\\

IMm-

.1

Mm

'. ■ v »    2j.y- ~ i- * -

._'    ~r--    '    '• “rr-

-    - SiS®Ś

•Jl- /';    •> /•>•• A "•' .<.;,

ł    ii %

;-€    - Si«SSP5S

.. .

'■ ' . .

W^fiisBeds^WSB^P^ĘS^^fPĘElKĘ^ISSBS^SBB^Ktl ■

;‘m- ź§$j$mv^ .^Ip¹ ^a| i

I-: ; i i

§§*>&

,S>'T 1|

.V..; ~

Ę$%

0‘

v» * «^v'

•5 - ^ '*? - -

SMU:

«-j-

i?

••

mm

mm

U

M

P

8 lhlioteka

,

,

'A^iwiSdi MMu. ?-

⁴

i fei;:

■' v v,.* #•;. %ó . ■. {'••■: s;; ;•

&& W&wiWMlWm (tkśmłmj.%: <iS$k'Al&

;;-.;!v^;v;;:;:v;¹::.:.;v>

AS

>

-

1#: / o

a

8$g»    ,:■

&

/

ii

IM

V

/

fi

r,

'■‘■X

a?

i. \

v,

r;¥

hm

WYBRANYCH UTWORÓW LITERACKICH, MALARSKICH® RySUNKOWyCH JURA ULATOWSKIEGO WyDANIE PO= ŚMIERTNE NAKŁADEM MATKI AUTORA WARSZAWA 1914.

/!• 3^19 3

t\l 5S4

<f

v*

GT-

CN

OSMIER TNE wydanie niniejsze przedstaw wy Bór łiteracBicB, małarsBicB i rysunBo» wycB utworów przedwcześnie, Bo w 21-ym roku życia, zmarłego artysty.

TŁ

Wrażenia poetycBie, opisy i rozmyśfania, oBficie w ficznycB BajetacB łuźno i Bez miary artystycznej w ciągu BifBu łat notowane, wyma-gały wy Boru i opracowania pod wzgłędem formy i tecBniBi, aBy ducB autora, tał odręBny, głę-BoBi, suBtełnie wrażłiwy, nieznający przesądów i pęt, reagujący gwałtownie na Bażdy dostrzeżony przejaw życia, ~ a taB zamBnięty w soBie, mógł w możłiwie pełnej i właściwej swej siłę i całości oBazać się.

Staranne reproduBcye, jedno i trójBarwne, wyBranycB prac małarsBicB i rysunBowycB szBi-ców dają doBładne pojęcie o Bezpośrednim, wszełBiego fałszu pozBawionym, szczerym sto-sunBu młodego małarza do sztuBi.

CBciał Być wodzem i mógł nim zostać. Ałe że «smutną miarą niedokończenia rzeczy jest bolesny brak harmonii na ziemi,» — zwątpił w swoją przyszłość na tej ziemi ~ i przeszedł samowołnie iv nieznane inne światy.

A. PÓŁTAWSKI.

■

. ' * ' • ■ ■■ - .. ■ ' •

• ii    t    i    ■

ft m    A    i 1

■:.1

i yy

\

I

.Jk

X

1

w

m

mm

-

m

M’4

' •“ śśźim aii i i

‘m

fM

m

ŁSjIm

m

■|’«*iii

^Ł.

>.

Mil

,-V

SI

*'• ;■ ■ ......._ :

m

. .. .’•______

mmim

i Ul

V' J

a

m

;

\q

:r'jSkA

:

1

~:3

Sws??--j

-

■:

wl

s*

' F

A

■li

*»wł'-v•,■ S” ■ ■•'■ ■..

. "i

@1

-Jr I

yjmf'-    j M

fjjśfr:.

r. j

isM

Hpiji

j ; :    ■ W]

Fąj

- -

; Mmj -

M

t

;j

{ :

F

■Ja

J

u

! J

—'»

ap* .

SS:n«J.

m^::Tn

l ■-•li li

\ ,

. **•

.

<

1

1 \UCHU NIEZNANy, który jesteś wszędzie, idę i J w Twoje dworzany. Wyrzekam się przesądów, ostatnich śmierci rusztowania, wzniesionego przez ludzi przy budowie życia, a już napoły w proch rozsyp panego. Idę budować dalej. Ciebie nie proszę o pomoc, bo nie wiem, kim jesteś. W sobie Cię czuję —wielką ł tajemnicę. Wystarcza mi — jako bodzkc i siła — ta =d— zuchwałość moja, że pragnę Cię poznać. Będę głosił odwagę, żeby ludzie nie bali się własnych myśli, żeby się nie lękali swoich zamiarów, żeby znosili mężnie następ^ stwa czynów przez siebie spełnianych. Nadewszystko będę mówił: urągajcie śmierci i cierpieniu. Śmierć sama przyjdzie i cierpienie owładnie każdym bez wyjątku. Lepiej cierpieć dla jasnej świadomości, niźli z powodu nieznanych mroków. Ci, którzy są głusi na głos szczerości i zachwytu, niech nimi zostaną jako słup równowagi, jako bydlęca siła egzy^ stencyi... Zaś zbuntowanym i tęskniącym będę mówił: odwagi i czynu! Czynu z serca, czynu pięknego lub ofiarnego, choćby nierozważnego, byle nie snu.

Duchu tajemniczy, idę Cię poznawać! Jeśli w swej drodze będę wątpił, to nie w twoje istnienie. Prędzej uwierzę, że życie jest jedyną rzeczą niemającą żadnego celu, — prędzej w taki wyjątek uwierzę, niż zwątpię w moją ciekawość, która mi Ciebie objawia.

Uczyń mnie gfazem.

Miezwyciężona jasności, przyjdź!

Siło mocna i czysta jak kryształ,

Siło przeczuwana i wytęskniona,

Wnijdź we mnie i cała Bądź!

Oto wśród mętów stoję, —

Mrok wokoło nie pozwała mi Rozeznać twarzy krata I krata mojego krzywdę.

W ciemnościack Błyszczą wciąż jjadowite gadzin spojrzenia,

Pługawią mi serce, kół czynią,

A wyziewy ick kłękią się,

Zakierają z soką kurz i śmiecie,

Do gardła się cisną i dławią.

Opar zgniły wokoło mnie,

A wycie, i jęk, i szyderczy śmiećk Rozdziera mi uszy i serce...

Siło mocna i czysta jak kryształ,

Siło przeczuwana i wytęskniona,

Wnijdź we mnie i cała Bądź!

Uczyń mnie głazem, który myśłi,

W którym serce z siłą kije,

Którego czyn promienieje w przestrzeni,--

Miezwyciężona jasności, przyjdź!

mmm

m

te

I

I ■ ■

*. •. .

,

, '

'

v; 4 A4

£«’. '

s. J

__

wi m:

'•V- v ''

■

§r

■ ■

.

;

P||j

k

•:r:.- ■

i

?

te '

SJ

si; i

Ms

s

3

1

■j

te

te

te

§-.

MF

; ;

l

\ te

m

,

!

£

■■; f ■fK •'”■

te ¹

•3Pte

m

psi

■

kŁ

te

m

te-

te te/

a

§$p?

slip m

IP

Nie Bo gada.

“ u iam jy~

X l\

K\

WiX

Jj

tóra z dziewic ma tak piękne łono, by się porównać mogła z Tobą, Niebo!

Który z władców posiada tyle majestatu, co Ty, Niebo! Który mędrzec jest tak spokojny i niezachwiany, jak Ty! Który z mitycznych bohaterów tchnie taką siłą, jak Ty! Niebo, uwielbiam Cię i kocham — z rozkoszą patrzę na Ciebie i wsłuchuję się uszami duszy w Twoją mowę:

W2L~

■Jr

il

wasze zawiedzione nadzieje, zbieram je, owoce waszych cierpień, gdy przyjdzie Nie obawiajcie się cierpień, bo one waszem przeznaczeniem,- póki nie

Ludzie, w wędrówce waszej, w twórczem cierpieniu szem, otulam was: niosę spokój. Nie dlatego, byście byli słabi, bo w was jest niespożyta moc, niwecząca moje pioruny, rozbijająca chmury, ~ jest dzielna myśl, oddawna już wyrywająca się z moich troskliwych objęć. Wy coraz bardziej potężniejecie, szukając przyczyny, budując przy^ szłośc, i władze wasze rozciągają się coraz dalej w prze^ strzeń, w nieskończoność. Ja was kocham i całą moją istotę niosę wam w ofierze. Moja miłość to sprawia, że poza mnie nie pójdą przed czasem wasze niewyrobione siły, — opie^ rajcie się na mnie, jestem waszem widzialnem «Alfą i Omegą». Ze mnie macie piękno, spokoj i siłę. Cierpienie wasze próżnem się wam wydaje, — ale ja, niebo, zbieram wasze bóle, jak opary chmurne, ażeby zesłać wam czas.

wychylicie całego puharu, nie osiągniecie wymarzonego celu te) przedziwne), błogie) harmonii. Nie obawiajcie się cierpienia, bo cierpienie waszą siłą. Jam jest przedmiotem waszych tęsknot. Jam jest mądrością waszą. Jam wasz opiekun, ojciec i sługa. Ufajcie mi,- gdy wam tęskno, gdy haos świata wytrąci was z równowagi, patrzcie we mnie: jam bóstwo, w którem się wasz byt odbija. — Ludzie, wysiłkiem znużeni, nie myślcie żeście słabi,- jeśli członki wasze mdleją, to od natężenia. Chwilowa niemoc przejdzie, gdy nie będzie kłótni ani wahania, gdy treścią waszego bytu będzie niewysłowiona harmonia. We mnie miliony światów, We mnie tajemnica bytu. Jam świą^ tynia, gdzie zachowane są wszystkie sprawy wasze...

Niebo, Ciebie obieram sobie za mistrza, — będę nosił w duszy Twoje peh* ne mądrości i miłości spojrzenie, będę żył duchem, który od Ciebie płynie. O, przestworze nieogarnięty! o, gwiazdy cudne, o, chmury opiekuńcze, o, słońce, o, niebo całe, — kocham was!

CUDZIE, który byłeś przed memi oczyma, — szeroka, bujna przyrodo, ukój moje serce...

wienią lśni i z za drzew się kopy siana na

Hen idzie równe pole i we mgle wieczornej ginie, gdzie horyzont. Dwa długie pasma ciężkiej chmury przekreślają niebo, a słońce mocną, niewysłowioną czer^

rzuca umierające blaski. Ciemnemi plamami ułożyły łące,- w mroku, we mgle, ledwo je widać. Zresztą, słońce nie pozwala patrzeć gdzieś w bok, wszystko jest czernią, wszystko zasłonięte promieniami czerwonego słońca, — z całej panoramy tylko niebo, tylko słońce rzuca się w oczy,- gdy przymkniesz powieki, widzisz tylko jaskrawą plamę i promienie, promienie... Dusza wobec takiego zjawiska żyje, a nie pragnie, kocha i nie cierpi. — Patrzysz, i nic więcej ci nie potrzeba, bo ten cud, to słońce, wypełnia ci całe twoje pragnienie. Stoisz wobec nieskończoności życia, czujesz przed sobą symbol wieczności, widzisz barwną kotarę, za którą kryją się miliony zjawisk przyszłego i przeszłego życia. Niewzruszony ład, przedziwna zgodność i cos tak doskonałego i ogromnego tchnie od ciebie, bujna, szeroka przyrodo!

Idzie zadumany chłop miedzami wśród łanów. Wraca z roboty do rodzinnego ogniska. Idzie wśród ciszy mrocznej, myśli o jutrzejszej pracy, o zyskach i stra^ tach, o wsi, o drobnostkach życia,- a po duszy jego snuje się, niby chmura po niebie, głębokie odwieczne uczucie tajemnicy: skąd on? skąd cała przyroda i do czego te wielkie boskie przemiany dążą? co z tego, że z komórek powstały organizmy, co z trudów i pracy? Człowiek, obok — bryła ziemi i organizmy,-pozatem przestrzeń, tajemnica, jakieś słońce, jakieś planety... A człowiek ze swojem doświadczeniem w bólu i szale tarza się i szarpie, bo nie wie, dlaczego? Dlaczego jest? poco żyje? Doświadczenie nie wystarcza, a okrutna, tyrańska tajemnica szeroko rozpostarta rwie' człowiekowi wnętrzności.

Nie zazna spokoju, kto raz zapytał cffaczego?! Nie będzie szczęśliwym, kto hardą ręką zamierzył tron boski podkopać!

Trafem przeznaczenia zwierzę przeistoczyło się w wyższą istotę, która cierpi moralnie, bo została pchniętą do doskonalszego życia! Lecz sposób tego życia bardziej skomplikowanego jest tajemnicą, i człowiek, przez cierpienie, przez doświadczenie musi go zdobyć. I rzuca się w bólu chwiejna natura ludzka, a jedyne jej chwile spokoju, gdy stanie wobec przyrody, obrazu dawnego swego szczęścia.

ii

Wszystkie Olimpy,

A CÓŻ się przyda W skupieniu samotnem Roztrząsać dzieje Rozwoju świata?

A, źe nie znamy Przyczyny ni celu, Padać w pesymizm, Zwątpienie i rozpacz! Lepiej zaiste W marzeniach tęgich, W słonecznej sztuce Przyszłości dzieje,

Jakby już były, Przypominać sobie.

Taką historyą Święcie namaszczeni Idźmy się cali Ofiarować bogom.

Bo są i dla nas

Są Apolina, Zeusa postacie, I Bóg wszechmocny,

I Chrystus na krzyżu, ~ Wszystko w nas mieszka, W krwi naszej tętni.

I jeśli życia moralna Zgnilizna

Serca nam ciężkim Obrzydzenia bólem Spycha w otchłanie nicości, To o potędze,

Która w nas istnieje,

Znać daje wielka Bogini TĘSKNOTA.

Ją ukochajmy,

żyły

Krew swą, co pali nam I serca rozsadza,

Jej złóżmy w ofierze!

p

IRZyRODA przez doskonałość swą Narzuca nam własną harmonię,

I jakkolwiekbyśmy się pogrążyli W krainie złudnej fantazyi,

Zawsze wrócimy do matki swej.

A ona wciąż nas uczy:

Co ma sifę rośnięcia,

Ma i przeznaczenie swoje.

Przyszłość nas mało obchodzi,

Pijmy, co nam dane teraz,

Wyczerpmy wszystkie zadowolenia, — A upojonych przyroda zawiedzie, Gdzie przeznaczonem jest...

Zawierzmy los prawom niezłomnym,

Z całą mocą i rozumem Szukajmy dla uczuć treści,

Zaspakajajmy pragnienia...

Wszystko, co dobre — nasze,

Wszystko bolesne — precz!

A dobrem jest, co jest konieczne,

Co piękne i szlachetne,-A dobrem jest cierpienie,

Jeśli radość rodzi,

Radość — jeśli trwałą jest!

na całą niemal przyrodę roztacza władze swoje, — ale nigdy nie zdoła przeniknąć ani zmienić celu rzeczy. Ciała i substancye rozłożone i przez szkła na wylot poznane,- o gwiazdach wiemy dużo, uczenie mówimy o słońcu, — lecz wszystko to poco? i poco my?!..

\YJ vW

IELE CZŁOWIEK PRZENIKA,

Hej, góry, skały! — toc wy z kamienia jesteście, wiem, z granitu! — w do** linach smrek, — toc z drzewa,- a mech, a kosodrzewina, ~ toc wiem: rośliny. A śnieg, co latem na stokach chlapnięty tworzy czarodziejskie historye w obra^ zach, — i to znam — prosty śnieg! I wszystko z osobna nieobce mi — a i nie** potrzebne. No bo i cóż mi po kamieniu, albo po smreku? — ha, nic.

Hej, góry, skały, — gdy na was patrzę z doliny, — kocham was i dobrze mi z wami. Niechaj halny wiatr po wirchu huczy, niechaj mnie wartki strumień oblewa, — oj, dobrze, — by na wieki tak zostać, dobrzeby było!

Wiem: Tatry. — Wy macie duszę. Macie duszę, cel, — tak, jako i ja. A mocno was kocham, bo cele nasze blizko się, widać, gdzieś schodzą. Hej, Tatry, wyście mi wzorem niezmienności i mocy. Wy wznosicie się stromo i kamień piersią waszą. Podszedł do was oracz z pługiem, — pług złamał, was nie ruszył, bo wy nie miejsce, gdzie chleb robią. Wy świątynia piękna! W was barwy całą swoją harmonią grają. Wicher i grzmoty, niby organy, grają, a świata szmat wielki z turni widać. — Wyście siedliskiem piękna i buj^ nej myśli.

Wyście mistrzem moim i sługą. Mistrzem, bo od was, nie skądinąd, wezmę piękno, a sługą, bo, gdy wzmogę się na siłach, gdy nie będziecie mi potrzebne, rozsypię was w gruzy i odrzucę, według waszej nauki, bo wy teraz wszystko odrzucacie i hamujecie!

Wy, góry, — kocham was, potrzebuję was! Wyście potęga, ale się was nie ulęknę. Wejdę na szczyt i hardo krzyknę: hej, zrzućcie mnie z siebie wy, mocarze, — a wy tu bezwładne!

Hej, potrzebuję was i kocham!

[ i

\

■

r /

;f,J

m

% 1

; • •

rr^i/SJk

i

k . »■

\

- ' - •

*

*

I ~a

.

L ^

.

»I

,

sB§Ł

⁸

% ?

•

.

r'¹- /:

i

P,

,

kS:

_

RS3»

:

'

.

%

a

\\S*

'

*■ •* ■■.. j

;

j

J

K J8§ik

ił

.

assi:.

TT-

rf

PI

i. \

:

li

Łi

'

,c-

■

1

1

%

t #    ¹

rv

%

m

■•%. %

»»

tt*

KB

-.

GÓRACH skończyła się u Popradzkiego jeziora, Dzikość i surowość, piękno i jakaś czułość przyrody górskiej została zamieniona na dobrze zrównane ścieżki, puszczone krętym wężem dla złagodzenia lada pochyłości, drogowskazy, schroniska — niby hotele. Inny kraj, inne obyczaje. Wyższa niż u nas kultura. O ile w górach odzywało się we mnie wszystko, co jest pierwotnego, jakieś praojcowskie nuty, coś niemal przedhistorycznego, o tyle na Węgrzech i w dalszej wędrówce zaczęły się budzić pragnienia jakichś skończonych pięknych światów. Zacząłem czuć do** skonałość i, co za tern idzie, powziąłem chęć czynu, postępu. Już z doświad^ czenia znam małą wartość planów, robionych na przyszłość, o ile one nie mają dostatecznych podstaw i nie wszystko w nich jest przewidziane. — Odrzucam więc wszelkie plany, jako dla mnie bezowocne, i czekam, co będzie, co gwałtowna ochota zmusi mnie dokonać. — — W Pieskowej Skale warunki odpowiednie do bardzo podstawowego myślenia. Myśl — chęć, chęć — czyn.

^VV7ŁÓC2ĘGA PO

W na stronie węgierskie).

Koło moich uszu — gawęda drżącej osiki. Przed oczyma, u stóp moich, — dolina Prądnika. Na zboczach — las, z lasu, jakby widoku światła dziennego żądne, nieśmiało wychylają się małe krzakami i trawą porosłe skałki. Sam Prądnik, jeszcze mały i spokojny, ukryty w drzewach. Gdzieś tam w dali widać, jak się tam chowa, niby wąż do nory, pod korzeniami drzew. Ale zamiast strumienia widać w środku doliny drogę. Bieli się w kształcie żmii,* ktoś obcy, wznoszący się tędy balonem, mógłby pomyśleć, że to właśnie spieniony potok płynie. Natura lubi być czasem żartobliwą, i trzeba ją dobrze znać, bo nieraz człowieka oszukać może.

Pięknie wygląda taka para wierna: Prądnik i droga. Czule idą razem doliną i, gdzieniegdzie, kochanka otuli rwący potok mostem, a jeśli ludzie mostu nie zbudują, to choć ukradkiem ścieżkę pośle i kładkę przerzuci, albo niknie w wodzie i pieści się z lubym, a ludziom dla niepoznaki kamienie z pod wody pokazuje. Potok, niespokojna dusza, okazuje jej przywiązanie po swojemu:

nie odstępuje jej, dostarcza chłodu, a jeśli wylewa, to przedewszystkiem śpieszy ku niej. W niektórych miejscach nieborak nie włada już sobą: szarpie drogę kochankę, gdy z powodu jej wysokości nie może się do niej dostać. — Admi^ nistracya urządza tamy, nawet, okrutna, oddaliła koryto od drogi! — jabym zostawił w spokoju: droga kocha Prądnik i zła zato nie jest. Godnem uwagi jest jeszcze to, że miłość tych dwojga nie jest zbyt zaślepiona, Droga wie, że na nią, poza Prądnikiem, czekają pola i lasy, jej bracia, siostry. I droga skręca czasem, to w górę wązką drożyną do Ojcowa, to szerokim traktem przez las do Olkusza, do Kalinowej, do Sąspowa. Tuż podemną przedziela kochanków staw. Prawdopodobnie Prądnik, kiedyś, przed wiekami, zbuntował się w tern miejscu i całą obfitością wody podążył ku drodze, ale ta, bardziej stateczna i rozsądna, odsunęła się trochę, a Prądnik uwięziony stanął i został. Ludzie nasadzili drzew dokoła, urządzili łączkę, — i pięknie teraz wygląda ten staw.

za-

A kiedy w nocy staniesz nad nim i zapomnisz, gdzie jesteś, a cały mienisz się w słuch, mrowie cię przejdzie, bo poczujesz odchfań, z której wychodzą jakieś jęki, groźby, tęsknoty...

A to tylko żaby huczą i skrzeczą. Zwyczajne żaby i noc ciemna...

Żegnaj Odeso!

Wyłoniłaś się ze stepów bez miary,-zostałaś otoczona cudnemi ogrodami i oblewa cię od wieków jednako szumiące, wielkie morze. Zycie portowego miasta przebiega w tobie zwyczajną koleją: robotnicy półnadzy, krzepcy, ze swobodą tancerzy noszą na plecach kilkom pudowe wory i skrzynie. Chodzą wciąż jednemi ścieżkami niby mrówki i znoszą do okrętu towary, które idą z jednego końca świata na drugi. Dokoła zgiełk: spełnia się brudna praca, praca, która odejmuje człowiekowi jego czło^ wieczeństwo, a która jest podstawą kultury. Tu— potworny kształt człowieka z połamanemi i pokrzywionemi nogami i z rękami obciętemi po łokcie,- tam — otyła twarz z brakującym policzkiem, ze zmiażdżonym nosem,- gdzieindziej — nędzą zmuszeni ludzie wydobywają cuchnące, obrzydliwe błoto, — spełnia się

praca brudna, okropna, niebezpieczna. Praca, podtrzymująca rozwój kultury. Łoskot maszyn, krzyki ludzkie, świst kolei, zgrzyty wind i bezdenna otchłań okrętu, pochłaniająca niezliczone towary, — oto port, oto brzeg morski przy mieście. A parę kroków pod górę widać wspaniałe domy, sklepy, hotele, cukiernie,* a za miastem ogrody, magnackie pałace i olbrzymie przepyszne parki. Wierzyc się nie chce, że dla kilku osób, składających rodzinę, potrzeba takiego przepychu, gdy tam, w porcie, półnadzy ludzie zadawalają się szarym chlebem i piwem. Wierzyc się nie chce, że wytworny świat kultury rośnie tak blizko, tak bezpośrednio z krwi i potu ludzi, którzy w swojem życiu zaznali tylko mąk i cierpień i nazwani są śmieciem, nawozem kultury. Trudno uwierzyć w celowość tak cieplarnego kwiatu kultury. Jest to olbrzymi, wspa^ niały dramat życia, kiedy pijany bosiak stanie przed kratą prywatnego parku i z pijackiem rozrzewnieniem mówi: «dziś ja was lubię, wszyscy wy moi». A dalej, za miastem i za ogrodami, szeroki step i wielkie, wciąż jednako szumiące morze.

raz ryknęła maszyna i ciężki, potworny kolos zaczął drżeć i poruszać się wolno naprzód. Z zadziwiającą pewnością omijał rozrzucone po przystani okręty, aż wydostał się za bramę portu, aż minął tamę i latarnię morską. Morze było jak lustro gładkie, słońce paliło, wiatru ani trochę. Spokój w przyrodzie i nadzwyczajna pewność siebie i duma owego potwora, w którego czeluściach jechaliśmy. W przeciągu godziny Odesa skryła się za horyzontem. Znaleźliśmy się na pełnem morzu. Woda i niebo, — nic więcej pokarmu dla oka. Siedziałem na pokładzie i chciałem sobie uświa^ domie wrażenie. Nie czułem ani trochę strachu. Nie podziwiałem, nie ko^ chałem tego morza, Patrzyłem jak na rzecz martwą i obojętną,* paliłem papierosa i morze używałem za popielniczkę... Tak czuje człowiek XX wieku, dla którego cała natura jest albo źródłem przemysłu, albo środkiem komunia kacyi, albo polem handlu. I ta atmosfera jest tak wszechwładna, że ja, artysta, przez tydzień oddychający powietrzem pociągu i miasta, znieczuliłem serce dla przyrody. I trzeba było dopiero zmroku, trzeba było, żeby ustały rozmowy na okręcie, abym, patrząc w igrające dokoła fale, ujął nic serdeczną, wiążącą mnie i morze.

Zegnaj, Odeso! Już trzeci

Nieograniczona ilości wody, która dajesz życie niezliczonym potworom i potworkom, — potęgo, trwająca przez wieki i pokolenia, — grobie milionowej rzeszy bojowników, — żywiole kłamiący i zdradny, obłudny i wspaniały, — czem ty jesteś, morze, w tej chwili dla tych ludzi, którzy ze mną jadą? Jesteś

martwą rzeczą, wyzyskaną sprytem człowieka na jego korzyść/ siłą druzgo** czącą okręty zawierające każdy po 600.000 pudów ciężaru. Jesteś bezpiecznem, oswojonem zwierzęciem, bydlęciem jucznem europejskiej kultury.

Precz, wyrafinowany kupcze! Nadto, nadto już mi ciężą wasze kultur ralne wygody. Obrzydło mi bezpieczeństwo każdej chwili. Jakże ciasne, jak nudne jest życie w czterech ścianach miejskiego mieszkania. Jakże tęskno za bujnem, zdradliwem życiem, za kochanem życiem z przyrodą.— Wy, którzyście na małych łodziach pierwszy raz wyjechali na morze, przyjmijcie mnie w swoje szeregi,* wy, którzy rozmyślacie na nadmorskiej pustyni, weźcie mnie do siebie. Ja chcę, jak wy, rozumieć pieśń morza, —jak wy, byc swobodnym i silnym,— mieć dużo przestrzeni dla siebie, dużo powietrza. Dziś może to jest zaszczyt dla mnie, że korzystam z tylu mąk i takiej mądrości ludzkiej, ale jest to dobroć iście macierzyńska, dobroć, która obdarowanego dławi swym nadmiarem, nad** miarem drobnych wygód, a brakiem największej wygody: miejsca i siły. Dajcie mi sił i dużo przestrzeni, a zabierzcie połowę wielkomiejskich udogodnień i za** bierzcie przesądy, które ciążą, jak grzech na duszy, — a ocenię waszą dobroć i będę wam wdzięczny do zgonu.

n ,

LICH WIECZNEGO TWORZENIA jest dla człowieka o pięciu

^1_J zmysłach tak niezrozumiały i dający się pojąc tylko w tak ogólnych,

mglistych kształtach, że obecnością swoją szybko nuży. Wtedy zostaje czfo^ wiek sam ze swoim tylko duchem własnego życia. Wtedy przez mózg prze~ pływają wspomnienia i refleksye.

Pamięta, gdy był młodzieńcem i z pałającemi policzkami i przyśpieszonym tętnem młodej krwi słuchał śpiewaków. Śpiewali mu o krainach cudnych, o chwilach bohaterskiego życia, —o rozkosznych dreszczach mu śpiewali, —a on słuchał, w gorączce słuchał... I czekał, kiedy w życie wejdzie i dozna tego, co pieśń obiecała. Ale pieśń skłamała... Niema nic z tego. Jest cierpienie, jest sumienia męka, szarzyzna i pustka. — Zniechęcił się do życia i poszedł w pustynne obszary błąkać się i rozmyślać w tęsknocie, bo pieśni słyszane wryły mu się głęboko w serce wielkiem pożądaniem.

ffS!

ii

■i

? ■

■

-1

ff - l

J

H *

. /

i

■ • •. \ .

•;

■ . -

1

liii

X- >

i

y.

» .V :

i

l

'f V4 -

: V

ł

i, >

•'V;--; .' ■;. -- ‘

; *• ■ /

■J , * ! .

!■:

-kfj ' * •'■

'W i

*»

•.

7/

-.W

"f *v • •

*

m

■ ii ■ ■

11

.

■ ■ » -

‘f5V.    - -

x v

WPP-.

I r i

liii/1

Patrzę

W/

■y

'■'i

ti I , /%

i*.

żywota otwartą księgę, Wertuję w niej systemy praw, -Co wie fu fucfziom obco Brzmi,

Ja mówię!

Co innym zfo i Bań By znak,

Mnie cBwafą i prawcfą Być się zda, ~ Ja, prawd nieznanych twórca,

Ja, mfody! Patrzę w żywota otwartą księgę...

1 tworzyć, tworzyć cBcę!

ma łudzi nie porwie za sobą, Nudny ja jestem, zwyczajny i słaby,-Świat zaś tak BarcCzo mifuje się w kłamstwie, Górnie tak żyję\ tak feci w niebiosa,

Twórczość

Ze już nie może obrócić swycb oczu Niżej, ku bobom codziennym młodzieńca, Który z tęsknoty za życia szerzyzną Cierpi i pada głęboko w zwątpienia Bezdenne otchłanie...

v:

U?

•i

<0?%L z

22

('Zjesz się.

■ CZŁOWIEKU, Bo rośniesz!

Spojrzyj, co sif ci przy Bywa!

Racfuj się, raduj, człowieku,, i żyj! Boskość tajemna Wypełnia ci serce i pierś!

Słyszysz, jak trzeszczą ci kości?

Jak puckną członki i płynie krew?

To zdroje Boskości,

To siła tajemna

W twe ciało, w twe wnętrze się wdziera! A ty, że głupiejesz, że cierpisz, Smutniejesz, ~~ to nic, to nic...

Radujcie się łudy, z przyrody wyszedłszy, Wesełcie się, cieszcie, — wy pany!

Wy, praw się wyzBywszy,

Wy, z więzów wyrwani,

Na wołnem powietrzu Będziecie gnie!

Bez podstaw w kres sięgać,

Moc Bogu odBierać,

Wy pany i krółe,

ZBójniki, szakałe,

Wy żyć Będziecie, tak — żyć Z opasłym żołądkiem,

Z mądrością na czołe,

I sądzić i karać...

O, cieszcie się, cieszcie,

O, skaczcie, płąsajcie,

Dopóki wam sztywność Nie popłącze nóg, —

Dopóki śmierć straszna,

Potężna śmierć: przyszłość, —

Śmierć, co zaBijać narody się waży, Dopóki nie przyjdzie I nie zmiecie was!..

O ryczcie, wesełcie, radujcie się, łudy, Dopóki nie przyjdzie ostateczny sąd!..

y

mi

]

■ '

wmm

i

Mml

■a

imi [

fes!

1

¹ »

m..

■

r ;-fe.

[

'

k

■ ... .

9 I i

;-jfe -fe,

i, >

.

■v

Ife

M

4

w<

m--

• :■

llSfr

SU

.

ls

:

Ł--

I

3

r*$8Sni

E --.'-ą

■ I

m

1

ił

m.

3

i

Y ■•

iii

t i

3

-

i3*W„

v-V*

Ssw*^

iiliSSS

w

SiiSSŁ³

f / 4*»

•.

m

::

&r r

z*

'

»§§

E.

■

■5

mm

i ... i

S$g^f

m

IN

l?M

■

CN

►k

li

Lv^

sg

afHHi

®a

g§i

ks

PU

msmm

śpK-s

WzM

y|§j|J

i J! WSm^Ę^ illfe

• i. i ■' i Ę i II

■    ^ i rn s Ir

£«| jpj« *

i?*g

llfirfł Bi

si, 1

>-y

isH

Iw?;-#

Igi

""*■ ■

gjK

•*&!

;^jk

• ;f P

tóllt

vwm.

•s

'P2M .:

^ ff gigfi

illlteli

glte

IStel

ji

mm

gigll

^ L.v4j

%rer* ^

.V

11

l|S

rP

/•;

msm

sS»#S

dlP ?|tó|i f. t M ^

a- *--v. ■ • '^3e'

-<^>r-    ^*2

:1. E-..:-E- uŁ-

ISifel

:;..v

IM

,J^-'"?a    ' E

W, f -s^-.

ęJmfmfcm -________—

I|k3i

I ć-‘:’

■ *?n

sssriisa

mm

fi =r '-1

^-:'v

ej

ii*

Ł*

£u2

•J

■~f%

V;

ej

'

4

/

i

/.

/ j

F3& 1

ŁT? -*

'Ą-

*;

■■^V i

Ifciftj

, . 11

„ « p

-- :

Kywi

mm:•>,.;

v*s

—H    Łr*

‘

v

:<i

:

- „. Ayg.-=s%

MKfii?' ■ v,.

m

mmmmmi

..a

m

P * .**••'

ifcSt-

■K®*

YV:;.:

\

mk

-

m

lim

l i

m

m

ss

-

■ '

ist*

.> tĄ

H

2*?¹

mm

' ■•:

fjflK 33

:

w

m

c-;

trW

3i 1

mmm

-i

a

I

7*

■

:

S,l

lifc

-A.

¹ TO '

JRV ' .• •

1 4

111

» * *■> **<***»>****

v>:

. <*

**

TO,:

fiS

i

&toto4

fU\

w

ti

TO

-

?

n <

,

a

L£i

i / ■■■■■

m

.1

.

J4jS

.

ilM'

fi?

; a

M

w

TOrs

Efce^Zwiu- wm

■ i"!

i

TO .=

m

iJl§|

Ł

Ó'

?ĘĘjĘ0 w** , ■•»

iii .'’

i

V

in

1

;:

i \.

li

* v„

,jt2S*r——^

3 I i

utj

^ n

77%

r \

M

■

llk'L',’

•*-■......'

to,,, • ji-mfę

;•

.

I&

GvS

IS

GNS

Ir¹

t-allL

*    V.

GSS

0

GSS

t.NŁ)

GNa

SNS

IjNi)

(,\y

,

■ ;%R;,

I    i 4*.;.;

V*£ V’

^Ls&Ł’'

GNa

G\a

t,\Łl

G\a

t>\a

t>va

gnw

G\a

V

S\S

&S

&\a

t;

G\a

"u.

fc>,,,

P$

N

\ '

\ *'■

i&w,

eva

a\a

GNiJ

GNt)

ij\a

c»sy

GNŁI

S\»

»L

sva

G\a

Gsy

GSS

*W. %

1v

\ \

Gsy

G\9

g\s

u

®jp *il

*«5

ifi?

j^f

X \

sss

i

S\S

G\9

i

GV9

GN9

GVD

MTm ' t

*S

Si

j»N

m

v.»y

,

.

g\»

Gsy

GNS

s\y

SVS

G\£)

GNS

ijK

■Vv',.^

G\9

k Tr^l

cJI '"'’ P* '

PHI

& S^gX:.:r'x

r*j

M'

?-

;

m

evfl

ssa

&ss

'

*3$

■'.

fe\.

'

•f X

$

• \

IPj

.

3$

G\S

8

€

jj

&

6\9

f.

r-⁷’

«v9

S\9

<S\9

k/»m

"idS

m

S

<7V9

rX9

<?v9

ssa

mi/P

i#

«\9

SS9

®\S

Gv9

%r

rf>

'

GVS

G\9

G\9

2>2

flV9

$1

Tl

IfSf'

W

Bi-..

' V’

i

i H

!

r^\9

r?v9

x\

G\9

G\9

<?V9

w

HH

1

i

rxs

G\9

•>-

_

(§)

i

- <1

/

f

$

\

L.

%l

jj

&

• - •

-

r s

fl

l'l

T-* ■

i

■J

y

y/

sj

, i

i

/

—

1

.

■

m

₄

f T-

...

i 1

iS

2®

i

1

y%k

/

u

.

/

\ -;

•„ i

tJli&

[-JJ

t_ i vr^

.

m?£;4

i

* ■

%

pisi

as

W:

V*'-'

n ^

I V k,v,^

f0Z

L^r¹

IS

K><‘

iStos

^lf//

■/r

I

lL

M

f iH

Ł-'-rV%'7 /r¹" i 4iJ ' v

m ■ ■ł >    i

:>.v

■

' -

-M'

-

w

]

f

J

f

B f

!>i*j

/

I. :

\s

: **?§.

fp.

/

/

/ i

/

/ J

Ml

M

......

w

■«

1

i'

P

... .....

\

•j..- •

W

⁴ikl

. s

i

‘

>*

J

..    ‘"‘i

1

_

r

j

! ‘ *

yml

; : .

/

«*«# j

WM

im

SI

m

i

Bk ..

.

» ™*

i -

* Ą % ' -

-'.^j

k    _

*2.*

L

:p.

V

?§>

Łj •-. ...ii

SI

£‘ '

K; g#

?§>

:A

li

i-    -

|f -    ^

s?aa

li

i-

L

Z zz.;r; v

1*$ A" f.

1*$ A" f.

|’“V

M0

v.

\

#v

•I:

% m

Ó!' .. _

a®s

fa

•AA;

i

i

i

>

.

!

■ .. ..

T

'

'

■

-

..

r

■'

*

■

, ' '*'£

Bjkk ■;

WMy¥', "*■

/

.

' : $ «*.

!;

:

a-:ii

'fi

fe iii

<ł

i tef te

-

Ul

- ; i' #    •    .■■:!

'    ' ■• te

«

,

•■'te

V

- ; •

2* •- te ,    %j

4

te

#

*

! M -

te

te ..    '^

-.r    '• ■'

?

•te.

■%4t«

te»

«»

■

"teteltete

p I

Y    * * *■'■ ~f i

tetete ■

,te '

/ A/*?'...

tev*.

,

m-

te

*1

;V-' 'te 4    ’ V* .te

■ '''■

.

■*•:'•■: V ^    •

;te-,

te

•'

*

.

'te

'■'te

'•,. 'tete

' ••¹    *.** V

te

:

/

. Ł '

I ml

■"1, l\

i

VI:

T

li

;3il

i

1

,

:rT *

r ^

l va

N

m

■

; ''

L

m.

1

V*

Ml

-

I

y.,:

M

%\

*

\i

fi

i

j ■I

:

I

i

i: i

a

■ ■

y¥

W

H§£' '

II -

ii

k -

.

•9>

,.

. M

■

.

■

V

fe ’ I &

,~N

f¹ ^ i ■ £•

p^lf • r 1

/

> ■ ■

,

•■    ^w-'

■,#

-

m.

m

-■

.

i

s 1

.

V

k.

/

\

\z*

H

Lr ~ .i' *y

'

'mm

;

/

#

>* *

iV; • t ?'|

f

■ \ ■

fefe_

u-'~

Ę, i

§|ij

S&><

Sfei

- --J

gig

-

Itittlif

?;'"v tl*

r? iS^IplPk

■

._____________,

: i,

■ -1

.

' ' , ;

W

f

,

- J'.; ' \.\

€t

W

t

m

,

SPI

BHH

;

ii

.

&

¹ : !■

\ *

PU

I

%

> J

W

¥

-• i

I

•i

- ■<

if; V

i '

£ •■

Fi^...'.

;■;

>\

■*««► \.

Ib

»

¥

■M

Jg

%$k, A ₄Ł" ^    4l| €

J*t

i

, *

aes

.

:

Kia,

r ^;

*&

1

B-

:

^, .

p:*;

I

f0Ę ',.='' |Ptp

- m

■ ,-•

W

V

Ł

?r

I Ula

H£'

*»*jSŁ%    -    ■ •. ■

■1

*:=

PF rs

•>■•■ m*.

*

■'*si£

HP

.w

v

i

\

m

^ \ r

m

11 *»**

III

z

/

v.i

iśtsr f .f:'

m

m

i

W

a

pf |l

w

■

m

j

gi

I

7-i

ii

5

■ :

■■

mmmmmmmm

mmm

©^C§X§>^®®^isH&<S>isH§K3><sK§><sH§KSHs><§$s><sł<§Xs>^§Ks><sH§IteHsł{sHsł<sKs$3KsX2JS>tsH§Xs>{S><§ńs> {§><§}

FILOZOFIA SZATANA.

Żądzom swoim poświęca

Autor.

\ Tija świat mytu. Naiwność ludzka, powierzchowne sądy przestają mieć I vl znaczenie dogmatów. Rozumująca ludzkość oblekła się w szatę empi^ rycznego i krytycznego badacza. Patrzy, słucha, rozważa i nie sądzi według zcfaje mi się, według dumnego i pustego ta fi jest, Bo ja taf mówię, lecz wysnuwa wnioski spokojnie, w cichości i pokorze ducha,- wnioski te ważkie jak złoto i niema potrzeby ich cofać.

Ludzkość kształtuje się i w rozwoju swoim dochodzi do pewnych etapów. Takim etapem był upadek starożytności, — wogóle upadki wszelkiej kultury. Wy oto dochodzicie do takiego etapu. Kultura waszych narodów ma się ku schyłkowi. Niezadługo nastąpi wielki przewrót, jakieś wszechświatowe wojny, zdumiewające wynalazki, ale was już nie będzie w tej nowej epoce, —■ będą tytany, którym dorównać nie zdołacie. Wasza doba upadnie, jak runął gmach cesarstwa Rzymskiego. Wy, jako kultura, dojrzejecie i po upadku swym zostaniecie dla przyszłości, aby się budowała na waszych gruzach.

Na schyłku waszego istnienia, gdyście już dojrzeli, trzeba, abym wam powiedział, kim jestem Ja — Szatan.

Mówię nie do rozumów waszych, — zrozumie istotę moją przyszłość, — mówię do najgłębszego duszy waszej wnętrza, a ono przyzna mi słuszność.

Najmędrsze i najbliższe prawdy zdanie o mnie znajdziecie w oryginalnej biblii hebrajskiej, wolnej od aprobat i objaśnień. To też bronią wam do niej dostępu. A biblia owa była mądrością życia wśród natury, życia spokojnego, majestatycznego. Początki jej sięgają najpierwszych epok bytu ludzkiego, kiedy

Nad światem — Bóg. Człowiek był w raju, Zbuntowana cząstka Boga, Szatan, namówił człowieka, by zaczął czerpać z krynicy wszechwiadomości. Człowiek posłuchał i cierpi jako wygnaniec z pięknego ogrodu.

Ąg cywilizacya i kultura nie rozdarły jeszcze narodów. Dnie ich płynęły jedno** stajne przez wieki całe. Spostrzeżenia robione nad światem proste były i jasne, i powstałe z nich legendy rozumowe są nieocenionym materyałem przy tłóma** czeniu najprostszych, podstawowych zjawisk. To podstawa dociekań naszych — te piękne legendy, których myśl coraz lepiej i dokładniej będzie występowała w świetle badań naukowych i przekształci się wkońcu w dowiedzione, niezbite prawdy.

Tak mówi legenda,- porównajmy ją z faktycznemi zjawiskami życia.

Zrządzeniem wyższych praw powstał człowiek ze zwierzęcia i zdobył rozum. Warunki, traf, czy wyższa siła, wpłynęły na organizm, że przestał być bezmyślnem zwierzęciem, wyszedł z dziewiczego lasu, począł żyć gromadnie i rozumem działać czyli dociekać, aby wszystko złe i dobre wiedzieć. I temu właśnie odpowiada w legendzie moment, kiedy dyabeł skusił Ewę. Człowiek <w legendzie Ewa) zaczął rozumować, czyli czynić to, co w organizmach dotychczas nie istniało, — a te narodziny myśli — prawem porodu — musiały być okupione bólem. Czyn taki legenda usymbolizowała zerwaniem owocu z zakazanego drzewa i nazwała grzechem,- — siła, która was do takich czynów zmusza, to ja, Szatan.

Tylko nie wierzcie ciemnym, gdy mówią, że ja to przez złośliwość robię. Ja naprawdę chcę was podnieść, — i wy, czem dalej za mną pójdziecie, tern bliżsi będziecie potęgi. Potęgę tę da wam wiedza wszystkiego, doświadczenie i nowe nieznane czyny, które was będą dręczyły i urabiały, będą paliły i wy** tapiały spiżowe członki ciał naszych. Pomyślcie, kto silniejszy: Egipcyanin wznoszący piramidy, Grek lub Rzymianin ze swoją kulturą, —czy wy, którzy dzisiaj trzymacie w swym ręku elektryczność, ogień, wodę i powietrze,- a ile jeszcze w was sił, jaka przyszłość przed wami...

Tak, — kultura i wiedza są waszą potęgą. A w tworzeniu tej kultury działają dwa czynniki. Pierwszy, to chęć powstrzymania wszystkich czynów sprawiających człowiekowi przykrość, — tern się zajmują społecznicy i twórcy religii i etyki,- drugi zaś — polegający głównie na nieświadomości — to chęć użycia, bez zastanowienia się, co złe, a co dobre. Drugi ten czynnik — to pierwiastek zła, to rzecz moja. Pierwszy zatem — to dążność do trwania, do ustosunkowania życia na tym stopniu, na jakim się je zastanie,- drugi — to chęć

do zmian, to protest przeciw temu, co jest, to nadużycie tego, co jest, — to wpływ mój czarci.

Postanowiłem wznieść stworzenie do wyżyn Boskich, — a jak to robiłem, posłuchajcie.

Naiwność wasza tak daleko chyba nie sięga, abyście sądzili, że ja tylko podszeptem mogę coś zrobić, — moja siła polega na wytwarzaniu warunków zmuszających organizm do przekształceń. Otóż, przypomnijcie sobie, com uczynił z niektóremi stworzeniami morskiemi. Stopniowo pozbawiałem je wody i zmuszałem do tego, aby oddychały powietrzem i po ziemi chodziły,-^ skrzela ich zamieniły się w płuca, płetwy w kończyny. A pamiętacie, ile wycierpiały stworzenia, które ze zwierząt chodzących przetwarzały się w latające. Wysiłki te były straszne, ofiary niezliczone, — a jednak powstały wreszcie kręgowce i ptaki, i doskonalenie się ich poszło dalej. A przecież, gdyby tak w dawnych rybach była silnie rozwinięta moralność i wiedza, stworzyłyby one teoryę, w jaki sposób unikać suchych miejsc i trzymać się głębin, aby się uchronić przed cierpieniem. Miały one wprawdzie instynkt samozachowawczy i ten występował u nich jako pierwszy czynnik moralności ludzkiej, A jednak siła moja większa jest, aniżeli instynkt i rozum wasz, i rozwijać się wy, orga* niżmy, musicie.

Zauważyliście, że, wytworzywszy w jakiem zwierzęciu pewne zdolności, zostawiałem je w tym stanie, -- zostawiałem, abyście widzieli swoją przeszłość i korzystali z niej materyalnie. I was, ludzi, niezadługo na pewnym stopniu zostawię. I przestaniecie wtedy cierpieć, — ale z grona waszego wybiorę gro* madkę, która pójdzie wyżej w cierpieniu i królować będzie nad wami. To będą Nadludzie.

Nie przywłaszczam sobie bynajmniej całkowitej w tym rozwoju zasługi. Wspomniałem już, że dwa przeciwne pierwiastki działać będą: doBro, jako instynkt samozachowawczości, rodzące radość, i zfo, jako siła twórcza, rodzące ból. Ja jestem panem ostatniego.

Działalność moja polega na wprowadzaniu organizmu na nowe pola. W obawie przed nieznanem organizm opiera się z początku, wreszcie jednak przyzwyczaja się i to nowe miejsce staje się jego własnością. Tak się też dzieje z wami: wyprowadziłem was ze stanu absolutnej zwierzęcości.

Sofizmatem, kłamstwem wydaje się mózgom waszym to, co powiedziałem. Widzę, że jaśniej trzeba to wyłożyć.

Czy wiecie, na czem polega szczęście człowieka? Na doskonałości, na

wyrobieniu, na swobodnem działaniu, czyli przyzwyczajeniu się do pewnego trybu życia doskonale ustosunkowanego. Otóż wy dążycie do wytworzenia takiego wygodnego życia. Próbami tego są Wergiliuszowski «złoty środek*, i dawniejsza jeszcze cnota Sokratesa, i oparta na niej etyka Epikura, i wiele późniejszych religij. Wy chcecie otoczyć się miękkiemi poduszkami moralności i na wygodnym materacu cnoty się rozłożyć. I macie największą słuszność. Dobro swoje mieć na celu, to rzecz każdego, to pierwsze prawo przyrody.

Ale przy głupocie swej nie wiecie, że w takich warunkach zanudzilibyście się natychmiast. Wyobraźcie sobie idealny rząd i idealnie wiernych poddanych, którzyby jednocześnie byli gorliwymi wyznawcami jakiegoś kościoła lub jakiejś etyki, którzyby, jednem słowem, nie wykroczyli ani razu przeciw prawu i opinii. Czy uśmiecha wam się takie głupie, beztreściwe pędzenie dnia za dniem? Widząc bezsensowność praw, zirytowani, plujecie na wszystko,- o ile się da, postępujecie nie według prawa, tworzycie sobie nowy świat w sobie i w małym kółku. Otóż to wyłamywanie się z pod praw, to mój wpływ, — to Szatan was opętuje.

Gdyby w społeczeństwie nie było zbrodniarzy i złodziei, rekrutujących się, jak wiadomo, najliczniej z ludności biednej, sądzonoby, że proletaryat jest szczęśliwy, i system kapitalistyczny uważanoby za ideał. Lecz nie! hola! — pokrzywdzonemu dam w dłonie nóż i pokażę mu: tam! On pójdzie, pijany swem przedsięwzięciem...

każę takim

mu

Młodzieniec że jest rozpustny, że leniuch, że nicpoń, żalą się rodzice. Lecz młodzieniec jest czemś więcej, niż rozpustnikiem i nicponiem. On, za moją sprawą, zbuntował się przeciw nudzie, jaką obdarzyły go szkoły i morały. On, nie umiejąc sobie niczem życia wypełnić, szaleje,-— i to ja być, aby myśląca jednostka nie pomyliła się w sądzie o szkołach i wycho* waniu, jakie przeciętny człowiek otrzymuje.

Gdyby nie było niesnasek małżeńskich, niktby nie pomyślał o wolnej miłości i, Bóg wie, dokąd trwałyby wierne sobie i przykładne w naiwności swej nudne małżeństwa.

za*

Powiecie mi, że ja rujnuję świat, że dłoń moja tylko niszcząca. Nie pieram się, bynajmniej. Czyż nie przyznacie mi jednak, że ci, którzy budują, są tylko tam, gdzie ja zrujnuję? że twórczość objawia się tylko tam, gdzie rozpanoszyło się zło?

za*

Słuchajcie, ludzie, — wy macie być potęgą, ale do tej potęgi droga daleka. Stworzyć trzeba dużo, i wy będziecie tworzyli, w was jest siła. Mojem

daniem obrzydzać wam dzisiejsze formy, abyście w nich nie zostali,- mojem zadaniem siec was i poganiać. — Nie myślcie, że łakocie i rozkosze, jakiemi was przyciągam, są czczą igraszką. Wyście dzieciaki tchórzliwe, które pier^ niczkiem prowadzę, Ale przeciwności, jakie na swej drodze spotkacie, zahartują was i wyrobią, aż będziecie godni, aby wejść na wysokiej kultury pole, gdzie was zostawię... Wybiorę cząstkę tylko i z nią pójdę dalej — tworzyć potęgę!

A pokusom moim nie oprzecie się...

/

w

\\

.

V:

i

is

k\

II

\

*>

\

■

\

W

\

\

*****

X.

s

\

XV\ \v \\

.

i

/

i JW

/

i

!

7

** :

m

h

:

Y'

{/■

1

/

i

:VV-, ; ■

■K

w

/Ur

|$! X

i- \

*1

yO

//

y

i

‘

/

<N

i

/

? 2

HflC -    —

\ >>

•\

v

^ X \

%.    ..-cT:*

V

N

"V,

/ /•'

,

:

m

i

\

V

V

m

**§

\

i

j}    £§1    ^2*    CgHsJ ($> Cji {§2    © ^§2 2

839©ssRSi^B®®3®@ra§s®!as8^s>@*g06s^<jg*3Qg*§s®*g!S!gj@5?e*3ę»i8*3!ę>©3iSK>@

<0 ZŁEM i DOBREM.)

zfowiek, jako dziecię przyrody, podlega przedewszystkiem jej prawom. Rozwój rozszerza te pierwotne prawa, wysubtelnia je w nieskończoność, i przed człowiekiem kulturalnym stoi imponujący ogrom prawa ludzkiego. Poczucie obowiązku względem tego prawa jest dzisiaj jzadkie, a nachylanie się doń aktem woli zbyt uciążliwe.

Nieubłagana siła rozwoju dopóty będzie tyranem dla ludzi, dopóki nie dosięgnie pewnego stopnia, na którym nas zostawi niezmiennymi, a poprowadzi dalej garstkę ludzi rozumiejących się między sobą, pogodzonych i dążących świadomie, planowo.

Dziś jesteśmy rozłożeni na poszczególne czynniki,- każda grupa żyje pod własną etykietą. Jesteśmy poróżnieni i rozgatunkowani: jednym końcem niżsi od najbiedniejszego zwierzęcia, drugim sięgający do godności Bóstwa. Jesteśmy w ciągłej gonitwie, w ciągłej walce. Świadomie chcemy sobie każdy z osobna polepszyć byt, a wszystkie różne w nas pierwiastki dążą bez naszej wiedzy do stworzenia jakiejś ogólnej organizacyi, która bidzie koroną dzieła, nagrodą za życiową tułaczkę pokoleń, — będzie ziemią obiecaną, niebem.

O ile bolesnem jest dzisiejsze życie, o tyle gorzejby jeszcze było, gdyby nastąpiła raptowna jakaś zmiana. Niemożliwem byłoby życie, gdyby wszyscy naraz stali się gorliwymi, rozumnymi wyznawcami Chrystusa. Choć idea wspaniała, zastosowanie jej w obecnych warunkach kosztowałoby tak dużo wysiłku woli, że już przez to samo życie byłoby męczarnią. Jednostajność myśli zabiłaby w nas wszelkie dążenie, wszelką świeżość. Stalibyśmy się histerykami i z tęsknoty za Bogiem i niebem pomarlibyśmy wszyscy.

Żadna, choćby najszersza idea nie może zawładnąć wszystkiemi umysłami. Wszystko będzie za małe, za wązkie, bez treści, bez ukochania. Człowiek musi czekać na coś znacznie większego. Dziś niema mistrza na całą ziemię. Dziś niema porozumienia między wszystkimi. I ratunku na to dziś niema.

54 Dopiero odległe jutro, po milionowych morderstwach i wojnach, podłościach, oszustwach i gwałtach postawi naturę ludzką w zupełnej jasności i pozwoli obliczyć się z siłami.

Dlatego nie rada jest dla mnie mądrością, nie nauka, lecz czyn., pocho^ dzący ze szczerej wewnętrznej pobudki, i jasne sprawozdanie ze wszystkich okoliczności, przyczyn i skutków takiego czynu. Kto drogą rozumowania dojdzie do pewnych wniosków, ten będzie człowiekiem kultury, będzie naturą, na którą liczyć można. Ten zaś, kogo nauczą, jak ma postępować, będzie miał podstawę niepewną: raz się na niej utrzyma, drugi raz pójdzie za lada pobudką.

Patrzeć, rozumować, nie słuchać nauk moralnych «wzmacniających ducha*, żyć czynem, do jakiego natura dorosła. Oto sens życia. Nie postanawiać sobie przez gwałt, lecz przez nieprzepartą skłonność ku czemu. Dążyć do obfitości czynu ukochanego. A gdy nic nie kocham, — szaleć z tęsknoty, z ciasnoty, z duszności.

Oto co jest najmądrzejsze w życiu: czyn i refleksya.

Zło i dobro są zależne od czasu i miejsca, i, jeśli bierzemy pod uwagę ludzkość trwającą przez wieki, czyny jednako złe i dobre wzbogacają rozwój i doświadczenie. Życiorysy wielkich ludzi wskazują ile między nimi było zła, rospusty, zwyrodnienia, chciwości, — jednakże obok mieścili w sobie tyle dobra, że pamięta się ich całe wieki. Wielcy zbierają natychmiast owoce doświad^ czenia, jakie im daje zło i dobro, i po mistrzowsku łączą te dwa pierwiastki w jedną organizacyę przedziwnej jasności, która im pozwala tak dużo rozumieć i tak znać naturę ludzką, że, jeżeli nie w życiu, to w teoryi, umieją już żyć z ludźmi w zgodzie, umieją przewidywać i tworzyć. I jeśli tęsknimy za jakiemś genialnem prawem ludzkiem, to istnienie wielkich ludzi jest nadzieją osiągnięcia tego prawa. Fakt, że ci ludzie bywają nieraz gorsi od nas, zwykłych śmierć telników, jest dla nas otuchą,- a że z nas wyrastają i posiadają wszystko to samo, co i my, tylko w większych potęgach, pozwala nam wnioskować, że to, czegośmy nie dopowiedzieli, nie dokończyli, to uskutecznili tamci. O ile więc oni są twórczością, i my nią jesteśmy, ~ o ile oni prawo ludzkie mają na celu, i my doń dążymy.

I nie powinny nas przerażać męty i zbrodnie społeczeństwa, jeśli tylko damy ujście działaniu naszemu, jeśli obok zbrodni i zwyrodnienia będą mogły działać ideje i dobre instynkty. Nie myślmy, że samo tylko dobro jest two^ rżeniem. Dwa pierwiastki zleją się w jeden, — w jedno prawo ludzkie. A w hi*-

storyi tego prawa nie będzie zła i dobra, będą dwie nazwy osobnych czyn* 55 ników rozwoju.

Tak, Przez zło i dobro idziemy ku szczytom i upadek społeczeństw jest tylko pozorem upadku ludzkości. Jedni zdobędą pewną mądrość i doświad* czenie, a drudzy, ze świeźemi siłami, zużytkują spadek na korzyść dalszej twórczości. Każde pierwsze zło jest nieudaną próbą twórczości,- później to zło zostaje w naturze, bo każdy twórca musi poznać te pierwsze próby, aby łatwiej mu było wynalazku dokonać. Kto chce stanąć na najwyższym szczeblu drabiny kulturalnej, ten musi choć co drugi szczebel dotknąć, aby zrozumieć, jaką drogą ludzie próbowali dojść do celu, i aby poznać mylne próby. Dlatego konieczne są wciąż nowe przykłady zła, od najprostszej kradzieży aż do naj* subtelniejszych wybryków życia niehygienicznego, aby ktoś o dużych siłach twórczych nie tracił czasu na nowe próby i widział jasno złe skutki z przy* kładów, aby omijał zło i szedł dalej.

Dopóki rozwój trwa, dopóty zło będzie miało taką misyę zapobiegawczą.

<0 SZTUCE i ARTyŚCIE.)

Tesli chodzi o postęp, o samo posuwanie się naprzód, to sztuka pierwszych I    kroków inowacyjnych nie    robi. Od tego jest nauka.    Sztuka odtwarza

poczuciem bogactw duchowych, wielką radością nam daje siły do dalszych trudów.

1 zjawiska, które kiedyś, gdzieś istniały już w doskonałości. Świat je przyjmuje / z zachwytem, jako ucieleśnienie swych tęsknot. Sztuka nie uczy, nie mora« lizuje, nie wprowadza na zupełnie nowe, nieznane tory,- sztuka przypomina najwyższe stopnie już spełnionych, zanikających lub ukrytych doskonałości. Dlatego napełnia nas ona tryumfu i godnością, — i to

Sztuka jest    koniecznym    warunkiem życia i rozwoju.    Gdzie się tylko

tętno życia wzmoże, tam wzrasta sztuka. Jest miłowaną i pożądaną, byle była bogatą, szczerą, tęgą.

Filistrzy tylko, ospali i zwyrodniali, nie odczuwają jej potrzeby. Granice swoich tęsknot zamykają zyskiem i obiadem, — a to, co pięknie żyło, co tęgo żyło, nic ich nie obchodzi.

t. zw.

Artystą może być człowiek bez określonych tendencyj, człowiek słaby, który da    się porwać    każdemu wrażeniu, zarówno    szlachetnemu, jak

sceny batalistyczne, rozpusta, ascetyzm, umiarkowanie

i nizkiemu. Tendencya czy bezstronność w zapatrywaniach musi być zastąp pioną nadzwyczajną wrażliwością. Artysta nie odróżnia dobrego od złego. Dla niego zarówno zawierają pewne strony, robiące wrażenie piękna. Wszędzie znajdzie on coś ze swych tęsknot, wszędzie stworzy bohatera.

Stojąc przed    dziełami mistrzów, młody artysta bidzie    kolejno zazdrościł

i postawy muskularnej gladyatora, i żądzy użycia bachantek, i cynizmu satyrów,-pozazdrości rezygnacyi sceptyków i czaru młodych dziewcząt i chłopaków,-będzie uwielbiał madonny, będzie podziwiał ascetów.

ii

ki

i ,.

J!*

Sw

P^yl

iągyl

^1

p.s

-K -Ęf «&.?

j

glp^

W~-

m„.

Ł

KI

'Sfek*

P

M

⁹

i

•• cMi

. i

ij'

. J§ !

J

1

r

w

lilfci-m

%

,

UTWORY LITERACKIE W NE

NIEJSZEM WYDANIU ZAMIESZCZONE>

iii

od wyDAwcy .

Duchu nieznany

UCZYŃ MNIE GŁAZEM NIEBO GADA .

O, cudzie Na cóż .

Przyroda

Wiele człowiek przenika .

Włóczęga po górach

Zegnaj Odeso

Duch wiecznego tworzenia

Patrzę ....

Twórczość

Ciesz się człowieku .

. /o .    13

.    15

18

. 2o . 21 . 22

FILOZOFIA SZATANA

O złem i dobrem O sztuce i artyście .

• 47

. 53

. 56

UTWORY MALARSKIE i RYSUNKO

WE W TEMŻE WYDANIU REPRODUKOWANE:

AKT męski w rozmodfeniu. Rys. tuszowy, 175X165mm. 5 POKUSY. Rysunek tuszowy, 135 X125 GRUPA w owa fu ze szczurów. Akw areka, 58 oX 45o    11

. 12 . 15 . 19

WICHER. Akw ar., 43oX55o .

MAKI. Akwar., 290X195.

JEŹDZIEC. Ofejn., 100X155.

. 21 . 23 . 24

AKT starszej koBiety. Szkic ofówkowy, 5oXl5o . 2O SYRENA. Szkic ofówk., 135X55 BURZA. Ofejn., 5ooX65o BRZOZY. Ofejn., 270X220 .

■ 27

KOBIETA z dzbanem. Ofejn., 57oX 860. <KoIor>. 25 GŁOWA męska. AJiwar., 18oX25o .

PRZY TUALECIE. Akwar., 220X145 .    . 29

KULIG. APwar., 225X l5o. <Kolor.) . między 3O i 31 POLOWANIE z psami. Akwar., 235Xl2o    .    31

. 34

SZLACHCIC z cfyakefkami. Akwar., 225X l5o. 33 DZWONY. Ofejn., 5ooX66o .

■    37

■    39 : 40

MUZYKA LJKSU. Ofejn., 53o X 700 . . 35 TRYZ Je kor. II. Wyc., 335X144o (Kolor) między 36 i 37 WIERZBY. Ofejn., 25oX34o .

NOC. Ofejn., 5ooX41o .

BIAŁE KWIATY. Ofejn., 25oX35o.

. 41 . 42 . 43 . 45 . 46

PORTRET panny***. Ofejn., 61 oX 119o .

AKT KOBIECY. Ofejn., 700X1500 AKT MĘSKI Ofejn., 800 X looo WNĘTRZE. Ofejn., 22oX31o .

AUTOPORTRET II. Rys. węgf, 58oX44o ZAZDROŚĆ. Szkic ofówk., 26oX 19o .    . 52

KWIATY W DZBANKU. Ofejn., 35oX48o . 57

PASSIM

LISTEWKI OZDOBNE. Rys. piórk. A. Półtawskiego .

__

/£/.

/'Ć3 <£jy

KLISZE / DRUK ZAKŁADÓW GRAFICZNYCH

B. WIERZBICKI *2) S--KA

W WARSZAWIE.

EU

..

⁰mmmm Wm§m m i

mmmwmklĘm^%Mp;#■ v,< f ' ■: ■ ; . ■ ^

BMNfelfet^^ ■• w€Sf * ¹

i—I

■

■

-

;i:f ^:'':A;1|'

1 «t ' m I f»Sp»i * ^

Ki#

SMi

;T

bs

--

*®r

-s    i, •'< r'->,

VJ

Ł<-,

mmtm

.■r

<■

•.

%*■

"-•V.,.

■K

•r«

m ::■*

\\ ' ’

j$f

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA 134243

Kdn 452/57

mmi

%sfś

- V r:

'i '

* • '

Biblioteka Politeclimki Krakowskiej

100000302689