodztwo sezonowe. Nawet nad górnym Dnieprem, gdzie mieszka ledwie 44—47 na km. kw., mała powierzchnia ziemi ornej i licha gleba nie mogą wyżywić ludności, która już od kilkudziesięciu lat musi uprawiać wychodztwo zarobkowe.

Jeżeli w niektórych okolicach Polski rdzenny żywioł polski pracuje po

Związanie

ludności wiejski robotnik bezrolny z zaboru pruskiego pracuje nieraz po fa-z ziemią.

fabrykach i w handlu, to wogóle zawody nierolnicze mniejszy wywierają wpływ, niżby się liczbowo mogło wydawać, gdyż ta ludność od niedawna porzuciła rolę, często dopiero w pierwszym pokoleniu. Należy jednak zaznaczyć, że nietylko w większych miastach i ogniskach przemysłowych pracuje robotnik polski. Oderwany od pługa, włościanin małorolny lub

brykach Saksonji, Berlina lub Nadrenji, a ze wszystkich trzech zaborów w St. Zjednoczonych. Ponieważ jednak jest to praca nie na roli dopiero w pierwszym pokoleniu, z rzadka w drugim, przeto robotnik ten często przekłada robotę gorzej płatną, lecz na roli—tak samo w Niemczech jak i w Ameryce. Ten robotnik ciągnie do ziemi, jego bohaterskim wysiłkom pracy i oszczędności stale przyświeca nabycie kawałka ziemi na własność

i przez to mamy tam pozornie dziwne zjawisko, że na i jeszcze bardziej w Beskidzie Zachodnim ludność góralska zamiast przechodzić do miast, woli zdobywać ziemię pod pług na zboczach i grzbietach

Śląsku Austryjackim

górskich, już czasami przekraczając 1000 m. nad poziomem morza, co stwarza niesłychanie niewdzięczny warsztat pracy rolnej¹).

Wędrówka włościan do miast.

Całe mnóstwo robotników polskich w obczyźnie poświęca fabryce 10— 12 lat, czasem i więcej, aby następnie wrócić do kraju i „okupić się", najczęściej spłacając działy rodzinne i wrócić do roli. To posiada niesłychanie wielkie znaczenie kulturalne, gdyż przyzwyczaja całe mnóstwo wychodźców do wytężonej pracy i rozszerza widnokrąg myśli i czynu ludu wiejskiego, nie mówiąc o zarobkach, spływających do kraju i pozwalających wyżywić rodziny, pozostałe po wychodźcach. Pominąwszy wszelkie dodatnie i ciemne strony wychodztwa zarobkowego, należy stwierdzić, że część tej ludności, szukająca pracy w miastach, sprzyja przejściu ludności od roli do miast. Drobna cząstka odrazu pozostaje we fabryce, ale ponieważ się to odbywa na obczyźnie, to ona przeważnie dla kraju ginie; jednakże wpływ kilkunastoletniej pracy w przemyśle wytwarza z ludności rolnej typ przejściowy, a mianowicie dzieci tych czasowych robotników fabrycznych łatwiej i w większej mierze już mogą przejść do handlu i zajęć fabrycznych. Fabryki Łodzi, Warszawy, Białegostoku oraz kopalnie węgla na zbiegu trzech zaborów jak również i Borysław są taką szkołą przygotowawczą do zmieszczanienia ludności rolnej. Ten sam proces w mniejszym nieco stopniu dotyczy i Litwy etnograficznej, w pewnym stopniu Białej Rusi, której wychodztwo zarobkowe od niedawna kieruje się do Ameryki, gdy dawniej kierowało się do hut na południu Rosji i do stolic Rosji.

Na Rusi ten proces, wbrew dość znacznej gęstości zaludnienia, odbywa się stosunkowo wolno.

wem

prawie wyłącznie od dołu, ale stanowczo i silnie wzbiera.

To, co się mówiło o związaniu ludu polskiego z rolą, to się do pewnego stopnia stosuje i do warstw oświeceńszych. Dawniej w XVIII w. wobec nikłego życia miast, jedynym środowiskiem oświaty były warstwy szlacheckie, politycznie uprzywilejowane. Dopiero w ostatniej ćwierci XIX w. żywioły in-teligiencji zawodowej, a stopniowo i handlowe oraz przemysłowe zaczynają wzrastać w liczbę, jednakże i dziś stan obecny nie pozwala mówić o mieszczaństwie polskim, jako sile społecznej poza Warszawą, Lwowem, Krako-i poza Wielkopolską, gdzie fala żywiołu mieszczańskiego początkowo

b) Stan obecny kultury umysłowej.

Pod względem kultury umysłowej ziemie dawnej Polski przedstawiają widok bardzo niejednolity, a w swych szczegółach prawie nigdzie nie przy-

J) Hakatystycznie usposobiony geograf Erw. Hanslik chce widzieć w tym stronieniu chłopa polskiego od miast, zaludnionych przez żydów objaw społecznej starości, ale jego krytyk, prof. Alf. Grund z daleko większą słusznością widzi w takim stronieniu od miast, a parciu w niewdzięczne gleby górskie objaw młodzieńczej świeżości.

Kult

1 s k a.

pominający wzorów z krain, przodujących ludzkości. Oświata elementarna szkolna stoi najwyżej w Prusach dzięki długoletniemu tam przymusowi szkolnemu. Jednakżu ta oświata, wszczepiana w obcym języku, tylko pośrednio przynosi pożytek. W zaborze austryjackim, owym okrzyczanym jakoby kraju analfabetów rzeczy stoją daleko lepiej, niż się zwykle głosi. Obecnie sieć szkolna doszła do tej gęstości, że wyjąwszy nieliczne wioski w zapadłych okolicach górskich, cała młodzież już może otrzymywać naukę szkolną. Na zachodzie zaboru austryjackiego w chwili obecnej ludność męska między 8—35 rokiem życia prawie w całości umie czytać i pisać, żeńska połowa ludności nieco gorzej się przedstawia; wschodnia część ruska (ukraińska) niewiele ustępuje zachodniej polskiej.

Co do Królestwa Polskiego, to cyfrowo niepodobna scharakteryzować stopnia oświaty ludowej, bo tu żadnych wiarogodnych danych niema, a liczby drukowane, dotyczące umiejętności czytania i pisania są zbierane sposobami niejednakowemi i wręcz wadliwemi. Na podstawie znajomości stosunków można tylko wnioskować, że sprawa stoi bardzo niepo-cieszająco, szkoły początkowe były przeraźliwie nieliczne, jakościowo liche i obarczone celami politycznemi, w życiu niewykonalnemi—prawie wcale nie wpływały na stan początkowej oświaty ludowej. To co lud umie (a mo-tu nietylko o czytaniu i pisaniu), umie dzięki samouctwu, bardzo rozpowszechnionemu tak samo śród ludu, jak i wśród warstw oświeceńszych.

Osadnicy niemieccy, rozrzuceni w Królestwie znajdowali się stale w położeniu uprzywilejowanym, gdyż mogli posiadać własne szkoły, to też śród nich oświata początkowa, ustępując stosunkom w Niemczech, wyżej stoi, niż śród ludności rdzennej. Tak samo ludność żydowska, uprzywilejowana pod względem szkół początkowych, nie zna analfabetyzmu, przynajmniej w swej męskiej połowie.

Na Litwie i Rusi stosunki niewiele się różnią od Królestwa, ta sama niepewność statystycznych danych urzędowych, takie same szkoły, ale sa-mouctwo w niektórych rdzennie litewskich i żmudzkich okolicach już od dość dawna znacznemi mogło poszczycić się wynikami (tu statystyka często ludność wprost oświeconą zaliczała w czambuł do analfabetów, gdyż ta ludność nie umiała czytać w języku urzędowym).

Nie najgorzej stoją t. zw. „okolice" szlacheckie.

Im bardziej ku wschodowi, tym stosunki przedstawiają się bardziej pierwotnie. Dość liczne szkoły cerkiewne, posiadając swe cele odrębne, niewiele wpływają na rozwój oświaty początkowej nieco lepiej niż na Białej Rusi rzecz się przedstawia na Ukrainie i Podolu, lecz i tu nie dzięki szkołom, nie uznającym odrębności języka ukraińskiego, lecz dzięki większemu zagęszczeniu ludności, liczniejszym stacjom ko-

Oświata w zaborze pruskim.

W zaborze austryjackim.

W Królestwie Polskim.

wa

na

Białej Rusi. Może

C7»

€9

»o

00

td

<6

.......

fc?

t4-

PI

9.

s!

Ss

to

o»

CO

W

sK

cn

CO

-CO

sa!

. CT3

-o

Cu

Cu

£3-

-o

co

⁰ 1

fl\J

oj

05

OS

CT>*

25 = 5 <=>

M 11'^ -f

05

CO

co

cc

ct

CO

ró"

on

e+

zrr

ca

rn

g-

o-

£=

£+“

UJjjM

fet

ro'

-+

::

4." •

+ +t

>£C

+ 4- • :

fcifi

4 1 + +■ i' \ ■

^Ktł+4

4-

w,

4+-) + + 4 + + +4 4. + ++ + + + + ■+    4 + + + + + +■ +

M

mm

mmi

fi

)Vm

BK

+ 4+^%S^,._+ + + 4 + ⁺ + -

4 '

-H- + + + +

■ ■    ₄ J + + + 4 4 +

f~ "4 'I + + t + |+|f T

*44 + 4

4 + ^A- ", 4 + 4+/+    '

tTF^-

44

■+ 4

4+

:sk4-

-f

'₊lf+ + +t+t + +

LfV+^+::,-.....

Hi44 + ł +

r\

? + + +

J* + ++ + ++ + +^®

p^++-++++++t 44+ + +4 + + ++|

«, + + + + ++ ++ + i -t-4+++ + ++t

< + + + ++ + ++ + +_4__+_+J+ +

444+++

T-

n.

II

fe

•*

4 + + 4 4 + 4 4 4 +Tr+T44-r+44+

+ 44+I- + 4 + + +

+ 44 4 i-44 + + 4^?

| . + 4+4 + + + +®

+ + 4 4 4 + 4y' + + 4 4 4 + 4- ;p 4 4 + 4 4 + f?

'T~r+^+-+#+-

v 4 4 H—+ y 4 + 4 4 t C+4

| ¹ + + 4 + 4 Jh- + I 4 + 4 + +

+ 4+4

-I*

^ 4* -4- 4-

+ ++ 4

-44++ +

4+44 +

4++ ty + 4 + 4 h

-+■■ + 4 +/>

4 + + 4^+ 4+4 + + + 4 + +

+ 4 4 4'

-i-

+ + 44 + ^

4 4 4 ^4 + 4 + J ^

44 4+P { + + ^ + V +4 4-+

st 4 4 4 4 4

+ +4^

1+tU+4t +

+ ⁺ \ 1 4 44 4 4 4

i+++⁺⁺⁺⁺

+444 +

56

4-

W\

+f

wTTF

,.Trm

Oh

msm-

RL

mm,

'l

>>

4T

^+ 4 4 + yp + 44 + 4y . ., v 4-4^4-+-^ 4 i :4 + f + +J4 + \}\\h

4- 4-

&.■

C+:,"

-k

+ + + +444

4-4;

+ 44+7-,

Wr

V4 yprTik,; ;. .•

+ + + + + +\4 + +    <

+ + + + + + +'XA+    ■'

+ ++++.+ 4 + + e»- /    - ’

+ + +    ^2£L7

IY+ 4 + X+ 4 4 + V ; ■ ; •

f.i'44+ii::^

4 4 + +

+ + + +

+_+.+ +>Ł_+4

+ -4

-1- +

44+4+44+

+ + 4 + 4+4 + +

+ 4 + 44 "S- 4+4

-i_

v^+ 4 4 4~r

14

•'..'.'4 4+ + 4+4

; . ++ +}+++ + +| '+ + + + + + + ++/''

4+4

,?+ 4 4■ 4—4

i.

•. ■■ -.>3\    ■ t+J I

' • - •vW⁺4 ⁺ +

4-4-

44

44

4+44

44

M^iepr

4    4 4    4    4    4    4

4    4    +    4    4    4    4

^    4~    4-    -f    -4-    4-    -f

-■    4    +    4    +    +    4

444 + + + + 4 +4 4 4 + 4 4 4 4 +/\

■ __s~' f 4 + + 4

’    + 44444

p + 44444 + 4

' 4 4 4 4 + 444 4 +

P±P

4 + + ^44 t + + + 4.+ 4 4 44 + 4 4 + +l 4 4 + +4+ 44 + + 4 4\ 4 4 + +

+ +++■ + + + + 4

54:

4- ₊ + -f- ■+■ ^ 444414 + + 4 + + + + 4 + 4

*1®

l«R

II

Sli

•+

y.

IŁ

+ .4

4- 4- +

.    . ⁴ 4 44-

₊ + +v⁺⁺⁺+⁺

ł4₊i \V

+ <V+ ⁺⁺

ł-4 4

4-

14

16

18

20

22

24

26

4    4-4—f-

! + + + +"-^+ +>-

+ +- + + +

44+ 4 + + +- V + + + ++ 444+-+ + 'v-n__+',+ + + ■ + + 4 + + + ++ ++ 44+4+    + +. 4 4

4 + 4 4+ 44 4 + 4 + 4 + 4

28

4J

4444 4 4 4 / 4 + 4 l

ii

4 4 44 44

+    4 4 + + t.4⁻    t    + + + 4+    t

+    + +tt+4    +    + + +44    4

4 +- 4-1    4    44+4 + 4    +    4 + 4 +- 4    +

f + 4 4 + 4 Ą

l + 4 + + 4 • 4 4 4 44—ł- 4* -f- 4'

T 4 4 4 + 4 4 + J4 4 4 + + + 1—+-

4*    -f    -4- -Ł-    -4*    -f-    -f-

4-    -f-    4-4-    -4-    4-    +

-f    -ł-\~h    •+    -i- -ł-    -f    4-    4-

+ 44 + -+ + +

* 4- 4

+ 44 + 44 +

54

52

50

ii

4-

W.

•ki

-f*

■f

T⁺

4+4

48

30

32

TO W. AKC. 9.ORGELBRANDA S*~ w WARSZAWIE.

-/

s

/

i

/

/

'

i ;

*

\

!

%

.v

■

r

ru YNMOttW

Bwaiori««r/

Nprf V^³

V

'

.•

lei żelaznych, licznym fabrykom, z rolnictwem związanym, a także i pewnemu wychodztwu.

Żydzi na Litwie i Rusi, tak samo jak w Królestwie i pod zaborem au-stryjackim stanowią żywioł piśmienny w całej masie.

Nożna wyprowadzić uogólnienie, że na ziemiach dawnej Polski oświata ludu na ogół (nie wyjmując i Poznańskiego, skądinąd przodującego) jest bardzo lichą podstawą dla kultury umysłowej społeczeństwa, którego klasy średnie i wyższe posiadają życie umysłowe z jednej strony przekazane przez rozwój dziejowy, z drugiej strony wzmacniane wpływami, z Europy dochodzącemu Prędzej można mówić o wpływie z góry na lud, niż o zasilaniu ruchu umysłowego od dołu.

W zaborze Pruskim lud wielkopolski i częściowo zachodnio-pruski do

starcza inteligiencji jednostek zupełnie pożądanych; jednak szkolnictwo pruskie, w pewnym stopniu zmniejsza korzystne wyniki przechodzenia jędrnych co do charakteru jednostek z ludu do szeregów inteligiencji. Cała Zastój umyslo-

inteligiencja w Poznańskim jest zaprzątnięta bądź walką o byt, bądź wy pod zaborem

pruskim.

też walką polityczną, przez co atmosfera umysłowa znacznie się obniżyła w porównaniu ze stanem z przed siedemdziesięciu laty. Wybitniejsze umysły emigrują do Królestwa lub do zaboru austryjackiego, a ten objaw źle się odbija na stosunkach miejscowych: przesadny separatyzm, brak

inicjatywy oraz mały udział w ruchu umysłowym całej Polski są następstwem

tego stanu.

W zaborze austryjackim dopływ świeżych sił z ludu dokonywa się zbyt gwałtownie, a mianowicie po roku 1867 fałszywa, bo pseudodemokratyczna polityka zbyt powoli krzątała się koło oświaty ludu, a zbyt gorliwie zakładała szkoły średnie. To też biedne kraje podkarpackie stosunkowo posiadają więcej młodzieży w gimnazjach i szkołach realnych, niż zamożne Czechy; a nie jest to objawem zdrowym, gdyż z jednej strony szkoły te działały wadliwie, wypuszczając młodzież niedostatecznie przygotowaną do stu-djów uniwersyteckich, a z drugiej strony kraj nieprzemysłowy nie mógł zająć takiej mnogości kandydatów do posad urzędniczych. Dzisiaj ludzie o wykształceniu uniwersyteckim zajmują stanowiska tak niewybredne jak nigdzie w Europie. Stan ten powoli ulega zmianie na lepsze, gdyż z jednej strony szkoły jakościowo podnoszą się, a z drugiej strony drugie pokolenie inteligiencji z ludu będzie już posiadało kulturę ducha bez porównania

wyższą, niż pierwsze pokolenie.

Szereg wyższych uczelni (dwie wszechnice, politechnika, akademja leśna, weterynaryjna, agronomiczna i zamierzona górnicza), stopnio-

Umyslowość

lecz stale się doskonalących oraz Akademja Umiejętności są pod zaborem

austryjackim.

WO

regulatorami życia umysłowego i poniekąd skuteczną jego dźwignią, to też pominąwszy wszystkie braki życia umysłowego w zaborze austryjackim, należy stwierdzić, że ogół stosunków umysłowych tam idzie ku lepszemu i już dzisiaj nie przedstawia się źle.

Odrębny a wielce swoisty obraz życia umysłowego widzieliśmy przed wojną w Królestwie Polskim. Tu nić tradycji dziejowej pomimo gwałtownych wstrząśnień najmniej się rwała, tu ściągali i ściągają jeszcze często ludzie oświeceńsi z Poznańskiego, Litwy i Rusi. Ale sama tradycja, pomimo że znajduje podtrzymanie w dużej ilości jednostek, na zachodzie Europy pobierających lub uzupełniających swe wykształcenie, nie wystarcza, bo brak warunków, które podtrzymują i udoskonalają życie umysłowe Krakowa i Lwowa, sprawia, że życie umysłowe i wogóle kultura ducha od lat czterdziestu zaczynała się wstrzymywać w rozwoju. Warszawa zaczynała się oddalać od Europy, objawem tego i groźnym znakiem było wychodztwo uczonych z Królestwa, Litwy i Ukrainy do Krakowa i Lwowa, to też przed wojną bez przesady można powiedzieć, że życie umysłowe pod zaborem austryjackim znacznie wyprzedziło zabór rosyjski, a przy takich warunkach jakie istniały przed wojną, gdy Lwów i Kraków się podnosiły, z czasem cała kultura duchowa na Podkarpaciu musiałaby wyprzedzić Warszawę.

Umysłowość w Kr. Polskim.

to

o>

O)

Kult

1 s k a.

Należy jednak przyznać, że ten proces, wysuwający zabór austryjacki na czoło, nie odbywa się gładko ani szybko: ciągła nić dziejowa, związana z przodownictwem Warszawy, stara się ciężkiemi wysiłkami jednostek budować to, co gdzieindziej (a również i w zaborze austryjackim) z łatwością dokonywa się zarządzeniami i środkami państwa. W Królestwie nawet powstają instytucje, chcące podnosić życie umysłowe, a te wysiłki, niezawsze mogąc sprostać bezpośredniemu zadaniu, swoją drogą przynoszą duży pożytek pośredni.

O życiu umysłowym Polaków na Litwie i Ukrainie trudno mówić, bo najwybitniejsze jednostki ulegają prądowi wychodźczemu, nie znajdując warunków pracy na miejscu. O ile w życiu duchowym Królestwa przeważa typ wyszkolenia umysłowego, bezpośrednio wskazujący na zachód, o tyle na Litwie i Rusi wpływ Europy dokonywa się drogą okólną przez uniwersytety rosyjskie.

Litwini etnograficzni, głoszący swą odrębność kulturalną, nie wyszli jeszcze poza publicystykę ludową, a nieliczne jednostki, wyrastające umysłem ponad otoczenie, do niedawna tonęły w umysłowości polskiej, teraz zaczynają dążyć na północ i wschód. O Białorusinach jeszcze mniej można powiedzieć.

Ukraińcy posiadają w zaborze austryjackim własne szkolnictwo niższe i średnie oraz dążą do wytworzenia uniwersytetu, co jest możliwe, gdyż rząd austryjacki to popiera. Pod panowaniem rosyjskim, gdzie jakoby mieszka ośm razy więcej rusinów-^ukraińców, niż w Austrji, przed wojną na nic podobnego się nie zanosiło: najczęściej ukrainiec wraz z wyższem wykształceniem, ba, nawet z kilkoma klasami średniego ginął dla kultury i języka ukraińskiego, natychmiast stawał się pół-rosjaninem, a dążność do karjery urzędniczej była tu bodaj, że czynnikiem rozstrzygającym.

Naogół ludność Litwy i Rusi, bez różnicy narodowości rozpatrywana, nie ma sobie równych w Europie pod względem małej wytwórczości duchowej, a jedną z najgłębszych przyczyn jest fakt, że Wilno nie jest ogniskiem wiedzy uniwersyteckiej, a Kijów, będąc nim pozornie, w rzeczy samej jest dość niedostatecznym pośrednikiem między umysłowością kraju a życiem umysłowem Europy Zachodniej. Polityczne zmiażdżenie żywiołu polskiego i staranne jego tępienie bez możności zastąpienia go innym żywiołem jest najgłębszą tego zjawiska przyczyną.

Zycie umysłowe Polski, krępowane przed wojną 1914 r. znajdowało jeżeli nie opiekę, to przynajmniej tolerancję w zaborze austryjackim, tam też ono się zaczynało ześrodkowywać i nawet kwitnąć i jeżeli porównywać jego objawy z odnośnemi danemi Europy Zachodniej to, uznawszy pewną niższość polskiego życia umysłowego, wypada zarazem podziwiać jego żywotność i stałą chęć dorównania Europie.

Życie

artystyczne.

Życie artystyczne w Polsce, jeżeli nie wprost utożsamiane z życiem umysłowym, wyraźnie wskazujące między innemi i na poziom duchowy, istnieje i rozwija się, a niezamożne społeczeństwo nie może wyżywić znacznej części swych przedstawicieli sztuki plastycznej, którzy muszą żyć i pracować poza granicami ojczyzny.

Literatura piękna, której od lat dziewięćdziesięciu nigdy nie brakło wybitnych przedstawicieli, jest związana z życiem nietylko politycznym narodu lecz i ze zmianami społecznemi: od dworu wiejskiego przechyła się ku miastu i ku chałupie chłopskiej. Śród literatur ludów europejskich twórczość polska odznacza się jakiemiś niewygładzalnemi rysami obywatelskości, a wszelki wybujały egotyzm, szczególniej gdy ma przechodzić w samolubstwo, nie nęci czytelnika polskiego, odwrotnie pod najrozmaitszą postacią można wciąż spotkać takie tematy jak cierpienie całych gromad, cierpienie jednostki, nie z własnej winy wynikające, bezwzględny kult obowiązku, słowem tematy, dające się wyrazić paroma głębokiemi słowami Mickiewicza: „nie znalazł szczęścia w domu, bo go nie było w ojczyźnie".

¹

J. S. Zubrzycki. Styl Nadwiślański. 1910.

§ 41. Stan kultury religijnej i moralnej.

Życie religijne na ziemiach dawnej Polski odznacza się śród ludu żywym natężeniem.

Od zachodu i drobnemi grupami wszędzie można spotkać Niemców-ewańgielików, Polacy nielicznie do tej religji należą: w Cieszyńskim, na Śląsku środkowym i na Mazurach, wszędzie pozatym można spotkać pojedyń-cze jednostki, pochodzące z rodzin niemieckich, od paru pokoleń u nas osiadłych. Nieliczne gniazda kalwińskie, sięgające XVI stulecia, posiadają znaczną część rdzennych Polaków, co również i na Litwie się spotyka. Dodać należy kilkadziesiąt tysięcy unitów języka polskiego, pewną ilość Żydów-Po-

laków oraz coraz mniej liczne grupy mosleminów czyli t. zw. Tatarów litewskich, aby co do reszty w olbrzymio przeważającej większości uznać katolicyzm za wyznanie Polaków.

Lud mówiący po litewsku, wyjąwszy mały ułamek (przeszło 100 tys. w Prusach Książęcych) jest również katolicki, jak i część Białorusinów oraz w Inflantach Polskich parę set tysięcy Łotyszów. Unja zniesiona siłą w r. 1793 na Ukrainie i Podolu, w r. 1838 na Wołyniu i we wszystkich ziemiach dawnej Litwy, a w r. 1875 w Kr. Polskim, pozostała pod zaborem austryja-ckim, gdzie obejmuje 3,400000 ludności- ruskiej (ukraińskiej), i zaledwie kilkadziesiąt tysięcy polskiej.

Katolicyzm a narodowość.

Skutkiem tego, że dwa rządy rozbiorcze uosabiały dwa obce dla Polski wyznania, to chęć tych rządów zatarcia resztek odrębności polskiej pchnęła je na tory polityki wprost (czasami ubocznie) dla katolicyzmu nieprzychylnej albo nawet wrogiej i to sprawiło, że w najróżnorodniejszych kombinacjach politycznych u nas katolicyzm utożsamiał się—niekoniecznie zawsze słusznie—z polskością. To mimowolne utożsamienie sprawia, że nawet warstwy oświeceńsze polskie pod względem religijnym z zasady nie przeciwstawiają się ludowi, który odznacza się wielkim przywiązaniem do kościoła. Jest to zjawisko znamienne, że nawet warstwy robotnicze i miejskie, na zachodzie Europy z natury swej bardziej liberalnie nastrojone, u nas z nielicznemi wyjątkami są głęboko i szczerze religijne. Jest to rzecz tak głęboko wrośnięta, że sfery robotnicze w XX stuleciu mogły się stać podłożem dla szczepienia fanatycznych sekt, które jednak szybko powstawszy, szybko zaczęły topnieć.

Jeden z głębszych znawców ludu polskiego twierdzi¹), że jego światopogląd religijny często jeszcze tchnie pod pokrywką chrześcjaństwa pozostałościami naiwnego animizmu. W każdym razie należy stwierdzić, że stan ten ulega poprawie i że śród gromad najmniej oświeconych ofiarność, związana z objawami życia religijnego, jest jedynym zakresem życia, gdzie najbiedniejsi zaspokajają popędy bardziej idealistycznej natury.

Życie odświętne ludu wiejskiego, a bardzo często i najpowszedniejsze objawy życia codziennego, związane są z mnóstwem zwyczajów i obrzędów: zaduszki, wigilja, gody, jasełka, Wielkanoc i wiele innych, które czasami zlewają się ze zwyczajami i obrzędami kościelnemi. Gorąca wiara tego ludu wytwarza przy takich zwyczajach nastrój wprost uroczysty i podniosły, nastrój, przechowywany od wieków. Obojętną jest rzeczą (Wawrzeniecki, Bruckner) że te strony życia mają najpewniej niewiele wspólnego z życiem duchowym pra-Słowian, owszem, stopniowo wsiąkały jako wpływy z Rzymu, rzadziej z zachodu lub ze Skandynawji dochodzące i są raczej pozostałością zakrzepłą wpływów, dawniej działających na klasy przodujące. Jednakże nao-gół te zjawiska, bardzo jednostajne na całym obszarze etnograficznym, a na-

’) S. Hupka (wyżej cytowano).

wet często obejmujące sobą Litwinów, Ruś i Białoruś są faktem kulturalno-społecznym, który mocniej się trzyma wsi, a słabnąc w życiu ludu miejskiego coraz bardziej słabnie aż do zanikania śród warstw oświeceńszych.

Wierzenia ludu prawie od stu lat wpływają na inteligiencję w zakre

sie sztuki

Ukraińcy poza Austrją są prawosławni, jak i większa część biało-

rusinów.

Ewangelicy w Polsce.

Żywioł protestancki stanowią przeważnie Niemcy na zachodzie oraz Łotysze poza Inflantami Polskiemi i resztki Litwinów w Prusach Wsch. Chociaż niemieccy geografowie gotowi są w protestantyzmie widzieć przyczynę niejakiej wyższości kulturalnej, jednak słuszniejszą jest rzeczą wyjaśnić to zjawisko historycznie: w XVI wieku ludność miejska niemiecka z pochodzenia, już dawniej kulturalniejsza przyjęła protestantyzm i pewna różnica poziomu w oświecie i uspołecznieniu utrzymuje się częściowo do dnia dzisiejszego, co niema nic wspólnego z wyznaniem.

Zbrodniczość, a słuszniej występczość trudno się da porównywać w czterech najważniejszych częściach składowych naszego obszaru, bo ludność nietylko posiada rozmaity skład antropologiczny, językowy i religijny, ale podlega różnym wpływom zewnętrznym (państwowość, stosunki gospodarczo-prawne). Między innemi czynnikami sądownictwo z odrębnemi kodeksami, odrębnemi procedurami sądowemi i rozmaitym składem osobistym sądowni-ków wytwarzają stosunki, nie nadające się do porównania. Z wyjątkiem Królestwa Polskiego, które w samym środku Europy obywało się bez sądów przysięgłych, reszta ziem omawianych sądy przysięgłe posiada.

Ludność etnograficznie polska historycznie wytworzyła wraz z kulturą rycersko-ziemiańską poszanowanie prawa. Własność ziemi, uporządkowana za pomocą hypoteki, już w XVI wieku wytworzyła podstawę dla pojęcia własności, zupełnie ugruntowanego i dopiero po przyłączeniu do państwa rosyjskiego kraje litewskie i ruskie w dwieście lat później na tym punkcie uległy cofnięciu Stąd Królestwo Polskie oraz zabory austryjacki i pruski posiadają większe zapewnienie wszelkich pretensji pieniężnych, większą przejrzystość majątkową, niż kraje litewsko-ruskie, a ta obecność hypoteki pośrednio wpływa dobroczynnie na całokształt stosunków gospodarczo-pra-wnych. Jeszcze za czasów Stanisława Augusta, a więc w epoce rozpadania się państwa polskiego, ambasador Repnin narzekał na chorobliwie prze-sądne poszanowanie prawa („sumosbrodnoje poczitanje zakona") śród Polaków.

W rzeczywistości nawet tu i owdzie spotykana wada, pieniactwo, jest tylko potwierdzeniem wiary w prawo i sprawiedliwość. Stosunki sądowo-prawne w XIX wieku nie zachęcały ludności do takiej wiary: Kodeksy, nie

wyrosłe historycznie na własnej glebie, lecz z zewnątrz wprowadzone, procedura, z wyjątkiem działu austryjackiego, w obcych prowadzona językach i przez urzędników obcych pochodzeniem i całym światopoglądem, czyniła, że do czasu wojny wymiar sprawiedliwości był czymś mechanicznie z zewnątrz narzuconym, a nie zwyczajną funkcją społeczną. W takich warunkach najzupełniejszy brak anarchizmu w teorjach myślicieli polskich i w praktyce wskazuje na głęboko zakorzenione poszanowanie prawa, wpojone w społeczeństwo polskie wraz z cywilizacją rzymską.

Kultura

prawna.

Przestępczość ludności polskiej.

Niedokładna i na niejednolitych podstawach oparta statystyka nie daje danych, do porównania nadających się, jednakże można z pewnym przybliżeniem wnioskować, że ludność rdzennie polska unika wielkich zbrodni, czy to przeciw osobom, czy przeciw własności dokonywanym, wielkich oszustw oraz występków przeciw moralności płciowej. Nawet no-żownictwo po ogniskach fabrycznych, a również bandytyzm—obydwa zjawiska, gnębiące Królestwo Polskie od kilkunastu lat, są tylko wskazówką nienormalności stosunków, liczebnie jednak w porównaniu z Europą Zachodnią wcale nie stawiają nas w rzędzie narodów, silnie w zbrodniczości posuniętych—odwrotnie, liczby te raczej dobrze świadczą o społeczeństwie polskim. Drobne przestępstwa przeciw własności*) są częstsze, a rzeczą niezmiernej uwagi jest fakt, że udział odsetkowy skazanych śród Polaków i w tej części powoli lecz stale się zmniejsza.

Poziom wilizacji w zaborze pruskim.

rozwojem stron duchowych, moralnych

Ludy Europy zachodniej wszystkie mniej lub więcej czynią postępy w zakresie kultury rzeczowej, do pewnego stopnia mogą się poszczycić powodzeniem w zakresie oświaty, jednakże najzamożniejsze z nich, czyniąc cy- ogromne kroki w kulturze rzeczowej, zaczynają przekonywać się, że ten najłatwiejszy rodzaj postępu, postęp materjalny zaczyna coraz bardziej pogłębiać przedział między zewnętrznym otoczeniem człowieka, a jego uspołecznieniem. Polacy pod zaborem pruskim wytężają wszelkie siły, aby nie zaprzepaścić cech samoistnych, ale coraz bardziej rozumieją, że rozwijając pierwiastki ducha zyskują broń wobec nacisku, który zaznacza rozdźwięk między rozwojem materjalnym, dobrobytem i mechanizmem z jednej strony i społecznych z drugiej strony.

Inny obraz widzimy w zaborze austryjackim. Brak zamożności długi czas przeszkadzał rozwojowi kultury rzeczowej, jej braki nieraz dopiero teraz są usuwane, brak stanu średniego stwarzał pewną nadmierną łatwość przerzucania się z ludu do sfer inteligiencji, co pierwiastkom cywilizacji ducha nie nadawało pożądanej ciągłości, spoistości i mocy, uspołecznienie kraju czyniło powierzchownym Pozbawienie masy ludowej wszelkich pier-

D S. Korczyński, Stan moralny społeczeństwa polskiego. 1911.

wiastków oświeceńszych na rzecz sfery urzędniczej przeszkadzało istotnemu podniesieniu całych rzesz ludowych i demokratyzacji społeczeństwa. Dziewięćdziesiąt lat centralistycznych rządów austryjackich sprawiło, że nawet w latach wolniejszych po r. 1866 zabór austryjacki rozwijał się pod względem kultury rzeczowej zbyt powoli, a co do kultury ducha jednostronnie i niedoskonale, jednakże z każdym dziasiątkiem lat dawniejsze tradycje kultury zachodnio-europejskiej, zakorzenionej w dawnej Polsce coraz bardziej wybijają się na wierzch i pierwiastki cywilizacji ducha, jak oświata, przyjście do głosu mas ludowych i ich uspołecznienie są na znacznie lepszej drodze, niż można było przewidywać przed 20—30 laty.

Stan cywilizacji w Kr. Polskim.

Ziemie, należące do państwa rosyjskiego wyraźnie rozpadają się na Królestwo Polskie i t. zw. kraje zabrane. Kr. Polskie dzięki blizkości zachodu, przewadze etnograficznej żywiołu polskiego oraz dzięki obecności Warszawy, z którą związane było całe życie mniej lub więcej samodzielne do r. 1831, która i później ogniskowała wszystkie myśli i poczynania, całość Polski mające na względzie-'-owo Królestwo Polskie jest krajem, gdzie cywilizacja współczesna znajduje swój obraz odwrócony. Zamiast przewagi materji nad duchem, mieliśmy tu—jak wiadomo— powstrzymanie rozwoju rzeczowego, niedoskonałą a nadewszystko niedostosowaną do potrzeb kraju maszynę państwową, a równocześnie poczucie braków ogromne i chęć zaradzenia złemu środkami prywatnemi.

Tam na zachodzie Europy, gdzie do zwalczania nałogów i wad społecznych—jak pijaństwo, tytuń, prostytucja lub do popierania poczynań pożytecznych występują urządzenia państwowe, samorządne i wolne stowarzyszenia, tam nieraz nie dochodzą do takich (rozumie się w stosunku do środków!) wyników jak w Królestwie Polskim, gdzie samorządu aż do czasu wojny nie było, urządzenia państwowe absolutnie inne, odrębne miały zadania, a stowarzyszenia, dopiero naprawdę istniejące od r. 1905, z ledwością były tolerowane. Działo się to w sposób dla mieszkańców Europy zachodniej niezrozumiały, a mianowicie agitacja przez skromną i skrępowaną prasę odgrywała rolę nieraz skuteczną, a wpływ rodzin i stosunków prywatnych szedł ręka w rękę z dużą ofiarnością na cele niesamolubne.

Ciągłość tradycji dziejowej i nieustanne zetknięcie z Europą są tu czynnikiem najważniejszym. Pomimo warunków zewnętrznych, tak różnych od Europy zachodniej, rzesze ludu wiejskiego stosunkowo dość szybko się rozwijają i uspołeczniają; jeżeli jednak lud wiejski i miejski, w gorszych kulturalnie warunkach się znajdujący, nie dość skutecznie podąża za wzorami Europy, to rozpatrując przyczyny, raczej poziom jego umoralnienia należy uznać za wysoki, niż zły.

W Królestwie Polskim co krok widzimy załatwianie mnóstwa czynności mniejszej i większej wagi, które na zachodzie są objęte zakresem pracy państwa i samorządu, a które tu prywatnemi środkami są zaspokajane. Można tu przytoczyć wszelkie zaspokajanie potrzeb artystycznych, kształcenie średnie inteligiencji, częściowo wyższe, kształcenie sił zawodowych rzadziej potrzebnych, a jednak niezbędnych krajowi, badania i wydawnictwa naukowe, całe potężne zakresy dobroczynności, a nawet często i sprawy zdrowotne. Jeżeli się doda, że zaspokojenie tylu potrzeb spada na barki inteligiencji zawodowej (sfery bogate są temu prawie obce), nie posiadającej zabezpieczonej starości, odsuniętej od urzędów państwowych, wśród warunków zewnętrznych, wszystko krępujących, to możemy nie dziwić się, że przewodnia rola dawnej szlachty stopniowo przechodzi do kół inteligiencji zawodowej. Te koła w porównaniu z takiemi samemi żywiołami Europy Zachodniej często różnią się od nich mniejszą sprawnością zawodową, ale je przewyższają większą dzielnością osobistą, większym uspołecznieniem, ofiarnością i wykształceniem ogólnym.

Znaczenie t. zw. inteligiencji.

Sumując dane, świadczące o stanie obecnym cywilizacji w Królestwie Polskim, należy uznać ogromne zapóźnienie kultury rzeczowej, niedostosowanie maszyny państwowej do potrzeb kraju, potężny analfabetyzm i jednocześnie obecność licznych żywiołów uspołecznionych, czyli że troska Europy Zachodniej, przerost materji nad duchem tu wcale nie istnieje, odwrotnie raczej jakie takie duchowe pierwiastki cywilizacji ratują położenie od cofania się społeczeństwa w stronę zdziczenia.

Litwa i Ruś—jeżeli mówić o ich żywiole polskim, częściowo uczestniczą w ruchu umysłowym i społecznym Warszawy, cząstkowo zaboru austrjya-ckiego (artyści, uczeni), na miejscu zaś od r. 1864 skazane nietylko na milczenie i bezczynność, ale nawet i na zagładę, nie mogły u siebie rozwijać takiego napięcia ducha i pracy, jak Królestwo Polskie, to też tylko pojedyncze jednostki, rzadziej grupy nabierają takiego znaczenia, jakie zdobyła w Królestwie inteligiencja zawodowa. Rząd umiał siłą zmusić do milczenia żywioł polski, ale społecznie żaden inny żywioł naprawdę polskiego nie zastąpił: żywioł urzędniczy, przeważnie wielkorosyjski, a częściowo z miejscowych prawosławnych, białorusinów i ukraińców złożony, ani może wywierać dobroczynnego wpływu kulturalnego, ani też, zaabsorbowany innemi zadaniami, chce podejmować się tej roli.

Żywioł litewski, etnograficznie od polskiego odrębny, w dużej mierze przesiąknięty kulturą polską, a może słuszniej zachodnio-europejską, otrzymywaną za pośrednictwem Polski, całe wysiłki pracy kulturalnej łoży na stworzenie języka literackiego i na podkreślanie swej odrębności, to też nie jest w stanie objąć roli po Polakach, a nie chce się godzić na rolę obok Polaków, którą rzeczywistość narzuca nad dolnym i środkowym Niemnem oraz nad dolną Wilją.

Tym mniej można mówić o żywiole białoruskim.

Co się tyczy ziem ruskich, na południe od Prypeci leżących, to tam należy odróżnić część, wchodzącą w skład państwa austryjackiego i państwa rosyjskiego: pierwsza z nich to ludność katolicka—ruskiego obrządku—t. zw,

unici pod opieką—początkowo wprost cieplarnianą—rządu austryjackiego dochodzi do wyników dość poważnych, jednak kulturalnie jest jeszcze słaba i można mieć nadzieję, że w kraju mieszanym, gdzie Polacy stanowią więcej niż czwartą część ludności, przy spokoju politycznym mogą skutecznie pracować na polu kulturalnym obok Polaków, pod panowaniem zaś rosyjskim jest to ludność prawosławna, którą rząd pomimo to traktował wrogo: ruch ukraiński aż do roku 1916 żadnej widocznej roli nie odgrywał.

oso-

Stan ludności żydowskiej.

Śród ludności, zamieszkującej ziemie dawnej Polski, bliwą rolę odgrywają Żydzi. Liczba ich jest znaczna, a mianowicie:

W zaborze pruskim w Poznańskim, w Prusach Królewskich i na Śląsku Górnym „ austryjackim do Sanu .

„    '    „    za Sanem .

% zaludnienia

94,000 co stanowi 1,7

W Kr. Polskim .    .

gub. Kowieńskiej

Wileńskiej Witebskiej. Mińskiej .

Wołyńskiej Podolskiej Kijowskiej.

240.000 620.000 1,800.000 250.000 350.000 250.000 220.000 440.000 280.000 530.000 480.000 540.000

8,0

12,0

14,0

13,8

17,4

,7

© ci to

to w

6,144.000

Olbrzymia większość Żydów trudni się handlem i pośrednictwem w najszerszym znaczeniu tego wyrazy. W jednych okolicach stanowiąc część (naprz. w zaborze pruskim) żywiołu handlowego, w innych posiadają przewagę aż do wyłącznego opanowania tych źródeł zarobkowania. Oprócz tego ludność żydowska zamożniejsza zajmuje się przemysłem, biedniejsza rzemiosłem.

W niektórych miejscowościach udział w życiu gospodarczym doprowadził ludność żydowską do opanowania większej części majątku narodowego najpierw ruchomego, a później i nieruchomego, szczególniej w miastach.

Siła społeczna ześrodkowana w rękach żydów nosi w sobie i zarodki słabości. Żydzi opanowali miasta i nierolnicze stanowiska na wsi między połową XVII w., a panowaniem Stanisława Augusta i od tego czasu mogli zwiększać się liczebnie, zapełniając miasta i miasteczka. Postać ówczesne-

18

Geografia dawnej Polski.

go pośrednictwa w życiu gospodarczym przeżyła się i dzisiaj drobne kra-marstwo i nadewszystko pośrednictwo wyżywia w Królestwie, na Litwie i Rusi, w zaborze austryjackim, szczególniej na wschód od Sanu potężne ilości żywiołu żydowskiego, posiadającego niesłychanie kruche podstawy istnienia.

Każde usiłowanie do ześrodkowania obrotów handlowych, albo też do usunięcia zupełnie zbytecznego pośrednictwa prowadzi do pozbawienia chle-ba licznych rzesz żydowskich. Postęp gospodarczy idzie ręka w rękę ze zbiednieniem mas żydowskich i ich wychodztwem. Najdawniej się to rozpoczęło w zaborze pruskim, gdzie parcie żywiołu niemieckiego na polski wytworzyło stosunki zaostrzone, które wcześnie przyniosły się na grunt gospodarczy, nie pozwalając na wegetowanie przeżytych postaci handlu i pośrednictwa.

Druga połowa XIX wieku jest świadkiem zaniku ludności żydowskiej w Poznańskim, która, trzymając się handlu, szuka pola dla pracy w Berlinie, Hamburgu i innych ogniskach handlu i przemysłu niemieckiego. Poza zaborem pruskim stosunki gospodarcze dopiero w XX stuleciu zaczynają ulegać zmianom w kierunku racjonalniejszego przetworzenia handlu i możliwie największego usunięcia pośrednictwa. Proces czysto gospodarczo-społeczny wobec odrębności gruntu religijnego i językowego zaczyna się przetwarzać nawet w rasowo-polityczny, grożąc wstrząśnieniami gospodarcze-mi. Obecnie można przewidywać wzmożone wychodztwo tych żywiołów żydowskich, które gospodarczo nie są dostrojone do postaci przemysłu, handlu i pośrednictwa, wiekowi XX właściwych.

B. CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA.

IX. ŚLĄSK.

§ 42. Granice. Śląsk Dolny i Środkowy.

,Granice Śląska.

Stara ziemica piastowska, rozpatrywana jako całość, tylko częściowo posiada granice naturalne, a mianowicie na południowym zachodzie i południu Sudety i cząstkowo Beskid Zachodni. Od wschodu możnaby granicę poprowadzić działem wodnym między Sołą a Skawicą, doliną Przemszy dolnej, Brynicą oraz linją umówioną, obejmującą górne odcinki Lis-warty i Prosny. Od północy granicę Śląska na wschodzie zaznaczają bagna nad Baryczą, od jej ujścia zaś ku zachodowi ta granica zlewa się z Odrą. Jeżeli w tej stronie Śląsk posunął swe granice na prawym brzegu Odry, to było to dopiero skutkiem działów rodzinnych między Piastowiczami. Od zachodu przyjęto uważać za granicę rzekę Kwissę i dolną Bobrawę, jednakże nie była ona stała, już położenie Zegania, stolicy jednego z księstw udzielnych nad Bobrawą, na zachód od ujścia Kwissy wskazuje, że lewe pobrzeże Kwissy, t. zw. dziś pustkowie Żegańskie, a nawet i dorzecze rz. Czarnej jeszcze do Śląska doliczano. Najprawdopodobniej należy uważać, że zachodnia granica Śląska storożytnego szła śród bagien i lasów, mniej więcej podchodząc do Nissy Łużyckiej i dopiero w wiekach średnich te ziemie, względnie świeżo skolonizowane, odpadły do Łu-życ i do Narchji Brandeburskiej, Śląsk zaś został na wschód od Kwissy i Bobrawy.

Sama nazwa właściwie dotyczyła tylko krain, obejmujących dzisiejszy Śląsk Dolno-Środkowy, wówczas gdy dzisiejszy Śląsk Górny—na południowy wschód od Nissy Kładzkiej i Stobrawy—stanowił ziemię Opolską, Granica wschodnia owej ziemi Opolskiej, a później Śląska była nieuchwytana, bo w czasach kiedy Piastowicze organizowali Polskę, te—najludniejsze dzisiaj okręgi—były rzadko zaludnione, ku wschodowi stawały się coraz bardziej

pustką, która wzmagała się aż do skał wapiennych jury Krakowskiej: towarzyszące jej piaski, nieraz nawet istnienie lasu uniemożliwiały.

Właściwie Śląsk jako całość fizjograficzna oznaczyć się nie da; jest to kraj podsudecki i nadodrzański i tylko ziemia Opolska miałaby więcej granic naturalnych, ale i większą rozmaitość części składowych. Jedyną więzią geograficzną, łączącą te ziemie w pewną całość była Odra ze swą doliną oraz szlaki drogowe podsudeckie między wzgórzami Dalkowskiemi a krawędzią Sudetów. Cieszyńskie właściwie fizjograficznie należy- nie do Śląska lecz do Beskidu i jego przedgórzy. Najstarsze siedziby ludzkie trzymały się Odry i w mniejszym stopniu jej dopływów, a wzmożone osadnictwo niemieckie w XIII i XIV stuleciach od tej rzeki rozpoczynało, posuwając się w górę dopływów lewobrzeżnych w głąb Sudetów i najpóźniej w stronę działów wodnych między te dopływy.

Na prawym brzegu Odry wyżyna Tarnowska otrzymała dość wcześnie przemysł górniczy, który przesunął się ku wschodowi, nie wytwarzając w obrębie Śląska większych skupień ludzkich, a pogranicze Śląsko-Krakowskietylko na podgórzu Beskidu wykazywało ciągłość osiadłości (Odra-Olsza—dział wodny—Wisła z Białką i Sołą) zresztą zaś stanowiło prawie pustkę leśną, ku wschodowi piaszczystą.

W XIV wieku na nowo potężniejąca Wielkopolska przy Kaźmierzu odebrała od Śląska Wschowę, a w XV wieku Polska Jagielońska wchłonęła Siewierz i Oświęcim z Zatorem, przez co pojęcie naturalnej granicy od wschodu zatarło się, ale ten proces zatrzymał się i Śląsk już później z Polską się nie łączył.

Powierzchnia od południa górzysta, a na nizinie posiadająca nieraz trudny odpływ, była od czasów przedwiecznych puszczą leśną pokryta; często ta puszcza na bagnach się sadowiła, a to wytworzało warunki trudne do przebycia, czasami nawet wręcz niemożebne. Najliczniejsza ludność była stosunkowo w ziemi Opolskiej, na Śląsku zaś właściwym wcale nie była liczna, to też jeszcze w połowie XII wieku potężne lasy, rozciągające się na wschód od Nissy Łużyckiej między Odrą i Sudetami, były potężnem ostępem nieledwie dziewiczym, zrzadka przerywanym polanami. Te lasy stanowiły granicę w pojęciu średniowiecza, czyli prawie niezamieszkałą pustkę. Wprawdzie glinka nawiana na przedgórzach Sudeckich sięga na zachód od rzeki Osobłoki a razem z tym i polany, ułatwiające stosunki ludzkie w stronę południowego wschodu, ale dorzecze Nissy Kładzkiej, a na-dewszystko Bobrawy i Czarnej były ową rozgłośną w dziejach granicą¹)) w której Piastowicze wielokrotnie zwalczali najazdy cesarzów niemieckich, a dopiero Barbarossa, korzystając z wewnętrznej słabości synów Krzywoustego, mógł przebrnąć przez te mroczne mateczniki (4/VIII 1155).

Starożytna

lesistość.

‘) S. Smolka. Mieszko Stary i jego wiek. 1880.

W końcu XII wieku i pierwszej połowie XIII wieku potomkowie Władysława II ciążyli w stronę zachodu, pragnęli podnieść wydajność swego uposażenia, a przez to ludność dawniejsza, nagromadzona w blizkości Odry i nieco nad większemi dopływami, otrzymała przypływ osadników niemieckich. Wówczas, szlaki niezauważalne dawniej śród puszczy leśnej, wystąpiły na jaw, człowiek musiał unikać zarówno gór, jak i błot, towarzyszących wielkim dolinom, przez co powstały drogi, które szły równolegle do wielkich dolin, do Odry, a czasem aż na działach wodnych dopływów Odry.

Na skrzyżowaniu dróg z rzekami powstały nowe miejscowości zalu

dnione.

Jeżeli przełęcz Kładzka od czasów przeddziejowych była używana jako droga, to w wiekach XIII i XIV w Sudetach zjawiło się więcej dróg.

r>.    „    Osadnictwo

Piastowicze posuwali osadnictwo niemiecke w gorę Bobrawy, Katz- n j e mi e c k ie

bachy, Bystrzycy, i dosięgli kotliny, która później otrzymała nazwę

Hirszberskiej. W górach rozpoczęto szukać płodów kopalnianych.

Jednocześnie królowie czescy osadzali pustkowia nad górną Łabą również osadnikami niemieckiemi, a przez to bardzo nieliczne sadyby czeskie i polskie były otoczone przez żywioł niemiecki, a język słowiański na wale sudeckim i jego przedgórzach najpierw zamilkł. Prawie równocześnie planowe, a szeroką falą płynące osadnictwo, posuwało się na działy wodne między dopływami lewobrzeżnemi Odry, przez co polskość jeszcze utrzymywała się nad Odrą i dolnemi częściami dopływów, i to przeważnie na miejscach suchszych, względnie dla człowieka iepszych. Ziemie wilgotniejsze lub lżejsze później zostały objęte przez Niemców, ale równocześnie przy dawnych grodach zaczęły się zjawiać niemieckie osady miejskie, na podgrodziach odwieczna czeladź zamkowa została liczebnie wzmożona żywiołem obcym, aż wreszcie koło 1370 r. osadnictwo zupełnie ustało.- na całym Śląsku z ziemią Opolską nieliczne miasta stały się prawie wyłącznie niemieckiemi, w nich żywioł polski raczej dogorywał, niż istniał. Miasta oddziaływały na ludność polską podmiejską nietyle swoją wyższą kulturą, ile zamożnością, przywilejami i opieką władzy państwowej.

Co do ludności wiejskiej, to ona stanowiła mozaikę polsko-niemiecką, przyczem na Dolnym Śląsku mniejszości polskie były otoczone przez Niemców, na Środkowym zaś Śląsku i na Górnym większość polska zmagała się z niemczyzną. Na Górnym Śląsku wynik był korzystny dla żywiołu rdzennego, blizkość Krakowa i zależność (usunięta dopiero w początku XIX wieku) religijna Bytomia i Katowic od biskupstwa krakowskiego nie były tu bez znaczenia; na Dolnym polskość bardzo powoli i stopniowo zapadała w odrętwienie; tylko w powiecie Sycowskim i Namysłowskim polskość się przechowała. Osadnictwo niemieckie przynosiło dla ludności rdzennej zwiększenie ciężarów, szczególniej przez to, że powinności starodawne, nieraz bardzo uciążliwe, pozostawały ciężarem ludności rdzennej, na pra-

wie polskim siedzącej, a przybysze—wolni od tych ciężarów—mogli się lepiej gospodarczo rozwijać.

Powierzchnia lasów i nieużytków stopniowo malała, jednakże zawsze jeszcze poważny wynosiła % powierzchni. Można przypuszczać, że, pominąwszy pewne wahania wsteczne (wojny husyckie, 30-letnia, 7-letnia), ilość lasów stale zmniejszała się. Od lat przeszło 100 lasy zaczęły podlegać pewnej opiece i dzisiaj stanowią 29% powierzchni.

często

Naogół rolnictwo na Śląsku stoi na wysokim stopniu rozwoju, rola tu obejmuje 55% powierzchni, las dobrze zagospodarowany, a łąki nawadniane—8,8%, a że ogrody (jest tu nawet 1300 hektarów winnic w okolicach Zielonej Góry), zabudowania, drogi, wody i t. p. cele użyteczne zabierają 5,5%, przeto rzeczywiste nieużytki zajmują niecałe 2%—stosunek, rzadko gdzie nawet w Europie Zachodniej spotykany.

Równina, między krawędzią Sudetów a Odrą słabo opadająca ku północy, jest urozmaicona trzema wynioślejszemi grupami wzgórz.

1) Sobótka, naogół z granitów złożona, a cała górna jej część mniejsza z gabbro, skały biednej w krzemionkę, dochodzi do 719 m. nad poziom morza.

2)    Góry Strzelińskie do 393 m. i

3)    Strzygawskie do 353 m., które nad granitem posiadają zakończenia

bazaltowe.

Bliżej ku Odrze poziom opada niżej 150 m. i tylko w okolicach bliższych Odry, między ujściem Katzbachy i Bobrawy, istnieją wzgórza pochodzenia lodowcowego, złożone z iłów, glin, margli i żwirów. Te wzgórza morenowe, czasami nieco górnolotnie „górami" Dalkowskiemi zwane, stronie^Odry. dochodzą zaledwie do 219 metrów nad poziom morza, urozmaicają jednak powierzchnię, gdyż Odra pod Głogową, gdzie te wzgórza najbliżej podchodzą do doliny rzecznej, wychodzi na zupełną równinę.

Piaski pozostawiono pod lasami, ziemia rodzajniejsza stała sie rolą, a dawniejsze błota przeważnie stały się łąkami o wielkiej wydajności. Przedgórza i geologicznie starożytne góry Sudety zawierają niejedną kopalinę pożyteczną, wprawdzie złoto, tu i owdzie wydobywane w czasach średniowiecznych, już od paruset lat nie opłaca się, tak samo jak i wydobycie miedzi koło Schonau, ale kotlina Waldenburska posiada doskonały węgiel, którego wydobycie z łatwością się opłaca, stanowiąc ¹/₂₅ część wydobycia w Ces. Niemieckim.

Przemysł

na

* Śląsku Dolnym.

Znacznie poza węglem idzie ruda żelazna, w pewnych ilościach otrzymywana w Schmiedebergu, jednakże życie przemysłowe wraz ze zmiejsze-niem wydobycia rudy nie upadło, lecz tylko zmieniło postać, bo zjawił się przemysł pluszowy i dywanowy. Nad górną Katzbachą wyłamują marmur, koło Bolesławia istnieje przemysł garncarski, w okolicach Waldenburga wyrób porcelany. W wielu miejscowościach, dzięki czystym piaskom i lasom dawniej bezwartościowym, istnieją huty szklane

naprz. nad Zackenem, a często dawne zagęszczenie ludności doprowadziło do płóciennictwa i wogóle tkactwa domowego, którego czasy jednak już minęły. Na równinie ziemię objęło rolnictwo, a nawet w okolicach Lignicy rozwinęło się warzywnictwo, wysyłające towar daleko poza granice Śląska. Poważne źródło dochodu ludność miejscowa w górach posiada w całym szeregu miejsc leczniczych i letnisk, niekiedy bardzo szeroko rozrzuconych; między niemi wieś Schreiberhau w górach Olbrzymich pierwsze zajmuję miejsce.

W wiekach średnich klasztory w Henrykowie¹) nad Oławą i w Kamieńcu nad Nissą były pierwszemi rozsadnikami osadnictwa niemieckiego.

Z tych osad rozwinęły się z czasem miejscowości: Luboń (15000 m.), Bo-lesław(16tys.m.), Schónau, Hirszberg (do 20), Nissa (26), Landeshut, Bolken-hain, Waldenburg (17), Żegań (15), Lignica (do 60), Kładzko (17), Świdnica (30) i bliżej Odry leżąca Głogowa (24).

Na prawym brzegu Odry między bagnistą Baryczą a Stobrawą bliżej Odry poziom kraju stopniowo się wznosi i dalej przekracza 150—200 m., środkiem płynie Widawa, od niej na północ ciągnie się dalszy ciąg wzgórz Dałkowskich, które tu tworzą „góry“ Trzebnickie inaczej Kocie, dochodzące do 311 m. wyniesienia. Tu w Trzebnicy istniał klasztor cystersów, jak również położony w prostej od niego linji na zachód klasztor w Lubiążu przy samym załamie Odry, nąprzeciw ujścia Katzbachy—te dwa klasztory były rozsadnikami osadnictwa niemieckiego na prawym brzegu Odry.

Na północy nad Baryczą dawniej bagnista okolica obecnie została przeważnie osuszona a wodę ujęto w stawy. Z większych miejscowości istnieją tu Namysłów i Oleśno.

W samej dolinie Odry istnieje Brzeg ²) (26000 m.), miejsce przeprawy przez rzekę dla gościńca z Kładzka do Kalisza. Oława leży przy ujściu rzeki tegoż nazwiska i przy rozgałęzieniu Odry.

Warunki

Ponad inne miasta śląskie wyrósł Wrocław. Ten odwieczny gród śląski leży w miejscu ułatwionej przaprawy przez wyspę, która tu była najstarszym jądrem osiadłości; w miejscu, gdzie po lewej stronie dopływ Odry Ślę-za, a po prawej Widawa pod ostrym kątem zbliżają się do Odry, z dwuch stron zjawiły się kliny ziemi łatwiejsze do obrony. Sama geograficzne Odra była już w wiekach średnich drogą wielkiego znaczenia, a jej dolina w górę rzeki prowadziła do Bramy Morawskiej i Kotliny Wiedeńskiej, a przed wejściem do Bramy Morawskiej przez przełęcz Jabłonkowską do doliny Wagu i na Węgry. W tym miejscu, gdzie leży Wrocław mogły przecinać się drogi, idące od przełęczy Kładzkiej lewym brzegiem Wystruci i od przełęczy Kamieniogórskiej, a wielka pra-dolina znaczyła możliwy szlak drogowy między sobą a wałem Sudetów przez Lignicę, Zgorzelec na Drezno

]) Wpierw zwany Jaworowem.

²) W r. 1675 w Brzegu umarł ostatni Piast, udzielny książę na Brzegu.

i Lipsk. Na północ łączność była ułatwiona, gdyż szlak, omijając od chodu błota Baryczy szedł na Śrem do Poznania, drugi zaś, przecinając te błota przez brody koło Milczą, szedł przez Pyzdry do Torunia, a wreszcie dość wyraźna grupa wzgórz Trzebnickich była po południowej stronie znakomitym kierunkiem dla szlaku drogowego na Namysłów, skąd drogi się rozchodziły na Kalisz, Sieradz (Warszawę-Wilno) lub na Częstochowę-Kraków. Te dane geograficzne sprawiły, że już w wieku XIV Wrocław mógł się rozwinąć, znalazszy się na jednej z odnóg drogi handlu ze wschodem, która podniosła Lwów i Kraków.

za-

&

v?

/A

■MM

■2>

/ :|! I II

■r.

w-

1 • jjl|[[j|j;'j' . MeirunUJński ttbszar leśny. gT.T.GłafH-zyckie .V f ■ j Uolina Udry

4.    Lary nad Stobrawą i Jfaf<if>arufflą

5.    | !ij|r;|;f|'[ (irzbwf wapienny (rnuszinwy)

6.    :t~7ł    | (Uirey tySrttterzsditu mczy.

7    fttciyńjko- Rybnickie.

"V

Rys. 147. Podział Śląska Górnego. (Podł. J. Partsch’a).

W XVIII wieku Wrocław stał się ośrodkiem zamożnej prowincji pruskiej, a dawniejsze dobre strony położenia działały i w XIX wieku z wyjątkiem łączności ku wschodowi, bo tu częściowo granica polityczna kładzie tamę (kolej Herbsko-Kielecka dopiero w 1911 r. została uskuteczniona). Wrocław znalazł się pomiędzy węglem ze Śląska a Berlinem oraz na szlaku, prowadzącym z Berlina do Wiednia, Pesztu i Konstantynopola—to tłumaczy wielki rozwój tego starożytnego miasta Piastów i jego stanowisko w szeregu miast Rzeszy niemieckiej—dziś ludność jego dochodzi do pół

miljona.

Polskość na Śląsku.

Z wyjątkiem powiatu Sycowskiego i Namysłowskiego cały Śląsk środkowy i dolny jest niemiecki; te dwa powiaty posiadają część ludności polskiej, ale że jest ona przeważnie protestancka, to jej uświadomienie narodowe raczej cofa się, niż rozwija.

Ludność Śląska Środkowego i Dolnego przy powierzchni 13484 i 13610 km² wynosi w r. 1910 przeszło 2.500.000, co czyni 92 na km. kw., na Dolnym—gęstą ludność gór i przedgórzy równoważą lasy, gdyż takie pustkowie jak Żegańskie liczy ledwie 40; Śląsk Środkowy liczy 135 na wpływa i ludny Wrocław.

km²,

na co

§ 43. Śląsk Górny.

Śląsk

Górny.

Na południowy wschód od Nisy Śląskiej (częściowo na jej lewym brzegu) i na południe od Stobrawy leży Śląsk Górny. Na lewym brzegu Odry odróżniamy okręg leśny Niemodliński, który na wschodzie dochodzi do doliny Odry, (patrz rys. 147) a na południu mniej więcej do równoleżnika Leśnicy (50°26'). Do dzisiejszych czasów jest to obszar słabo zaludniony, czego przyczyny należy szukać w ubóstwie gleby, która tylko w dolinach (Nissy, Osobłogi i Ścinawy) posiada nieco ziem rodzaj-nych, ale i tam błotnistość gleby w dawnych czasach często przeszkadzała; naogół są to gleby piaszczyste. Kopalin pożytecznych żadnych tu niema. Ten kraj był lasem granicznym pomiędzy Śląskiem Środkowym i Górnym, przy-czem drogi sudeckie, zmierzające ku Odrze, omijały ten zapadły kąt kraju. Wszystkie miasteczka, nie wyłączając największego z nich Niemodlina, są maleńkie o 2—3 tys. mieszkańców.

Ku południowi gleba się poprawia a nawet na południe od linji Kozia-szyja-Głogówek, od ujścia Birawki już rozpoczyna się zwarta pokrywa glinki nawianej, która zmienia postać kraju najzupełniej: 4% lasu i 89% ziemi pod pługiem charakteryzują tę „najbogatszą w Cesarstwie Niemieckim' chłopską krainę." Najważniejsza miejscowość Głupczyce (przeszło 14 tys.) rozwija się powoli, szybciej przemysłowy Prudnik. Bliżej ku zachodowi leży Nissa na podgórzu (26 tys.), która rozwinęła się dzięki położeniu nad rzeką.

Z północy na południe biegnie tu łamana granica językowa (rys. 148), ona przecina Odrę przy ujściu Nisy o 12 km. na wschód od Brzegu, przesuwając się na wschód od Szurgoszczy i Niemodlina na zachód od Frydlandu przez Białą, Głogówkę i Piotrowice, aby w końcu, idąc równolegle do Odry, w odległości 4—5 km. przeciąć tę rzekę po raz

Granica jęz. polskiego.

drugi nieco na zachód od Bogumina.

Dolina górnej Odry.

Wązkim pasem po obu stronach Odry ciągnie się jej dolina i miejscowości do niej przyległe: one posiadają odrębne warunki geograficzne tak co do gleby żyznej, chociaż nieraz podległej powodziom, jak i co do ułatwionych stosunków międzyludzkich. Chociaż przemysł górniczy dopiero w XII stuleciu rozwinął się na Śląsku Opolskim, to znaczy, że na zaraniu dziejów bogactwo kopalniane nie mogło wywierać ożywczego wpływu, to jednak i bez tego dolina górnej Odry była miejscem zetknięcia dość rozmaitych obszarów. Od wschodu glinka nawiana sięgała poprzez Śląsk

Górny, do Odry; przedgórza Sudetów po lewej stronie Odry ze swemi polanami w lasach na żyznej glebie pozwalały rozwijać się rolnictwu i osadnictwu ludzkiemu, a w dolinie Odry wpływy zewnętrzne już w czasach neolitycznych są niezaprzeczalne (znalezienie nożów obsydjanowych pod Raciborzem z materjału, właściwego Węgrom północnym).

7.

,v4.vdo

;x

ml

Rys. 148.

im

(Ostrawa

i!

ii

i’

■4- -

ta

1K

i--

v'

BRZEG

ii

i i.

fi

P! -ii

!:i]f

';i'l 'P.

l!>K

i!

li

i.iil

LUDNOŚĆ

na

GÓRNYM ŚLĄSKU.

flWn Maty I

•SYte/iicy |

Blizkość Bramy Morawskiej, przełęczy Jabłonkowskiej a poniekąd i kotliny Kładzkiej sprawiały, że tu na skrzyżowaniu szlaków lądowych z Odrą powstawały grody, przeradzające się z czasem w miasta. Opole powstało w miejscu, gdzie Odra wychyla się z obszaru, obfitującego w kamień budulcowy na równinę dyluwjalną, a zarazem zawdzięcza swe istnienie skrzyżowaniu dróg lądowych z Odrą, która dawniej, gdy ruch na rzece był dokonywany małemi statkami, była żeglowana aż do Raciborza. Droga lądowa, która szła wzdłuż środkowego biegu Odry od Wrocławia do Krakowa, w tym miejscu opuszczała dolinę rzeki, a idąca po lewym brzegu, tu musiała przecinać Odrę, tymbardziej, że spotykała dwie wyspy, ułatwiające przeprawę i wzmagające obronność; to miejsce przeprawy było tym ważniejsze, że stąd do Krakowa szlak był poniekąd przez przyrodę wytknięty, a mianowicie korzystał z obniżenia w grzbiecie wapienia muszlowego między Strzelcami a Toszkiem. W Opolu, leżącym na wyższym prawym brzegu, droga z Kładzka-Nisy przecinała Odrę w stronę Częstochowy i Warszawy oraz, obchodząc bagna Baryczy przecinała Odrę ku północy w stronę Kalisza. To położenie geograficzne sprawiło, że Opole było stolicą jednego z księstw górnośląskich, a chociaż z czasem upadło, jednak w wieku XIX stało się siedzibą urzędów regencyjnych oraz węzłem dla sześciu szlaków kolejowych, to też jego ludność przekroczyła 30 tysięcy.

Opole.

Na północ od Opola nizina odrzańska została uporządkowana, dzięki czemu przy ujściu Stobrawy, Małej Panwi i Nisy istnieją obszerne plantacje wikliny, będące podstawą dla domowego przemysłu koszykarskiego, który wyżywia przeszło 1000 ludzi, a jego wartość wytworu ma dochodzić do i mil-jona marek. Q trzy mile na południe od Opola na lewym brzegu Odry przy ujściu Osobłogi leżą Krapkowice, miejscowość przeszło dwa tysiące mieszkańców licząca. W tym miejscu do rzeki dochodzi od wschodu zakończenie grzbietu złożonego z wapienia muszlowego, przez co okolica posiada dogodny budulec kamienny, a same brzegi Odry odznaczają się urozmaiceniem.

Koźle.

W doskonałym od natury położeniu znajduje się Koźle, gdyż leży nad Odrą w tym miejscu, gdzie schodzą się rozmaite obszary gospodarcze; chociaż leży na krawędzi rodzajnego obszaru Głupczyckiego, jednak może go obsługiwać, gdyż szlaki drogowe—dziś koleje—łączyły go z Prudnikiem na zachodzie i Opawą na południu; od wschodu tu podchodzą do Odry okręgi górniczo-fabryczne, od północo-wschodu zaś rolnicze i leśne. Stolica jednego z udzielnych księstewek w średniowieczu, w czasach nowożytnych stała się twierdzą, przez co rozwój gospodarczy uległ skrępowaniu, a wreszcie epoka kolei stworzyła ważny węzeł kolejowy o 7 km. na wschód w Kędzierzynie, a że jednocześnie i stacja przeładunkowa z koleina Odrę zbyt daleko leży od Koźla przeto owo miasteczko nie rozwija się i mało co przekracza ponad siedm tysięcy mieszkańców.

Nad Odrą, w miejscu, gdzie w wiekach średnich rozpoczynała się żegluga na tej rzece, leży odwieczna siedziba ludzka, Racibórz, w wiekach średnich jedna ze stolic Piastowiczów Śląskich. Kiedy w wieku XIII i XIV

Czechy przeprowadziły drogi przez przełęcze sudeckie, wówczas ustalił się szlak do Krakowa, który przecinał Odrę w Raciborzu. Znaczenie Raciborza podniosło się w XIX wieku, ponieważ stare miasteczko znalazło się otoczone wieńcem wiosek przemysłowych, które stopniowo stają się przedmieściami i wytwarzają skupienia do 40 tys. mieszkańców. Rozwój górnictwa w okręgu Rybnickim jest główną podstawą dla rozwoju Raciborza, gdyż tu ładują węgiel na statki, dochodzące do 150 tonn. W przyszłości przypuszczalny kanał Odra-Dunaj-Wisła miałby wielkie znaczenie i dla Raciborza.

Racibórz.

Na prawym brzegu Odry między Stobrawą a Małopanwią rozciąga się obszar, wykazujący powierzchnię z utworów lodowcowych, dość ubogich w glinę—starsze pokłady bardzo zrzadka się tu trafiają. Koło Lublińca nie są pozbawione znaczenia wychodnie jury brunatnej, która zawiera znane z dobroci rudy żelazne (sferosyderyty); gleba tu niezbyt opłaca wy-nad Stobrawą. s^ki człowieka i lasów na piaszczystych gruntach utrzymało się dużo. Na powierzchni około 3500 km. kw. jest 54% lasów — rzadki w środku Europy wypadek—a wobec niewielkiego przemysłu i lichej gleby ludność tu z ledwością przekracza 50 na km. kw., na północ zaś od Toszka wynosi tylko 32! Poza rolnictwem i leśnictwem znajduje tu wyżywienie z ledwością 13 —14% zaludnienia. Lasy i liche grunty sprzyjają wielkim posiadłościom: % powierzchni należy do skarbu i do kilkunastu magnatów. Najpoważniejszą miejscowością jest stacja węzłowa Kluczborek (dawna Krucz-borek) o przeszło 10 tys. mieszkańców. Oleśno (5 tys.) i Lubliniec (3500) na dziale wodnym w leśnej okolicy powstały na odwiecznej drodze, idącej z Krakowa przez Sławków, Siewierz do Wrocławia.

Między Stobrawą a Małopanwią—kraj jest gospodarczo zacofany, obfitość zaś lasów sprawia, że ludność mieszka przeważnie w domach drewnianych. Nawet architektura kościołów (często drewnianych) jest taka sama jak w Pszczyńskim i Rybnickim, to jest jak w całej południowej Mało-polsce, na podgórzu i w Beskidzie (rys. 131); to drewniane budownictwo jest do pewnego stopnia odcięte od reszty obszaru swego rozpostarcia przez okręg przemysłowy.

Na południe od Małopanwi a na północ od Kłodnicy ciągnie się ze wschodu na zachód pas wapniaków muszlowych. Ten słabo wyniesiony grzbiet na zachodzie dochodzi nieco za Odrę, o dwie mile zaś przed Odrą występują bazalty, które sprawiły, że w tym miejscu istnieje wynio-Św. Anny. słość najwyższa na całym Górnym Śląsku, gdyż dochodzi do 385 m.

Jest to góra Ś-tej Anny¹). Klasztor franciszkański, zbudowany na jej szczycie, założony w 1655 r. celem zwalczania reformacji, dziś stanowi punkt, ściągający ludność górnośląską (rys. 30).

') Staryżytna jej nazwa—Chełmek.

Bazalty dają dobry materjał na drogi, a wapień muszlowy na budulec i służy do wypalania, z czego do 200 tys. tonn wychodzi poza Śląsk.

Gleba na zwietrzałej opoce- analogiczna do krakowskiej rędziny lub lubelskiej borowiny—znakomicie nadaje się do rolnictwa i nieraz dźwiga na sobie wspaniałe lasy bukowe. Ten grzbiet na południu i południowym zachodzie przykryty jest glinką nawianą, z którą związane jest pewne piętno krajobrazu i żyzność gleby. Sam wierzch grzbietu i jego pochyłości odwiecznie nadawałysię do przeprowadzenia drogi z Krakowa przez Bytom do Opola, a znaczne obniżenie w grzbiecie wapienia muszlowego koło Toszka ściągnęło tu skrzyżowanie dróg podrzędniejszego znaczenia do Raciborza i Gliwic. Najważniejsza na tym szlaku miejscowość, Strzelce, (przeszło 6 tys. mieszk.) należy do bardzo starożytnych, na co wskazuje duży skarb monet rzymskich, odnalezionych pod Błotnicą. Ta droga do pewnego stopnia rozdziela dwa podobszary: południowo-zachodni rolniczy i obfitujący w kamieniołomy i bardziej lesisty północno-wschodni. Wogóle na całym grzbiecie wapiennym odsetek lasów nie dochodzi do 20%> a gęstość zaludnienia zbliża się do 100 na km. kw.

Okręg

Na wschód od rzeczki Dramy (dopływ Kłodnicy) od strony prawej i częściowo koło Gliwic na lewym jej brzegu, po obu stronach Bry-nicy, stanowiącej granicę państwową i po obu stronach Przemszy Czarnej rozciągnął się obszar górniczo-hutniczy, którego charakter dzisiejszy stworzył człowiek w czasach najnowszych, gdyż na zachód od Bry- górniczo-nicy w drugiej połowie XVIII wieku, na wschód zaś od Brynicy do- hutmczy-piero w XIX wieku. Chociaż nie brak tu dowodów zamieszkania człowieka w czasach dawniejszych (we wsi Siemonia groby typu łużyckiego, a na Grodźcu srebrne wyroby filigranowe—wyraźne wpływy arabskie z IX wieku¹) jednak był to kąt kraju mało zaludniony, zawsze pozostający poza uczę-szczanemi szlakami handlowemi.

Na powierzchni 850 kilometrów kw. dzisiaj ogółem tu mieszka przeszło 900 tys. mieszkańców. Wspólną cechą całego obszaru będzie górnictwo węglowe i podrzędniejszego znaczenia rudziane oraz hutnictwo z innemi zakładami fabrycznemi. Jednakże zależnie od stosunków państwowych te dwie części, rozdzielone Brynicą, posiadają fizjonomję dość odrębną, co się daje wytłómaczyć nietyle znacznie większym uposażeniem od natury, ile dawno-ścią rozwoju przemysłowego i górniczego. Część pruska da się wytknąć jako trójkąt, którego wierzchołki stanowią Gliwice, Tarnowskie Góry i Mysłowice, tu na przestrzeni 602 km. kw. mieszka koło 680 tys. ludności. Już oddawna Kłodnicę uspławniono, jednakże tylko nieznaczne berlinki mogą po niej chodzić, cały zaś ruch fabryczny jest obsługiwany przez koleje, któ-

') Znaleziska z Siemoni i Grodźca znajdują się w muzeum Tow. Krajoznawczego w Dąbrowie. Odnośne prace Sekcji Zagłębskiej Polskiego Tow. Kr. drukiem jeszcze nie ogłaszane.

rych sieć doszła do niesłychanej gęstości, myślę węglowym koło 100 tys. górników¹), przeszło 12 tys. na rudach cynkowych i przeszło 1000 na rudach żelaznych, w hutnictwieżelaznymiwprze-

W r. 1910 pracowało w prze-

myśle, z nim związanym przeszło 40 tys., w hutnictwie zaś cynkowym 11 — 12 tys.—razem 190 tys., co od roku 1902 oznaczało 18% przyrostu—a że przyrost naturalny mógł ledwie cząstkę tego pokryć, więc i sąsiednie powiaty Górnego Śląska w okręgu przemysłowym znajdują ujście dla nadmiaru swej ludności.

Obszar przemysłowy, przemieniając dawniejsze wioski w nagromadzenia murowanych domostw, stracił dawniejszą fizjonomję. Kultura rzeczowa, stopniowo lecz stale bez przerwy święci tu swoje zdobycze. Jednakże są to zdobycze niejednokrotnie pozorne, gdyż 1) dobrobyt wcale nie sięga głęboko, odwrotnie wynagrodzenia robotników są tego rodzaju, że górnik i hutnik masami ucieka stąd nad Ren lub do Francji, a natomiast na ich miejsce nachodzą nowe fale Ślązaków lub nawet robotników z Austrji aż do Rusinów włącznie, przez co ludność miejscowa nie zrasta się ze swoim przemysłem, a tylko stanowi odrębny świat od przemysłowców, 2) celowo usuwane cechy polskości nie pozwalają niemieckiej kulturze zagnieździć się na Górnym Śląsku ze wszystkiemi objawami: jest to tylko kultura rzeczowa, poza zewnętrznym porządkiem zalet kultury niemieckiej posiadająca niewiele.

Ziemia należy bądź do magnatów, bądź do Tow. akcyjnych, a nieliczni włościanie, którzy nie wyzbyli się ziem, zbogacili się szybciej, niż podnieśli kulturalnie. Stając się mieszczanami, w znacznej części zniemczyli się i dzisiaj naogół cała zamożniejsza część ludności jest niemiecka z języka, chociaż dość rzadko z pochodzenia.

W tym zakątku Górnego Śląska rozwinął się potężny przemysł, oparty na bogactwie górniczem. Górnictwo węglowe z roku na rok potężnie się rozwija i doszło do czterdziestu kilku mil. tonn rocznego wydobycia, a to się stało podstawą do potężnego przemysłu hutniczo-żelaznego, który musi nawet z zewnętrz dowozić bogatsze rudy żelazne. Huty cynkowe i przemysł chemiczny uzupełniają to wielkie mrowisko przemysłowe, w którym wioski porozrastały się z amerykańską żywiołowością, często pozlewały się i wytworzyły szereg miejscowości przemysłowych jak Hutę Królewską, dochodzącą do 80 tys. ludności, Zabrze (Hindenburg) do 70, starożytny Bytom, wszelkich cech dawności pozbawiony, do 75, Gliwice do 73, Hutę Laurę 16, Mysłowice 20 z ich ośrodkiem zarządu górniczego w Katowicach, które przekraczają 50 tys. mieszkańców.

§ 44. Zagłębie Dąbrowskie. Pszczyna i Cieszyn.

Na wschód od rzeczki Brynicy leży bezpośrednio dalszy ciąg zagłębia węglowego w obrębie Królestwa Polskiego, czyli t. zw. Zagłębie Dąbrowskie.

*) E. Kaspari. Rozmieszczenie geograficzne górnośląskiego przemysłu górniczo-hutniczego. (Ekonomista 1911).

Tu powierzchnia przedstawia najpierw garb między Brynicą a Przemszą Czarną, z górą Ś-tej Doroty (do 382 m. nad poz. morza), dalej kotlinę tej rzeki, tworzącą pozorny wyłom pod Będzinem i grzbiet na wschód od Przem-szy Czarnej, dochodzący w Gołonogu do 334 m. nad poz. morza, stąd stopniowo i nieznacznie opada ku wschodowi.

Węgiel, który próbowano wydobywać w 1787, naprawdę stał się przedmiotem górnictwa w ostatnich latach XVIII wieku za t. zw. czasów pruskich.

Już za Księstwa Warszawskiego zakładano huty cynkowe celem zużytkowania węgla na miejscu, gdyż—jak wiadomo—przy procesach hutniczych więcej wagowo się zużywa węgla niż rudy cynkowej, a później Bank Dąbrowskie. Polski pomyślał o hutnictwie żelaznym. Dopiero doprowadzenie kolei Warszawsko-Wiedeńskiej do Zagłębia (1846) pozwoliło więcej węgla wydobywać, a później stopniowe wyniszczanie lasów, szczególniej w Królestwie dokonywane po powstaniu 1863 roku, kiedy zachwiana większa własność

sS&

—w: -■-- 5

..• iaBSmkM

^T⁻-

Rys. 149. Góra Św. Doroty na Grodźcu. Najwyższy punkt w Zagłębiu węglowym

382 metrów nad poz. morza.

ziemska ratowała się, sprzedając lasy, zagęszczenie ludności, wzrost fabryk Łodzi i Warszawy, pozwoliły rozwinąć się górnictwu węglowemu. Pomocną się też okazała „wola górnicza", oddzielająca prawo do wnętrza od prawa własności do powierzchni od roku 1870 w stosunku do węgla, ołowiu i cynku, od 1892 r.—i żelaza. Jednym z czynników najpoważniejszych okazało się zwiększone zażądanie węgla dla kolei. Te przyczyny stale działają i do dnia dzisiejszego, to też przed wojną wydobycie węgla przekroczyło 7 mi-ljonów tonn.

Kiedy po r. 1877 polityka celna państwa rosyjskiego weszła wyraźnie na drogę protekcjonistyczną, to niektóre zakłady przemysłowe niemieckie z obawy utraty rynków zbytu w tym państwie przenosiły się z Niemiec do Rosji, lub budowały filje w obrębie państwa rosyjskiego, a niektóre z nich zechciały to robić możliwie blizko granicy pruskiej i wybór padł na Zagłębie, które posiadało wówczas wielkie zalety: kolej, węgiel, blizkość granicy i licznego robotnika chociaż niewykwalifikowanego, lecz dość kulturalnego, potulnego i taniego. W ten sposób zjawiło się tu parę zakładów hutniczych,

wielkie przędzalnie, zakłady mechaniczne, jak naprz. olbrzymia fabryka kotłów parowych i niektóre drobniejsze. Już przed 60 laty powstała cementownia w Grodźcu, a więc wkrótce po zaprowadzeniu tej fabrykacji na zachodzie, długi czas jedna z dwuch cementowni na całe Królestwo Polskie.

Wszystkie te zakłady ściągały ludność robotniczą, szczególnie po wykończeniu kolei Dęblińsko-Dąbrowskiej w r. 1886 z Kieleckiego, podlegały wahaniom rynku, ale naogół wszystkie się rozrastały, i oto na powierzchni, mało co przewyższającej 260 km. kw., ludność dochodziła przed wojną zapewne do 220 tysięcy.

Dawniejszy wygląd okolicy zmienił się, jedyne miasteczko murowane, Będzin, przed 40 laty mało co przekraczało 5 tys. mieszkańców, przed wojną przekroczyło 30! Czeladź i Modrzejów/które i dziś w podziw wprawiają resztkami budownictwa drzewnego, tak dziwnie blizkiego podhalskiemu, przetwarzają się powoli we współczesne bezstylowe nagromadzenie Sosnowiec, domów murowanych. Dawniejsze sadyby, tak wyraźnie położone do słońca (Czeladź, Grodziec, Będzin, częściowo Gołonóg) rozlały się we wszystkich kierunkach. Nad samą granicą leżący Sosnowiec, który rozrósł się dzięki stacji kolei i komorze celnej, stopniowo wchłania sąsiednie miejscowości i przekracza podobno 80 tys. mieszkańców. Jak potwór po-tężnemi mackami wyciąga się owo miasto, europejskich jednak cech nie posiadające, wzdłuż kolei ku Będzinowi. Ten stary gród ze swym zamkiem rozłożył się nad Przemszą Czarną w miejscu przeprawy i w punkcie panującym nad drogami, wzdłuż rzeki idącemi, jednak trzymającemi się nieco zdała od koryta, aby uniknąć bagien-rzecznych.

Będzin.

Będzin był tu zamkiem granicznym i miejscem nieraz ważnych spotkań dyplomatycznych, gdyż tędy prowadziła droga do Raciborza, owego węzła dróg Śląskich. Dzisiejszy Będzin swemi zakładami fabryczne-mi zaczyna zlewać się z Dąbrową Górniczą, która 30 tys. mieszkańców dochodzi i z czasem zleje się z ludną wsią górniczą Zagórzem.

Oprócz tych miejscowości jeszcze na zachód od kolei (tu trzymającej się doliny Przemszy) istnieją cztery ważniejsze ogniska przemysłu węglowego i kilka na wschód od toru kolejowego.

W samym Zabłębiu ludność jest dość jednolicie polska, poza domieszką żydów, jakoby 16% dochodzącą, inne domieszki, chociaż wysoce uprzywilejowane, nie są liczne. Jednakże ci obcokrajowcy Francuzi, przedstawiciele kapitału, głównie ciągnącego odsetki z górnictwa, lub Niemcy, liczebnie nie posiadają znaczenia, zarówno jak Rosjanie—urzędnicy, wywierali gospodarczo i społecznie na stosunki żywiołu miejscowego nieraz wpływ przygniatający. Zależnie od zbyt wielu gospodarzy w tym zakątku kraju, nawet kultura rzeczowa była tu w zarodku, drogi przed wojną nie odpowiadały nawet częściowo krzyczącym potrzebom, 'zdumiewająco mała liczba gmachów państwowych i wogóle publicznych szła ręka w rękę z ciasnotą

mieszkań robotniczych, a brak zieloności i miejsc spacerowych idzie w parze z małą oświatą i uspołecznieniem szerokich warstw ludności.

Jest to zakątek podobny do Łodzi złemi stronami gospodarki przemy-słowo-kapitalistycznej, a brakiem stron dodatnich, ale bodaj jeszcze ustępujący Łodzi, gdyż mało urabia żywioł robotniczy, który tu najczęściej krócej pracuje, aby wrócić na wieś. Wobec tego ciągły rozrost przemysłu, łącznie z celowym protegowaniem obcokrajowców utrudnia zasiedzenie się żywiołu robotniczego i wogóle technicznego, bez czego nie może być mowy o kulturalnym podniesieniu rzesz robotniczych, a w każdym razie zasiedziały żywioł fabryczny stanowi odsetek zbyt nikły, aby dostarczać sił krajowych, w drugim lub trzecim pokoleniu w przemyśle pracujących.

Węzłowa stacja Ząbkowice, jak również stacje kolei Wiedeńskiej na północ od Zagłębia leżące.- Łazy, Zawiercie z potężnym przemysłem włóknistym i Myszków są miejscowościami fabrycznemi.

Trzy mile na północ od Będzina przez Czarną Przemszę istniała odwieczna przeprawa, gdyż z tą rzeczką krzyżował się już w XII wieku gościniec, z Krakowa przez Sławków zmierzający do Opola. Kaplica romańska na cmentarzu w Siewierzu świadczy o jego dawności, a zwaliska zamku, panującego niegdyś nad przeprawą przez błotnistą dolinę rzeczną, przypominają średniowiecze, kiedy to potężny kardynał Oleśnicki nabywał księstewko Siewierskie dla biskupstwa Krakowskiego.

Pszczyna i Rybnik.

Na południo wschodzie Śląska Pruskiego ciągnie się Pszczyńskie i Ry bnickie- równina pagórkowata; za jej granice można uznać Kłodnicę, Odrę, Wisłę i dolną Przemszę. Dział wodny Olszy i Wisły, zaledwie 258 m. nad poz. morza wzniesiony, nie stanowi urozmaicenia w krajobrazie, tymbardziej, że część kraju, wysyłająca swe wody do Przemszy—Wisły, nigdzie nie dochodzi do 360 m. nad poz. morza, część zaś nadodrzańska jest niższa i równiejsza. Najstarożytniejsze drogi, sięgające XIII stulecia, a mianowicie szlak, idący od Opola (przez Toszek i Pyskowice) w Gliwicach rozwidlał się na dziale wodnym odrzańsko-wiślańskim 1) do Pszczyny i Bielska oraz 2) na Mikołów, Bieruń po lewej stronie rzeczki Gostynki do Oświęcima i Krakowa. Jest to szlak (patrz rys. 116), który najdawniej łączył Wielkopolskę przez Opole z Krakowem, a wczesną wiosną 1241 r. poprowadził hordy najeźdźców pod Lignicę.

wy

Względnie suchsze miejsca na dziale wodnym, jednak nie pozbawione stawów, ściągnęły ku sobie ruch i w kierunku poprzecznym, a mianowie od Bytomia (Będzina, Częstochowy, z głębi Polski) do Bogumina i na Mora-tu na przecięciu ze szlakiem Racibórz - Rybnik - Pszczyna wyrosło miasteczko Żory (4—5 tys.).

Na wschodzie od działu wodnego dorzecze Wisły w tych okolicach posiada wody wolno płynące, które niegdyś były szeregiem bagien, naprz. Go-

Geografia dawnej Polski.

stynia i Pszczynka, w wiekach średnich przemieniły się w szereg stawów rybnych i miejsce przeprawy przez tę ostatnią rzeczkę stało się siedzibą książęcą.

Mnóstwo z tych stawów do czasów dzisiejszych przetrwało, prowadząc doskonałe gospodarstwo rybne, część zaś osuszona dała znakomite rozległe łąki lub pola. Na południe od Pszczyny położone Goczałkowice od r. 1858 stały się miejscem leczniczym dzięki swej solance. Te błotniste okolice przerywały sobą potężne lasy, które i dziś przetrwały, stanowiąc 36% powierzchni w Pszczyńskim i Rybnickim.

W dorzeczu Odry starsze pokłady wychodzą na powierzchnię, tworząc szereg wzgórz (koło Pszowa 311 m.), które dzielą wody Olszy od wód Ry-bniczanki i Rudy. Tu znowu występuje górnictwo, wprawdzie jeczcze nieznaczne, gdyż kopalenki węgla dość liczne nie posiadają szybów głębokich, ale tu człowiek już poważnie bada wnętrze ziemi. We wiosce Paruszowice, nieco na wschód od Rybnika, głęboki otwór świdrowy po raz pierwszy na kuli ziemskiej przekroczył dwa tys. metrów. Również poważne badania a nawet i zaczątki w przyszłości wielkiego górnictwa węglowego zjawiają się koło Pszczyny. Naogół chociaż gleby są nieszczególne, sporo roli odbierają stawy i lasy, jednak ludność tu jest gęsta, bo przekracza 90 na km². Większych miast lub miasteczek tu niema wcale.

Śląsk Górny, od wieków oderwany od Polski, przetrzymał ludność rdzennie polską, która nawet wchłonęła w siebie nieliczne osadnictwo niemieckie z XIII i XIV wieku. Kiedy jednak żywioł polski doszczętnie zaginął na Śląsku Dolnym, a w Środkowym resztki ludności, mówiącej po polsku, wymierały w wieku XIX i tylko w powiecie Namysłowskim i Sycowskim częściowo polskość pozostała, tu zwarta ludność polska przetrwała, stanowiąc nieraz w poszczególnych powiatach przeszło 90% zaludnienia, zachodnia jednak granica językowa, idąca po lewym brzegu Odry, cofnęła się w porównaniu ze stanem polskości z przed paru set laty.

Pofskość na Śląsku Opolskim.

Na lewym brzegu Odry w Głupczyckim granica językowa czesko-pol-ska idzie od Baborowa, przez Piotrowice, kierując się 5 km. na zachód od Bogumina. Tu w okolicach Opawy, już do Austrji należącej, i Hul-czyna mieszka w zmieszaniu z Polakami i Niemcami 60—70 tys. ludności czesko-morawskiej.

Granica językowa odcina 11500 km. powierzchni, gdzie ludność polska zamieszkuje zwartą masą, jednakże miasta i ogniska przemysłowe nie noszą cech polskości. Jest to zgodne ze strukturą społeczną a mianowicie, że żywioł polski stanowi tu ludność najbiedniejszą, co nietylko miast dotyczy, ale i na wsi daje się stwierdzić. Miejscowa szlachta, czasem nosząca polskie lub tylko z niemiecka przekręcane nazwiska, po wojnie trzydziestoletniej łatwo zniemczyła się.

Cechą charakterystyczną tych okolic są potężne latifundja, które cały wpływ społeczny zogniskowały w rękach nielicznej gromadki magnatów. Jeżeli na całym Górnym Śląsku przy powierzchni 13225 km. kw. 52% powierzchni należy do większej własności, to ten odsetek na prawym polskim brzegu dochodzi do 57%. a przeszło trzecia część kraju (4705 km. kw.) należy do 54 posiadaczy, z których najmniejszy, najuboższy po- Latifundja. siada przeszło 130 włók ziemi. Przeszło czwarta część Górnego Śląska należy do 7 posiadaczy¹). Te fortuny w ręku ludzi zupełnie obcych, murem chińskim odgrodzonych od ludności polskiej włościańskiej, sprzyjały wytworzeniu stosunków prawie irlandzkich. Reformy agrarne w Prusach z lat 1807 i 1811 były przez magnatów górnośląskich wtrzymane, aż wreszcie w r. 1827 tak zmienione, że ta krzywda chłopska poruszyła opinję w Prusach. I rok 1848, uwłaszczający ludność wiejską, przyniósł tę reformę w wykrzywionej postaci z daleko mniejszym dla włościan pożytkiem, niż się to działo w niemieckich prowincjach Prus. Skutkiem tego ludność polska—to ludność bezrolna lub małorolna, z nieznacznym odsetkiem zamożniejszych włościan.

Stosunki zne

Wszystko, co wyżej od ludu wiejskiego stanęło zamożnością, oświatą, czy też stanowiskiem społecznym—to Niemcy lub zniemczeni Ślązacy. Położenie ludu pogarsza się jeszcze przez stosunki posiadania ziemi. Niedość, że jest to kraj latifundjów, ale tu w liczbie posiadaczów ziemi ogniwa średnie odgrywają wprost nikłą rolę, natomiast 15% powierzchni (198 tys. hektarów) należy do 132 tys. właścicieli, którzy tworzą przypusz- ^^poiaków czalnie 30% zaludnienia— ludność małorolną, zmuszoną do wyszuki- Śląskich, wania robót dodatkowych. Zaledwie 26% powierzchni należy do 80 tys. włościańskich gospodarstw samodzielnych (5—20 hektarów)—z tego jednak bardzo poważna część w niemieckiej, zachodniej części Głupczyckiego.

Polskość jest więc tu przedstawicielką małorolnych, bezrolnych i z nich powstających robotników fabrycznych, oraz kopalnianych z tym zastrzeżeniem, że zwartą masą zajmują tylko miejsca od dołu drabiny społecznej. Inteligencja polska niesłychanie nieliczna i przeważnie z Poznańskiego przybyła, nie odgrywa roli, jaka powinna przypadać w udziale przedstawicielom rdzennej, 1.400.000 wynoszącej ludności. Duchowieństwo, pochodzące z ludu, tylko częściowo idzie z ludem, nacisk od góry wywołuje nieraz działalność sprzeczną z interesami ludu. W ostatnich latach 20—30 zaczyna się też wytwarzać i stan trzeci, ale ten nie posiada tego wyrobienia, co w Poznańskim, ani też nie przejmuje kultury po rzeszy szlacheckiej, bo szlachty polskiej naokół siebie nie spotyka.

Od dolnego biegu Olszy do załamu górnej Wisły, w miejscu gdzie rze-

’) A mianowicie rząd posiada 832 km., dalej idą książęta na Ujeździe, Pszczynie, Raciborzu, Stolberg-Wernigrode, Hohenlohe-Ingelfingen (z Koszęcina) i najuboższy z nich Donnersmarck w Neudecku z 220 km- kw.

ka zmienia kierunek z północnego na wschodni, ciągnie się pas niższy, w którym dział wodny między dorzeczami Wisły i Odry dochodzi do 261 m.

Śląsk

Cieszyński, podgórze Karpat, właściwiej Beskidu, a dalej i okolice górskie.

Część dorzecza Ostrawicy, dorzecze Olszy, górnej Wisły i lewa

nad poz. morza. Na południe od tej zapadłości rozpościera się

część dorzecza Białki stanowią ks. Cieszyńskie. Część północna, dość słabo pagórkowata, posiada wyniesienie mało co nad 200 m., a jeżeli dawniej najniższe miejsca posiadały mniejsze znaczenie z powodu mokradeł, to dzisiaj jest to bogata kraina węglowa, która na 98 km. kw. koło Ostrawy i Karwiny potrafiła zgromadzić 140 tys. mieszkańców, co wynosi potężną gęstość 1400 na km. kw., na podgórzu waha się od 220 do 260, w górach zaś, które tu wznoszą się od 800—1000 m., zaludnienie rzednie, naprz. w okolicach góry Baraniej, do 20—25 na km. kw.¹).

Ukształtowanie powierzchni i związane z tern warunki życia i pracy wytworzyły kilka typów ludowych, a więc odróżniają Lachów na falistych równinach przedgórskich, Wałachów w miejscowościach wyższych aż poza 400 metrów i Górali w dolinach górskich, najwyżej położonych.

Cieszyńskie na północo-zachodzie sięga do ujścia Olszy do Odry, zajmuje więc wyjątkowe świetne położenie na zbiegu szlaków, idących przez Bramę Morawską i przez przełęcz Jabłonkowską. Kiedy równina właściwej bramy Morawskiej była często zbyt wilgotna, to ruch musiał się przenosić na przedgórza, przez co okolice nadodrzańskie kierowały się albo przez Karniów (Jagerndorf), Opawę i Świniów do Przerowa albo' z Karniowa, skracając drogę, opuszczały się prawdziwie górskim wąwozem ku Ołomuńcowi. Ta droga, już w wiekach średnich wytworzona, obecnie posiada i tor kolei żelaznej.

Z nad górnej Wisły—z Krakowskiego, chociaż częściej—szczególniej latem—używano dalszego szlaku przez Racibórz (jak Sobieski w r. 1683), jednak niekiedy skracano drogę w ten sposób, że przybliżano się ku Beskidowi, omijając nizinę, a wchodząc na podgórze Beskidu (patrz rys. 4); w Cieszymskiem. trzymano się dość stale poziomu 330—370 m. nad poziom morza, a w ten sposób od Frydka (Mistka) nad Ostrowicą ta droga szła przez Cieszyn, gdzie przecinała Olszę, przez Skoczów, gdzie krzyżowała się górną Wisłą do Bielska-Białej na przecięciu z Białką, aby dalej podążać na wschód.

Każda z dolin górskich prowadziła w głąb gór, jednak ponieważ Olsza prowadzi na przełęcz Jabłonkowską (550 metr.) i dalej doliną Kisuczy do Wagu, skutkiem czego tą doliną szedł handel odwieczny, to skrzyżowania z drogą, idącą wzdłuż podgórza, wytworzyły szereg miejscowości zależnie od wielkości i znaczenia przecinanej doliny: najznaczniejszym musiał być Cieszyn w dolinie Olszy. Dalej—niedaleko przed przełęczą—powstało miasteczko

J) L. Sawicki. Rozmieszczenie ludności w Karpatach Zachodnich 1910.

Jabłonków o bardzo ruchliwej ludności handlowej. Oprócz ludności polskiej mieszka tu jeszcze pewna ilość Czechów dności —Niemcy, posiadający tu wszelkie przywileje przy pozorach równouprawnienia.

najmniejszy odsetek lu-

stano-

Śród ludności polskiej, zajmującej przeważnie wieś, większość wią ewangielicy.

Na stosunki społeczne, polityczne i narodowościowe przygniatający wpływ wywiera istnienie t. zw. kamery arcyksiążęcej—tak się nazywa zarząd dóbr, obecnie będących w posiadaniu jednego z arcyksiążąt, który, po zmiennej losów kolei, dziedziczy dobra, które dawniej były własnością Piastowiczów Cieszyńskich. Dobra te, wynoszące poważną część kraju z mnóstwem fabryk i lasów, utrzymują w zależności od siebie całe mnóstwo dzierżawców, oficjalistów i robotników, a pośrednio ta zależność odbija się na stosunkach handlowych i przedstawicielach pracy wyzwolonej.

Bielsko-

Biała.

Jeżeli księstwo Cieszyńskie posiada fizjonomję odrębną od sąsiedniej części Małopolski, to pochodzi to nie z warunków fizjograficznych, gdyż te ciągną się dalej na wschód, bardzo stopniowym ulegając zmianom, ale położeniu na załamie pasa górskiego Sudecko-Karpackiego u wylotu bramy Morawskiej i doliny Olszy oraz zawdzięcza przyczynom dziejowym, z tym położeniem związanym. Nadewszystko oderwanie Śląska od ziem polskich jeszcze w wiekach średnich i silny dopływ ludności niemieckiej, która—chociaż w końcu XIII wieku już przeważnie tu zakończyła swój zalew na wsi—jednak w XIV wieku jeszcze dokończała swego usadowienia się po miastach, zaważyły najwięcej. Z tamtych czasów pochodzi niemieckie miasto fabryczne Bielsko z odpowiednikiem Białą (10 tys. mieszkańców) po prawej stronie rzeki Białki. Pierwsze z nich dzięki opiece książąt śląskich zachował swoją niemieckość, a w XIX w. nawet i za mostem leżącą Białę w czasach centralizmu wiedeńskiego potrafił znacznie zniemczyć, wówczas, gdy osadnictwo niemieckie dalej na wschód posunięte wsiąkło stopniowo w polskie otoczenie.

Na przełomie XV i XVI wieku już Kraków był miastem polskim, a po natężonym osadnictwie w w. XIV, które jak wiadomo tylko w pewnej części było niemieckie, a przeważnie było reformą wewnętrzną stosunków agrarnych, pod bodźcem osadnictwa niemieckiego dokonaną, pozostała dwoista organizacja wsi—dwór i włościaństwo oraz najczęściej jej postać zewnętrzna¹). Jak po ustąpieniu wysokiej fali pozostają w zagłębieniu nieliczne stawy, tak po fali osadnictwa niemieckiego pozostały tu i owdzie nazwy niemieckie wiosek, tak obfite, naprz. w dolinie Nowotarskiej a nawet i niemiecka ludność miast w Cieszynie, Bielsku i Białej.

Północ Cieszyńskiego obejmuje część wielkiego zagłębia węglowego

ł) M. Jarosz. Śląsk Cieszyński. 1909.

F. Popiołek. Dzieje Śląska Austrjackiego. 1914.

śląsko-polsko-morawskiego, które od południowych górskich okolic różni się niesłychanie. Okolice węglowe z kopalniami koło Karwiny, huty żelazne w Witkowicach i inne zakłady przemysłowe, zwykle grupujące się koło węgla, ściągają ludność robotniczą z przeludnionego Beskidu i przypominają tak swoim krajobrazem jak i stosunkami społecznemi okręg przemysłowy Katowicki lub Dąbrowski.

Jaworzno-

Chrzanów-

Trzebinia.

Na południe od Zabłębia Dąbrowskiego, a na wschód od dolnej Przem-szy rozciąga się do Wisły południowy stok wyżyny środkowo polskiej, który w swojej części zachodniej jest dalszym ciągiem zagłębia węglowego na Śląsku Pruskim i w Królestwie. Ten szmat ziemi należy do państwa austryja-ckiego i później zaczął wydobywać węgiel. Dziś, gdy poszukiwania węgla zostały uwieńczone pomyślnym wynikiem, wiadomo, że tu węgiel, w warunkach umożliwiających przemysł górniczy, ciągnie aż do podgórza. Po lewej stronie Wisły i nawet poważnie na wschód, rozpoczyna się wzmagać wydobycie węgla w zaborze austryjackim, gdzie najważniejszą miejscowością, jest Jaworzno. Miasteczko powiatowe, Chrzanów (13 tys. mieszkańców) zaczyna nabierać charakteru miejscowości przemysłowej, tak samo jak Trzebinia, Szczakowa i Siersza Wodna. Przy gęstości zaludniania do 130 mieszk. na km. kw., odsetek ludności żydowskiej wynosi tyle, co przeciętnie dla zaboru austryjackiego—przeszło 10%* Poza Chrzanowem, gdzie ludność żydowska się skupia, jest to jedna z rdzennych okolic polskich, gdyż Niemcy znikomą stanowią domieszkę.

X. POMORZE GDAŃSKIE.

§ 45. Wyżyna Pomorska.

Na północ od wielkiej doliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, a na zachód od doliny Wisły, leży wyżyna Pomorska, dochodząc na zachodzie do Odry, a na północy Bałtyku sięgając. Chociaż w XII stuleciu politycznie należała do Polski w całości, jednak w zmiennej losów kolei tylko wschodnia część wyżyny była związana z Polską, a mianowicie ostatecznie od pokoju Toruńskiego w r. 1466 do pierwszego rozbioru Polski, co było spowodowane wpływem Wisły, łączącej w jedną całość ziemie, nad nią leżące.

Krawędź

wyżyny

Pomorskiej.

Wyżyna Pomorska powoli się rozpłaszcza i dochodząc do otaczających ją dolin urywą się pod postacią dość wyraźnej krawędzi. Nad Notecią i dolną Brdą ta krawędź waha się od 80 do 100 metr. nad poz. morza i posiada postaci łagodne. Od ujścia Brdy nad doliną Wisły, jak wiadomo, geologicznie młodszą w tym miejscu od wielkiej doliny Toruńsko-Eberswaldzkiej, krawędź wyżyny jest wyraźniejsza i przeważnie posiada 90 m. wyniesienia nad poz. morza (rys. 74); jednak tu poziom wód Wisły znacznie się obniża, a przeto to względne różnice sprawiają, że krajobraz, oglądany od strony rzeki, sprawia wrażenie górskiego. Najwyższe wyniosłości istnieją na północnym wschodzie, gdzie zwały moreny czołowej nagromadziły się do 331 m., a że blizkość morza sprawia tu znaczne różnice poziomów, przeto krajobraz pomimo zaokrąglonych grzbietów i kopia-stych pagórów posiada wyraźne cechy górskie w dolinach rzecznych, gdzie znaczny spadek wody wytwarza strome zbocza dolin¹).

Na północy od ujcia Wisły tak samo nad „małym" morzem, t. j- zatoką Gdańską, jak i nad „wielkim" wyżyna niejednokrotnie podchodzi wprost do morza; nad zatoką Gdańską tworząc w kilku miejscach malownicze urwiska, nad Bałtykiem zaś przeważnie podchodząc równomiernie rozpłasz-

x) „Ziemia“ 1911. Zbiorowy numer Kaszubom poświęcony.

czoną równiną, gdzie często bardzo płaskie wybrzeże przyrasta przez piaszczyste ławy i dawniejsze zalewy, przechodzące z czasem w moczary nadbrzeżne.

Najwyższe miejscowości w dorzeczu górnej Raduni i Wieżycy jak i na

południe od nich leżące dorzecza górnej Wdy i Brdy są pokryte zwałami piaszczystemi—są to do dziś dnia okolice leśne (t. zw. góry Szymbarskie i puszcza Tucholska), reszta zaś wyżyny do koła tych miejsc nie-

Pomt^z a. urodzajnych posiada krajobraz moreny dennej, który najczęściej idzie ręka w rękę z żyznością gleby.

Mnóstwo jezior śród lasów od czasów najdawniejszych pozwalało ludności wyżywiać się z rybołówstwa, jednakże nieco gęściejsza ludność¹)

była związana z krawędzią wyżyny przyległą do Wisły, a jednocześnie jak to znaleziska archeologiczne²) stwierdzają, ludność posuwała się w górę rzek Brdy i Wdy. W XIII wieku Niem

cy usadowili się na prawym brzegu dolnej Wisły a w początku XIV wieku i na lewym, jednakże już wpierw klasztory niemieckie były rozsadnikami osadnictwa niemieckiego.

Jeżeli na Górnym Śląsku i w Wielkopolsce ziemie żyzne jako najdawniej osiadłe utrzymały się przy Polakach, to na wyżynie Pomorskiej Polacy utrzymali się w okolicach lesistych, wyżej położonych. Niemcy zaś poza miastami trzymali się łęgów wiślanycjh i dolin rzecznych. Dopiero po przyłączeniu do Prus po pierwszym rozbiorze Polski napłynęła nowa fala osadnictwa niemieckiego, kierując się w strony dawniej omijane—leśne i piaszczyste, która całą potęgą Prus popierana, już po 130 latach zmieniła skład etnograficzny pomorskiej ziemicy, i dzisiaj na południowym

L-

Rys. 150. Brzeg morski pod Radłowem nad zat. Gdańską czyli nad t. zw. Małym Morzem. (Fot. Al. Majkowskiego).

Polskość

w Prusach zachodzie powiat Wałecki można uważać za rdzennie niemiecki (l°/o Królewskich.

Polaków), a nad górną Głdą pow. Człuchowski posiada zaledwie V₆ część ludności polskiej. Dawniejsze błota, a dziś żyzna dolina Noteci jest jak gdyby ośrodkiem niemieckości, od której ku północy i północnemu-wschodowi przybywa ludności polskiej: kiedy między dolną Głdą a Brdą mamy w pow. Złotowskim 28% ludności polskiej, to w Chojnickim ten od-

D Ks. St. Kujot. Dzieje Prus Królewskich. I. 1913 r.

²) A. Lissaner. Die prahistorischen Denkmaler d. Prov. Westpreussen u. der angren-zenden Gebiete 1887.

G. Ossowski. Mapa archeologiczna Prus Zachodnich. 1881.

Wyżyna Pomorska.

to

O)

Jeżeli zaludnienie

setek wzrasta do 56, a w Tucholskim do 70 dochodzi, w powiecie Świeckim zawiera tylko 57% Polaków, to należy zauważyć, że tu wyżyna, tak samo jak cały powiat Starogrodzki, jest daleko bardziej polska, natomiast nizina nad dolną Wisłą¹) na północ od ujścia Mątwy, a jeszcze bardziej na południo-zachód w widłach Wdy i Wisły jest osiadła przez Niemców.

Ludność polska, bliżej Noteci mieszkająca, nosi nazwę Krainiaków, nad górną zaś Brdą bez jej źródlisk—Borowiaków i chociaż w swej gwarze posiada cechy wspólne z Kaszubszczyzną, to jednak językowo stanowi wyraźną część Wielkopolski²).

Jeżeli od ujścia Wdy (Świeć) poprowadzimy linję na zachód, następnie działem wodnym Brdy i Wdy, a niedochodząc Czerska pociągniemy ją na Gdańsk to szmat kraju leżący między tą linją i Wisłą stanowi Kociewie. Język tej zie-micy pomimo bezpośredniego sąsiedztwa Kaszubów jest od nich odrębny, naogół jest on raczej bliższy wschodniego Mazowsza. Zdaniem prof. K. Nitscha jest to obszar dla polszczyzny nabyty od innego plemienia (najpewniej Prusów), co jest tym godniejsze zastanowienia, iż w czasach wcześnie dziejowych nie Prusowie sięgali na zachód lecz władza książąt pomorskich

igll

giii

— V‘

Rys. 151. Brzeg morski podChtapowem (Kaszuby). (Fot. St. Thugutta).

sięgała na wschód od Wisły³).

Dorzecze Wdy, Brdy, Głdy i w części dorzecze Drawy posiadają zna-% lasów (21% dla prowincji Prus Królewskich rozkłada się nierówno-

czny

miernie, gdyż na prawym brzegu znacznie mniej), gleba piaszczysta i tylko bliżej Wisły lepsza, a że przemysł, handel i rzemiosło nawet ¹/4 części ludności nie wyżywia, przeto naogół ludność tu rzadka: zaludnienia, w Bydgoskim i wogóle w części wyżyny, wchodzącej w skład Wielkopolski 56, ale obecność paru ludnych miast pozostawia dla wsi gęstość dość skąpą; w powiecie Wałeckim 29 na kilometr kwadratowy jest osobliwością w Europie środkowej; w Borach Tucholskich 30    40,

Świeckim najzamożniejszym, gdzie nadrzeczne łęgi podnoszą dobrobyt,

a w

gęstość zaludnienia wynosi ledwo 54, to też niema tu miast znaczniejszych.

0 Fritz Braun. Ueber die Landschaftsformen des deutschen Weichsellandes. (Geogr. Zeitsch. 1914).

²)    K. Nitsch. Próby ugrupowania gwar polskich 1910.

³)    Fr. Duda. Rozwój terytorjalny Pomorza Polskiego 1909.

Dość ludnym miastem są Chojnice (12000) pamiętne bitwą z Krzyżakami, niedaleko na północo-wschód Czersk (6200), dawniej w średniowieczu węzeł dróg, dziś śród lasów posiada poważny przemysł drzewny. Tuchola (przeszło 4000) w zachodniej części t. zw. puszczy Tucholskiej; Człuchów na przesmyku między jeziorami, w średniowieczu leżał na dość dogodnej drodze, dziś liczy ledwie 3600 mieszkańców. Złotów (4300) i Wałcz (7700), położone jak Człuchów śród jezior, obecnie rozwijają się jako ośrodki administracyjne.

■M

'Mk

Si

*..

TfiKfepi

-ar    ił

• # -iIkJl'

ii

w*

.i*

Rys. 152. Paprocie w lesie pod Jastarnią. (Na mierzei Helskiej).

Pierwsze miejsce śród osad miejskich zajęła Bydgoszcz, siedziba urzędów obwodu rejencyjnego; położona w wielkiej dolinie Toruńsko-Eberswaldz-kiej w miejscu, gdzie Brda wpływa z północy na dolinę, Bydgoszcz posiada łączność wodą w stronę Wisły i kanałem ku Noteci-Odrze, a że leży zarazem na skrzyżowaniu kolei żelaznych, przeto wzrost tego miasta był bardzo szybki. Zabytków starożytności bardzo niewiele tu można znaleźć.

Ludność dochodzi do 60 tys. (z przedmieściami 90), w czem ludność polska wynosi zaledwie ¹/₅ część i to należy do klas biedniejszych.

Nakło nad Notecią, pamiętne walkami Krzywoustego (wówczas leżało na krawędzi wyżyny, na wygodnej przeprawie przez błotnistą dolinę) z Po-

Bydgoszcz.

morzanami, leży w miejscu, gdzie kanał łączy się z rzeką (9 tys. mieszk.) i Piła nad Głdą, blizko jej ujścia do Noteci (26 tys. mieszk.) zawdzięczają swój stan obecny kolei, łączącej Berlin ze wschodem.

Północno-wschodnią część wyżyny Pomorskiej obejmują źródła Brdy, górny bieg Wdy, Wieżycy i Raduni posiada najpoważniejsze wzniesienia, a znaczna różnica poziomów, głęboko wcięte doliny rzeczne i mnóstwo jezior przeważnie śród lasów położonych nadaje pewne piętno górskie, stąd niemieckie przezwisko „Kaszubskiej Szwajcarji" i stąd liczne rzesze turystów niemieckich i polskich, zwiedzające ten zakątek.

Okolica nietylko dzięki lesistości i różnicom poziomu zachowała pię-

|J&|

m.%

MU

■ś jj

' Wy f

Vi > * •

¥M

•■K

»T'fl5S

#<

.vv

v-

i^ąy

Jw^P; Sfll

ś&2

IM

rmmI

*«!

Rys. 153. Oset nadbrzeżny. (Eryugium Maritimum—właściwie Mikołajek morski, roślina, umacniająca piaski brzeżne).

Kaszuby.

tno staroświeczczyzny i cechy językowe swoiste-—bodaj że większą przyczyną było położenie pozornie dobre, gdyż wblizkości ujścia Wisły z Gdańskiem oraz w blizkości morza, ale w rzeczy samej położenie—przed czasem przeprowadzenia dróg bitych i kolei—wysoce odosobnione.

Z Wisłą żadnego połączenia niema, bo jej dopływ Radunia, dość niezaso-bna w wodę, wcale drogą wodną nie była, nawet do spławu się nie nadawała, dolina zaś tej rzeki, wielce powyginana, niema charakteru dolin górskich, łatwo dających się wyzyskać dla szlaków drogowych. Nawet obecnie tylko częściowo kolej się nią posługuje.

Morze mogło działać ożywczo tylko na t. zw. kępy: Radłowską, Oksywską, Rzucewską i inne, prawie wyłącznie dotykające do zatoki Gdańskiej, od północy zaś potężne pasmo wydm i bagien (pierwsze od wschodu Karwijskie) oraz płytkie zalewy utrudniały zetknięcie z morzem,

Morze nie

oddziaływa. a nieznaczne rzeczki swemi ujściami wcale nie wpływały na wytworzenie typu morskiego śród mieszkańców. Dopiero Słupa jakotako

mogła przy ujściu stworzyć osiedla ludzkie z morzem związane, ale bagna i piaszczystość gleby rozrywały związek takich punktów z Kaszubami. W ten sposób Kaszuby okazały się kątem zapadłym, dokąd wszelkie wpływy później dochodziły i cechy językowe ludu mogły się w znacznej czystości utrzymać. Kulturalnie mogła tu oddziaływść blizkość Gdańska, ale różnica wy-

*7/'/

r~'.

-s

PA

Wh

r<'y/

Wfthi'

!(\

SE

——r la*

M:wM'

i'"*

\y,

Sr

ww

Rys. 154. Dom w Helu. (Podł. A. Ambrassafa).

znania ten wpływ wielce zmniejszała, a katolicka lecz niemiecka Warmja zbyt jest odległa, aby mogła wpływać na ludność Kaszubską. Śród nich położony klasztor trapistów w Kartuzach dopiero w końcu istnienia Rzeczypospolitej posiadł zakonników krajowców i pędził życie odosobnione. Polskość jest tu połączona z kościołem, w którym Kaszuba słucha kazania w języku polskim, zresztą każdy Kaszuba umie się po polsku rozmówić. Dzisiejsze drogi bite i koleje ułatwiły zetknięcie ze światem.

Ostatnie lat kilkadziesiąt przyniosły powolne, lecz mocne wpływy niemieckie: wojskowość, szkołę i wychodztwo zarobkowe.

Jak w całych Prusach Królewskich, tak i na Kaszubach z czasów poi-skich pozostała warstwa zamożnych rolników, którzy społecznie zajmują stanowisko pośrednie między włościanami a większą posiadłością, są to t. zw. gbury. Nieraz ci gospodarze posiadają parę włók ztemi—są to dawniejsi kmiecie w majątkach narodowych, w t. zw. starostwach i dobrach stołowych królewskich oraz duchownych. Jako żywioł na ziemi pracujący a zamożny, jest on społecznie względnie niezależny, jednakże przy działach rodzinnych czasami biednieje, a dawniejsza warstwa włościan z wiosek dziedzicznych i bezrolni dzisiaj dostarczają proletarjatu bezrolnego, idącego w głąb Niemiec i do Ameryki. Tczewski powiat ku Wiśle bardziej zniemczony, na wyżynie bardziej polski, posiada do 44% ludności polskiej, wówczas gdy rdzenne Kaszuby, które językowo sięgają w powiaty Chojnicki, Starogrodzki i Człuchowski, w Kościerzyń-skim powiecie przekraczają 55%> w Kartuskim i Wejherowskim 65, a w Puc-

Rolnicy.

Polaków.

V.

-r

gaf

u

[ ■'•J-C*'*

I)

Li

... ss

h. b:

PS

■3

IrSr

/"A.*

.mWm

tu

>/ •5‘<i

I’:

as

Rys. 155. Typowe budynki na nizinie Chełmińskiej. (Pódl. A. Ambrassafa).

na

kim 71% zaludnienia¹). Najrzadsza ludność istnieje w powiecie Puckim (46 km²) co jest w związku z moczarami, najgęściejsza w Wejherowskim (72) co należy przypisać nieco lepszej glebie i poniekąd zaczątkom przemysłu.

Z poważniejszych miejscowości należy wymienić Starogród (już w XII stuleciu wspominany)—obecnie liczy do 11 tysięcy mieszkańców, leży nad

’) Jak wszędzie w zaborze pruskim, gdzie ludność jest mieszana liczby te nie są absolutnie pewne, wolałem przytaczać dane ostrożnie—być może, iż są nieco korzystniejsze (przyp. aut ).

rzeczką Wieżycą; wdół nad tą samą rzeczką leży Pelplin, stolica djecezji. Wejherowo (do 10 tys. mieszkańców)—nad rzeczką Redą w dolinie, która łączy małe morze z Bałtykiem —w przeciwną stronę w tej dolinie płynie Łeba. Nad górną Wieżycą leży Kościerzyna (do 7 tys. mieszk.), a śród jezior w lasach leżą Kartuzy, wieś z dawnym klasztorem kartuskim. Nad „małym morzem" leży Puck (2200 mieszk.), związany z planami Władysława IV, dotyczącemi floty na Bałtyku. Z ówczesnych fortyfikacji pozostały liczne ślady robót ziemnych.

Dalej ku północy odchodzi od lądu 37 km. długa mierzeja Pucka, od 400 do 800 metrów szeroka, piaszczysta, dźwiga na sobie 5 wsi—4 polsko-kaszubskie i jedną na samym zakończeniu—niemiecką.

Puck.

li

Ił,

F4*.

g.v*-

Rys. 156. Kościół w Świeciu. (Podł. A. Ambrassafa)

Na południe od Pucka nad morzem leży szereg wsi w pięknym położeniu jak Rzucewo, Oksywie, miejscowość kąpielowa Gdynia, Orłów i Sopoty, które obecnie z miejsca kąpielowego urosły do miasteczka 15-tysiącznego. Zaraz za stacją kolejową Kaczkami na krawędzi wyżyny rozpoczynają się duże lasy bukowe, należące do rządu.

§ 46. Dolina dolnej Wisły.

Południowa swe naturalne

Oddzielną fizjograficzną całość stanowi dolina Wisły, krawędź wyżyny Pomorskiej na wschód za Wisłą znajduje przedłużenie—nie podchodzi do samej rzeki, lecz ogranicza jej dolinę, część

M-

rm

fi

Rtm

f£

■ii „

:i

li

.■i.

SM

mt-

'B.

y^SWKM

iź

nv.>

Im!

mmli

i ' liwiiii

SE

siiii!

IMIw Rn!

SK VW i

fr

rafii

11: JV

sHN * r

Pili

w§

!«

rtl

1?

-A.)

M-m

ii

wS-

Ti* * if >|UjNjwiyni i !.*■»<

tnwF*'

**r:    - -

Łsmr.

lllgl.

**8

Ifcta, ’"'**• **5'

mmm*- r t:

Sa3*tife2BWi^

wy ,H

Rys. 157 Ratusz w Toruniu, (Fot. ze zb. T. Op. nad Zab. Przeszł),

owej pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Przestrzeń od Ostromecka nad Wisłą do Grębocina (w blizkości Drwęcy) ogranicza dolinę Wisły, która nieco poniżej Torunia rozszerza się do 10—11 km. Następnie dolina Wisły przechodzi na zachód w dolinę dolnej Brdy, a koryto Wisły uchodzi ku północy, przechodząc przez ścieśnioną gardzie] między Fordonem a Ostro-meckiem.

Szerokość

doliny.

Dolina dolnej Wisły wkrótce rozszerza się i jeżeli nawet czasem przekracza swą szerokością dwanaście km., to przeciętnie wynosi pięć km. lub mało co więcej. Ujścia dopływów wytwarzały zabagnienie, tymbardziej, że niektóre z tych dopływów, jak z lewej strony Nątwa, a z prawej stary Nogat znaczną część (po 20 km.) płyną w dolinie Wisły równolegle do niej. Pierwotne dawniejsze osadnictwo niechętnie schodziło z wyżyny (jak naprz. miasto Świeć), której okolice naddolinowe często posiadały dobre gleby, a drogi, chociaż musiały przekraczać wąwozy dopływów Wisły, wolały tę niedogodność, niż bagnistą dolinę, nieraz poprzecinaną staremi odnogami, t. zw. „łachami" i zapełnioną mokradłami.

Osadnictwo niemieckie rozpoczęło się w XIII, a w XIV stuleciu do-

kończyło opanowania tej doliny. Na krawędziach wyżyny zaczęły się gnieździć nowe rzesze rzemieślników i kupców niemieckich po dawnych podgrodziach książęcych na lewym i na prawym brzegu do ujścia Ossy;

niemf"ec^kTe. dalej ku północy po prawej stronie po nowych podzamczach krzy

żackich. Jednocześnie okolice tych miast w znacznej części już miały odwieczną ludność polską i tu niewiele można było na karczunkach osadzić Niemców, a nizka dolina była prawie bezludna, tu się skierowali z nad dolnego Renu osadnicy świadomi walki z wodą i bagnem i tu stopniowo wydzierali żyzną glebę z pod dawnych częściowo bagien, a najwięcej żyznych łęgów, dwa razy do roku zagrożonych powodzią.

Obwałowanie tych łęgów stworzyło znakomitą rolę, a dobrobytowi osadników towarzyszył rozkwit miast z ich gotyckiemi murami obwodowe-mi, świątyniami, ratuszami, targowiskami, a nawet i domami zamożnych mieszczan. Obok żyzności gleby daleko większe znaczenie posiadała Wisła, jako droga wodna i była właściwą przyczyną tego rozkwitu okolicy.

To piętno krajobrazu, jako naturalnego pasa żyznych łąk i pól, ujętego jak w ramy w dwie ściany 60—70 metrów wysokie, przeciętego Wisłą, a cząsto i jej odnogami, jest uzupełnione przez pracę człowieka: mnóstwo zamożnych gospodarstw o siedzibach, tonących w zieleni sadów i mnóstwo miast i miasteczek, wyrosłych na odwiecznym podłożu polskim i cząstkowo pruskim, a rozkwitłych przy pomocy mieszczan niemieckich, wyłamujących się z pod jarzma krzyżackiego i dążących do opieki Jagiellonów.

Ceglane budowle gotyckie miast i licznych kościołów tak się tu zrosły z krawędziami wyżyn nad Wisłą, że nowe budowle, o ile do starych nie są dostrojone, rażą oko widza, odczuwającego treść tego krajobrazu.

Obecnie po obu stronach doliny przeprowadzono kolej żelazną, a że

Rys. 158. Kościół i kapituła w Kwidzynie. (Podł. A. Ambrassata).

Jako ognisko polskiego życia umysłowego dla Prus Królewskich istnieje tuTo-warzystwo Naukowe.

Chełmno.

Tu

razem z

Wisła może być przeszkodą w łączności obecnego państwa Niemieckiego z Prusami Wschodniemi, przeto obecnie na przestrzeni 218 km. dolnej Wisły w zaborze pruskim przekracza ją pięć mostów kolejowych, wówczas gdy na 400 km. Wisły w Królestwie istnieją tylko dwa mosty kolejowe.

Jeszcze nad wielką pradoliną, przy ujściu Drwęcy zwaliska Złotorji mówią o minionej świetności, ale dopiero Toruń (47 tys. mieszk. w tym przeszło 30% Polaków), imponujący swemi budowlami gotyckiemi, przypomina, że tu zakon krzyżowy wpierw gospodarzył, niż w innych posiadłościach¹), że w XIII stuleciu było to jedno z większych targowisk w zlewisku Bałtyku, które nie odrazu ustąpiło palmy pierwszeństwa Gdańskowi. Tu w XIII do XIV wieku zbiegały się nici handlu polskiego tak samo ze Śląska i Wielkopolski, jak z Krakowa,

Sandomierza i przez Lublin z Rusi. Obecnie to miejsce rodzinne Kopernika jest potężnątwierdzą, broniącą jakoby węzła kolejowego, który łączy kierunek północny w stronę ujścia Wisły i w stronę Niemna.

Toruń.

i;

sEI

phi

mWm

fi %

KI

i*

Za wyłomem Fordońskim Wisła rozszerza się w potężną kotlinę, a tam gdzie znowu zwęża się do 2 — 3 km., tam na prawym wyniosłym brzegu rozsiadł się bardzo dawny polski gród Chełmno. Ten gród jako położony w miejscu obronnym, a równocześnie nad rzeczkami, ułatwiającemi przeprowadzenie kilku odrębnych szlaków w głąb kraju, stał się główną miejscowością dla ziemi, leżącej między Drwęcą, Wisłą i Ossą. skupiała się organizacja obrony rzeki Ossy przeciw Prusom, a później Krzyżacy otrzymali tę ziemię w uposażeniu od nieopatrznego Piastowicza i tu Toruniem założyli swoją podstawę dla przyszłych podbojów.

Już w roku 1233 Chełmno otrzymało prawa miejskie i stąd prawna podstawa miast w ziemiach krzyżackich, a często i polskich prawem cheł-

’) H. Oestreich. Die Handelswege Torns. 1886.

mińskim się nazywała (włóka, łan chełmiński). Niasto liczy dziś przeszło 11 tys. mieszkańców.

Świeć.

Milę niespełna w dół Wisły na lewym jej brzegu w widłach Wdy i Wisły leży miasto Świeć, osada, pamiętająca odwieczne czasy. Zdaje się, że z pośród polsko-pomorskich grodów w czasach przedkrzyżackich byłto gród po Gdańsku najznaczniejszy. Obecnie liczy przeszło 8 tys. mieszkańców, a że dużo cierpiał skutkiem powodzi, przeto przed 30 laty częściowo przeniesiono go na sąsiednie wynioślejsze miejsca, Grudziądz leżący na prawym brzegu Wisły (40 tys. mieszk.), był miejscowością od-

mi

Im-'

p] W,

'i " T-=

i l Sf is

i?'

B.

Fi*¹

JHlUi

.•

Rys. 159. Zamek Malborski, oglądany z lewego brzegu Nogatu. (Fot. ze zb. Tow. Op. nad Zab. Przesz!.).

wieczną przy ujściu Ossy. Tuż istnieje w okolicy poważna twierdza, dziś przezwana twierdzą Courbiere.

Kwidzyn.

Po lewej stronie spotykamy Neuenburg (5 tys. mieszk.), a na prawej krawędzi doliny, w pętlicy starego Nogatu Kwidzyn (13 tys. mieszk.), który na mocy drugiego pokoju Toruńskiego pozostał wązkim pasem złączony z resztą dawnych ziem Zakonu, a przez to Fryderyk II miał możność w trzysta lat potem wszcząć t. zw. „Sprawę Kwidzyńską", czyli chciał panować nad całym handlem gdańskim.

Za Gniewem wązka dolina rozszerza się i przechodzi w deltę, równin-

ny szmat kraju do dwuch tysięcy km. kw. mierzący, który, jeżeli nie w całości jest darem Wisły, to wierzchnie rodzajne warstwy w takim są stosunku do Wisły, jak Egipt do Nilu. Jednak tu człowiek za pomocą grobli uni" ka dalszego odkładania „mady"—użyźniającego iłu. Gleba tu daje urodzaje niesłychane i z rolnictwa wyżywia 100 mieszk. na km. kw.

Gdańsk a Elbląg.

Te żuławy Wisły, przecięte drogami wodnemi Wisłą i Nogatem, na swych krawędziach dały możność rozwinięcia się nad zachodnią odnogą czyli Wisłą Tczewowi i Gdańskowi, nad wschodnią czyli Nogatem Malbor-gowi i pośrednio Elblągowi. Jeżeli Tczew (do 17 tys. mieszk ) odpowiada Malborgowi (14 tys. mieszk.), to Gdańsk (170 tys. mieszk.) niesłychanie prześcignął Elbląg (do 60 tys. mieszk.). W przeszło-

rjj

'md

RS

i?

fli

A"

•-

-m

M&mĘfZZ:-—

i t    ~ jl

| ■■ -

wiz:........

if

■fjy

a ser

i.

V 1

flf

S:;:, *$$$%

Ul

ii

Rys. 160. Gdańsk. Przystań nad Motławą.

ści działała tu przyczyna geograficzna, a mianowicie Gdańsk był bliżej zachodu i leży tylko o siedm km. od morza, Elbląg zaś był zmuszony daleko na wschód obchodzić mierzeją Fryską, aby przez Pilawę, bądź też okólną drogą na Gdańsk, wydostawać się na morze. W nowszych czasach koleje i kanały na Żuławach nieco zrównoważyły warunki, jednak Gdańsk bardziej ześrodkował handel, Elbląg zaś przemysł—znane są zakłady mechaniczne Schichau’a z warsztatami okrętowemi.

Jeżeli Elbląg posiada bardzo poważne zabytki budowlane, Tczew nie jest ich pozbawiony, a Malborg swym zamkiem należy do najgłośniejszych

m

i

m

i

il

-* .

r «s

1,1

•. i

U

i

2*

ii

&

hi

v

1

■

i

m

■■i

I

! .*    9

V

%

1

tj

$

i

!i

H

M

mmm

Tl

mR

p:

V**

mm

.m

igi;:

S

\

i $

M

i

W

m

t

¥

a

H

m

iB

KS

"3!

Rys. 161.

Gdańsk. Frauengasse z widokiem na kościół N. M. P. (Fot. ze zb. Tow. Op. nad Zab. Przeszłości).

zabytków gotyku, to Gdańsk przez swe budowle gotyckie, nadewszystko XVI i XVII wieku sięgające gmachy w stylu odrodzenia posiadł zasłużoną sławę. Godną uznania rzeczą jest staranność miasta około zachowania wyrazu dawnego Gdańska, który wyrobił się w czasach rozkwitu t j. w czasach związku z Polską.

Przyczyn świetności Gdańska w XVI i XVII wieku należy szukać w warunkach geograficznych, jako to: w przewadze Wisły ponad innemi rzekami Bałtyku (§ 30), we wcześniejszym odmarzaniu i dość późnym zamarzaniu ujście Wisły, oraz w łączności z Litwą, która była pośrednio z Gdańskiem związana.

Architektura

Gdańska.

jh

*•

t.

fi

si u ::

isy"

II « B!

- Hf

iw

M.

M ,v

mSŁ

Rys. 162. Kościół gotycki i pałac opatów w Oliwie pod Gdańskiem. (Pod.. A. Ambrossata).

Ujście Niemna samo przez się dość niedogodne, gdyż zmuszało do obchodzenia sto kilkadziesiąt km. długiej mierzei Kurońskiej, w czasie burz jesiennych lub wczesną wiosną zachęcało do unikania drogi morskiej, a skierowywania ruchu handlowego zalewem Kurońskim w stronę Dejmy. Do tego zachęcały i częste wojny z nieodłącznym korsarstwem na morzu. Dejmą kierowano się do Pregoły, tą rzeką wdół do zalewu Fryskiego i przez to podnosiło się znaczenie Królewca. Zalewem Fryskim kierowano się często do ujścia Nogatu, w górę Nogatu, do Wisły i do Gdańska. W ten sposób towar droższy, idący z Litwy (potaż, skóry, futra, wosk, miód i len), wzbogacił Królewiec i Gdańsk, nie stwarzając żadnego większego miasta przy swoim ujściu, gdyż Kłajpeda była lichą mieściną w porównaniu z Rygą, Królewcem, Gdańskiem lub Szczecinem.

W okolicy Gdańska dawny klasztor Oliwa posiada wspaniały kościół gotycki, przerobiony z romańskiego, z grobowcami książąt Pomorza. To miejsce było świadkiem jednego z najzgubniejszych kroków politycznych Polski: tu zawarto pokój (1660 r.), zwalniający elektora z lenna Prus względem Rzeczypospolitej.

XI. Wielkopolska z Mazowszem.

§ 47. Wielkopolska północna.

Wielkopolska z Kujawami, ziemią Sieradzką i Łęczycką jest krainą równą—najwyższe punkty dochodzą tu zaledwie do 284 m. nad poziomem morza (w Kobylej Górze), wówczas gdy najniższy punkt leży 24 m. nad poz. morza—tam gdzie Warta opuszcza Wielkopolską. Pewne urozmaicenia powierzchni przytrafiają się tylko czasami na zboczach wielkich dolin. Na północnym wschodzie Wielkopolski na słabym wzniesieniu Kujawskim (rys. 72) mnostwo jezior, z których największe są: Gopło (36 km. kw.), Pakoskie (8 km. kw.), Powidzkie (13 km. kw.) i Przemęckie (7,6 km. kw.),- te jeziora na zachód od Poznania są nieco mniej liczne. Do ważniejszych należy zaliczyć Lednicę ze swym słynnym ostrowem, jezioro Śmigielskie, które jest kryptodepresją, gdyż dno jego sięga niżej poziomu morza (49 m. głębokie przy położeniu zwierciadła wody na 39 m. nad poziomem morza) oraz jezioro Popielewo koło Trzemeszna, najgłębsze w Wielkopolsce, gdyż przekracza 50 m.

Jeziora spotykają się tak samo na płaskich wyżynach, t. j. w krajobrazie moreny dennej (są to zwykle płaskie o płytkich brzegach—znaczna ich część uległa w czasach historycznych pewnemu zmniejszeniu, a nawet zupełnemu zatorfieniu), jak i w krajobrazie moreny czołowej, naprz. południowa część Gopła, w okolicach Chodzieży lub koło Mosina. Są też jeziora i w wielkich dolinach, zazwyczaj o postaci wydłużonej, czasami połączone drobnemi rzeczkami, ciągną się szeregiem nakształt różańca, naprz. koło Zbąszynia. Odróżniają jeszcze jeziora okrągłe, wydrążone siłą spadku wód topniejącego lodowca: są one zwykle nieduże, zjawiają się licznie na wyżynach—wodę posiadają nie stale.

Dzisiejsza równa powierzchnia Wielkopolski nie odpowiada budowie warstw głębszych, lecz do pewnego stopnia odpowiada powierzchni trzeciorzędu, a jeszcze bardziej zawdzięcza swą postać dzisiejszą zwałom lodowcowym i żłobiącemu działaniu wód polodowcowych.

Klimat naogół jest tu najłagodniejszy na ziemiach dawnej Polski, co należy tłómaczyć położeniem wysuniętym ku zachodowi i małym wyniesieniem nad poziom morza. Na zachodzie skrawek ziemi na południu od Babimostu nad granicą śląską posiada winnice o łącznej powierzchni kilometra kwadratowego.

Wielkie pradoliny, oraz łączące je doliny poprzeczne, rozbijają te niziny na szereg odosobnionych równin, słabo ponad doliny wyniesionych. Można wyróżnić na zachodzie:

1) Między Odrą na północ od ujścia Nisy Łużyckiej, pradoliną To-po .    ruńsko-Eberswaldzką na północy, Warszawsko-Berlińską od południa

Wielkopolski, i odcinkiem Warty między Obornikami i Śremem równinę Wielkopolski zachodniej, która jeszcze jest dość wyraźnie rozbita na część zachodnią i wschodnią rzeką Obrą—jest to równina Poznańska.

..U

■-1

/?■'

UL.

Rys. 163. Jezioro Gopło.

2)    Na południe od niej do błot Baryczy i do Prosny na wschodzie wyróżniamy południową Wielkopolskę i

3)    Na wschód—wschodnią Wielkopolskę (równinę Gnieźnieńską), za jeziorem Pakoskim i Notecią przechodzącą we wzniesienie Kujawskie; to wzniesienie od południa ma granicę w Warcie iNerze, od wschodu weSkrwie lewobrzeżnej, od północy zaś i wschodu w Wiśle.

Tak pojęta fizjograficznie Wielkopolska na południe od Warty niezauważalnie przechodzi ku wschodowi we wzniesienie Kaliskie — dorzecze Prosny, które na południe od błot Baryczy dochodzi do najwyższego wzniesienia nad poziom morza.

Pojęcie Wielkopolski, która do XIV wieku nazywała się wprost Polską,

z biegiem czasu zmieniało się. Jak wiadomo, jeziorzyste Kujawy były kolebką państwa polskiego—stąd rozszerzało się państwo Piastów, niosąc ze sobą ujednostajnienie życia społecznego, gospodarczego i nawet zlanie gwar miejscowych. Dane językowe wskazują na niesłychanie starożytną łączność północnej Wielkopolski z Kujawami i ziemią Dobrzyńską a nawet Chełmińską (patrz mapkę rys. 114), a natomiast wskazują na późniejsze zlanie się z okolicami Kalisza, a jeszcze bardziej Sieradza.

w Wielko-polsce.

Wiadomy dziejowo fakt, że siedziba Piastów przesuwała się od Kruszwicy wprost na zachód przez Gniezno, Lednicę do Poznania można wy-tłómaczyć w ten sposób, że jest to kierunek rozpostarcia najważniejszych wałów morenowych. Zbocza tych wałów, szczególniej miejsca naj- Kierunki dróg mniej wyniesione nad sąsiednią równinę musiały być w krainie, posiadającej jeziora, a w wielkich dolinach nawet bagna, najdogodniejszym kierunkiem dla ścieżek, a później i dróg: to też gdy na wschód nęciły rodzajne brzegi Wisły ze wspaniałą drogą wodną, to żelazna energja zdobywców, promieniejąca na wszystkie strony, mogła się łatwo wylewać również i na zachód. Od północy błota Noteci były tak wielką zaporą, że kiedy te błota wciąż jeszcze odgraniczały państwo Mieszka I od Pomorza, to na zachodzie ono sięgało za Odrę.

Dwa szlaki tu prowadziły z Poznania: 1) północny na Pniewy i Skwierzynę niewolniczo wzdłuż moreny czołowej—do Kościeszyna (Kustrin), panującego raczej nad drogą wodną, niż nad bagnistemi okolicami i nadewszyst-ko do Lubusza, który, położony na Jewym brzegu, był strażnicą ziem piastowskich¹) i 2) bardziej południowo-zachodni, który przesuwał się między jeziorami i błotami dolnej Obry, przesmykiem koło Zbąszynia ku Odrze w miejscu ujścia Bobrawy; tu Krosno, położone w widłach rzek pozwalało Mieszkowi dawać baczenie na Śląsk (nad Odrą najgęściej zaludniony) i po przez słynne lasy zaodrzańskie sięgać po Gubin—północny klucz Łużyc.

Rozrost

W tym czasie Wielkopolska na południu obeszła błota górnej Obry i posuwała się jednocześnie wzdłuż Odry—Wrocław już do Mieszka należał—i, jednocześnie obchodząc od wschodu błotaBaryczy, posuwałasię w górę Prosny i Warty. Można przyjąć, że posuwanie się w górę rzek Wisły, Warty, Prosny i Odry odbywało się w stosunku prostym do za pierwszych znaczenia tych dróg wodnych, a więc w połowie X w., kiedy państwo Piastów sięgało nad Wisłą najpewniej Wieprza i Radomki³), nad Odrą musiało przekraczać za Wrocław, sięgając może pod Racibórz, to Kalisz i Sieradz względnie słabiej były spojone.

’) Codex diplomaticus Maioris Poloniae (dodatek z mapą do t. IV), wydawnictwo Biblioteki Kórnickiej 1881.

²) A. Szelęgowski w pracy „Najstarsze drogi z Polski na Wschód" 1909 r. uważa, że grody Czerwieńskie, utracone w r. 981, były związane z Wielkopolską Wisłą i Bugiem.

Już na zaraniu dziejów Piastowie przekroczyli graniczną Odrę i ziemia Lubuska stanowiła część Polski aż do r. 1249, kiedy to Piastowie Śląscy ustąpili ją margrabiom na Brandeburgu. Wschodnią granicą ziemi Lubuskiej była rzeczka Ołokok wprost z północy płynąca do Odry.

W XII wieku Wielkopolska już przekroczyła błota Noteckie, a mianowicie za Krzywoustego najpierw przyłączono Nakło¹), a później pas ziemi po prawej stronie Noteci od ujcia Drawy, który to pas nad Brdą najdalej się rozszerzał ku północy—obszar ziemi pomorskiej przyłączony do Wielkopolski przekraczał 60 mil (3300 km. kw.).

Utrata ziemi Lubuskiej była tylko jednym ze zdarzeń w łańcuchu strat, ponoszonych na zachodzie przez Polskę na rzecz Niemców. Fala brande-

w w

• 'ZWM

i ' '■ ■ •,

•-    jfiii

Rys 164. Kamienista morena czołowa koło Pleszewa. (Podł. fot. prof. Pfula).

Znaczenie Santoka i Drżenia.

burska biła o rozszarpaną, w częstych zawieruchach osłabioną Wielkopol-skę, posuwając się najskuteczniej wzdłuż Noteci, aż dosięgła Santoka, leżącego przy zlaniu się Warty z Notecią i Drezdenka (Drżenia). Te dwa odwieczne grody leżały w miejscach, jedynie możliwych dla przeprawy przez błota noteckie, gdyż między Odrą a Wieleniem w linji powietrznej 110 km.—poza temi grodami nigdzie przeprawy nie było. Była to potężna strata, gdyż stosunki gospodarcze ze Szczecinem zupełnie wypadały z rąk Piastów, którzy też nie ustawali w wysiłkach odzyskania

]) Ks. St. Kujot. Dzieje Prus Królewskich. Część I. (Rocznik XX Tow. Naukowego w Toruniu) 1913.

tych grodów, co się dopiero Kazimierzowi Wielkiemu udało, ale już w kilka lat po jego śmierci Drżeń i Santok znowu wpadły w ręce brandeburgów. Ten sam monarcha potrafił odzyskać od Śląska Wschowę z okrę

giem.

Przez czterysta lat zmian tu nie było, aż dopiero w okresie rozbiorów Polski, na lat osiem przerwanych Księstwem Warszawskim, losy oddały w r. 1815 większą część Wielkopolski i część Kujaw Prusom pod nazwą Wielk. Księstwa Poznańskiego. Tę nazwę po wojnie 1870—1 r. zniesiono wraz z resztkami odrębności i rozpoczęto nazywać prowincją Poznańską.

Część Wielkopolski, obecnie tą nazwą objęta i zostająca pod panowaniem pruskim, posiada 2100 tys. ludności, co wynosi przeszło 70 na km. kw., wówczas gdy ciąg dalszy Wielkopolski, stanowiącej część t. zw. Królestwa Polskiego, a mianowicie w gub. Warszawskiej Kujawy do Skrwy lewobrzeżnej i nadgraniczne powiaty w gub. Kaliskiej posiadają 100 m. na km. kw. Jest to zjawiskiem ciekawym, że ta Wielkopolska, która odwiecznie przodowała gęstością zaludnienia za czasów polskich, a w XVI i w'

XVII wieku miała o 150 miesz-

Gęstość

zaludnienia

Wielkopolski.

mxŁ \    .

Ifchfiil-;

kańców na milę kwadratową więcej od Krakowskiego¹), dzisiaj dała się prześcignąć reszcie ziem etnograficznie polskich, szczególniej na zachodzie zaboru austryjackiego i ruskich, nie ustępując tylko Litwie z Białorusią. Podług prof. Fr. Bujaka²) kulturalne państwa Europy środkowej wszystkie mają zachodnią połowę gęściej zaludnioną— może razem z wilgocią i ciepłem się i wpływy cywilizacyjne, dość że i w dawnej Polsce tak samo było i przetrwało w Ks. Warszawskim.

Kiedy przed 100 laty kongres w Wiedniu jeszcze raz rozdzierał ziemie polskie, to zachodnia część, Poznańskie miało zaludnienie do 28 mieszk. na km. kw., wówczas gdy wschodnia miała 25. Po stu latach w Królestwie gęstość wzrosła prawie—4 razy, gdy pruska część Wielkopolski mało co ponad 2,5. Należy uwzględnić, że czynnik gospodarczo-geograficzny, a mia-i dokładne osuszenie błot powinien wpływać wręcz od-

Rys. 165. Krajobraz w Śmigielskim. Drumlin, wydłużony owal piaszczysty koło Sączkowa. (Podł. fot. prof. Pfula).

, ciągnącemi od Atlantyku tędy posuwają

nowicie wczesne

1)    A. Pawiński. Źródła dziejowe. Polska w XVI w. pod względem geograficzno-statystycznym 1883—97.

²)    Fr. Bujak. Galicja t. I.

wrotnie, jak również wyraźny czynnik społeczny uwłaszczenie chłopów w Poznańskim, które wcześniej, niż w Królestwie Polskim był dokonany.

Najważniejszemi przyczynami były następujące: Królestwo Kongresowe miało szesnaście lat samodzielnego rozkwitu i gospodarczo pod wieloma względami zbiera żniwo z ówczesnego siewu, oraz ten fakt, że zostało złączone z państwem, które nie miało rozwiniętego przemysłu, przytłaczającego rozwój przemysłowy nad Wisłą.

Poznańskie było widownią mniej lub więcej wyraźnych a nieustannych usiłowań rządu, których celem było wzmocnienie żywiołu niemieckiego a jednocześnie Poznańskie było połączone z państwem, już przed stu laty stosunkowo uprzemysłowionym, co nie pozwalało na miejscu rozwijać się przemysłowi. Jednym z widocznych objawów tego połączenia z Prusami był los sukiennictwa i płóciennictwa, któremi Wielkopolska szczyciła się od wieku XIV aż do rozbiorów. Pod panowaniem Prus te gałęzie pracy utraciły odbyt w reszcie ziem polskich, a jednocześnie podległy współzawodnictwu sukien i płócien śląskich i nadreńskich—żywioł rękodzielniczy miast i miasteczek podupadł, zamiast być zarodkiem żywiołu przemysłowego.

Pod względem składu narodowościowego Wielkopolska pruska posiada conajmniej 63% Polaków prawie wyłącznie katolików, a resztę Niemców, śród których przeszło 8% jest katolików. Do Niemców zalicza się i 1,5% ludności żydowskiej, która przed 100 laty stanowiła koło 8% zaludnienia, czyli że Żydzi przy zastoju przemysłowym i podniesieniu w kraju techniki handlowej stopniowo opuszczają Poznańskie. Chociaż Polacy stanowią prawie % zaludnienia, to jednak ilość powiatów i gmin o znacznej przewadze polskiej mało co wykracza poza połowę, co jest następstwem tego, że Polacy zajmują wyżyny rodzajniejsze, odwiecznie wzięte pod pług a przez to gęściej zaludnione, wówczas, gdy Niemcy zajęli miejscowości dawniej bagienne, leżące w wielkich dolinach. Miejscowości te były dawniej pustkowiem lub krajem słabo zaludnionym i dzisiaj też posiadają zaludnienie nieraz trzy razy słabsze niż rodzajne równie, leżące w krajobrazie moreny dennej. Reszta Wielkopolski poza Prusami już posiada odsetek ludności niemieckiej mniejszy, a więc nadgraniczny powiat Nieszawski posiada przeszło 10%, przy odsetku ludności żydowskiej niedochodzącej 4%> Słupecki (13,9% 1 3,6%). Koniński (10,2% i 5,2%), w pozostałych ludność niemiecka odsetkowo znacznie spada i wzrasta ludność żydowska.

Uprawa ziemi tak samo śród większej własności jak i włościańskiej po obu stronach granicy politycznej stoi wyżej, niż gdziekolwiek na ziemiach dawnej Polski; zajęcie ludności uzupełnia przemysł, związany z rolnictwem, a mianowicie cukrownie i gorzelnie. Lasy stanowią po gospodarcze, stronie pruskiej do 19% powierzchni i zajmują ziemie najgorsze, a więc po obu stronach Obry dolnej oraz nad Notecią, gdzie wzdłuż kamienistych wałów moreny czołowej często można spotkać wydmy piaszczyste. Rola dochodzi 61,7% powierzchni i wogóle pług tu może już za-

wiele wydarł ziemi z pod lasu, bo naprz. nad Wełną role są bardzo liche. Dodawszy łąki i pastwiska będziemy tu mieli nieznaczne ilości nieużytków— 6%. Trzecia część roli, a piąta część całej powierzchni jest pod żytem, drugie miejsce zajmuje ziemniak, a dalej owies, jęczmień, pszenica i burak cukrowy. Jeżeli wogóle na zachodzie, południu i w środku trzy pierwsze rośliny przeważają nawet w znaczniejszym stosunku, to na Kujawach aż do Kutna znaczenie pszenicy z burakiem, a częściowo i jęczmieniem jest daleko większe.

Dawna

kultura

rzeczowa.

Odwieczne opanowanie ziemi przez człowieka¹) pozostawiło ślady w grodziskach, przez lud zwanych okopami szwedzkiemi, których ilość w samej pruskiej części dochodzi setki. Tego samego dowodzi wytapianie żelaza w Wielkopolsce już w II wieku przed Chr.²). Dawnej, na miejscu zasiedziałej kultury rzeczowej mamy dowody i w zabytkach budowlanych, sięgających XII wieku (zwaliska na wyspach jeziora Lednicy mają jakoby sięgać dawniejszych czasów). Liczne budowle romańskie (najczęściej t. zw. duninowskie) znajdujemy rozsiane po Kujawach, a częściowo i dalej ku zachodowi. Wprawdzie niektóre uległy takim przebudowom jak naprz. w Lądzie lub Krobi, że śladu romanizmu prawie nie zostało, ale naogół Kościelec, Strzelno, Giecz, Inowrocław, Lubień, Kotłów, Kruszwica lub Tum pod Łęczycą wskazują, że pierwsi następcy Krzwouste-go podnosili kraj cywilizacyjnie. Gotyk tu posiada przedstawicieli daleko liczniejszych z katedrami w Gnieźnie i Włocławku na czele. Jeżeli czasy odrodzenia zajaśniały mocniej w innych dzielnicach Polski, to jednak ratusz poznański (rys. 143) jest wspaniałym zabytkiem owych wpływów włoskich, które potrafiły rozpowszechnić i rdziennie polską attykę.

Nowsze czasy przynoszą zatarcie dawniejszego wyrazu swoistego w budowlach po miastach i nawet po wsiach, gdzie pod względem rozpowszechnienia muru Wielkopolska pierwsze miejsce zajmuje na całym omawianym obszarze. W częściach Wielkopolski, niepodległych Prusom mur również silnie zaczyna się rozpowszechniać po miasteczkach i czasem nawet po wsiach, wypierając budynek drewniany.

Drogi

Wielkopolsce.

Drogi Wielkopolski w czasach obecnych wybitnie się różnią w części zachodniej, należącej do Prus i w części wschodniej. W Poznańskim mniej więcej każda poważniejsza wieś jest połączona z siecią dróg bitych, a każde poważniejsze miasteczko—z siecią kolejową. Warta i Noteć oraz niektóre związane z niemi jeziora służą do ruchu towarowego, a kanał bydgoski odgrywa nawet rolę pośrednika przy sprowadzeniu drzewa drogą wodną z nad górnego Dniepru i Sożu do Berlina. Stan dróg

') J. Korzeniowski. Wielkopolska w czasach przedhistorycznych. 1914.

²) A. Szulczewski. Spuren praechistorischen Eisengewinnung in Brudzyn (Kreis Żnin). Ztf. d. nat. Abt. 18. 1911 r.

po wschodniej stronie granicy politycznej różni się zasadniczo od powyższych stosunków.

Wielkopolska zajmuje geograficznie znakomite położenie w środku niżu Europejskiego, ale przypuszczalny olbrzymi ruch przewozowy obchodzi ją po północnej krawędzi (linja Bydgoszcz-Nakło-Kostrzyń odpowiada linji Noteci) i nie czyni z Poznania ogniska handlowego dla tych samych powodów, dla jakich Gdańsk, geograficznie przeznaczony do ośmiokrotnie większej roli, nie może jej odgrywać: przeszkadzają temu granice polityczne ze wszystkiemi następstwami.

Brak przemysłu fabrycznego sprawia, że w Poznańskim ludność rolnicza niema ujścia do miast i od kilkudziesięciu lat opuszcza kraj bądź za

Rys. 166. Grodzisko pod Dąbrówką (Poznańskie).

stałe, bądź na zarobki czasowe do Stanów Zjednoczonych jak również w głąb Niemiec. Ludność niemiecka szczególniej z ma-^niemieckL¹ tych miasteczek, a czasem i ze wsi chętnie dąży na zachód,

osłabienia

morze na

w r.

a to mogło było doprowadzić do poważnego z czasem niemczyzny. Przeciwdziałając temu, a jeszcze bardziej chcąc wzmocnić żywioł włościański niemiecki, który na zachodzie Niemiec już często zaczyna się przeradzać w żywioł na pół miejski, rząd pruski wprowadził 1886 komisję kolonizacyjną.

Większa własność w połowie polska i niemiecka naogół kurczy się wobec wysokich cen ziemi, do czego doszła częściowo skutkiem działalności Komisji Kolonizacyjnej, ale więcej skutkiem dążenia chłopa polskiego do ziemi; ziemia tu często jest środkiem lokaty dla oszczędności, płynących z wychodztwa zarobkowego. Powolne lecz stałe wypieranie żywiołu polskiego oraz dawność kultury w tej polskiej ziemicy sprawiła, że tu lud polski doszedł do największego uświadomienia narodowego i do największej dzielności gospodarczej. Równolegle z tym rolnik-Niemiec jest często jak gdyby protegowany, to też Niemiec osadzony przez Komisję Kolonizacyjną nie zawsze wydobywa z siebie odpowiednią energję, bo za jego niepowodzenie często nie on odpowiada, lecz skarb. Duża też istnieje różnica w zaspokajaniu potrzeb, gdy ludność polska stara się oszczędzać, niemiecka z powodu większych wymagań życiowych wydaje zazwyczaj więcej.

Najdawniejsze osady ludzkie, nieraz sięgające początkiem czasówprzed-chrześcijańskich, wybrały sobie miejsca nad wodą, co było związane z obronnością miejsc, mniej lub więcej otoczonych wodą i błotami. Chętnie wybierano wysepki na jeziorach jak na Gople, Lednicy, półwyspy śród zakrętów rzeki lub jeziora, miejsca w widłach rzecznych leżące albo też, co w późniejszych czasach częściej się zdarzało, przy skrzyżowaniu dróg lądowych z wodnemi. W takich wypadkach miejsce przeprawy, ułatwione przez istnienie wysp na rzece (jak naprz. w Kaliszu lub Sieradzu), powoływało do życia poważniejszą miejscowość. Rzeki i jeziora w Wielkopolsce oddziaływały nietylko swą obronnością, ale też jako arterje komunikacyjne.

Z pośród czynników, wpływających na rozwój miast, najważniejszemi

są drogi, to też miejscowości historyczne w Wielkopolsce, sięgające wieków piastowskich a nawet i czasów przedchrześcijańskich, najczęściej w czasach nowożytnych znalazły się w warunkach wyjątkowo niedogodnych:

Topografja

to co dawniej je broniło, dzisiaj przeszkadza doprowadzeniu kolei starożytnych

osiedli.

i nawet dróg bitych, to też wiele z miejscowości wspomnianych w w. XII i wcześniej, dziś zapadło w stan wegetowania a tylko kilka rozwinęło się (Poznań, Gniezno, Kalisz, Włocławek)—wszystkie one dzięki dogodnemu położeniu a mianowicie, gdzie drogi lądowe krzyżują się z rzekami lub jeziorami.

W Wielkopolsce, poczynając od zachodu, spotykamy maleńkie miejscowości, z których Zbąszyń powstał przy skrzyżowaniu starożytnego gościńca, wiodącego z Poznania na Krosno i Gubin do Lipska z błotnistą Obrą. Miasteczko (koło 4,5 tys. mieszkańców) leży na zachodniej krawędzi wzniesienia ponad błotnistą doliną. Obecnie leży nad szlakiem kolejowym, który łączy Poznań przez Frankfurt n. Odrą z Berlinem.

Międzyrzec (6000 m.) leży w kotlinie przy ujściu Paklicy, inaczej Jordanem zwanej, do Obry, przez co niegdyś miał znaczenie obronne, a położenie na drodze idącej niegdyś z Poznania do Lubusza, a później do Berlina, zapewnia mu przyszłość. Okolice wykazują ledwie 21% Polaków, jeszcze gorszy stosunek znajdujemy w pow. Skwierzyńskim, gdzie nawet 6% jakoby nie dochodzi. Miasteczko Skwierzyna (6700 m.) przy ujściu Obry do Warty leży w dolinie Warty, tak samo jak Międzychód (5200) i Wronki

(do 5000). Pierwsze z tych miast leży w okolicy, gdzie ludność więcej niż w połowie jest polska. Błota Obry po osuszeniu ściągnęły osadników niemieckich. Miejsca dalej ku wschodowi, gdzie nie brak piasków, jako dość słabo zaludnione, mogły tylko pewną ilość osadników—Niemców pomieścić (naprz. w pow. Nowotomyskim), i dopiero ku wschodowi, gdy wkraczamy

'i

mt

mi

lu

W*

X~~

SM

t mm

‘JE*

mm i

iii

7m

it

illi

lii*

li

i m: i

Rys. 167. Katedra w Poznaniu.

(Fot. ze zb. Tow. Op. nad Zabyt. Przeszł.).

w krajobraz moreny dennej, w ziemie żyzne, tam spotykamy odwieczne gęste osadnictwo i przewagę Polaków, przekraczającą 80% zaludnienia.

Szamotuły (do 7 tys. m.) w żyznej równinie, gdzie uprawa buraków podnosi okolicę.

Na obu brzegach Warty, w miejscu, gdzie suche z lekka wyniosłe brzegi odwiecznie ułatwiały przeprawę, a gdzie ujście Cybiny i Głównej gało obronność, w miejscu, gdzie drugorzędne działy wodne podchodziły do Warty, rozsiadł się Poznań. To miasto, założone niegdyś brzegu Warty i nad Cybiną, a w czasach odwiecznych pewnie już w zaczątku istniejące między Główną i Cybiną, w połowie XIII w. zostało przeniesione na lewy brzeg Warty, a najstarożytniejsze miejscowości, gdzie dzisiaj Katedra i Chwaliszewo, zostały przedmieściem.

wzma-

na prawym

Położenie Poznania względem powierzchni kraju jest tego rodzaju, że

mm

■jIm. :

-Mcm,

w?

£s

1!.

Rys. 168. Katedra w Gnieźnie. (Ze zb. Tow. Op. nad Zabyt. Przeszł.).

obie części Wielkopolski północnej tu mają swoje główne ognisko i łączność między sobą, tymbardziej, że Warta zawsze była poważną drogą wodną. Ta okoliczność ściągała sadyby ludzkie ku wodzie, tak samo jak Międzychód i Wronki, tak też Oborniki (4300), Śrem (do 7 tys.) i sam Poznań.

Będąc stolicą polityczną piewszych Piastów, Poznań jeszcze za Chrobrego był raczej wielkim obozem warownym, niż miastem, chociaż wówczas już wyrósł ponad gród miejscowego znaczenia. Z czasem służebna ludność przedgrodzia rozrastała się, a dopływ osadnictwa niemieckiego znalazł już Wielkopolskę oddawna dość gęsto zaludnioną, co pomogło do

31

Geografia dawnej Polski.

założenia mnóstwa miasteczek. Chociaż miasteczka przeważnie były rolnicze, to jednak społecznie znaczyły bardzo wiele, gdyż 1) ludność rolnicza była zupełnie wolna i dość zamożna i 2) posiadała część ludności rzemieślniczej i rękodzielniczej, jako to sukienników i płócienników. Jak-gdyby stolicą owej rzeszy maleńkich miasteczek był Poznań, co sprawiło, że przeniesienie stolicy do Krakowa a później do Warszawy nie pozbawiło Poznania znaczenia społeczno-gospodarczego. Obecnie miasto przekroczyło 140 tys. mieszkańców, w czym Polaków—do 60%/ Jako stolica prowincji, posiada mnóstwo urzędów, jako ośrodek życia krainy i jako skrzyżowanie kolei oraz stacja na dość uporządkowanej rzece Warcie, Poznań posiada podstawy do samodzielnego życia wielkiego miasta.

O sześć mil na wschód od Poznania, w okolicy jeziorzystej, która przed tysiącem lat posiadała błota—dziś osuszone, w okolicy nie pozbawionej suchych przesmyków między jeziorami i błotami, a skutkiem tego obfitującej w t. zw. „szwedzkie okopy", to jest w grodziska, sięgające czasów przedchrześcijańskich, leży Gniezno. Okolica swemi wykopaliskami arche-ologicznemi świadczy o względnie znacznym zaludnieniu jeszcze w czasach halsztackich i nawet i dawniejszych. Żyzność okolicy, mogącej uprawiać buraki cukrowe oraz skrzyżowanie odwiecznych szlaków drogowych sprawiają, że to miasto przekroczyło 26 tys. m. ludności.

Jeden z tych szlaków, który odwiecznie prowadził od Kruszwicy przez Gniezno i Poznań na zachód, w XIII w. zmienił o tyle kierunek, że od Mogilna skierował się na północo-wschód przez Inowrocław do Torunia, a zatem i do Zakonu Krzyżackiego. Drugi szlak zdawna znany, lecz za Jagiełły urzędownie zakazany, prowadził od Kalisza (gdzie zbiegały się drogi z Górnego Śląska i z Małopolski) przez Pyzdry, Gniezno cho Nakła. Oba te kierunki są dzisiaj wyzyskane przez koleje żelazne. Gniezno posiada liczną załogę wojskową; w powiecie obecnie ludność w 67% jest polska. Samo miasto, pominąwszy katedrę i parę kościołów, ma wygląd zupełnie nowożytny, pozbawiony wszelkiego samoistnego wyrazu.

Drogi

nad Notecią.

W przeciwstawieniu do Warty Noteć była dość lichą drogą wodną; w czasach przeddziejowych w kilku miejscach nagromadzone pnie i piasek wytwarzały zatory, które zalewały odcinki rzeki, leżące powyżej i utrudniały ruch na rzece. To też błotnista dolina nie przyciągała sadyb ludzkich, a tylko na krawędzi nad doliną musiały wytworzyć się szlaki drogowe, równoległe do Noteci. Na tej to krawędzi zozsiadły się znaczniejsze siedziby ludzkie. Tak ważny w dziejach Wielkopolski Santok leży w ten sposób na krawędzi wyżyny Pomorskiej, przy połączeniu Warty z Notecią, Drezdenko (Drżeń) po stronie wielkopolskiej, Wieleń (4500 m.), gdzie ludność polska spada do 30%, Czarnków (5000 m ) przy załamie Noteci i tak smutnie wsławione Ujście (2500 m.), naprzeciw ujścia Głdy, trzymają się dróg, biegnących blizko błotnistej doliny, lecz jeszcze po krawędzi wzniesienia.

Chodzież leży śród nieco urozmaiconego krajobrazu moreny czołowej nad bagnistą niegdyś doliną Noteci, w pewnym oddaleniu od rzeki, w miejscu, gdzie wygodnie było z Poznania przedostać się do Ujścia; stacja kolejowa i nadewszystko zużytkowanie „poznańskiej" gliny trzeciorzędowej na wyroby fajansowe i porcelanowe pozwoliły Chodzieży przekroczyć siedem tys. mieszkańców. Dokoła Gniezna istnieje jeszcze dziś wiele miasteczek, sięgających średniowiecza, jak Wągrowiec (do 7000 m.) na wyspie rzeki Wełny, Żnin (do 5000 m.) na wyspie rzeki Gąsawki, który bodaj że jako Setidawa razem z Kaliszem pamięta czasy handlu rzymskiego z I w. po Chr. Na północny-wschód na drodze do Inowrocławia leżą Trzemeszno i Mogilno, swemi kościołami sięgające czasów romanizmu.

Na południu, w załamie Warty leży Śrem w miejscu odwiecznej przeprawy na gościńcu łączącym Poznań z Wrocławiem; Środa (przeszło 7000 m.) na drodze z Kalisza do Poznania na równinie przypominającej żyznością prawie Kujawy oraz Września (nieco ludniejsza od Środy) pod względem gleby posiada te same warunki, sprzyjające cukrownictwu. W dziejach pamiętna wypadkami 1848 r.

Pyzdry.

Na prawym brzegu Warty, nieco powyżej ujścia Prosny leżą Pyzdry, niegdyś bardzo ważny punkt przeprawy na gościńcu, łączącym Poznań z Łęczycą, w miejscu, gdzie było skrzyżowanie z gościńcem, idącym do Wrocławia przez Starogród, (Pyzdry), Kwieciszewo, Inowrocław do Torunia. Przed wojną to miasteczko należało do państwa rosyjskiego, a że leżało na samej granicy politycznej, a kolei nie posiadało, przeto zapadło w zupełny letarg.

§ 48, Wielkopolska południowa i Kujawy.

wzniesieniu Śmigiel (do 4 tys.) i Koś-

wa

Na południe od wielkiej pradoliny Warszawsko-Berlińskiej—górna Obra i Warta na wschód od Śremu—aż do Baryczy na południu i do Prosny na wschodzie leży wzniesienie Południowo-Wielkopolskie, które posiada glebę bardzo niejednostajną: nad Obrą błota i wydmy, ku środkowi i wschodowi gleby rodzajne. Bliżej Obry leży na cian (do 8 tys.) w okolicach, które razem ze środkową częścią wzniesienia są rdzennie polskie (83—90%). wówczas gdy od zachodu starożytna Wscho-(do 8 tys.), odzyskana przez Kaźmierza Wielkiego, leży w okolicy, liczącej ledwie do 30% Polaków.

Wzdłuż południowej krawędzi wzniesienia, ciągnie się odwieczny szlak z Głogowy do Kalisza, i na nim szereg mniej lub więcej znacznych miejscowości, szczególniej, jeżeli odłączały się od nich drogi, prowadzące ku

północy.

drodze z Głogowy do Poznania, leży tu Leszno,

Oprócz Wschowy, na liczące do 17 tys. mieszkańców; w powiecie rachują ledwo do 37% Pola-Miasto rozwinęło się dopiero w XVI w. w związku z ruchem prote-

ków.

stanckim. Obecnie jest ważnym węzłem kolejowym. Na przedłużeniu drogi z Leszna ku Wrocławiowi, leży Rawicz (przeszło 11 tys. mieszk.) w okolicy znacznie bardziej polskiej niż samo miasto. Krotoszyn (13 tys. mieszk.) jest pobudowany na skrzyżowaniu traktu Głogowsko-Kaliskie-go i Gnieźnieńsko-Wrocławskiego. Na wschodzie omawianego wzniesienia Jarocin i Pleszew, a nadewszystko Ostrów zawdzięczają swój rozwój szlakowi, idącemu z północy od Gniezna z ominięciem bagien Baryczy na Górny Śląsk, przyczem Ostrów (17 tys. mieszk.) leży na skrzyżowaniu tej samej kolei (niegdyś gościńca), która ożywia Krotoszyn.

Leszno.

Kalisz.

Do tych miejscowości należy dołączyć Kalisz, wprawdzie leżący już nad Prosną, ale dziejowo zawsze związany z południową Wielkopolską. Wspomniany w II stuleciu przez Ptolemeusza już pod obecną nazwą (Calisia) leżał nad Prosną w tym miejscu, gdzie wyspa ułatwiała przeprawę śród obszernych łęgów dogodnych dla pasterstwa i rolnictwa. Chociaż Ptolemeusz wymienia go jako stację na gościńcu, prowadzącym z południa na północ, jednak ruch i w poprzek Prosny tu odwiecznie był znaczny, bo wzniesienie południowo wielkopolskie nad Baryczą z jej bagnami musiało kierować człowieka równolegle do Baryczy. Ten kierunek, przedłużony ku wschodowi, przecinał Prosnę w miejscu, gdzie dwa strumienie, wpadając od wschodu, czyniły okolicę łatwo obronną. Od Kalisza Prosną, mogła być uważana—szczególniej wiosną—za żeglowną.

W XIII wieku miasto Kalisz, przeniesione na wyspę, było po Poznaniu

najważniejszym skupieniem ludzkiem w Wielkopolsce i zawsze odgrywało pewną rolę nietylko gospodarczą (jak większość miast wielkopolskich, trudniło się płóciennictwem lub sukiennictwem), ale i kulturalną. Tu mieli szkoły Jezuici, a później do 1830 r. istniał korpus kadetów. W XIX wieku Kalisz, odcięty od reszty Wielkopolski granicą polityczną, rozwijał się powoli i dopiero w XX stuleciu otrzymał kolej, przez co jego dotychczas podwójny charakter miasta urzędniczego i miasta o przemyśle zbytkowym (koronki fabryczne, hafty) zaczyna zmieniać się na typ handlowo-przemysłowy. Zabytki gotyku, zewnętrzny wygląd śródmieścia z przed 80—90 lat i .obfitość mostów nadają Kaliszowi odrębne piętno miasta, nie dającego się z innymi w Polsce porównać.

Południe

Wielkopolski.

Na południe od wzniesienia Południowo-Wielkopolskiego w dolinie (dawniej bardzo błotnistej) górnej Baryczy, leży Odolanów (2500 mieszk.), a na południe za Baryczą leży kraik (pow. Ostrzeszewski, Kępiński i część Odolanowskiego), który fizjograficznie stanowi wschodnią część wyżyny Środkowo-Śląskiej, oddzielony odeń t. zw. Potokiem Polskim. Kraik ten wyniesiony znacznie wyżej od całego Poznańskiego, w Kobylej Górze dochodzi 284 m. nad poz. morza.

czy, w

Gleba rozmaita, lecz naogół nieco gorsza, jak zwykle w krajobrazie moreny czołowej, bliżej Baryczy i Prosny nieco lepsza. W dolinie Bary-miejscu dawnych bagien są otrzymywane poważne ilości rudy łą-

kowej, wywożą ją na Śląsk. Ludność mniej więcej o gęstości 70 na km. kw. jest w 90% polska.

Odwieczna droga, idąca od południa do Kalisza, sięgająca może epoki hallsztackiej, a więc z 500 lat przed Chrystusem, musiała się trzymać miejsc suchszych i stąd odwieczne istnienie Ostrzeszowa (5400 mieszk.) i Kępna (przeszło 6000). Kępno leży na skrzyżowaniu kolei, na szlaku, idącym od Wrocławia i kończącym się przy granicy rosyjskiej, odległej tylko o 11 km. To miasteczko w ciągu ostatniego półwiecza, z niemieckiego— słuszniej żydowskiego—stało się polskie.

Łódź)

Na wschód od Prosny do Warty i do jej równoleżnikowego ramienia na północy leży wzniesienie Kaliskie¹), którego granicę od południowego wschodu, czyli od ziemi Sieradzkiej można zaznaczyć linją prowadzoną od Błaszek do zlania Warty z Nerem. Jest to okolica o powierzchni nie-bardzo urozmaiconej, przeważnie żyzna, to też rolnictwo odwiecznie było tu prowadzone bardzo starannie. Nieznaczny przemysł fabryczny, historycznie rozwijający się wzdłuż dawnego gościńca Warszawsko-Kaliskiego (Kalisz, Opatówek, a dalej Sieradz, Zduńska Wola, Łask, Pabianice i sama i dość poważny wielki przemysł rolńy, obejmujący gorzelnie i poniekąd cukrownie, uzupełniają obraz gospodarczy okolicy, która, chociaż leży w obrębie Królestwa, jednak dużo przypomina Poznańskie.

Pomimo dość znacznego zagęszczenia ludności, brak większego przemysłu, nadgraniczne położenie i do niedawna brak kolei, sprawiły, że ta rzutka ludność wielkopolska, posiadająca kulturę rzeczową i społeczną, jedną z najstarszych w Polsce, nie stworzyła większych skupień ludz

kich. Gęstość zaludnienia w okolicach Kalisza wynosi przeszło 100 w Kaliskim, na km. kw., dalej rzednie, i w powiecie Tureckim nie dochodzi 90.

Domieszka ludności niemieckiej (7%) idzie ręka w rękę z nieznacznym odsetkiem ludności żydowskiej (5%). Pominąwszy Kalisz, który geograficznie należało doliczyć do Wielkopolski południowej, można tu wskazać jedynie Turek (8 tys. mieszk.), i to miasteczko ma w znacznej części

charakter urzędniczy.    ^

Na północy dolina Wisły rozdziela omawiane wzniesienie od kraju prawobrzeżnego, który już wypada zaliczyć do Kujaw. Sama dolina w miejscach przepraw przez Wartę pozwoliła powstać poważniejszym miejscowościom, jak Konin (9000 m.) i Koło (przeszło 11.000 m.), które posiada wyrób fajansów i szlachetniejszych wyrobów ceramicznych, opartych na gli-

nach trzeciorzędowych. Oba te miasta leżały na z Warszawą, i równocześnie były miejscem skrzyżowania dróg idących na

szlaku łączącym Poznań

północ.

*) Nałkowski przeciągał tę jednostkę na południe i razem obejmował nazwę „Międzyrzecze Wielkopolskie".

Na południo-wschód odróżniamy ziemię Sieradzką, która historycznie obejmowała już wzmiankowane wyniesienie Ostrzeszowskie, na południu dochodziła do Liswarty i od jej ujścia do Warty, na wschodzie do Pilicy (do Koniecpola na południu i do Tomaszowa na północy), a stąd jej granica po lewej stronie rz. Wolborki, mniej więcej działem wodnym między Wartą a Bzurą po połączeniu sią Warty z Nerem. Fizjograficznie, pominąwszy górny, bieg Prosny i pas nad Pilicą, było to dorzecze części Warty—południowo-wschodnia część wyodrębnia się w Wyżynę Piotrkowską.

Ziemia

Sieradzka.

Sieradz.

W miejscu, gdzie Warta wkracza w szeroką, często podmokłą dolinę i przez to rozdziela się na parę odnóg, wyspa leżąca, na takiej rzece spław-nej, posiadała duże dane, korzystne dla osiedlenia człowieka w czasach najdawniejszych. Jest tu pewne podobieństwo Sieradza z Kaliszem pod względem obronności, łatwości rolnictwa i pasterstwa, oraz ułatwienia przeprawy; jeżeli Sieradz rozsiadł się nad większą rzeką, będącą ważniejszą drogą wodną, to Kalisz miał odwieczną przewagę w położeniu nad drogami handlowemi, nieraz nawet bardzo wielkiego znaczenia. Miasteczko, ożywione przez przeprowadzenie kolei, przekracza zaledwie 10 tys. mieszkańców.

Na południowym zachodzie leży miasto powiatowe Wieluń. Bliżej Prosny, w okolicach Praszki obfite pokłady rudy żelaznej w jurze brunatnej, mogłyby być podstawą hutnictwa żelaznego, ale brak kolei sprawia, że wydobycie rudy może rachować jedynie na wywóz za granicę.

Sieradz nad Wartą prawdopodobnie był tu jednym z ważniejszych ognisk osadnictwa przeddziejowego, to też rz. Warta, jako najbardziej ożywiająca oś ruchu, posiadała niżej dwa miejsca przeprawy: Wartę i Uniejów, miejscowości w wiekach średnich ważne (klasztor z uprawą wina i rezydencja biskupów).

Na wschód od Sieradza leży Zduńska Wola (20 tys. m.) i Łask w okolicy gęsto zaludnionej, bo do 120 mieszk. liczącej na 1 km. kw. Te Zduńską Wola, miejSCOwości jako siedziby tkactwa przeważnie domowego, zyskały w kolei Kaliskiej czynnik nie tyle podtrzymujący dawne postaci gospodarcze, ile przetwarzający.

Tak samo na wyżynie Kaliskiej jak w Sieradzkiem ludność jest zbyt gęsta, aby się mogła utrzymać z rolnictwa, to też istnieje wychodztwo zarobkowe, tak ożywione dzięki granicy, że nieraz na miejscu brak robotnika rolnego.

rządy Łokietka, torujące

Na wschód leżąca wyżyna Piotrkowska, fizjograficznie blizka wyżynie Środkowo-Polskiej, była znacznie później wciągnięta w wir osiedlenia ludzkiego, to też pomimo niezaprzeczalnych śladów osadnictwa przeddziejowego gęstość zaludnienia była tu zawsze słaba i dopiero promieniowanie Wielkopolski, Kujaw i Mazowsza skierowało tu w epoce rozdrobnienia państwa piastowskiego, gęściejsze fale osadnictwa. Trzebienie lasów pozwoliło obejmować rolnictwu dość żyzny grzbiet wyżyny,

drogi z Wielkopolski ku Rusi, zaczynały przecinać te miejsca w kierunku wschodnio-zachodnim.

Wzmożenie się Warszawy, o ile było między innemi następstwem dróg, idących od Wrocławia, Kalisza (i Poznania) działem wodnym między Bzurą a dolną Pilicą, o tyle wywołało ożywienie działu wodnego na wyżynie Piotrkowskiej, jako drogi, znakomicie ułatwiającej łączność Warszawy, a więc Wilna, Smoleńska a nawet Moskwy ze Śląskiem. Ta droga wiodła przez Częstochowę, która już w pierwszej połowie XVII wieku była tak rozgłośna.

Na tym to szlaku, lub w jego blizkości rozrosły się ważniejsze miej-

?!

iM

Rys. 169. Przedbórz.

sca na wschodzie ziemi Sieradzkiej, a wiek XIX utrwalił znaczenie tego kierunku przeprowadzeniem kolei i podniósł całą wyżynę Piotrkowską przez rozwój górnictwa węglowego w dość blizkim sąsiedztwie.

Gęstość zaludnienia dochodzi ledwie 90 m. na km. kw., a kilka miejscowości posiada zaczątki przemysłu, między innemi Radomsk (zwany zwykle Noworadomskiem, dochodzący do 22 tys. mieszk.) posia- fabryki da fabryki mebli i przemysł metalowy—zakłady cudzoziemskie, któ- przy kolei re tu korzystają z toru kolejowego, blizkości węgla i taniej robo- Wiedeóskiej. cizny na miejscu.

Na wschód od Radomska nad Pilicą leży zapadła mieścina Przedbórz—

pewien rozkwit w wiekach XV XVII zawdzięczała szlakowi handlowemu, który starał się obchodzić Kraków z jego prawem składu i łączyć Śląsk z Rusią przez Lublin lub Sandomierz. Skały wapienne w okolicy, rzeka Pilica i pewien szlak handlowy z Krakowa na północ, krzyżujące się tu z drogami o kierunku wschodnio-zachodnim były czynnikami na owe czasy po-tężnemi, aby miasto dźwignąć na znaczny poziom zamożności, czego ślady istnieją w tej zapadłej miejscowości. Kamińsk z fabryką mebli giętych i poniekąd Piotrków (33 tys. m.), miasto zresztą czysto urzędnicze z fabryką przędzalniczą w okolicy, są przedstawicielami wielkiego przemysłu, tak samo jak na północnym wschodzie Tomaszów (Rawski inaczej Fabryczny), który leży na prawym brzegu Wolborki, niedaleko od Pilicy, jednak gospodarczo stanowi rozgałęzienie ogniska przemysłowego—Lodzi. Przemysł tkacki doprowadził Tomaszów do 28 tys. mieszk.

Na wschód od Piotrkowa, o niespełna dwie mile nad Pilicą, leży na wychodniach skał jurskich Sulejów, który w XIII wieku posiadł opactwo cystersów. Od lat kilkudziesięciu okolice Sulejowa dostarczają słynnego z dobroci wapna i to spowodowało pobudowanie kolejki wązkotorowej z Piotrkowa do Sulejowa.

Kujawy.

Na wschód od wzniesienia Poznańskiego, mniej więcej za Notecią, jeziorem Pakoskim i jeziorem Powidzkim leżą Kujawy, których południową granicę stanowi Warta¹) od Pyzdr aż do ujścia Neru, wschodnia linja stąd poprowadzona do ujścia Skrwy, a od północy Wisła i kanał bydgoski. Na samej północy występują wydmy piaszczyste, i stąd nieco lasów utrzymało się tam. Zresztą jest to krajobraz moreny dennej, a więc badzo żyzny, który tylko w południowej części Gopła przechodzi w krajobraz moreny czołowej, czyli nieco bardziej urozmaicony i o glebach gorszych. Istotną jego cechę stanowią rodzajność i na zachodzie jeziorzystość, jak również małe różnice poziomu, które wobec wyniszczenia lasów sprawiają wrażenie jednostajności. Jednakże widoki kujawskie w czasie wiosennej lub wczesnoletniej wegetacji, należą do najbardziej rozweselających oko na całych ziemiach dawnej Polski, gdyż tylko żyzne glinki nawiane na południowym-wschodzie lub Żuławy Malborskie, mogą się równać z Kujawami. Położenie między rzekami spławnemi oraz na szlaku handlu bursztynowego za czasów rzymskich czyniły odwiecznie te okolice bardziej lu-dnemi, zamożnemi i oświeconemi ponad sąsiednie.

W XII stuleciu, kiedy za Krzywoustego i jego pierwszych następców, mur zaczyna zjawiać się w Polsce, to niezależnie od ziemi Krakowskiej, tu dźwigają się najliczniej kościoły romańskie: Strzelno (z dwoma kościołami), Inowrocław, Kruszwica, Ląd—tak samo świadczą o wczesnej łączności dzie-

Pod względem- dawnego podziału administracyjnego, okolice, na południe od Gopła leżące, do Kujaw nie należały, co się da wyjaśnić nieco odmiennym krajobrazem i łączącym działaniem Warty.

jowej z zachodem Europy, jak świątynie gotyckie z XIV w. mogą się wykazać niejednym rysem rodzimym w, powszechnie wówczas panującym, budownictwie ostrołukowym.

Pogłębię gliniaste sprawiało w wielu miejscach zabagnienie kraju, jak w okolicach Gopła lub nad Bachorką. W XIX stuleciu dawniejsze bagna stopniowo po osuszeniu stawały się cenną ziemią rodzajną. Najważniejszym miastem na Kujawach po stronie pruskiej jest Inowrocław (niedawno przemianowany na Hohensalza) do 27 tys. mieszk., który oprócz położenia na odwiecznym gościńcu, dziś kolei żelaznej, posiada jeszcze dwa czynniki gospodarcze dużego znaczenia: ześrodkowanie przęmysłu cukrowniczego i kopalni soli razem z warzelniami, co znowu pozwoliło założyć fabrykę sody.

•..'i.'.'-.

Ep

Arfj

'A

Rys. 170. Myszą Wieża w Kruszwicy.

na Kujawach z powodu na wschód, zachęcało do poszu-

Bogactwo kopalne soli, podejrzewane oddawna znanych źródeł słonych, leżących nieco

Sól

na Kujawach.

manę,

miasteczkiem bez przyszłości. Kruszwica jest owiana wieńcem legend, kró-re—zapewne—pozornie są pozbawione treści dziejowej, ale w swej istocie znakomicie malują wielkie w czasach przeddziejowych znaczenie okolicy dgoplańskiej. Dzisiaj Kruszwica obok owej Nyszej Wieży i kościoła romańskiego zwraca uwagę największą w państwie niemieckim cukrownią.

kiwań; ale dopiero przed czterdziestu przeszło laty udało się wierceniem stwierdzić na tej równinie istnienie soli, która znajduje się w pokładach górno-permskich, w tej miejscowości sfałdowanych i wy-dźwigniętych ku górze. Przed wojną wydobycie soli było czasowo powstrzy-ale warzelnie wciąż były czynne. Pozostałe na uboczu Strzelno jest

na

Okolice Kujaw, mniej żyzne i słabo zaludnione w blizkości Bydgoszczy, posiadają ledwie 30% ludności polskiej, żyzne Kujawy po stronie pruskiej 70%, a dalej na wschód waha się 80—84%. W Król. Polskim nad granicą w okolicy historycznego Raciążka, w dolinie Wisły leży Ciechocinek ze sło-nemi źródłami, z tężniami, warzelnią soli i zakładami kąpielowemi, które potrafią ściągać do 10 tys. chorych.

Historyczne znaczenie mają Płowce, Brześć Kujawski i Kowal, gdyż leżały na średniowiecznych drogach.

Włocławek.

Cała okolica na wschód od granicy politycznej, tak samo jak po stronie pruskiej odznacza się wysoką techniką rolną, a już w 1862 r. przeprowadzona kolej Bydgoska pozwoliła rozwinąć się cukrownictwu, jednej z najżywotniejszych gałęzi przemysłu rolnego. Nieszawa i Gostynin pozostały miasteczkami o charakterze urzędniczym, natomiast Włocławek, dzięki starożytnej przeprawie przez Wisłę i dzięki połączeniu kolejowemu znacznie się rozwinął-—miejscowość przemysłowa, dzisiaj dochodzi do 34 tys. mieszk. Włocławek jest stolicą djecezji Kujawsko-Kali-skiej i posiada parę kościołów gotyckich.

Ziemia

Łęczycka.

Na północo-wschód od ziemi Sieradzkiej, na południowy wschód od Kujaw, leżała ziemia Łęczycka, która wyciągnięta wąskim pasem wprawdzie sięgała Pilicy, jednak jej jądro stanowiło wzniesienie Zgierskie, będące najpółnocniejszą częścią wyżyny Piotrkowskiej; stąd rozchodziły się rzeki Ner, Bzura i Wolborka; najwyższe punkty leżą nieco wyżej niż 260 metrów nad poz. morza.

Wspomniany już szlak Warszawsko-Łęczycko-Wielkopolski podnosił miejscowości nad nim leżące, najpierw Łęczycę, Koło, Konin i Pyzdry, a później w wieku XIX miejscowości, leżące na szlaku Kaliskim. Rząd Ks. Warszawskiego, a następnie i Król. Polskiego (t. zw. Kongresowego), osadzał w kraju tkaczów niemieckich, przybywających przeważnie z Saksonji.

Ci przybysze woleli wybierać miejsca, leżące między Warszawą a granicą zachodnią. Obdarzeni kawałkami ziemi, budulcem drzewnym i ulgami od podatków, osadzali się najchętniej w majątkach rządowych wzdłuż gościńca kaliskiego, który wówczas zaczęto przerabiać na drogę bitą. Znaczna liczba mogła znaleźć pomieszczenie w lasach i wioskach rządowych, leżących na działach wodnych wyżyny Zgierskiej. Miejscowości zwykle lesiste, jak wogóle działy wodne, najczęściej należały do rządu; te okolice były stosunkowo dość gęsto zaludnione.

Łódź.

Ozorków, Pabjanice, Zgierz i inne skupienia tkaczów miały w swym środku większą gromadę osiadłą we wsi Łodzi. Ta miejscowość jako ognisko innych wiosek tkackich, przy tanim budulcu drzewnym, zaczęła się stopniowo rozwijać, będąc wciąż zasilana nowemi falami przychodztwa niemieckiego. Pobudowanie kolei 28 km. do Koluszek ugruntowało istnienie tego ogniska przemysłu włóknistego, a dawniejszy przemysł sukien-

niczy i wogóle przerabiający wełnę, nie zarzucając i wełny, stopniowo przeszedł do bawełny.

Łodzi.

Z czasem Łódź, nie posiadająca jakichś wyjątkowo pomyślnych warunków, korzystała z taniego węgla, a nadewszystko z taniej robocizny. Surowiec był sprowadzany zdaleka, bo nawet i znakomita co do jakości wełna miejscowa, wciąż zmniejsza się ilościowo, i ogromne ilości wypada sprowadzać z południa Rosji lub z Australji. Łódź korzysta nadewszystko przemys} z rynku, który częściowo znajduje w Królestwie, a większą część w okolicach towarów wysyła do cesarstwa Rosyjskiego; najwięcej towarów łódzkich pochłaniają Ruś i Litwa, a reszta sięga Syberji i Turkiestanu. Przed wojną Łódź dochodziła z przedmieściami do 450 tys. mieszk., a wieniec ognisk fabrycznych mniejszego znaczenia wzrastał nieustannie.- Pabianice, dawniejsza rezydencja biskupów krakowskich, dochodziła do 37 tys. mieszk., Zgierz, najstarsze z tych miast (do 19 tys. mieszk.), Ozorków(17 tys. mieszk.), Konstantynów (8 tys. mieszk.) oraz wspominany już wyżej Tomaszów Rawski (28 tys. mieszk.).

Dawniejsza stolica tej ziemi, Łęczyca (9 tys. mieszk.) jest miasteczkiem urzędniczym, a w jej okolicy Tum ze swym kościołem romańskim jest świadkiem dawnego znaczenia Łęczycy.

Gęstość zaludnienia w pow. Łęczyckim dochodzi do 110 m. na kl. kw., a ludność polska przekracza % zaludnienia.

Ludność w okolicy poza Łodzią jest w % polska, a gęstość zaludnienia dochodzi do 200 na km. kw.; w samej Łodzi ludność polska wynosiła przed wojną jakoby tylko 47%, niemiecka, przeważnie zamożniejsza 21% i żydowska do 30%. Ludność polska stanowi przedewszystkiem najbiedniejszy proletarjat, gdyż po fabrykach kapitał niemiecki często popiera żywioł techniczny niemiecki. Poziom uspołecznienia nosi na sobie piętno nadmiernie szybkiego rozwoju kapitalistycznego z jego złemi stronami, a bez stron dodatnich ustroju kapitalistyczno-przemysłowego.

XII. Pojezierze Prusko-Mazowieckie.

§ 49. Prusy i Ziemia Chełmińska.

Na wschód od Wisły i Niemna ciągnie się część wyżyny Bałtyckiej, w tym miejscu zwana Pojezierzem Pruskim, lub Prusko-Mazowieckim. Od wschodu Niemen tylko względną wyznacza granicę, gdyż za Niemnem wyżyna Litewska jest dalszym ciągiem Bałtyckiej. Rozpłaszczona od południa wyżyna opuszcza się stopniowo aż do wielkiej doliny, w której obecnie płynie Wisła i nad wielką doliną Wisły wznosi się krawędzią nieraz 40—50 m. wysoką.

Na północy linja, poprowadzona od Kwidzyna mniej więcej do Eydkun, odgranicza wyżynę Bałtycką od niziny nadmorskiej, która w całości nie dochodzi 100 m. nad poz. morza. Takiego wzniesienia dochodzi tu tylko kilka miejscowości, jak gdyby wyspowo wystających ponad niziną, a mianowicie: na wschód od Elbląga (z najwyższym punktem do 198 m.), między Pasłęką a Preusisch Eylau (do 216 m.) i półwysep Sambijski do 110 m.

Podział

Wyżynę Pruską, postępując z zachodu na wschód, można rozbić na trzy części (nie licząc południowego stoku, pozbawionego jezior:) 1) od Wisły do górnej Łyny, 2) do rzeki Węgorapy i szeregu wielkich jezior (Namry, Niewocin, Śniardwy) i rzeki Pissy na południu i 3) do Niemna.

wyżyny Wszystkie te wyniosłości, nie tworząc żadnych prawidłowych kie-Pruskiej.

runków, przeważnie posiadają kształty kopiastych wzgórzy i rozpłaszczonych wałów, które tylko nad rzekami są bardziej urwiste. Z pochodzeniem lodowcowem tych wzgórz jest związane—tak samo jak na wyżynie Pomorskiej—ogromne mnóstwo jezior, a że wiele z nich było dość płaskich i płytkich, więc względnie szybko ulegały zabagnieniu. W średniowieczu, te wzgórza począwszy od górnego biegu Drwęcy aż do Niemna, przedstawiały puszczę leśną, często podszytą błotami, śród których połyskiwały liczne jeziora. Plemiona pruskie, licznie rozrodzone na północnej pochyłości Pojezierza, na bagnistym środku wyżyny były daleko mniej liczne i gdy od południa wzdłuż Działdówki (Wkry), Łydyni i dopływów Narwi

plemię mazurskie wrąbywało się w las, to spotykało opór przyrody i liczebnie rzadkich lecz wojowniczych Prusów. Podstawą Mazurów było żyzne pobrzeże Wisły, zdawna dość gęsto zaludnione. Obszary, zdobyte na Prusach i na ostępie leśnym, im dałej ku północy tym były słabiej przez Mazurów zaludnione i tym trudniejsze do utrzymania, gdyż bliższe siedzib pruskich. W XIII stuleciu i później, gdy miejsce Prusów zajął Zakon krzyżowy—ustaliła się granica polityczna, która biegła na południe od jezior i tylko na wschodzie okolice Rajgrodu odpadły od Prus do Mazowsza. Ta granica, pomimo tylu zmian od XIII stulecia utrzymała się do czasów najnowszych, chociaż warunki najzupełniej się zmieniły.

■i

*

łJL.

Ki

Li

■i

hs$*

PSHK

»»s

%■

■V":

SlSi

Rys. 171. Krajobraz na Mazurach Pruskich. (Cruttina).

Na nizinach północnych tak samo jak i na części wyżyny, przyległej

do Wisły, spotykamy gleby rodzajniejsze aniżeli na samej wyżynie.

Klimat jest tu względnie surowszy niż na Pomorzu, co zależy od większego wyniesienia nad poziom morza—wbrew blizkości Bałtyku, gdyż wpływ jego na wyżynie jest mały, większy nieco jest na nizinie nadmorskiej.

Zależnie od jakości gleby i blizkości takich czynników łączących jak morze i rzeki (Wisła, Pregoła, Niemen) ludność na północy, zachodzie i wschodzie jest gęściejszą niż w środku wyżyny i na jej południu. Gdy ziemia Chełmińska i Pomezanja (kraj między Ossą, Wisłą, zalewem i Pas-łęką) posiadają 70 mieszkańców na km. kw., gdy nizina północna dochodzi

do 60, bliżej Niemna do 70, to pas wyżynowy aż do Niemna wyżywia przeciętnie 34, (środek tego pasa mniej, a bliżej Niemna więcej); południe pasa wyżynowego, t. zw. Mazury Pruskie nie posiadają więcej nad 44 mieszkańców na km. kw.

Polskość

Im bliżej rdzennych ziem polskich, tym ludność polska w większym spotyka się odsetku: gdy w pow. Malborskim dochodzi 4%, w Suskim (dalej od Wisły, okolice w r. 1466 nie włączone do Polski) 10%, to

na Mazurach w Kwidzyńskim i Sztumskim 42%, w Grudziądzkim wiejskim 44%. Pruskich.

a w Brodnickim 70% dochodzi; w Lubawskim znajdujemy najbardziej polski na północy kawałek kraju, gdyż żywioł polski przekracza tam 82%.

Na wschodzie wyżyny w Królestwie Polskim, na południe od

Najmniej żyzne ziemie na południu wyżyny już w czasach krzyżackich stopniowo ściągały osadnictwo Mazurów, które jeszcze się nieco uzupełniło w XVI stuleciu, a przed stu laty pas, przeszło 50 km. szeroki, ciągnący się wzdłuż granicy politycznej, był w posiadaniu polskiej ludności protestanckiej. Dziś istnieją już potężne szczerby i tylko w pięciu powiatach jest większość polska, w tej liczbie w Szczycińskim i Jańsborskim 80%, w Ełckim 64%.

linji—Wisztyniec do ujścia Czarnej Hańczy—okolica jest polska. Na północ od tej linji, a w obrębie Prus, na północ od rzeki Gołdapi, mieszkają Litwini, którzy utrzymali się w ilości 105 tysięcy w dorzeczu dolnego Niemna, ulegają wynarodowieniu w szybszym nawet tempie niż Mazurzy. W obrębie Królestwa aż do Niemna Litwini stanowią zwartą masę ludności.

Aczkolwiek pobrzeże pruskie głośne było już w czasach przeddziejo-wych dzięki bursztynowi, jednak ten przemysł i stosunki handlowe mniej wpływały na kulturalny poziom ludności, niż można było tego oczekiwać. W każdym razie pobrzeże między Wisłą a Pregołą, a w pewnej części i, przylegające do Wisły wyżyny, dawniej zaczęły się podnosić kulturalnie niż reszta tych ziem. Z I wieku pochodzą ślady dróg, układanych z kamienia lub pni drzewnych i drogi poprzez moczary. Okopy ziemne i wykopaliska z I wieku pochodzące, świadczą o handlu i pewnej kulturze rzeczowej. Zdaje się, że te kraje wprost mniej od innych ziem Europy Środkowej ucierpiały w czasach wielkich wędrówek narodów, ale za to (obecność mierzei Fryskiej i Kurońskiej odgradzała je od ruchu morskiego na Bałtyku) omawiane kraje dłużej trwały w letargu.

Język pruski z kilkoma narzeczami wprawdzie wskazuje odwieczne zapożyczenia z polskiego, ale dla plemion lechickich był niezrozumiały, to też kiedy te plemiona już były chrześciańskie i czerpały cywilizację z zachodu i Rzymu, tu panowało pogaństwo. Bardzo prawdopodobne, że książęta pomorscy swym parciem w Pomezanji, a Piastowicze swym parciem i osadnictwem w górę dopływów Wisły i Narwi wywołali przetworzenie stosunków społeczno-państwowych: w początku XIII wieku widzimy Prusów, zgromadzonych w kilka państewek wojowniczych i niszczących w odwecie ziemię Chełmińską a nawet zapędzających się do Płocka.

Zwalczanie tej nowej siły krótkowzroczny Piastowicz oddaje w ręce zakonu niemieckiego, który przy pomocy Polaków powala Prusów i koło r. 1274 zapanowywa na północy nad ziemiami do ujścia Niemna i do Sze-szupy, a wyżynę na wschodzie podbija tak daleko, jak sięga dorzecza Pre-goły, (t. j. rzek, ją składających). Dorzecze Niemna, na wschód od dolnej Szeszupy pozostaje przy Litwie.

niemieckie a mazurskie

Ludność jak pruska tak litewska uległa wytępieniu lub została przywiązana do gleby. Kraj cały został zalany osadnictwem niemieckim Osadnictwo od zachodu i północy, t. j. od stron, gdzie równe powierzchnie, żyzne gleby i łatwiejszy dostęp do Wisły, Pasłęki i Pregoły ułatwiały osadnictwo, od południa, zaś w pustkę po wyniszczonych, lub uchodzących na wschód Prusach posuwa się z siekierą i pługiem Mazur.

Całe XV stulecie jeszcze było świadkiem mniej więcej liczebnej równowagi żywiołów niemieckiego, polskiego i prusko-litewskiego. Kiedy pokój Toruński 1466 r. czyni z reszty ziem krzyżackich lenno polskie, to sprawa tylko uległa—zdawało się—odwłoce, ale szereg z dzisiejszego punktu widzenia niezrozumiałych aktów dyplomacji tolerował w środku państwa polsko-litewskiego ziemię o niespełna600 mil. kw., aby z czasem uwolnić ją z lenna i wzmocnić Brandeburg.

210 }T"113

prawę w Lubiczu, a najważniejszą do ziemi Dobrzyńskiej (w skrócę- chełmińska, niu zwanej Dobrzyniem) po stronie lewej w Dobrzyniu z Gołubiem po prawej stronie rzeki. W XIV wieku, kiedy Malborg jaśniał fako stolica

Ziemia Chełmińska, bardzo dawna ziemia polska, posiadała obronną linję Ossy, w której podanie kazało bić Chrobremu słupy graniczne—historja domyśla się, że to mowa o wytykaniu brodów w rzece granicznej. Największe znaczenie posiadała najłatwiej dostępna od zewnątrz część nad Wisłą z Toruniem i Chełmnem. Rzeka graniczna Drwęca posiadała prze-

krzyżactwa, a ziemie nad środkową Wisłą nabierały znaczenia, wówczas droga lądowa niezależna od Wisły (szczególnie zimą, gdy Wisła stanęła a zamarzłe rzeczki i błota ułatwiały podróż), znacznie skracała odległość od brodów pod Czerwińskiem i z całego dalszego Mazowsza do Malborga. Ta droga przy przebyciu Drwęcy stworzyła Brodnicę (8 tys. mieszkańców).

Ku północy ziemia Lubawska jest położona śród najwyższych miejscowości—najważniejsze miasto Lubawa (16 tys. mieszk.), Susz (przeszło 3 tys. mieszk.) i Sztum tej samej wielkości—są stolicami powiatowemi, pierwsze śród słabo falistej wyżyny, drugi już na niżu nadbałtyckim w Pomezanji. W okolicach Sztumu zawarto rozejm ze Szwecją w 1635 r. Ku wschodowi istnieją z XV i XVI wieku pochodzące nieznaczne osady holenderskie, a dalej dorzecze Pasłęki stanowiło Warmję. W jej nadmorskiej części w odległości kilku kilometrów od morza, leży nad Pasłęką Brunsberga, dokąd Hozjusz wprowadził pierwszych w Polsce jezuitów; miasteczko dziś dosyć przemysłowe (do 14 tys. mieszk.) leży w miejscu, gdzie droga lądowa idąca z Królewca do Elbląga i na Żuławy, przecina rzekę, która w tym miejscu

już mogła doprowadzać okręty. W dawniejszych czasach, kiedy okręty nie wymagały wielkiej głębokości drogi wodnej, Brunsberga była członkiem Hanzy.

O dziewięć km. na zachód leży Frambork (Frauenburg 500 mieszk.), miejsce wiecznego spoczynku Kopernika (1543).

Dalej ku wschodowi nizina Bałtycka posiadała znaczne błota nad rzekami, zlewającemi się w Pregołę i nawet nad samą Prfegołą. Stopniowo te błota uległy znacznemu osuszeniu, nizina nadmorska wzrastała w ludność, a kiedy resztki Zakonu, odpartego od Wisły, cofnęły się na wschód, to Królewiec, przy ujściu Pregoły stał się ich stolicą. Jako stolica Prus Książęcych doszedł do pewnej świetności; uniwersytet szczycił się szeregiem

:7*%

ll

Rys. 172. Tum we Framborku. (Miejsce wiecznego spoczynku Kopernika).

uczonych aż do Kanta włącznie. Jeżeli handlowo dawniej niesłychanie ustępował wobec Gdańska, to w XIX w. miejscowy rozwój przemysłu podniósł go do miasta 250 tysięcznego. Niespełna 11 km. poniżej ujścia Łyny do Pregoły, główny nurt tej rzeki ulega rozdwojeniu i część wód pod nazwą Dejmy zdąża ku zalewowi Kurońskiemu. W tym miejscu powstała miejscowość Tapiawa (6000 mieszk.), przy ujściu zaś nad rozwidleniem ujściowem Dejmy—Labiawa.

Między dolną Pregołą, Dejmą, zalewem i morzem leży Sambja, kraina o postaci czworoboku (28 km. szeroka, a trzy razy dłuższa). Zachodnia część o powierzchni nieco urozmaiconej dziś posiada wydobycie bursztynu, prowadzone sposobem górniczym.

Części niziny, leżące nad dolnym Niemnem, nad Wystrucią i częściowo leżące nad Węgorapą stanowią tak zwaną Litwę Pruską; im bliżej ku morzu tym kraj bardziej błotnisty i gospodarstwo łąkowe znacznie tu przeważa nad rolą.

Zalew Kuroński pozwala na zyskowne rybactwo.

Litwa

Pruska.

Najważniejszym miastem Litwy Pruskiej jest Tylża (przeszło 40 tys. mieszk.), ośrodek życia umysłowego nietylko dla wygasającej Pruskiej Litwy, ale do niedawna i dla Litwy, znajdującej sie pod panowaniem Rosji. Żadne inne miejsce, wyjąwszy za Niemnem leżącą Kłajpedę, nie rozwinęło się do poważniejszego znaczenia. Ragneta, leżąca śród niewysokich wzgórzy nad wyłomem Niemna doszła do 6 tys. mieszkańców.

Na prawym brzegu dolnego Niemna ciągnie sią pasek kraju, który chociaż niby fizjograficznie przylega do wyżyny Żmudzko-Kurońskiej, jednak dziejowo zrasta się z Królewcem, co jest rzeczą wielce zrozumiałą: całe ujście Niemna, razem z ujściem Mingi i Dargi jest od strony morzą odcięte mierzeją Kurońską, a przez to kraje, leżące nad zalewem zogniskowały się w jedną całość gospodarczą, do której klucz był w Kłajpedzie, przy wylocie zalewu do morza. Był jednakże i drugi klucz—Dejma, i ten, Kłajpeda będąc w ręku Królewca skuwał w jedną całość z Prusami Książę-cemi wszystkie omawiane ziemie. Mały, starannie zagospodarowany kraik posiada dość gęste zaludnienie (60—70), co zawdzięcza obecności miasteczek, z których Kłajpeda, dawniejsza twierdza, doszła do 22 tys. mieszkańców.

Grunwald.

Na zachód od głębokiej doliny górnej Drwęcy występuje początek rzeczywistego Pojezierza. Tu wkrótce spotykamy wzgórza Grunwaldzkie (Korn-dorfer Uóhe)—najwyższy punkt całej wyżyny dochodzi 313 m. nad poziom morza. O 15 km. na południowy wschód, wśród mnóstwa jezior leży wieś Tannenberg i ów znany w dziejach Grunwald (15 lipca 1410 r.).

Pochód Witołda i Jagiełły od brodów pod Czerwińskiem kierował się na Brodnicę, jednak wobec umocowanych pozycji krzyżackich nad Drwęcą, rzucono się na wschód, gdzie między jeziorami i wówczas obszernemi bagnami—wiło się przejście względnie dość szerokie a przeszło milę długie. Czternastego lipca wieczorem starto zawadzający zameczek Gilgenburg (Dąbrówno) a rano—mało co ruszywszy się—przebyli miejsca, gdzie wojsko można było łatwo zatrzymać i wydobyto się na obszerne pola, umożliwiające ruchy jazdy. Dzisiaj ta okolica, jeszcze więcej niż w połowie zaludniona przez Mazurów, stanowi powiat Ostródzki z głównym miastem Ostródą nad jeziorem (do 15 tys. mieszk.).

W górnej Warmji—Olsztynek 35 tys. mieszkańców, (przed 50 laty nie miał więcej nad 5 tys.) jest ważną stacją węzłową.

W okolicy ludność polska jest katolicką, gdyż Warmja po pokoju to-

Geografia dawnej Polski.

ruńskim przypadła Polsce. Reszta większych miast, jak Nibork, Szczytno i Ządzborg, każde 5—6 tys. mieszk. leżą nad jeziorami i są siedzibą urzędów powiatowych. Wielkie powierzchnie wodne jeziora Sniardwy i innych, nagromadzonych ku północy od niego, w pewien sposób wpływały na człowieka. Na południu, w miejscu gdzie Pissa wypływa z jeziora śród dawniej rozległych lasów puszczy Jańsborskiej leży Jańsbork przeszło 4 tys. mieszkańców. Nad jeziorem Niewocińskim leży Lec (7 tys. mieszkańców), a nad wypływem z jeziora Mamry—Węgobork (w okolicy zniemczonej). Wszystko są to miejsca związane z gospodarstwem leśnem i z drogą wodną, idącą poprzez wielkie jeziora mazurskie. Ełk (do 14 tys. mieszkańców), jako węzeł kolejowy, leżący blizko granicy, jest ważnym w swej okolicy punktem handlowym. Bardziej ku północy leżące Olecko (niem. Margrabowa) jest małym miasteczkiem powiatowym.

Mazury

Pruskie.

Reszta wyżyny Prusko-Mazowieckiej aż do Niemna, stanowiąca dawniej zaniemeńską część Litwy, dziś wchodzi w skład Królestwa Polskiego, i tu, na wschód od jeziora Wisztyńca, śród ludności litewskiej są następujące miasteczka Władysławów, Wołkowysk, Marjampol i Kalwarja. Od innych wyróżniają się tylko tym, że są siedzibą urzędów powiatowych, Sejny, w XIX wieku posiadły katedrę biskupią, a Suwałki, w południowej, polskiej części wyżyny, tym się wyróżniają, że zostały miastem gubernialnym.

Pomimo nikłego znaczenia kanału Augustowskiego, miasto Augustów, leżące w dolinie, wskazywało człowiekowi pewne naturalne szlaki drogowe. Cała ta część kraju posiada gleby średnie, zrzadka piaszczyste, posiada też dużo jezior (Wigry, Netele, Duś) i znaczne lasy.

zaniemeńska. trzeba zaznaczyć, że nigdzie w Królestwie Polskim nie spotyka się

Ludność dzięki ożywczemu wpływowi Niemna, blizkości Kowna i Grodna, jest nieco gęściejsza niż w sąsiednich powiatach, należących do Prus. W tych okolicach, posiadających znaczne lasy, ¹/₆ część powierzchni należy do skarbu—a taka sama część stanowi większą własność ziemską:

tak małego odsetku większej własności. Koleje, obliczone na potrzeby dalszego przewozu lub obsługujące t. zw. stanowiska strategicznego znaczenia, nie wywierają wpływu dość ożywczego, to też widoki uprzemysłowienia na razie nie istnieją.

Pomimo zamożnego uposażenia włościan w ziemię brak przemysłu sprawia, że istnieje stąd wychodztwo zarobkowe, które kulturalnie dość szybko przetwarza wieś polską i litewską.

Południowa pochyłość Pojezierza Prusko-Mazowieckiego pod względem geologicznym aż do wielkiej doliny Wisły-Bugu na południu stanowi jedną całość z Pojezierzem. Jednakże losy człowieka tu i tam były odrębne, bo, gdy na wyżynie błotnistość i jeziorzystość przeszkadzały osadnictwu i karczowaniu lasów, to ziemie, leżące bliżej Wisły, dzięki wyniesie-

Obecność Wisły i jej dopływów jak Drwęca, Mień, Skrwa (prawobrzeżna), Wkra (Działdówka) i Łydynia pozwalała pas nadwiślański, szerokości koło 30—50 km., Już w czasach przedchrześciańskich złączyć z Wielkopolską, wówczas gdy oddzielona niezbrodzonemi błotami północna, pochylająca się ku Bałtykowi część wyżyny miała dążność do łączenia się raczej z ziemiami, leżącemi nad morzem. Zrozumiałą jest rzeczą, że dzieje tak się potoczyły, iż Mazowsze zlało się z Wielkopolską.

niu nad jej poziom posiadają dość głęboko wcięte doliny, a przez to tu łatwiej było o miejscowości suche, zdatne do uprawy, oraz łatwiejsze były drogi.

ms .1

9g

.V ■

ssss

pr

Hk

■SI

V-*

Jłś

rj~

fl

& j;

-rr:

. J§

3 j H '■• ■ ' ■.•I

Mi ‘V*

t*: j ;

-'t-

■■■

ifci

Mm

.5

SU

Rys. 174. Olsztynek.

Zachodnia część kraju między Drwęcą, Wisłą a Skrwą prawobrzeżną t. zw. ziemia Dobrzyńska stanowiła część odrębną od Mazowsza—najpewniej znacznie wcześniej łącząca się z Wielkopolską niż Mazowsze, na co wyraźnie wskazują stosunki gwarowe.

Dobre gleby, ciągnące się nad Wisłą pozwoliły wcześniej zaludnić się tej ziemi. W dziale wodnym, leżącym na zachód od Skrwy istniały warunki dość dogodne dla szlaku, prowadzącego z głębi kraju ku Wiśle. Tu w miejscu łatwo obronnym i zarazem dogodnym do lądowania— w czasach

co najmniej pierwszej znajomości żelaza w Polsce—powstała siedziba Dobrzyńska.

ludzka—Dobrzyń, która całej ziemicy nadała swą nazwę. Dalej od

Wisły, w środku tej ziemi istnieją nawet poważne szmaty piaszczyste (zan-

dry), które poza lasem do niczego się nie nadają, a im dalej od Wisły, tym kraj staje się bardziej falisty, zjawiają się w Rypińskim jeziora, wprawdzie nieznaczne, lecz dość liczne. Te jeziora wyraźnie wskazują na najdalsze rozczłonkowania Pojezierza.

W okolicach Dobrzynia nad samą Wisłą istnieją wychodnie pokładów trzeciorzędowych, pofałdowanych parciem lodowca, które zawierają węgiel

brunatny. "W latach 1818— 23 próbowano go wydobywać, ale nie trafiono na warunki, któreby opłacały wydobycie. Gleba Stanowi liczne przejścia od urodzajnej do najgorszej.

v.....

ii

*•

Jeszcze bardziej była związana z Pojezierzem, leżąca na północ od ziemi Dobrzyńskiej, ziemia Chełmińska. Gdy Krzyżactwo usadowiło się w ziemi Chełmińskiej, to wzrok swój wciąż kierowało na Dobrzyń. Jeszcze przed wezwaniem Krzyżaków Konrad próbował utworzyć polski zakon rycerski Braci Dobrzyńskich, ale próba nie powiodła się. Ziemia Dobrzyńska, parokrotnie zajmowana przez Zakon, była w początku XV wieku wykupiona pieniędzmi całej Polski, ale wkrótce potem znowu

Rys. 175. Pilkalnia w Rumbowiczach (Suwalskie), zosłała zajechana, co było (Fot. K. Kulwiecia).

powodem do Grunwaldu.

Dowód, jak dalece Wisła była nie granicą lecz czynnikiem łączącym, mamy w tern, że ziemia Dobrzyńska swe sejmiki odbywała razem z Kujawami.

O b i e ż y-sasi.

Poza kilkoma zakładami przemysłowemi, przerabiającemi wytwory rolnictwa, przemysłu tu brak, a ludność, licząca przeciętnie ledwo 70 na km. kw. już od lat czterdziestu, wychodzi na zarobki sezonowe. Jest to jedna z pierwszych okolic, która dała przykład poszukiwania chleba w Ameryce i na Sasach. Istnieje tu poważna domieszka ludności niemieckiej: w okolicach Rypina dochodzi ll°/o» a im bliżej Wisły tym odsetek większy, koło Lipna przekracz 18°/₀. a największy zaś na nizinie

wiślanej szeroko rozciągnionej od ujścia Drwęcy aż za Mień, oraz na nizinie nad dolną Drwęcą. Żydów—ledwie do 6%.

Nieznaczne są skupienia ludzkie, a wszystkie sięgają czasów Krzyżackich: Dobrzyń nad Wisłą, Dobrzyń nad Drwęcą, Lipno i Rypin, pędziły do niedawna żywot w letargu. Dwa ostatnie nieco znaczniejsze miasteczka są siedzibami urzędów powiatowych. Niektóre kościoły ziemi Dobrzyńskiej swemi ostremi lukami wskazują czas powstania, a swemi cechami należą do typu gotyku nadwiślańskiego.

Jest to rzeczą czystego przypadku, że Dobrzyniowi nad Wisłą przypa-

JS3&&.    .

„ v; “**•#;■ ;V*    i •••••-* ■:•

Z.

• •• v.>-

. •. . > -<c- • ryg&m

■?

m.

• ' - ... • ’

£"":-

:r.i;

Rys. 176. Suwalskie. Balwierzyszki nad Niemnem. (Fot. P. Tow. Krajozn.).

da zaszczyt, iż w początku XV w. jego mieszczańska córka, Nawojka, była pierwszą kobietą w Polsce, która z narażeniem życia sięgnęła po studja uniwersyteckie w Krakowie.

§ 50. Mazowsze południowe.

na

Na wschód od Kujaw i ziemi Łęczyckiej ciągnie się Mazowsze, które południu częściowo dochodzi do Pilicy, dalej przekracza ją i dochodzi do dolnej Radomki. Jest to kraj równy i tylko na południowym zachodzie

tworzy dalszy ciąg wyżyny Piotrkowskiej—wyniosłość Skierniewicką, słuszniej Rawską, która w najwyższym punkcie dochodzi do 210 m. Prawie niezauważalnie ta wyniosłość przechodzi w równinę, która od południa znajduje granicę w dolinie dolnej Pilicy; tu krawędź wznosi się nad wilgotną doliną na 20—25 metrów. Na zachodzie pod Łęczycą tak zaznaczona krawędź wyżyny staje się mniej wyraźna pod Łowiczem, a dalej ku północy i wschodowi tylko doliny rzeczek nieco urozmaicają krajobraz.

Krajobraz

Mazowiecki.

Gleby żyzne na równinach wynioślejszych, stają się ku wschodowi gorsze i nawet w wielkiej dolinie Warszawsko-Berlińskiej piaszczyste. Tak samo jak na Kujawach i tu cukrownictwo odgrywa poważną rolę, a technika rolna niewiele pozostawia do życzenia.

Gęstość zaludnienia, nie rachując Warszawy, dochodzi tu do stu mieszkańców na km. kw. w czym ludność niemiecka przekracza 6%, a żydowska nie dochodzi 10%. Miasteczka powiatowe, obok charakteru urzędniczego i rolniczego na przedmieściach, wyróżniają tu się pewną zamożnością, gdyż bogata gleba i wielki przemysł rolny korzystnie oddziaływają na stan gospodarczy całości.

Brzeziny.

Na południowych krańcach dawnego Mazowsza położone Brzeziny (15 tys. mieszkańców, w tym przeszło połowa ludności żydowskiej) są znane ze swego przemysłu krawieckiego. Tutejsza ludność żydowska, w znacznej większości rzemieślnicza, doprowadziła wyrób gotowej odzieży do tak nizkich cen (chałupnictwo z niesłychanie nędznymi zarobkami), że może wywozić do Warszawy i do Cesarstwa do dwuch wagonów dziennie. Ta ożywiona działalność rękodzielnicza Brzezin stoi w zależności od blizkiego sąsiedztwa Łodzi.

Rawa (do 10 tys. mieszkańców) niegdyś była siedzibą doraźnych urzędów skarbowych, słuszniej funduszów wojskowych Rzeczypospolitej.

Księżaki.

Łowicz.

Łowicz nad Bzurą był niegdyś stolicą księstwa, obejmującego znaczną część Łowickiego i Skierniewickiego powiatu. Księstwo to było własnością prymasów państwa, a ludność zamożna i odwiecznie prawie nie znająca zależności osobistej, odznacza się pewną odrębnością zewnętrzną i przedsiębiorczością, albowiem, gdy inne okolice dostarczają wyrobników dla miast, Saksonji lub Ameryki, to „Księstwo" wysyła swych książaków, zasobnych w pieniądz, trzeźwość i zawziętą pracowitość, na Kujawy i aż hen, za Wisłę. Konserwatywni w ubiorze, a rzutcy w czynie są nieświadomemi wrogami istnienia dworów, bo wytwarzają zastępy mocnych „parcelantów." Miasto Łowicz (do 15 tys. mieszkańców) leży na przeprawie przez dość błotnistą Bzurę, oraz przy skrzyżowaniu kolei Bydgoskiej z Kaliską; posiada zakłady przemysłowe. Skierniewice (10 tys. mieszkańców) stanowią węzeł kolejowy.

Gostynin (do 7 tys. mieszkańców) i mało co mniej ludny Gąbin—posiadają duże lasy. Kutno (do 15 tys. mieszkańców) zaczyna w ostatnich czasach nabierać charakteru przemysłowego. Nad przeprawą przez Pilicę leży Warka (do 6 tys. mieszk.), pamiętna za czasów najazdu szwedzkiego 1656 r. Czersk z zamczyskiem, dawna siedziba książąt mazowieckich, leży na krawędzi wyżyny nad doliną Wisły, która tu odsunęła się ku prawemu brzegowi, przez co pod miasteczkiem rozciągają się żyzne namuły rzeczne podległe powodziom. O pół mili ku północy na tej samej krawędzi miasteczko Góra Kalwarja (do 7 tys. mieszkańców), tak samo jak i powiatowe miasteczko Grójec są zakończeniem kolejki podjazdowej.

Cała okolica od Skierniewic do Warszawy, związana koleją z wielkim miastem, żyje bądź stosunkami z tym miastem, bądź też posiada ogniska

te

■ %

•O*?

mm

p.

■f.

rl-

>ja

'■**•*.

■ 'Ą flgfcjgg

iii.. ’    ’

Rys. 177. Droga do Łaźniewa. (Zb. P. Tow. Krajozn.).

wielkiego przemysłu. To samo dotyczy i okolicy położonej, na południe od kolei aż do Wisły, ożywionej kolejkami dojazdowemi.

Okolice

Warszawy.

Żyrardów z olbrzymiemi przed wojną zakładami tkackiemi—jedynemi w kraju, które przerabiały len, Pruszków, Jeziorna z papiernią i wielka ilość cegielni, świadczą o rozroście wielkiego przemysłu; jednocześnie, wbrew warunkom hygienicznym, jednym z najgorszych w kraju, ta okolica pokrywa się mnóstwem letnisk, do czego wprost zmusza wielkie miasto.

Warszawa leży nad Wisłą w jej biegu środkowym, między ujściami najważniejszych dopływów: Bzury i Bugo-Narwi ze Wkrą od północy, oraz Pilicy i Wieprza na południu. Cały spław z dorzecza górnej Wisły i Sanu musiał się ocierać o Warszawę.

Tu po lewej stronie Wisły podchodzą do rzeki miejscowości stosunkowo suchsze, które dalej prowadzą na dział wodny Bzury-Pilicy i Warty-Pilicy.

Ten dział wodny w obrębie wyżyny Zgierskiej i Skierniewickiej ściągał do siebie drogi, idące od Wrocławia i Poznania, a również dużego znaczenia szlak, wiodący od Bramy Morawskiej przez Częstochowę i Piotrków. Po połączeniu się z drogami wielkopolskiemi ten szlak przecinał Wisłę pod Warszawą, aby kierować się przez Grodno do Wilna, gdzie—pominąwszy inne kierunki—rozwidlał się na Dyneburg-Psków i na Smoleńsk-Moskwę. Skrzyżowanie tego potężnego od XVI wieku szlaku z odwieczną drogą wodną—Wisłą było przyczyną znaczenia i rozrostu Warszawy.

Warszawa Piastów dzielnicowych rozwinęła się dzięki drodze wodnej, a więc doszła do znaczenia w wieku XIV i XV, t. j. wówczas, kiedy trzypo-lówka stworzyła nadmiary zboża, spławiane Wisłą ku jej ujściu.

Po przyłączeniu Mazowsza do Korony (1526) miasto nie upadło, co wskazuje, że czynniki gospodarcze więcej znaczyły, aniżeli obecność dworu udzielnego ksiąstewka.

Kiedy za pierwszego króla z domu Wazów stanęła na porządku dziennym sprawa ułatwienia stosunków między trzema częściami Rzeczypospolitej— Polską, Litwą i Rusią, to jasną stała się rzeczą, że Kraków jako stolica leżał zbyt odśrodkowo.

Warszawa— stolica.

Ognisko rządów i urzędów musiało leżeć w obrębie Polski etnograficznej, gdyż była to dzielnica najkulturalniejsza i najludniejsza, musiało też ono znajdować się jednakowo blizko czy daleko od ziem litewskich—to pojęcie obejmowało sobą całą Białoruś—i od ziem ruskich, czyli musiało leżeć na przedłużeniu linji, odgraniczających Litwę od Rusi. I w rzeczy samej Warszawa leży na przedłużeniu Pry-peci.

W państwie polsko-litewsko-ruskim położenie Warszawy,¹) z punktu widzenia przestrzeni było wyraźnie odśrodkowe; inaczej się rzecz przedstawia z punktu widzenia zaludnienia, gdyż wielkie odległości Warszawy od Lucyna, Smoleńska, Putywla lub Czehrynia równoważyły się przez rzadkie zaludnienie, wówczas, gdy stosunkowo nieznaczne odległości Warszawy od Chojnic, Wschowy, Oświęcimia i Nowego Targu prowadziły przez znacznie gęściej zaludnione okolice: Warszawa Zygmunta III leżała prawie w środku ówczesnej ludności Rzeczypospolitej.

Warszawa rozrosła się do znaczenia wielkiego miasta jako stolica wielkiego państwa — Polska Władysława IV z lennami Pruskim i Kurlandzkim mierzyła do miljona km². Chociaż tytuł stolicy Krakowowi nie został odjęty, ale faktyczną siedzibą rządu i rezydencją monarchy była Warszawa.

Al. Janowski. O geograficznym położeniu Warszawy 1915.

Warszawa po upadku państwa istniała, a później i rozwijała się jako ognisko obszernego przemysłu, nietylko wielkiego, lecz i rękodzielniczego, w czym na małą skalą przypomina rolę Paryża. Jako potężne ognisko handlu, oraz ognisko kulturalne i stosunków towarzyskich współczesna, wszystkich ziem dawnej Polski, Warszawa przekroczyła 800 tys. mieszkańców, a wraz z ludnością gmin podmiejskich zlewających się z Warszawą: Mokotowa, Brudna i Czystego przed wojną 1914 r. zbliżyła się do miljona mieszkańców. Takie wielkie zbiorowisko ludzkie aż do wojny było rządzone biurokratycznie bez żadnego samorządu.

Dzieje odbiły się na zewnętrznym wyglądzie miasta. Dzielnica staromiejska o wielopiętrowych trójokiennych domach, wspomina o czasach Wazów, i nawet Piastów; Krakowskie-Przedmieście z Nowym-Światem aż do Łazienek, Senatorska i części przyległe aż do placu Krasińskich włącznie, w powyginanych ulicach noszą piętno końca XVIII i początków XIX wieku. Przeważna część miasta nowożytnego—to monotonne morze koszarowych kamienic, wyjąwszy jedną ulicę Al. Jerozolimskie, przypominającą większe miasta europejskie. Jako całość Warszawa jest osobliwością śród miast Europy swym prawie absolutnym brakiem szerokich ulic, placów i ogrodów. Cała ta nowa dzielnica nie posiada też gmachów publicznych, któreby upiększały miasto, ani żadnych pomników.

Jeżeli zewnętrznie Warszawa razi brakiem samoistnego piętna i racjonalnego planu rozwoju, to wewnętrznie miasto nie posiada urządzeń społecznych, oświatowych lub kulturalnych, które podnoszą wartość człowieka, umożliwiają i uprzyjemniają mu życie, często pośrednio go uszlachetniają. Takie urządzenia, pospolite na całym zachodzie Europy, a w ostatnich czasach nawet na półwyspie Bałkańskim, istniały i sprawnie działały przed wojną w zaborze austryjackim, a zwykle są one związane z samorządem miejskim i ze współdziałaniem rządu. Pewien samorząd miejski posiadała Rosja, to też nic dziwnego, że prawie miljonowa Warszawa ze świeżemi tradycjami stolicy, ale pozbawiona nawet samorządu, wegetowała w warunkach politycznie i społecznie najniezdrowszych.

Rozpęd dziejowy wskazywał Warszawie stanowisko przewodnie dla całej Polski, rzeczywistość zaś doprowadzała do stopniowej utraty wpływów: szuki piękne, szczególniej plastyczne, raczej w Krakowie, niż w Warszawie zaczęły obierać siedzibę, życie naukowe i wogóle umysłowe tak rozwinęło się we Lwowie i Krakowie, że ofiarne wysiłki garści warszawskich sił zrównoważyć tego nie mogły; życie polityczne w Warszawie podziemnych musiało szukać kryjówek, to też życie społeczne w zaborze austryjackim znacznie zdrowiej i naturalniej się rozwijało.

warszaw-

Życie gospodarcze Warszawy przy pozorach powodzenia świeciło nędznym szychem, gdyż tu ogniskowały się stosunki przemysłowe i kupieckie, uzależnione od kolosa rosyjskiego, a to oznaczało, że wytwórca ski, przemysłowiec, rękodzielnik czy rzemieślnik, zaopatrzony w odwieczną

technikę i poczucie artystyczne, musiał obniżać lot i przystosowywać się do wschodniego odbiorcy, czyli do rynku niekulturalnego, niewybrednego i biednego.

Ludność

Warszawy.

Ludność Warszawy (przeszło 800 tys. mieszkańców) przed wojną składała się z 58% Polaków-katolików i 36% ludności żydowskiej, z której tylko cząstka może być uważana za polską. Parę % ludności rosyjskiej składało się z urzędników oraz garści uprzywilejowanych kupców— wojna wymiotła doszczętnie tych cudzoziemców. Z pośród dwudziestu kilku tysięcy ewangielików dziesiąta część uważała siebie za Niemców, resztę stanowili Polacy.

‘ii

.y

EN

ii

fi

■\ ifr ' ■tti" ■■■ i

'4:-

■i

Rys. 178. Gościniec na Kurpiach. (Fot. A. Chętnika ze zb. Tow. Krajozn.).

Ponieważ Warszawa leży na wielkim niżu europejskim, dość blizko geometrycznego środka Europy, mniej więcej na pół drogi między Karpatami a Bałtykiem, a w razie wykończenia sieci dróg wodnych znalazłaby się w środku niezmiernie ważnej sieci dróg wodnych, tak wielce ułatwiającej życie przemysłowe, to niektórzy ekonomiści i geografowie (jeżeli do nich zaliczyć i F. Lesseps’a) rokują temu miastu fantastyczny rozrost. Rozumowanie opiera się na przykładzie Pesztu, gdzie znakomite położenie było umiejętnie i celowo wyzyskane przez rząd węgierski dla rozwoju stolicy; a jednak Peszt nie przerósł Warszawy, która w ostatnim osiemdziesięcioleciu rozrastała się żywiołowo raczej wbrew wysiłkom rządu, niż przy jego poparciu.

Znaczenie

Warszawa taka, jaką wytworzyła zależność od państwa rosyjskiego, była ogniskiem i ośrodkiem dla całego życia Królestwa Polskiego (słusznie Kongresowym zwanego), a te ześrodkowanie przechodziły w chroniczny stan wysysania z kraju wszelkich zasobów ludzkich i rzeczowych. Odbywało się to w sposób gdzieindziej niespotykany, bo Warszawa bar- Warszawy dziej głuszyła prowincję aniżeli Paryż, Peszt lub Bukareszt. Ze- ^la ^ołs^'' środkowani w Warszawie przedstawiciele zawodów wyzwolonych, tak zwana inteligencja (str. 272) znajdowała się w położeniu czynnika, który doszczętnie był krępowany przez rząd, a jednocześnie bywał obarczony przez społeczeństwo nadmiernemi zadaniami i wymaganiami—dodać należy, że pracy tego czynnika stał wciąż na przeszkodzie obcy, wrogi a wszechwładny stan urzędniczy.

Skutkiem wszystkich wymienionych danych, pochodzących z owej siły wyższej—-braku samodzielności politycznej, przewodnie dla Królestwa znaczenie Warszawy było do czasu wojny dość wyraźnie ujemne, bo właśnie z Warszawy na prowincję promieniowały: pozorna zamożność, bezkrytyczna cześć dla teatru, powierzchowność w myślach i sądach, upodobanie do długich roztrząsań bez wyniku, nieumiejętność organizowania pracy społecznej i gospodarczej, a nadewszystko obawa czynu i wszelkiego wysiłku.

Z tradycji dawnych czasów samodzielności i ofiarności Warszawa czasem zdobywa się na sympatyczny szeroki gest, ale wówczas jest to zasługą nie Warszawy, jako całości, ale zasługą inteligencji zawodowej, która czasami potrafi Warszawie podpowiedzić, czasami narzucić czyny, przerastające jej stały przeciętny nastrój.^

§ 51. Mazowsze prawobrzeżne.

Na wschód nad Skrwą leży Mazowsze prawobrzeżne—płaska ziemica, a że w okolicach żyzniejszych nad Wisłą lasy znikły—ledwo 4 do 6 procent powszechnie wynoszą—więc jednostajność krajobrazu staje się nu-żąca. Nad dopływami Narwi istnieją lasy rządowe, stanowiące t. zw. prawobrzeżne. Puszczę, zwaną pospolicie Kurpiami¹)—jest to dalszy ciąg puszczy Jańsborskiej. Jest to wyjątkowa na Mazowszu okolica, gdzie las krajobrazowo i gospodarczo odgrywa pewną rolę.

Gleby²) na całym prawobrzeżnym Mazowszu tak się rozkładają, że miejscowościom niższym naogół odpowiadają piaski, w najlepszym razie szczerki; rzadkim, jeszcze źle zbadanym wałom moren czołowych—gleby pia-

’) L. Krzywicki. Kurpie. (Bibl. Warszawska 1892.

Chęfnik. Z Puszczy Kurpiowskiej. Ziemia (1914) ²) St. Miklaszewski. Gleby ziem Polskich 1912 r.

szczyste i kamieniste; równinom wynioślejszym odpowiadają bielice (gleby tam dość cenione) lub czerwone gliny piaszczyste, po obu zaś stronach Ły-dyni aż do rz. Orzyca, słabo wyniesione równiny pokryte są ciężkimi w obrobieniu, lecz bardzo rodzajnemi iłami i glinami.

Bogactw kopalnych właściwie niema, jeżeli nie wspominać o torfie i glinie; dawniejsze wydobycie bursztynu w Puszczy Kurpiowskiej już od lat osiemdziesięciu zostało zarzucone, a przypadkowe drobne przedsiębiorstwa nie oznaczają stałego przemysłu.

2E3i

il

«r

i/-

WW'    w# *

■p *

v, m

Rys. 179. Rzeka Łydynia w okolicach Ciechanowa. (Fot. S. Maciejowskiego, P. Tow. Krajozn,).

Gęstość zaludnienia naogół jest znaczniejsza niż na sąsiednim pojezierzu; na północy, gdzie gleby gorsze i więcej lasów, nie przekracza 54—56 na km. kw., ku południowi wzrasta, i nad Wisłą, oraz nad Bugiem

Jak

na Mazowszu, waha się od 75 do 90 na km². Im bliżej Płocka, tym zaludnienie gęściejsze. Rdzenna ludność polska w Mławskim i Koleńskim przekracza 86%> w innych zaś opada aż do 74%. W Płockim domieszka ludności niemieckiej przeciętnie dochodząca 2,3%, w Łomżyńskim nie dochodzi 1%, wówczas gdy ludność żydowska wynosi 10,5% oraz 15—16%. w Wielkopolsce, na Kujawach, lub w ziemi Dobrzyńskiej, tak i tu większy

odsetek Niemców, idzie równolegle do mniejszego odsetku ludności żydowskiej.

Brak przemysłu, któryby mógł pochłonąć przyrost naturalny, sprawia, że ludność musiała się trzymać rolnictwa, to też oddawna zaczęła wychodzić na zarobki, a niekiedy i na zawsze opuszczać kraj. Było to, w drugiej połowie XIX w. wskrzeszenie dawnej tradycji mazowieckiej, gdyż Mazurzy, razem z Wielkopolanami od niepamiętnych czasów byli dobrym ma-terjałem osadniczym; oni to, pomimo swego parcia ku północy i północo-wschodowi—zupełne zajęcie ziemi Jadźwingów—najpierwsi szli na Ruś Halicką, a później osadzili step na Ukrainie i na Pobereżu. ruchliwość idzie społem z zatarciem dawnych śladów swojskości, co się

Dość znaczna

j js

«f

Rys. 180. Płock. Widok Tumskiej Góry.

w tym wyraża, że poza lasami na Kurpiach, o stroju ludowym właściwie niema co mówić.

Obok złych stron, wychodźtwo zarobkowe ma tę stronę dodatnią, że zarobki pozwalają wyżyć ludności małorolnej i częściowo bezrolnej, wnież wzmagają się oszczędności w kraju, co pociąga za sobą inne Wychodźtwo zjawisko, a mianowicie zarobki na Sasach i w Ameryce umożliwiły parcelację majątków większych, i obecnie na Mazowszu, większa własność już świeci znacznemi szczerbami i, jak wszędzie w kraju, liczebnie i społecznie wzmaga się żywioł włościański.

Żywioł małomiasteczkowy katolicki, na zachodzie jest liczniejszy od żydowskiego, na wschodzie zaś żydowski jest półtora raza liczniejszy; w skupieniach zaś wogóle nieco większych, żywioł żydowski jest o 12—14%licz-

a ró-

zarobkowe z Mazowsza.

niejszy od reszty ludności miejskiej, co razem z nieznacznym przemysłem fabrycznym, świadczy o wielce zacofanych warunkach społeczno-gospodarczych.

Większe skupienia ludzkie od czasów przeddziejowych ciągnęły się szeregiem nad Wisłą lub w jej pobliżu, gdzie dawne grody powstawały przeważnie na miejscach, od natury obronnych, a jednocześnie mających ułatwiony dostęp z głębi kraju. Zaczynając od ziemi Chełmińskiej, widzimy Toruń, Dobrzyń nad Wisłą, Płock, Wyszogród, Czerwińsk i Zakroczym. Połączenie tych grodów drogą między sobą i nieco w głąb kraju, wytworzyło o parę mil nowy szereg grodów, których liczne pozostałości t. zw. okopy szwedzkie, świadczą o względnie dawnym i gęstym zaludnieniu tych okolic. W XII stuleciu nastąpiło posunięcie całej ścia'ny grodów w stronę słabiej zaludnionych okolic, przyczem ta fala osadnictwa znacznie wydłużyła się w stronę Narwi, a w XIV w. Rypin’, Kuczbork, Mława i Przasnysz doszły do znaczenia; ostatnie miasteczka powstały nad dzisiejszą granicą. Stopniowe przesuwanie grodów tworzyło i drogi między niemi, które chociaż przecinały w poprzek cały szereg dopływów Wisły i Narwi, jednak można odnaleźć pewien związek między drogami i kierunkiem wałów morenowych. Środek zachodniego Mazowsza płaski i błotnisty nad Wkrą (Bieżuń, Radzanów) był pewną zawadą w osadnictwie.

Drogi

na Mazowszu.

Najnowsze czasy nie przyniosły w dostatecznej mierze czynnika, rozstrzygającego o dzisiejszym rozwoju gospodarczym, t. j. kolei żelaznych. Cała ziemia Dobrzyńska nie posiadała przed wojną kolei, a zachodnie Mazowsze od Bugu aż do pruskiej granicy, tylko koło Mławy jest przecięte torem kolei, mało co przekraczającym jedenaście mil. Nawet długość dróg bitych jest tu znacznie skromniejsza, niż w okolicach przemysłowych. Z dróg wodnych Wisła, dotykająca od południa zachodniego Mazowsza, jest najważniejsza, wówczas gdy Narew zupełnie tylko przypadkowo służy do spławu, a Wkra, Orzyc i Omulew prawie wcale nie są wyzyskane. Wprawdzie Narew jakoby jest połączona kanałem Augustowskim z Niemnem, ale to nie posiada poważniejszego znaczenia.

Najstarożytniejszą, a dzisiaj najludniejszą miejscowością jest Płock, który, zdaniem M. Wawrzenieckiego, tak samo jak Dobrzyń i tyle innych wynioślejszych miejscowości nad Wisłą, był bodaj że już w czasach neolitu odwieczną siedzibą człowieka.

Płock.

W chwili gdy Piastowicze sięgnęli po Mazowsze, Płock musiał być grodem poważnym (nazwa wskazuje na „płoty", „oplecenie", to samo co Grodziec lub Tyniec) i stał się podstawą dalszego rozpostarcia państwowości wzdłuż Wisły, a w głąb kraju daleko wolniejszego. Płock, był jednym z najpierwszych grodów, który otrzymał biskupstwo. Na jego znaczenie i zarazem na późniejsze tu wprowadzenie chrześciaństwa wskazuje fakt, że tu Masław chciał zbudować ostoję dla dawnych warunków społecznych i dla dawnych bogów.

Gdy Władysław Herman, łaską możnowładców wprowadzony na tron, wolał unikać Krakowa, świadka upokorzenia majestatu monarszego, to bór jego padł nie na Wielkopolskę, lecz na gród mazowiecki, który przez to stał się obozowiskiem sił zbrojnych, raz w raz wysyłanych przeciw pobliz-kim Prusom i niezbyt dalekiemu Pomorzu.

Katedra, sięgająca swym początkiem ostatnich lat Krzywoustego, jak również, sięgający XII wieku klasztor w Czerwińsku, świadczą nietylko o staraniach władców kraju, lecz również i o pewnym zagęszczeniu ludności, oraz o rolnictwie i wogóle o dość wysokim poziomie kultury. Niasto później w XIV w. posiadło mury gotyckie, było miejscem ładowania zboża dla okolicy, wzrastało i upadało razem z państwem polskim. Obecnie mimo niezłych warunków geograficznych, jak: zdrowe położenie, wielka

wy-

po-

JM

Rys. 181. Ciechanów. Grodzisko i kościół gotycki.

rzeka i pomimo zbyt gęstej w całej okolicy ludności na roli, brak kolei i z tym związany brak przemysłu sprawia, że jest to ciche miasto, siedziba urzędów gubernjalnych o przeszło 30 tys. mieszkańców (w czym 54% ludności rdzennej).

Miasteczka mazowieckie posiadają żywioł drobnych mieszczan—prze

ważnie rolników i częściowe rzemieślników. Ten żywioł, tak samo tu na Mazowszu, jak i w całej Polsce etnograficznej, jest mniej przedsiębiorczy od ludności chłopskiej i w walce o byt stopniowo a stale miasteczek

na Mazowszu.

Ludność

cofał się przed żywiołem żydowskim i niemieckim. To też miasteczka ledwie wegetują, a ponad inne wyrosły nieco tylko te, które stały się siedzibą urzędów powiatowych, jak Sierpc, Płońsk lub Przasnysz.

Ciechanów (9 tys. mieszkańców) i Mława (17 tys. mieszkańców), jako

leżące przy kolei żelaznej, dźwignęły się nieco samodzielniej. Pierwszy nieco z powodu przemysłu, drugi jako poważna nadgraniczna stacja handlowa.

W części wschodniej, w Łomżyńskim ludność miast swą małą ruchliwością jeszcze mniej nadaje się do nazwy mieszczan w europejskim pojęciu tego wyrazu.

Drobna

szlachta.

Jeżeli na całym Mazowszu spotykamy drobną szlachtę, również i na południe od Bugu, to najwięcej jej mieszka w dorzeczu Narwi. Dziwny to żywioł społeczny: wysokiego o sobie mniemania, a gospodarczo czasami chłopom ustępuje, w miasteczkach często jest ruchliwszym żywiołem od mieszczan, przezywanych lekceważąco łykami lub galonami, a nadewszystko garnie się do zawodów wyzwolonych, gdzie szybko staje przy zdrowszych tradycjach, wyrobionych w ciągu ostatnich trzech—czterech stuleci. Żywioł, lekceważony za czasów Stanisława Augusta, wkrótce jako niezmiernie cenny materjał do konnicy okazał ukryte zasoby energji i poczucia obowiązku, tak samo nad swą rodzinną Narwią w 1794 r., jak później w wąwozach Samosierry i na polach Możajska.

Miasto nad Narwią.

Łomża (27 tys. mieszkańców)—typowe miasto gubernialne pomimo pewnej starożytności senny wiedzie żywot. Powiatowe miasta swój najświeższy rozwój zawdzięczały obecności załóg wojskowych, które tu były nagromadzone z powodu nadnarwiańskiej linji obronnej i licznych kolei strategicznych. Ostrołęka (11 tys. mieszkańców), pamiętna nieudolnością wodza i dzielnością wojska w 1831 r., leży w miejscu przeprawy przez Narew, naprzeciw ujścia Omulewa. Pułtusk (15 tys. mieszkańców) który położeniem nad Narwią, panuje nad drogami i ujściem Orzy-ca, pamiętny za „pierwszych Francuzów", razem z Sierockiem, leżącym przy połączeniu Bugu z Narwią, są uzupełnieniem Modlina, panującego nad Wisłą, Bugo-Narwią i ujściem Wkry.

Wbrew podaniu, przypisującemu Napoleonowi zrozumienie, czym jest Modlin z całą linją Narwi, wojskowe znaczenie tych okolic było doskonale pojmowane i wyzyskane za Jana Kazimierza przeciw Szwedom iw powstaniu Kościuszkowskim przeciw Prusom—fatalnie natomiast było pominięte w roku 1831.

§ 52. Wyżyna Łukowska i Podlaska.

Wzniesienie

Łukowskie.

Na wschód od środkowej Wisły, kraj, objęty łukiem dolnego Bugu, od południa zaś ograniczony doliną dolnego Wieprza i Tyśmienicy, stanowi nabrzmiałość powierzchni, dochodzącą do 220 m. nad poz. morza. Gdy naogół równiny, towarzyszące Wiśle, mało co się nad 100 m. wychylają, to większa część tego wzniesienia Łukowsko-Podlaskiego sięga 150^—200 metrów. Łagodne spadki powodują w wielu miejscach za-bagnienie, które często towarzyszy rzekom, odwadniającym to wzniesienie.

Ku zachodowi Świder przepływa przez okolice stosunkowo suchsze, ku północy Liw, którego górny bieg miał być granicą między Mazurami i Jadźwin-gami, ku wschodowi Krzna wlewa swe wody nieco na północ od ujścia Mu-chawca.

Od Tyśmienicy, dopływu Wieprza, do Krzny, ciągnie się zabagniony pas, jedna z wielkich pradolin, która na południowym-wschodzie odcina nieco suchszy szmat kraju. Ten zakątek niezauważalnie pochyla się ku Bugowi i pasowi błot, ograniczających od południa wzniesienie Łukowsko-Po-dlaskie, a ciągnących się od górnej Tyśmienicy na wschód w stronę Włoda-

fv

ux\m

wm

Ł;j

A*-,

W:

Mt

»/■■

•*V/>

>**<«<

N<

■i.

..w'.....

S*

c- *? < ♦“♦■'.A

L'«N »

i -#

■ -1

-*v»

*4 ■?

•4?

j*r.

•v <«r.

■M

* «**+

v**&

'?• %

/*%>

'W;

***.

■=2*^

ŁZ’"**”**,

Rys. 182. Krajobraz podlaski zimą. (Zb. P. Tow. Kr.).

wy; chociaż te miejsca leżą na lewej stronieBugu to jednak posiadają dość płytkie jeziora, które są uważane za dalszy ciąg Polesia.

Jakkolwiek na wyniesionych równinach gleba jest dość żyzna, gdyż tu występują gliny lub bielice, jednak naogół w dolinach i często w ich sąsiedztwie spotykają się ziemie o złym odpływie wód, a nawet i piaski. Około Vs powierzchni pokrywają lasy, a dosyć dużo gleby gorszej wzięto pod pług. Gęstość zaludnienia utrzymuje się większa w okolicach żyzniejszych. Ważniejszym od gleby czynnikiem jest tu blizkość Wisły, wzdłuż której od 1878 r. ciągnie się tor kolejowy oraz duży wpływ wywiera blizkość War-

23

Geografja dawnej Polski,

szawy. Na zachodzie omawianej krainy gęstość waha się od 80 do 90, wówczas gdy nad Bugiem opada do 56 na km. kw.

Skład ludności wykazuje na zachodzie rdzenną ludność polską, docho

dzącą aż do 86%, na wschodzie zaś, w Bialskim i Włodawskim ta ludność opada poniżej połowy zaludnienia (34% i 22%% Domieszka lu-

na^Podlasiu. dności żydowskiej dochodzi do 16%, i tylko na wschodzie ten od

setek znacznie jest wyższym od przeciętnej, naprz. w Bialskim prze

kracza 21%.

Drogi wodne istnieją tu na granicy omawianego wzniesienia, a mianowicie: Bug i Wisła—są to drogi od natury dobre, lecz nieuporządkowane.

Ilość dróg bitych odpowiada przeciętnej dla Królestwa, a ilość ko-

Koleje

w Łukowskim. leL dzięki względom wojskowym, dotyczącym Dęblinia, Warszawy, Nodlina, Brześcia, a pośrednio i linji Narwi—istnieje połączenie przez huków z Lublinem—jest większa niż gdziekolwiek w Królestwie.

Kierunek ze wschodu na zachód, idący mniej więcej działem wodnym Bugu i Wieprza, był osią gospodarczą tej ziemi, tu też ukończono jeden z pierwszych gościńców bitych w kraju (1822), tu, od strony Brześcia w latach 1794 i 1831) skierowywała się działalność wojskowa, tu też ukończono jedną z najważniejszych u nas kolei—t. zw. Terespolską. W tej stronie też leżą miejscowości pamiętne w dziejach, jak Grochów (1656 i 1831), Kobyłka, Wawer, Dębe, Miłosna, łganie, Kołbiel, Wiązownia.

Od zachodu okolica pozostaje pod potężnym wpływem Warszawy, tak samo wzdłuż kolei Nadwiślańskiej, jak i dawnej Terespolskiej i Petersburskiej. Przemysł zaczyna powstawać zależnie od Warszawy, której część, położona na prawym brzegu Wisły—przedmieście Praga, stanowi olbrzymi węzeł kolejowy; te warunki stworzyły również i podmiejsko-przemysłową dzielnicę War

szawy.

. Otwock (11 tys. mieszkańców) jest wytworem wielkomiejskim, Kałuszyn (10 tys. mieszkańców w czem 84% żydów) jest miasteczkem dawnego typu, dopiero nieco dalej od Warszawy, rozpoczynają się skupienia poważniejsze, co się stosuje i do okolic, leżących nad Wisłą, gdzie w okolicach Garwolina huta szklana miała lata swego rozkwitu.

W miejscowości, gdzie przeprawa z Kozienic najłatwiej mogła być uskuteczniona przez Wisłę, po prawej stronie leży Podzamcze, posiadające największe w kraju szkółki drzew leśnych, parkowych i ogrodowych. Te miejsca leżą śród bagnistych łąk. Suchsze, nieco wyżej wyniesione pola Podzamcza i Oronnego były w 1794 r. miejscem ostatniego wystąpienia Kościuszki (t. zw. bitwa pod Maciejowicami),

Wszystkie miasta jak Luków, leżący prawie w środku wzniesienia (10 tys. mieszkańców), Radzyń, położony nad obniżeniem między Krzną a Tyś-

') Te liczby, niezbyt pewne przed wojną, po wojnie muszą ulec znacznej poprawie na rzecz polskości.

mienicą, Biała (Radziwiłowska, Podlaska), licząca do 14 tys. mieszkańców, Sokołów, Węgrów, Włodawa, są to tylko miasta powiatowe, liczące

Miasta

10—11 tys. mieszkańców, typem zaś handlowym jest Międzyrzecz w Siedleckim. (do 13 tys. mieszkańców), gdzie ludność żydowska przekracza s/4

ogólnej liczby. Jest to jakgdyby typowym stosunkiem, że gdy na lewym brzegu Wisły w miastach ludność żydowska, przeważnie waha się koło 46% lub niżej, to na prawym brzegu wzrasta odsetkowo bardzo znacznie, szczególniej w okolicach gdzie Rusini stanowią poważną domieszkę lub nawet przeważają.

Siedlce, do niedawna miasto gubernjalne—dość wyraźnie urzędnicze, charakteru przemysłowego nie posiada.

Międzyrzecze

Podlaskie.

Między Narwią, Biebrzą, kanałem Augustowskim, Niemnem, rz. Świętą, Słuczą, puszczą Białowieską, rz. Leśną i Bugiem, wznosi się kraina słabo urozmaicona, a że jej wschodnia część jest etnograficznie dalszym ciągiem Podlasia, przeto W. Nałkowski nazwał ją Międzyrzeczem Podlaskim.

Kraina na zachodzie nizka i płaska, wznosi się ku wschodowi, wahając się od 150 do 200 metrów nad poz. morza; tylko część północna między Narwią, a Niemnem, kilkunastoma pagórkami przekracza poza 200 metrów. Pod względem postaci powierzchni i warunków gleby jest to dalszy ciąg Mazowsza. Stosunki społeczne o tyle się wyróżniają, że drobna szlachta nigdzie w Polsce tak gęsto się nie spotyka jak tu.

Dział wodny między Narwią a Bugiem dawał zawsze znakomite warunki dla przeprowadzenia dróg w stronę Grodna i Wilna, jednak ta droga mało wpływała na podniesienie okolicy i stworzenie miast. Obecnie przebiega tędy kolej petersburska i odchodzą odnogi: ku północy (kolej Nad-narwiańska) i ku południowi od Małkini. Jest to może najobficiej w Królestwie uposażony w koleje szmat kraju, w którym ogólny wyraz stosunków społecznych dość zacofanych dziwnie odbija od obfitości połączeń kolejowych.

Ku wschodowi ludność mazurska przechodzi w Podlasiaków—ludność o języku ruskim, przepełnionym wpływami języka polskiego, co odpowiada i pochodzeniu szczepowemu, gdyż są oni mieszaniną Mazurów, Rusinów i podobno resztek Jaćwieży. Gęstość zaludnienia na zachodzie nie dochodzi 70 mieszkańców na km. kw. a na wschoclzie waha się koło Podlasiacy. 55—60. Na północnym wschodzie, pomijając miasto Białystok o przewadze ludności żydowskiej, istnieje poważna domieszka białorusinów, a skład etnograficzny już zaczyna budzić wątpliwości, gdyż obok licznego żywiołu drobnej szlachty, żywiołu niezaprzecznie polskiego, istnieją tam włościanie-katolicy, bądź Białorusini, bądź Polacy, czasami dwujęzyczni. Żywioł polski stanowi tam conajmniej % ludności.

Na wschodzie wieś Białowieża w środku puszczy Białowieskiej i Świ-

słockiej na dziale wodnym Niemna i Wisły, otoczona jest potężnym lasem (przeszło 1000 km. kw.)—z tych lasów wypływa Narew. Śród ożywionych stosunków polsko-litewskich, ten zakątek wciąż pozostawał na uboczu, wciąż był ostępem leśnym, gdzie królowie opiekowali się żubrami, to też tu w stanie na półdzikim żubr wciąż się utrzymuje. Jest to zarazem na wielką skalę utrzymany zwierzyniec myśliwski.

Poza miastami o charakterze urzędniczym (Ostrów, Wysokie Mazowieckie, lub Bielsk) z miejscowości nieco bardziej zaludnionych należy wymienić

Pfc^; ; ~*

nr

>4;

■'^3 .

3. 4^§p*P

:4

SŚISp!

C¹

S^lSiSliaŚ

'. r '•'■■ '

f~

U*

-4**^

TS^¹*

Mi

i>^ggag&jj

py

■:3s.''

rife

Rys. 183. Grodzisko pod Tykocinem. (Fot. M. Wisznickiego ze zbiorów. P. T. Kr.).

Białystok (do 90 tys mieszkańców), który rozwinął się początkowo dość sztucznie: kiedy od r. 1833 zaczęto od sukna, idącego z Królestwa Białystok, pobierać cło tak wysokie, że ono czyniło wywóz do Cesarstwa niemożliwym, wówczas część fabrykantów zwinęła swe zakłady w Królestwie i przeniosła je poza granicę, ale w możliwej blizkości od niej. Miasteczko Białystok, jako leżące na trakcie petersburskim wydało się odpowiednim. Tak powstały przemysł przetrwał zniesienie granicy celnej (1850 r.), a w siódmym dziesięcioleciu kolej od Prostek do Brześcia skrzyżowała się tu z koleją Petersburską, wzmacniając handlowe znaczenie Białegostoku.

Nur i Drohiczyn—miejscowości nad Bugiem są zapewne najstarożyt-niejszemi miejscowościami w tej krainie.

wy-

Wyżyna

Wołkowyska.

Na wschód od Międzyrzecza Podlaskiego, ciągnie się do Niemna, Szczary i kanału Królewskiego falista wyżyna Wołkowyska. Średnie niesienie nad poz. morza wynosi 200 m., przyczem najwyższe punkty przekraczają 250 m. Gleby przeważnie średnie, a ponieważ nie brak i gorszych, to też lasów tu więcej niż w Królestwie, a rolnictwo, w technice niewyszukane, niewiele wyżywia ludności, gdyż gęstość tu wynosi ledwie 42 na km. kw. Skład etnograficzny wskazuje na późne zaludnienie: na południowym zachodzie Rusini, sięgający aż do Białowieży na południowym wschodzie ich odmiana, Poleszucy, wówczas gdy resztę kraju zajmują Białorusini, a wśród nich dość nielicznie rozrzuceni Polacy, którzy jakoby stanowią tylko kilka odsetków, oraz Żydzi, przekraczający 17%.

W kraju dość błotnistym można mówić raczej o dostatecznej sieci kolei żelażnych, niż dróg bitych i w rzeczy samej, oprócz szlaku, idącego prawie po granicy, między wyżyną Wołkowyską (Brześć-Białystok) a Międzyrzeczem Podlaskim, są to koleje Poleskie, oraz kolej Siedlecko-Bołogowska. Jeżeli ta ostatnia jest wynikiem wymagań strategicznych zupełnie nowożytnych i zwalczała napotykane przeszkody naturalne, mając na celu jedynie wojskowo potrzebny kierunek, to koleje Poleskie - odwrotnie—dostoso-wywują. się do południowych rozpłaszczeń wyżyny Nowogródckiej i usuwają się od krawędzi błot poleskich,—czyli że ten szlak kolejowy szedł śladami, oddawna utorowanemi przez drogi wozowe.

Brześć

Litewski.

Na południowo zachodnim krańcu omawianej wyżyny leży nad Bugiem, między ujściem Leśnej i Muchawca Brześć Litewski. Miejscowość oddawna obronna swym położeniem śród wód, posiadała znaczenie dla dróg lądowych jako punkt, leżący na zachód od błot Polesia, a na wschód od Bugu. To też osadnictwo tu już w XII wieku ugruntowało się, a później, jako najważniejsze miasto Polesia nie było pozbawione i znaczenia handlowego W czasach porozbiorowych położenie to pod względem wojskowym trzyma w swym ręku drogi, zbiegające się z północy i południa błot poleskich; gdy Królestwo było unją osobistą złączone z Rosją, to położenie nabrało znaczenia i Brześć został twierdzą pierwszorzędną, którą do czasów wojny 1914 r. pozostawał. Węzłowa stacja kolejowa posiada w pięciu kierunkach zbiegające się tory: 1) w stronę Warszawy, 2) Białegostoku (Królewca oraz Wilna-Petersburga), 3) Homla i Moskwy, 4) Chełmu i 5) w stronę Kijowa i Odessy. Te koleje sprawiły, że Brześć posiada znaczenie handlowe i przez to doszedł do 60 tys. mieszkańców. Reszta miasteczek nie-

wielkie posiada znaczenie. Na szlaku, skierowanym na wschód leży Kobryń (7 tys. mieszkańców), a niedaleko od niego Krupczyce, pamiętne klęską Sierakowskiego w 1794 r. W blizkości leżą Siechnowicze, rodzinna wieś Kościuszków.

XIII. MAŁOPOLSKA.

§ 53. Karpaty Zachodnie.

Za rzeką Białką na wschód ciągnie się ten sam fliszowy Beskid, co i na Śląsku Cieszyńskim; od północy przylega do niego kotlina Oświęcim-sko-Krakowska. Jest to nizinka, od północo-zachodu granicząca z obniżoną wyżyną Śląską, od zachodu przechodząca niezauważalnie w dolinę górnej Odry, od południa granicząca z podgórzem Beskidu, od północo-wschodu zaś z wyżyną Środkowo-polską. Linja, zaznaczająca mniejwięcej 300 m. wyniesienia nad poziom morza, dobrze odgranicza omawianą nizinę od północy, od wschodu zaś raczej linja 250 m.

Od wschodu, gdzie wyżyna Środkowo-polska podaje rękę Beskidowi, przed samym zwężeniem kotliny między Wisłą i Rudawą występuje wydłużona wysepka górska złożona ze skał wapiennych, a przykryta glinką nawianą, Wisła, częściowo jeszcze o kierunku północnym a później i wschodnim, Białka, dolny bieg Soły i Skawy,—wszystkie te rzeki po znacznym spadku koryta w górach i na podgórzu wpływają na równinę o słabej pochyłości, w następstwie posiadają wielką ilość wężownic (meandrów), a przez to i gleba nad Wisłą oraz nad dolnemi częściami jej dopływów posiada często nadmiar wilgoci. Warunki fizyczne tu nie były przychylne dla lasów, to też w wiekach średnich i w początku XVI w. tu, tak samo jak w Pszczyńskim i Rybnickim, rozwinęło się na wielką skalę gospodarstwo stawowe.

Drogi

Szlak bardzo dawnego połączenia na podgórzu

Karpat.

Drogi oprócz szlaku, omijającego tę nizinę po podgórzu, idącego od Cieszyna przez Kęty a po przecięciu Soły do Wadowic i Kalwarji, kierowały się wzdłuż Wisły. Nie były one zbyt wygodne, bo musiały przecinać dopływy Wisły w jej pobliżu, to też, co do zaludnienia miejscowości zbyt poważne nie wytworzyły się.

Odry z Krakowem szedł od dolnej Piotrówki, Olszy, działem wodnym tak bardzo tu nizkim, dalej wzdłuż Wisły, przyczem ta droga, krzyżując się z wygięciem Wisły, stworzyła w wiekach średnich miejscowość Strumień. Dalej ku wschodowi, ciągnąc się śród błot i nieskończonego mnóstwa stawów, droga ta przecinała dolny bieg Soły o parę km. od Wisły i tu człowiek, korzystając z jakiego takiego wyniesienia, stworzył na prawym brzegu Soły Oświęcim. Ten sam szlak, zdążając na wschód, przy przecięciu zdolnym biegiem Skawy, w takiej samej od Wisły odległości jak Oświęcim—powołał do życia Zator.

Jeżeli Śląsk razem z ziemią Opolską nie miał granic naturalnych od południa i południo-wschodu, to człowiek, opanowując krainę, rozpościerał się przeważnie wzdłuż rzek, a czasem i dróg innej natury, nic też dziwnego, że Olszą posunął się do działu wodnego Odrzańsko-Dunajowego. Dalej w Beskidzie posuwanie się w górę rzeki po lewej stronie Olszy a również na wschód było znacznie trudniejsze. Tu fala osadnictwa i plemienne poczucie łączności, posuwając się w Beskidach na wschód, mogły na podgórzu i nad górną Wisłą dojść nieco dalej, aniżeli w górach, bo do rzeki Białki. To się dokonało wzdłuż wyżej wspomnianego szlaku podgórskiego.

Ten szlak Śląsko-Krakowski był odwiecznie ważny, bo od r. 997 łączył Wielkopolskę z coraz bardziej wzrastającym w znaczeniu górnym Powiślem; a jako idący od Śląska, a więc pośrednio od Wielkopolski, mógł okolice leżące, między Krakowem a Odrą wprowadzić w żywsze zetknięcie ze Śląskiem, aniżeli z Krakowem. W ten sposób wbrew etnograficznym, słuszniej szczepowym podobieństwom i różnicom porzecze górnej Wisły z Zatorem przypadło do Śląska, stanowiąc później część księstwa Cieszyńskiego.

To wyjaśnia, dlaczego droga—zresztą dość uciążliwa, bo przez błota nad Wisłą prowadząca—pozwoliła w XII wieku Śląskowi tak daleko sięgnąć na wschód, iż granica znajdowała się ledwie opięć mil od bram Krakowa, wówczas gdy równocześnie miejscowości, leżące w górach znacznie dalej na południu, stanowiły część Małopolski.

W czasach najnowszych skrzyżowanie szlaku kolejowego, idącego z zachodu na wschód od Bramy Morawskiej na Kraków, Lwów i Podwołoczyska ze szlakiem bardziej miejscowego znaczenia, idącym z północy od Pszczyny przez Białą, Żywiec i Zwardoń w dolinę Wagu, stworzyła węzłową stację Dziedzice.

Dzisiaj nizina Oświęcimska na 500 km. kw. powierzchni posiada 80 tys. mieszkańców, jednakże gęstość nie wszędzie jednakowa. Część zachodnia przy 94 mieszkańcach, na km. kw. jest dość gęsto zaludniona, jeżeli zważymy, że wiele ziemi jest pod stawami; ku wschodowi zaś coraz częściej występują ziemie suchsze i żyźniejsze, to sprawia, że w okolicach Tyńca dochodzi 260 mieszkańców na km. kw., w czem trudno nie dostrzegać wpływu wielkiego miasta Krakowa.

Cała ta okolica odznacza się wielkim urozmaiceniem budowy geologicznej, przyczem we wschodniej części z pośród wyraźnych napływów rzecznych występują wyspowo skały wapienne, które w rzeczy samej są oderwa-nemi częściami wyżyny Środkowo-polskiej.

Na wschód od Śląska Cieszyńskiego, a na południe od niziny Nadwiślańskiej (Górno-polskiej) ciągnie się górzysta część Małopolski (patrz § 3). W górach człowiek zamieszkał przedewszystkiem doliny, a później stopniowo, gdy wioski w XIX wieku zaczęły się czasami zrastać jedna z drugą, stanowiąc dwu i trzy milowe prawie nieprzerywane łańcuchy domostw wzdłuż rzek, dopiero wówczas góral zaczął piąć się po zboczach, a zrzadka i na grzbietach pokazały się chałupy.

Podgórze niewiele dziś posiada lasów, bo glinka nawiana, choć gorsza, niż leżąca bardziej ku północy, zachęca do rolnictwa, tu człowiek z łatwością opanował stoki i grzbiety, które są tak łagodne, że czasem ledwie zauważalne. Dolin człowiek musiał na razie częściowo unikać, bo rzeki, płynące w podgórzu zjawiają się w swym dolnym biegu rozszerzone i taka rzeka czasem przerzuca swe koryto, niszcząc rodzajne dno doliny, a natomiast stwarzając bezpłodne kamieńce—tak lud nazywa potężne nagromadzenia otoczaków piaskowcowych (rys. 6).

Dno doliny, wznosząc się w górę rzek wraz z przejściem z podgórza we właściwy Beskid, to jest wyżej nad 350-400 m. wytwarza taras nadrzeczny, bardzo dla człowieka dogodny¹). Gleba obfitująca w glinkę i wapno, jest rodzajna, przepuszczalność zaś gleby i łatwy odpływ wody ułatwiają tu osadnictwo.

Drogi

wschód i przeci- w Beskidzie, a na Podgórzu.

W Beskidzie, poza tarasami nadrzecznemi, wszelka droga jezdna mogła być stworzona tylko staraniem człowieka—inaczej na podgórzu, tu łatwo było przeprowadzić drogi, które mniej więcej ułożyły się równolegle do krawędzi Karpat, stanowiąc dalszy ciąg dróg księstwa Cieszyńskiego.

Szlak z Białej-Bielska szedł dalej podgórzem na nająć się z doliną Soły, wytworzył miasteczko Kęty (5,5 tys. mieszkańców), następnie z Wieprzówką Andrychów, (4,5 tys. mieszkańców) a ze Skawą Wadowice, które tak samo jak Kęty zajęły południowe zakończenie doliny rzecznej, w podgórzu bardzo rozszerzonej. Trzymając się wciąż w odległości kilku kilometrów od właściwych gór, szlak drogowy przecina Sko-wronkę, gdzie powstały Zebrzydowice z głośną Kalwarją, a dalej, przy przecięciu z doliną Raby, Myślenice, w takim samym będąca stosunku do doliny rzecznej, jak Wadowice, lub Kęty.

Ten podgórski szlak odtąd idzie lewym brzegiem Raby aż do jej ujścia do Wisły koło Bochni i stwarza szereg znaczniejszych miasteczek i wiosek w miejscach skrzyżowania z drogami, idącemi od północy. Od Gdowa znowu kieruje się po podgórzu na wschód aż do Dunajca, gdzie nad rozszerzoną doliną powstał Czchów i Zakliczyn- Na północnej krawędzi podgórza już przy przejściu ku niżowi dzięki bagactwu solnemu rozwinęła się Wieliczka. Ponieważ to podgórze bardzo często jest przykryte glinką nawianą, przeto lasy nigdy tu nie stanowiły mateczników nieprzebytych, lecz posiadały liczne polany; łatwość opanowania powierzchni i lasu oraz rodajność gleby spowodowały tu gęstość zaludnienia tak znaczną, że jeżeli na wschód od Dunajca mamy przeszło półtorasta mieszkańców na km², to na zachodzie omawianego podgórza gęstość przekroczyła 210, co, wobec braku większych miast z jako tako poważniejszym przemysłem, zmusza ludność do wychodztwa zarobkowego.

Na południe od podgórza właściwe góry posiadają w dolinach południkowych zupełną łatwość dróg, a ponieważ dopływy o kierunkach równoleżnikowych przy swych źródłach posiadają doliny o postaciach łagodnych, to ta okoliczność nietylko dawniej ułatwiała przesuwanie się pasterzy ze stadami, ze wschodu na zachód, ale przed laty trzydziestu—czterdziestu umożliwiła przeprowadzenie śród gór szlaku kolejowego, t. zw. kolei Transwersalnej, która nie potrzebowała żadnych tunelów lub poważniejszych nasypów. Tu lasy na wyższych poziomach pozostały jeszcze potężne, a przeważna ilość mieszkańców zgromadziła się w dolinach i jeżeli ludność na grzbietach górskich jest bardzo rzadka, waha się od 7 do 24 na km. kw., to w kotlinach śródgórskich mamy rzadko spotykaną gęstość ludności, pozbawionej poważniejszego przemysłu.

Na zachodzie kotlina Żywiecka i bardziej ku południowi dolina Soły i Koszarawy posiadają 200 do 290 mieszkańców na km. kw., a nawet łagodne podgórze, otaczające Żywiec, przekracza 220. Kotlina Sądecka dzięki rodzajności i położenia na zbiegu sześciu bardzo uczęszczanych dróg doszła do posiadania poważniejszego miasta Nowego Sącza (20 tys. mieszkańców) i przez to zaludnienie kotliny dochodzi 470 ludzi na km. kw.

Na zachodzie dolina górnej Soły prowadziła do Kisuczy czyli do szlaku Jabłonkowskiego drogą podrzędniejszego znaczenia, a dopływ jej Koszarawa na wschód od Pilska w kierunku południowo-wschodnim do wsi Pol-hory, leżącej już po stronie południowej nad Orawą u stóp Babiej Góry— zejście się tych szlaków, aczkolwiek niezbyt ważnych, w obszernej i rodzaj-nej kotlinie stworzyło znaczenie Żywca.

Zachodni z tych szlaków posiadł tor kolei żelaznej, przecinającej w poprzek Karpaty Zachodnie—jest to szlak, idący od północy na Zwardoń,

Cały wał Babiej Góry nie posiada żadnej przyłęczy i niema tu żadnych dróg jezdnych, aż do przełęczy Sieniawskiej—na którą prowadzi dolina Raby. Już w wieku XIII drogi, trzymające się tarasów rzecznych Skawy i Raby, kierowały się przez ten łagodniejszy dział wodny ku dorzeczu Dunajca czyli ku zapadłości Nowotarskiej. Wprawdzie przywileje biskupów krakowskich wskazują na stosunki daleko dawniejsze poza wszelkim działem wodnym, a również Chrobry, po świeżym opanowaniu Krakowa, narzucając swą potęgę na Słowaczyźnie, musiał znać drogi, wiodące za Beskid, lecz najpewniej zużytkował ku temu przełęcz Jabłonkowską, w każdym razie jeżeli nawet i spotykamy dowody dawnego przeddziejowego osadnictwa, to było ono aż do końca XIII wieku nikłe.

Wówczas fala osadnictwa niemieckiego przez Śląsk dążyła na wschód, a ustrój gospodarczy piastowski przeradzał się: dawna ludność, obarczona nadmiernemi powinnościami, nie mogła się gospodarczo rozwinąć i nowy ustrój wsi, a również i miasteczek, pozbawiając właścicieli wsi dochodów bezpośrednich, sowicie się opłacał pośrednio, a zagęszczenie ludności wo-góle leżało w interesie ogólnym. Jeżeli nawet zapadłość Wagu-Orawy-Du-najca była drogą odwieczną, to jednak rzadka ludność pozwala przypuszczać potężne obszary leśne, a wówczas nawet żyzne tarasy nadrzeczne, a i niziny, podług tamtejszej gwary „równie", stanowiły rzecz niczyją czyli własność monarchy.

Tu osadnictwo niemieckie, czy to ciągnąc od północy dolinami Soły i Raby, czy też od zachodu przez Cieszyn i Jabłonków, znalazło warunki łatwe. Wiemy, że nad górnym Wagiem i górnym Popradem (Śpiż) żywioł niemiecki częściowo przetrwał do dziś dnia. Węzłowy punkt Nowy Targ nosił też i niemiecką nazwę, a wioski o takich nazwach jak Szaflary, Waksmund, Szymbark, Friedman, Harkl (owa), Tylman (owa), Czorsztyn lub Grywałd (znany z odwiecznego pięknego kościółka drewnianego) wskazują, że tu osadnicy trafili na wiele rodzajnych ziem pustych, kiedy pozostawili w nazwach tyle niemieckich pamiątek; nie pozostawili zaś innych śladów niemieckich, wskutek już obecności dawniejszego zaludnienia i żywszych stosunków ze Sączem i Krakowem.

Obecnie od Nowego Targu przez Krościenko aż do kotliny Nowo-Są-deckiej wszędzie szeroka zapadłość nad Dunajcem posiada przeszło 120 mieszkańców na km. kw. Obfitość lasów pozwala w niektórych miejscach Beskidu na przerób drzewa, a szersze, rodzajne „równie" pozwalają się nagromadzić zaludnieniu wielkiej ilości wiosek wraz z miasteczkiem Krościenkiem, co zależy wyłącznie od rozległości nizin nadrzecznych.

Kolej od Chabówki do Zakopanego i z nad Wagu-Orawy do Nowego-Targu zjawiła się dopiero na przełomie XX stulecia, stosunki więc gospodarcze i wogóle społeczne posiadają w Beskidzie jak i w dolinie Dunajca cechy zacofania.

Od kilkudziesięciu lat znana Szczawnica przez zaniedbanie i brak kolei ustąpiła od trzydziestu przeszło lat swą popularność Zakopanemu, chociaż jako uzdrowisko zawsze jest ceniona i licznie uczęszczana. Czorsztyn, jako graniczny zamek, ze swym odpowiednikiem—Niedzicą po prawej „węgierskiej" stronie Dunajca strzegł drogi do Nowego Sącza, gdyż w tym miejscu w wiekach średnich osadnictwo, kierowane przez monarchów węgierskich¹) objęło Śpiż i z nad górnego Popradu paroma szlakami zdążało nad Dunajec. A było to wcześniej nim od północy przyszła kolonizacja piastowska i przez to od ujścia Białki do Dunajca ta rzeka stanowiła gra-

') St. Zachorowski. Węgierskie i polskie osadnictwo na Spiżu do połowy XIV

wieku. 1909.

Osadnictwo niemieckie w Beskidzie.

Szczawnica.

nicę polsko-węgierską na przestrzeni trzech mil aż do działu wodnego między potokami Leśnym i Ruskim.

Północna część Pienin i słynny wyłom Dunajca swemi uroczemi ska-

' M

mn

ki

Rys. 184. Tatry. Polana Chochołowska z szałasami pasterzy. (Album P. T. Kr.).

js%&M.....

WwmĘM

rW&wJmSSa

■ -jflF

WK*

ps

„Rw

$ :. |1||

. ™i

ł’%pff

•■'jr * '‘W* ■ ■*

I '/M

Jf-

ii

'/i

fc*.

i* 'i

i '

':s

iw

\S

■-■3

•\

-r

■?

|; K«Sii|

i . ■■    ‘ “

sSgsssi^’

PI

|P%^

ii ;

łami wapiennemi ściągają tyrystów, podnosząc znaczenie i dobrobyt Czerwonego Klasztoru, Czorsztyna, Szczawnicy i Krościenka.

Gościniec bity między Czorsztynem a Krościenkiem używa trachitu z okolic Krośnicy, wówczas gdy cały gościniec, począwszy od Nowego Targu używa otoczaków rzecznych, które zawierają mnóstwo granitów z Tatr— im bliżej Nowego Targu, tym więcej granitu.

Na południe od zapadłości Nowotarskiej człowiek znalazł dla siebie miejsce bądź nad Dunajcem, przerzynającym się przez wzniesienie Gubałow-skie, bądź też w rowie Zakopiańskim. Rolnictwo na takiej wyniosłości udaje się licho i, pominąwszy gospodarkę leśną, człowiek mógł i musiał zwracać tu więcej baczności na pasterstwo—przez trzy miesiące letnie hale dostarczają tu paśnika. To wywołało nawet letnie wędrówki pasterzy z okolic, nieraz 3—4 mil odległych.

Zakopane.

W ostatnich latach czterdziestu piękne i nietknięte krajobrazy, w połączeniu z klimatem, który poza trzema miesiącami wiosny jest w wysokim stopniu leczniczy, zrobiły z Zakopanego najulubieńsze w Polsce letnisko, a że mnóstwo osób, szukających tu zdrowia lub wypoczynku, w pogoni za ciszą zaczyna usuwać się do okolicznych wsi, przez to Bukowina, Poronin, Witów i Chochołów zaczynają przeradzać się i rozwijać. W tym do niedawna zapadłym kącie ludność, ongi pasterska, pańszczyzny nie zaznała, tu było schronisko dla burzliwych żywiołów z całego Beskidu, tu zresztą stosunki zależności chłopa od dworu były najłagodniejsze.

Wyrażenia techniczne, dotyczące pasterstwa i życia domowego, posiadają w tamtejszej gwarze podhalskiej ślady węgierskie i rumuńskie, chociaż jest to ludność rdzennie polska. Typ antropologiczny zaludnienia tego Podhala jest taki sam, jak wogóle dolin i gór leżących, dokoła Tatr—typ o paru odmianach, wogóle jednak wzbudzający podziw swoją wspaniałą budową.

Wpływy kultury rzeczowej zawsze tu dochodziły wolniej, tu miały więc czas utrwalać się i jeżeli budownictwo drzewne w całym Beskidzie, ba, na Górnym Śląsku i na niżu Górnopolskim było wysoce jednolite, to najpiękniejszą jego odmianą, bardziej rozwiniętą i wykończoną znajdujemy na Podhalu (patrz § 39). W związku z tym należy podnieść oryginalne zdobnictwo, które tu posiadło pewne własne cechy i nie będziemy się dziwili, że ta ludność góralska, zdolna i rozumna, prostacza aż do barbarzyństwa ze swoim światem wierzeń i pojęć archaicznych, uderzyła uwagę ludzką w drugiej połowie XIX wieku.

Jednakże szybki rozwój taternictwa odbił się niekorzystnie na stronie etycznej pierwotnego górala. Jeżeli część ich idzie do Ameryki, to reszta w ciągu paru miesięcy letnich szuka zarobku na cały rok. Zdzierstwa dokonywane na turystach, pijaństwo i przewrotne pojęcia o pracy w znacznej mierze wypaczyły ten wspaniały materjał ludzki.

Łącznie z przyrodą Tatr, to nieliczne plemię swoją pierwotnością wywarło wpływ na sztukę polską: cały szereg poetów, malarzy, rzeźbiarzy, muzyków i architektów tu czerpał orzeźwienie myśli i natchnienie, a wogóle

latem u stóp Giewontu myśl polska zbiera rok rocznie liczne grona swych najwybitniejszych przedstawicieli. To też to jedyne na ziemiach polskich miejsce o groźnych krajobrazach alpejskich odgrywa rolę nieskończenie większą, niż by można wnioskować z niewielkiej jego rozległości.

Własność ziemska w górach.

Stosunki społeczne w Karpatach w ostatnim trzydziestoleciu ulegają stopniowej, lecz głębokiej przemianie Wielka posiadłość ziemska przetrwa i nadal, bo czasem nawet się nieco powiększa, lecz jednofolwarkowe gospodarstwa nikną i wogóle w samym Beskidzie tam, gdzie las jest czynnikiem gospodarczym najbardziej uzasadnionym, tam tylko bardzo wielka własność może gospodarować. Rolnictwo odgrywa podrzędną rolę, obok zaś wielkiej własności najżywotniejszym typem okazuje się drobna własność chłopska, mierząca od 5 do 15 morgów, słowem typ gospodarstwa rolny, a często ogrodowy ze znacznym udziałem hodowli zwierząt; typ takiej rozległości, że siła robocza jednej rodziny może wystarczyć. Drożyzna rąk roboczych sprawia, że tu rolnictwo, przy niekorzystnych warunkach fizjograficznych, opłaca się licho i przez to własność jednowiosko-wą, tak typowa dla Polski przed pół wiekiem, niknie, jak również i typ bogatego chłopa.

Obok włościan samodzielnych rozwija się też potężnie własność najdrobniejsza, to jest takich włościan, którzy posiadanie ziemi i domu uważają tylko jako lokatę pieniędzy, bo jako warsztat pracy to już nie zapewnia utrzymania. Taka ludność dostarcza potężnych rzesz robotniczych, szukających chleba i dorobku w Niemczech lub w Ameryce.

Folwarki

giną.

Wędrówki zarobkowe powodują nietylko rozszerzenie widnokręgu życiowego, lecz posiadają też złe i dobre strony, a do ostatnich należy zaliczyć obfitość gotówki, spływającą do biednych okolic górskich. W następstwie tego ludność wykupuje ziemię dworską i ceny ziemi doszły do poziomu bardzo wysokiego, więc też trudność gospodarowania folwarcznego przy drożejącej robociźnie zachęca do wyzbycia się ziemi. Proces ten wcale nie jest jeszcze skończony, a już skutki są wyraźne, bo w niektórych okolicach podgórza wraz z wycinaniem lasów giną folwarki, czasem w ⁴/s dawnej liczby, a wieś nawet wyglądem zewnętrznym zdradza zmianę: zamiast dawniejszej dwoistości, t. j. folwarku ze dworem i ściśniętej gromady gospodarstw chłopskich mamy bardziej jednolite, szerzej wzdłuż dróg rozrzucone skupienia gospodarstw drobnych, lecz już dążących do wyraźnych udoskonaleń w zakresie kultury rzeczowej. W górach ludność pnie się po zboczach tak wysoko, że już w Beskidzie zachodnim można uprawę ziemniaków i owsa spotkać około 1000 metrów nad poziom morza. Ta dążność utrzymania się przy ziemi i przy rolnictwie z unikaniem przechodzenia do zajęć miejskich jest cechą młodzieńczą pod względem społecznym.

Wędrówki do Ameryki często wprowadzają górala do fabryki i przetwarzają ten zdolny lud w żywioł nieco przejściowy od chłopa do robotnika fabrycznego.

Sita spadków wody.

Jeżeli Beskid Zachodni dotychczas nie posiada przemysłu, to w przyszłości można przewidywać dobre widoki w tym kierunku. Nie mówiąc o węglu, który, wydobywany na sąsiedniej nizinie ściągnie ku sobie fabryki, należy ocenić wartość spadków wodnych, które tu są poważne.

Poczynając od zachodu Soła po wybudowaniu zbiorników może dać minimalnie rozporządzalną siłę 11 tys. koni parowych,¹) którą dzisiejszy stan elektrotechniki znakomicie zużytkuje. Zresztą w całym zaborze austryjackim w tym zakresie tylko tu nad Sołą nieco już dokonano—znać blizkie sąsiedztwo zachodu, a mianowicie już dziś wyzyskują dla celów przemysłowych przeszło 1500 koni parowych.

Dziś Skawa z dopływami ledwie że może wchodzić w rachubę swemi tartakami i młynkami, a po wybudowaniu paru zbiorników dostarczy minimalnie 9—10 tys. koni parowych. Pomijając górną Wisłę, Białkę i Rabę, należy zaznaczyć, że Dunajec z Popradem bez zbiorników może rozporządzać minimalną siłą 25 tys. koni parowych, ale pobudowanie zbiorników (prawda, że wobec gęstego zabudowania kosztownych) może znacznie zwiększyć ten cenny dar górskiej przyrody. Dzisiaj jedna papiernia i inne bardzo pierwotne zakłady wyzyskują zaledwie 300 koni parowych.

Rusini

Beskidzie.

Miasta w całym Beskidzie Zachodnim są nieznaczne, a w związku z tym domieszka ludności żydowskiej naogół jest mała, gdy w pow. Bialskim wynosi 6,7%, w Wadowickim 3,5°/o> to w Nowotarszczyźnie i w Limanowskim 3°/₀, w Myślenickim—2°/o» a w Żywieckim nawet mniej od dwuch. Z wyjątkiem czterech zapadłych wiosek, rozłożonych nad potokiem Ruskim (Grajcarkiem), w których ludność jest ruska, cała rdzenna masa ludności jest polska) przyczem to plemię małopolskie w przeciwstawieniu do Rusinów nazywa się Mazurami to—zdaje się—poszło stąd, że mniej ruchliwy żywioł małopolski skierowywał swe osadnictwo w góry, a na Ruś szli przybysze z Mazowsza). Przytoczone wioski ruskie (Szlachtowa o 3 km. od Szczawnicy, Jaworki w pobliżu t. zw. Małych Pienin, Czarna Woda i Biała Woda) mówią językiem, który jest już mieszaniną polsko-ruską. Ta wysepka językowa, która utrzymała się dzięki położeniu śród gór, u stóp Radziejowej (1186 m.) i dzięki obrządkowi unickiemu, w rzeczy samej nie jest wyspą, gdyż po drugiej stronie gór na południe od Heljaszów-ki nad górnym biegiem potoku Granastowa znajdujemy już po stronie węgierskiej wioski ruskie, leżące na dawnym Spiżu, które wązkim językiem na zachód od Lubowli dochodzą do Popradu i tu stykają się z przewagą Rusinów, która rozpoczyna się na prawym brzegu Popradu (patrz str. 161).

Poprad był drogą odwieczną, jednakże Spiż, stanowiący rozległą, równą,

') Karol Pomianowski. Siły wodne Galicji (od r. 1905).

żyzną i od wiatrów osłoniętą kotlinę nad górnym Popradem, nie łączył się z Polską wzdłuż doliny. Zakręt koło Lubotyna-Leluchowa niepomiernie zdłużał drogę, to też niewygodnemi drogami zdążano przez Czerwony Kla-

Rys. 185. Tatry. Dolina pięciu Stawów Polskich (Fot. P. T. Kr.).

wm

Jtw*

's

sztor i Niedzicę do Czorsztyna, aby stąd na wschód do Sącza. Częściej w Lubomli droga odchylała się od Popradu i przebywszy przełęcz zdążała doliną Granastowa, aby od jego ujścia wrócić do Popradu—tu leży wieś

Mniszek nawprost Łomnicy. Tą drogą odbył się powrót Sobieskiego do Polski po bitwie pod Parkanami.

Musiały w tych stronach drogi zwracać na siebie uwagę, gdyż nad dłuższą drogą t. j. nad pętlicą Popradu panował zamek Pławiecki, nad „po!ską“ drogą przez Mniszek—potężne zamczysko Lubomelskie, a już dalej poza Piwniczną, rozłożoną malowniczo na tarasie,¹) strzegło drogi Rytro ze swym niewielkim zameczkiem.

MM*?;

Z--

Chociaż najwygodniejsza ta droga na Węgry nie była jedyną, bo jeżeli w Nowym Sączu zbiegały się drogi rozmaitego istniałateż inna, prawie równoległa do popradowej. Mniej dogodna, ale do Bardy-jowa bliższa, droga ta" z kotliny Sądeckiej prowadziła w górę potoku Kamienicy przez Nawojową, a dalej prowadząca przez przełęcz Tylicką.

Rys. 186. Zwaliska zamku w Odrzykoniu. (Fot. B. S ).

Między temi dwoma drogami, o 8 km. od dawniejszego biskupiego miasteczka Muszyny, leży Krynica ze swemi znakomite-

mi źródłami leczniczemi,' a nad Popradem, nieco ku północy z podobnemi źródłami Żegiestów.

Kotlina Sądecka ze swym Starym Sączem, który nawet budową domów zasługuje na nazwę starego, była od najdawniejszych czasów wystawiona na wpływy zewnętrzne. Rozległa, śród gór położona, od wiatrów zasłonięta, żyzna równina, odawna zaludniona wyciąga się dwoma odnogami w górę Dunajca i Popradu, tu też na suchym, pagórkowatym występie, rozdzielającym dwie doliny i dwie drogi zarazem, musiała j Nowy*^ącz. powstać sadyba—Stary Sącz, a pagórkowatość okolicy ułatwiała obronę. Z chwilą, kiedy ruch ludzki przeciągnął się i w stronę północy, na starożytny Czchów i na południe przez Nawojową, zbiegiem tych dróg okazało się ujście Kamienicy, o siedm km. odległe od Starego Sącza, i tu po-

J) Nazwa tego miasteczka najpewniej niema nic wspólnego z „piwnicą", ale prędzej wskazuje na blizkie sąsiedztwo Rusinów (po rusku piwniczna=północna).

Na wschód od dorzecza Dunajca ludność polska w Beskidzie miesza się z ruską, przyczem na nizinie Nadwiślańskiej ludność polska sięga dalej ku wschodowi, a w głąb gór Rusini coraz bardziej przeważają. W tych okolicach odsetek ludności podług wyznań (co jest najsłuszniejszym podziałem i co do narodowości) wskazuje nietyle na przejściowość typu etnograficznego, ile na pomieszanie paru żywiołów.

wstał Nowy Sącz, który już od początku XIV wieku zaćmił swego starszego imiennika. Kiedy Stary Sącz stale i niezmiennie wegetował, losy Nowego Sącza były odbiciem politycznych losów Polski oraz kulturalnego stanu jej miast. Niał więc Nowy Sącz świątynie gotyckie i zamek o buńczucznej szczeropolskiej attyce, miał i domy włoskim odrodzeniem tchnące; zimą 1655 roku w krwawym przeciw Szwedom poczęciu łączył wszystkie stany, gdyż górali pod wodzą husarzy z mieszczanami bratał; znał potem stan upadku i dzisiejsze podniesienie, zależne od węzła kolejowego, które nadaje miastu piętno pewnego ożywienia bardzo nowożytnego.

Jak droga popradowa posiadała równoległą ku przełęczy Tylickiej, tak i ku północy od Nowego Sącza droga nad Dunajcem na Czchów posiada swój odpowiednik w dolinie Białej (równoległy od wschodu dopływ Dunajca), która łączy się z Dunajcem dopiero przy wyjściu z gór na równinę. Na północny wschód od Sącza wyrobiła ,sie droga, prowadząca ku rodzajnym i gęsto zaludnionym „dołom" Jasielsko-Sanockim. Rzeka Biała jest jedną z nielicznych w tych okolicach rzeczek górskich, opanowanych przez człowieka, to też nietylko nie grozi wylewami, ale zarazem w jej dolinie zamiast dzikiego kamieńca istnieją zyskowne plantacje wierzby koszykarskiej, mającej nieskończony zbyt przy ciągłych w Beskidzie robotach regulacyjnych.

W Grybowskim przy prawie 76% ludności polskiej katolickiej mamy rusinów niespełna 19%, odsetek ludności żydowskiej wynosi przeszło 5%. W Gorlickim na 68% ludności polskiej katolickiej spotykamy prawie V₄ ludności ruskiej i odsetek ludności żydowskiej wzrasta do 7,3.

Dalej na wschód w owej osobliwej kotlinie, w dołach Jasielskich mamy większą zamożność dzięki żyznej glebie i równinie. Gęstość zaludnienia tu wzrasta, jeżeli nad Białą i Kamienicą wynosi 90- 92, tu dochodzi 110 — 120 na km. kw.

Doty

Jasielskie.

Owalna równina, przecięta w południkowym kierunku Wisłoką i Wisłokiem, posiada jak gdyby w ogniskach elipsy dwa miejscowe ośrodki, koło których skupia się ludność niebiedna; bardziej zachodni powiat Jasielski posiada ledwie 9% rusinów przy 6% ludności żydowskiej, a wschodni powiat Krosieński przy 16% rusinów ma 7% ludności żydowskiej, przyczem oba miasteczka Jasło i Krosno skupiają prawie całą ludność żydowską powiatu. Można tu wprowadzić podwójne prawidło co do ludności żydowskiej: 1) jej odsetek jest tam większy, gdzie większy rozwój

życia miejskiego i 2) odsetek ten wzmaga się wraz z przejściem od żywiołu etnograficznego polskiego do ruskiego.

Na południe od Jasła wzdłuż Wisłoki, a następnie jej dopływu Jasioł-ki równina Jasielska wsuwa się w góry i śród lekkiego falowania powierzchni dochodzi do podgórza—tu powstało bardzo niedaleko od przełęczy miasteczko Dukla, która w wiekach średnich i aż do połowy XIX w. dźwigała na sobie bardzo uczęszczany gościniec handlowy—tędy z Węgier szło wino w zamian za polskie sukno i płótno. Dogodne położenie Dukli która i na wschód—pominąwszy nieznaczne pagórki—miało połączenie z Sanem i dalej z kotliną Górnodniestrzańską wpływało ożywczo na doły Jasielskie. Na wschód od Krosna, jak gdyby dalszy ciąg tej równiny spotykamy równinę nad Sanem, gdzie na wzgórzu, otoczonym wężownicą Sanu, w miejscu, w dawniejszych czasach wyjątkowo obronnym, rozrósł sie Sanok (11 tys. mieszkańców).

Jasło z Bieczem, leżącym na zachód od niego, Dukla, Krosno z sąsiednim Odrzykoniem, który swym potężnym zamkiem panował nad wygodną w górach przełęczą, prowadzącą ku północy, wreszcie Sanok do dziś dnia posiadają zabytki budowlane, sięgające XV stulecia. Wówczas to miasta te po zapewnieniu spokoju przez Jagiellonów kwitły i uczestniczyły w życiu kulturalnym Polski (Sty Jan z Dukli, Grzegorz z Sanoka). Wiek odrodzenia pozostawił tu ślady wyraźne, tak że nawet w miejscowościach sąsiednich można spotkać w nowych budynkach szczegóły budownictwa, które z Włoch do nas przybyły.

Doły

Sanockie.

Kolej tranwersalna, która przecięła te miejscowości, z wyjątkiem Dukli, podcięła dawniejszy dobrobyt tych miast, gdyż staroświeckie tutejsze stosunki nie odpowiadały dzisiejszej dobie stosunków gospodarczych. Jednakże żyzna gleba i przemysł naftowy, który tu od południa i od północy objął doły Jasielskie, obecność dwuch znanych uzdrowisk, Iwonicza i Rymanowa oraz obecność kolei—z powrotem podniosły tę okolicę, która w Sanoku szczyci się jedyną na cały zabór austryjacki, postawioną na wielką skalę fabryką wagonów i maszyn. Okolice Krosna, szczególniej wieś Korczyna, posiadają odwieczny przemysł domowy wyrobów lnianych, dzisiaj znajdujący poparcie we wzorowej szkole tkackiej, istniejącej w Korczynie. Doły Sanockie posiadają nieznaczną przewagę ludności ruskiej.

Ku wschodowi od przełęczy Dukielskiej, góry stopniowo wznoszą się, a rzeczka Osławica, dopływ Osławy-Sanu, swą doliną prowadzi na przełęcz Łupkowską 584 nad poziom morza. Kolej żelazna, która pominęła przełęcz Dukielską, tu przecina grzbiet Karpat, przechodząc tunelem na stronę wę-

gierską.

Ta, najbardziej w górach ku południo-wschodowi wysunięta, część dorzecza Sanu-Wisły stanowi obszar mało zaludniony, leśny, gdzie bocznica kolejowa od Łupkowa poprowadzona ku wschodowi do Cisnej dla wyzyskania bogactw leśnych, prowadzi w okolice wyjątkowo dzikie i malownicze.

Gęstość zaludnienia całego powiatu Liskiego wynosi zaledwie 55 na km. kw. Polacy w miejscowościach podgórskich dochodzą do V₄ zaludnienia, a w górach opadają nawet niżej 10%.

¹

) St. Hupka. Die Entwickelung der Dorfzustande in West-Galizien. 1910.

§ 54. Niż Nadwiślański (Małopolski, Górnopolski).

W miejscu, gdzie wapienny grzbiet Częstochowsko-Krakowski podchodzi do Karpat i gdzie śród skał wapiennych przepływa Wisła, ludność sku-

Pff

r---

i.

KTT

iii

■Ą

:u

Rys. 187. Wawel.

Tyniec.

piała się od czasów przeddziejowych, czego dowodem istnienie grodziska na południowy-zachód od Tyńca, oraz sam Tyniec, który w chwili przyłączenia dorzecza górnej Wisły do Polski (997 r.), już musiał być grodem dość znacznym. Dawnemu osadnictwu sprzyjała też rodzajność gleby okolic nadrzecznych jak również i pobliskiej wyżyny Ojcowskiej.

Gromadne życie ludzkie, które mogło się rozwinąć nad górną Wisłą, miało możność najłatwiejszego rozszerzania się w dół rzeki. Ludność trójkątnej niziny między Wisłą, Sanem i progiem podkarpackim posiadała połączenie ze światem zewnętrznym w górę Wisły, t. j. w stronę Bramy Morawskiej, oraz w dół Wisły—ku północy; w pewnych okresach dziejowych

dolina Dunajca-Popradu, łącząca z krajami zakarpackiemi, była czynnikiem wysoce cywilizacyjnym.

Mała nizina Oświęcimska na zachodzie i duża Krakowsko-Sandomier-ska na wschodzie łączyły się drogą wodną Wisłą, oraz szlakami lądowemi, ciągnącemi się po obu brzegach Wisły. W miejscu, gdzie powierzchnia swoją nierównością spychała drogi ku Wiśle, spotykamy:

1)    Ujście Rudawy, co wytwarzało dodatkowo szlak drogowy, schodzący się pod kątem ostrym z kierunkiem Wisły,

2)    Rozdwojenie koryta rzeki, co wytwarzyło wyspę (dzisiejszy Kaźmierz ze Skałką), wielce ułatwiającą przeprawę i

3)    Szereg punktów wynioślejszych, skalistych, jak Skałka, Krzemionki (z t. zw. kopcem Krakusa, co—zdaje się—świadczy o zapędzaniu się koczowników stepowych w czasach bardzo zamierzchłych), Wawel i Sikornik (później przezwany górą Sw. Bronisławy). Te punkty, łatwo dające się umocnić, panowały nad drogami, obecność zaś kamienia ciosowego ułatwiała wznoszenie murów użyteczności publicznej.

Wszystkie te warunki w swym ostatecznym wyniku stworzyły Kraków.

Rzeki karpackie, jak Soła, Skawa, Raba i Wisłoka—o najważniejszym Dunajcu już wyżej wzmiankowano—oraz mniejsze płynące z wyżyny od północy, jak Przemsza, Prądnik, Dłubnia, Szreniawa, Nidzica i Nida, rozwijając nad swemi brzegami osadnictwo, pośrednio wzmagały znaczenie niziny Nadwiślańskiej (rys. 39) a zarazem i znaczenie Krakowa.

W XIV wieku Kraków znalazł się na drodze handlu ze wschodem, a jednocześnie Wisła zaczęła nabierać znaczenia jako droga do spławu zbożowego. Wiek XVI, wiek rozkwitu Krakowa widział początek przełomu w jego dziejach, gdyż stopniowo handel wschodni mógł jeszcze ożywiać Lwów, ale Kraków czerpał zeń mniej, ogniska życia publicznego przesunęły się nad środkową Wisłę i ku jej ujściu—Warszawa i Gdańsk zajęły miejsce Krakowa.

W czasach nowożytnych Kraków znalazł Się na ważnym szlaku kolejowym, łączącym Wiedeń z całym zaborem austryjackim, zajaśniał jako siedziba polskiego życia umysłowego, współzawodnicząc jedynie ze Lwowem.

Budowle

Krakowa.

Gmachy, pochodzące nawet z czasów romanizmu, a jeszcze bardziej gotyckie i zawdzięczające początek odrodzeniu włoskiemu, są liczne i nieraz wielce pamiątkowe: zamek i katedra na Wawelu, Sukiennice i wiele świątyń podnoszą Kraków wysoko w oczach oświeconego polskiego wędrowca. Bogate zbiory i muzea łącznie z uczelniami sprawiają, że to miasto jest jak gdyby Atenami polskiemi, a może czemś w rodzaju Mekki polskiej.

Najnowszym zwrotem w rozwoju Krakowa jest początek jego uprzemysłowienia; już obecnie powstają fabryki, a blizkość węgla ułatwia ten rozwój. Obecnie, po zlaniu się z Podgórzem i gminami podmiejskiemi, to miasto liczy do 200 tys. mieszkańców, a połączenie kanałem Wisły przez

/ii

i? >W!

L J0p®af4--

* ■*j 1

S

..

lal

fi

ufe

!■■'•    . aTfoK.-

■i .'Cli,

im

■13

ii

£SI

mli i

IMS

jBn A Im r.

■■v"^‘r»fL-^;_ • *4-    ; . :-•■• •

.....T

i*'I

fer-j

Rys. 188. Kościół Św. Krzyża w Krakowie.

'~'rr?r

/i.

ii

‘i

1

i

*5

O

f t-

<

i

i

\

*

i

r \s

%

£

i

_

torós -*,ar. 'siaj

V

■•-

3ś

as

H

WtZS

mś

m

r

LSI

3b«

i

:

i

r

1

m

pil

a

ł>«MŁVj

f i

W

M

te

>1

,

-w- >■,

^ _2__

tej

■

ii.

mum

k

W4

E

¹

If?

Rys. 189. Wnętrze Kościoła Św. Krzyża w Krakowie. (Fot. ze zb. P. Tow. Kr.).

Odrę z Beczwą-Morawą-Dunajem jeszcze bardziej podniesie jego znaczenie.

Kraków jest obecnie twierdzą austryjacką, broniącą przystępu od północo-wschodu do Bramy Morawskiej.

Na wschód od Krakowa kotlina Krakowsko-Sandomierska (nizina Małopolska), obejmująca większą część niziny Nadwiślańskiej, tworzy trójkąt prostokątny, którego bok najdłuższy stanowi na południu granicę z pod-^ .    górzem, bok zachodnio-północny tworzy dolina Wisły u podnóża wy-

Górnopolska. żyny Srodkowo-polskiej, północno-wschodni zaś dolina Sanu. Ten kraj, mierzący przeszło 7 tys. km. kw., jest na południu słabo falisty, a ku północy pochyla się i staje się zupełnie płaski.

Szereg rzek, płynących przeważnie ku północy, rozbija go na odcinki dość jednakowe. Na południu przeważa glinka nawiana, a im bliżej ku północy, tym bardziej przemagają iły i nawet piaski, to też urodzajność gleby jest na północy znacznie gorsza; doliny rzeczne tworzą często żyzne na-muły, lecz bywają też i zbyt wilgotne a nawet błotniste.

Widły rzeczne Sanu i Wisły oprócz takiej gleby posiadają sporo piasków, to też lasy tu do czasów obecnych przetrwały ilościowo dość poważne; o stanie ich dość pierwotnym świadczy znalezienie tam azalji pon-tyjskiej przez prof. M. Raciborskiego koło Leżajska w r. 1909.

Południowa część niziny w miejscu, gdzie styka się z podgórzem, stanowi doskonałe warunki dla drogi, a chociaż był to szlak odwieczny, jednak średniowieczne warunki gospodarcze w wieku XIV jeszcze starały się zmusić handel do niepomijania Sandomierza i dopiero od końca tego stulecia, na dobre zakwitł ten szlak podkarpacki i stał się osią najbardziej ożywionego ruchu.    /

Przy przejściu z Podgórza na równinę, warunki się zmieniają i łączą ziemię żyzną, łatwą do uprawy—dobre warunki naturalne dla rolnictwa— z hodowlą; każda rzeka na Podgórzu Beskidu skupiała ludność w miejscu wyjścia na równinę, gdyż ku południowi w stronę gór najlepszą drogę stanowiła dolina rzeki, to też, gdy szlak handlowy wzdłuż krawędzi podgórza ożywił się, wszystkie jego przecięcia z rzekami stworzyły skupienia bardziej ludne i zagospodarowane aniżeli nizina ku północy. W ten sposób gdy na krawędzi podgórza w blizkości Krakowa rozwijała się Wieliczka, wyłącznie dzięki kopalniom soli, to za Rabą rozwijała się Bochnia, a pewna odległość od rzeki da się tu objaśnić przyciągającym wpływem kopalni soli. Nad Usz-wicą powstało Brzesko, nad Białą, płynącą tu równolegle w blizkości Dunajca—Tarnów, który w XV i XVI stuleciu zakwitł budowlami, przynoszącemi mu zaszczyt w dobie obecnej. Obecnie liczy 38 tys. mieszkańców, jest stolicą djecezji, leży na skrzyżowaniu kolei, która stąd od szlaku północno-za-

chodniego odchodzi na południe wzdłuż Białej i Popradu na Węgry, oraz posiada odgałęzienie miejscowego znaczenia na północ do Szczucina.

W czasie ostatniej wielkiej wojny Tarnów w grudniu 1914 roku znalazł się w rękach nieprzyjaciela, a nad Dunajcem utrwaliła się linja bojowa. Na południe od miasta na podgórzu między Dunajcem a Białą nabrały niezapomnianego rozgłosu okolice Łowczówka.

Nad rzeką Wisłokiem stanął Rzeszów, a nad Sanem Jarosław, dalej na

fi

łi

W"

Sj

•%K

iu-3?*

■ J*'

fc***8S

^•Pjte^iaąS

s*"^j|pll§*atS;

^SWSK

wmąif

..L-r

;v

&•

.%Ęm

X* C->

Rys. 190. Krajobraz Podgórski. Okolice Łowczdwka. (Fot. Ligi Kobiet w Tarnowie).

Przemyśl.

południo-wschód, gdzie śród podgórzy wsuwa się dolina Sanu, w miejscu gdzie dolina Sanu najbliżej podchodzi ku dolinie Dniestru, rozwinął się starożytny Przemyśl. Miasto, liczące obecnie do 60 tys. mieszkańców jest stolicą djecyzji katolickiej i unickiej, a jako ważny punkt strategiczny, mogący bronić przystępu do kilku przełęczy w Beskidzie, stanowi pierwszorzędną twierdzę.

Cała nizina skutkiem ożywczych wpływów dróg w jego części południowej i skutkiem lepszej gleby jest tam gęściej zaludniona (do 130 mieszkańców na km. kw.), aniżeli na północy, gdzie ludność waha się koło 77.

Wyjąwszy powiat Przemyski, w którym żywioł polski przekracza 7s część ludności, a gdzie większość względną posiadają Rusini, cała ta nizina jest rdzennie polska, a najważniejszą domieszką jest ludność żydowska wynosząca koło 7—8°/o*

Nawet najmniej rodzajne północne okolice niziny Nadwiślańskiej posiadają koleje miejscowego znaczenia. Wisła i San poza spławem drzewa nie odgrywają znaczenia jako drogi wodne, co może dopiero wówczas nastąpić, gdy Wisła będzie połączona z siecią dróg wodnych i kanałów pań-

Bl5

'i

AS

jH

•o

Rys. 191. Wspólny cmentarz w Łowczówku z dni 22—25 grudnia 1915 roku.

stwa austryjackiego. Żadna z miejscowości poza krawędzią podgórza nie rozwinęła się w osadę fabryczną. Największe miasteczka—to siedziby urzędów powiatowych i sądów.

§ 55. Wyżyna Środkowopolska.

Zagłębie węglowe od północy i wschodu jest otoczone miejscowościami wyżej leżącemi—są to wychodnie pokładów tryjasowych, dalszy ciąg grzbietu, ciągnącego się na północ od Kłodnicy. Ku północy od stacji Łazy (kolei W.-W.) krajobraz rozpłaszcza się i powoli opada —wody zbierają się do

Warty i Liswarty. Ku wschodowi kraj falisty zbiera swe wody do Białej Przemszy, wypływającej dalej na wschodzie.

Gleby tu przeważnie średnie, a im bliżej białych skał wapiennych, tym bardziej przechodzą w szczere piaski, tworzące nad Białą Przemszą jedyny w Polsce obszar tak rozpaczliwej pustki: 4—5 km. szeroki owal o długości przeszło 7 km. tworzy t. zw. pustynię Błędowską. Mniejsze lecz również pozbawione roślinności piaski, istnieją na zachód od Olkusza i koło Szczakowej (patrz rys. 33).

Bogactwa kopalne, a zwłaszcza rudy ołowiu, niegdyś srebrnonośnego,

gniazdowe rudy żelazne i od stu lat zużytkowywane rudy cynkowe

są znaczne, jednak wydobycie tych rud obecnie, oprócz drobnych kopalne około

Olkusza.

Bogactwa

przedsiębiorstw galmanowych na południu koło Sierszy, ześrodko-wało się koło Bolesławia.

Na północy rozwinęło się wydobycie pokładów sferosyderytu—niezbyt bogatej, lecz dość poszukiwanej rudy żelaznej.

Cały ten zakątek przedstawia obszar, na którym rolnictwo już zostało zepchnięte na drugi plan, i ludność pomimo piasków doszła przeciętnie do 125 na km. kw.—na wschodzie względnie najrzadsza. Na północy od Częstochowy, gdzie gleby są lepsze, kraj wygląda jak rolniczy, o dobrej kulturze rolnej, ale już Rudniki z potężnemi wapiennikami i fabrykami, są dalszym ciągiem szeregu miejscowości przemysłowych, rozłożonych przy kolei Wiedeńskiej, których rozwój związany jest z blizkością węgla.

Chociaż Częstochowa leży na zakończeniu pasma jury skalistej, jednak całokształtem stosunków tu należy.

W tym miejscu, gdzie ,koryto Warty zmienia kierunek i jednocześnie, gdzie obszar falisty graniczy z równinowym, rozwinęło się skupienie ludności—Częstochowa.

Częstochowa.

Nie powstała ona skutkiem łatwości wyżywienia swej ludności, bo w całej okolicy ziemie średniej rodzajności, a wprost piaszczyste na zachodzie i południowym wschodzie nie ściągały licznego osadnictwa— praca na roli dość licho się opłacała. Miejscowość ta doszła do znaczenia dzięki swemu położeniu geograficznemu.

Kiedy Wielkopolska zlewała się z Małopolską, to leżąca między niemi część wyżyny Srodokowopolskiej (czasami zwana wyżyną Olkusko-Wolbrom-ską) z najwyższym wyniesieniem nad poz. morza 502 metr. przez swą małą dostępność i lesistość była przeszkodą w tym zlaniu, obszerne zaś piaski utrudniały zaludnienie tych najbardziej malowniczych okolic Polski.

W XI i XII stuleciach główny gościniec, łączący Kraków z Wielkopolską, musiał kołować na Opole, skąd dopiero rozdzielał się do Wrocławia i na północ do Wielopolski. Kiedy jednakże XIII stulecie rozerwało spójność Śląska z resztą ziem polskich, to w XIV wieku zjawiła się konieczność wyprostowania i jednocześnie przesunięcia na wschód szlaku, łączącego Wielkopolskę z Krakowem. Zjawiły się nowe drogi, powstały nowe miej-

sca zaludnione, dawne nabrały większego znaczenia; blizkość granicy z napadami „raubritterów" zmuszała do wznoszenia miejsc, obwarowanych na nowych drogach, tymbardziej, że górzysta miejscowość i obfitość dogodnego budulca—wapniaka ułatwiały zadanie.

W XIV wieku droga z Wielkopolski do Krakowa weszła doliną rzeki Warty obok Częstochowy w głąb wyżyny, a to wywołało potrzebę obwarowania ostatniej wyniosłości na północo-zachodzie wyżyny—ta wyniosłość, to zdaleka widziana z zachodu i z północy Jasna Góra.

W końcu XIV stulecia książę Śląski (na Opolu), przypadkowo władający Częstochową, wybierał miejsce, gdzieby cudowny obraz z Rusi można było obsadzić, aby ze wszystkich ziem polskich było jednakowo blizko. Wy-

—w*..-

Rys. 192. Częstochowa—Jasna Góra.

bór jego padł szczęśliwie na Jasną Górę, gdyż jest to punkt: 1) leżący na nowym wówczas szlaku Wielkopolsko-Krakowskim, 2) blizko granicy Śląskiej i 3) na drodze z Mazowsza i Litwy ku Bramie Morawskiej, którędy musieli się kierować wszyscy, zdążający do Rzymu.

W XIX stuleciu kolej Warszawsko-Wiedeńska, zmierzając od Warszawy do posiadającego węgiel Zagłębia Dąbrowskiego, nie mogła skracać drogi przez wyżynę Oikusko-Wolbromską, lecz musiała ją okrążyć od zachodu, wchodząc w dolinę Warty koło Częstochowy.

Miasto Częstochowa, leżące początkowo nad brzegiem Warty, znalazło się w blizkim sąsiedztwie ze stacją kolei, a to zapewniło przedewszystkiem wzmożony dopływ pątników, a w trzydzieści lat później blizkość węgla i blizkość granicy poczęły zmieniać miasto w ognisko przemysłowe.

Odwieczny ruch pątników do cudownego obrazu w XX stuleciu waha

się koło 280 tys. rocznie, co znacznie podnosi miasto. Przemysł zaś* stale podnoszący tę miejscowość, rozwija się, szczególniej na południe

Dzisiejsze

od dawnego miasta i od Jasnej Góry i doprowadził zaludnienie do znaczenie

Częstochowy.

70 tys. mieszkańców, a rachując z fabryczną okolicą podmiejską, nawet ponad 90 tys.

W okolicach Poraja rozwija się górnictwo, oparte na rudach żelaznych; Myszków, jak i leżące na rozpłaszczonej krawędzi Żarki, posiadają prze

mysł włóknisty.

.    --r.

L.m*Ę5m i I

mmimmmm

• ■    ■ -2 -*TOi

«V‘":

-i

- f $-taiS: ;

T> •

ifSS

r.

jrSj

V>

dRSip

' <•£

■fs-

SSSSSSS    fjfcj

Rys. 193. Źródła rzeki Baby w okolicach Olkusza.

Sławków.

Na wschodzie przemysłowej krainy spotykamy w dolinie Przemszy Białej Sławków, dziś mieścinę o niespełna 5 tys. mieszkańców, która jednak miała swoje chwile świetności w XIII stuleciu. Tam, wpierw niż w Olkuszu kwitnęło górnictwo i tędy przechodziła droga z Krakowa do Wrocławia (w Krakowie—ul. Sławkowska). Z każdym rokiem giną ciekawe zabytki budownictwa drzewnego, które tu przed czterdziestu laty były bardzo liczne. Rozkład miasteczka dokoła rynku daje obecnie rzadki przykład miejsca, gdzie z łatwością można wyczytać porządek rozrastania się miasta w podwalach, kolejno jedno za drugim. Mury kościoła sięgają czasów przedgotyckich.

Niespełna milę ku wschodowi leży górnicza osada Bolesław z kopalniami galmanu, a jeszcze dalej na rudonośnych pokładach tryjasowych, półkoliście otoczony białemi skałami jury umieścił się Olkusz, który przez czterysta lat świecił swym górnictwem i zamożnością mieszczan. Z czasów świetności pozostał: gotycki kościół, kawałek muru obwodowego z XIV wieku i nieco domów mieszkalnych z początku XVII wieku. Dziś miasteczko ma przeszło 6 tys. mieszkańców i od pewnego czasu nabiera cech przemysłowych.

Olkusz.

Na wschód od okolic górniczych wznosi się od Częstochowy do Krakowa wał skał wapiennych, w linji powietrznej mierzącej do stu km. kw.,

iĘm

<■

'i”

gpęr* <r .    s,-^-

|C"CT>

r.-^ąą^t •' ;Ą>    **&? u,,

■

«H.    f ...

IkjUhhI

pil

*C-;?

f-. ': -T*

•r^-- •

.•:~4rss

--

ir •

irrr^.

|^:|l;

s&

ik'..

Hi

wat

-f

235

:•*

ss£3S*«j

»r=7j

Bbat^te^bS^- ; **    “"* •

r-_J

Rys. 194. Rzeka Baba w okolicach Olkusza.

(Fot. A. Janowskiego w zb. P. Tow. Kr.).

a kilkanaście km. szeroki. Najwyższe punkty przekraczają 500 metrów, nad poz. morza¹), ogółem poziom grzbietu najczęściej sięga 300—400 metrów nad poz. morza.

Od zachodu piaski czyniły te ziemie mało przydatnemi dla człowieka, a piaski te są tak rozległe i grube, że w nich ginie rzeka Baba.

Na samym grzbiecie, znacznie rozszerzonym ku południowi często dał się odczuwać brak wody na powierzchni—tak dalece, że wioski, położone na żyznej

J) Mapa sztabowa—2 wiorsty w calu.

glebie, dopiero w XX wieku potrafiły wybić odpowiednie studnie. Ten brak wody sprawił, że okolica, o ile nad brzegami wody płynącej była zaludniona od czasów najdawniejszych, o tyle naogół były to okolice zaludnione słabo.

Południowa część grzbietu, wyżyna Ojcowska, obok żyznej gleby przedstawiała mnóstwo miejsc obronnych i prawdopodobnie znaczniejsze zaludnienie tych okolic musiało dobroczynnie odbijać się na sąsiedniej okolicy nad Wisłą.

Wał skalisty od zachodu, nieraz malowniczy i kilkadziesiąt aż do 120 metrów wzniesiony, od wschodu niezauważalnie rozpływa się. Był on dość

Si

X-

V-.

F-;

Rys. 195. Zakończenie rzeki Baby w okolicach Olkusza.

naturalną granicą Śląska i północnej Małopolski, a przez swoją niezamiesz-kałość był pustkowiem, oddzielającym Wielkopolskę od Krakowa; od wschodniej strony był nieco gęściej zaludniony i pozostawał w łączności kulturalnej z Krakowem. Łatwa obronność i obecność wapniaka, ułatwiającego wznoszenie budowli z kamienia, sprawiła, że tu nagromadziły się wcześniej zamki i klasztory. Na południowym zachodzie, gdzie skały wybuchowe przebiły powierzchnię, na wzgórzach, których jądro składa się z diabazów, wzniósł się za czasów Zygmunta III klasztorek w Alwernji, niedaleko zaś w Tęczynku oddawna wyrósł zamek, którego zwaliska obecnie imponują ogromem. Cała okolica nosi ślady zaludnienia z czasów dawniejszych od epoki grodziskowej.

Na północy .Mstów sięgający XII wieku, Jasna Góra XIV, na południu Czerna i w środku Olkusz posiadały klasztory—w wiekach średnich niezaprzeczalny czynnik cywilizacyjny. Mnóstwo zamków wskazywało na blizkość granicy.

Okolica z trudnością wyżywia swe zaludnienie, które oddawna szuka zarobków w przemyśle. W XIX stuleciu miejscowości uprzemysłowione, leżące przy kolei Wiedeńskiej, ściągają tę ludność, a nawet obfitość rąk roboczych dawno już zachęcała do wprowadzenia tu przemysłu fabrycznego (Żarki, Pilica). Przecięcie tych miejscowości w poprzek koleją Dęblińsko-Dąbrowską dość powoli i stopniowo wywołuje powstawanie fabryk i wzdłuż tej kolei (Klucze, Olkusz).

Z miejscowości nieco znaczniejszych można tu wymienić Pilicę, posiadającą pałac przerobiony z twierdzy oraz drewnianą synagogę (rys. 130), wybudowaną w stylu, który był samorzutnym rozwinięciem zasad i motywów budownictwa wiejskiego, stylu niesłychanie blizkiego podhalskiemu. Wioska Giebło do początków wieku XX posiadała kościół romański.

Złoty Potok zaczyna ściągać letników.

Ojców.

Ojców z doliną Prądnika i okolicami, chociaż wysokością zboczy rzadko gdzie przekracza 60—80 metrów, słusznie słynie z piękności. Mnóstwo jaskiń i dość odosobnionych skał przyciągało człowieka w czasach najstaro-żytniejszych i nawet później w czasach niespokojnych. ZgóryCheł-mowej mamy rozległy widok na zapadłość Rudawy i dolinę Wisły z Krakowem, który przy jasnym dniu, jak na dłoni, rysuje się swemi gmachami.

Na zachód od Krakowa widać kopiec Kościuszki, usypany na Sikorni-

ku, który jest wschodnim zakończeniem wązkiego pasma, ciągnącego się na północ od Wisły i oddzielonego od wyżyny środkowo-polskiej zapadłością Rudawy. Na zachodzie to pasmo jest bardziej rozpłaszczone, ku wschodowi waha się 300—350 metrów, w najwyższym zaś miejscu dochodzi do 358 Geologicznie jest to dalszy ciąg wyżyny Środkowo-polskiej, te same

metr.

utwory geologiczne tu spotykamy. Od zachodu występują na powierzchnię piaski, im bliżej Krakowa, tym bardziej przeważa glinka nawiana. Śród skał jury białej położonych, w okolicach Mnikowa, istnieją jaskinie, świadczące swą zawartością o zamieszkaniu ich przez człowieka w czasach niezmiernie starożytnych, tak samo jak i na górze Sikorniku w okolicach kopca Kościuszki.

Ludność tu gęsta, gdyż przekracza 130 na km. kw., a im bliżej Krakowa tym bardziej jest związana z życiem tego miasta.

Na wschód od grzbietu jury Krakowskiej, kraj naogół obniża się, aby się znowu podnieść w blizkości gór Św.-Krzyskich; mniejsza, północna część tej krainy zbiera swe wody do Pilicy, znaczniejsza zaś część za pomocą rzek: Dłubni, Śreniawy, Nidzicy i dolnej Nidy do Wisły. Gleby na północy, dość często powstałe z wapienia kredowego t. zw. rędziny, są żyzne, jednak dość często spotykają się i piaski, które ku południowi przechodzą w glinkę nawianą, stanowiącą podłoże dla słynnej ze swej żyzności gleby proszowskiej. Lasy na północy i na dziale wodnym, mu ją przeszło trzecią część powierzchni, ku południowi wraz z żyznością gleby rzedną i nad Wisłą spadają poniżej 7io części.

ziemiach lżejszych zaj-

na

Południe omawianej krainy, zaludnione od czasów przeddziejowych,

FSSIPf*

v‘

WL , ;r

liii

im

rMlIP

sk&m

■->*

m-

-ij

Rys. 196, Skały w Mnikowie pod Krakowem.

jako posiadające rzadsze lasy na glinkach nawianych, było odwiecznym szlakiem drogowym. Szlak ten w latach rozkwitu Kijowa (lata 800—1100) doszedł do znaczenia jako część szlaku Kijowsko-Krakowskiego, a w XIV wieku wyrobił się na szlak uprzywilejowany, którego kupcom niewolno było omijać. Ten szlak stworzył przy przeprawach przez rzeki, szczególniej w blizkości ich ujść, cały szereg miast, które miały swoją epokę rozkwitu. Obecnie te miasta podupadły, gdyż leżą zdaleka od kolei. Znaczenie zaś Wisły stało się znikome wobec granicy politycznej i nieuporządkowania rzeki.

Do takich miejscowości zaliczyć należy Wiślicę nad Nidą, pamiętną

Geografja dawnej Polski.

działalnością prawodawczą Kazimierza Wielkiego, gród zresztą opromieniony wieńcem podań ludowych z czasów przedpiastowskich. Nowe Miasto Korczyn, Proszowice, Skalbmierz nad Nidzicą z kolegjatą, i niegdyś wielce handlowe Działoszyce. Okolice bliższe Krakowa i Wisły już w wiekach XII i XIII były wciągnięte w obręb wpływów cywilizacji zachodniej, a kościoły romańskie nad Dłubnią w Wysocicach i w Mogile, słynnej z kurhanu, najpewniej pamiętającego bardzo starożytne czasy jakichś koczowników stepowych, a przez lud nazywanego mogiłą Wandy, lub też w Prandocinie i Kościelcu są tego wyraźnym dowodem.

Wiślica.

W»

■w

Rys. 197. Domek w glinie nawianej (lóss). Fot. L. Ostaszewskiego w zb. P. Tow. Kr ).

W XIX stuleciu, gdy żyzne ziemie Proszowska i Miechowska, ciążące geograficznie ku Krakowowi, zostały odeń odcięte granicą polityczną, wówczas zaczęły się podnosić inne miasteczka, głównie jako siedziby urzędów powiatowych, jak Jędrzejów, do 7 tys. mieszkańców liczący (z XII wieku mu-ry nie zachowały śladów romanizmu), Włoszczowa do 8 tys. mieszkańców, Pińczów—10 tys., Miechów—7 tys. lub Stopnica—6 tys. Dawniej gościniec podrzędnego znaczenia, idący mniej więcej działem wodnym Wisły-Pilicy, nabrał znaczenia, jako część szlaku Warszawsko-Wiedeńskiego; gdy od Miechowa szedł na południe do Krakowa, to dalej na południo-zachód rozwi-

dlał się do Olkusza i Modrzejowa do punktu zetknięcia trzech cesarstw. Przed trzydziestu paroma laty ten kierunek objęła kolej Dęblińsko-Dąbrow-ska.

Im bliżej Wisły, tym zaludnienie gęściejsze, w Miechowskim 120—130 na km. kw., na północ zaś od kolei 75 zaledwie.

Przemysłu brak i ludność szuka zarobków częściowo na obczyźnie, a najwięcej w Zagłębiu Dąbrowskim. W Miechowskim i dalej na południowy wschód jeszcze dotychczas trzymają się resztki barwnych ubiorów ludowych, jakkolwiek coraz bardziej i tu zaczyna przeważać tandeta fabryczna.

m,

*y

■a

mm

mi

&■*

pa

;7P-ł.Tj

fl,:r .. ;

Rys. 198. Krajobraz małopolski—okolice Jastkowa.

Góry Św.-Krzyskie krajobrazowo przedstawiają się pod postacią kilku rozpłaszczonych wałów, gdzie różnice poziomów rzadko kiedy stwarzają strome spadzistości. Niezbyt rodzajne ziemie i w porównaniu z oko- Q licą (zależnie od wyniesienia) nieco chłodniejszy klimat nie zachę- św. Krzyskie. cały do karczowania lasów, które też przetrwały tu w poważnych ilościach.

Pewne bogactwo kopalne w przedgórzach (jak rudy miedzi, żelaza, t. zw. marmur i kamień ciosowy) ściągały tu przemysł górniczo hutniczy. Naogół jednak kraina pozostawała poza światem, gdyż znaczna odległość od rzek spławnych i złe drogi, właściwe leśnym górskim okolicom, nie pozwalały na żywsze stosunki międzyludzkie. Rzeka Kamienna, zbierająca wody na północnym wschodzie, jest wyzyskana jako siła poruszająca w zakładach przemysłowych. Nida, przełamująca się w swym górnym hiegu

wpoprzek łańcuchów górskich, tu spławna jeszcze nie jest. W początkach XIX stulecia, bity gościniec, idący przez Kielce, zaczął podnosić gospodarczo północną część gór Św.-Krzyskich, ale dopiero po ukończeniu kolei (1886 r.) okolica rozpoczęła się ożywiać, szczególnie skutkiem przeprowadzenia szlaku poprzecznego od Koluszek do Ostrowca. W lasach Św.-Krzy-skich jeszcze w kilka lat po przeprowadzeniu kolei wykrotów nie usuwano, tylko pozostawały, dopóki nie zbutwiały; następnie jednak wzrastająca cena drzewa sprawiła, że potężne bory jodłowe, imponujące rzadką w Europie grubością pni, zaczęły stopniowo tracić swe olbrzymy i zmieniać się w zwykły las, zapewne, jako jodłowy, oryginalny, lecz nie będący już knieją zapadłą.

Miasto Kielce (30 tys. mieszkańców) pomimo paru zakładów przemysłowych jest w rzeczy samej miastem urzędniczym, a że leży w położeniu malowniczym i w blizkości Św.-Krzyża, przeto stąd wyruszają latem rzesze wędrowców po kraju.

Okolica, wogóle dość słabo zaludniona, wysyła ludność na zarobki, gdyż uprzemysłowienie miejscowe naogół bardzo nieznaczne.

Najwyższy punkt w Królestwie Polskim, góra Św.-Katarzyny (Łysica) o 13 km. dalej na południowy-wschód leżąca góra Łysa (Św.-Krzyska) leżą na zakończeniach najznaczniejszego wału górskiego. Na górze Łysej istnieją zabudowania klasztorne sięgające XIII wieku—(dzisiaj więzienie) i kościół, który skutkiem przeróbek zatracił swój dawny charakter. Wyobraźnia ludowa do tego grzbietu przywiązuje niejasne podania jeszcze doby przedchrześcjańskiej.

Na północ od gór Ś-to Krzyskich, w przedłużeniu ich kierunku spotykamy wychodnie skał jury białej, z trzech stron obejmującej północną część gór w kształcie podkowy. Jura zjawia się jeszcze nad Pilicą, a dopiero poza jej wychodniami cała kraina do dolnej Pilicy i do Wisły jest równa i tu zamiast bogatych glinek nawianych, właściwych Proszowskiemu, spotykamy wielkie szmaty piasków, dość płytkich, z pod których przebijają się nieprzepuszczalne skały tryjasowe, jak w pow. Końskim, lub też piaski i szczerki w Opoczyńskim.

Wydobycie drobnych ilości rudy żelaznej i hutnictwo, oraz nieco glin szlachetniejszych z odpowiedniemi zakładami w Opocznie, wskazują na zaczątki przemysłu. Powiat Koński, prawie w połowie pokryty lasami, stanowi najbogatszy w Królestwie zbiornik lasów. Opoczyński o połowę mniej ich posiada, a dość słabe zaludnienie (koło 77 na km. kw.) czyni z tych powiatów okolice gospodarczo dosyć bierne.

Kielce.

oraz

Św. Krzyż i Łysica.

Radomskie.

Ku wschodowi aż do Wisły równina Radomska posiada krajobraz raczej mazowiecki lub wielkopolski aniżeli małopolski. Gleby tu liche, lub średnie, na podłożu zwałów lodowcowych stopniowo ku południowi przechodzą w gliny lub wyspowo rozrzucone rędziny.

Ludność na lichych piaskach pod względem plemiennym jest mazo-

wiecka; dopiero na południe od Radomki, gdzie ziemia lepsza, przechodzi w małopolską, a mianowicie powiecie Kozienickim rzadkie, bo 75 na km. kwadr, liczące, w Radomskim staje się gęściejsze, dzięki obecności miasta gubernialnego, które posiadając pewien przemysł (między innemi zakłady garbarskie) doszło do 40 tys. mieszk. Na południe od rz. Kamiennej kraina, rozciągiona do gór Św-Krzyskich i Wisły a nawet i nieco dalej na zachód aż do rz. Czarnej, stanowi właściwe Sandomierskie. Tu gleba jest dalszym ciągiem ziem proszowskich i tu, zupełnie te same spotykamy stosunki, co nad Nidzicą i Śreniawą, a więc im bliżej Wisły, tym mniejszy odsetek lasów, tym gleba znakomitsza i ludność gęściejsza.

sandomierską. Zaludnienie w mazowieckim

Sandomier

skie.

Brak kolei, niewyzyskanie Wisły i Sanu sprawiają, że ta ziemica niesłychanie starożytnego zaludnienia, która leży w świetnych warunkach geograficznych, posiada rozkwit kultury nietylko rzeczowej, sięgającej wieków średnich, dziś jak gdyby była w zapomnieniu. Opatów, Wąchock, Zawichost — jako miejsce odwiecznej przeprawy przez Wisłę — i sporo drobnych miejscowości, a nadewszystko Sandomierz z romańskim kościołem Św. Jakóba, z gotyckiemi gmachami i z attykami na budowlach, pochodzących z czasów odrodzenia, świadczą o wspaniałej przeszłości miasta, które, panując nad ruchem handlowym Sanu i Wisły, korzystało z dróg lądowych, idących do Kijowa, Lwowa, Lublina i Krakowa, a jako ognisko żyznej ziemi Sandomierskiej mogło kwitnąć, nie będąc żadnym poważniejszym ośrodkiem administracyjnym. Dziś liczy tylko do 8 tys. mieszk., jest stolicą djecezji, a swój stan uśpienia zawdzięcza brakowi kolei oraz położeniu nad granicą polityczną.

§ 56. Wyżyna Lubelska.

i Roztocze.

na-

Wyżyna Lubelska i grzbiet wyżynowy, stanowiący jej przedłużenie południowe pomiędzy Bugiem, Sanem i równoleżnikiem Przemyśla od południa są jednostką geograficzną, bardzo wyraźnie odgraniczoną. Ów Wyżyna Lu-grzbiet wyżynowy — północno-zachodnie zakończenie wyżyny Podoi- bełska skiej — występuje pod nazwą Roztocza lub grzbietu Lwowsko-To-maszowskiego, które, średnio 300—400 metrów n. poz. m. wyniesione, w okolicach Lwowa nawet 400 m. przekracza. Ku północy Roztocze zwęża się i obniża, aby z obu stron dać początek dolinom Tanwi i Huczwy. Za temi dolinami, pomimo że naogół powierzchnia wyżyny Lubelskiej staje się równiejsza, to jednak dalszy ciąg grzbietu Roztocza w kierunku Kazimierza i Puław posiada postaci łagodniejsze — przypuszczalnie są to stępstwa tektoniki — wahając się od 200 do 300 m., a najwyżej dochodząc do 311 m.

Gleba wszędzie w dolinach rzek posiada żyzne dna, lecz często żaba-gnione, szczególniej na północy i na wschodzie; w miejscach wyżej położonych występują „borowiny", gleby odpowiadające „rędzinom" lewego brzegu Wisły, gdyż powstałe tak samo na podstawie zwietrzałego wapniaka kredowego, zwanego tu „opoką"—jest to gleba bardzo rodzajna. Na miejscach najwyższych nagromadziła się glinka nawiana, która stała się podstawą czarnoziemu — im bardziej ku wschodowi, tym bogatszego w próchnicę. Tylko nad Tanwią w większych płatach występują grunty piaszczyste, jak również nad Bugiem, w północno-wschodniej części wyżyny Lubelskiej.

Gleba

w Lubelskiem.

Lasy, które tu częściej były liściaste niż szpilkowe i często stanowią typ lasu parkowego, są bardzo nikłe, wahają się koło 5% powierzchni, w Hrubieszowskim opadają' do 2% (najmniej w Królestwie Polskim).

/ o>

Zachód tej ziemicy jest etnograficznie polski (sięgając na południe aż poza Radymno), a wschód mieszany, przyczem śród Rusinów na wyż. Lubelskiej Polacy wynoszą przeszło ¹/₃ część zaludnienia, przeszło stanowią Żydzi. Na południe od granicy politycznej, Polacy stanowią 16—20° a im bliżej Lwowa, tym silniej występuje wpływ „pomnożyciela polskości" — Lwowa, którego powiat liczy przeszło 40% Polaków-katolików, równie występuje też wpływ szlaku Kraków-Przemyśl-Lwów> bo naprz. pow. Mościski zawiera ich 31%.

Chociaż Zasanie fizjograficznie jest raczej uzupełnieniem niziny Nadwiślańskiej, ale ogół stosunków geograficznych nakazuje ten pas 50 km. szeroki, ciągnący się po prawej stronie Sanu aż do Przemyśla, rozpatrywać razem z Roztoczem; stosunki ludnościowe spotykamy tu takie same jak i w pow. Przemyskim. Średnia i większa własność ziemska tu tak samo jak w całym zaborze austryjackim, powoli wyprzedaje się w ręce chłopskie, nie odbywa się to jednak z taką szybkością, jak na podgórzu, gdzie ten proces już zaszedł bardzo daleko.

Znaczenie

kolei.

Przed pierwszym rozbiorem oprócz szlaku drogowego, łączącego wzdłuż krawędzi podgórza Kraków z Przemyślem i zatem ze Lwowem, oraz oprócz szlaku, idącego z Warszawy przez Puławy, Lublin, Dubienkę na Wołyń, istniała jeszcze ożywiona przecznica z Lublina do Lwowa, trzymająca się kierunku Roztocza po wschodniej jego stronie. Ustalenie granicy politycznej na linji Tanwi — Huczwy spowodowało — szczególniej gdy szlak południowy, a później i północny (1879) otrzymały kolej żelazną — pewne ożywienie okolic bliższych kolei, i zarazem stosunkowe osłabienie tętna gospodarczego w powiatach, leżących nad granicą poli-

tyczną.

Gdy na północo-zachodzie okolice Puław i Lublina wykazują 117 mieszk. na km. kw., nad Bugiem 95, to Janowskie i Biłgorajskie opadają do 75; nie bez znaczenia jest tu i częściowo piaszczysta gleba nad Tanwią. Tak samo układają się stosunki zaludniania po austryjackiej stronie, gdzie pow. Cieszanowski dochodzi do 76 m.

Na południu od Huczwy ludność przedstawia się równomiernie gęsta (80), aby w blizkości ożywczego szlaku drogowego wzrastać do 109—117 (a mianowicie Lwowski powiat wiejski i Mościski).

Odwieczne szlaki drogowe, przecinające krainy żyzne, wytwarzały pewne skupienia, z których jedne głośne w ubiegłej przeszłości, dziś w letarg zapadły, inne zaś znacznie się rozwinęły.

Kazimierz.

Na północnym zachodzie, gdzie wyniesiony brzeg wyżyny Lubelskiej przypiera do doliny Wisły, tam w XIV wieku powstało miasteczko Kazimierz, posiadające dość ułatwiony dowóz zboża do Wisły; w XVI w. ono doszło do pewnego rodzaju świetności, która była w ścisłej zależności od ilości wysyłanych stąd Wisłą płodów ziemi Lubelskiej, a w mniejszym stopniu i towaru, otrzymanego Wisłą, bo ziemia Lubelska towar otrzymywała i z Krakowa przez Sandomierz i jeszcze bardziej ze Lwowa.

Dziś ładne zabytki świetnej przeszłości przykro odbijają od ubóstwa i niedbalstwa teraźniejszości. Zbocze doliny, zasłonione od wiatrów wschodnich, wytwarza wyjątkowo korzystne warunki dla ogrodownictwa, co tylko cząstkowo jest wyzyskane i to głównie pod śliwnikami. Na północy Puławy, dawniejsza wieś rodziny Czartoryskich, miała swoje chwile świetności jako czynnik cywilizacyjny. Skonfiskowane po r. 1831 posiadały wyższy instytut agronomiczny, który jednak aż do wojny 1914 r. z rolnictwem Królestwa posiadał niewielki związek. W blizkiej okolicy leży Nałęczów z zakładem wodoleczniczym, dość uczęszczanym.

Na szlaku mazowiecko-kijowskim śród rodzajnej, zlekka falistej równiny stanął Lublin w miejscu, przeprawy przez rzeczkę Bystrzycę, dopływ Wieprza. Stosunki Litwy z Polską sprawiły, że znalazł się również na szlaku litewsko-podlasko-małopolskim, przez co w r. 1569 tu dokonał się akt wiekopomnego znaczenia.

Lublin.

Łatwość drogi do Lwowa uczyniła zeń jakgdyby ognisko między Krakowem, Warszawą, Wilnem, Kijowem i Lwowem, to też promieniował on kulturą nietylko rzeczową, kiedy burmistrzem mógł mieć człowieka tej miary co Klonowicz. Cała dzielnica miasta zachowała piętno z przed 300 lat: zamek pzrzerobiony na więzienie posiada oryginalne cechy w budownictwie, nie mówiąc o niesłychanie pięknej kaplicy z czasów Jagiełły.

Miasto współczesne, dzięki kolei, żyznej okolicy i starożytnej kulturze ziemi Lubelskiej, jest nietylko miastem gubernialnym i stolicą djecezji, lecz zarazem jest ogniskiem pewnego przemysłu i ośrodkiem życia gospodarczego, przez co przekroczył znacznie 60 tys. mieszk. i jest nadzieja, że się w rozwoju nie zatrzyma, gdyż sama ziemia lubelska pod względem gospodarczym weszła na drogę bardzo racjonalną, coraz budując nowe cukrownie.

Pobudowanie kolei przez bogaty środek i południe wyżyny, a również i połączenie w Bełżcu i Rozwadowie z siecią austryjacką tym bardziej podniosło Lublin, że ku północy przez mniej zamożne okolice istnieje kolej, łącząca z Łukowem.

Wychodztwo zarobkowe z ziemi Lubelskiej istnieje tylko z niektórych okolic mniej żyznych, jak naprz. znani sitarze biłgorajscy, lub mularze, idący na roboty do Warszawy. Wychodztwo do Prus lub Ameryki mało jest znane, natomiast chwilowo fala wychodźcza z Lubelskiego ciągnęła na Syberję. Parcelacja nie dokonywa takich głębokich zmian, jak w innych okolicach Polski.

Chełm.

Na tym samym szlaku na wschód od Lublina leży Chełm na pewnym wyniesieniu ponad okolicami, otaczającemi miasto w kształcie podkowy od wschodu i północy, okolicami niżej położonemi i rolniczo gorszemi. Miasto Chełm w r. 1913 zrobiono stolicą nowej gubernji Chełmskiej ze specjalnemi ograniczeniami dla żywiołu polskiego. W skład tej gubernji włączono większą część Podlasia, oraz wschodnią część wyżyny Lubelskiej, przyczem ludność prawosławna miała tu przekraczać ¹/% część, żydowska dochodzi lub przekracza Ve część zaludnienia, a sam powiat Chełmski posiada przeszło 20 tys. osadników niemieckich.

Jako stolica djecezji prawosławnej oraz jako miasto gubernjalne, miasto Chełm posiadało przed wojną pewne widoki rozwoju rosyjsko-urzędni-czego i dzisiejszą ludność (do 18 tys. mieszk.) zapewne w ten sztuczny sposób powiększyłby. Szczególniej na wzrost tego miasta może wpłynąć sieć kolei lubelskich, która będzie miała odnogę do Chełma, już posiadającego kolej do Brześcia Litewskiego. W razie takiego połączenia z Bełżcem, Chełm by się znalazł na drodze, prowadzącej z Petersburga na Wilno i Brześć do Lwowa.

Lubelskie jako całość posiada mnóstwo drobnych miasteczek, które jeżeli tylko cząstkowo były zaludnione przez żywioł miejski, to jednak chrze-ściańska rolnicza ludność miasteczek stanowiła żywioł osobiście wolny, przywykły do znacznego wewnętrznego samorządu, i zazwyczaj posiadający ziemi znacznie więcej od włościan, a ta okoliczność sprawiała, że cała ziemia Lubelska posiadała kulturę głębszą i dawniejszą od ziem, przylegających od wschodu.

Nietyle warunki geograficzne (żyzna gleba, blizkość Lwowa, położenie na drogach miedzy Krakowem, Warszawą, Wilnem i Kijowem) lub społeczne (obfitość żywiołu drobnomieśzczańskiego), ile zjawiska kulturalno-dziejowe w przeszłości (Klonowicz, Akademja Zamojska, szkoły w Lublinie, oświatowo kulturalne promieniowanie Puław w latach 1750—1831) sprawiły, że ziemia Lubelska jest bodaj, że najbardziej kulturalna śród krain polskich zaboru rosyjskiego. Dotyczy to zarówno szerszych warstw ludowych, jak i warstw oświeconych.

Mnóstwo drobnych miasteczek, które miały swoje chwile świetności, dziś raczej wegetuje, tylko Hrubieszów na wschodzie doszedł do 16 tys. mieszkańców, a na południu wyżyny Zamość do 14 tys. Ten ostatni nosi pewne cechy zewnętrzne miasta z czasów Jana Zamojskiego, świadcząc o kulturze wybitnego człowieka i o kulturze czasów Batorego. Znaczenie jego handlowe polegało na punkcie dogodnym, gdyż leżąc na szlaku lubelsko-lwowskim, jednocześnie krzyżowało drogi, prowadzące z Sandomierza na Wołyń ku przeprawie przez Bug pod Dubienką.

Zamość.

Znaczna część powiatu Zamojskiego oraz Tomaszowskiego należy do t. z. ordynacji Zamojskich, obejmującej bez mała 400 folwarków — największa własność ziemska w Królestwie Polskim.

Na południu od granicy politycznej niewiele inaczej ułożyły się stosunki społeczne i gospodarcze. Całe Roztocze zależy od Lwowa i gospodarczo znajduje się w sferze jego przyciągania. Tu miasta powiatowe, jak Sokal, Rawa Ruska, Żółkiew, pomimo że kolei tu niebrak, nie posiadają przemysłu i są tylko siedzibą urzędów, a cały przemysł skupił się w stolicy kraju.

Na północnej krawędzi wyżyny Podolskiej, w miejscu jej najgłębszego wygięcia ku południowi, jednocześnie w miejscu zwężenia i obniżenia nasady Roztocza zjawiła się w początku XIII wieku osada ludzka, która w samym początku musiała być ogniskiem handlowym, gdyż zwężenie wyżyny i obniżenie poziomu tu ułatwiało przejście od północy na południe, czyli ze zlewiska Bugu-Wisły do Szczerku-Dniestru.

Wzdłuż podgórza beskidowego odwieczny szlak łączył wybrzeże morza Czarnego z górną Wisłą. Tak samo jak Przemyśl powstał na przecięciu drogi wodnej—Sanu ze szlakiem podgórskim, tak samo droga lądowa idąca wzdłuż prawego brzegu Sanu (t. j. na zachodniej stronie Roztocza), łączyła Lwów z Sandomierzem, a na wschód Roztocza warunki geograficzne pozwalały na łączenie Lwowa z północą.

Ten szlak, omijając źródła Huczwy i Tanwi, stwarzał Tomaszów, ożywiał Zamość i łączył Lwów ze środkiem bogatej wyżyny Lubelskiej, a nawet z Mazowszem.

Miejscowość ruska wkrótce otrzymała gromadkę mieszczan Niemców, a z nią i nazwę Lembergu. Nawały tatarskie zniszczyły Ruś i nakazały szukać oparcia i wpływów kulturalnych na zachodzie i kiedy w 1340 roku Kaźmierz wkroczył na Ruś Czerwoną, to dokonywał nie podboju, lecz przyłączenia, i wówczas nie Halicz, lecz bliższy Sandomierza, Krakowa i Lublina Lwów stał się ośrodkiem odrodzenia Rusi.

L w <5 w.

Lwów, chociaż gmachy gotyckie, pochodzące nawet z XV wieku, śród pożogi poginęły, jest w rzeczy samej tworem Kaźmierza. Organizacja miasta, wraz z uposażeniem w ziemię, przywileje handlowe, obrona miasta i opieka nad handlem, to wszystko sięga czasów ostatniego Piasta.

Miasto początkowo niemiecko-ormiańskie, z domieszką ludności ży-

..

v- ;* | «

t£ ‘    *'

<<

>**

, ••

.**£.

** *

JŁ

P%#m|

i -,    -.

łj»™&

mĄ

* - ■*

#r

■\

P*T1

:'T

• Sr

r&.

8y>t,

Wmm§

Kj

:-j

* V jFJ* 3?*

.dŁt *• v- j

kJ|''    h    ■ ,vrl

Kiwi

3f^

ul y

if

:*2i

:1"

>ua

KI

1/"

*"t*gg8|g

; %'.•«

•‘

1:^

Kaft^r-A.

Eg

■~*85Kś

v «%

*S**

^sv*»v

Hir

V.

>.

' '-' V

■fi A.,

!$$+&&'

Rys. 199. Lwów. Kopiec Unji Lubelskiej. (Zbiory P. Tow. Kr ).

dowskiej, ruskiej, polskiej a nawet wołoskiej i tatarskiej, dopiero w 1414 r. otrzymało stałego kaznodzieję—Polaka, a w sto lat później było miastem polskim, które było nietylko ogniskiem handlu ze wschodem, twierdzą Rzeczypospolitej, ale uczestniczyło i w życiu umysłowym, promieniując oświatą polską na Ruś i Multany. Dzielne kupiectwo Lwowa mało się zwracało w stronę zachodu, prawie wyłącznie kierując swą działalność na południowy wschód —odwrotnie, do Lwowa ciągnęli kupcy z całej Polski.

Pominąwszy krótkotrwałe wahania, losy Lwowa odzwierciadlały losy Rzeczypospolitej.

Od roku 1773 Lwów zrobiono stolicą zaboru austryjackiego x) i odtąd miasto, odcięte od stosunków gospodarczych z resztą Polski, wegetowało, stopniowo przekształcając się powoli na miasto urzędnicze. Obecnie Lwów jest stolicą djecezji katolickiej, unickiej i ormiańskiej, posiada potężny zastęp szkół wszelkiego stopnia i typu, a nawet zaczyna rozwijać się przemysłowo. Ludność, przeszło 210 tys., jest w 61% polska. 27% żydowska, a tylko w 10% ruska. Jednak żywioł ruski na razie dość nieznaczny, w ostatnich czasach wzmaga się nietylko absolutnie, lecz i odsetkowo, a nawet kulturalnie, gdyż Lwów jest siedzibą mnóstwa instytucji ruskich jak gospodarczych, tak kulturalnych i społecznych.

§ 57.

Karpaty Wschodnie i nizina Naddniestrzaóska.

rzek nie wytwarzają. Wprawdzie materjał, z którego Beskid Wyso- Wschodnie.

Zaczynając od przełęczy Łupkowskiej góry kierują się swemi grzbietami na południowy-wschód. Niewielka liczba dolin poprzecznych odprowadza wody z głębi lesistych obszarów górskich, bardzo słabo zaludnionych , i słabo zaopatrzonych w drogi. Doliny podłużne poważniejszych

ki jest zbudowany naogół jest dość nieodporny, ale piaskowiec t. zw. jamneński nieraz nad dolinami rzek wytwarza zbocza dość urwiste, co przy wąskości dolin zmusza człowieka do kierowania dróg na działy wodne.

cza-

Lasy zajmują tu potężne obszary, a swoją pierwotnością wzbudzają podziw bardzo nielicznych turystów, zapędzających się w te strony. Ponad lasami występują tu pastwiska, zwane połoninami, a że sami one zjawiają się już powyżej 1200 metrów, to jasną jest rzeczą, że człowiek swoim pasterstwem odwiecznym rozszerzył pierwotne polany i obni-

') Z powodu jakichś pretensji węgierskich do Rusi Czerwonej ze stolicą Haliczem, do którego miał należeć i Włodzimierz na Wołyniu, przezwano zabór austryjacki Galicją i Lodomerją. Nazwa ta jest niedokładna, bo ani w niemieckim ani w polskim „H" nie mogło przejść w „G“, geograficznie niedopuszczalna, bo już dawniej istniała tej nazwy prowincja w Hiszpanji, a historycznie jest niesłuszna, bo obejmuje nietylko księstwo Halickie, lecz również część Podola i część Małopolski, natomiast „Lodomerją" nie zawiera Włodzimierza.

żył sztucznie granice lasów. Tu lasy, a w mniejszym stopniu pastwiska występują na pierwszy plan, wówczas gdy rolnictwo stosunkowo mniejszą odgrywa rolę.

Dopiero na nizinie podgórskiej rolnictwo nabiera znaczenia, a równocześnie na losy człowieka wpływa bogactwo mineralne.- na podgórzu od niepamiętnych czasów znano źródła słone i z nich warzono sól, która w wiekach średnich, jako przedmiot pożądanego wywozu, musiała być jedną z przyczyn świetności księstwa Halickiego. W nowszych czasach, w chwili piewszego rozbioru Rzeczypospolitej istniało tu do 200 małych warzelni soli, obecnie w dziewięciu miejscach istnieją wielkie zakłady, z których najpoważniejsze są w Delatynie¹). Okolice Kałusza (a przypuszczalnie też Stebnika i Norszyny) posiadają jedyne poza Niemcami złoża soli potasowych, których wydobycie, aczkolwiek powoli, jednak stale wzrasta²).

Największe znaczenie posiada ropa naftowa, którą spotkaliśmy już nieco dalej ku zachodowi; ona wystąpuje na całym Podkarpaciu i wchodzi w głąb Rumunji. Dopiero od sześćdziesięciu lat zużytkowana na naftę, kolejno podnosiła różne miejscowości (Słoboda Rungurska, Wietrzno, Scho-dnica) ale ostatecznie lwia część tego przemysłu ześrodkowała się dziś koło Borysławia.

Miejscowość ta również posiada kopalnie wosku ziemnego.

N a f f a.

Przemysł górniczy, jako pozostający w ręku kapitałów cudzoziemskich, dotychczas posiada wszelkie cechy pierwocin gospodarki kapitalistycznej, to jest—wyraźnie występują tu tylko złe strony wielkiego przemysłu, z dobrych zaś stron możnaby jedynie przytoczyć zatrudnienie na miejscu pewnej ilości robotników, których zarobki są dość liche.

Ludność w górach jest bardzo rzadka; chociaż cała się nagromadziła na najniższych zboczach, oraz w dolinach, pustemi pozostawiając grzbiety, to jednak przeciętnie posiada ledwie 44—48 na km. kw., wówczas gdy na sąsiednim Podkarpaciu, gdzie rolnictwo i częściowo górnictwo wchodzą w grę, ludność waha się 80—110 na km. kw. Im bardziej ku wschodowi, tym różnica między górami i podgórzem wzrasta: powiat Kossowski w górach ma niżej 40 mieszkańców, a sąsiednie nizinne Pokucie, przy swoim niezwykle pięknym klimacie przekracza 140 na km. kw.

Ludność

w Karpatach dań etnograficznych. Jej kultura, biorąc absolutnie, bardzo pierwot-Wschodnich.

Główna masa ludności składa się z Rusinów-Bojków, którzy dopiero w dorzeczu Prutu i na Pokuciu przechodzą w Hucułów, szczep noszący wyraźne ślady zmieszania z Wołochami. Ruska ludność tych okolic, do niedawnych czasów odcięta od świata, stanowi wdzięczne pole do ba-

na, wskazuje w zakresie walki o byt na zależność od lasów i połonin, a jednocześnie na wysokie uzdolnienie artystyczne, czym przypomina

!) J. Grzybowski i Sf. Weigner. Płody kopalne ziem polskich. (Encykl. Poska

tom I. 1912).

-’) J. Niedzwiedzki. Sole potasowe w Kałuszu. (Przeg. Techniczny. 1913).

mieszkańców Podhala, jakkolwiek budownictwo, odzież i sprzęty posiadają tu inne motywy zdobnicze, wyraźnie wskazujące swym pochodzeniem na wschód.

Polacy w górach stanowią kilka odsetków ludności, wzmagających się ku dolinom, gdzie przekraczają 10%. Ludność żydowska, która tu objęła wszelkie zajęcia poza rolnictwem i pasterstwem, naogół waha się tu od 10 do 13%.

Olbrzymia większość ludności zebrana jest w dolinach, a warunki klimatyczne, właściwe głębokim górskim dolinom i kotlinom bliżej Czarnohory, nieraz sprawiają, że wioska rozciąga się nie nad samą rzeką, ale na zboczu, aby zimą uniknąć większych mrozów. Wsie, wyciągnięte wzdłuż dolin rzecznych, tylko w wypadkach znaczniejszego rozszerzania dolin skupiają nieco większą ludność.

Od zachodu, posuwając się na południowy-wschód, spotykamy nad Strwiążem Chyrów, głośny z gimnazjum, prowadzonego przez Jezuitów w sąsiedniej wsi Bąkowicach. Stary Sambor rozwinął się w miejscu, gdzie Dniestr śród gór zaczyna znacznie rozszerzać swą dolinę, a chociaż obecnie leży nad jednym ze szlaków kolejowych, przecinających Karpaty w poprzek, to jednak rozwijać się nie może, gdyż ognisko stosunków gospodarczych przesunęło się w dół Dniestru, na granicę gór z niziną Górnego Dniestru.

Drohobycz.

Nad rzeczką Tyśmienicą rozwinął się w ostatnich czasach Drohobycz, w którym, dzięki blizkości Borysławia z Tustanowicami ześrodkował się wielki przemysł rafineryjno-naftowy, a chociaż miasto doszło do 38 tys. mieszkańców, jednak gotycki kościół, sięgający czasów Jagiełły i oryginalna piękna cerkiew unicka, zbudowana z modrzewiu, wskazują, że miasto już oddawna posiadało warunki rozwoju.

Bliższa i dalsza okolica posiada bogactwo solne, a solanki w Truskaw-cu posiadają poważne znaczenie lecznicze. Borysław ze swym lasem wież wiertniczych rzuca się w oczy, jest to miejscowość, która pomimo 15 tys. mieszkańców i zastosowań technicznych najnowszych, swym wyglądem zewnętrznym może prześcignęła błoto, brud i nędzny wygląd nawet Zagłębia Dąbrowskiego.

Podłużna dolina górska, którą płynie Stryj od Turki do ujścia Oporu, była dawniej od innych okolic górskich zaludniona, jednak w ostatnich dziesiątkach lat pobudowanie kolei, łączącej Lwów z Pesztem przez dolinę Stryja, Oporu w stronę Latorczy (w dorzeczu Cissy), sprawiło znaczne ożywienie okolic, leżących nad Oporem i dolnym Stryjem. Urocze położenie kotliny, w której rozłożyło się Skole, rokuje mu przyszłość pierwszorzędnego letniska.

W całym Beskidzie Wysokim jeszcze prawie nie zaczęto wyzyskiwać wielkiego majątku, który kraj posiada w spadkach wody, Wprawdzie potrzebny tu jest kapitał i nieraz przy zakładaniu zbiorników należałoby ziemię wywłaszczać, ale siłę rozporządzalną Stryja z Oporem obliczają mini-

Delatyn, leżący nad Prutem posiada warzelnie soli; jest latem dość odwiedzany przez turystów i letników, którzy tędy dążą do doliny Prutu. Zapewne, w górach Europy jest wiele dolin potężniejszych, ale ładniejszych nad dolinę Prutu między Delatynem a Worochtą niewiele się znajdzie. Jaremcze z wodospadem Prutu, a dalej z kamiennym mostem kolejowym o rozpięciu 65 metrów, wyniesionym nad rzekę 28 metrów, jednym z najpiękniejszych mostów kamiennych w Europie, ściąga letników i turystów, tak samo jak Dora, Mikuliczyn i Tatarów. Worochtą jest stacją klimatyczną i punktem wyjścia dla wycieczek jak bliższych (naprz. na Chomiak 1544 m.) tak i dalszych w góry Czarnohory. Gmina Żabie nad Czeremoszem jest znana jako najczystszy zakątek Huculszczyzny. Ludność w górach nie posiada warunków dla rolnictwa, a zatem i do pierwszego stopnia zagęszczenia. Przemysł leśny, pasterstwo lub na podgórzu leżące warzelnie soli i wieże wiertnicze naftowe pomagają ludności wyżywić się, ale większe skupienia mogą powstać dopiero tam, gdzie stykają się obszary gospodarstwa leśnego i rolnego, nad rzekami których doliny prowadzą w głąb gór.

malnie na 73 tys. koni parowych (HP), co mogłoby podnieść przemysł miejscowy, a również mogłoby być zużytkowane we Lwowie. Inne rzeki też mogłyby dostarczyć poważnych ilości energji.

Dorzecze Świcy ani Łomnicy, pomimo czasami dość obszernych dolin rzecznych, nie posiadają poważniejszych skupień, co zależy od nieuporządkowanego stanu dolin, mogących wprawdzie wyżywić dużą ludność z rolnictwa, ale dopiero po zabezpieczeniu od zgubnych wylewów rzecznych.

Nad Złotą Bystrzycą Nadworna jest miasteczkiem urzędniczym, latem zaś stanowi wygodny punkt wyjścia dla wypraw turystycznych, udających się w góry.

§g§

Rys. 200. Wybuch ropy naftowej w Borysławiu.

§ 58. Halickie z Pokuciem.

Nizina

Górnego

Dniestru.

Nizina podkarpacka, nad górnym Dniestrem rozciągniona, posiada potężne błota Samborskie, które już częściowo zostały osuszone, ale dopiero po całkowitym uskutecznieniu tego dzieła rolnictwo tu zakwitnie.

Nad górnym Dniestrem można wyróżnić dwa płaty rodzajnej niziny, która z łatwością wyżywiała człowieka rolnictwem i pasterstwem, a która przez nadmiar wilgoci i możność powodzi nie porastała lasem.

Ludność od czasów najdawniejszych skupiała się po krawędziach niżu, stwarzając w miejscach wyjścia rzek na nizinę liczniejsze skupienia tak samo w zachodniej części Stryjsko-Samborskiej jak i w południowo-wschodniej Stanisławowskiej.

^.......

W miejscu, gdzie te dwie niziny stykały się nad Dniestrem nad zwężoną niziną Dniestru od północy powstało Zórawno, otoczone od południa błotnistą doliną Świcy.

•* mA

Rys. 201. Źródła Prutu pod Howerlą. (Zb. P. Tow. Kr.).

Czterdzieści km. na po-łudnio-wschód przy znacznym zwężeniu niziny, w trójkącie między Dniestrem i Łukwią starodawne grodziska i okopy świadczą, że tam gdzie dzisiaj widzimy Pitrycz i Kryłoś istniały odwieczne siedziby. Ta okolica, z racji swego położenia, panująca nad ruchem na Dniestrze, i nad przeprawą przez tę rzekę oraz nad stosunkami między obu częściami niziny wcześnie doszła do znaczenia—tu też w miejscu dość wygodnych połączeń w stronę gór, wzdłuż Łukwi i Łomnicy powstał Halicz, dziś mała mieścina, która jednak nawet w budowlach kościelnych i cerkiewnych wskazuje na swe starodawne znaczenie. Połączenie z Polską przeniosło punkt ciężkości Rusi Czerwonej bliżej Krakowa, a drogi, wiodące z węzła nad Pełtwią w trzy strony Małopolski., rozstrzygnęły o przewadze Lwowa nad Haliczem.

Najpoważniejsze miejscowości nie rozwijają się nad samym Dniestrem,

wskroś nowożytne—po Lwowie i Krakowie w zaborze austryja-ckim jest najpoważniejszą miejscowością.

Rys. 202. Most na Prucie koło Jaremcza.

Pokucie.

pewnie nadmiar mokradeł temu przeszkadza, a bardzo podrzędnego znaczenia droga wodna nie ożywia miast, leżących nad Dniestrem, natomiast wszystkie poważniejsze miejscowości rozwinęły się w pobliżu linji zetknięcia gór z niziną Naddniestrzańską.

Od zachodu przy wyjściu Dniestra z gór rozwija się Sambor o przeszło 20 tys. ludności. Przy zakończeniu doliny rzeki Stryja, miasto Stryj, mogło zgromadzić swą ludność (33 tys.) niebyłe przez urzędy państwowe ile przez przemysł, oparty na przerobie bogactw leśnych.

Na prawym brzegu Czarnej Bystrzycy, otoczony od wschodu błotami

mii 1^|

Złotej Bystrzycy, rozwinął się Stanisławów, który łącznie z Knihininem przekroczył 65 tys. mieszkańców, co głównie zawdzięcza nagromadzonym, urzędom (zarząd kolei, mnóstwo szkół), siedzibie biskupa unickiego, a również i nowożytnym drogom: tu kolej, idąca od pół-niedalekim Haliczu

r-.

-

M *'Ł M : - • *

•

-■ ■

■T

.sag

nocy, w uprzednio rozgałęziwszy się w stronę Lwowa i na Podole, doliną Bystrzycy i Prutu na Węgry, krzyżuje się z podkarpackim szlakiem, idącym od Stryja-Kałusza na Niżniów-Buczacz i

stąd rozgałęzia się w stronę Pokucia.

Miasto Stanisławów — na

Nad Prutem, poniekądjako ośrodek stosunków gospodarczych Pokucia, w miejscu zetknięcia przedgórza z falistą równiną rozwija się Kołomyja, ważny węzeł kolejowy w stronę Multan, a częściowo i Podola rosyjskiego; ten węzeł podobnie jak Stanisławów—w XIX wieku potężnie się rozwinął. Ludność, 45 tys. dochodząca, już wskazuje inne ugrupowanie etniczne: gdy w Stanisławowie¹) i na zachód, w miastach poza żywiołem żydowskim przeważają Polacy, w Kołomyi występują Rusini, którzy tu mają swoje instytu-

‘) Dr. L. R. v. Sawicki. Das Konigreich Galizien u. Lodomirien. 1914 r.

cje oświatowe, między innemi szkołę wydziałową dla popierania miejscowego przemysłu ludowego.

Uprawa tytuniu, kukurydzy i owoców, tak reszcie ziem polskich niezwyczajnych jak morele, a nawet krzew winny, zaczynają podnosić dobrobyt okolicy, która posiada nieco większe skupienia w Kossowie, Sniatyniu (13 tys. mieszkańców razem z Załuczem) i w Kutach.

Zaleszczyki.

Północne odgraniczenie niziny Dniestrowej od wyżyny Podolskiej nie posiada takich znacznych skupień ludności, jak południowe; tu, oprócz paru miejscowości podrzędnych, można przytoczyć na południu Zaleszczyki (6 tys. mieszkańców), które obejmuje ten sam prześliczny klimat pokucki. Miasteczko jest położone na wyniosłym wzgórzu, które jest zakończeniem wyżyny Podolskiej, wsuniętym w silne wygięcie Dniestru. Położenie geograficzne już w II wieku się zaznaczyło, kiedy Rzymianie, po zdobyciu Dacji, aż w te strony posunęli granice swego państwa.

W nowożytnych czasach, kolej idąca z wyżyny Podolskiej tu przecina

Dniestr.

XIV. RUŚ (Podole, Wołyń i Ukraina).

§ 59. Podole.

Obronność

Podola.

Wyżyna Podolska przedstawia warunki bardzo jednolite na całej powierzchni, z pewnym stopniowaniem stosunków klimatycznych, które na północy posiadają lepsze warunki dla istnienia lasów, a im bliżej południo-wschodu, tymbardziej step wybija się na pierwszy plan. Człowiek od czasów najdawniejszych, w żyznych obszarach stepowych posiadał znakomite warunki wyżywienia, a obecność lasów na północy i wszędzie po jarach ułatwiało budownictwo. Krawędź północna z pewnym zabagnieniem tuż niżej leżących źródłowisk dopływów Prypeci, oraz mnóstwo jarów, przecinających z północy na południe, powodowały niedostępność całej wyżyny, a miejscowości, zawieszone nad jarami stwarzały śród wężo-wnic rzecznych obronność licznych sadyb.

Blizkość m. Czarnego i wpływów idących z Grecji, miały przeciwwagę w porohach Dniestru i w sąsiedztwie koczowniczych plemion stepowych. Niezmiernie dawne (z czasów paleolitu) zaludnienie wyżyny Podolskiej nie ulega wątpliwości, od II zaś wieku po Chr., od czasu, gdy wał Trajana objął Zaleszczyki nad Dniestrem, wpływy rzymskie wtargnęły prawidłową falą na Podole, które przez to najdawniej i bezpośrednio zetknęło się z kulturą rzeczową Rzymu.

Jednakże w IV—VI stuleciach wielkie wędrówki narodów zmiotły te wpływy bodaj że doszczętnie i następne dzieje nigdy nie widzą Podola jako jednostki samodzielnej państwowo czy też kulturalnie: wciąż, aż do pokoju Karłowickiego (1699 r.) Podole cierpi od stepowców i tylko w zależności od mocy lub słabości Polski rozsuwa swe granice po ujście Dniestru do morza lub też cofa je nad Morachwę i Kodymę. W drugiej połowie XVII stulecia po walkach kozackich, trwających ćwierć wieku, Podole otwiera muzułmanom wrota swego niezdobytego Kamieńca, który przez drugie ćwierć stulecia, na swych wieżach zamiast krzyżów dźwigał półksiężyce.

Fala osadnicza, idąca od Polski, lub od Rusi Czerwonej tak z Polakami przemieszanej, raz po raz tonęła w liczniejszym żywiołe ruskim, ginęła w jassyrze tatarskim albo marniała w ciągłych walkach; osadzali się też Wołosi, a z rzadka i różne żywioły stepowe. Każdy okres spokoju pociągał za sobą rozkwit rolnictwa, ale nigdy takie okresy nie były dość długie, aby celowa praca kulturalna mogła całą ludność cywilizacyjnie podnosić. Historycznie się też wyrobiło, że im bliżej zachodu, gdzie więcej ludności polskiej, gdzie więcej miasteczka posiadały murów, a Tatar rzadziej zaglądał, tam ludność zagęszczała się i bardziej się cywilizowała.

Osadnictwo z Zachodu.

r... i

fi

■; ^

.....

f*-

fcr-

' h-

i**

■;|y

:|gp

Rys. 203. Krajobraz zimowy w Karpatach Wschodnich. Rafajłowa.

Rok 1772 stworzył z jaru rzeki Zbrucza, mało co większego od szeregu innych jarów podolskich, granicę polityczną, która przy całej swej sztuczności po stu czterdziestu latach wytworzyła poważną zmianę w stosunkach, wyrażającą się w całym szeregu zjawisk społecznych.

Stosunki

Pomimo braku przemysłu ludność tu dość gęsta, a im bardziej na wschód tym gęściejsza między Seretem a Zbruczem wynosi 110—116 na km. kw.; tuż za Zbruczem tylko miasto Kamieniec podnosi przeciętną gęstość; do tej wysokości, naogół ona spada, aby w pow Bał- ludnościowe

ckim opaść do 64. Polska ludność katolicka aż do Zbrucza stanowi przeciętnie czwartą część ludności, żywioł żydowski 11 —13°/₀; za Zbruczem ludność polska tylko w pow. Płoskirowskim przypomina stosunki zaboru au-stryjackiego, dalej zaś, wahając się koło 5—6%> na wschodzie wyżyny opa-

na Podolu.

da do 2%, wówczas gdy ludność żydowska, na całym Podolu rosyjskim dochodzi do 13%.

Na wyżynie mieszka tylko pewna cząstka ludności, ogromna zaś większość siedzib ludzkich kryje się po rozszerzonych jarach—jest to spowodowane przedewszystkiem brakiem wody do picia na wyżynie, co dopiero nowsza technika bicia głębszych studzien potrafiła przezwyciężyć. Przyczynia się do tego w pewnej mierze i klimat, gdyż jary są zasłonięte od wichrów, a przez to roślinność jest tern żywsza i mocniejsza aniżeli na wyżynie.

Żywioł ludowy ruski po obu stronach Zbrucza ten sam, ale po lewej stronie rachują jakoby przeszło 100 tys. Wielkorosjan, przyczym do Zbrucza

JM

,, f-' 'X.-:-

wyznanie unickie kwitnie pod opieką rządu, za Zbruczem zaś już w 1793 r. unja została zniesiona. Od lat pięćdziesięciu żywioł polski za Zbruczem, ograniczony w prawach i tępiony, jeżeli nie absolutnie, to odset-kowo maleje.

Rys. 204. Dniestr w okolicach Mohylowa. (Fot. P. Tow. Kr.).

Żywioł ruski do czasów wojny 1914 r był uważany za część składową ludności wszech-rosyjskiej, a język uznany za gwarę chłopską niegodną rozwoju literackiego. To też ani w szkołach, ani w żadnych objawach życia społecznego język ruski tolerowany nie jest pod zaborem rosyjskim, wówczas gdy do Zbrucza, przy opiece Wiednia, i nie-przeciwdziałaniu Lwowa, był on najzupełniej uprawniony.

Północna krawędź wyżyny Podolskiej, począwszy od Lwowa na wschód, wywołuje pewne zróżniczkowanie stosunków gospodarczych, co pociągnęło

za sobą pewne skupienie ludności. Właściwie, na północo-zachód od Lwowa leżąca Żółkiew, do tego szeregu miast należy, nadewszystko

Miasta na północnej krawę- Sam Lwów. Olesko, dziś mieścina o 4 tys. mieszkańców, dawniej dzi Podola.

było magnacką siedzibą Sobieskich, w której król Jan przyszedł na świat—zamek, słuszniej pałac, jeszcze dziś imponuje wspaniałością. Złoczów (14 tys. mieszkańców) w ostatnich czasach przed wojną zamienił się w twierdzę. Brody (28 tys. mieszkańców w czym 4 tys. chrześcian) do niedawna, gdyż do 1880 r. były czymś w rodzaju wolnego miasta, a w ciągu ostatnich dwuch stuleci posiadały poważne znaczenie handlowe. Do tego szeregu należy zaliczyć Krzemieniec (22 tys. mieszkańców), położony już właściwie na Wołyniu ale jeszcze śród „gór", to jest śród zniszczonych resztek kra-

wędzi wyżyny Podolskiej, a równocześnie w blizkości doliny Ikwy, czyli nad drogą, wiodącą z północy na południe i do pewnego stopnia z zachodu na wschód. Na północo-wschodzie wyżyny t. zw. góry Awratyńskie nie posiadają poważniejszych rzek, a sama krawędź wyżyny traci swoją jednolitość i wyrazistość a jednoczeście wyżyna rozpada się na parę wydłużonych części, śród których doliny już inaczej wpływają na człowieka, aniżeli jednolita krawędź.

Na południu wyżyna, znacznie obniżona, dochodzi do doliny Dniestru, przyczem ujścia rzek, płynących równolegle z północy, stwarzają pewne odrębne warunki, które jednak mały wywierają wpływ na skupienie osadnictwa w postaci miast, to też tylko w paru miejscach znajdujemy ludniejsze

T;

•it

*g

*$

sp*pi

■,

.7    * .

'v^%* ISiiś

Rys. 205. Podole. Dolina Ladawy. (Fot. K. Kulwiecia).

miejscowości. Przy ujściu rzeki Żwańczyka leży historyczne miejsce dawnej przeprawy, bronione po stronie podolskiej przez zamek Zwaniec, a po stronie multańskiej przez twierdzę Chocim. Na skrzyżowaniu drogi z Dniestrem, niewolniczo trzymającej się działu wodnego Ladawy i Niemyi, a idącej z północy od Staro-Konstantynowa przez Latyczów i Bar, nieco na wschód od ujścia Niemyi istniała przeprawa odwieczna. Ku tej przeprawie dążył jesienią 1620 roku Żółkiewski, aby w odległości 8 — 10 km. od Dniestru dać przykład spełnionego obowiązku. Obecnie Mohylów—gdy kolej trzyma się dawnego szlaku—znacznie się rozrósł poza rolę miasta powiatowego, a dzięki handlowi dochodzi do 65 tys. ludności. Jampol powstał w miejscu przeprawy za progami granitowemi, które w tym miejscu zmuszają do przerywania ruchu handlowego na Dniestrze.

Środek wyżyny Podolskiej wszędzie żyzny nakazuje drogom trzymać się działów wodnych. W kierunku poprzecznym ruch był utrudniony i trzeba było dopiero lepszych dróg i mostów, aby w XIX w. zwalczyć przeszkody przyrodzone, co szczególniej udało się na zachód od Zbrucza.

Do bogactwa kopalnego, poza fosforytami nad Uszycą, należy zaliczyć

piaskowiec trembowelski—dobry kamień ciosowy na stopnie, chodniki i nawet do muru monumentalnego; rozchodzi się nietylko na Podolu, ale wywożą go i do OdesSy. Istnieją też dobre wapniaki różnych formacji

kopahfe Podola, geologicznych, a na Dniestrze koło Jampola oraz na północnym wschodzie wyżyny wychodzą granity, które mogłyby znakomicie uła-

•y

* . ■ --.....-w'    .

•y

Rys. 206. Jar Dniestru w Horodeńskim. (Fot. A. Wisłockiego w zb. P. Tow. Kr.).

twić przeprowadzenie dróg bitych, a to byłoby poważną zdobyczą gospodarczą w krajobrazie glinki nawianej, gdzie każdy deszcz psuje drogi.

W obrębie państwa austryjackiego, gdzie granitu niema, sieć dróg bitych powoli, lecz stale się rozwija. We wschodniej zaś stronie Podola, ta sieć jest dość rzadka, gdyż wynosi 8,8 metra na km. kw.

Nad Złotą Lipą, w pięknym położeniu nad olbrzymim stawem, w bogatej okolicy leżą Brzeżany (13 tys. mieszkańców) . Nad Strypą leży Bu-czacz (15 tys. mieszkańców), który rozwija się dzięki kolei. Na wschód od Strypy jeszcze niedawno—przed czterdziestu laty—koło Pantalichy były resztki niezaoranego stepu. Rzeka Seret jako dłuższa, a w górnym biegu

obfitująca w potężne stawy, więcej stwarzała miejsc przeprawy, z których najpoważniejsze w Tarnopolu doszło do 35 tys. mieszkańców. Jest to miasto nowożytne, uważane za ognisko życia gospodarczego Podola, należącego do Austji. O trzy mile na północo-wschód od Tarnopola, nad dopływem Zbrucza leży Zbaraż, ze swym zamkiem opromienionym aureolą bohaterstwa w 1649 r. Zamek, zbudowany na jednym ze wzgórz Miodoborów, wznosi się nad okolicą. Miasteczko urzędniczego charakteru posiada 11 tys. miteszkańców.

Na północy wyżyny Podolskiej, która w swej całości zawsze posiadała utrudniony ruch w kierunku równoleżnikowym, istniała względna łatwość stosunków między ludzkich, gdyż brak było jarów. Tu więc tak samo, jak

nr

•a

*W

3S

SIS

>Xfc

wm

55T i^fc .    rw •' w- r-, '

J*V.    ‘ ''sr

K v*f:f

Rys. 207. Jar Seratu. (Ze zb. P. Tow. Kr.).

i dalej ku północy na Wołyniu, drogi podolskie zbaczały ku wschodowi, ale to miało dobry skutek tylko zimą, gdyż obfitość płasko rozlanych stawów czyniła latem te okolice dość zabagnionemi.

Szlak handlowy, będący przedłużeniem szlaku Kuczmeńskiego, przewijał się tędy między stawami a często i lasami ku Lwowu i na przeprawach przez rzeki łatwo było nieprzyjaciela wstrzymać, tu więc, pod Zbarażem powstrzymywano Chmielnickiego, a dalej, już nad Strypą leżący Zborów, był widownią zakończenia tej wyprawy 1649 r. W dół od Tarnopola nad Seretem leży Trembowla (dziś 10 tys. mieszkańców), miejsce odwiecznych przepraw i przez to leży po obu stronach rzeki; jak Halicz nad Dniestrem, tak Trembowla na Podolu była niegdyś ośrodkiem życia

Trembowla.

państwowego i stosownie umocowana, między innemi, wsławiła się męstwem Chrzanowskiej. W okolicy głośne kamieniołomy podnoszą zamożność mieszkańców.

Nad Zbruczem miasteczko Husiatyn, jako miejsce przeprawy dziś należy do dwuch państw, z tego większa część (6 tys. mieszkańców) z zamkiem i słynną synagogą, leży po prawej stronie Zbrucza. Na północy, nad tą samą rzeką rozwinęły się Podwołoczyska, jako graniczna stacja kolejowa o bardzo ważnym ruchu kolejowym: tędy Wiedeń i Peszt łączą się z Kijowem (a nawet i Odessą) oraz z Moskwą.

Za Zbruczem, na Podolu Rosyjskim stosunki gospodarcze znajdujemy odmienne: większa własność ziemska już więcej niż w połowie przeszła

w ręce rosyjskie¹) i tylko mnóstwo dzierżawców polskich jeszcze nadaje większej własności barwę polską. Drobna szlachta, która przed Zbruczem czasami się rutenizuje, tu przeważnie jest dwujęzyczna. Przeszło pięćdziesiąt cukrowni nadaje piętno krajobrazowi pod względem gospodarczym. Dany pszenicy nieraz ustępują przed ol-brzymiemi polami buraczanemi, co daje możność ludności wiejskiej znajdować przy zwózce zarobek późną jesienią, a to przy gęstości zaludnienia nie jest rzeczą błahą.

Do niedawna ani sieć dróg bitych, ani kolei nie odpowiadała miejscowym potrzebom. Najważniejszy szlak kolejowy od Pod-wołoczysk do Odessy niewolniczo się trzyma działu wodnego między Bohem a Dniestrem, czyli trzyma się odwiecznego szlaku Kuczmeńskiego.

Ludność głównie z rolnictwa czerpie swe utrzymanie. Poza cukrownictwem z wytwórczością 58 mil. rb. cały pozostały przemysł wytwarza wartości 16 mil. rb. To też większe skupienia raczej handlowy niż przemysłowy noszą charakter, a pewien szereg miejscowości rozwija się jako ogniska życia urzędniczego.

Jeżeli liczebnie i handlowo Mohylów jest największym miastem Podola, to Kamieniec, jako miasto z odwiecznemi tradycjami, oraz jako siedziba urzędów gubernjalnych występuje na pierwszy plan. Położenie jego zawsze było niezbyt korzystne, bo drogi, przezeń prowadzące, można było pominąć, ale blizka przeprawa Chocimsko-Żwaniecka—właściwa przeprawa była

5£ >V«.>

I .    ¹

' ;'' n >    . W J

.^4* r-

_v

Rys. 208. „Hurkało" przełom Strypy w Przewłoce pod Buczaczem. (Fot. A. Szawłowskiej).

J) J. Bartoszewicz. Na Rusi polski stan posiadania. 1912.

o pół mili niżej Żwańca pod Brahą—przez Dniestr nadawała znaczenie potężnej twierdzy odległej o parę mil. Wysiłki królów z domu Jagiełły, oraz

r^F-*Ę

.JUS

"M

•*"tW

m

J»

mmrtP*L jfm,' 3j

■U

AMm

::ĘJ?

KE

arW ¥ ^

■*

m

,    -X

W,

(fi

p

jŚ

n*

/y‘

Rk&S

i IB

ii!

mm

fe

jSP , ■ : ;.-»

m 'ShT'

S.

Ml

'wz~~~y

jb#

fV

/\

mm

iii*

'r\w\JŁ ^JgBk

ii

5**

5SS

jpaas*'    |

iŁr*

is^.r

«EVV •

yi

mm

5'W^?%& 41 v-->

44Ć4fi^j

wmm.

rr.

Rys. 209. Cerkew w Rohaczynie pod Brzeżanami. (Zbiory P. Tow. Kr.).

handel ze wschodem, oparty na kupcach ormiańskich, stworzyły to miasto na cyplu skalnym, śród Smotrycza rzucone¹). Obecnie liczy 4(5 tys. mieszkańców

!) A. Prusiewicz. Kamieniec Podolski. 1913.

i dopiero w r. 1914 otrzymał połączenie kolejowe. Dunajowce, leżące niedaleko od Kamieńca (28 km.), posiadają ręczny przemysł sukienniczy. Na skrzyżowaniu odwiecznych szlaków leżący Płoskirów (28 tys. mieszkańców) jest miastem więcej handlowym niż urzędniczym. Na północy wyżyny, w dolinie kamienistego Bogu leży Chmielnik (16 tys. mieszk.), Winnica (53 tys. mieszkańców), Bracław (11 tys. mieszkańców) niegdyś stolica województwa—te miasta razem z Hajsynem, leżącym nad Sobią, poniekąd wyznaczają wschodnią granicę Podola. Lityn (10 tys.), Latyczów (10 tys. mieszkańców), Uszyca i Olhopol (11 tys. mieszkańców) rozwinęły się dawniej dzięki temu, że obok urzędów powiatowych, stanowiły w swych okolicach

- ••

dś:,

Rys. 210. Ogólny widok Kamieńca Podolskiego. (Ze zb. P. Tow. Kr ).

ośrodki życia gospodarczego, wówczas gdy Bałta (29 tys. mieszkańców), leżąca nad Kodymą, czyli nad granicą tatarską Rzeczypospolitej, zawsze była miejscowością handlową.

§ 60. Wołyń.

Wyżyna

Wołyńska.

Równina Wołyńska stanowi krainę dość jednolitą co do warunków fizycznych między Bugiem a Korczykiem i Słuczą, między wyżyną Podolską a Polesiem, z którym wyraźne odgraniczenie nie wszędzie istnieje. Na północy często piaszczysta i, pominąwszy wały pochodzenia lodowcowego, równa aż do zmęczenia oka, na południu jest urozmaicona, wyspowo rozrzuconemi częściami wyżyn, a nawet bliżej progu wyżyny Podolskiej występują szczątki, zmytej części wyżyny (rys. 55). Samą

obecnością borowin, powstałych na podstawie zwietrzałych skał kredowych, jak i obecnością gliny nawianej, równina Wołyńska jest dalszym ciągiem Lu-

-i

nmgPk-

•ih

^........ :

:    ttJ:, /"'C- Zi

lilii.

■IKK.

Piigp

Pm

'■HpiirA -

łdPIfyśi

gfcjllWh;

^5®

Iplpf

Na •■■ z⁷'

i ' • 1 Ifwn

'tai

jwJ

fie/naJwwt

wtSm.,.Sm* .li

r.

slsfe

BA' AMjf*

£tt X

K*

3k A

...?%p

’(.. j£Śk im&P®

| fpf•/‘I

**>1

Mlgp

, nh$mm'*

. *fSlfS§

k™..J"gcg i iss\JWL ,..

© 1%

ltV . a j^bk.,

~:i\ ^ł/JET /J'

%Jb

It

•r

:-

vj;

MWŁ

„ 1% Fi

:Vg ■

S§fc;,

-4 V tó..

»«&

■ yjfey^%Al

|J fj|||gggx

/ASlSrW^

IplrA

«Ćv

Otacżf

(Ataki)

kJ&l

-r

j!

:fl

fi

4.

CA

Waronimica

*£K

fS¥ft

ren^

i/

teł*;®    ;.' '■

V/f

V \    \

Rys. 211. Mapa okolic Kamieńca Podolskiego.

bełskiej i tylko za Słuczą, trzymającą się mniej więcej linji wychodni granitów, warunki niezbyt zauważalnie nieco zmieniają się.

Żyzność gleby na wyniesieniach wyżynowych wraz z obecnością rzadszych lub świecących polanami lasów ułatwiała rolnictwo, na północy zaś zwarte lasy i często błota zawsze czyniły na owym pograniczu Polesia pracę człowieka mniej wydajną. Jak na północy błotniste Polesie było znaczną przeszkodą dla wszelkich ruchów w kierunku południkowym, tak na południu krajobraz poleski na t. zw. Małym Polesiu, t. j. źródła rzek i górne ich

mm

mm

Rys. 212. Bakota na Podolu. Cerkiewka przy skale. (Fot. Tow. Kr.).

biegi poniekąd utrudniają stosunki między Wołyniem a Podolem. Często rzeki rozlane w stawy (czym przypominają stosunki na sąsiedniej wyżynie Podolskiej) łącznie z krawędzią wyżyny Podolskiej stanowiły d 1 a człowieka poważną przeszkodę. Z tego zestawienia warunków powierzchni wynika, że gdy Lwów miał możność ułatwionych stosunków w stronę Lublina, w stronę Zbaraża i Płoskirowa, a do pewnego stopnia i zachodniej części Wołynia (w stronę Włodzimierza), to właściwy Wołyń raczej nadawał się na jeden wielki szlak ze wschodu na zachód. Brak wyraźnego odgraniczenia fizjograficznego na zachodzie i wschodzie, oraz brak wewnątrz Wołynia łącznej sieci dróg wodnych, nie pozwalały nigdy Wołyniowi odegrać

roli jako tako samodzielnej.

Szereg dopływów Prypeci jak Turja, Stochod, Styr i Horyń ze Słu-czą bardzo i nikłą mogły odgrywać rolę w ruchu południkowym, zaledwie od XVI wieku mógł się opłacić spław droższego towaru do Prypeci (wosk, skóry, futra, potaż), a nieraz szerokie doliny tych, dość łagodnie płynących rzek, były pewną przeszkodą w ruchu poprzecznym, co jeszcze wzmagało rozbicie Wołynia na kilka części. Jednocześnie najbardziej możliwy ruch

ze wschodu na zachód nad owemi rzekami wytworzył parę zaludnionych miejscowości, gdzie przeprawa była dogodniejsza (str. 184) i tam powstały wyraźne miasta pomostowe.

Zależnie od rodzajności gleby—im bardziej ku wschodowi tym zawartość próchnicy w czarnoziemie wzrasta—i mniejszej powierzchni lasów, stosunki zaludnienia na południu zbliżają się do stosunków podolskich, to też pow. Starokonstantynowski posiada zaludnienie przeszło 90 na km. kw., które w Krzemienieckim jeszcze dochodzi'80, ale stopniowo zmniejsza się ku północy, aby w okolicach przechodzących w Polesie, wahać się od 40 do 50.

■ 7»

mm

diak

li -• ..i-

kC

Rys. 213. Twierdza Kamieniecka. (Ze zb. P. T. Kr.).

Stosunki

Tak samo i zależność człowieka od postaci powierzchni występuje tu wyraźnie pod względem rozmieszczenia oraz wielkości osad ludzkich. Siedziby ludzkie, na północy Wołynia dość rozrzucone, im bardziej ku południowi, tym coraz wyłączniej skupiają się nad rzeczkami, a wobec ludnościowe falistej' powierzchni, tu, tak samo jak na Podolu i Ukrainie, na miejscach wyższych można mieć widok rozległy, a wsi przytulonych po dolinach prawie wcale nie widać.

W związku z tym jest i wielkość osad, gdyż na północy, gdzie wszędzie łatwo o wodę, a zaludnienie rzadsze, ludność rozrzuciła się w drobniejszych osadach, im dalej ku południowi i wschodowi, tym wsi są więk-

sze, nieraz dochodzą do kilku tysięcy mieszkańców, co już zupełnie przypomina Podole i Ukrainę, a przeciwstawia się Polsce etnograficznej.

Rdzenna ludność składa się z Rusinów, od 1838 r. prawosławnych, obok których w statystyce znajdujemy parę odsetków ludności wielkorosyj-skiej, miasteczka zaś posiadają liczną ludność żydowską, która na na Wołyniu, całym Wołyniu wynosi od 13 do 14%. Ludność polska, dość równomiernie rozsiana po całym kraju, na południu wynosi 11—12% (tylko w pow. Krzemienieckim 7,1%)> a ku północy zmniejsza się, wynosząc 8—10. Oprócz niej jest jeszcze tak samo jak na Podolu pewna iiość dwujęzycznej drobnej szlachty wyznania katolickiego.

Wszystkie większe miasta na równinie Wołynia powstały jako miejsca obronne na przeprawach rzecznych i z czasem stały się handlowemi. Obecnie przemysł tam odgrywa dość nikłą rolę, handel ma za przedmiot wywóz drzewa i zboża, to też miasta, obok fizjonomji handlowej posiadają i cechy urzędnicze.

Dopiero w ostatnich dwudziestu latach zaniedbany, karykaturalnie niechlujny wygląd miasteczek nawet i powiatowych, zaczyna ulegać poprawie (bruki, oświetlenie i t. p.).

Na zachodzie w dorzeczu

cj\&t

•Oi

3 18

1- ĆK&1Ua*t₀.    “2..    .    3. StourĄ    .

Ą ■ Z ivnvc.s    . S.

Rys. 214. Winnica nad Bohem.

Wisły leży Włodzimierz t. z w. Wołyński (18 tys. mieszkańców), który dzisiaj przy kilkunastu tysiącach mieszkańców stanowi miasto typowo-urzędnicze; rozsiadł się na równinie, łączącej dość błotniste okolice nad źródłami Bugu z błotami Polesia, tak samo, jak bardziej ku północy położony Kowel (27 tys. mieszkańców) nad Turją, który już leży na samej granicy Polesia. Oba te miasta leżą na szlakach odwiecznych, jednakże w ży-zniejszej okolicy leżący Włodzimierz, dawniej był przez człowieka upatrzony na pewne ognisko życia politycznego, gdyż reszki budowli, sięgających XII stulecia, świadczą, że książęta dzielnicowi, władający Wołyniem, tu czasem rezydowali, a w każdym razie tu posiadali zachodnią ostoję swej władzy. Łuck, który nad górnym Styrem doszedł w XV wieku do znaczenia, obecnie jest twierdzą i liczy 22 tys. mieszkańców. Krzemieniec równy Łuckowi co do zaludnienia, chociaż dotyka falistej równiny Wołynia w rzeczywistości jest raczej krawędziowym miastem Podola.

Na północy, na drogach południkowych i poprzecznych położone nad Ikwą Dubno(18 tys. mieszkańców), zawsze należało do miejscowości o pewnym rozwiniętym handlu. Kiedy po r. 1772 granica polityczna odcięła od Lwowa ziemie ruskie, przy Rzeczypospolitej pozostałe, wówczas życie gospodarcze, handlowe i pieniężne, ogniskujące się na wielkim jarmarku w końcu zimy nad Pełtwią, przeniosło się ze swym jarmarkiem do Dubna, które znalazło się na drodze między ziemiami ruskiemi a Warszawą. Kiedy jednak—po r. 1795 nowa granica legła nad Bugiem, a Warszawa przestała być

4-

/' ... s

•V

.i    ~v    W , - :\

_____y>/    *    •

\rj

-aj

**$

W\

'JLw>

■    * - -*“■ IU&-

f -    fesśsSs’

icassfig:

>r ■«

Rys. 215. Cerkiew w Sutkowcach na Podolu. (Zb. P. Tow. Kr.).

ośrodkiem politycznym, to jarmark pod nazwą „kontraktów" przeniesiono (1798 r.) do Kijowa. Przed wojną—Dubno było twierdzą.

Ostróg (19 tys. mieszkańców) nad Horyniem i Zasław (15 tys. mieszkańców) nad tą samą rzeką przy ujściu Wilji, dawniejsze stolice dzielnicowe, były w XVI i XVII w. ogniskiem ruskiego życia kulturalnego; stanowiły posiadłość prywatną i poniekąd były pierwowzorem latifundjów owych magnatów-królewiąt ukraińskich, których samolubna polityka oligarchiczna przyniosła tyle szkody Rzeczypospolitej. Na północ

Ostróg,

S ł a w u t a.

od Zasławia leżąca Sławuta jest znanym uzdrowiskiem, położonym w obszernych lasach. Starokonstantynów (24 tys. mieszk.) leży w bogatej okolicy. Połonne jako miejscowość, na najruchliwszym szlaku leżąca, za czasów Chmielnickiego było świadkiem zaciekłości Krzywonosa, a w kilkanaście lat później Czarniecki odniósł tu zwycięztwo nad wojskiem Chowańskiego. W blizkości leżące Boruszkowce, tak samo jak i dalej na zachód leżące Zylińce (rozgłoszone jako Zieleńce) były miejscami pamiętnemi w r. 1792.

Poczajów był na cały Wołyń słynny cudownym obrazem za czasów unji, a również i później takim pozostał.

i . m*

tJkŁ t* *    J

sit

.,1    -S .--4

fi

W?-,

Rys. 216. Ławra Poczajowska.

§ 61. Ukraina.

Na wschód od Słuczy i Bohu, na południe i wschód od lesistego Polesia rozciągnęła się prawobrzeżna Ukraina aż do Dniepru na wschodzie i do Dzikich pól na południu. Dalszy jej ciąg, t. zw. lewobrzeżna Ukraina należała do Polski faktycznie do r. 1648, chociaż urzędownie Polska ją straciła dopiero w dziewiętnaście lat później przy zawarciu pokoju Andrusowskiego.

Wyraz Ukraina (tak samo jak Kraina) oznaczał ziemię, leżącą na granicach państwa, taką była Ruś nad Dnieprem dla Krakowa lub Wilna; jako imię własne o niezbyt ściśle wyodrębnionych granicach po raz pierwszy zjawia się w r. 1587 dla części Rusi, leżącej po obu stronach Dniepru od Irpenia do Taśminy. Granice Ukrainy w XVI wieku nie mogły być ustalone na południu, ani też na południowym zachodzie skutkiem słabego zaludnię-

nia i częstych przeszkód, jakie osadnictwu stawiały napady tatarskie i wybuchy kozackie. Ukraina prawobrzeżna należała do Polski do drugiego rozbioru—w końcu maja 1792 r. wojska Rzeczypospolitej opuściły Ukrainę, a w dwa lata później powstanie Kościuszkowskie dotknęło tylko zachodniej części Ukrainy.

Ukraina razem z Bracławszczyzną stanowi kraj falisty, który prawie wszędzie niezbyt głęboko pod powierzchnią posiada skały krystaliczne, dość często przerywane skałami wybuchowemi, skutkiem czego rzeki są tu zwykle do żeglugi niezdatne, a nawet często i do spławu, gdyż w korycie występują głazy i progi. To dotyczy nawet Dniepru, który od ^^Ukra/nie^ Kryłowa posiada w korycie skały granitowe, a dalej i głośne progi.

Tak samo jak na wyżynie Podolskiej, tak i tu znaczne spadki rzeczek są przerywane odcinkami o wolniejszym biegu wody, co wytworzyło mnóstwo stawów i często prostacze wyzyskanie siły spadku wodnego, najczęściej dla młynarstwa.

Wierzchnie pokłady prawie wszędzie składają się z glinki nawianej, i tylko w dolinach rzecznych, rzadko gdzie wyrażonych tak silnie zarysowa-nemi jarami jak na wyżynie Podolskiej, spotykamy inne skały, a w dolinach rozleglejszych nawet i piaski.

Krajobrazowo prawobrzeżna Ukraina tylko powyżej szerokości Chwastowa przechodzi w obszar rzeczywistego lasu o gruntach rozmaitych, czasem i pośledniej wartości, co jest zapowiedzią poblizkiego Polesia (p. rys. 55).

Ku północy glina nawiana staje się cieńsza i przerywana i tam wszę-dzie istnieje (lub w czasach zamierzchłej przeszłości istniał) zwarty las, w którym sosna jest poważną częścią składową. Cała właściwa Ukraina przedstawia krajobraz mieszany: na miejscach wyższych, na działach wodnych grube zwały gliny nawianej lasowi nie sprzyjają, tam bywa ^y^r^nie szczery step, a jeżeli podglebie nieprzepuszczalne niezbyt głęboko się znajduje, tam las może rosnąć, ale najczęściej jest to las parkowy, t. j. rzadki, w którym drzewa (dąb, grab, a nawet wiąz) równomiernie są rozrzucone, lub też przerywane polanami.

Na północy między Stuhną, Rosią a Dnieprem zawsze istniał płat prawdziwego stepu (Pole Białocerkiewskie), a na reszcie Ukrainy lasy zjawiają się zwykle w dolinach i jeszcze obecnie wynoszą kilkanaście procent powierzchni. W dolinach, gdzie więcej wilgoci, a mniej glinki nawianej lub wcale jej niema, zwarte lasy dochodzą do znacznych obszarów. Takiemi są piaszczyste i błotniste miejscowości w Czerkaskim i Czehryńskim powiatach, gdzie nad górną Taśminą istnieją nawet bagna Irdyńskie i Dyżewskie: w tych stronach na piaskach spotykamy nawet sosnę. Ziemie zabagnione i piaszczyste, znacznie niżej położone od wyżyny Ukraińskiej, wskazują, że przez te bagna niegdyś mogła istnieć skrócona droga dla wód dnieprowych. Południowa granica Ukrainy i Bracławszczyzny z Pobereżem, od strony stepów ustalona traktatem Karłowickim, posiada daleko poważniejsze pod-

27

Geografia dawnej Polski.

stawy fizjograficzne, aniżeli bieg rzek i rzeczek, któremi te granice nakreślono. Jahorlik, Kodyma i Taszłyk zaznaczają mniej więcej południową granicę granitów, a jednocześnie granicę stepów od obszaru stepowo-leśnego. Od Taszłyku do dolnej Taśminy granica szła naprzemian stepem i lasem, a nawet przecinała większe szmaty lasu (ów Czarny Las nad źródliskami Inhulca), które ciągnęły się w stronę porohów.

Klimat Ukrainy różni się od innych ziem dawnej Polski nieco większą lądowością: surowym zimom odpowiadają skwarne lata. Deszcze, wystarczające nawet dla obszarów leśnych, rozłożone są dość równomiernie ze znaczną przewagą deszczów letnich; piękna jesień, właściwa dorzeczu Wisły i tu istnieje, lecz zwykle trwa nieco krócej i przesuwa się o 3—4 tygodnie później, co łącznie z największym na ziemiach polskich usłonecznieniem

Ml

nik.

ag&i

'■rrs'^

MipSfSS

;r-

sfó£

«\-A

spa&

mmb

~-ł$S&e52i

Rys. 217. Mogiła Soroka nad rz. Sobią. (Fot. w zb. P. T. Kr.).

i najskwarniejszym latem stwarza dla ogrodownictwa i sadownictwa warunki wyjątkowo korzystne. Linja mniej więcej przeprowadzona od Kamieńca do Kaniowa odcina na południowy wschód ziemie, których temperatura lipca przekracza 21° C., to też arbuzy tu dojrzewają na polach (w t. zw. baszta-nach), a kukurydza posiada doskonałe warunki.

Czarnoziem

Ukrainy.

Glinka nawiana, prawie wszędzie poza dolinami rzek rozpostarta, jest znakomitym podłożem dla czarnoziemu, który skutkiem sumy warunków klimatycznych *) nagromadził znaczne zapasy próchnicy. Ten czarno-ziem, już dający się zaznaczyć w Hrubieszowskim, ku wschodowi jest coraz w próchnicę zasobniejszy, a począwszy od pow. St. Konstan-

]) Sibircew. Gleboznawstwo, (tłum. polskie w r. 1907).

tynowskiego na Podolu i na Ukrainie dochodzi do grubości i zawartości próchnicy, które w podziw wprawiają gleboznawców zachodnio-europejskich.

Należy podkreślić pewne ubóstwo bogactw kopalnych Ukrainy: brak jest soli, węgla znajdują się tylko maleńkie ilości w okolicach Kaniowa, rud żelaznych poza łąkowemi niema—bo głośne hematyty w Krzywym Rogu nad Inhulcem i Saksaganią leżą już w Dzikich Polach. Jedynym nieco poważniejszym bogactwem kopalnym są tutaj gliny, śród których znajdują się nawet odmiany ogniotrwałe, co jest w związku z podłożem granitowem, jak również granit i wogóle skały krystaliczne oraz dość liczne wybuchowe; ta obfitość mogłaby pomóc do stworzenia znakomitych dróg bitych na Ukrainie, ale dotychczas pomysłowość człowieka jeszcze nie dorosła do wyzyskania tego materjału. W paru miejscach wydobywany labrodoryt, jedyny w Europie, powinien zdobyć sobie daleko szerszy odbyt, tak samo jak

SS

TO

BMRk

śm

mą;

Uli

mm

Rys. 218. Chata ze stepu Bialocerkiewskiego. (Fot. W. Czarneckiego)

i granity—jedyne racjonalnie prowadzone łomy granitowe w Hniwaniu leżą już właściwie na Podolu.

Obecność lasów naprzemian z rodzajnym stepem, ułatwiającym pasterstwo i rolnictwo bez potrzeby karczowania, klimat, zmuszający do pracy i zabiegliwości, a jednocześnie sowicie opłacający pracę człowieka, obecność działów wodnych wolnych od lasu—od przyrodzenia już gotowych szlaków drogowych (str. 142 i 183), oraz Dniepr, chociaż wielce zmniejszony w swym znaczeniu drogi wodnej przez porohy, jednak łączący z morzem Czarnym—oto szereg warunków, ułatwiających pracę kulturalną człowieka.

Względna blizkość morza Czarnego, a przez to i ułatwienie stosunków z Grecją, Azją Mniejszą i Mezopotamją—owemi praźródłami cywilizacji europejskiej, sprawiła, że na Ukrainie rozwinęła się w końcu neolitu t. zw.

kultura trypolska ¹), gdyż w okolicy miasteczka Trypola najwięcej wydobyto zabytków tej kultury, szczególniej wyrobów garncarskich. Owa kultura, sięgająca jakoby trzeciego i drugiego tysiącolecia przed Chr. była równoczesną z kulturą przedmykeńską Hellady i świadczy o dawnym rozwoju rolnictwa nad Dnieprem, oraz dowodzi pewnych rysów samoistnej kultury rzeczowej.

Położenie

geograficzne dłej. W drugim tysiącoleciu przed Chr. w ten sposób upadła kul-Ukrainy.

Z drugiej strony położenie na zakończeniu stepów, ciągnących się z głębi Azji i będących drogą dla koczowników, oraz⁷ łączność szlaków ukraińskich ze stepami sprawiały, że ludność koczownicza z łatwością mogła wpadać na Ukrainę i niszczyć dorobek kulturalny ludności osia-

tura trypolska, a i później wielokrotnie się to powtarzało.

Ludność osiadła broniła się między innemi sypaniem wałów, które przegradzały koczownikom możność wtargnięcia ze stepów, albo które osłaniały ziemię Polan Kijowskich. Tych kilka wałów w okolicach Trypola i Rzyszczowa dochodzi do Dniepru, co wskazuje na czasy historyczne IX do XII stulecia.

Źródłem wiadomości dla dziejów Ukrainy są też kurhany, które charakteryzują plemiona osiadłe, jak również i plemiona zdobywców stepowych; te kurhany pozwalają czytać w księdze dziejów Ukrainy, że losy tej ziemi były ciężkie, gdyż wciąż była ta ziemia wystawiona na mord, pożogę i jassyr. Nie mówiąc o Scytach, Gotach i Hunnach, należy przypomnieć tylko ²) Awarów, Pieczyngów, Torków, owych stepowców zbiorowo zwanych Czarnemi Kłobukami, Połowców,. a wreszcie Tatarów, którzy od r. 1240 ciążyli nad Ukrainą aż do pokoju Karłowickiego (1699). To daje powód, że geograf ukraiński³) słusznie porównywa los Ukrainy z losem czajki:

Oj bida, bida czajci nebozi Szczo wyweła ditok pry bytij dorozi.

(Oj, źle czajce-niebodze, co wysiedziała pisklęta przy bitym gościńcu.).

Właściwy krajobraz ukraiński, t. j. kraj falisty stepowoleśny o wielkiej żyzności gleby znajduje swą granicę na północy w zwartych lasach Polesia, obejmuje Wołyń południowo-wschodni i wyżynę Podolską a na zachodzie dochodzi do Wereszycy, na południo-zachodzie do Dniestru, na po-Ukraińskf łudniu do rzeczywistych stepów; włączywszy do tego obszaru północną część Zaporoża, a wyłączywszy Pobereże, powiaty Czechryń-ski i Czerkaski, otrzymamy dla krajobrazu ukraińskiego powierzchnię mniej

') W. W. Chwojko. Kamiennyj wiek średniawo Pridnieprowia 1901.

I. Stern. Doistoriczeskaja greczeskaja kultura na jugie Rossji. (Trudy XIII ar-cheołogiczeskawo sjezda 1909).

,J) M. Hruszewśkij. Istorja Ukrainy-Rusi (7 tomów, do r. 162Ó).

A. Jabłonowski. Ukraina. 1911.

³) S. Rudmyćkij. Korotka heohrafja Ukrainy 1910 i 1914.

więcej 130 tys. km. kw. Ten obszar przypuszczalnie zlewa się z pojęciem Scytji rolniczej Herodota oraz łącznie z Małopolską, Górnym Śląskiem i częścią Wielkopolski jest kolebką plemion słowiańskich. Ten obszar, a słuszniej jego północna część, wraz z przylegającą częścią Polesia był kolebką Rusi, która, rozwijając się ze swego ogniska państwowego, t. j. z ziemi Polan nad Dnieprem, już w IX wieku opanowała na lewym brzegu Dniepru ziemię Perejasławską i Siewierską, wówczas gdy reszta Rusi lewobrzeżnej znacznie później została skolonizowana.

Ludność Rusi, jak i każdego innego kraju w Europie, jest mieszana, co inaczej nie da się nawet pomyśleć, gdyż parcie od strony stepów nie-tylko powodowało zniszczenie i ucieczkę ludności w lasy Polesia, ale jednocześnie powodowało osadnictwo przybyszów. Polanie podnieśli się kulturalnie i społecznie w trójkącie nad Dnieprem między Irpeniem a Stuhną; ich Kijów—to nietylko miejsce przeprawy i osada handlowa, ale jednocześnie była to strażnica w ostępie leśnym nad obszarem najłatwiejszego skolonizowania, bo tuż od południa zaraz za Stuhną istniał szmat szczerego stepu (owe Pola Białocerkiewskie), ciągnący się do Rosi. Ten najłatwiejszy obszar został najdawniej skolonizowany i za czasów podboju normańskiego widzimy, że granica Polan Kijowskich, chwieje się około rzeki Rosi, czasem rozszerzając się głęboko w obszar leśnostepowy, lub cofając się aż za Roś.

Około roku tysiącznego Ruś, wzmożona kulturalnemi wpływami bizan-

tyjskiemi i państwowo zorganizowana przez Normannów-Waregów, przyjmuje chrześcjaństwo od Greków. Było to następstwem odwiecznych sto-

Chrześcijan-

sunków, bo Dniepr i morze Czarne łączyły Ruś z Grecją, a wa- stwo i oświata

runki geograficzne na nic innego nie pozwalały.

To bizantyńskie źródło chrześcjaństwa i oświaty na Rusi wyciśnie na

z Bizancjum.

dziejach tych ziem niezatarte piętno.

Stepowcy, mijając Perejasław, od wschodu dochodzili do Dniepru, aby koło Wityczowa lub Zarubu (60 i 120 km. wdół od Kijowa) przekroczyć Dniepr, skąd stepem mogli podejść do Stuhny — to wywoływało starania, aby przeprawy na Dnieprze trzymać w ręku, któraby mogła kierować z Kijowa obroną od koczowników. Sam Kijów swym położeniem nad Dnieprem panował nćfd przeprawą w stronę Siewierszczyzny nad Desną, t. j. w stronę Polesia zadnieprzańskiego.

Pogromy t. zw. mongołów w XIII stuleciu (1240, 1260 i 1286) wyludniły ziemie ruskie i właśnie obszary najłatwiejsze dla pracy człowieka, najbardziej go nęcące, ucierpiały najmocniej, ale bodaj że najstraszniejszym okazał się rok 1482, po którym przez całe stulecie Ukraina stała prawie pustką, stopniowo ściągając ludność sąsiednich okolic ruskich, później Polaków, a na południowym zachodzie i Wołochów z ich kulturą pasterską. Wobec tego niepodobna przypuścić, aby przez Zaporoże nie wsiąkali w ludność Ukrainy i przedstawiciele Tatarów—liczne nazwy wsi w rodzaju Ka-

rabczejówka, Karapysze, Tarchan, Kurczanówka, Tahańcza, Krzemieńczuk, (właściwie Kermenczyk), lub większą starożytnością tchnąca Kumanówka wyraźnie na to wskazują.

Rosjanie a Ukraińcy.

Etnografowie rosyjscy¹), uznając lud wielkorosyjski za mieszaninę plemion fińskich, sklejoną i zabarwioną przez słowian, chcą widzieć w ludzie ruskim (ukraińskim) pokrewną mieszaninę, ale z przewagą żywiołu słowiańskiego. Tą okolicznością chcą jakoby wytłumaczyć rozbieżność temperamentów i niezgodność psychiki zbiorowej tych dwóch grup etnograficznych. Zgodnie z temi poglądami Rosjanie po fińskich przodkach jakoby otrzymali powolność w myślach i czynach, cierpliwość w znoszeniu przeciwności losu, uległość zwierzchności wraz z wielką zdolnością do czynu, Rusini — jako w daleko większej mierze Słowianie — wykazują wielką wrażliwość i nerwowość, co odpowiada rozwiniętemu uczuciu i dość rozwiniętemu umysłowi. Rusin obok żywego charakteru jakoby ma posiadać wrodzoną niestałość, skłonny do smutku, potrafi cierpieć i w nieszczęściu potrafi wykazać wielkość duszy, ale wolę posiada słabą.

Al. Jabłonowski, największy u nas znawca Rusi, tak charakteryzuje lud

ruski:

n. c

„Rusin w porównaniu z Polakiem jest bardziej zamknięty w sobie, mniej wynurzający się, przeto niby rozważniejszy, wcale nie wesołego usposobienia, chociaż do rozpasanej wesołości zdolny, podejrzliwy i nieufny, rzadko otwarcie i prostą drogą idący, choć stanowczy i odważny, niewiele ważący w potrzebie życie. Nieskory do uniesień, ale w unie-

cl •

sieniach gwałtowny, nieobraźliwy, lecz urazę długo pamiętający. Pojętny, zdolny do wszelkiej pracy, wytrzymały, lecz wcale nie pracowity, nie-zabiegły. Żołnierz wzorowy i karny i bitny, na byle czym poprzestający. Konserwatysta z urodzenia do szpiku kości: tak w życiu domowym, gospodarce, jak i w przyzwyczajeniach swych obrzędowo wyznaniowych, do fanatyzmu przecie religijnego niezdolny, mimo pewnych pozorów z przeszłości, obojętny na dogmaty, biernie znosi wszelkie zmiany, byle mu tylko jego zwyczajowo-obyczajowych nawyknień nie tykano. Pod tym względem stanowi przeciwieństwo z ludem rosyjskim. W domu własnym mało co znaczy: jako prawy słowianin, ulega tam potulnie „dla świętego spokoju" swej połowicy. Za to lubownik świętowania wszelakiego, jarmarków i karczemki. Umysłowo zdolny, z poetycznym nastrojem fantazji, nietyle dowcipny, ile niezrównanego naiwnego humoru. Mniej pewny siebie, wierzy bardziej w rozum „żinki" i „hromady". Wobec psychologa—Żyda poza pięścią nie ma innej obrony."

Dodajmy, że owo osławione lenistwo i niedbalstwo gospodarcze Rusinów należy pojmować względnie, gdyż kobiety wyróżniają się znacznie więk-

J) I. A. Sikorskij. Russkie i Ukraińcy. 1913.

I. I. Pantiuchow. Znaczenje antropologiczeskich tipow w ruskoj istorji 1909.

szą pracowitością i zabiegliwością od mężczyzn. Objaśnienia tego zjawiska nie posiadanąy, ale śród ludności Ukrainy, gdzie tak mocno zaznaczają się domieszki dynarskie i sarmackie, dość często rzuca się w oczy pewna odrębność typu fizycznego mężczyzn i kobiet.

T. zw. lenistwo

Ukraińców.

Niekorzystne gospodarcze przyzwyczajenia Rusinów próbują wyjaśnić glebą nadmiernie żyzną i łatwą w obrobieniu, która zawsze mniej lub więcej urodziła, a nie uczyła staranności. Zawsze obfity zapas nowej ziemi w stepie oduczał w ciągu wieków od ulepszeń gospodarczych i zamiast wyciągać więcej z ziemi, wystarczało zaorać więcej ziemi. Już w XVII wieku uważano (Beauplan), że niemożność wywozu ziarna działała zniechęcająco na energję gospodarczą i odzwyczajała od ruchliwości i zdolności zapoczątkowania. Wielka żyzność krainy, do której przyrosło określenie jako „mlekiem i miodem płynącej" przy trudności spieniężenia wytworów rolnictwa zachęcała do pewnej odmiany chłopskiego sybarytyzmu i smakoszostwa.

Nie należy też przeoczać kulturalnych wpływów tureckich, które szczególniej w zakresie kultury rzeczowej mocno się zaznaczają. Jeżeli nawet w Polsce, która z Turcją tylko przez Ruś sąsiadowała, jako strój narodowy ustalił się wschodni z pochodzenia kontusz i podgalano sobie czupryny, to tymbardziej na Rusi kontusz był jeszcze bardziej u siebie, wP*yw turecki

na Ukrainie.

a głowa mężczyzny nosiła wręcz turecki osełedec. Potwornie szerokie spodnie, wyszywania na płótnie o motywach geometrycznych, przetykanie nicią srebrną (tak zw. płótno podolskie), wyrób i barwienie kilimów, niektóre szczegóły w pożywieniu dowodzą szerokiej fali wpływów tureckich. Taniec trepak (tretiak), u nas niesłusznie „kozakiem" zwany, z muzułmańskiego wschodu ród wiedzie.

Jako sferę, gdzie wpływy tureckie mało dotarły, należy uznać stosunki rodzinne, które naogół kobiecie zapewniają dużą samodzielność: rolę Ru-sinki raczej należy przyrównać do roli Polki lub wogóle kobiety zachodnioeuropejskiej, aniżeli do kobiety na wschodzie muzułmańskim. Tam, gdzie nowożytne warunki gospodarcze nie zburzyły całokształtu domowego życia Rusinów, tam rodzina występuje jako najsilniejsza więź społeczna o sympatycznie złagodzonej przewadze ojca rodziny i o względnie wysokiej moralności płciowej.

Warunki dziejowe niezupełnie sprzyjały wytworzeniu się takiej odrębnej kultury ruskiej, która mogłaby być punktem wyjścia dla współczesnego odrodzenia Rusi-Ukrainy, oto co mówi w tej sprawie ruski autor, patrzący na zagadnienie pod kątem dziejów sztuki plastycznej *):

„Po upadku Kijowa część ludności usunęła się na zachód i zamieszkała na prawym brzegu Dniepru głównie sioła i miasteczka śród lasów, przechowując swe stare, może nawet pogańskie zwyczaje, pieśni, obrzędy-Suzdal i Moskwa nie miały z nią (ludnością Rusi) stosunków, a wkrótce

') W. Szczerbakiwśkij. Architektura u riżnych narodiw i na Ukraini. 1910.

potem zagarnęło ją państwo litewskie i na czas dłuższy odcięło od wpływów wielkorosyjskich, dając tymczasem zupełną swobodę wpływom zachodnim. Kijów powoli odżył. Wkrótce później dzięki stosunkom handlowym pod wpływem zachodu zjawiły się korporacje rzemieślnicze i rozmaite bractwa oświatowo-religijne, które dawały społeczeństwu możność rozwoju i bogacenia się, a tym samym pomagały do pielęgnowania swej kultury....

.... W rzeczy samej wówczas kultura zachodnia i sztuka wlewają się tu (na Ruś-Ukrainę) szeroką falą, ale one nie zwyciężają kultury narodowej, a raczej tylko pomagają jej rozwijać się i wytwarzają u ludności naP Ukrainie* ^ePsze Poczucie artystyczne. Nawet stałe wojny z Polakami i Tatarami nie mogły doszczętnie zgnębić tych wpływów ani rozwoju kultury—tylko panowanie Noskwy od wieku XVIII zniszczyło moc twórczą i wstecz cofnęło kulturę i sztukę na Ukrainie."

Struktura społeczna Rusinów jest wyjątkowo prosta, bo Rusin jest synonimem rolnika, a całe zróżniczkowanie społeczne polega na tym, że obok zamożniejszych włościan—na prawobrzeżnej Ukrainie coraz rzadszych—istnieją liczni małorolni i bezrolni, a wszystko, co się przenosiło do miasta, co szukało chleba przy kolei lub w urzędzie, aż do wojny 1914 r., zarzucało swój język i obyczaj, nie stając się jeszcze rzeczywistym żywiołem rosyjskim. Nawet duchowieństwo, poniekąd dziedziczne w swej kastowości, nie było czynnikiem dodatnim ani narodowo, ani społecznie.

Inteligencja

ruska.

Przyzwyczajenie do dawniej wyrobionych postaci życia i do dawnych zwyczajów, a nawet wogóle obrzędowość odgrywa większą rolę śród Rusinów, aniżeli śród Polaków, Litwinów a może nawet i Białorusinów. Zerwanie z tym podłożem, naprz. kiedy przedstawiciel tego ludu przechodzi do zawodów wyzwolonych, stawia Rusina w położeniu człowieka, nie mającego wyraźnego gruntu pod nogami. Rusin odczuwa brak wyższej kultury ruskiej, odrębnej od sąsiadów, kultury, którą na zachód od Zbrucza z trudnością stawia na nogi pomoc austryjacka, pomoc czasem demoralizująca. Rosja w swoich posiadłościach tępi ’) odrębność kultury ruskiej, a siedemdziesięcioletnie usiłowania, mające na celu jakąś marzycielską federację („Wilna spiłka" prof. Dragomanowa) nie stworzyły jako tako poważnych kół inteligencji ruskiej, lub jak sama chce się nazywać „ukraińskiej"—gorzej, bo śród szerokich warstw ludu niema żadnych zaczątków poczucia odrębności narodowej. Skutkiem tego inteligient Rusin mimowoli staje się odmianą Rosjanina, odmianą, niepozbawioną pewnych cech odrębnych, korzystnie go wyróżniających od Wielkorosjan, jako to większa prostota i łagodność stosunków towarzyskich, mniejsza zachłanność i pewna Europą tchnąca niechęć do łapownictwa.

Brak wyższej kultury ruskiej jest zarazem przyczyną, że Rusin, wyrastający umysłowo ponad poziom otoczenia, łatwo się przechyla w stronę powierzchownego radykalizmu społecznego.

') L. Wasilewski. Ukraina. 1913. (Mowa o czasach przed rewolucją rosyjską 1917 r.).

Jeżeli struktura społeczna ludu ruskiego na Ukrainie odznacza się wielką prostotą — lud ruski nie wytworzył ani warstw średnich, ani wyższych—to jednocześnie struktura społeczna ludności Ukrainy i wogóle Rusi przedstawia mozaikę etnograficzną. Część właścicieli większej własności (przed r. 1864 prawie wszyscy), dzierżawcy, oficjaliści rolni, przeważająca część żywiołu technicznego po fabrykach—Polacy, do tego żywiołu należałoby doliczyć t. zw. drobną szlachtę, część ludności miast i przedstawicieli zawodów wyzwolonych. Urzędnikami są Rosjanie z pochodzenia, a częściej zmoskaleni Rusini lub udający Rosjan. Ludność małych miasteczek i wogóle przedstawiciele handlu, pośrednictwa i często przedsiębiorstw przemysłowych stanowią Żydzi. Jako przedstawicieli przemysłu i techniki można tu napotkać poważne ilości Niemców i Czechów.

Drobna szlachta katolicka częściowo może być uważana za materjał etnograficzny dwujęzyczny, ale w gruncie rzeczy żywioł ten pamięta o dawnych różnicach społecznych i przez to kulturalnie należy go doliczać w całości do żywiołu polskiego.

Po r. 1863 rząd rosyjski umiał sztucznemi środkami zgnieść wpływy polskie, przeszkadzał rozwojowi żywiołu ruskiego, ale sam nie potrafił Ukrainie dać warstwy ludności oświeconej, po europejsku kulturalnej, któraby po Polakach objęła spuściznę. Piękna, rodzajna Ukraina—ze swym ludem ruskim zacofanym lecz zdolnym, gospodarczo niedbałym, lecz niepozbawio-nym cech dodatnich—aż do czasów wielkiej wojny była krainą niczyją.

Stosunki gospodarcze w wieku XIX podlegały na Rusi przemianom głębszym, aniżeli w innych krajach Europy, a pomimo to pozostają w dziwnie wielkiej zależności od warunków przyrodzonych ¹).

Poziom

techniki

rolnej.

Dopiero XIX wiek umożliwił wywóz wytworów rolniczych Rusi przez morze Czarne, do czego największym bodźcem było przeprowadzenie kolei w siódmym dziesięcioleciu. Zniknęły stepy i cała ziemia znalazła się pod pługiem, prawda, że w uprawie ziemi system lepszy od trzypolówki rzadko się spotyka; żyzność gleby i zbyteczność karczunku sprawiły, że w krajobrazie ukraińskim nieużytki mało co przekraczają 4%, lasy opadają poniżej 10%, a ziemia orna łącznie z ogrodami i sadami dochodzi do 75%. Jednak wydajność ziemi jest w rażącej sprzeczności z żyznością naturalną, co świadczy o nizkim poziomie rolnictwa,

Rok 1861 przyniósł ludowi ruskiemu na Ukrainie wolność razem z własnością ziemi, a ta głęboka zmiana społeczna nie przyniosła ludowi ani oświaty, ani samodzielności w samorządzie miejscowym.

Ogół tych przyczyn sprawił, że ludność rozmnożyła się znacznie. Dzisiejsze gubernie: Wołyńska, Kijowska i Podolska odpowiadają czterem województwom (Wołyńskie, Podolskie, Bracławskie i Ukraińskie), oraz okręgowi miasta Kijowa. Te ziemie razem rachowały.-

') E. Romer. Atlas Polski. 1916—1917

3,500,000

4,600,000

5,800,000

9,500,000

12,700,000

Ponieważ ilość ziemi w posiadaniu włościan waha się koło 44%, a kraj przemysłowym jeszcze nie jest, przeto rozradzaniu włościaństwa towarzyszy jego zbiednienie ¹). Od roku 1861 do roku 1897 ilość gospo-

' tJPr.

V SU

TH

\ w;--

tijt

%L

Rys. 219. Skała „Głowa Czackiego" koło Żytomierza. (Ze zb. P. Tow. Krajozn.).

darstw włościańskich wzrosła o 92%, a przez to ilość ziemi dla ludności rolnej spadła do morga na głowę.

Te dane, słuszne dla końca XIX wieku, obecnie uległy dalszemu pogorszeniu i wojna 1914 roku zastała Ukrainę prawobrzeżną w tym położe-Zbiednienie niu> że ledwie 7io część ludności rolniczej posiadała warsztat rolny, ludu rolnego, wystarczający do samodzielnego gospodarowania, 11—12% tej ludności wcale roli nie posiadało, a całe 78% stanowiło typ chłopa małorol-') I. I. Osadczyj. Ziemia i ziemledielcy w Jugo-Zapadnom Kraje. 1899.

nego, który musi dorabiać, bo często oprócz chałupy i małego ogrodu taki półproletarjusz roli prawie wcale nie posiada.

Ponieważ jednocześnie wielka własność w nieznacznej mierze ulega parcelacji, a folwarki przeważnie są obszerne, przeto Ukraina ma pewne cechy, przypominające Irlandję lub Górny Śląsk, z tą jednak różnicą na gorsze, iż wielki przemysł Ukrainy, posiadającej poważne młynarstwo, go-rzelnictwo, a nadewszystko cukrownictwo ze swemi stu czterdziestoma cukrowniami, małą wyświadcza usługę ludności miejscowej, bo jako w kraju klasycznego „lassez-faire" organizacja państwowa wcale nie wpływa dodatnio na stosunki społeczno-gospodarcze. Ukraina wytwarza dużo ziarna, a młynarstwo jest zbyt mało rozwinięte; w rolnictwie przeważała trzypolówka, a na żyznej Ukrainie stosunkowo inwentarza żywego było mniej, aniżeli

yęr?

,:-v mi

Rys. 220. Cudnów nad Teteramem. (Fot. ze zb. P. T. Kr.).

w Królestwie, nie robiąc żadnego porównania z Europą zachodnią. Nic dziwnego, że kiedy ludność doszła na Ukrainie do 80 na km.², a na Podolu jeszcze więcej, to musiało się zjawić wychodztwo zarobkowe, początkowo w stronę stepów, a później i dążność do wychodztwa osadniczego na Sy-berję, koło r. zaś 1910 pierwsza fala wyrobników ukraińskich zjawiła się w Ameryce.

Godną zaznaczenia jest rzeczą, że w gęsto zaludnionej Ukrainie spotyka się gromady rzemieślników Wielkorosjan, którzy pomimo swego barbarzyńskiego poziomu technicznego znajdują chleb na Ukrainie. Fabryki me-

chaniczne żywiołu ruskiego używają niechętnie, woląc wykwalifikowanego robotnika z Królestwa, z Moskwy, z Czech lub Niemiec.

Ukrainiec swemi przyzwyczajeniami jeszcze cały jest zrośnięty ze wsią, a ziemi dlań brakuje, to też los wyrobnika ruskiego jest smutniejszym, niż nawet polskiego. Kiedy polski robotnik sezonowy potrafi potężne sumy ściągać do wszystkich dzielnic Polski etnograficznej, to Rusin mniej pracowity, mniej zabiegły, a łatwiej grosz wydający, naogół znacznie mniej zaoszczędza; kiedy polski robotnik rolny swoją krwawicą dokonywa olbrzymiego przewrotu społecznego, bo wręcz rozbija średnią własność ziemską, to Rusinowi jeszcze daleko do takiej roli.

Na północnym zachodzie Ukrainy przy przejściu w okolice Polesia, nad brzegami Teterowu rozwinął się poważny gród Żytomierz. Leży on w dawnej ziemi Drewlan, którzy sięgali swemi osadami na zachód do Ho-rynia, a na południowy wschód do Irpenia, śród pól od południa Żytomierz, dość żyznych, gdyż tędy przechodzi granica glinki nawianej, na uboczu od większych dróg, co najwyżej mogła przezeń prowadzić jedna z dróg, prowadzących z Kijowa na Wołyń. Utrata Kijowa przez Polskę i następnie niespokojne czasy na Ukrainie (t. zw. „ruina") sprawiły, że w Żytomierzu zdała od napadów hajdamackich zbierały się sejmiki województwa ukraińskiego. Za czasów rosyjskich Żytomierz, chociaż w stosunku do Wołynia leży odśrodkowo, stał się miastem gubernialnym i rozwija się jako siedziba urzędników, stolica biskupstwa rz.-katolickiego djecezji Łucko-Żytomierskiej i siedziba niektórych rękodzieł. Miasto ciche, było do ostatnich czasów ulubionym miejscem zamieszkania ludzi, szukających spokoju, wzrastało stopniowo i przed wojną 1914 r. dochodziło do 90 tys. mieszkańców. W końcu XIX wieku kolej wązkotorowa połączyła Żytomierz z siecią kolejową w Berdyczowie.

W miejscu, gdzie równoleżnikowy szlak południowego Wołynia łączył się z odnogą Czarnego Szlaku, idącego od stepów, powstał Berdyczów, miasto dawniej prywatne. Na północo-wschód między Rastawicą (dopł. Rosi) a Unawą (dopł. Irpenia) wiódł gościniec do Kijowa (dawny Iwnicki), Berdyczów, a w przeciwną stronę szedł gościniec na Brody do Lwowa. Już w XVIII wieku Berdyczów, leżący na skrzyżowaniu ważnych szlaków doszedł do znaczenia handlowego, a w tym samym czasie klasztor Karmelitów nabrał rozgłosu i stał się miejscem, wielce uczęszczanym przez ludność katolicką i ówczesną unicką—wówczas klasztor był areną działalności głośnego konfederaty barskiego ojca Marka Jandołowicza. Obecnie Berdyczów, leżący prawie w środku geometrycznym Rusi, jest prawdziwym obrazem stosunków handlowych Rusi: niepozbawiony pewnego przemysłu, żyje nade-wszystko z handlu, to też ludność, dochodząca do 90 tys. w ³/₄ składa się z Żydów.

Koleje żelazne w tych okolicach, dzięki wyraźnym działom wodnym, zwykle trzymają się szlaków drogowych bardzo starożytnych, to też kiedy w siódmym dziesięcioleciu ubiegłego wieku pierwsze tory przecięły Ukrainę, to dawne szlaki czumackie w stronę m. Czarnego znalazły sobie odpowie" dnik w Iinji kolejowej Odessa—Zmierzynka—Winnica; szlaki, wiodące z Kijowa po prawej stronie Irpenia-Unawy w stronę Podola—w Iinji Kijów— Chwastów, a drogi wołyńskie, kierując się czasem granicą Polesia—w Iinji Brześć—Kowel—Równe—Połonne—Berdyczów, wszystkie one wytworzyły węzeł kolejowy o cztery mile na wschód od Berdyczowa w Koziatynie, od którego w r. 1890 kolej posunęła się na południowy wschód w samo serce Ukrainy, w stronę żyznej Humańszczyzny. Jeszcze dawniej od Chwastowa-skierowano tor kolejowy równolegle do Dniepru (poniekąd wzdłuż dawnego Szlaku Białocerkiewskiego, częściowo zaś Trypolskiego) *).

Kijów.

Nad Dnieprem, w miejscu gdzie największe dopływy już zlały swe wody w jedną potężną rzekę, gdzie błota Polesia już nie przeszkadzały łączności międzyludzkiej, gdzie wyspa ułatwiała przeprawę, a wysoki na 120 metrów brzeg ułatwia obronę wyżyny, pokrajanej jarami na szereg pagórów, a gdzie doliny Łybedi i Głuboczycy oraz pomniejsze jary ułatwiały zjazd do rzeki—powstał Kijów (patrz str. 203).

Od północy potężne nadrzeczne błonia, t. zw. Obołoń, jakgdyby ostatnia oznaka Polesia, wskazują na łatwość otrzymania siana i na dogodne warunki dla hodowli; zalesiona wyżyna dawała schronienie przed koczownikami, zabiegającemi z niedalekiego stepu. Jeżeli cała Ukraina jest krainą stepowo leśną, to starożytna ziemia Polan naddnieprzańskich, aż po Stuhnę była pokryta dość zwartym lasem, dalej zaś do Rosi była stepem, na który wpadali z za Dniepru stępowi koczownicy, przeprawiając się koło Wityczowa lub Zarubu, a to sprawiało, że lesiste okolice Kijowa musiały podlegać napadom i obronie. Warunki topograficzne były wyjątkowo korzystne, aby Kijów zapanował nad ziemią Polan i siągnął w stronę Mozyrza (późniejszy szlak litewski), za Dniepr w stronę Ostrza i dalej w stronę Nowogrodu Siewierskiego; położenie zaś geograficzne nad Dnieprem było czynnikiem, rozstrzygającym o rozroście i znaczeniu handlowym Kijowa w IX do XI wieku. Z Bizancjum otrzymał Kijów swoją cywilizację wraz z chrześcjaństwem, stamtąd czerpał wzory dla swej kultury materjalnej, którą promieniował: na podkarpacki Halicz, nadsański Przemyśl, na zatopiony w bagnach Prypeci drewlański Turów, na grody Krywiczów nad górnym Dnieprem i Dźwiną, na zawsze wolności żądne rzeczypospolite Pskowa i Nowogrodu i na fińską w istocie, a tylko słowiańskim pokostem pociągniętą ziemię Suzdalską. Ta ostatnia, wzmocniona organizacją turańską z czasem miała przejąć na siebie potęgę polańskiego Kijowa.

!) Ed. Rulikowski. Dawne drogi i szlaki na prawym brzegu Dniepru. Ateneum. 1878.

Gdy położenie nad Dnieprem było przyczyną świetności Kijowa, to

Warunki

geograficzne ale dopiero odcięcie m. Czarnego od reszty świata (zdobycie Kon-Kijowa.

położenie na rozgraniczu stepów, owego tchnienia lądowej, niecywilizowanej Azji, było przyczyną jego upadku. W wieku XIII napady koczowników osłabiły Kijów, napad t. zw. mongołów w r. 1240 obrócił go w perzynę,

stantynopola w r. 1453) ułatwiło Turkom opanowanie całego wybrzeża m-

Czarnego — w r. 1475 zdobycie genueńskiej Kaffy — poczem Ukraina zapadła w letarg, tym bardziej, że napad Mengligireja w r. 1482 dotknął Kijowa najboleśniej. Dopiero dotarcie państwa rosyjskiego dom. Czarnego i w XIX w., handlowe otwarcie Bosforu i Dardaneli obudziło ziemie ruskie z letargu gospodarczego, i wówczas nastąpił rozkwit nowożytnego Kijowa: kiedy przed powstaniem 1863 r. Ruś posiadała 4,6 mil. mieszkańców, to Kijów nie posiadał nawet 2% tej ludności—w pół wieku później Ruś przekroczyła 12 mil., a jej stolica wchłonęła przeszło 4°/₀ tej ludności, przez co po Warszawie Kijów jest najważniejszym miastem na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.

Kijów jest nietylko ośrodkiem administracyjnym, ale zarazem ogniskiem życia gospodarczego dla Rusi z jej cukrownictwem i przemysłem mechanicznym, dla Zadnieprza z jego rolnictwem i poniekąd nawet dla Polesia z jego lasami.

Jako najdawniejsza kolebka chrześcjaństwa na Rusi, Kijów jest znacznym ogniskiem życia religijnego—mnóstwo klasztorów i cerkwi, a szczególniej relikwie świętych w Ławrze na Pieczersku ściągają 200 tys. pielgrzymów ze wszystkich zakątków prawosławnej Rosji.

Rozrzucony na t. zw. górach nad Dnieprem, Kijów stanowi piękną dla oka panoramę, wewnątrz zaś dopiero w ciągu ostatnich lat trzydziestu zaczął się ciaśniej zabudowywać i upodobniać do kosmopolitycznego szablonu, wciąż jednak posiada mnóstwo ogrodów, co mu nadaje pewne piętno swoiste.

Śród mieszkańców Kijów posiada kilkadziesiąt tysięcy Polaków, oraz jeszcze więcej Żydów, odgrywających wielką rolę w zakresie stosunków pieniężnych i handlu. Poważne ilości cudzoziemców wywierają wpływ w stosunkach fabrycznych i handlowych, ale najmniej aż do rewolucji 1917 r. dawał się odczuwać wpływ Ukraińców. Nawet pewna poprawa stosunków po r. 1905 poza zjawieniem się prasy ruskiej niewiele zmieniła i dopiero po wielkiej wojnie można oczekiwać, że rosyjski Kijów zacznie przybierać szatę ruską.

Nad Rosią spotykamy nieco większe miejscowości handlowe, jak Biało-cerkiew (54 tys. mieszk.) i Bohusław, a że rzeka Roś absolutnie nie jest drogą wodną, więc kierunek rzeki wpływa na wybór kierunku dróg mniej więcej równoległy do Rosi: szlaki miejscowego znaczenia bądź szły bliżej Dniepru równolegle do niego, albo bliżej Rosi, aby w okolicach Korsunia przekroczyć tę rzekę. W tym miejscu jedna z odnóg Szlaku Czarnego wkraczała na Ukrainę i tu właśnie wiosną 1648 r. nieoględność hetmanów pozwoliła Chmielnickiemu odnieść zwycięstwo, brzemienne w później- Białocerkiew. sze następstwa. Na zachodzie stepu, rozciągającego się od Trypola do Rosi tuż po połączeniu Rastawicy z Rosią, rozwinęła się Białocerkiew, jako krańcowe miejsce otwartego stepu, wrzynającego się między Stuhną a Rosią, czyli między lasem, a krajobrazem ukraińskim; do tej miescowości łatwo było dotrzeć koczownikom stepowym i to wymagało obrony, a stąd obok stepowej warowni rozwinął się z czasem zarząd dóbr narodowych czyli ekonomja; taką samą, choć mniejszego znaczenia był Bohusław, który obecnie dochodzi 17 tys. m. Skwira (słuszniej Skwyra—23 tys. m.) i Taraszcza (17) rozrastają się jako miasta powiatowe i ośrodki miejscowego życia gospodarczego w okolicach wyjątkowo żyznych. Nad Dnieprem w odległości 53 km. od Kijowa spotykamy miasteczko Trypole, jedno ze starożytniejszych miejsc przeprawy przez Dniepr, 27 km. niżej Rzyszczów (10 tys. m.), a jeszcze o 60 km. dalej Kaniów^ miasteczko o 12 tys. m. — tu zjeżdżają się Rusini, aby złożyć hołd cieniom Szewczenki, którego mogiła, widziana z Dniepru, stanowi nowożytny kurhan, usypany o pół mili w dół za Kaniowem.

Lasy

w Czerkaskim.

Czerkasy nad Dnieprem prowadzą handel drzewem, gdyż okolica stosunkowo mniej żyzna posiada 35°/₀ lasów — krajobraz ukraiński ustępuje tu błotom Irdyńskim i Dyżewskim. Nieco dalej od Dniepru leży Smiła (21 tys. mieszk.), zarząd majątków hr. Bobryńskich, które zostały nabyte przez Potiemkina za Stanisława Augusta. W okolicach Horodyszcza i Hłystynówki wydobywają labradoryt. Na tych krańcach dawnej Rzeczypospolitej w okolicach mniej rodzajnych leży Czehryń (19 tys. m.), krótkotrwała stolica Ukrainy za Chmielnickiego.

§ 62. Polesie.

Ta sama ludność ruska, która zwartą masą obsadziła Ruś Czerwoną, Wołyń, Podole i Ukrainę sięga dalej ku północy, a mianowicie zajmuje bagniste i lesiste Polesie. Wprawdzie narzecze Poleszuków stanowi jak gdyby przejście do białoruszczyzny, jednak językowo należy je zaliczyć do Rusi—Ukrainy.

Polesie.

Na północ od Wołynia i Ukrainy, a na południe od wyżyny Litewskiej i Nowogrodzkiej leżą owe słynne błota Polesia (patrz str. 83). Im bliżej głównego koryta Prypeci, tym większy obszar zajmują moczary, lasy na piaskach a rzadziej łąki i role. Rolnictwo, które na właściwym Polesiu pszenicy prawie nie zna, na miejscach nieco suchszych wyraża się w uprawie kartofli, owsa i rzadziej żyta. Lasy na zachodzie, pomimo rzadkiego zaludnienia nie posiadają drzew większej wartości technicznej, gdyż obecność rzek spławnych i kanału Królewskiego oddawna uła-

twiła wytrzebienie sztuk najstarszych i już od lat czterdziestu wyniszczenie lasów zaczęło przesuwać się ku wschodowi Polesia i nawet z dorzecza Prypeci do Berezyny, górnego Dniepru i Sożu. Ludność, zebrana na miejscach suchszych, nie jest gęsta, a ważniejsze miasteczka i wioski, o ile nie leżą na krawędzi Polesia zebrały się na miejscach nieco wynioślejszych w blizkości rzek.

W czasach, gdy Rurykowicze wprowadzali chrześcjaństwo nad Prypecią, między ujściem Horynia i Uborci, gdzie mniejsza błotnistość i gleba jest nieco gliniasta, powstała miejscowość Turów. Z biegiem czasu nieznaczna ilość ziemi, zdatnej do rolnictwa nie pozwalała się bardzo rozwi-

pf ■

i. md

„    jjp

•4.ń'i .

m&.

mM

li ' '

Ili:’

4V

i' **

|[ 1

~—k~v~*^5™r-rr<S

■*X

jgW,

Rys. 221. Polesie. Okolice Kościuchówki. (Fot. Leg. Polskich).

nąć Turowowi, aczkolwiek posiadał on w XII w. swe biskupstwo. O sto dziesięć km. ku zachodowi leżący, nieco wynioślejszy półwysep między Jasiołdą, Piną i Prypecią t. zw. Zagrodzie (Zahorodje) pozwalał rolnictwu więcej ludności wyżywić, a że tu droga wodna stykała się z ziemią dość suchą, umożliwiającą przeładowanie towaru z wody na drogi lądowe i odwrotnie, przeto tu powstał Pińsk i przejął znaczenie Turowa.

Obecnie Pińsk jest stacją kolei Poleskich oraz tu rozpoczyna się żegluga parowa na Prypeci; oprócz handlu mieszkańcy uprawiają też i przemysł, głównie opierający się na przerobie drzewa. Blizkość kanałów Kró-

Turów.

lewskiego i Ogińskiego podnosi znaczenie Pińska, który obecnie dochodzi do 35 tys. mieszkańców.

Turów zupełnie pozostał w zaniedbaniu. Wdół Prypeci w takiej samej odległości od Turowa na wschód, w jakiej Pińsk leży na zachodzie, znajdujemy nieco suchszą okolicę, która jest przerżnięta przez Prypeć, szczególniej po jej prawiej stronie między Prypecią i Norowlą istnieje jak-gdyby sucha wyspa śród błot. Ta okolica mogła wyżywić ludność znaczniejszą niż okolica Turowa, a szczególniej gdy stosunki z Litwą nakazały szukać przeprawy przez Prypeć, te nieco suchsze okolice ułatwiały przeprawę na gościńcu, idącym z Wilna (Mińska i Słucka) do Kijowa, podnosząc handlowo miasteczko Mozyrz.

fwzr-

w arii; t

Rys 222. Na Polesiu nad Stochodem (paźdz. 1915 roku).

Obecnie to miasto powiatowe posiada parę zakładów przemysłowych, głównie obrabiających drzewo, posiada również pewien handel drzewem, a że stacja kolei zbyt daleko odeń leży, więc miasto powoli się rozwija, dochodząc do kilkunastu tysięcy mieszkańców.

Ziemie, nad Prypecią leżące, należą do najsłabiej zaludnionych w Europie środkowej: powiat Mozyrski liczy zaledwie 16 mieszkańców na km. kw., a Piński 25. Ludność polska na właściwych bagnach poleskich zaledwie 5% wynosi. Dokoła błot Pińskich, gdzie ziemia jest nieco suchsza, a gleba dla rolnictwa możliwsza, tam odsetek lasów spada, i ludność staje się gęściejsza, a mianowicie dochodzi do 40—43 na km. kw., to jest mniej-więcej do gęstości, którą spotykamy na wyżynie Litewskiej.

Geografia dawnej Polski.

Ludność polska w okolicach nieco suchszych stanowi nieznaczny odsetek, gdyż średnio waha się od 5 do 8%> w Kobryńskim opada niżej 3, a w Słuckim i Zwiahelskim dochodzi 10—12%. Obok rolnictwa i hodowli bydła odgrywa tu dużą rolę cięcie lasów, a handel prawie absolutnie cały znajduje się w ręku zacofanej ludności żydowskiej.

Na południe od błot Polesia, szczególnie w zachodniej części spotykamy wały morenowe, które poniekąd pośrednio wpływały na kierunek dróg, a mianowicie Wołyń, jako od przyrodzenia przeznaczony do szlaków w kierunku równoleżnikowym, posiada ich w każdej epoce kilka równoległych ważniejszych, a bardziej ku północy moreny czołowe były kresem, poza którym drogi musiały przecinać zbyt liczne błota.

Rys. 223. Most pod Smolarami na Stochodzie. (Fot. leg. polskich w paźdz. 1915).

Zwiahel, leżący na odosobnionym płacie glinki nawianej, przemianowany na Nowogród Wołyński (21 tys. mieszkańców), Kowel (27 tys. mieszkańców), Równe, obecnie poważny węzeł kolejowy (37 tys. mieszkańców) oraz Owrucz (12 tys. mieszkańców) i Radomyśl (17 tys. mieszkańców), które śród okolic bagnistych leżą na miejscach nieco suchszych a właściwie już na pograniczu Wołynia ześrodkowały urzędy powiatowe i handel. Odwieczne stosunki komunikacyjne odbywały się nad Prypecią oraz jej dopływami wodą, dzięki czemu wiosną można było dotrzeć tam, gdzie latem trzęsawisko na żadne drogi nie pozwalało, zimą zaś można było dotrzeć po lodzie. Tak się dokonywały napady tatarskie i hajdamackie. Pińsk wyjątkowo posiadał w stronę Równego dość nędzne połączenie, które zostało uporządkowane w 1784 r. przez Butrymowicza, miecznika powiatu Pińskiego. Ten sam

człowiek potrafił przeprowadzić z Pińska do Słonima wygodną na owe czasy drogę, z trzydziestu mil skróconą do */s dawnej długości.

Gdy na południu błotne Polesie przeważnie stopniowo i niezauważalnie lub małym progiem przechodzi w równinę Wołynia, to na północy wyżyna Litewska wraz z Nowogródzką, pomimo swego na południu rozpłaszczenia podchodzi do błotnistej niziny chociaż często niskim jednakże zauważalnym progiem.

Ku wschodowi od

Między Słuczą (lewobrzeżną) a jej dopływem Moroczą południowo-wschodnia część wyżyny Nowogrodzkiej wsuwa się zębem ku południowi w obszar błot, stanowiąc w bezpośrednim sąsiedztwie z niziną Polesia krainą bardziej zaludnioną. Tu powstało miasteczko Słuck (pasy słuckie XVII w.), obecnie siedziba urzęctów powiatowych (16 tys. mieszkańców). Po prawej stronie rzeki Ptyczy nieco mniej błotnista okolica pozwoliła na pewne osadnictwo i tędy szła droga do Słucka i Mińska, błot Pińskich w ścisłym znaczeniu tego wyrazu rozpościera się dalszy ciąg błot Polesia w dorzeczu dolnej Berezyny i środkowego Dniepru.

W początkach XX w. wszelkie drogi omijały Polesie, to też koleje tak zw. Poleskie zarówno od północy obchodziły bagna, jak i od południa (szlak Kowel-Sarny-Kijów), przez co nabierał znaczenia handlowego i szczególniej strategicznego Brześć-Litewski. Ponieważ na wschodzie kolej obchodziła Polesie aż przez Homel-Konotop, przeto jedyna, w poprzek Polesia przechodząca kolej (z Wilna przez Baranowicze) Łuniniec-Sarny-Równe, posiada niesłychane znaczenie strategiczne. Z dróg bitych tylko szlak, idący z Bobrujska do Owrucza, przecina Prypeć koło Mozyrza.

XV. LITWA.

§ 63. Wyżyna Litewska.

Na wschóp od linji Lawenny-Niewiaży-Niemna mamy krainę, którą pospolicie nazywamy Litwą. Tą nazwą w dziejach oznaczano w rozmaitych epokach rozmaite skupienia krain, zaludnionych tylko częściowo przez szczepy litewsko-żmudzkie, w późniejszych zaś czasach przeważnie białoruskie.

Kolebka

Litwy.

Czym dla starożytnego Rzymu była Kampanja Rzymska, dla Szwajcarji okolice jeziora Czterech Kantonów, lub nadgoplańskie okolice dla Polski, tym dla Litwy było dorzecze Wilji, szczególniej dolna jego część. Pominąwszy Żmudź i część Litwy zaniemeńską, resztę Litwy właściwej, to jest takiej, która niegdyś posiadała język litewski, można zakreślić granicami: Niewiażą, Dźwiną, Berezyną i górnym Niemnem.

Pod względem powierzchni odróżniamy tu kilka części odrębnych (rys. 61).

1) Nizina Litewska między Niewiażą i Świętą właściwie znaduje swe przedłużenie we wschodniej części Kuronji po prawej stronie rzeki Lawenny: Kraj równy, czasami zabagniony, na działach wodnych jeszcze lasów nie pozbawiony, jest zaludniony dość słabo. Ku Dźwinie gęstość zaludnienia opada do 25 na km. kw., a pominąwszy podmiejskie okolice kowieńskie, nigdzie nie przewyższa czterdziestu.

Można powiedzieć, że obecność Rygi, Dyneburga, Kowna i Wilna dawniej przy braku dróg podnosiła dospodarczo czworobok między nim zawarty; obecnie zaś, dzięki kolejom, te miasta jak gdyby wysysały z kraju wszelką ludność, nie zajmującą się rolnictwem i te miasta rosną kosztem wsi i miasteczek. Okres życia gospodarczego, kiedy większe skupienie współczesne ożywczo oddziaływa na okolicę, tu jeszcze nie nastąpił.

Ludność na południu—litewska, na północy—łotewska, jednak w Wił-komierskim Polaków mieszka 10%, a należy też tu uwzględnić obecność żywiołu żydowskiego, jak również i osadnictwo wielkorosyjskie, dawniejsze staroobrzędowców, oraz nowsze, propagowane przez bank włościański.

2) Pojezierze Litewskie między Dźwiną, Świętą, Wilją dolną, Niemnem, Mereczanką, Zejmianką oraz linją, poprowadzoną mniej więcej od Święcian do Dryssy. Ta kraina, w swej części południowo-zachodniej przecięta doliną dolnej Wilji, jest niższą od Pojezierza Prusko-Mazowie-ckiego, gdyż jest przeciętnie wzniesiona tylko 150—200 in., chociaż poszczególne miejscowości na południu dochodzą do 267, a na północy do 293 m. Doliny rzek, odgraniczających omawianą krainę od sąsiednich, są głęboko wcięte i tylko w okolicach źródeł Zejmianki to wzniesienie przechodzi dalej ku wschodowi. Cechą charakterystyczną tej krainy jest jeziorzystość, która w czasach przeddziejowych dawała mieszkańcom łatwiejsze wyżywienie i siedziby ludzkie czyniła łatwo obronnemi; to też

Pojezierze

Litewskie.

Kil

i.

i,

Rys. 224. Rzeka Smółka, dopływ Słuczy pod Zwiahlem. (Fot. M. Wisznickiego, ze zb. P. Tow. Kr.).

chociaż gleby naogół są gorsze od jeziorzystej części Wielkopolski, a żadnego porównania nie wytrzymują z Kujawami, obszarem moren dennych, gdy tu jest obszar moren dennych i czołowych, jednak najżyzniejsze ziemie Litwy znajdujemy na Pojezierzu Litewskim. I tu znaczenie jezior, jako czynnika organizującego państwowo, wystąpiło wyraźnie, gdyż Troki oraz inne najdawniejsze miejsca obronne tu się rozwinęły, powstawszy mniej więcej tak, jak Kruszwica nad Gopłem.

Drogi tu zawsze musiały się stosować do jezior i często im towarzyszących błot, a czasami spotykamy wały morenowe, które—nieprzydatne dla siedzib ludzkich—swą glebą piaszczystą przyciągały ku swoim pochyłościom ścieżki i drogi. Obfitość jezior sprawiła łatwą obronność, to też Krzyżacy

z rozmysłem urządzali na Litwę wyprawy zimą, kiedy ta pora roku, ścinając wody i błota, otwierała równe drogi w głąb kraju. Pomimo obe-

Drogi

na pojezierzu cności dużych szmatów dobrej gleby (czarnoziem, chociaż swemi Litewskim.

właściwościami od ukraińsko-podolskiego znacznie się różni, a przez gleboznawców zwany ziemią czarną), ludność tu nie jest gęsta, gdyż jeżeli pominiemy ludność miasta Wilna, to całe Pojezierze Litewskie posiada gę-stośę zaludnienia 40 na km. kw. Powiat Jezioroski posiada gęstość nieco większą, a gdzie do Dźwiny się zbliża w powiecie Iłłuksztowskim, administracyjnie w gub. Kurlandzkiej, opada do 32!

I,

fil

i;

Rys. 225. Horodyszcze nad Słuczą pod Zwiahlem. (Fot. M. Wisznickiego).

Odsetek

Polaków.

Oprócz ludności litewskiej i nad Dźwiną łotewskiej ludność polska znajduje się w poważnym odsetku, gdyż między Wilnem a Trokami stanowi prawie połowę ludności (47%), w całym Trockim dochodzi do 22%, a na północy w Święciańskim 25% przekracza¹). Dopiero ku północy w Jezioroskim opada do 11,4% aby znacznie się podnieść bliżej Dźwiny, w powiecie Iłłuksztowskim, który stanowił część lenna pol-

J) Te liczby, jak się w czasie wojny pokazało, należy znacznie poprawić na korzyść polskości: niemieckie urzędy okupacyjne w powiecie Wileńskim (podmiejskim) znalazło prawie 90% Polaków, a w całym okręgu Wileńskim na 480 tys. mieszkańców 55% Polakow. (11 Bericht iiber die Einrichtung u. Fortentwickelung der Verwaltung Vilna fur das I Vierteljahr 1916).

skiego, ale bezpośrednio w skład Rzeczypospolitej nie wchodził—tu Polacy stanowią przeszło szóstą część zaludnienia.

Troki.

Od wschodu wkracza ludność białoruska; dawniejsi sekciarze wielkoro-syjscy otrzymują nowszych towarzyszów przez osadniczą działalność banku włościańskiego. Jeżeli pamiętać o ludności żydowskiej, wynoszącej kilkanaście procent, to już nawet pomijając drobne ilości mosleminów, dość niesłusznie zwanych Tatarami Litewskiemi, karaimów w Trokach oraz garść Niemców, mamy taką mozajkę narodowościową, której odpowiednik można znaleźć dopiero chyba w Macedonji.

Hf

f ii.':—

Rys. 226. Załam rzeki koło Korostenia. (Fot. K. Kulwicia w P. Tow. Kr.).

Z miejskich skupień od zachodu spotykamy Troki, miasteczko powiatowe, całe mówiące o przeszłości. Nietylko zwaliska zamku Witołdowego na wyspie jeziora, ale i na lądzie cały system murów i okopów wskazuje, że Troki musiały odgrywać potężną rolę i dawniej, a genjalny organizator Litwy to strategiczne przedmurze Wilna uczynił niezdobytym.

Wilno.

Najważniejszym od lat 600 miastem Litwy jest Wilno. Położone na granicy właściwego Pojezierza nad rzeką spławną, która z dolnym Niemnem stanowi całość bardzo jednolitą w środku wyżynowych wzniesień, tworzących na wzór podkowy wyżynę Litewską, Wilno rozwijało się w XIV wieku jako siedziba monarchów Litwy, a nawet por. 1569 pozostało ogniskiem kulturalnym, gospodarczym, a poniekąd i politycznym dla tej krainy. Jeszcze

nawet po rozbiorach wszechnica Wileńska była ogniskiem wiedzy i oświaty, które swemi promieniami ogarniały wszystkie ziemie polskie. Obecnie, przy 200.000 ludności, Wilno posiada ludności polskiej-katolickiej do 61%—bo-daj że większy odsetek niż Warszawa. Skrzyżowanie kolei, pomimo zadziwiającego braku dróg bitych w kraju, obfitującym w kamień, podtrzymuje znaczenie handlowo-gospodarcze Wilna.

Pod względem oświatowym i kulturalnym, to miasto ma coś wspólnego z Warszawą, a mianowicie, że odwieczne stosunki zmuszają je do roli kulturalnej, którą warunki ostatnich lat osiemdziesięciu utrudniały do osta-

■Jk

Rys. 227. Pilkalnia koło wsi Uciany (w powiecie Wiłkomierskim).

Rola

tecznych granic. Wilno, tak samo jak i Warszawa, odgrywa rolę ogniska, ale obecność umysłów, wykształconych po europejsku, jest ilościowo oś^®towa- niedostateczna, a zadań pracy kulturalnej narzuca się moc niezliczona. Jest ono stolicą djecezji katolickiej dla guberni Wileńskiej

i Grodzieńskiej.

Wilno posiada dotychczas dzielnicę żydowską (ghetto) w stanie tak pierwotnym, że tylko z jednym Tarnowem da się porównać.

Pod pewnymi względami Wilno wyprzedza Warszawę, gdyż samorząd przy swej całej wadliwości, zdziałał tu niemało. Jak w XVI wieku Wilno znajdowało się na skrzyżowaniu dróg do Warszawy, Królewca, Rygi, Dyne-burga, tak obecnie leży między Warszawę a Petersburgiem, oraz połączony jest szlakiem kolejowym z Lipawą i z głębią Zadnieprza, co odbija się na

Stosunkach gospodarczych a pośrednio i kulturalnych. Nad Wilją na pół drogi między Kownem a Wilnem, na prawym brzegu leży dzisiaj nieznaczna miejscowość Kiernów, która jednak w czasach tworzenia się państwa litewskiego posiadała znaczenie. Na półwyspie Niemna leżą Birsztany, miejscowość lecznicza.

Ku północy, już na granicy właściwego Pojezierza leżą Święciany (8 tys. mieszkańców).

mĄ

IMS i

lilii

Pojezierze Litewskie ku północy i wschodowi posiada mniej dobrych gruntów, a dawniejsze płytkie jeziora wytwarzają błota; to też większe miejscowości nie znajdują tam warunków istnienia i spotykamy tylko miasteczko Jeziorosy, od lat siedemdziesięciu przezwane Nowo - Aleksan-drowskiem, oraz bliżej Dźwiny Iłłuksztę, leżąca już w Kuronji — obie miejscowości leżą na drodze, łączącej Wilno z Dyneburgiem. Na po-łudniowym-zachodzie od Pojezierza wyróżniamy:

U*

3) Wyżynę Lidzką, która leży między Mere-czanką, Niemnem i li-nją, przeciągniętą o d Wilna do Nowogródka.

Rys 228. Zamczysko Trockie na wyspie.

To słabe wzniesienie aż do rz. Kotry jest zna-cznieniższei równiejsze, to też drogi odwieczne legły blizko działu wodnego Kotry i Mereczanki, ożywiając miejscowości przez nie przecinane. Do takich należą Olkieniki miasteczko, przed dwustu przeszło laty rozgłośne wojną domową między królewiętami litewskimi.

Przecięcie tego szlaku z Niemnem stwarzało typową miejscowość przewozową, a jednocześnie załam kierunku doliny Niemna sprzyjał istnieniu osady, która była miejscem przeładunkowym dla kierunku środkowego Niemna, przedłużonego na południe, oraz górnego Niemna ku zachodowi. Te dogodne warunki, istniejące już w zaraniu dziejów, stworzyły miejscowość— słuszniej cały szereg obok siebie leżących miejscowości—dogodną dla handlu i w wiekach średnich obronną.

Po unji Litwy z Polską Grodno, jako leżące na drodze z Wilna (Smoleńska, Dyneburga) do środka Wisły, nabierało znaczenia, gdyż zjazdy miały się kolejno odbywać na ziemiach Korony i Litwy, i gdy Warszawa była takim ogniskiem w Koronie, a Wilno—nie mówiąc o innych miastach— było zbyt odległe, to wzrosło znaczenie Grodna. Ta względna blizkość do Warszawy sprawiła, że w drugiej połowie XVIII wieku działalność podskarbiego Tyzenhausa nie Wilno obrała za podstawę, lecz Grodno.

Grodno.

ł-

t-

s.

Sili

■mas

i*

N i

ki*

n4

Rys. 229. Meczet w Iwiu (Podł. „Powiat Oszmiański“ Cz. Jankowskiego).

Drugi rozbiór Polski był tu przeprowadzony w jednym z gmachów zamku, dziś przerobionego na szpital wojskowy. Nad urwistym brzegiem Niemna, na przedmieściu Kołoży znajdują się resztki cerkwi, słynnej swemi głośnikami; jej pobudowanie przypisują jeńcom pskowskim Witołda, ale charakter budowy raczej dowodzi większej starożytności. Obecnie Grodno jest miastem gubernjalnym, liczącym do 60 tys. mieszkańców. Jest też węzłem kolejowym, a blizkość granicy oraz położenie na przedłużeniu obronnej linji Narwi sprawiły, że w ostatnich czasach przed wojną zamieniono Grodno na twierdzę.

W dół rzeki o 40 km. od Grodna na prawym brzegu Niemna leżą Druskieniki prawie na wprost językowej granicy litewsko-polskiej, dochodzącej do Niemna po jego lewej stronie. Jest to miejscowość lecznicza, ściągająca latem największą na ziemiach dawnej Polski liczbę kuracjuszów i letników.

Na falistej wyżynie, leżącej na wschód od Kotry, istnieje miasto Lida, dziś powiatowe, dawniej posiadało większe znaczenie. Leży ona na drodze idącej od Wilna wprost na południe. Są to okolice wo-góle jakoby białoruskie o potężnej jednak domieszce polskiej (w pow. Grodzieńskiej do 16%, a w Lidzkim przeszło 40%) i bardzo poważnej żydowskiej. Ludność dość rzadka, gdyż, nie licząc miasta Grodna, ledwo43—45 mieszk. wyżywia się na km. kw.

Na południowym - wschodzie od wyżyny Lidzkiej wyróżniamy:

" v. mmmim

'lliil®

i

mml liMM

4) Wyżynę Nowogrodzką, a chociaż co do pochodzenia geologicznego jest ona dalszym ciągiem całej wyżyny Litewskiej, jednak odgrodzona od niej doliną .górnego Niemna, stanowi dość wyraźną całość, która na północy jest ograniczona wyłamanym k u północy biegiem Niemna, od południa zaś równiną Polesia. Najwyższa miejscowość, góra Zamkowa, dochodzi koło Nowogródka324 metrów nad poz. morza.

Nieco lepsze ziemie, a może najbardziej dawne opanowanie tu gleby przez człowieka sprawiły, że Nowogrodzkie należy do stosunkowo najgęściej zaludnionych ziem Litwy, gdyż przekracza 60 mieszkańców na km. kw.; domieszka ludności polskiej przekracza 11%.

Ludność tu, tak samo jak na sąsiedniej wyżynie Wołkowyskiej z pochodzenia jest dość mieszana: białoruska w swym rdzeniu przechodzi na południu w Poleszuków, a więc w odłam plemienia ruskiego (ukraińskiego), posiada jednak domieszki litewskie, na zachodzie zapewne jadźwieskie, dziś językowo zagłuszone. Osadnictwo polskie tu było

Rys. 230. Brzegi Wilejki pod Wilnem. (Zbiory P. Tow. Kr ).

SstiU

Mieszanina

plemienna.

znaczne, gdyż jeszcze przed Jagiełłą szło pod postacią jeńców z Mazowsza, od czasów Witołda szła drobna szlachta z Podlasia i Mazowsza. Ta szczepowo mieszana kraina na glebach przeważnie nietęgich okazała się bardzo rodzajna w zakresie ludzi wybitnych. Nie mówiąc o mnóstwie ludzi zdolnych i na rozmaitszych polach działalności wybitnych, z których wielu przekazało swe nazwiska historji, wystarcza przypomnieć, że ta kraina wydała Kościuszkę, Mickiewicza i Moniuszkę.

Nowogródek już XIII stuleciu odgrywał rolę ośrodka strategicznego, z którego rozszerzało się panowanie Litwy. Na wschodzie wyżyny leży Nieśwież, znana posiadłość Radziwiłłów.

Wg'?*

Rys. 231. Ujście Wilji do Niemna.

Na wyżynach Nowogrodzkiej i Lidz-kiej można zauważyć pewną prawidłowość w rozsiedleniu żywio-łu polskiego. Jest to zjawisko niezaprzeczalne, dające się zauważyć prawie na całej Litwie i Polesiu, a mianowicie, że odsetek żywiołu polskiego tam jest większy, gdzie gęstość ludności znaczniejsza, a nawet rozpatrując szczegółowo, tam, gdzie człowiek lepiej opanował ziemię, t. j. gdzie powierzchnia roli oddawna już była stosunkowo znaczniejsza, oraz gdzie miasta miały dawniejszy byt utrwalony.

Czy działo się to skutkiem dopływu osadnictwa rolnego z Mazowsza, czy wpływy kulturalne, idące z Polski, ożywiały gospodarczo okolicę, a podnosząc rolnictwo i miasteczka, jednocześnie wyciskały piętno polskości— trudno orzec dla każdego poszczególnego przypadku, ale najpewniej obie przyczyny działały równocześnie.

Na północnym wschodzie od wyżyny Lidzkiej leży:

Oszmiana.

5) Wyżyna Oszmiańska która podchodzi pod samo Wilno;'składa się z kilku poszarpanych wzniesień, z których najwyższe dochodzi wysokości Nowogródzkiej góry Zamkowej. Miedniki za czasów Gedymina i Olgierda większe posiadały znaczenie—dzisiaj jest to maleńka zapadła mieścina. Poważniejszą nieco miejscowością jest Oszmiana, siedziba urzędów powiatowych.

Na północ od Wilji pojezierze Litewskie przechodzi na wschodzie w

Wilejka.

6) Wyżynę Górnolitewską, która przy powierzchni nieco mniej urozmaiconej jest dość znacznie wyniesiona nad poziom morza, gdyż przekracza 250 metrów. Chociaż ilościowo jeziora są daleko rzadsze niż na zachodzie od Zejmiany, jednaktu znajduje się jezioro Narocz, największe jezioro Litwy (inaczej Miadziolskim zwane)—powierzchnia jego przekracza 82 km. kw. Najważniejszą miejscowością jest miasto powiatowe Wilejka. Ku północy nizina dorzecza Dzisienki odprowadza wody do Dźwiny.

Mśl

Mj

so

li

Rys. 232. Wilno—widok ogólny.

Południowo-wschodnią część wyżyny Litewskiej stanowi:

7) Wyżyna Mińska, która od wschodu i południa jest otoczona niziną Polesia.

Jak na zachodzie na Pojezierzu Litewskim i na wyżynie Lidzkiej, tak samo i na wschodnich płatach wyżyny Litewskiej, wyżyn Górnolitewskiej, Oszmiańskiej i Mińskiej—najwyżej położone miejscowości, czyli działy wodne, posiadają jeszcze sporo lasów; miejsca równiejsze, nieco niżej położone stanowią ziemie najlepsze, gdyż jest to krajobraz moreny dennej. Miejscowości najniżej położone, chociaż czasami posiadają piękne łąki, jednak często przechodzą w błota albo moczary—resztki płytkich jezior. Las, zaczynając od okolic Wilna, gdzie ledwo przekracza 20% powierzchni, we wszystkich kierunkach od tego miasta stopniowo coraz większy zajmuje odsetek, szczególnie przybywa go coraz więcej w stronę południowo-wschodnią. W takim samym stopniu zwiększają się nieużytki, a technika rolna u ludu im dalej od Żmudzi i Wilna, tym gorsza.

Ludność rozrzucona zadziwiająco równomiernie, bo pomijając w rachunku Wilno, tak samo jak należy pominąć Mińsk (105 tys. ludności w tym przeszło 20% Polaków i przeszło połowa Żydów), okaże się, że wyżyna litewska posiada mało co nad 42 mieszkańców na km. kw. Ku krawędziom wyżyny ta gęstość stopniowo się zmniejsza, spadając do 39 na km. kw.

4-

:*T «_

ps

.....

8.

Ir

Rys. 233. Wilno. Kościół Św. Anny.

—Polaków¹) jest tam od 25% do 30%. W powiatach Wilejskim i Dzisień-skim mamy Polaków jakoby tylko 5%, co tłómaczy się nietylko odległością od Wilna lub Mińska, ale zarazem i tym, że te powiaty tylko na zachodzie obejmują wyżynę, posiadającą nieco większy odsetek tej ludności.

Na wyżynie Litewskiej najstarsze szlaki drogowe posuwały się między jeziorami i rzekami, a ponieważ nieco wyższe zwały morenowe na grzbiecie zmuszały do pokonywania nierówności, a niżej leżące miejsca, dzięki

]) E. Maliszewski. Polacy i Polskość na Litwie i Rusi. 1914.

błotnistości odpychały od siebie ścieżki i drogi, to wszelkie nieco dłuższe drogi trzymały się zbocz moren czołowych, czyli, że droga często jeszcze szła po równinie ale w miejscach jej przechodzenia w wał morenowy. Przypomina to czasami Wielkopolskę.

Miejscowości najdogodniejsze dla dróg wozowych okazały się takiemi i dla kolei żelaznych, to też kolej od Święcian posuwa się lewym brzegiem Żejmiany wzdłuż rozerwanego wału morenowego, od Święcian zaś do Głębokiego idzie po prawym brzegu Dzisienki wzdłuż pasma moreny czołowej Święciany-Miadzioł-Dokszyce. Od Wilna do Mińska kolej idzie lewym brzegiem Uszy i Wilji; do Krasnego niewolniczo trzyma się podnóża wału morenowego, ciągnącego się od Wilna przez Oszmianę w stronę Mińska

iffe;

Rys. 234. Chata litewska w Piertanach. (w Wileńskim). (Fot. K. Kulwiecia).

Położenie Oszmiany wyjaśnia siętem, że leży ona nad rzeczką, tworzącą przerwę w tym wale morenowym. Od Krasnego do Zasławia kolej, przypominając okolice górskie, trzyma się doliny między dwoma wałami morenowemi. Nawet szlak od Mińska do Borysowa idzie początkowo równolegle do rzędu poszarpanych moren czołowych, zamykających od wschodu dorzecze Wilji.

§ 64. Żmudź i Kuronja.

Między dolnym Niemnem, Niewiażą i Lawenną a morzem leży wyżyna Zmudzko-Kurońska. Najwyższy jej punkt dochodzi zaledwie do 258 metrów, naogół więc tylko środek można uważać za wyżynę, która dość wyraźnie kończy się nad doliną Niemna, i nieco mniej wyraźnie nad doliną

Niewiaży, od zachodu zaś i od północy jest otoczona równiną, która wzdłuż rzek wdziera się w wyżynę.

Rzeki.

Oprócz Niemna, który tu stanowi granicę, a jako dobra droga wodna, zawsze miał duże znaczenie, do rzek poważniejszych należy Niewiaża, w dolnym swym biegu zdatna w pewnej mierze i do żeglugi, oraz dopływy Niemna Dubissa i Jura, obie spławne, oraz Dauge (Okmiana) i Minja, których ujścia leżą już poza granicą polityczną. Berlawa oraz Windawa (Wenta) wpadają wprost do Bałtyku.

Doliny Dubissy i Jury na południu rozcinają wyżynę na trzy garby— dwa z nich zachodnie, ku północy, bliżej działu wodnego zlewają się.

v;-

A\\

->N'

'vA\\

IŁI

mm

jSi

HU

fi

,, t:,

§gg

r’ll

lF

IW

z~~ .

SSHI

r.

myj

//?***S*

Mśjizz

st

fig

gggĘ

IWTOi

■ r+rt

Rys. 235. Zwaliska zamku w Krewie.

Potężna dolina Dubissy, która ku północy przechodzi w dolinę Windawy, odcina od wyżyny jej wschodnią część. Gleby naogół dość żyzne, chociaż zimne im bliżej Niemna i Niewiaży, tym są lepsze, a na zachodzie tylko w Rossieńskim mamy ziemie nieco żyzniejsze.

Rzeki z ich dolinami były lepszym środkiem połączeń międzyludzkich, niż morze, które przeważnie posiada wybrzeże bardzo płaskie i na 17 km. od brzegu, woda jest tak płytka, że stanowi wielką przeszkodę w lądowaniu parowców. To też przystań Lipawy, a nawet i Windawy wiele pochłania zabiegów i kapitału, aby umożliwić przystęp okrętom współczesnym. Oprócz tych lepszych dróg wodnych na południu istnieją też i lepsze gle-

by, co sprawia, że rolnictwo lepiej się mogło rozwinąć w południowej Żmudzi niż w północnej Kuronji.

Kiedy Grunwald Polsce zwrócił zaledwie ziemię Dobrzyńską, Litwie Witołdowej ostatecznie zwrócił Żmudź, która ku północy sięgała do działu wodnego i obejmowała górny odcinek Windawy, a nawet na południu za Niemnem kawał kraju na wschód od Szeszupy. Pominąwszy zaniemeński szmat kraju, właściwa Żmudź wynosi do 21 tys. km. kw. Wówczas była ona rzadko zaludniona, a nawet w połowie XVII w. Starowolski uważa ją za krainę lesistą.

Północna część wyżyny, Kuronja (Kurlandja) była pod panowaniem Ka-

ten

Rys. 236. Widok Grodna od Kołoży. (Fot. amat. p. K).

Kuronja.

walerów Mieczowych, zależnych później od Krzyżaków i do drugiej połowy XVI w. stanowiła część owego utworu politycznego, który już wówczas trącił anachronizmem. Dobrowolnie szukała ona opieki Polski i, jako jej len-niczka, przeważnie dość spokojny byt pędziła aż do zgaśnięcia w roku trzeciego rozbioru Polski. Ta nieliczna garść rycerska— baronowie—i mieszczaństwo niemieckie panowali nad Łotyszami, a stosunki zależności tej podbitej ludności rolniczej do właścicieli ziemi wycisnęły takie piętno na kraju, że dzisiaj, gdy Żmudź ma zaludnienie na zachodzie 40 mieszkańców na km. kw. a ku Kownu podnosi się do 44, to Kuronja tylko na zachodzie w pow. Grobińskim posiada ludność nieco gęściejszą—

Geografia dawnej Polski.

gęstość podnosi obecność Lipawy. Naogół od granic Żmudzi ku północy ludności ubywa i w pow. Windawskim spada do 17 na km. kw.

Jeżeli w Kuronji śród rdzennej ludności łotewskiej jest rozrzuconych 7,5% ludności niemieckiej, 5% rosyjskiej i koło 3% polskiej (najwięcej na zachodzie w pow. Grobińskim), to na Żmudzi w powiatach Telszewskim, Rosieńskim i Szawelskim ludność polska, od zachodu wciąż się wzmagając

v.;;

3gw V"‘'

•Ą J* •    •    £

£| '• r% * *

ku wschodowi, przekracza 6°/o» a w Kowieńskim czwartą część stanowi. Potężny odsetek ludności żydowskiej, wynoszący 13,7% ludności wskazuje na staroświeckie postaci wymiany, brak przedsiębiorczości ludności rdzennej i brak przemysłu.

IL>

-t » '

,-Ctb

: ■ ;%

W'

i* 'fi i •■■•'

~ SI

11

mm

■i*-'

25*1

Ludność włościańska,która wyjąwszy dawne „okolice" drobnej szlachty i niektóre wioski podmiejskie, jest litewska, a z powodu odrębnego od reszty Litwy narzecza, nazywa się żmudzką i do niedawna prawie nie posiadała własnej inteligencji świeckiej, była narodowo masą bierną — w ostatnich czasach przestaje być taką.

Rys. 237. Głośniki w cerkwi Kołożańskiej pod Grodnem (amat. fot. p. K.).

Dawniejsze sute uposażenie ziemią przy działach rodzinnych nieraz niknie; istnieje stałe i liczne wychodztwo zamorskie, jak również i czasowe; powstała dążność do parcelacji, niezbyt łatwa do zaspokojenia, bo większa własność, w polskim przeważnie będąca ręku (75%) mało się wyprzedaje, a równocześnie bank włościański wprawdzie przed wojną parcelował ziemię, ale między osadników, świeżo sprowadzonych z gub. wielkorosyj-skich. To wzmaga drożyznę ziemi, ale podobnie jak chłopu polskiemu niełatwo się oderwać od zajęć na roli i przerzucić do fabryki, tak samo i Li-

twinowi—jeżeli nawet nie ciężej jest Litwinowi, bo jego cały światopogląd jeszcze mocniej ze wsią jest związany.

Drogi i koleje.

Rolnictwo pod względem techniki stoi na dość wysokim stopniu rozwoju. Oprócz roślin, ziemiom polskim właściwych, poważne miejsce zajmuje tu len i konopie, tak samo jak i w Kuronji. Żmudź jak i Litwa zachodnia oraz Kuronja posiadają dość poważny wywóz zboża. Stan dróg nieco lepszy niż na reszcie Litwy jednak bardzo niedostateczny: gdy na 1 km. kw. Żmudź posiada ledwie 10 metrów drogi bitej, to Kuronja ledwo 7-ma może się wykazać. Kolej Lipawo-Romeńska oprócz 60 km. w Kuronji przecina Żmudź północną, wówczas gdy Windaw-ska wyłącznie przecina Kuronję, która jest obficiej w koleje wyposażona

m

' hbmmd

?rr~^

i i.

lifeŁf

mi

■JL....

'ssr

J-\; t ****

<1 . i kuLu

r i£k'\

1*1

...

ii i-

fi

111;

aas

Rys/ 238.

Zamek w Mirze.

niż Żmudź, przytem blizkość portu Lipawskiego do pewnego stopnia łagodzi niedogodności, związane z blizkością granicy politycznej.

Nizinne gleby, otaczające wyżynę, stopniowo dopiero w nowszych czasach stały się przystępniejsze, to też najstarożytniejsze osadnictwo żmudz-kie nad dolnym Niemnem aż do Dubissy nie grupowało się w stopniu, odpowiadającym znaczeniu tej rzeki; częściowo było to następstwem wczesnego opanowania ujścia przez Krzyżaków, a również i tego że „Niemen oddzielał Litwinów od wrogów".

Nad brzegiem morza Połąga, która administracyjnie od 80 lat należy do Kuronji, jest jedną z nielicznych miejscowości, gdzie morze pozwala okrętom podejść do brzegu, jednakże brak kolei żelaznej nie pozwala tej miejscowości rozwinąć się handlowo; w ostatnich 20—30 latach zaczyna się rozwijać jako miejscowość kąpielowa.

Na pół drogi od Połągi do Telsz Płungiany zasłynęły z popierania hodowli inwentarza włościańskiego.

Telsze nad jez. Mastis (12 tys. mieszkańców), Szawle nad jez. Sza-welskim (15 tys. mieszkańców) i Rossienie nad Rossienką—rozwijają się jako siedziby urzędów powiatowych. Wornie, położone wśród czterech jezior, należą do najstarożytniejszych miejscowości Żmudzi, po zaprowadzeniu chrześcjaństwa stanowiły uposażenie biskupów. Kroże nad rz. Krożanką posiadały znane na Litwie szkoły; miejscowość rozgłośnie znana z dzikiego prześladowania katolicyzmu w r. 1893.

.iŚ8

-•*

fi

~VS

MaiSb

—........—.,.fep^S«.i,

S3iS;53rC^

#i§

BBS&.

-W

^ilłrSam

■ -•    ■■'-•' ł§v.tV. '•'

SUj ■ •.-"    . .■ -

• ••

-i*.

• rJs&r⁷ *p*-•

'> Tm

* Wi <<

S^«ri5

>v_

Rys. 239. Okolica szlachecka Gajdziewicze w pow. Oszmiańskim. (rys. Podbereskiego).

Na północ od Żmudzi leży jej dalszy ciąg — Kuronja, która stosunkowo posiada dość nizin. Z pośród mnóstwa drobniejszych rzeczek wyróżniają się Windawa i Berlawa. Ta ostatnia, przed wlaniem swych wód do morza, przepływa przez jezioro Lipawskie (do 40 km. kw.) i połączenie jeziora z morzem jest owym słynnym portem Lipawskim, który uchodzi za nigdy nie zamarzający. Lipawa ze swą ludnością, przekraczającą 65 tys. mieszkańców, podnosi niepomiernie przeciętną gęstość zaludnienia powiatu Grobińskiego, w którym z powodu bardziej rozwiniętych stosunków gospodarczych znajduje się do 6% Polaków. Jako zakończenie szlaku kolejowego, sięgającego w głąb Zadnieprza jest to miejscowość wysoce

Lipawa.

handlowa, wówczas gdy Hasento, Goldynga lub Tukum są miastami typu urzędniczego. Chociaż Windawa przy ujściu rzeki, sięgającej w głąb Żmudzi, posiada port, urządzony z wielkim nakładem, niedawno połączony z koleją w kierunku wschodnim, to jednak dotychczas jeszcze nie zgromadziła większego skupienia ludności.

Oddawna rzeki Dubissa i Windawa (patrz str. 110) nasuwały pomysł połączenia ich kanałem, a kiedy po r. 1815 Królestwo Polskie znalazło się z ówczesnym wywozem zboża na łasce Prus, posiadających Gdańsk w swym ręku, to powstał projekt budowy kanałów Augustowskiego i Windawskiego, aby w ten sposób Królestwo miało możność drogą wodną, chociaż długą

fc.

SL--"

lilS<

....

'■

s.³:j

||g^

MU

r:

Rys 240. Żmudź. Dolina Niewiaży. (Fot. K. Kulwiecia).

i nietanią, połączyć się z morzem. Rozpoczęte roboty przerwano w 1831 r. z powodów zamieszek wojennych w tych stronach Żmudzi, a później skutkiem umowy z Prusami tego kanału nie dokończono, przez co w 1839 r. wykończony kanał Augustowski pozostał prawie bezużytecznym. Budowa kolei wszędzie odwróciła uwagę od dróg wodnych i dopiero od lat kilkunastu nanowo rozpoczęto badania wstępne, które na takim stadjum utknęły, że zdaje się niema widoków urzeczywistnienia tej drogi wodnej, która dla Kuronji i Żmudzi posiadałaby poważne znaczenie gospodarcze.

Ku wschodowi wyżyna Żmudzko-Kurońska jest ograniczona zapadłością, którą ku północy spływa Lawenna z licznemi dopływami, a ku południowi tędy kieruje swe wody Niewiaża, która źródła posiada dalej na wschód. Doi-

na część tej niziny, zlewająca się z deltą Dźwiny, posiada tak liczne i obszerne mokradła, że nie mówiąc o przewadze tu łąk nad polami, drogi najczęściej ciągną się na wysoko nasypanych groblach. W miejscu, gdzie cały szereg dopływów promieniście łączy się z Lawenną, powstała Mitawa, dawniejsza stolica książąt Kuronji, obecnie miasto gubernjalne (40 tys. mieszkańców), niepozbawione przemysłu. W miejscu, gdzie La-wenna zaledwie o kilka km. podchodzi do Niewiaży, tam wynioślejszy garb ziemi musiał być jedynym miejscem dla dróg, idących ze wschodu od Dy-neburga i Dźwiny w głąb Żmudzi i do Kłajpedy. Jeżeli nie same rzeki Lawenna i Niewiaża, to ich doliny wytykały kierunek dróg, które trzymały się krawędzi wynioślejszych tuż nad doliną i łączyły Mita-wę i Rygę z Kownem i Grodnem—na skrzyżowaniu tych szlaków, w suchej miejscowości stanął Poniewież (33 tys. mieszkańców).

O kilka kilometrów od miejsca, gdzie Niemen załamuje swój bieg

prawie pod kątem prostym (patrz str. 108) otrzymuje ze wschodu Wilję ze Świętą, a tuż z północy Niewiażę. Nic dziwnego, że tuż nad Niemnem między ujściami dopływów od wieków istniała osada ludzka, która łączyła obronność z ważnością dużego rozwoju handlowego na drogach wodnych, a częściowo i lądowych. Blizkość ujścia Dubissy jeszcze potęgowała znaczenie tego miejsca, które pod względem położenia geograficznego nie wiele równych sobie posiada w Europie. Chociaż obecnie w czasach panowania kolei żelaznych, rzeki poniekąd straciły znaczenie, jednak samo wojskowe znaczenie rzek, zbiegających się promieniście sprawia, że Kowno dziś jest jedną ze znaczniejszych twierdz. Ludność, dochodząca 90 tys. mieszkańców, wskazuje, że nie jest to wyłącznie miasto gubernjalne, lecz i pewien ośrodek handlowy, a zarazem jest to ważniejsze od Wilna ognisko życia umysłowego Litwy etnograficznej.

Mitawa.

Poniewież.

*3*SgjStt

‘■ar*"

7*.

lik A

Rys. 241. Brzeg morski w Połądze.

§ 65. Inflanty Polskie.

Na prawym brzegu Dźwiny na wschód od miejsc, gdzie wyżyna Inflancka południową krawędzią dochodzi do Dźwiny i tworzy progi Jakob-sztackie, leży dalszy ciąg niziny nadbałtyckiej, która tu pasem szerokim do siedmiu mil ciągnie się na północo-wschód w stronę jez. Pskowskiego; ta

nizina znajduje się między dwoma szmatami krajobrazu morenowego i w południowej części odlewa swe wody przez Ewiksztę do Dźwiny, a w północnej przez rz. Wieliką.

Granice Inflant Polskich.

Stuletnie walki z Moskwą i Szwecją (1562—1667) zokończyły się zepchnięciem państwa polskiego z właściwej wyżyny Inflanckiej, przyczem tylko drobny zachodni skrawek niziny pozostał przy Szwecji, a granica Polski szła' po lewej stronie dolnej Ewikszty, okrążała jez. Lubań¹) i obejmowała na północy błotnisty dział wodny między Ewik-sztą i Wieliką, a nawet górne odcinki jej dopływów. Aż do pierwszego rozbioru ziemie Rzeczypospolitej tu się rozciągały najbardziej ku północy, dochodząc do 57°24/ szer.—ośm mil od Pskowa!

Ta nizka błotnista kraina oraz przyległa jej od wschodu część Pojezierza Inflanckiego—wyżyna o krajobrazie moreny czołowej, razem mierząca przeszło 15 tys. km. kw. (275 m. kw.), pozostała przy Polsce po pokoju Oliwskim (1660 r.) pod nazwą Inflant Polskich²).

Krajobraz

Inflant.

Nizka część Inflant posiada jeziora zazwyczaj o brzegach płaskich— Lubań przy powierzchni około 80 km. kw. jest jednym z największych jezior na obszarze dawnej Rzeczypospolitej. Ta część Inflant była zawsze błotnista, a dawniejsze płytkie jeziora częściowo już przemieniły się w potężne moczary i torfowiska. Część wyżynna obfituje w jeziora, które posiadają nieraz brzegi wyraźniej zarysowane, a chociaż ta kraina naogół przypomina Kaszuby, Mazury Pruskie lub pojezierza Litwy, jednak pochodzenie tych jezior jest niezupełnie jednakowe z jeziorami całej wyżyny Bałtyckiej, gdyż tu obok nagromadzenia wałów morenowych przyczyną zagłębień w powierzchni bywa też i wapniak, ulegający wypłukaniu.

Chociaż Inflanty posiadają klimat wyraźnie lądowy, jednak wbrew północnemu położeniu niezbyt ostry—jest to wpływ względnej blizkości morza; gdy temperatura stycznia opada poniżej—7°C, to lipiec dochodzi 18°C, to też rolnictwo posiada warunki, prawie zupełnie przypominające Litwę. Jeżeli tu istnieją poważniejsze lasy, oraz duże obszary łąkowe (szczególniej na równinnym zachodzie) wraz z nieużytkami, to jest to następstwem warunków fizycznych, a mianowicie mnóstwo bagien i płytkich jezior, które przez człowieka jeszcze nie są opanowane. Ta okoliczność utrudniała możność wyżywienia się nieco gęściejszej ludności i odwrotnie brak liczniejszej ludności nie pozwalał osuszać błot, gdyż ludność na nizinie nad Ewiksztą jest naogół rzadka, (opada poniżej 30 na km. kw.,) wówczas gdy nieco suchsza wyżyna posiada na północy do 40, a w blizkości Dźwiny z jej ożywczym Dyneburgiem sama ludność wiejska dochodzi do 50 miesz-

') G. Mantenfel. Jez. Lubań. (Ziemie 1910). ²) G. Mantenfel. Inflanty Polskie. 1879.

kańców na km. kw. Jest to wyraźny wpływ szlaku pskowskiego, gdyż na wschód od niego i na wyżynie ludność rzednie do 30.

Główna masa ludności—-Letgoła (patrz str. 168) stanowi katolicki odłam plemienia łotewskiego. Polacy stanowią poważną domieszkę po dworach, miastach i miasteczkach; istnieją też cztery wioski o paru set rodzinach mazowieckich—są to potomkowie osadników, sprowadzonych w XVIII wieku przez rodzinę Tyzenhauzów.

Przedstawiciele większej własności ziemskiej przeważnie pochodzą z arystokratycznych rodzin niemieckich, osiadłych tu w końcu wieków średnich i w XVII w. zupełnie spolszczonych. Ten żywioł tak doszczętnie zlał się z polskością, że garść tutejszych nazwisk o brzmieniu niemieckim stała się nierozłączną częścią składową kultury polskiej.

Lk

mmm. v

Hf

Rys. 242. Żmudź. Popielany na granicy Kuronji. (Fot. K. Kulwiecia).

W powiecie Rzeżyckim polskość dochodzi do 7,6°/o> małoco mniej liczna jest domieszka żydów; w Lucyńskim zaś, gdzie ludność polska stanowi ósmą część zaludnienia—ludność żydowska opada poniżej 5⁽⁾/o- Wielkoro-sjanie—urzędnicy i garść starowierów, od wschodu nieco Białorusinów—robotników rolnych oraz po wsiach znikoma ilość Niemców uzupełniają mozaikę, w której wpływy kulturalne walczą między sobą: polski dawnym dorobkiem i rozpędem, łotewski młodzieńczym zapałem ludowym i rosyjski objawami siły państwowej.

Ponieważ szlaki drogowe unikały mokrych okolic nadłubańskich, przeto ruch z północy na południe i południowy zachód musiał kierować

się przez pojezierze Inflanckie, jako przez krainę względnie suchszą, mniej więcej 2—3 mile na wschód od krawędzi zachodniej. Ponieważ ten kierunek wypadkowo łączył linją prostą starożytny Psków z Wilnem, przeto utarł się tu szlak dość poważnego znaczenia miejscowego, który przecina Dźwinę w miejscu jej znacznego załamu przy wygodnej przeprawie i tu też rychło powstało jedno z gniazd rycerzy niemieckich— Dyneburg. Jako stacja przeładunkowa na Dźwinę, to miasto zawsze posiadało pewne znaczenie, ale dopiero po rozbiorach Rzeczypospolitej, gdy znalazł się na drodze, łączącej Petersburg z Wilnem i Warszawą (od r. 1860

Dyneburg.

IR

llrl

[i

W?*

titt

EEfcJLL:

■ja

Hf

V"

Rys. 243. Kroże (ze starego rysunku).

na kolei, jednej z najważniejszych w państwie rosyjskim), Dyneburg stał się twierdzą pierwszorzędną (od r. 1891 przemianowany na Dźwińsk). Kolej biegnąca wzdłuż Dźwiny od Rygi do Smoleńska, podnosi obecnie znaczenie miasta, które liczy przeszło 70 tys. mieszkańców, w czem Żydzi posiadają przewagę, poważną domieszkę stanowią również Polacy; każdy z tych żywiołów* łącznie z ludnością miasta, dochodzi w powiecie do piątej części zaludnienia.

Na północy Inflat Polskich, na pskowskim szlaku śród okolicy względnie rodzajniejszej, leży miasto Rzeżyca—ważny węzeł kolejowy z koleją

Windawską; o trzy mile na wschód śród jezior leży miasto Lucyn. Oba te miasta stanowią siedziby urzędów powiatowych. Opanowanie ziemi przez człowieka na Inflantach, bezwarunkowo lepsze, niż w przyległych od wschodu ziemiach białoruskich, biorąc absolutnie jednak nie jest znaczne; stał temu na zawadzie, pomimo obfitości kamienia polnego, brak dróg bitych—jedyny szlak pskowski od Dyneburga aż do Korsówki idzie równolegle do kolei petersburskiej. Wręcz wbrew potrzebom ekonomicznym kraju, przy rażącym braku dróg bitych, Inflanty Polskie posiadają dosyć kolei żelaznych: oprócz linji nad Dźwiną i petersburskiej, kraj przecina przez sam środek z zachodu na wschód kolej Windawsko-Moskiewska, na północy od stacji Pytałowo idzie odnoga wprost na zachód, a nawet kolej, biegnąca prawym brzegiem Ewikszty, chociaż w całości leży w Inflantach Szwedzkich, do pewnego stopnia obsługuje i Inflanty Polskie. Koleje bez uzupełniającej sieci dróg bitych na razie tylko ułatwiają tępienie lasów.

Rzeżyca i Lucyn.

Dawniejsze zabytki budownictwa z czasów gotyckich (które tu tak samo jak na Mazowszu i Litwie przeciągnęły się do wieku XVI), zapewne znacznie prostsze niż na zachodzie Europy, lub nawet w Krakowie i Gdańsku, promieniowały od Rygi i napełniły dawniejsze Inflanty Polskie kościołami, zamkami rycerskiemi a nawet i murami miejskiemi.

Wiek XIX nie przyniósł podniesienia kultury rzeczowej ani w zakresie budownictwa ani rolnictwa nawet takiego, jakie dzięki samorządowi daje się zauważyć w sąsiednich prowincjach nadbałtyckich i w Rydze.

Wschodnia granica Inflant Polskich, a jednocześnie granica dawnych posiadłości rycerzy niemieckich i wyraźnych w końcu średniowiecza wpływów kulturalnych zachodnich, ześrodkowanych w mieście Rydze, ciągnie się nieco na zachód od jeziora Siebieskiego. Fizjograficznie ta granica zaznacza się pewnem obniżeniem ku wschodowi i większą bagnistością; idąc od Drui na lewym brzegu Dźwiny na północo-wschód do pewnego stopnia zlewa się z działem wodnym jezior Oswieskiego i Siebieskiego. Tę granicę można też sobie przedstawić jako wynik kulturalno-dziejowy.- cywilizacyjne wpływy szlaku wileńsko-pskowskiego nietylko stworzyły Dyneburg i Rzeży-cę, lecz działały po obu stronach szlaku i objęły pas mniej więcej ośm mil szeroki—wschodni zasiąg tego wpływu był do pewnego stopnia granicą etnograficzną Łotwy i linją, na której wpływy zachodnie zetknęły się z wpływami bizantyjsko-ruskiemi.

Na wschód od pagórkowatej wyżyny Litewskiej i Inflant Polskich leży

Białoruś.

§ 66. Białoruś.

Ta kraina, rozpatrywana etnograficznie, wykracza pozaobszar ziem dawnej Rzeczypospolitej, rozpatrywana zaś dziejowo obejmuje.- 1) północną część

Polesia, która to ziemia czasami była nazywana, szczególnie na zachód od Berezyny, Czarną Rusią, i 2) województwa: Połockie, Witebskie, Mścisław-skie i część Mińskiego. Północna część tych krain jest najwyżej wyniesiona nad poz. morza: jeziorzysta na północnym zachodzie i na zachodzie, ku południowi obniża swój poziom, przechodząc w błotniste równiny Polesia i dopiero za Dnieprem, a jeszcze bardziej za Sożem poziom tej równiny nieco się podnosi a sama równina staje sie mniej bagnistą.

Na prawym brzegu Dźwiny do Inflant Polskich przylegają ziemie nieco niżej położone, a za niemi na wschód leży rozpłaszczony grzbiet Witebsko-Newelski (do 300 metrów nad poz. m.¹), usiany jeziorami, śród których rozsiadł się Newel. Na południowym-wschodzie od Inflant Polskich, na pra-

...

Sm®

mm

iL

jjj§ I

Rys. 244. Kowno. Widok ogólny.

wym brzegu Dźwiny leży kraj nizinny, dawna Połocczyzna, zlekka tylko rozszerzając się na lewy brzeg Dźwiny.

Klimat Połocczyzny jest dalszym ciągiem inflanckiego i tak samo jak prawie na całej Białej Rusi przeciętna roczna temperatura wynosi 6° lub mało co więcej, podnosząc się nieco ku Polesiu. Temp. stycznia opada niżej—8°, temp. lata mniej więcej Warszawę przypomina, a chłodna wiosna i jesień powodują małą odparowalność możliwą, co—łącznie z postacią powierzchni, posiadającą w krajobrazie morenowym szczególnie na północy liczne a niegłębokie zbiorniki—spowodowało zabagnienie kraju, liczne torfowiska i błota.

’) Pomiarów ścisłych, drukiem ogłoszonych, niema.

Lesistość i bagnistość oraz niezbyt żyzne gleby nie zachęcały do gęściejszego osadnictwa i dopiero kiedy Normanowie zaczęli częściej odwiedzać drogę przez Kijów do Grecji, wówczas nad Dźwiną rozwinęło się kilka miejscowości, jednakże ich wpływ nie sięgał głęboko w ląd.

Jako miejsce przeładunkowe na drodze do Pskowa rozwinął się przy ujściu Połoty Połock, a jako przeładunkowe z Dźwiny na drogę suchą, wiodącą ku Dnieprowi, rozwinął się Witebsk. Te dwie miejscowości wraz ze Smoleńskiem, położonym nad górnym Dnieprem, leżały jednocześnie na szlaku, wiodącym w głąb wielkiej równiny wschodnio europejskiej, a liczne wy-

—rr~śrr — ^., == “V-—I- 7r;

MMI

MlBS

Mliii

mm

Ulg?

___ jB8fie»jBfip

-dsjfhgr    z :

.

Ił

S*JS ■

t]

...

Mm?-

ii

■V&ri

ggSSteng

KsSBBHSegs

fes

:se

<&

^,>033

sĘgggggl

Ul

Rys. 245. Zamczysko Lucyńskie w Inflantach Polskich.

kopaliska monet wskazują na znaczny handel arabski w IX i X stuleciach.

Połock, Witebsk i Smoleńsk stanowiły osobliwe zaczątki ukulturalnie-nia, gdzie podbój normański ułatwił ugruntowanie bizantyjskiej cywilizacji. Jednakże znaczne odległości od morza, ciężkie warunki walki z przyrodą, nie pozwalające poważnie rozwinąć się rolnictwu i, co z tym związane, większym skupieniom ludności oraz zależność od książąt Rurykowiczów, którzy przenieśli ognisko państwa nad Dniepr środkowy, nie pozwoliły tym krańcom ziemi białoruskiej dojść do stanowiska państwowo samodzielnego.

W XIII stuleciu rozwój Rygi mało podniósł dorzecze Dźwiny, raczej od-

wrotnie, Ryga jakgdyby wyciągała soki gospodarcze w stronę ujścia rzeki, a Kijów, który mógł był stanowić przeciwwagę wpływów zachodnich, wówczas wygasł doszczętnie. W XIV wieku rozwój ogniska państwowego nad Wilją ostatecznie odebrał warunki samodzielnego rozwoju północnym krańcom Białorusi. Jeżeli położenie na wielkiej drodze normańskiej chwilowo pozwoliło odgrywać pewną rolę polityczną, to brak podstaw gospodarczych był jedną z przyczyn, że ta rola polityczna dość szybko i bezpowrotnie zagasła, ustępując miejsca sąsiednim ogniskom państwowości.

Jeszcze dziś lesistość kraju na prawym brzegu Dźwiny jest znaczna— przeciętna powierzchnia lasów nigdzie nie opada poniżej 33—37%, a s4 okolice, leżące nieco dalej od Dźwiny, gdzie przekracza 40%. Są to lasy nieraz w stanie tak pierwotnym, że znaczenie gospodarcze posiadają daleko mniejsze, niż możnaby przypuszczać, wnioskując ze nad^Dźwiną. względnej blizkości rzek i kolei. Brak dróg bitych w tym klimacie lądowym o śnieżnych zimach racjonalnemu leśnictwu nie stoi na przeszkodzie, gdyż wywóz drzewa odbywa się sanną, a w porze zimowej pomimo rzadkiego zaludnienia zjawia się obfitość taniej robocizny; najbardziej przeszkadza nizki poziom kulturalny kraju, to też gospodarstwo leśne ledwie że na papierze istnieje. Część lasów stanowią w rzeczy samej niedbale prowadzone zarośla, które nieraz słuszniej należałoby raczej zaliczyć do nieużytków.

Statystyka urzędowa rachuje nieużytków do 15% powierzchni w pow. Witebskim i do 24% w Połockim, a te wysokie liczby nie obejmują pastwisk, których część należałoby zaliczyć do nieużytecznych mokradeł. Rzeczywistej ziemi ornej można tu przyjąć koło 29%, a ta nizka licz- Nieużytki ba, łącznie z niewielką żyznością gleby jest przyczyną zjawiska, że w_ ^Witebskim ziemia nie wytwarza tu—jak i w całej Białorusi—dostatecznej ilości ziarna na potrzeby ludności, co pozornie wydaje się rzeczą trudną do uwierzenia wobec małej gęstości zaludnienia.

Pominąwszy stutysięczny Witebsk, ludność białoruskiego prawego po-brzeża Dźwiny waha się od 36 do 44 na km. kw. i ku północy stopniowo opada do 34, a ku wschodowi w pow. Wieliskim do 30. Ludność białorus-ska posiada poważną domieszkę Polaków, ubywającą ku wschodowi i północy. Gdy pow. Dryssieński, który za czasów Aleksandra I administracyjnie należał do Inflant Polskich, posiada żywiołu polskiego 15%, Połocki przeszło 10%» Witebski ledwie 5%) to w Horodeckim i Wieliskim niewszędzie dochodzi 1,5%. Domieszka żydowska, która w mieście Witebsku posiada znaczną przewagę absolutną, wynosi w okolicach, leżących nad Dźwiną 10%, ku północy zaś znacznie się zmniejsza.

Główne zajęcie ludności—poza żydowską, która trudni się handlem, drobnym rzemiosłem i wszelkim pośrednictwem—stanowi rolnictwo, znajdujące się na dość pierwotnym poziomie i praca w lasach. Mała żyzność gleby sprawia, że rolnicza Białoruś zadźwińska musi dowozić zboża na swe wy-

żywienie z Rosji środkowej i ratunkiem w bilansie handlowym okolicy jest wywóz drzewa, oddawna dokonywany Dźwiną do Rygi, co w nowszych czasach uskutecznia się również i kolejami; w stosunkach gospodarczych kraju wiele znaczy wychodztwo zarobkowe ludności.

Kulturalność Białorusinów jest nieco niższa aniżeli śród zachodniej Łotwy, a chociaż technika rolnictwa jest w Połocczyźnie i Witebszczyźnie nieco wyższa niż w pozostałej Białorusi, to jednak żadnego nie wytrzymuje porównania z rolnictwem nad Wisłą lub Niewiażą.

Kraje, leżące po prawej stronie Dźwiny, znajdują swe przedłużenie na lewym jej brzegu, a tu, jak w tylu innych wypadkach, rzeka nie rozdzielała

m.

>v

fggg,

mm

¹ i

SaŁs.

«SaS3

Rys. 246. Zwaliska zamku Wolkenburskiego. (Z albumu N. Ordy).

człowieka, lecz łączyła go, więc mamy zjawisko, że na wschód od Inflant

Województwo Polskich miejscowości niższe zajęły niegdyś księstwo późniejsze wo-Połockie a Witebskie,

jewództwo Połockie, rozszerzając się na jeziorzystą krainę lewo

brzeżną aż poza Lepel, wówczas gdy grzbiet Newelsko-Witebski, tak samo jak dalszy ciąg wyżyny na południu od Dźwiny, zostały objęte przez księstwo, późniejsze województwo Witebskie; granica między niemi tak samo na zachodniej pochyłości grzbietu Newelsko-Witebskiego, jak i na południu Dźwiny dość ściśle się zlewała z izohypsą 150 metrów nad poz.

morza.

Gdy ziemie niższe zogniskowały się dokoła Połocka, to nieco suchsze, wyżej położone zlewały się koło osi, łączączej Dźwinę z Dnieprem i koło jej północnego przedłużenia.

Owo przedłużenie szlaku od Orszy do Dźwiny, poprowadzone ku pół-

nocy, zlewało się z działem wodnym na grzbiecie Newelsko-Witebskim i stanowiło najstarożytniejszy szlak ku Nowogrodowi.

Czasy nowożytne przyniosły tym okolicom budowę kolei żelaznych, ale drogi bite, jak i w całym państwie rosyjskim, są wielce niedostateczne. Szlak bity pierwszorzędny istnieje właściwie jeden z czasów Nikołaja I, idzie on od Pskowa przez Newel do Witebska, skąd rozwidla się na Smoleńsk i Orszę. Większe znaczenie posiadają dość liczne koleje, bo oprócz kolei Windawsko-Noskiewskiej na północy, ożywiającej Siebież i przez to krańce Połocczyzny, istnieją tu: szlak •‘kolejowy nad Dźwiną, szlak Petersbur-sko-Złobiński, który ożywia Orszę i z Witebska czyni potężny węzeł kolejowy, oraz z poprzednim szlakiem krzyżuje się w Newlu szlak kolei Siedle-cko-Bołogowskiej, a chociaż ta ostatnia kolej wyłącznie strategiczne miała cele, jej przecięcie Dźwiny pod Połockiem podnosi tę starodawną stolicę udzielną Rurykowiczów.

Tak

i .,    .    . n . . . ,. Miasta

Litwie i Rusi, jeżeli na Białej Rusi.

W miastach więcej niż w połowie zaludnionych przez ludność żydowską, ześrodkowywa się ruch handlowy i pierwociny przemysłu, przyczym 100 tysięczny Witebsk, lub do 40 tysięcy ludności dochodzący Połock, tak samo jak 16-tysięczny Newel wyglądają zupełnie nowożytnie, samo jak miasta w całym zaborze rosyjskim na nawet posiadają niektóre szczegóły dodatnie, to naogół na mieszkańca Europy czynią wrażenie czegoś powstałego z wczoraj na dziś, co jednocześnie tchnie wyraźną tandetą budowlaną. Witebsk posiada jedną cerkiew (Zwiastowania), przebudowaną przez Olgierda, której fundamenty jakoby wskazywały na X wiek, a starożytniejszy Połock posiada klasztor (Spaso-Jefrosiniewskij), którego cerkiew prawie niezmieniona przetrwała z wieku dwunastego.

Zycie umysłowe i ruch religijny, tak ożywiony za czasów Kuncewicza i w sposób niezwykły podtrzymywany przez głośne kolegjum jezuitów w Po-łocku, obecnie nie istnieją. Gmachy jezuickie inne obecnie posiadają przeznaczenie, a biblioteki przewieziono do Petersburga.

W miejscu, gdzie Dźwina załamuje się prawie pod kątem prostym i jednocześnie osięga najbardziej południowy punkt, istniały warunki dla rozwoju miejscowości handlowej, jako dla punktu przeładunkowego z Dźwiny na drogi lądowe. Szczególniej droga Wieliż-Suraż-Witebsk, która posiadała dość poważny spław, jeżeli kierowała towar w stronę Wilna musiała w owym załamie przeładowywać towar, tu więc na wysokim lewym brzegu już w XV wieku istniała miejscowość Bieszenkowicze, która i dziś korzystnie odbija swym zewnętrznym wyglądem od innych miasteczek Białorusi.

Nikły przemysł, niezbyt znaczny handel i rzadka ludność sprawiają, że naogół miasta i miasteczka w Połocczyźnie senny wiodą żywot i tylko skupienia urzędów powiatowych podnoszą kilka z nich jak Wieliż i Siebież, na prawej stronie Dźwiny. Lepel na lewej stronie, chociaż leży na szlaku lądowym między jeziorami i nad kanałem Berezyńskim, który przez lat kil-

kadziesiąt powodował znaczny wywóz drzewa, jednakże poza rolę białoruskiego miasteczka powiatowego nie wyrósł.

W powiecie Lepelskim jest nieco więcej roli i ludność dochodzi do 50 mieszkańców na km. kw., podobnie w Sieńskim (powierzchnia wyniesiona do 270 metrów nad poz. morza), który stosunkami poniekąd Litwę przypomina—przeszło 40 mieszkańców na km. kw., a w tym 6% ludności polskiej. W Orszańskim również powierzchnia kraju rozstrzyga o warunkach gospodarczych, gdyż miejscowości suchsze, zwykle nieco wyżej położone, posiadają więcej roli i las lepszy, a zarazem i ludność gęściejszą, wówczas

?!

■A ‘t°iĄ

^ Ł i

aas

, ' &

. i ..

mm

■ mm

Rys. 247. Łuczosa pod Witebskiem. (Fot. K. Kulwiecia).

gdy nad rzeczkami i jeziorami rozciągają się błota—w Sieńskim pow. do 12% powierzchni—i tam ludność jest rzadsza.

Na wschód od Lepią niedaleko od Ułły leży maleńkie miasteczko Czaszniki, na trakcie z Wilna do Witebska. Konieczność przeprawy nadawała pewne znaczenie Czasznikom i w czasie pokoju, a w czasach wojny tu musiały się ścierać wrogie siły, ciągnące od Wilna i Noskwy, to też pod Czasznikami, na t. zw. Polach Iwańskich w latach 1564 i 1567 wojska Iwana Groźnego były dwukrotnie rozgromione. Również strategiczne znaczenie tej przeprawy przez Ułłę dało się odczuwać w r. 1708 i 1812.

Kanał Berezyński, wykonany w r. 1802 podług dawniejszego planu T. Czackiego, obecnie żadnego znaczenia nie posiada.

Do Witebszczyzny również należała Orsza nad Dnieprem, która zawsze posiadała znakomite warunki geograficzne, gdyż łączyła położenie nad załamem rzeki z największym zbliżeniem Dźwiny do Dniepru. W rzeczy samej załam Dniepru ku południowi znajduje się o 6 km. wyżej koło wsi Kobelak—tu mały próg na rzece przeszkadzał rozwojowi tego miejsca. Odległość Witebska od Kobelak wynosi koło 70 km., a dalej ku wschodowi pas ziemi między górną Dźwiną a górnym Dnieprem stanowi bramę Smoleńską. Jeżeli droga z Wilna do Noskwy trzymała się bardziej Witebska, to jednak częściowo ruch odbywał się na Mołodeczno-Mińsk, poczem szlak bardzo prosty prowadził wzdłuż górnego Dniepru do

Drogi ku bramie Smoleńskiej.

A, A

Rys. 248. Widok Witebska. (Fot. P Tow. Kr.).

Moskwy, omijając od południa bagna Weretejskie, tak bardzo zwężające bramę Smoleńską. Ten szlak sprawiał, że Orsza, leżąca w okolicach załamu Dnieprowego, nabrała bardzo wielkiego znaczenia strategicznego: tu się często rozegrywały walki państwa polsko-litewskiego z Moskwą, tu się gromadziły siły litewskie, tu Moskwa kierowała zawsze swe pierwsze ciosy. Dzisiaj Orsza posiada 22 tys. mieszkańców, posiada od wschodu obniżenie, ciągnące się na północy od Dźwiny (tam gdzie Bieszenkowicze) aż do środkowej Berezyny: śród niego leżą wielkie jeziora jak Łukomelskie, Sielawskie i Czerejskie. Dalej ku wschodowi wznosi się mała wyżynka Sieńsko-Orszańska, ciągnąca się na północo-wschodzie do błot Weretejskich, a na wschodzie odcięta wyłomem Dniepru od

Geografia dawnej Polski.

Właściwa wyżyna Litewska

30

wyżyny Mścisławskiej, która właściwie stanowi zachodnią odnogę wielkiej, choć słabo wyniesionej wyżyny Środkowo-rosyjskiej.

Linja łamana, poprowadzona przez Szepielewicze, Druck, Szkłów i nieco na południe od Mścisławia, odcina wyżynę białoruską od niziny, która na zachodzie sięga poza Borysów i Ihumen, a na południu od Polesia jest poniekąd oddzielona dolną Berezyną i jej prawobrzeżnym dopły-

M I7ina    x

Białoruska. wem Swisłoczą. W rzeczy samej cała ta nizina białoruska, roz-ciągniona nad środkową Berezyną, nad Drucią, Dnieprem i dolnym Sożem, jest dalszym ciągiem Polesia, a chociaż jest nieco wyżej nad

fgj

l-

Rys 249. Kamień (jeden z t. zw. „borysowskich") w Dźwinie pod Witebskiem koło dawnego kościoła Bazyljanów. (Fot. ze zb. P. Tow. Kr.).

poziom morza wyniesiona, jednak nieraz niezauważalnie przechodzi w Polesie.

Za Sożem leży nieco wyżej wyniesiona kraina, Nścisławskie, które razem z Czehryńszczyzną na Ukrainie stanowiły najdalsze kresy Rzeczypospolitej— tu w r. 1772 Polska sięgała na wschód o 2¹/₃ stopnia geograficznego dalej niż leży Petersburg.

Na południe od Dźwiny znaczna jeziorzystość ułatwiała wyżywienie ludności, ale nawet blizkość Dźwiny nie powołała tych okolic do życia samodzielnego. Wprawdzie Dźwina, załamując swój bieg pod kątem prostym,

zmuszała człowieka do wytworzenia miejsca przeładunkowego, ale Bieszen-kowicze nigdy nie mogły się rozwinąć, gdyż sąsiedztwo Połocka i Witebska stało temu na przeszkodzie. Obecność Ułły z kanałem Berezyńskim dopiero w XIX wieku ułatwiły wyniszczenie lasów, które w Lepelskim opadły poniżej x/3 powierzchni, a że gleby dokoła jeziora Lepelskiego są nieco ży-źniejsze niż w miejscowościach niższych, przylegających od północy i południa, przeto spotykamy tu większy stosunek ziemi ornej, co pozwala w miejscach wyżej położonych wyżywić 50 mieszkańców na km. kw..

Białoruś jako całość nigdy w dziejach nie posiadała względnie gęste-

•8

aRąg

Rys. 250. Brzegi Dźwiny pod Uźmionami.

go zaludnienia i to było jedną z najważniejszych przyczyn jej bierności politycznej.

Cały wschód Białej Rusi odznacza się bardzo nizką techniką rolną,

która zresztą w każdej okolicy inaczej się przedstawia. Rolnictwo chłopa białoruskiego—większa własność gospodaruje lepiej, ale mało wpływa na otoczenie—stosunkowo najlepiej stoi w okolicach wyższych, such- ^ ^ szych, jako to w Lepelskim, Sieńskim, Orszańskim i Hory-Horeckim¹), na Białorusi, gdyż tu w początkach XX stulecia mała własność rolna już była jako-tako obznajmiona z pługiem; najgorzej stały najbardziej wschodnie krań-

!) Po roku 1863 miasto Hory-Horki zostało przemianowane na Gorki,

ce dawnej Rzeczypospolitej, gdyż nawet stosunkowo suchsze powiaty jak Mścisławski, Klimowicki i Czausowski, jak również nizinne, zbliżone do Polesia Bychowski z Rohaczewskim, wcale pługa żelaznego nie znały, zadawalając się ową słynną sochą białoruską.

zresztą chwieje się między 5—1%,

Ludność na Białej Rusi tam, gdzie postać powierzchni powoduje mniejsze zabagnienie, jest gęściejsza i przekracza 40, a nawet w Hory-Hore-ckim dochodzi do 55 na km. kw., rzednie ku zachodowi (w Borysowskim koło 30) i ku południowi, gdzie w Rzeczyckim na prawym brzegu Dniepru opada poniżej 24. Ludność polska tylko w Ihumeńskim przekracza 10%, a pozatem ku wschodowi wyraźnie opada, więc gdy w Lepelskim, pod wieloma względami podobnym do Litwy właściwej, polskość wynosi 8,7%, to w Sieńskim—6%, w Orszańskim—4,1%,

aby w Klimowickim opaść poniżej !%• Ludność żydowska stale przekracza 9—10% ¹ tylko większe ogniska handlowe, jak Bobrujsk, Mohylów i Homel znacznie podnoszą ich odsetek.

Rdzenna ludność białorus

ka—Kriwicze kronikarzy kijowskich

Rys. 251. Berezyna pod Studzianką. (Fot. P. Tow. Kr.).

we wschodniej części przedstawia wyraźne ślady współczesnych wpływów wielkorosyj-skich i należy do najmniej kulturalnych odłamów na ziemiach Rzeczypospolitej. Cicha i znana dawniej ze spokojnego znoszenia swego losu ludność białoruska, jeszcze przez Rurykowiczów była przyzwyczajona do ciężkiej pracy na niewdzięcznej glebie, do życia biednego, a raczej do nędznego wegetowania. Chociaż jest to ludność niezaprze-cznie pracowita, jednak brak inicjatywy i dążeń do jakiej takiej samodzielności sprawiał, że Białorusin znosił swój los z rezygnacją wówczas, gdy jego pobratymiec nad środkowym Dnieprem, rozpieszczony rodzajnością czarnoziemu i wiecznie mający styczność z żywiołami stepowemi, nie chciał znosić nieskończenie lżejszych warunków pańszczyźnianych.

Rola nad Berezyną od ujścia aż po Borysów ledwie 22% powierzchni obejmuje, nad Dnieprem nie dochodzi do 30%> a na suchszych wyżynach na północy i wschodzie przekracza 30%. Gleby tu tak liche, że mało co więcej nad l¹/₂% ziemi ornej jest pod pszenicą, a prawie połowa pod żytem, to też przy lichej kulturze ziemi człowiek tu otrzymuje zbiory, nawet w państwie rosyjskim uważane za nędzne. Spożycie, obliczając podług norm najskromniejszych, jest liche, gdyż Białorusin ledwie połowę zboża niezbędnie potrzebnego otrzymuje ze swych pól- zresztą używa ziemniaków,

owsa, jęczmienia, ba, wprost mówi się, że w chlebie białoruskim, t. zw. „ro-diłce", można znaleźć wszelki chwast, jaki tylko wyrośnie na chłopskim zagonie. Jednak i w ten sposób ludność nie może się wyżywić i musi dowozić żyto i inne tanie środki pokarmowe: otręby i makuchy idą nie dla inwentarza, lecz na domieszkę do nędznej mąki żytniej.

Dowóz materjałów spożywczych ludność może opłacić zarobkami w le-sie i wychodztwem robotników.

Chociaż lasy naogół są utrzymane w bardzo lichym stanie, jednak są poważnym czynnikiem gospodarczym dzięki swym wielkim obszarom, bo chociaż w miejscowościach suchszych, na ziemiach gliniastych powiatów Sieńskiego i Homelskiego lasy pokrywają ledwie V₄ część powierzchni, jednak na całej Białorusi dochodzą do 40%. Jest to stosunek, który w kulturalnej Szwecji przy gorszych warunkach klimatycznych pozwala krajowi i ludności ciągnąć znakomite zyski z gospodarki leśnej, tu zaś cięcie lasów—pomimo komitetów ochrony leśnej—często niszczycielskie przybiera cechy i oprócz zysków kupców i spekulantów żydowskich, dostarcza lichego zarobku ludności wiejskiej w czasie zimy, kiedy wielkie śniegi i mrozy, właściwe klimatowi lądowemu pozwalają na saniach tanim kosztem zwieźć drzewo do przystani rzecznych lub do stacji kolejowych.

Daleko ważniejszym źródłem zarobków jest> wychodźtwo robotników, praktykowane jeszcze za czasów pańszczyźnianych, które wyraźnie charakteryzuje względne przeludnienie, dowodząc jednocześnie niesłychanego w Europie zaniedbania kulturalnego: kraj rzadko zaludniony, posiadający mnóstwo błot, nieużytków, lichych łąk oraz wielkie lasy o nieznanym w Europie zaniedbaniu, wysyła mnóstwo robocizny do obu stolic państwa rosyjskiego, do hut i kopalni na południu Rosji, latem do robót polnych w stepach czarnomorskich, jesienią do cukrowni ukraińskich, a nadewszystko do robót ziemnych oraz potrosze do wszelkich robót niewykwalifikowanych. Można spotkać Białorusinów, dawniej z powodu noszenia łapci przezywanych „łapaconami", we wszystkich ogniskach przemysłowych Rosji, wzdłuż kolei ńa Syberji, a w ostatnich latach i w Stanach Zjednoczonych.

Jest to żywioł nietyle robotniczy, ile wyrobniczy: o mizernej twarzy i nikłych mięśniach, pracowity i uczciwy, skłonny do pijaństwa, jako jedynej rozrywki i wówczas chętny do bójek, wyrobnik—Białorusin rzadko dochodzi do stanowiska dozorcy, a niesłychanie rzadko do majstra fabrycznego. Żywioł, chętnie poszukiwany dla swej taniości i potulności, w gruncie rzeczy nie okazuje się w przemyśle tak zyskownym, jak to pozornie wygląda, gdyż ograniczone siły fizyczne i wielka bierność — następstwo kil-kowiekowego złego odżywiania—nie pozwalają Białorusina porównać z robotnikiem Europy Zachodniej, ani nawet z owym parjasem robotniczych Niemiec lub Stanów Zjednoczonych—z wyrobnikiem polskim lub litewskim.

SPIS RYSUNKÓW.

Rys. 30. Góra Św. Anny na sku. 34.

Rys. 50. Woroniaki. 53.

Qe. Rys. 51. Tołry koło Makowa. 54.

Rys. 52. Podole. Jar nad Ladawą. 56.

Rys. 23. Tatry. Zakopane. 24.    Rys. 53. Podole. Jar nad Smotryczem. 57.

Rys. 24. Widok z Przysłupu na Czerwone Rys- 54. Kopalnia fosforytów w Dżurdżów-Wierchy. 25.

Rys. 25. Tatry. Krajobraz dolinowy. 25.

Rys. 26. ' Tatry. Morskie Oko. 26.

Rys. 27. Tatry. Stawy Polskie. 27.

Rys. 28. Tatry. Północne ściany Wielkiego

Rys. 3. Śnieżka w Sudetach. 4.

Rys. 5. Widok Sobótki na Śląsku. 6.

Rys. 6. Beskid Zachodni. Ujście Białki do Czarnej Wisełki. 8.

Rys. 7. Zawoja pod Babią Górą. 9.

Rys. 8. Dolina Popradu pod Żegiestowem. 10.

Rys. 9. Trzy Korony w Pieninach. 11.

Rys. 10. Wyłom Dunajca w Pieninach. 11.

Rys. 11. Pieniny. Dolina Dunajca. 12.

Rys. 12.    Pieniny. Igła. 13.

Rys. 13.    Krajobraz na przełęczy    Dukiel

skiej. 14.

Rys. 14. Przemysł naftowy w okolicach Dukli. 15.

Rys. 15. Beskid Wysoki. Skały w Ury-czu. 16.

Rys. 16. Beskid Wysoki. Skały i jaskinie w Bubniszczu. 17.

Rys 17. Fałdy piaskowcowe w dolinie Prutu. 18.

Rys. 18.    Gorgany. Chomiak.    19.

Rys. 19.    Czarnohora. Szczyt    Szpyci.    20.

Rys. 20. Howerla w Czarnohorze. 21.

Rys. 22. Widok z Zakopanego na wont. 23.

i Małego Jaworowego. 28.

Górnym Ślą-j Rys. 31. Wylot sztolni „Czartoryskiej" (roboty górnicze XV i VI w.). 35.

Rys. 32. Odkrywka kopalni galmanu „Jerzy" pod Bolesławiem". 36.

Rys. 33. T. zw. „pustynia" Błędowska. 37.

Rys. 34. Dolina Prądnika pod Ojcowem. 38.

Rys. 35. Dolina Prądnika. Grodzisko. 39.

Rys. 36. Wyż. Olkusko - Ojcowska. Dolina Szklarska. 40.

Rys. 37. Porfir w okolicach Miękini koło Krzeszowic. 41

Rys. 38. Kościół romański w Wysocicah. 42.

Rys. 43. Fałda w skałach dewońskich w Do-maszewicach. 45.

Rys. 44. Góra ze zwaliskami zamku w Chęcinach. 46.

Rys. 46. Krajobraz w Łysogórach koło wsi Mąchocic. 47.

Rys. 47. Łysogóry-Gołoborze na szczycie Łysicy. 48.

Rys. 48. Dolina Czarnej Nidy w górach Śto-Krzyskich. 49.

ce. 58.

Rys. 57. Rzeka Słucz koło Zwiahla. 62. Rys. 59. Rzeka Teterów pod Żytomierzem. 64.

Rys. 60. Rzeka Roś pod Białocerkwią. 66. Rys. 62. Morena czołowa na Pomorzu (podł. Wahnschaffego). 71.

Rys. 63. Morena czołowa w Łomżyńskim. 72.

-4

to

Rys. 64. Jezioro Wigierskie. Widok na jez. Rys. 127. Rozwój chaty jednoizbowej. 244.

Gawrychy, jeziorka Czarne i Wi- Rys.    128.    Rozwój chaty dwuizbowej. 245.

gierki.    73.    Rys.    129.    Trzy odmiany szczytów przy cha-

Rys. 65. Głazy narzutowe koło Przedbo-    tach polskich. 246.

j Rys.    130.    Przekroje ściany szczytowej. 246.

Rys.    131.    Typowy kościółek małopolski

(zwykle uważany za modrzewiowy). 247.

Rys. 132. Dawne domy wiejskie w Wiśniczu. 248.

Rys. 133. „Kołkowane" odrzwia chałup na Podhalu. 249.

Rys.    134.    Cerkiew unicka w Mikołajo

wie. 250.

Rys. 135. Pilica. Wnętrze synagogi drewnianej. 251.

I Rys. 136. Baszta w Kamieńcu Litewskim. 252. Rys. 137. Kościół Dominikanów w Krakowie. 253.

Rys. 138. Brama miejska w Brodnicy. 254. Rys. 139. Przekroje ściany licowej budowli polskich. 255.

Rys. 140. Attyka polska. 256.

Rys. 141. Ratusz w Sandomierzu. 257.

Rys. 142. Dziedziniec pat. Jabłonowskich w Krakowie. 258.

Rys. 143. Ratusz w Poznaniu. 259.

Rys. 144. Tratwy na Narwi. 260.

Rys. 149. Grodziec z górą Św. Doroty. 287. Rys. 150. Brzeg morski pod Radłowem. 296. Rys. 151. Brzeg morski pod Chłapowem. 297. Rys. 152. Paprocie pod Jastarnią na Helu. 298.

I Rys. 153. Mikołajek morski (Eryngium ma-ritimum), 299.

Rys. 154. Dom na Helu. 300.

J Rys. 155. Typowe budynki na nizinie Chełmińskiej. 301.

Rys. 156. Kościół w Świeciu. 302.

Rys. 107. Jura Krakowska. Skała Okien- Rys. 157. Ratusz w Toruniu. 303. nik. 150.

Rys. 109. Żale w Mątklicach. 155.

Rys. 111. Arkona. Grodzisko Jaromira. 160.

Rys. 113. Uroczysko Kumat. 162.

Rys. 117. Okop w Stradowie. 187.

Rys. 122. Jezioro Lednica. 239.

Rys. 123. Zwaliska na jeziorze Lednicy. 240.

Rys. 124. Chata na Kaszubach. 241.

Rys. 125. Chata na Kurpiach. 242.

Rys. 126. Chata dwuizbowo-systematyczna. na Podhalu. 243.

rza. 74.

Rys. 66. Olbrzymi głaz kolo Szauliszek. 75. Rys. 67. Wydmy piaszczyste koło Dylewa Nowego w Łomżyńskim. 76. Rys. 68. Piaski lotne koło Nieborowa. 77. Rys. 70. Polesie Owruckie. Krajobraz ty-

81.

powy.

Rys. 71. Krajobraz poleski nad Stocho-dem. 82.

Rys. 73. Jezioro Ostrzyckie i Wieżyca na Kaszubach. 88.

Rys. 74. Dolina Wisły w dolnym biegu pod Fidlicami. Obok dolina „zwieszona. 90.

Rys. 77. Dunajec pod Jazdowem. Regulacja rzeki. 100.

Rys. 78. Wisła pod Kaźmierzem. 102.

Rys. 80. Wisła pod Czerwińskiem. 105, Rys. 81. Krajobraz rozszerzonej doliny bliżej ujścia Wisły. 106.

Rys. 83. Czarna Hańcza. 108.

Rys. 88. Poroh Nienasytiec. 115.

Rys. 94. Różanecznik. 133,

Rys. 95. Ostnica. 134.

Rys. 96. Las modrzewiowy. 136.

Rys. 97. Orzech wodny (trapa natans. 137. Rys. 98. RoślinnośćwBeskidzieNiskim. 138. Rys. 99. Las w Łysogórach. 139.

Rys. 100. Limba. 140.

Rys. 103. Winnica na Podolu. 143.

Rys. 104. Gniazdo bobrowe na Owrockim. 146.

Polesiu

Rys. 105. Żubry. 147.

Rys. 106. Gniazda jaskulek-brzegówek nad Narwią. 148.

Rys. 158. Kościół w Kwidzynie. 305.

Rys. 159. Zamek w Malborgu. 306.

Rys. 160. Gdańsk. Przystań nad Motla-wą. 307.

Rys. 161. Ulica Frauengasse z widokiem na kościół P. M. 308.

Rys. 162. Oliwa Kościół gotycki i pałac opatów. 309.

Rys. 163. Jezioro Goplo. 312.

Rys. 164. Morena czołowa koło Pleszewa. 314.

Drumlin w Sączkowie. 315. Grodzisko pod Dąbrówką. 318. Katedra w Poznaniu. 320. Katedra w Gnieźnie. 321. Przedbórz. 327.

Myszą Wieża w Kruszwicy. 329. Mazury Pruskie. Cruttina. 333. Frambork. Katedra. 336. Olsztynek. 339.

Pilkalnia w Rumbowiczach (Suwalskie). 340.

Balwierzyski nad Niemnem (Suwalskie). 341.

Rys. 177. Mazowsze. Droga do Raźniewa. 343. Rys. 178. Gościniec na Kurpiach. 346. Rys. 179. Rzeka Łydynia koło Ciechanowa. 348.

Rys. 197. Domek w lossie pod Opatowem. 386.

Rys. 198. Krajobraz małopolski — okolica Rys. 237. Głośniki w cerkwi Kołożańskiej

pod Grodnem. 450.

Rys. 238. Zamek w Mirze. 451.

Rys. 239. Okolica szlachecka Gajdziewicze w pow. Oszmiańskim. 452.

Rys. 226. Załom rzeki koło Korostenia. 439. Rys. 227. Pilkalnia koło wsi Uciany. 440. Rys. 228. Zamczysko Trockie. 441.

Rys. 229. Meczet w Iwiu. 442.

Rys. 230. Brzegi Wiłejki pod Wilnem. 443. Rys. 231. Ujście Wiłji do Niemna. 444. Rys. 232. Wilno. Widok ogólny. 445.

Rys. 233. Wilno. Kościół Św. Anny. 446. Rys. 196. Skały w Mnikowie pod Krako- Rys. 234. Chata litewska w Piertanach. 447.

Rys. 235. Zwaliska zamku w Krewie. 448. Rys. 236. Widok Grodna od Kołoży. 449.

Rys. 165. Rys. 166. Rys. 167. Rys. 168. Rys. 169. Rys. 170. Rys. 171. Rys. 172. Rys. 174. Rys. 175.

Rys. 176.

Rys. 180. Płock. Góra Tumska. 349.

Rys. 181. Grodzisko i kościół gotycki w Ciechanowie. 351.

Rys. 182. Krajobraz podlaski zimą. 353.

Rys. 183. Grodzisko pod Tykocinem. 356.

Rys. 184. Tatry. Polana Chochołowska. 364.

Rys. 185. Tatry. Dolina pięciu Stawów Polskich. 368.

Rys. 186. Zwaliska zamku w Odrzykoniu. 369.

Rys. 187. Wawel od strony Rudawy. 372.

Rys. 188. Kraków. Kościół Św. Krzyża. 374.

Rys. 189. Kraków. Wnętrze kościoła Św. Krzyża. 375.

Rys. 190. Krajobraz podgórski. Okolice Łow-czówka. 377.

Rys. 191. Wspólny cmentarz w Łowczówku z 22—25 grudn. 1914 r. 378.

Rys. 192. Częstochowa. 380.

Rys. 193. Wyż. Olkuska. Źródła rz. Baby. 381.

Rys. 194. Rzeka Baba pod Olkuszem. 382.

Rys. 195. Zakończenie rz. Baby w piaskach. 383.

wem. 385.

Jastkowa. 387.

Rys. 199. Kopiec Unji Lubelskiej we Lwowie. 394.

Rys. 200. Wybuch ropy naftowej w Borysławiu. 398.

Rys. 201. Źródła Prutu pod Howertą. 399.

Rys. 202. Most na Prucie pod Jarem-czem. 400.

Rys. 203. Rafajłowa. Krajobrazzimowy wKar-patach Wschodnich. 403.

Rys. 204. Dniestr w okolicach Mohylo-wa. 404.

Rys. 205. Podole. Dolina Ladawy. 405.

Rys. 206. Jar Dniestru w Horodeńskim. 406.

Rys. 207. Jar Seretu. 407.

Rys. 208. „Hurkało" na rzece Strypie. 408.

Rys. 209. Cerkiew w Rohaczynie pod Brze-żanami. 409.

Rys. 210. Ogólny widok Kamieńca Podolskiego. 410.

Rys. 212. Cerkiew w Bakocie naPodolu. 412.

Rys. 213. ZamekwKamieńcuPodolskim.413.

Rys. 215. Cerkiew w Sutkowcach. 415.

Rys. 216. Ławra w Poczajowie. 416.

Rys. 217. Mogiła Soroka nad rz. Sobią. 418.

Rys. 218. Chata ze stepu Białocerkiew-skiego. 419.

Rys. 219. Okolice Żytomierza. Głowa Czackiego. 426.

Rys. 220. Cudnów nad Teterowem. 427.

Rys. 221. Polesie. Okolice Kościuchnówki. 432.

Rys. 222. Na Polesiu nad Stochodem. Jesień 1915 r. 433.

Rys. 223. Most pod Smolarami na Stocho-dzie. 434.

Rys. 224. Rzeka Smółka. 437.

Rys. 225. Horodyszcze nad Słuczą pod Zwiahlem. 438.

Rys. 240. Żmudź. Dolina Niewiaży. 353. Rys. 241. Brzeg morski w Połądze. 454. Rys. 242. Żmudź. Popielany na granicy z Kuronją. 456.

474

Rys. 243. Kroże. 457.

Rys. 244. Kowno. Widok ogólny. 459.

Rys. 245. Zamczysko Lucyńskie w Inflantach Polskich. 460.

Rys. 246. Zwaliska zamku Wolkenburskie-go. 462.

Rys. 247.. RzekaŁuczosapod Witebskiem. 464.

Rys. 248. Rys. 249.

Rys. 250.

Rys. 251.

Ogólny widok Witebska. 465. Witebsk. Kamień w Dźwinie pod klasztorem Bazyljanów. 466. Brzegi Dźwiny pod Użnisonami. 467.

Berezyna pod Studzianką. 468.

SPIS MAP I WYKRESÓW.

węglowego. Po str. 32.

Rys. 39. Mapa hypsometryczna wyżyny Czę- Rys. 84. Kanał Augustowski (p. S. Pawłow

stochowsko-Krakowskiej i kotliny górnej Wisły pod Krako- j RYS- 85. Kana* Berezyński (p. S. Pawłowskiego). 111.

Rys. 86. Kanał Ogińskiego (p. S. Pawłowskiego). 113.

Mapa fizyczna Ziem Polskich prof. E. Romera—przed tekstem.

Rys. 1. Przekrój przez ziemie dawnej Polski z południa na północ (Podł. O. Sosnowskiego). 2.

Rys. 2. Przekrój przez góry Olbrzymie (Podł. J. Giiricha). 3.

Rys. 4. Mapa hypsometryczna Bramy Morawskiej. 5.

Rys. 21. Schemat rozgałęzienia Tatr (podł.

O. Sosnowskiego). 22.

Rys. 29. Przekrój Dąbrowskiego Zagłębia

wem. 43.

Rys. 40. Mapa gór Śto Krzyskich i wyłomu Wisły między wyżyną Radomską a Lubelską. 44.

Rys. 41. Poprzeczny przekrój przez góry Śto-Krzyskie. 45.

Rys. 42. Tektonika gór Śto-Krzyskich (p. Sobolewa). Po str. 48.

Rys. 45. Schemat budowy geologicznej góry Zamkowej w Chęcinach. 46.

Rys. 49. Schemat tektoniki zapadłości podkarpackiej. (Podł. Tesseyre’a).

51.

Rys. 55. Mapa krajobrazu poleskiego. 59. Rys. 56. Mapa wyżyny Wołyńskiej, krajobrazu poleskiego i części wyżyny Podolskiej (p. P. Tutkowskie-go). 60.

Rys. 58. Granitowa płyta Ukraińska. 63.

Rys. 61. Mapa hypsometryczna wyż. Litewskiej. 70.

Rys. 69. Mapa hydrograficzna (podług L. Sawickiego). Po 96,

Rys. 72. Wyż. Gnieźnieńska i Kujawska. 87. Rys. 75. Dolina Niemna między Grodnem a Kownem. 91.

Rys. 76. Kanał Bydgoski (p. S. Pawłowskiego). 99.

Rys. 79. Kanał Królewski (p. S. Pawłowskiego). 103.

Rys. 82. Mapa hypsometryczna okolic Grodna i ujścia Czarnej Hańczy. 107.

skiego). 109.

Rys. 87. Schematyczny przekrój progów Dnieprowych (p. Maksymowicza). 114.

Rys. 89. Izotermy roczne (p. E. Romera) Po str. 128.

Rys. 90. Izotermy stycznia (p. E. Romera). Po str. 128.

Rys. 91. Izotermy lipca (p. E. Romera). Po str. 128.

Rys. 92. Opad atmosferyczny (p. E. Romera). Po 128.

Rys. 93. Dziedziny klimatyczne. 123.

Rys. 101. Rozpostarcie niektórych drzew (p. M. Raciborskiego). Po 144. Rys. 102. Mapka geobotaniczna ziem polskich (p. M. Raciborskiego). 141.

py-

264.

Rys. 108. Mapka aeąuidistant (linji równych odległości od morza) Euro-151.

Rys. 110. Mapka wskaźnika czaszkowego na ziemiach dawnej Polski (p. J. Czekanowskiego). 157.

Rys. 112. Mapa etnograficzna ziem dawnej Polski. Po 160.

Rys. 114. Mapa narzeczy języka polskiego (K. Nitscha), po str. 168.

Rys. 115. Mapa narzeczy języka białoruskiego (podł. Karskiego). 167. Rys. 116. Szlaki drogowe dawnej Polski. Po str. 224.

Rys. 118. Brama Smoleńska. 200.

Rys. 119. Ziemie orne. 233.

Rys. 120. Lasy. 234.

Rys. 121. Zwierzęta domowe. 237.

Rys. 145. Mapa gęstości zaludnienia. Po

Rys. 147. Poszczególne krainy Śląska Górnego. 280.

RyS. 148. Granica językowa na Śląsku. 282. Rys. 211. Mapa okolic Kamieńca Podolskiego. 411.

Rys. 214. Mapka okolic Winnicy. 414.

SPIS AUTORÓW.

Chętnik A., 347.

Chwojko W., W. 150, 420. Codex diplomaticus Maioris Poloniae. 313.

Czacki T., 80.

Czarnocki J., 46.

Czarnocki S., 32. Czekanowski J., 152.

Czyński E., 160.

Jabłonowski A., 64, 139,183, 420.

Janowski A., 344.

Jarosz M., 293.

Althans K., 34. Antonowicz W., B. 57.

Balzer O., 239. Bartoszewicz J., 408. Beauplan 423.

Berent G., 78, 79. Bludau A., 89 Bobrzyński M., 178. Braun F., 297.

Brey J., 2.

Bruckner A., 218, 268. Bruckner E., 130.

Bujak F., 217, 228, 315.

Demetrykiewicz W., 149. Długosz J., 35, 191.

Duda F., 297.

Federowski M., 168. Fleszar A., 22, 80, 82. Fox J., 4.

Frech F., 33.

Gorczyński W., 121,130,131 Gradman R., 213.

Grund A., 263.

Grzybowski J., 32, 39, 396. Giirich G. 2, 47.

Hadaczek K., 186. Hanslik E., 263. Hassinger H., 7.

Heer O., 212. Hruszewśkij M., 420. Hupka S., 239, 268, 361.

Izmailskij A., 183.

Karłowicz J., 241.

Karski E., 168.

Kaspari E., 286.

Kobelt W., 145.

Korczyński S., 270. Koroniewicz P., 79. Korzeniowski J., 317. Kosińska S., 121.

Koppen F., 135.

Krajewski K., 69.

Krzywicki L., 152, 156, 347. Krzyżanowski A., 160.

Kujot ks. S., 296, 314. Kulwieć K., 92.

Kumaniecki K., 160. Kutrzeba S., 185.

Kuźniar C., 18.

Kuźniar W., 29, 149. Kwietniewski K., 128.

Limanowski M., 13. Lissauer A., 296. Lencewicz S., 45. Lewiński J., 46, 68.

Łabęcki H., 36. Łaskarew W., D. 61, 65. Łoziński W., 207.

Majewski E., 184. Maliszewski E., 446. Manteuffel G., 112, 445. Matlakowski W., 222. Menger E., 131.

Michalski A., 55. Miklaszewski St., 49, 76, 347. Merecki R., 123.

Missunianka A., 92, 93. Mokłowski K., 218.

Muller S., 7, 193.

Nałkowski W., 1,    81, 112,

177, 325.

Nesterowicz M., 258. Niederle L., 7.

Niedźwiedzki 396. Niezabitowski E., 145.

Nitsch K., 162, 165, 297.

Oestreich H., 305. Ogonowski E., 169. Olechnowicz W., 152. Orłowicz M., 135. Osadczyj T., J. 426. Ossowski G., 61, 296.

Paczoski J., 141.

Sobolew D., 47. Sobolewskij N., 169. Sokołow N., 68.

177, 178, 196, 209, 236, Sokołowski M., 188.

Starowolski 440.

Pantiuchow J., J. 422. Partsch J., 2, 280. Pawiński A., 315. Pawłowski S., 13, 80, 118. Peschel O., 178.

Pessler W., 241. Pietkiewicz A,. 120, 125. Pomianowski K., 367. Popiołek F., 293. Prusiewicz A., 409. Ptolemeusz 187, 190, 324. Pułaski F., 57.

Puszet L., 219, 241.

Raciborski M., 132, 135,376. Ranek Ch., 241.

Ratzel F., 178.

Rehman A., 90.

Romer E., 1, 80, 117, 121,

425.

Rostafiński J., 143. Rożen Z., 42. Rudnyćkij S., 420. Rulikowski E., 429.

Rutkowski L., 152.

Sadowski J., N. 187, 212. Samsonowicz J., 47. Sapunow A., 173.

Sawicki L., 10, 196, 212, 292,

400.

Schróder P., 126.

Schiitze H., 98.

Sibircew A., 418. Sieczynskij E., 57. Siemiradzki J., 39, 50, 93. Sikorskij I. A., 422. Smoleński J., 22, 54. Smolka S., 276.

Smolski G., 161.

Staszyc S., 158. Stern J,. 420. Szafer W., 135. Szajnocha L., 25.

Szajnocha W., 188. Szczerbakiwśkij W., 250, 423. Szelągowski A., 189, 212, 313. Szpett J., 160.

Szulczewski A., 317.

Szyller St., 247, 254.

Talko - Hryncewicz J., 152, 154.

Tesseyre W., 50, 54.

Thullie C., 254.

Trzebiński J., 139.

Tutkowski P., 82, 84.

Wahnschaffe F., 71. Wasilewski L., 168, 230, 424. Wawrzeniecki M., 185, 220, 248, 268, 350.

Weigner St., 396.

Vidal de la Blachę P., 220. Wierzbicki W., 131.

Wójcik K., 32.

Zachorowski S., 196, 363. Zannoni R., 183.

Zubrzycki I., S. 254.

SPIS MIEJSCOWOŚCI,

WAŻNIEJSZYCH GÓR, RZEK I DZIELNIC.

453.

Białuruś 168, 458.

Białorusini 168.

Białowieska Puszcza 92, 146,

239.

Białowieża 168, 355.

Białystok 191, 263, 355, 356.

Biebrza 92, 104, 172.

Biecz 371.

I Bielański (klaszt.p. Kr.) 43. Borysław 30, 263, 306, 307.

Bełżec 392.

Berdo-Horodyszcze 54.

Berdyczów 139, 428.

Berestowiec 61.

Berezański liman 68.

Berezyna 93, 112. 173, 175.

Berezyński kan. 80,112,464. j Bieżuń 350.

Bilcze Złote 160.

180, 205, Biniakonie 165.

Birawka 281.

Birsztański półw. 108. Birsztany 441.

Bizancjum 189, 215, 228,250,

Aa Kurlandzka 109. Adersbach 4.

Aleksandrowsk 116.

Altvater (Dziadek) 6. Alwernia 42, 383.

Amu-Darja 213.

Andrychów 361.

Arkona 160.

Augustów 338.

Augustowski kanał 80, 104,

Autun 220.

Awratyńskie „góry" 54, 405. Azja Mniejsza 211.

Baba rz. 382.

Babia Góra 10, 15, 26. Baborów 290.

Bachorka rz. 99, 171, 329. Bachorskie bł. 105.

Bałta 450.

Bałtycka wyż. 89.

Bar 65.

Barania g. 10, 292. Baranowicze 435.

Bardyjów 369.

Barwałd 16.

Barycko-Głogowska pradoli-na 78.

Barycz 97, 163, 279. Bazawłuk 66.

Bąkowice 307.

Beczwa 7, 25, 174.

Berlawa 448.

Berlin 122, 127,

262, 319.

Beskid Niski 16, 18, 22. Beskid Wysocki 26.

Beskid Zachodni 10, 15. Bessarabja 124.

Bęczarka 16.

Będkowice 43.

Będkowska doi. 41.

Będzin 287, 288.

Biała (Podlaska) 355.

Biała (w Galicji) 75, 293. Białacerkiew 65, 430.

Biała Woda 161, 367. Białka 102, 292. Białocerkiewskie Pole 417.

Bielska Kopa 27.

Bielsk (Podlaski) 356. Bielskie Tatry 27. Bielsko 289, 293.

Bieruń 289.

Bieszenkowicze 463, 467.

251.

Błędowska Pustynia 37, 379. Błotnica 285.

Błożewka 117, 172.

Bobrawa 4, 98.

Bobrawa g. 3, 275.

Bobrujsk 435.

Bochnia 30, 206, 361. Bogumin 7, 97, 281, 290.

Boh 65, 118, 173.

Bohusław 65, 430.

Bojki 306.

Bolesław (Olkuski) 36, 379, 382.

Bolesław Śląski 278, 279. Bolkenhain 279. Bonarowieckie wzg. 22. Borowiaki 297.

Boruszkowce 416.

Bystra g. 27.

Bystrzyca Czarna (Nadwor-niańska) 22, 26, 118.

Bystrzyca Śląska, Wystrzyca Czarnohora 22, 195, 307.

Czarnomorska wyż. 68.

275.

173.

Czarna Woda (wieś ruska) Dłubnia 41, 45. 161, 367.

Czartorysk 83. Czaszniki 464. Czechów 116, 361. Czehryń 65, 431. Czehryńszczyzna 170. Czeladź 388.

Czerejskie jez. 465. Czeremosz 22, 26, 239. Czerkasy 431.

Czerna 384.

Delatyn 306.

Desna 173, 189.

Deszno 160. Deutsch-Altenburg 213.

Dębe 354.

Dęblin 131, 354.

Czarna Woda (d. Wisły) = | Dębnicko - Siewierski grzb. Wda 105.

Borysów 466 Bracław 410. Bracławszczyzna 417.

Brama Łużycka 122, 175. Brama Morawska 133, 175, 187, 212, 214, 292.

Brama Smoleńska 192.

Brda 100, 105, 171.

Brodnica 185, 192, 335, 337. Brody 404.

Brunsberga 335.

Bryjarka 13.

Brynica 285, 286.

Brzeg 279.

Brześć Kujawski 330.

Brześć Litewski 84, 85, 354, 356, 357. 435.

Brzezie 31.

Brzeziny 342.

Brzeżany 406.

Buczacz 406.

Budapeszt 124, 347. Budziszyn 122, 180.

Bug 84, 104, 172, 174, 175. Bugonarew 104.

Bukareszt 347.

Bukowina 365.

Buzułuk (Bezawłyk) 116. Bydgoski kan. 80.

Bydgoszcz 101, 187, 298,317,

330.

97.

Bystrzyca Złota - (Sołotwiń-ska) 22, 108.

Bytom 190, 277, 285, 286. Bytomska kotlina 31.

Bzura 86, 171.

Carnuntum 213. Chadżybejski lim 68. Chełm 184, 206 392. Chełmek 34. Chełmińska z. 332, 335. Chełmno 305, 335. Chełmowa g. 384. Chęciny 47, 49. Chmielnik 410. Chochołów 365.

Chochołowska doi. 27. Chocim 55, 200, 405. Chodorków 139.

Chodzież 311, 323. Chojnice 298.

Chomiak 23, 398.

Choroł 139.

Chórów 61.

Chortyca 116.

Chrzanów 294. Chwaliszewo 321. Chwastów 139, 429. Chyrów 307.

Ciechanów 351. Ciechocinek 330.

Cieszyn 10, 75, 292, 359. Cieszyńskie 292. Cięgowice 40. Ciężkowice 18.

Cisną 371.

Courbiere 306.

Cudnów 62, 139.

Cybina 98, 190, 321.

Czarna (dopływ Odry) 98,

Czarna Hańcza 104,160,172,

Czarna Ruś 459.

Czarna Woda (dop. Odry)

98.

Czarnków 100, 322. Czarnobyl 144.

Czarny Las 418.

Czarny Szlak 183. Czartomelik (Czertomłyk) 116.

Czernihowszczyzna 169.

| Czersk (na Mazowszu) 343. Czersk (na Pomorzu) 297. Czerwieńskie Grody 172,189. Czerwińk 204, 250, 335, 350, 351.

Czerwony Klasztor 368. Częstochowa 38,98,133,191, 327, 379, 380.

Częstochowsko - Krakowski grzb. 39, 41.

Człuchów 296, 298. Czorsztyn 15, 363.

Czyszki 117.

Dagestan 146.

Dałkowskie wzg. 276, 278. Damsee 101.

Darga 337.

Dawidgródek 168.

Dąbrowa Górnicza 32, 288. Dąbrowskie Zagłębie 286. Dejma 111, 175, 205, 336,

337.

32.

Dniepr 65, 80, 112, 173, 175,

214.

Dniestr 117, 128, 172, 175. Dobrzynka 86.

Dobrzyń n. Drwęcą 335. Dobrzyń n. Wisłą 72, 190, 339, 340, 350.

Dobrzyńska Ziemia 339. Dokszyce 447.

Dolnośląska kotl. 29.

Doły Jasielskie 18.

Doły Sanockie 18.

Don 173.

Doniec 173.

Dora 398.

Dowlany 165.

Drama 35, 285.

Drawa 101.

Drezno 124, 180, 279.

Drohiczyn 191, 357. Drohobycz 254, 307.

Drwęca 91, 105.

Druck 466.

Druć 112.

Dryssa 93, 111, 173.

Drżeń 101, 314, 322.

Dubicze 116.

Dubienka 184, 390, 392. Dubissa 109, 173, 225. 448. Dubno 184, 415.

Dukla 160, 371.

Dukielska przełęcz 18, 133, 196, 212.

Dunajec 11, 14, 17, 102, 212,

-    t'-'

o o

<N tO

Hornad 15, 212.

Gopło 88, 98, 143, 171, 176, | Horodło 52 188, 214, 240, 311, 319.

Góra Kalwarja 343.

Góra Zamkowa (kolo Krzemieńca) 55.

Gorgany 23.

Gorlice 160.

Górnośląska kotlina 31.

Górnodniestrzańska niz. 30. j Górnopolska (Małopolska) niz. 15, 29.

i Góry Tarnowskie 31.

Gosławskie jez. 98.

Gostynin 330, 342.

Gostynka 171, 289.

! Grabowa 40.

Hrubieszów 50,393. Hucuły 306.

Huczwa 104.

Hulczyn 31, 290. j Hulewicze 83. Humań 131.

Husiatyn 55, 408. Huta Królewska 286. Huta Laura 286.

367.

Dunajowce 410.

Duś jez. 92.

Dyhernfurtski Bród 190. Dymińskie g. 43.

Dyneburg (Dwinsk) 144,179, 192, 436, 457.

Dyneburski pow. 168. Dyżewskie bl. 67, 417. Dziadek g. 6.

Działdówka (Wkra) 164. Działoszyce 356.

Dziedzice 360.

Dziewieniszki 165. Dziewinów 101.

Dzikie Pola 69, 410.

Dzisna 112.

Dźwina 111, 175.

Egiejskie m. 212. Egipt 211.

Elbląg 307. Elblążka 110.

Ełk 338.

Essa 112.

Ewikszta 112, 455.

Fenicja *211. Fidlice 106. Fordon 105, 304. Framburg 336. Frydek 292. Frydman 363. Fryski zalew 94.

Galicja 395, Garłuch 27.

Garwolin 354. Gąbin 342. Gdańsk 106, 192, 199, 219, 254,

373.

Gdańska zat. 94, 295. Gdańskie Pomorze 295. Gdów 361.

Gdynia 302.

Genua 207, 218.

Giebło 384.

Giecz 317.

] Gierwiaty 165.

Giewont 366.

Gilga 110.

Gliwice 32, 285, 286, 289. Gida (Chuda) 101.

Głębokie 447.

Głogowa 279.

Głogówek 281.

Główna rz. 90, 321. Glupczyce 281.

Głupczyckie 73, 290. Głuszyńska doi. 99.

Gniew 106, 306. Gnieźnieńska równina 88. Gniezno 189, 190, 313, 317, 319, 322.

¹ Goczałkowice 290. Godziszów 52.

Goldynga 453.

Gołogóry 54, 55.

Gołonóg 32, 34, 190, 287. Gołub 335.

Goniądz 160.

Grajcarek (Ruski Potok) 161. Granastow 367.

Grębocin 304.

Grobiński pow. 462. Grochów 354.

Grodno 173, 182, 191, 355,

442.

Grodziec 34, 285, 288. Grójec 164.

Grudziądz 306. Grunwald 337.

Grybów 160.

Gryf ja 90.

Grywałd 363.

Gubin 190, 319.

Habelschwert 4, 5.

Hadziacz 139.

Hainburg 213.

Hajsyn 410.

Halicz 60, 172, 174, 190,206, 215, 231, 250, 399. Harklowa 363.

Hassento 453.

Hawela 174.

Hel 122.

Heljaszówka 367.

Helska mierzeja 94. Henryków 279.

Heuscheuer 4, 5.

Hirszberg 249, 278, 279. Hirszberska kotl. 3, 98, 195. Hłystynówka 431.

Hniwań 419.

Homel 435.

•.j

¹ Horodyszcze 65, 431. Hory-Horki 121, 122. Horyń 61, 96, 113. Howerla 24.

łganie 354.

Ihumen 466.

Ikwa 61, 96, 113.

Ilmeń 173.

Iłłukszta 441.

Inflanty Polskie 93, 454. Inhuł 65.

Inhulec 65, 69, 419. Inowłódz 86.

Kalmeny 110.

Kalwarja (na Litwie) 338.

Kalwarja Zebrzydowske 359, Kłajpeda 310, 337.

Kłodnica 97, 285. Knihinin 400.

Kładzka przełęcz 4, 214. Kładzko 279.

361.

Kałusz 30, 306.

Kałuszyn 354.

Kamienica rz. 10, 369. Kamieniec Litewski 251.

i Knyszyn 160.

Kobelaki 465.

Kobryń 85, 358.

Inowrocław 88, 189,317,329. Kamieniec Podolski 127, 402, Kobyla Góra 311.

Kobyłka 354.

Kociewie 162, 164, 205, 296. Kamieniogórska prz. 3, 4, Kodyma 402, 410, 418.

Koluszki 388.

Kołbiel 354.

Irdyńskie bł. 67, 417. Irpeń 416.

Iwańskie Pole 464.

408.

Kamieniec Śląski 279.

Iwonicz 22, 371. Izerskie g. 3.

214.

Kamienna rz. 104, 389. Kamienny Bród 65. Kamińsk 328.

Jabłonków 293, 363.

Jabłonkowska prz. 8,10,212, Kampinoska Puszcza 86.

292, 362.

Jahorlik 418.

Jakobsztackie pr. 111.

Jaksice 149.

Jajła 122.

Jamna 25.

Koło 91, 190, 325, 330. Kołomyja 400.

Koniecpol 86, 326.

Konin 187, 189, 190, 325.330.

Kamuła 55.

Kaniów 65, 67, 115, 194,419. Konka 116.

Konotop 435. Końskie 86.

Karkonosze 3.

Karniów 292.

Karpaty 8.

Kartuzy 300.

Karwina 292, 294.

Kaspla 111.

Kaszubska Szwajcarja 89,

299.

Jańsborska Puszcza 72, 338. Kaszuby 162, 164, 222, 297. j Koropiec 118.

Korytanja 41. Korzkiewska doi. 41.

Jampol 67, 118, 405. Jampolskie progi 57, 67. Janów (w Krakowskim) 86. Jańsborg 338.

Konstantynopol 198, 207. Konstantynów (p. Łodzią) 331.

Korczyk 61, 84, 410. Korczyna 371.

' Korndorfer Hóhe 337.

Jaremcze 398.

Jarocin 191, 324.

Jarosław 185, 186, 206, 377. Jasielskie Doły 18, 19, 22. Jasiołka 18, 102.

Jasło 371.

Jasna Góra 38, 380, 384. Jatryń 66.

Jaworki 161, -367.

Jaworzno 294.

Jesionik Morawski 6. Jerzmanowska doi. 41. Jeziorno 343.

Katowice 277, 286.

Kazimierz 174, 391. Kędzierzyn 283.

Kępno 191, 325.

Kęty 359, 361.

Kiczkas 116.

Kielce 192, 388.

Kiernów 441.

Kijów 60, 123, 124, 127, 139, 168. 184, 189, 192, 203, 206, 207, 215, 228, 232, 240, 251, 385, 429, 430, 435.

Kijowskie Polesie (Owru-ckie) 84.

Jura (rzeka na Żmudzi) 110, Kijowszczyzna 170.

225, 448.

Jeziorosy 441.

Jędrzejów 386.

Kisucza 10, 161, 212. Kłeck 85.

Kachbacha 97.

Kachbaskie g. 3.

Kaczki 302.

Kaczory 149.

Kalisz 38, 163, 180, 187, 191, 313, 319, 322, 324, 325.

Klewań 139.

Klimczok 10.

Kluczborek 284.

Klucze 384.

Kluszkowice 15.

Kładzka kotlina 4, 6, 195.

Kościan 323.

Kościelec 386, 317. Kościeliska doi. 27. Kościuszki Kopiec 43. Kossów 401.

Kostrzyń 318.

Koszarawa 15.

Kotłów 317.

Kotra 191, 441.

Kowal 83, 330, 435. j Kowalówka 51.

Kowel 414, 434.

Kowno    182,    192,    208,    436,

454.

Kozaczy Chód (porohy) 115. Koziaszyja 281.

Kozienice 354.

Koźle 283.

Geografia dawnej Polski.

31

Sandomierska

Labiawa 336. Laborć 18.

Landeshut 4, 279.

Latorcza 307.

Latyczów 67, 410.

Lawenna 93, 109, 173.

Ląd 317.

Lec 338.

Lech 212.

Lednica 188, 239, 240, 313, 317, 319.

Krosno (na Śląsku) 190,313, Lelów 86.

Leluchów 368.

Krosno (nad Wisłokiem) 18, Lepel 463.

249, 371.

Krośnica 15, 365.

Krotoszyn 324.

Kroże 452.

Krupczyce 359.

Kruszwica 99, 163, 189, 190,

204, 313, 317, 329, 330.

Kryłoś 208, 399.

Kryłów 65, 115, 417.

Krynica 161.

Krywań 27.

Krzemieńczuk 139.

Krzemieniec 55,    126, 189,

404, 414.

Krzemienieckie g. 54, 55.

Krzemieniecko - Dubieńska j Liptowska kotl. 26.

Liswarta 98.

Litewska nizina 436. Litewskie Pojezierze 437. f Litewska wyżyna 93. Litwini 166.

Lityn 67, 410.

Liwiec 104, 353.

Liwna 106.

Lubawa 335.

Lubawska ziemia 163, 335. Lubartów 52.

Lubelska wyż. 50, 389. Lubiąż 279.

Lepelski pow. 464. Lepelskie jez. 112. Leszno 324.

Letgoła 168.

Leżajsk 133, 376.

Libawa (Lipawa) 122, 260, 448, 450, 452.

Lida 443.

Lignica 180, 185, 213, 279.

289.

i Limany 96. Liljowa prz. 27. Lipnica 16. Lipno 91.

Lipsk 280, 319.

Kurpiowska Puszcza 72, 91. Kurtowiany 110.

Kutno 163, 317, 342.

Kuty 401.

Kwidzyn 106, 306.

Kwissa 98. 275.

Lucyn 458 .

Laskoruńska (Lanckorońska) Lucyński pow. 93, 168, 456. doi. 56, 67.

190, 192,

255, 266, 289, 293, 360,

373.

Krainiacy 162, 164, 297.

Krakowsko - Częstochowski grzb. 32.

Krakowsko

kotlina (Górnopolska,Małopolska) 30.

Krapkowice 34, 283.

Krasna (Mińskie) 447.

Krewo 204, 254.

Krobia 317.

Kroczyce 39.

Królewiec 176, 192, 205,234, 309, 336, 337.

Królewski kanał (Rzeczypospolitej) 80, 85.

Kromołów 191.

Krościenko 9, 13, 15, 363,

365.

319.

nizina 61.

Krzna 353.

Krzykawa 45.

Krzywy Róg 419.

Kuczbork 350.

Kuczmeński Szlak 183. Kujalnicki liman 68. Kujawska równ. 88.

Kujawy 317, 323, 328, 330.

. Kurlandja (Kuronja) 71, 449. Kurdwanów 38, 51.

Kuroński zalew 94.

Kurów 52.

Lubicz 335.

Lubień 317.

Lublin 92, 164, 191, 354,390. Lubliniec 38, 284.

Lubomia (Lubowla) 367, 369. Lubotyn 368.

Lubuska ziemia 88,126, 217,

314.

Lubusz 180, 190, 313, 319.

Ludwipol 64.

Lwów 125, 126,184, 185,191, 206, 207, 218, 219, 227, 266, 360, 373, 393. Lwowsko-Chyrowski grz. 30.

Łaba 174.

Łapanów 16.

Łask 325, 326.

Łatgoła (Letgoła) 168. Łazy 289, 378.

Łeba 90.

Łęczna 52.

Łęczyca 86, 172,

330, 331.

Łobzonka 101.

Łomnica g. 27.

Łomnica rzeka 22, 118. Łomnica wieś 161, 369. Łomniczanka 161.

Łomża 352.

Łomżyńska wyż. 91.

Łosień 191.

Łotwa 166.

Łowczówek 377.

Łowicz 342.

Łódź 263, 325, 331.

Lubnie 139.

Łuck 60, 75, 139, 184, 414. Łuczosa 112, 173.

Łuczyca 86.

Ług 104.

Łuha 97.

Łukiew 30, 399. Łukomelskie jez. 465. Łukowska wyż. 352.

Łuków 164, 354. i Łuniniec 435.

Łupkowska prz. 17, 92, 196,

371.

Łużyce 126.

Łydynia 91, 104.

Łyna 111.

Łyntuny 166. %

Łysa g. (Św. Krzyża) 47, 388.

Łysica g. (Św. Katarzyny) Modrzejów 288, 387.

Mogilno 323.

Mogiła 185, 386.

Minga (Minja) 337, 448.

Mińsk (Litewski) 93, 131, Narkiewicze 166.

192, 435, 446.

Miodobory 55, 127.

Miropol 184.

Mitawa 454.

Mittelwalde 5.

Mława 350, 351.

Niedźwiedź 11, 15, 26. Mohylów (Podolski) 405, 408. Niedźwiedzia g. 42. Mołocznyj lim. 68.

Mołodeczno 465.

Nachód 4.

Nadworna 398.

Nakło 99 101, 298, 314, 322.    Obra 88.

Namysłowski pow. 277, 280,    Obra (Zgniła) 97.

Odessa 128, 131, 175. Odolanów 324.

Odra 29, 79, 97, 127, 171 172, 174, 175.

Narocz (jez. Miadziolskie) Odrzykoń 18, 26, 371.

Ogiński kan. 80.

Ogroble 98.

Ogrodzieniec 39.

Ojców 43, 133, 191, 384. Ojcowska doi. 41.

Obola 173.

47, 388.

Maciejowice 354.

Magóra Śpiska 12.

Malborg 163, 169, 307, 335. Malik 49.

Malinowa 13.

Małapanew 97, 284.

Małe Pieniny 367.

Małe Polesie 61, 62, 412. Małkinia 355.

Małogoszcz 86.

Małopolska 359.

Małopolska niz. 30.

Malta 112.

Mamry 110.

Margrabowa (Olecko) 338. Marjampol 338.

Markuszów 52.

Mastis jez. 452.

Maszyce 43.

Mąchocice 47, 48.

Mątwy 304.

Mereczanka 92, 181,191,441. Metele jez. 92.

Mezopotamja 211.

Miadzioł 447.

Miechów 191, 192, 386. Miedniki 204, 253, 444. Międzybórz 65.

Międzychód 319, 321. Międzyrzecz 180, 190. Międzyrzecze (Wołoskie) 25. Miękinia 42, 43.

Mijus lim. 68.

Mikołów 289.

Mikoszówka 160.

Mikuliczyn 398.

Miłosna 354.

Mławska wyż. 91.

Mników 43, 203, 384. Mniszek (na Spiżu) 160, 369. Modlin 86, 105, 352.

Morachwa (Murafa, Mura-chwa) 55, 118, 402. Morawa 174.

Morawa Serbska 212. Morocza 435.

Morszyna 306.

Morwan 220.

Morskie Oko 29.

Mosin 311.

Moskwa 127, 168, 179, 192, 199, 201, 207, 260. Motława 106.

Mozyrz 83, 168, 433, 435. Mścisław 465.

Mścisławska wyż. 94, 466. Mstów 98, 384.

Mszana (Śląska) 32. Muchawiec 104, 172, 353. Multany (Mołdawja) 124. Multański szlak (Złoty) 183, 186, 213.

Murawski szlak 183.

Musza 109.

Muszyna 161.

Myślenice 16, 361.

Mysłowice 285, 236.

Myszków 381.

318.

Namysłów 279, 280. Narew 104, 172, 175. 181.

445.

Nawojowa 369.

Ner 86, 98, 99, 171. Netta 104, 172. Newel 459, 462.

Newelsko-Witebski grz. 93. Neuenburg 306.

Nibork 338.

Nida 45, 192.

Nidy wyżyna 44.

Nidzica 45.

Niegowonice 40. Niegranden 95.

Niemen 93, 107, 172, 225. Niemodlin 281.

Nieszawa 330.

Nieśwież 444.

Niewiaża 93, 109, 116, 173, 226.

Niewocin jez. 338.

Nikopol 116.

Nissa (miasto) 279.

Nissa Łużycka 96, 275.

Nissa Śląsska (Kładzka) 5, 6, 97, 275, 281.

Niżniów 30, 54, 117.

Nogat 106, 304.

I Noryń 84.

Noteć 99, 171.

Nowe Miasto (n. dolną Wisłą) 106.

Nowe Miasto Korczyn 386. Nowogróg Wielki 173, 463. Nowogródek 92, 444. Nowogródzka wyż. 92, 443. Nowy Sącz 212, 362, 363. Nowy Targ 11, 212. 363. Nowotarska kotl. 26.

Nur 357.

Nurzec 104.

Oborniki 88, 98, 312, 321.

Paryż 347.

Opole (zach. część Podola) Pasłęka 91, 110, 333.

Piekary 38, 149. Orsza 93, 173, .208, 462, 463, Pieniny 13.

292.

Ostrołęcka Puszcza (Kurpie) 91.

Osłrołęka 352.

Ostrów (Wielkopolski) 163, 191, 324.

Ostrów (Mazowiecki) 356. Ostruda 337.

Ostrzeszewo 191, 325. i Oświeskie jez. 458.

! Oświęcim 276, 289, 360. Oświęcimsko - Krakowska kotl. 30.

Oszmiana 444.

Owruckie Polesie 83.

Owrucz 65, 168, 434, 435. Ozorków 331.

Pabianice 325, 331.

Pakoskie jez. 88, 311. Paklica rz. (Jordan) 319. Pałkowski Potok 13. Pancesti 125.

Pannońska (Węgierska) niz.

Pątnowskie jez. 98.

Pejpus (jez. Pskowskie) 124, 173.

Ojcowska wyż. 41, 73, 383. Okmiana 448.

Okocim 15.

Oksywie 302.

Oksywska Kępa 299.

Oława 97.

Olbrzymie g. 3.

Olecko (Margrabowo) 338. Olesko 404.

Oleśno 279, 284.

Olhopol 410.

Oliwa 310.

Olkieniki 166, 441.

Olkuskie zagł. 41.

Olkuskie kopalnie srebra 37 Olkusz 35, 36, 41, 379, 382, 384, 387.

Olsza 97, 171, 291.

Olsztynek 337.

Ołobok 314.

Ołomuniec 7, 292. Ołyka 61.

Omulew 91, 104. Opatów 389. Opatówek 325.

Opawa 180, 290, 292. Opawica 97.

Opoczno 86.

55.

Opole 283, 285, 239, 379. Opór 18, 122, 308,

Orawa 13, 26, 161, 212. Orle 4, 5.

Orłowa (Śląsk) 32.

Orłów (Kaszuby) 302. Oronne 354.

465.

Orszański pow. 464. Orszowa 8.

Orzesza 31.

Orzna 205.

Orzyc 91, 104.

Osielsk 187.

Osława 18.

Osobłoga 276, 281.

Ossa 91, 105, 335. Ostrawa Morawska 32, Ostrawica 97, 291. Ostromecko 304.

Ostróg 61, 139, 184,415.

15.

Pantalicha 406. Parkany 369.

| Parnawa 193.

Pełcza 61. Perejasław 181, 421. Petersburg 124, 169. Piana 101.

Pieprzowe g. 47. Pietros 24.

Pięć Stawów Polskich 29. Pilica m. 384.

Pilica rz. 104, 171,181. Pilsko 10.

Piła 299.

Pińczów 386.

Pińsk 125, 432.

Pińskie bł. 84.

Piotrków 192, 328. Piotrkowska wyż. 86, 326. Piotrowice 281.

Pissa 91, 104.

Pitrycz 206, 399.

Piwniezna 369.

Pleszew 324.

Pławiec 369.

Plawno 86.

Płock 72, 164, 189, 204, 350. Płońsk 351.

Proskirów 184, 410.

Płowce 330.

Płungiany 452.

Pniewy 313.

Pobereże 417.

Poczajów 55.

Podbrodzie 165.

Podbrzezie 166.

Podhale 11. 222.

Podkamień 55.

Podlasie 91, 92.

Podlaskie Międzyrzecze 92. Podlaska wyż. 53, 85‘ 352. Podole 402.

Podolska wyż. 53. Podwołoczyska 360. Podzamcze 354.

Pokucie 55, 144, 399, 400. Polesie 81, 431.

Polesie Małe 61.

Polesie Owruckie 83.

Polica g. 10.

Polica (na Wołyniu) 61. Połock 203, 232, 460, 462, 463.

Połonne 139, 416. Południowopolska niz. 29. Połtawszczyzna 169, 170. Pomezanja 333.

Pomorska wyż 295.

Pomorze 217.

Ponarskie g. 93.

Ponia 173.

Poniewież 454.

Pontyjska (Czarnomorska) niz. 68.

Pop Iwan 24.

Popielany 95.

Popielewo jez. 311.

Poprad 102, 133 (wyłom) 212, 367.

Poraj 381.

Poronin 365.

Powidzkie jez. 311.

Poznań 98, 120, 125, 163.

180, 189, 190, 192, 204, 280, 313, 319, 321, 322. Poznańska wyż. 88.

Praga Czeska 180, 184, 185, 207.

Prandocin 386.

Praszka 38.

Progi (porohy) 115.

Prosną 98.

Prostki 356.

Proszowice 386.

Prusko-Maz. Pojezierze 90,

Rowińska zapadłość 61. Rozoga 91, 104.

Roztocze 52, 389.

Rozwadów 392.

Rudnia 64.

Rudniki 379.

Rudno 31.

Rugja 128, 193, 205.

Rumno 139.

Rumunja 223.

Ruski Potok 161.

Ruś 402.

Rybnik 32, 289, 290.

Pyzdry 98, 190, 191,280,322, Ryga 122. 179, 192, 208, 234,

260, 436, 458, 460. Rymanów 22, 371.

Rypin 163, 350.

Rzeczyca 112.

Rzegocin 16.

Rzeszotary 38.

Rzeszów 185, 206, 377. Rzeżyca 457.

Rzeżycki pow. 168, 456.

403.

91.

Prusy 332.

Pruszków 343.

Prut 22, 25, 26, 239. Prużana 163.

Prypeć 84, 112, 113, 175. Przasnysz 350, 351.

Prządki 18.

Przedbórz 86, 191, 328. Przeginia 190.

Przemęckie jez. 311. Przemsza Czarna 285. Przemyśl 189, 206, 377. Przerów 292.

Przyrów 86.

Przysłupska prz. 22.

Psioł 113.

Psków 173, 179, 455, 463. Pszczyna 289, 290, 291, 360. Pszów 290.

Ptaszkowa 160.

Ptkanów 48.

Ptycz 113.

Puck 302.

Puławy 50, 52, 189, 390,391. Pułtusk 352.

Puszcza Białowiejska 146. Putbus (na Rugji) 127. Pyskowice 31, 35, 190, 289. Pytałowo 458.

323, 330.

Raba 11, 102.

Raciąż 163.

Raciążek 330.

Racibórz 31, 120, 186, 190, 283, 285, 295, 313. Racławska doi. 41. Radłowska Kępa 299.

Radom 164.

Radomka 104, 181. Radomsko 328.

Radomyśl 65, 184, 434. Radunia 106, 299.

Raduń 165.

Radymno 160, 390. Radzanów 350.

Radziejowa 367.

Radziwiłłów 62.

Radzyń 354.

Ragneta 110, 337.

Rajgród 333.

Rawa Mazowiecka 342. Rawa Ruska 192.

Rawicz 180, 190, 324.

Reda 90.

Reden 32.

Regulice 42, 43. Reichenstein g. 4. j Reut 118.

Rodan 220.

Rokitno 84.

Rokitno Szlacheckie 40. Rominta 110.

Roś-417, 421.

Rossienie 452.

| Równe 61, 62, 184, 208, 434,

435.

Rzucewo 302. Rzucewska Kępa 300. Rzym 206, 214. Rzyszczów 420, 431.

Saksagań 69, 419.

Samara 173.

Sambor 117, 400.

Samborska nizina 30, 399. Sambijski półw. 94, 336.

San 102.

Sandomierz 133, 164, 176, 185, 205, 250, 254, 389. Sanockie Doły 18.

Sanok 371.

Santok 98, 100,101,179, 314,

322.

Sarna. 220.

Sarny 435.

Sączów 190.

Sądecka kotl. 12, 15, 362. Sąspowska doi. 41.

Ścinawa 281.

Schodnica 306.

Schónau 278, 279. Schreiberau 279.

Sejm 113, 173, 181.

Sejny 338.

Seret (dopł. Dniestru) 118,

Severn 220.

Siebieskie jez. 458.

Siebież 463.

Siechnowicze 358. Sieciechów 189, 250. Siedlce 164, 355.

Sielawskie jez. 465. Siemonia 285.

Sieniawa 160.

Sieniawska przeł 11, 362. Sieński pow. 464.

Sieradz 313, 319, 325, 326. Sierock 104, 192, 352.

Sierpc 163, 351.

Sierpienica 163.

Siersza 36, 294, 379. Siewierszczyzna 421. Siewierz 31, 34, 36,276, 284, 289.

Sikornik 43.

Siniucha 66, 119.

Skalbmierz 386.

Sprowa 174.

Śrem 88, 98, 280, 312, 321, 323.

Środa 323.

Środkowopolska wyż. 30. Stanisławów 400. Stanisławowska nizina 30.

Stara Wisła 106.

Starogród 301. Starokonstantynów 61,

184, 416.

Stary Sącz 369, 370.

Stebnik 30, 306.

Stefaneszti 55.

Stobrawa 97, 275, 284. Stochód 84, 113.

Stopnica 45, 386.

Stradów 187.

Stralsund 90.

Strzemień (na Wołyniu) 85. Strumień (na Śląsku) 101,

359.

Stryj rz.' 118, 398.

Stryj miasto 400.

Strypa 118.

Stwiąż 117.

Strzegowa g. 8, 278. Strzelce Wielkie 190, 283,

285.

Strzelno 317, 329.

Smoleńska wyż 93.

Smotrycz 118, 409. Smykowce 51.

Sniardwy 91, 104, 110, 172, 338.

Śniatyn 401.

Śnieżka 3.

Śnieżka Kładzka 6.

Śnieżka g. 5.

Sobótka 8, 29, 128, 278. Sokołów 191, 355.

Soła 10, 102, 367.

Sopoty 302.

Sosnowiec 31.

Skała 191.

Skałat 55.

Skałbania 41.

Skawa 11, 102, 367.

Skawica 11, 102.

Skawina 15.

Skarżyce 39, 149.

Skierniewicka wyż. 86.

Skoczów 292.

Skole 307.

Skrwa 91, 105, 163.

Skwa 91, 105.

Skwierzyna 313, 319.

Skwira 431.

Śląsk 217, 275.

Ślesińskie jez. 88, 98.

Sławeczna 84.

Sławków 35, 73, 190, 191,

284, 381.

Sławucko-Ostrowska niz.

61, 62.

Sławuta 61, 416.

Słoboda Rungurska 306.

Słonim 85.

Sluck 86, 435.

Słucz 84, 113, 411, 435.

Śmigel 323.

Śmiła 431.

Smoleń 39.

Smoieńsk 179, 192, 201, 208, Strzelińskie g. 278.

232, 260, 460, 463.

Smoleńska Brama 192, 465. Styr 84, 113.

Stubła 61.

Studzianka 86.

Stuhna 417.

Suchy liman 68.

Sudety 2, 7, 276.

Sulejów 250, 328.

Suła 113.

Suraż 463.

Susz 335.

Suwałki 338.

Świeca 22, 398.

Świder 104, 353. Świdnica 4, 279.

Świeć 105, 297, 304, 306. Święciany 441, 447. Święta 108, 109, 173.

Św. Anny g. 34, 284.

Św. Bronisławy g. 149. Św. Doroty g. 34, 287. Św. Katarzyny g. 47.

Św. Krzyża g. 47.

Św. Krzyskie g. 46, 47, 387. Świnia 101.

Świnica 31.

Świniów 31, 292.

Świsłocka Puszcza 92, 239. Swyp 61.

[ Sycowski pow. 277, 280. Syniak 23.

64, Syrja 211.

Sywula 23.

Szaflary 363.

Szamotuły 319.

Szarlej 35.

Szawle 452.

Szczakowa 294, 379.

Szczara 92, 173.

Szczawnica 9, 13, 196, 363. Szczecin 120, 121, 197, 208, 313.

Szczeciński zalew 94. Szczekociny 86.

Szczecin 206, 377.

Szczytno 338.

Szepielewicze 466. Szepietówka 61, 64.

Szeszupa 110, 173.

Szklary 38.

Szkłów 466.

Szlachtowa 169, 367. Szreniawa 45.

Sztum 335.

Szurgoszcz 281.

Szydłowiec 86, 254.

Szymbark 363.

Tamiza 220.

Tanew 102, 389, 390. Tannenberg 91.

Tapiawa 336.

Taraszcza 431.

Tarchankut 128.

Tarcza 212.

Tarnopol 125, 127, 407. Tarnów 32, 175, 206,254,376,

377.

Sowia g. 4.

Soż 112.

Spaś 26, 117.

Śpiska zap. 26.

Śpiż 363.

Spornhauer Sattel 6.

Tarnowskie Góry 190, 285. Tarnowska wyż. 276. Taszłyk 418.

Taśmina 67, 115, 416,417. Tatarów 398.

Tatry 26.

65

Ukraińska wyż. 67.

Ułanka (Ułła) 93, 112, 173, Widawa 97.

Widawka 171.

Tatry Wschodnie 27.

Tatry Wysokie 27.

Tatry Zachodnie 27.

Tczew 307.

Telsze 452.

Terleje 110.

Teterów 113.

Tęczynek 42, 43, 383. Tiligulski lim. 68.

Tołtry 55.

Tomaszów Lubelski 393. Tomaszów Rawski (Fabryczny) 326, 328, 331. Toropa 111.

Toruń 181, 280, 304, 305, 335, 350.

Toruńsko-Eberswaldzka doi.

Ujście miasto 101, 323. Ukraina 416.

Ukraińska płyta krystaliczna

464.

Uniejów 326.

Upawa 4.

Urycz 26.

Urzna (Uznoim) 95, 101. Uściług 60, 184.

Usza 118.

Uszyca 406, 410.

Uszcza 112.

Uż 84.

Węgrów'191, 355. Węgry 225.

Wiar 117, 172. Wiaźma 192.

| Wiązownia 354.

Wiedeń 207.

Wieleń 101, 314, 322. Wieliczka 15, 30, 206. Wielika 173.

Wieliż 463.

Wielkich dolin kraina 81,87. Wielkopolska 311.

Wieluń 191, 326.

Wieluńsko - Krakowski grzb.

38.

Węgierska niz. 15. Ujście (rzeka na Wołyniu) Węgobork 338.

Wadowice 359, 361.

Toszek 31, 190, 283, 285, Wag 10, 13, 161, 212.

Waksmund 363.

Waldenburg 279. Waldenburskie g. 4, 278. Waldenburskie zagł. 6, 195. Wałcz 298.

Wandy Kopiec 386.

Wardar 212.

Warka 343.

Warna 198.

Warszawa 92, 124, 125, 127, 173, 181, 192, 194, 254, 263, 343, 344. 354, 373. Warszawska równina 86. Warszawsko-Berlińska dolina 78.

Warta m. 326.

! Warta rz. 98, 171, 321.

Wawel 218.

Wawer 354.

Wąchock 250, 389. Wągrowiec 323.

Wda (Czarna Woda) 105. Tylicka prz. 10, 11, 17, 369. Weckelsdorf 4.

Tylmanowa 363.

Tylża 337.

Tyniec 30, 38, 101, 360, 371. Werchomel 161.

Tyśmienica 397.

79.

289.

Trębowla 407.

Trojanów 38.

Troki 92, 144, 253, 437, 439. Trubeż 113, 181.

Trutnow 4.

Trypole 141, 420, 431. Trzebinia 294.

Trzebnica 279.

Trzemeszno 190, 311, 320. Trzy Korony 14.

Tuchola 298.

Tucholska Puszcza 72, 89,

91.

Tukum 453.

Turcja 425. ”

Turek 163, 325.

Tur ja 84, 113-.

Turka 307.

Turów 83, 432, 433. Tum 317. Tustanowice 307.

Uborć 84. Uhanie 52.

Ujazd 291.

61.

Wełna 323. Wenecja 207, 218.

Werchomlanka 161.

Wereszyca 420. Weretejskie błota 465. Wezera 174.

Węgorapa 110.

Wierzchowie 43. Wierzchowska doi. 41. Wieżyca 106. Wierchodnieprowsk 66. Wieprz 104, 353.

Wietrzno 306.

Wigry 92.

Wilejka 445.

439, 440.

Wilkiszki 110.

Windawa port 448, 453. Windawa rz. 173, 448. Windawski kan. 80, 110,453. Winnica 410.

Wisła 39, 101, 171, 172, 214, (ujście 212).

Wisłok 19, 102.

Wisłoka 19, 102.

Wiszniów 65.

Wisztyniec 92, 110, 160. Wiślica 176.

Wiśnicz 248.

Wiśniowiec 55.

Witebsk 93, 173, 200, 208, 232, 460, 461, 463, 465. Witebsko-Newelski grzb. 93. Witkowice 294.

Witów 365.

Wityczów 115, 421.

Wkra (Działdówka) 91, 104,

181.

Wysznik Wołoczek 122. Wżar 13.

Władysławów 338.

Włocławek 190,317. 319,330.

Włodawa 172, 353, 355.

Włodzimierz 60,    139, 184,

191, 414.

Włoszczowa 386.

Wolin 94, 101, 205.    >

Wolbora 86.

Wolborka 326.

Wołkowysk 338.

Wołkowyska wyż. 92.

Wołoczyska 127.

Wołożyn 165.

Wołyń 60, 61, 410.

Wornie 452.

Worochta 398.

Woroniaki 54, 55.

Worskła 113.

Wrocław 97, 121, 122, 180,

192, 204, 207, 217, 279.

284, 313.

Wrocławsko-Magdeburska doi. 78.

Wronki 319, 321.

Września 323.

Wschodnia 45.

Wschowa'315, 323.

Wydra 111.

Wyrwa 117, 172.

Wysocice 43, 386.

Wysoka 40.

Wysokie Mazowieckie 356.

Wystruć rz. 110, 173.

Wyszogród (nad Brdą) 101, Zebrzydowice 361.

Zgierska wyż. 86. Zgierz 331.

Zabłocie 160.

Zabrze 31, 286.

Zagłębie węglowe 33. Zagrodzie 432.

Zakliczyn 361.

Zakopane 365.

Zakroczym 350.

Zalas 42.

Zaleszyki 401, 402.

Załucze 401.

Zamki Orawskie 13.

Zamość 31, 249, 393.

Zarub 421.

Zarzecze (nad Prypecią) 85. I Zasanie 390.

Zasław 61, 184, 415.

Zgłowiączka 99, 105, 171. Zgorzelec 279.

Zgniła Obra 97.

Zielona Góra 278.

: Złaźno 61.

Złoczów 404.

Złota Lipa 118.

Złotorja 305.

Złotów 293.

Złoty Potok 73, 384. Złoty szlak 183, 186, 213. Zwardoń 360.

Zwiahel 184, 434.

179.

Wyszogród (nad Wisłą) 350.

Żabie 398.

Żarki 191, 381, 384. Żarnowiec 86.

Żegań 275, 279.

Żegiestów 161.

Żejmiana 109, 447. Zawichost 30, 50, 52, 184L Żelazne Wrota 8.

Żmigród 160.

Żmudzka wyż. 95, 208. Żmudź 449, 450.

Żnin 187, 189, 323.

Żory 289.

Żółkiew 404.

Żórawno 399.

Żuławy Gdańskie 307. Żwańczyk 67, 405.

: Żwaniec 405.

Żylińce 416.

Żyrardów 343.

Żytomierz 75,125,139,184,423. Żywiec 360, 32.

Żywiecka kotlina 10,15,362.

Zator 276, 360.

369.

Zawiercie 289. Zawojska doi. 3 Ządzbork 338. Ząbkowice 289.

Zbaraż 55, 184, 407. Zbąszyń 180, 313, 319. Zborów 184, 407. Zbrucz 67, 118, 403. Zbytenka 96. Zdołbunowo 62.

Zduńska Wola 325, 326.

WAŻNIEJSZE OMYŁKI.

po str. 96 na mapie podpis zamiast 2. Borycko należy czytać Barycko. str. 132, 3 w. od dołu w Pieniach — w Pieninach.

„    „    „    Schvereckia — Schivereckia.

str. 133, 1 w. Phododendron — Rhododendron. str. 134, w podpisie pod rysunkiem 95 penuata — pennata.

str. 160 na mapie etnograficznej (rys. 112) granica, idąca po lewej stronie Bugu, a również i tekst na str. 160 były oparte na danych statystyki rosyjskiej przedwojennej. Dopiero po wydrukowaniu tego arkusza doszły dane, otrzymane przez urzędy okupacyjne austryjackie, podług których kreskowanie poziome (jako oznaczające ponad 50%) należałoby dosunąć do Bugu.

po str. 168 na mapie prof. K. Nitscha w tekście objaśniającym należy czytać (niebieska barwa) s s c ś ź ć ss ż cs, (pomarańczowa z czerwoną) s s c s s c ss ś cz, (żółte) s s c ś ś ć s s c, oraz (zielona) s ss c ś ź ć ś ż ć. W piątym wierszu od dołu zamiast św należy śwj.

18

TomaszówBawski

PuPawy

SuJejów

OpOCZTlI

Lti

51

Izerrtyn

Małogoszcz

Zawichost-.

Opatów

S«

Sandomierz*

Pińczów

Busk

19

TOW. AKC. 9.ORGELBRANDA S*-" w WARSZAWIE

Rys. 42, Tektonika gór Ś-to Krzyskich.

1. Ś-to Krzyska fałda antyklinalna. ’2. Dymińska. 3. Chęcińska. 4. Zbrzańska. 5. 6. 7. Dyzlokacje w Bałtowie, Ździechowie i Inowłodzu. 8. Grzbiet Wójczo-Piń-czowski. 9. Smotryczewska. 10 Policzkowska. 11. Żeleźnicka fałda antyklinalna. a, b, c —drugorzędne fałdy antyklinalne: Bielińsko-Niewachlowska, Marzyska i Ra-doWicka (podług D. Sobolewa).

*    5 v\

s-o >

.* IB V

I

/

/

3 Sh

(SEfc O O

ęSsP 12    . f f 3

C

v«

ty

Oy. —

mn

</ fo

■-r*m&0^

\r\

Jr~

ił

śA

B i b 1 io*teka Głowna PK

111-302519

?Hs

tar

'i

K>

!&&«

■M

“i

Ly

SCI

Ul

i¹

/;

Jv 1

e?

r*

za

>.

Pi

fsS

g - *3Sr# •

y' >

■*Ś

»/

v?

«*■

■4,

{U*

ii j

Hd

|#i

WH

KI

,vl

\%*i

iĄ\

l.\

i?

Pol itechnika Krakowska

S;

Biblioteka Głowna

<('i

sin