ąg

58

Si

MSI

li

H»

sa

ss

fi

*■£

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231049

P

m

<■

P

3J

msimmzmmé

PHI

«

€

54

M

P

S

P

3

SX

P

Sa

P

P

ysi

P

iSBÜSl

P

m

gp*

p

P

B

P

P

1RS

y

w

KSIĄŻKA JUBILEUSZOWA

KSIĄŻKĄ JUBILEUSZOWA DZIENNIKA POZNAŃSKIEGO

1859-1909

1*1

1 *\

's/

POZNAŃ

CZCIONKAMI DRUKARNI DZIENNIKA POZNAŃSKIEGO.

1909.

Q-j \Ö£IJ

Cj? 0J0 -'■

tfv\

VI \

ÀÉn. Mr.

Kazimierz Puffke. Pół wieku.

SKOROWIDZ.

Część pierwsza.

Stanisław Karwowski. Historya Dziennika Poznańskiego Od roku 1859—1864

Aleksander Czec/iozvski. Pół wieku polityki...............

Roman IComierowski. Koła polskie w Berlinie.............

Wacław Swinarski. Centralne Towarzystwo Gospodarcze i Kółka włościańskie As. K. Zimmermann. Powstanie i rozwój Spółek Zarobkowych i Gospodarczych

w W. Ks. Poznańskiem i Prusach Zachodnich...........

Ks. Wawrzyniak. Polskie Spółki na Śląsku i ich rewizya.........

Ks. K. Zimmermann. Organizacye robotnicze. Towarzystwa katolickie robotników

polskich w W. Ks. Poznańskiem................

Władysław Tomaszewski. Rzut oka na obecny stan przemysłu i handlu polskiego

w Poznańskiem.......................

Konstanty Kościński. Poznań w ubiegłym półwieku...........

Ks. Kazimierz Bajerowicz. Szpitalik dziecięcy pod wezwaniem św. Józefa .    .    .

Konstanty Kościński. Towarzystwo Przyjaciół Nauk............

Konstanty Kościński. Towarzystwo Pomocy Naukowej Imienia Karola Marcinkowskiego ..........................

Dyonizy Królikowski. Teatr Polski w Poznaniu.............

Strona

3—102 102—111 111—125 125 — 143

143—167

167—169

169—178

178—182

183—195

196—197

198—201

201—202 203—210

Część druga.

Ignacy Baliński. To wiem..........

Ignacy Baranowski. Kompromis jako zasada życiowa Edm. Bogdanowicz. Jakieś mi znów' echa dzw'onia .

Stefan Cegielski. Aforyzm..........

Zygmunt Celichowski. Kartka z martyrologii polskiej

Ks. Zygmunt Chełmicki. Luźne uwagi......

Kazimierz Chłapowski. Z przeszłości......

Teodor Jeske- Choiński. Zmierzch Europy.....

Ks. Władysław Chotkowski. Aforyzm......

Adam Darowski. Koszta podróży nuncyusza z Krakowa do Warszawy w XVII wdeku 222

Bronisław Dembiński. Narodowa samowiedza......

Antoni Donimirski. O kulturę i naukę polską......

Zygmunt Dziembowski. Wywłaszczenie...... .    .

Benzelstjerna-Engeström. Veritas...........

Maryan Gawaleiüicz. Z głębi duszy.........

Aleks. Głowacki. Stan kraju. Najgłówniejsze ideały życiowre

213

214

215

216

217

218

219

2-0

222

223

224

227

229

230

Jerzy Hulewicz. Pieśń Wajdeloty. Rycina.........

Adolf Władysław Eilender. Dwa wspomnienia.......

Czesław* Jankowski. Arabeski..............

Tadeusz Jaworski. Na gruzach zamku w Podgórzu......

Cezary Jellenta. Prawo do bohaterstwa..........

Ks. K. J. Kanłak. Monsalwat..............

Bronisłau> Kąsinozcski. Z refleksyi rocznicowych .......

Stanisław Kempner. Postęp wiedzy a postulat kolektywistyczny .

Mary a Koście Iska. Majaki................

Józef Kościelski. Pieśniom nagłówek............

Wincenty Kosiakiewicz. Z dni rewolucyjnych .    ........

Aleksander Kraushar. Orły i sztandary...........

Marya Mieczkowska. Nadziejo nasza, o polski Judu......

Ludwik Mizerski. Kujawska Dido.............

Franciszek Morawski. Dwa kulty.............

Kazimierz Morawski. Mortui loquuntur...........

Ludwik Mycielski. Po bitwie pod Jeną...........

D. Mukułowska. Dama na ul cy. Rycina..........

W. Mukułowska. Przebudzenie..............

Eliza Orzeszkowa. Kilka zdań..............

Erazm Piltz. W drugą rocznicę śmierci Włodzimierza Spasowicza .

Zuzanna Rabska. O zachodzie..............

Władysław Rabski. Z pamiętników krytyka.........

Michał Roman. Z życia warszawskiego...........

Stanisław Sierosławski. Jak w bajce............

Stella (LIalina Adamska). Na jezioro w Dolsku ........

Ludwik Straszewicz. Pilne potrzeby — warunki pomyślności .    .

Heliodor Święcicki. Garść aforyzmów............

Zygmunt Szułdrzyński. Aforyzm..............

Henryk Szuman. Z dni krytycznych „Dziennika Poznańskiego“ .

Uriela. Wspomnienie..................

Maciej Wierzbiński. Maska czyli interwiew z wielkim człowiekiem .

Bolesław Wicherkiewicz. Aforyzm.............

Adam Woliński. O potrzebie pracy nad ludem ze strony inteligencyi

Józef Zarembski. Żyłka myśliwska.............

Eugenia Żmijewska. Za dusze..............

Henryk Opieński. Pieśń niewolnika. Muzyka........

232

233

235

236

238

239

240

242

243

246

247

249

252

255

258

260

262

263

2b6

267

2t>9

271

272

276

277

279

280

281

283

284

285

287

288

290

292

292

294

295

297

298

299

301

304

Uiuaga. Fotografie rady nadzorczej, redakcyi, administracyi i drukarni „Dziennika“ wykonał poznański zakład fotograficzny pod firmą „Rubens“. — Ilustracye wyszły z zakładów reprodukcyjnych: A. Fiedlera w Poznaniu, Wierzbickiego i Spółki w Warszawie, Orgelbrandów w Warszawie i „Unie“ w Pradze Czeskiej. — Okładkę wyko-nąły zakłady „Unie“.

POE WIEKU.

amykamy więc pierwsze półwiecze naszego istnienia.

I przychodzi zdawać nam sprawę przed czytelnikami naszymi i przed społeczeństwem naszem z pięćdziesięcioletniej pracy.

Spoglądamy na wyniki długich usiłowań naszych bez dumy, bez zarozumiałości, ale także bez uczucia obawy.

Błądzić mogliśmy, błądziliśmy niejednokrotnie, ale błądziliśmy bez naszej winy, w najlepszej wierze, bo powodowaliśmy się stale szczeremi i szla-chetnemi intencyami.

Przeglądając długi szereg roczników naszego pisma, nie spotykamy w nich ani jednej karty, któraby rumieńcem wstydu oblewała nasze czoło.

Występowaliśmy stale w obronie dobra publicznego, jak je pojmowaliśmy, i nie sprzeniewierzyliśmy się nigdy zasadom, jakiemi się kierować winno uczciwe, szanujące się pismo.

Od zasad tych nie odstąpiliśmy nawet w wirze walki najgorętszej. A walką bezustanną, to mniej to więcej gwałtowną, było całe nasze istnienie.

Inaczej też być nie mogło. Przedewszystkiem w piśmie politycznem ścierają się z sobą wszelkiego rodzaju prądy.

Walkę przy tern prowadzić było trzeba na dwra fronty: z zewnętrzną potęgą, grożącą nam zagładą, i z przeciwieństwami, nurtującemi nasze społeczeństwo.

W historyi »Dziennika Poznańskiego«, zamieszczonej w książce pamiątkowej, znajdzie czytelnik szczegółowy opis podwójnej tej walki, przedstawiony z bezstronnością kronikarza, który szereguje fakty, nie wdając się w krytyczną ich ocenę.

Niezbędna jest jednak pewna synteza. Więc przekona się czytelnik, że dzieje naszego pisma są jednocześnie dziejami naszej dzielnicy, a poniekąd i całego naszego narodu w ubiegłem półwieczu.

Przedewszystkiem naszej dzielnicy: Pięćdziesiąt roczników »Dziennika« zawiera całokształt życia politycznego, społecznego, gospodarczego i umysłowego w wielkopolskiej ziemi. Czytelnik uważny znajdzie w nich wszystkie drgania duszy naszego .społeczeństwa w ostatnich pięćdziesięciu latach, wszystkie walki, wszystkie nadzieje i zawody, sukcesy i niepowodzenia, zwycięstwa i klęski.

Rzuca się więc na samym wstępie w oczy rozpaczliwa walka naszego społeczeństwa z zewnętrzną potęgą, dążącą świadomie i konsekwentnie, nie przebierając w środkach i wytężając wszystkie siły, do ostatecznego naszego zgnębienia. Walka ta słabnie niekied}^, właściwie jednak nie ustaje ani na chwilę, w ostatnich zaś czasach przybiera coraz groźniejsze rozmiary, hoduje coraz wstrętniejsze objawy, budzi do życia coraz straszliwsze środki prześladowania.

I widzimy, jak w ciągu tej walki i po części pod jej wpływem dokonywa się radykalna ewolucya w łonie naszego społeczeństwa. W chwili więc, gdy powstawał »Dziennik Poznański« ciężar obrony zagrożonych naszych interesów narodowych spoczywał wyłącznie na barkach większej własności ziemskiej, duchowieństwa i bardzo nielicznej jeszcze w owych czasach inteligencyi miejskiej. Dzisiaj świadomość narodowa i poczucie obowiązków obywatelskich przeniknęły już całe prawie społeczeństwo i obrona narodowa oparła się na daleko szerszych podstawach.

Oczywiście ewolncyi tej towarzyszymy dość gwałtowne wstrząśnienia wewnętrzne. Warstwy przodujące w narodzie zrzec się nie chciały dobrowolnie dotychczasowej górującej roli, a młode siły zbyt może natarczywie pięły się w górę, zbyt bezwzględnie może dążydy do zagarnięcia władzy^ nad życiem politycznem społeczeństwa.

Walki te wewnętrzne odbiły się, rzecz prosta, i na łamach naszego pisma. Jeśli zaś echo ich bydo kiedy niekiedy' zbyd silne i namiętne, jeżeli nie zawsze z należytą bezstronnością, ocenialiśmy^ dążenia naszych przeciwników, to tłumaczy nas atmosfera walki, w której i strona przeciwna nie rządziła się nadmierną wyrozumiałością.

Pismo nasze, stojąc na gruncie polityki umiarkowanej i stopniowej, normalnej i racyonalnej ewolucyi społecznej, zwalczać musiało zbyd radykalne, zdaniem naszem, kierunki, odpierać napaści, skierowane często przeciwko prawdziwej zasłudze, staczać walki z młodyuni żywiołami, dążący^mi z właściwą młodym bezwzględnością do wyparcia dotychczasowych kierowników społeczeństwa ze wszystkich posterunków. Być może, że w walce tej nie zawsze trzymiało się właściwej miary', utożsamiało niekiedy- z uroszczeniami niczem nie uzasadnionemi słuszne całkiem aspiracye.

Dzisiaj, spoglądając niejako z historycznej perspektywy na łata minione, odróżnić możemy »sine ira et studio« ziarno od plewyę stwierdzić to, co bydo zdrowem i korzystnem dla społeczeństwa i dla naszej obrony^ narodowej w tak zw. ruchu ludowym, a co stanowiło gorszące często i jątrzące objawy'' poboczne, towarzyszące wszędzie i zawsze młodemu, rwącemu się do czynu prądowi.

Walka ta nie ustała i dzisiaj. W ncrmalnem, cywilizowanem, nowocze-snem społeczeństwie istnieć muszą i ścierać się z sobą odmienne prądyy kierunki, zapatrywania i przekonania. Stanowią one przecież do pewnego stopnia oznakę politycznego rozwoju narodu. Chodzi tylko o to, aby^ wewnętrzne te antagonizmy^ nie osłabiały i nie utrudniały- akcyd społeczeństwa na zewnątrz, aby^ w danej chwili schodziły' na plan drugi wewnętrzne zatargi, a wchodziła w swoje prawa solidarność narodowa, skupiająca pod jednym sztandarem wszystkie warstwy i wszystkie stany.

Zaprzeczyć się zaś nie da, że nie ma w obecnej chwili społeczeństwa, któreby pod względem solidarności, gdy chodzi o obronę narodową, dorównywała naszemu. Coprawda nie nasza, a przynajmniej nie wyłącznie nasza w tern zasługa. Nie ustający, a coraz groźniejszy ucisk zewnętrzny skuł jakby żelazną obręczą całe nasze społeczeństwo i nie pozwala rozwijać się zbyt bujnie przeciwieństwom, nurtującym jego łono.

Więc też walka wewnętrzna słabnie coraz bardziej. Od czasu do czasu tylko wystrzeli gwałtowniejszym płomieniem, od czasu do czasu tylko toczą się spory o odmienne zasady i zapatrywania polityczne. Na ogół jednak utrwala się coraz bardziej przekonanie- i przenika wszystkie warstw}^ społeczeństwa, że jedynie solidarność, posunięta do granic ostatecznych, że jedynie skupienie wszystkich sił w obronie odrębnego naszego bytu narodowego, ocalić nas może przed grożącą nam zagładą.

Ucisk, którego padamy ofiarą, jest nietylko polityczny ale i gospodarczy. Nie ogranicza się do pozbawienia nas praw politycznych, do zdegradowania nas na poddanych drugiej klasy, nie korzystających z pełni praw obywatelskich, ale dąży także świadomie i bezwzględnie do usuwania z pod nóg naszych podstaw materyalnego bytu, do wtrącenia nas w szeregi bezdomnego pro-letaryatu.

Społeczeństwo nasze poznało tó niebezpieczeństwo. I tern się też tłumaczą energiczne jego i po części wieńczone skutkiem pomyślnym wysiłki w kierunku zapewnienia sobie dobrobytu. Kwestyą jest tylko, czy w tej pogoni za mate-ryalnemi dobrami, zachowaliśmy właściwą miarę, czy to, co powinno być wyłącznie środkiem do celu, w cel się nie zamienia powoli lecz stale.

Otóż pod tym względem budzą się poważne i uzasadnione obawy. W każdym razie materyalnemu naszemu rozwojowi nie dorównywa ani w części postęp nasz kulturalny. I z prawdziwym smutkiem stwierdzić należy, że Wielkopolska, która pod względem przeciętnej oświaty tak bardzo przewyższa dwie inne nasze dzielnice, tak nikł)/ bierze udział w ogólnym naszym ruchu umysłowym, tak mało produkuje na literackiej i artystycznej niwie.

brak wybitniejszych

i oryginalnych indywidualności przy względnie wysokim poziomie ogólnego

Zapewne, że wina nie spada na nas wyłącznie. Złożył się na to cały szereg okoliczności, od nas niezależnych. Przedewszystkiem więc trudność, a niekiedy nawet wprost niemożliwość pracowania w dzisiejszych stosunkach politycznych na polu naukowem dla własnego społeczeństwa, zmusza uczonych naszych emigrować do innych dzielnic Polski, zwłaszcza do Galicyi, która w’ dwóch swych uniwersytetach posiada ognisko nauki polskiej. I życie literackie i artystyczne nie jest u nas, bo nie może być do tego stopnia rozwinięte, aby dawać mogło zadowolenie i należyte zatrudnienie jednostkom, poświęcającym się tym dwom kierunkom pracy umysłowej. Naturalnem następstwem tych stosunków jest pewne wyjałowienie na polu kulturalnem

wykształcenia. A zważyć należy, że jedynie takie indywidualności pobudzają społeczeństwo do nowego, energiczniejszego życia, że brak ich jest oznaką pewnej apatyi i bezkrwistości.

Nasuwa się teraz pytanie, czy i o ile prasa przyczyniła się do wytworzenia tak niepożądanego położenia. Nie należy przeceniać jej znaczenia, wpływu i potęgi. Dziennik, chociażby najwpływowszy i najpoczytniejszy stanowi jedynie odbicie tych lub owych prądów, przenikających społeczeństwo, nie wytwarza ich jednak, nie wytyka im samowładnie kierunku. Potęga jego nie sięga tak daleko aby przekształcić mógł radykalnie zwyczaję i obyczaje swych czytelników, osłabić i unicestwić wpływy ogólnych stosunków, wywołujących tę czy ową ewolucyę

Rola jego ogranicza się do przestrzegania, napominania, krytykowania, a w drugim rzędzie i pouczania; jest on raczej doradcą niż

w życiu narodu.

kierownikiem.

O tyle też tylko winić można prasę naszą za zastój umysłowy w naszej dzielnicy, o ile nie spełniła należycie swego zadania doradcy, o ile nie wytężała sił wszystkich, aby budzić duszę narodu z uśpienia. Z natury rzeczy zarzut ten, o ile jest słuszny, skierowali}' jest w pierwszej linii przeciwko naszemu pismu. Najpierw bowiem przez długie lata byliśmy jedynym poważniejszym organem opinii publicznej w naszej dzielnicy. Powtóre byliśmy i jesteśmy wyrazem przekonań i zapatrywań tych warstw społecznych, na których przedewszystkiem ciąży obowiązek przodowania w kulturalnej pracy narodowi.

I wczytując się w roczniki naszego pisma, przychodzi nam stwierdzić, że może nie zawsze kładliśmy odpowiedni nacisk na potrzebę kulturalnego rozwoju. Pochłonięci bezustanną, wyczerpującą walką o zagrożone nasze prawa, o byt nasz narodowy, szukaliśmy przedewszystkiem tych środków, wskazywaliśmy te drogi, które bezpośrednio prowadzą do celu. I może nie uwzględnialiśmy należycie pewnika, że nawet w walce o praktyczne i realne cele pierwiastki idealne stanowić mogą broń potężną i skuteczną. Wychodząc z założenia, że jedynie społeczeństwo silne i niezależne pod względem gospodarczym oprze się

wrogim potęgom, czyhającym na o tern, że nie samym chlebem żyje naród, że tak samo konieczne jest budze

jego zagładę, nie pamiętaliśmy może dostatecznie

nie ducha.

Przyczyniło się po części do tego, że kierownicy »Dziennika« byli działaczami politycznymi, biorącymi w walce stronnictw czynny, niekiedy kierujący udział i w tej działalności upatrywali główne swoje zadanie. Zapewniało to

pismu poważne korzyści, zapewniało mu występom i enuucyacyom większej wagi, ale połączone było z tą niedogodnością,

wpływ polityczny i dodawało jego

że praktyczny polityk ma

wyłącznie bezpośrednie cele i skutki na oku i nie

uwzględnia, a przynajmniej nie uwzględnia należycie, bardzo ważnych skądinąd pierwiastków, których pielęgnowanie stanowi również potężny czynnik rozwoju narodowego.

Naturalnie »inter arma silent Musae«.

Jesteśmy nie liczną załogą, z natężeniem sił wszystkich broniącą okopów, do których szturmuje z coraz większą zaciekłością potężny nieprzyjaciel. W takich warunkach trudno żądać, abyśmy stanowili społeczeństwo Petroniuszów, aby nasz Poznań dorównywał Florencyi lub Rawennie za czasów renesansu. Chodzi tylko o to, aby wir walki nie zagłuszał całkiem dźwięku lutni, abyśmy, nie będąc Atenami, nie zamienili się w Beocyę.

Jesteśmy załogą, skupiającą się na około jednego wielkiego sztandaru, na którym widnieją słowa: obrona naszego bytu narodowego.

W tej obronie »Dziennik« przez cały czas pięćdziesięcioletniego swego istnienia niestrudzony brał udział. Przez długie lata obrona ta, o ile wchodzi w grę publicystyka, wyłącznie na jego spoczywała barkach. Ałe i później gdy pospieszył mu z pomocą cały szereg towarzyszów broni, nie spoczął na laurach, nie ustąpił ze swego posterunku, lecz w miarę sił swoich, bez wytchnienia bronił sprawy narodowej.

Sprawa narodowa była też stale jego sztandarem i jego dogmatem. Z biegiem czasu, ze zmianą kierowników, zmieniały się w nim prądy, zmieniały zapatrywania i metody, punktem jednak stałym i niezmiennym było podporządkowanie sprawie narodowej wszelkich innych względów. I ten charakter wybitnie patryotyczny, zapewnił »Dziennikowi« poszanowanie nawet daleko poza granicami naszej dzielnicy, nawet u przeciwników politycznych. Zwalczano jego kierunek i jego metod}', nikt jednak podawać nie mógł w wątpliwość gorącej jego i szczerej miłości ojczyzny.

Do pewnego stopnia zadanie, a nawet istotę każdego organu opinii publicznej stanowi walka. Walkę podwójnie ciężką, podwójnie zaciętą staczać musi każdy dziennik polski w naszej dzielnicy. Nietylko bowiem ścierają się w nim wewnętrzne przeciwieństwa, ale, co ważniejsza, ciąży na nim obrona społeczeństwa przed zewnętrznym naciskiem i uciskiem.

Roczniki » Dziennika« przepełnione są od pierwszej chwili jego istnienia odgłosami tej walki z zewnętrznym przeciwnikiem. I przeglądając je uważnie, przekonywamy się, że z gruntu błędne jest, chociaż dość rozpowszechnione mniemanie, jakoby antypolska polityka rządu pruskiego była wytworem niedawnej względnie przeszłości, wyłącznem dziełem żelaznego kanclerza. Już przed pół wiekiem rząd pruski dążył świadomie i konsekwentnie do ukrócenia praw naszych, do niemczenia dzielnic, zamieszkanych przez ludność polską. Dążenia te słabły chwilami, to znów przybierały energiczniejsze tempo, nie ustawały jednak nigdy i stanowiły stale punkt ciężkości wewnętrznej polityki pruskiej.

I stwierdzenie tego faktu obala raz na zawsze fikcyę, jakoby eksterminacyjna polityka rządu pruskiego była obroną, albo, jeżeli kto woli, odwetem przeciwko tak zw. radykalizmowi polskiemu. Polityka ta święciła już swoje orgie, gdy o radykalizmie polskim nie było jeszcze mowy, i twierdzić można, nie narażając się na zarzut przesady, że ona to świadomie czy bezwiednie wyhodowała w społeczeństwie naszem prądy, które służą dzisiaj rządzącym kołom pruskim za pozór do wzmocnionego ucisku.

Bądź jak bądź na łamach naszego pisma śledzić można krok za krokiem stopniowy wzrost tego ucisku, coraz to nowe, coraz bezwzględniejsze prawa

wyjątkowe i środki prześladowania, aż dochodzimy nareszcie do wieńczącej całe to dzieło ustawy o wywłaszczeniu i paragrafu językowego.

»Dziennik« czynił co w jego mocy, aby osłabiać skutki tych ciosów, spadających bezustannie na głowę naszego społeczeństwa, krzepił ducha, przestrzegał przed rozpaczą i zwątpieniem, zachęcał do wytrwałej i solidarnej obron}-.

I dzisiaj, w warunkach trudniejszych niż kiedykolwiek przed tern rozpoczynamy nowe półwiecze naszej pracy. Piętrzy się coraz groźniej naokoło naszych okopów zaborcza fala germanizmu i wróg nie przebiera w środkach, nie cofa się przed niczem, wysila się na coraz to bezwzględniejsze sposoby, aby nas zgnębić. Nie upadamy jednak na duchu i nie wkraczamy na arenę z okrzykiem: »morituri te salutant«. Nie, śmierć nie zagraża nam, dopóki sami nie zwątpimy o sobie. A do zwątpienia nie mamy najmniejszego powodu. Widzimy przecież, jak się z dniem nieomal każdym zwiększają szeregi obrońców twierdzy zagrożonej, jak świadomość narodowa, jak poczucie obowiązków obywatelskich przenika wszystkie warstwy nasze i stany, jak zacierają się, a przynajmniej schodzą na plan drugi wszelkie różnice społeczne i przeciwieństwa wewnętrzne, i góruje wszechwładnie myśl solidarnej obrony narodowej.

nas

nościom.

Więc praca, do której przystępujemy w nowem półwieczu, nie napełnia obawą, lecz otuchą. Nie lekceważymy jej trudności, lecz wierzymy w pomyślne jej wyniki. Wiemy, że społeczeństwo, które przetrwało zwycięsko tyle już ciosów, które zahartowało się w ogniu tak długiego i tak srogiego prześladowania, nie podda się i teraz zwątpieniu i nie da się złamać żadnym przeciw-Wiemy, że niespożyty jest duch takiego narodu.

Praca, która nas czeka, i z tego względu nie budzi w nas niepokoju, że wystarczy budować na założonych już podwalinach, wystarczy trzymać się dotychczasowych tradycyi. Coraz pomyślniejszy rozwój naszego pisma, coraz szersze koło jego przyjaciół i czytelników, stanowią dowód przekonywający, że podwaliny te są zdrowe, że tradycye te szanować należy.

Oczywiście z pewnemi zastrzeżeniami. Zmieniające się bezustannie kształty politycznego i społecznego życia, domagają się stosowania metod nowych. Niezmienne pozostają jednak zasady. Niezmienną jest przedewszystkiem kardynalna w naszem położeniu zasada, że po nad wszystkiem górować winna sprawa narodu. Tej zasadzie »Dziennik« wytrwale i wiernie służył przez cały ciąg pięćdziesięcioletniego swego żywota, tej zasadzie służyć będzie niezłomnie i w dalszej swojej działalności.

Kazimierz Puffke.

V/

<o

CZĘŚĆ PIERWSZA.

.

/

STANISŁAW KARWOWSKI.

■ X;

r' '

HISTORYA DZIENNIKA POZNAŃSKIEGO.

ii-

j.,

Od roku 1859—1864.

Kierownik i właściciel Kti-

«jjgl'o zgnębieniu przez władze pruskie Gońca Polskiego nie było od początku S£ r- 1852 do końca r. 1858, więc przez całych lat 7, pisma polskiego nie-

zależnego w W. Ks. Poznańskiem. Całe dziennikarstwo stanowiła °nP°Zd*kt*r £ dawna Gazda W. Księstwa Poznańskiego, redagowana przez dobrego Ludwik ja-Polaka, Napoleona Kamieńskiego, ale zależna od właściciela Niemca ffłelskl' Rosenstiela, będącego w ścisłych stosunkach z władzami i pilnującego, aby się w niej prócz tłumaczeń z pism niemieckich nic nie mieściło, coby ją naraziło na utratę względów rządowych.

Jakieś dziwne znużenie opanowało społeczeństwo polskie i nikt się nie kwapił zakładać nowego pisma politycznego, zwłaszcza, że stosunki prasowe między 1851 a 1859 r. mimo nibyto istniejącej swobody prasy były nadzwyczaj utrudnione.

Wychodził wprawdzie założony w r. 1845 przez Jana Koźmiana dwumiesięcznik Przegląd I-oznański, ale ten co chwila spotykał się z rozli-cznemi trudnościami i procesami prasowymi, a lubo niezawisły i pełen żarliwej wytrwałości, w zbyt odległych ukazywał się odstępach, za specyalne wytknął sobie zadanie i za ograniczone miał koło czytelników, aby módz stłumione dziennikarstwo polskie jakokolwiek w W. Księstwie Poznańskiem zastąpić.

Konieczność więc samodzielnego, polskie potrzeby i polskie sprawy przedstawiającego pisma dawała się tern więcej uczuwać, im widoczniejsze były skutki i szkody, z braku takiego pisma wynikające.

Społeczeństwo polskie było pozbawione wiadomości o rzeczach własnych, najbliżej je obchodzących, nie miało organu, w którymby wyrażać mogło swoje potrzeby, bronić praw swych i odpierać zarzuty i wycieczki nieprzychylnych nam innoplemieńców. W znacznej części tej też okoliczności przypisać należy, że reprezentacya polska w izbie deputowanych sejmu pruskiego spadła wówczas na sześciu zaledwie członków.

Z chwilą objęcia rządów przez księcia pruskiego Wilhelma jako rejenta pod koniec 1858 r., upadku gabinetu Manteuffla i zamianowania tak zwanego ministerstwa liberalnej ery pod księciem Hohenzollernem nastała i dla W. Księstwa Poznańskiego możność swobodniejszego nieco odetchnie-nia, a dla stosunków prasowych wielkiej było wagi prawo, osłaniające nakładców pism opozycyjnych przeciwko samowoli policyjnej.

Korzystając z tak pomyślnych okoliczności, powziął myśl założenia samodzielnego pisma politycznego Hipolit Cegielski’ mąż, którego zasługi są tak wielkie, że go w jednym rzędzie z dr. Karolem Marcinkowskim postawić należy¹).

Jemu to już pierwszy niezawisły dziennik polski, Gazeta Polska, zawdzięczał 1848 r. swoje powstanie.

') Hipolit Cegielski, urodzony 1815 r. w Kawach pod Gnieznem, którą to wieś ojciec jego dzierżawił, uczęszczał początkowo do progimnazyum w Trzemesznie. Po śmierci ukochanej matki i utracie majątku przez o,ca, 14 letni chłopiec, umieszczony w bursie Kosmowskiego, sam o sobie radzić musiał. Po ukończeniu szkoły trzemeszeńskiej, wstąpił do gimnazyum poznańskiego i mimo lat 16 otrzymał dozór nad trzema s}mami pp. Suchorzew-skich z Tarnowy. Pilny, zdolny i sumienny, celował w gimnazyum, a złożywszy z chlubą egzamin dcjrzałości, udał się na uniwersytet do Berlina, gdzie słuchał starożytnej filologii i filozofii, utrzymywał się zaś częścią z udzielonego mu stypendyum rządowego, częścią z lek-cyi prywatnych języka i literatury polskiej, których udzielał przez dłuższy czas księciu Augustowi Sułkowskiemu i księżnie Wandzie z Radziwiłłów Czartoryskiej.

W Berlinie należał do pierwszych założycieli Towarzystwa akademickiego biblioteki polskiej, które później rząd rozwiązał. Pierwszą jego pracą literacką była gruntowna rozprawa „O Janie Kochanowskim jako poecie lirycznym“, umieszczona w Przyjacielu Ludu 1837 r. W styczniu 1840 r. po napisaniu rozprawy: „De negatione“ uzyskał stopień doktora' filozofii, a wkrótce potem złożył egzamin na nauczyciela wyższego. Od Wielkanocy 1840 r. rozpoczął przy gimnazyum św. Maryi Magdaleny zawód nauczycielski, w którym zyskał sobie uznanie władz, a przywiązanie i cześć uczniów, na których bardzo zbawienny wpływ wywierał. Powołany do dyrekcyi Towarzystwa Pomocy Naukowej, pozostał gorliwym jej członkiem do końca życia.

W tym czasie ogłosił w Orędowniku Naukowym rozprawy: „O powstaniu mowy

i poszczególnych języków“, „O zasadach wychowania w szkołach wyższych“, „O słowie pol-skiem“, a w r. 1843 wydał „Gramatykę języka greckiego“, w dwa lata później zaś „Naukę poezyi“, która doczekała się dwóch jeszcze wydań.

W r. 1846 pozbawiony urzędu z pow⁷odu, że po nieudanym zamachu na cytadelę poznańską nie chciał przedsięwziąć rewizjd w mieszkaniach uczniów, chwycił się głównie za namową Józefa Kukaszewicza handlu żelaza i po półrocznej pracy w wielkim handlu Ravenego w Berlinie otworzył po św. Michale 1846 r. skład żelaza w Bazarze. Po trzech latach, wspierany przez obywatelstwo polskie, założył pierwszą w W. Księstwie Poznańskiem fabrykę machin, którą ciągle powiększał i udoskonalał, a w r. 1858 pierwszą w Poznaniu lejarnię żelaza. Pierwszy też wydał w języku polskim Katalog opisowy i rozumowany maszyn gospodarskich.

W r. 1852 napisał broszurę „O słowie polskiem i konjugacyach jego“, w r. 1864 broszurę: „Sprawa polska przed trybunałem kongresu europejskiego“, którą wydał w francuskim języku Z. Gerstmann w Brukseli, w r. 1868 „Życiorys Karola Marcinkowskiego“ i „O pisowni p. U. Rzepeckiego i towarzyszów“. Prócz tego brał udział we wszystkich sprawach obywatelskich, w r. 1848 założył Gazetę Polską, a po jej zwinięciu przyczynił się znacznie do założenia Gońca Polskiego, w r. 1849 posłował na sejm berliński, należał do Towarzystwa Przyjaciół Nauk, był przewodniczącym Kółka towarzyskiego, czynnym członkiem Towarzystwa Przemysłowego, zasiadał wT Radzie reprezentantów miasta Poznania i w komisyi, która się zajmow⁷ała założeniem Szkoły realnej, i on to głównie sprawdł, że do tej szkoły połowę nauczycieli wybrano z pomiędzy Polaków, że obok niemieckich utworzono cztery niższe klasy polskie, że nawet w wyższych dwóch klasach uczniowie polscy pobierali niemal połow⁷ę nauki w języku ojczystym. Przy schyłku życia spotkał go niezwykły zaszczyt, że Centralne Towarzystwo agronomiczne, będące reprezentacyą obywatelstwa wiejskiego, obrało go swoim prezesem, chociaż żadnej nie miał posiadłości ziemskiej, w uznaniu zasług, które jako twórca fabryki około gospodarstwa położył. Umarł ten mąż znakomity 30 listopada 1868 r. Cechowały go nieugięta prawość charakteru, bystry rozum, stanowcza w⁷ola i gorąca miłość ojczyzny (Marceli Motty: Przechadzki po mieście III, 113—145, Kraszewski: Rachunki z r. 1868).

Porozumiał się tedy Cegielski z Anastazym Radońskim, Gustawem Potworowskim i Władysławem Bentkowskim i po złożeniu potrzebnej według ówczesnego prawodawstwa kaucyi i zebraniu funduszy na opędzenie kosztów redakcyi i wydawnictwa, począł od 1. stycznia 1859 r. wydawać Dziennik Poznański z Dodatkiem Rolniczym.

OtÓŻ Program.

Odpowiedzialnym redaktorem został Ludwik Jagielski, głównym zaś współpracownikiem poseł Władysław Bentkowski, niegdyś naczelny redaktor Gońca Polskiego, mąż umysłu jasnego, charakteru prawego i stanowczego, sumienności i pracowitości niezwykłej.

W pierwszym numerze ogłosiła Redakcya program swój.

Dziennik Poznański miał być organem narodowości polskiej w granicach praw, poręczonych jej traktatem wiedeńskim, jako też w granicach i na podstawie swobód, z powszechnej instytucyi krajowej wypływających, miał stać przy zasadach wolności politycznej i religijnej, równouprawnienia wszystkich klas społeczeństwa i organicznego postępu i ze stanowiska tych zasad obiecywał zapatrywać się na stosunki i sprawy Księstwa.

W kilka dni po powstaniu Dziennika Poznańskiego zebrał się sejm określenie pruski w Berlinie. Książę-    rejent zagaił go dnia 12 kówUdoU£°dù

pruskiego.

-stycznia 1859 r. mową,    ,—-    ^    . w której zapowiadał między innemi, że godłami i    jego będą prawda i sprawiedliwość. Dziennik Po- !    j znański powitał mowę tę

przychylnie i zapewniał,    ' że Aadby uniknąć choćby

najobojętniejszego słówka,    któreby go w podejrzenie

podać mogło, jakoby urny-    Jj .    sły mieszkańców Księstwa

do mniej życzliwego udzia-    łu w potędze Prus nastrajać miał, aniżeli się go-    dzi poddanym jednego i tego samego domu królew-    skiego, który w potędze

i szczęściu Prus zapowie-    '    dział niemniejszy udział

szczęścia dla W. Księstwa    Poznańskiego“ — ale zarazem wyrażał jirzekona-    nie, że w miarę tego, jak

Księstwo do ciężarów i po-    winności publicznych się

przyczynia, tak też do ko- “    ¹' rzystania z opieki rządu

ku dźwignieniu dobra tak    . „ .    .    moralnego jak materyal-

nego niezaprzeczone ma tern podstawę narodo-

prawo. Wyświecał przy-wych stosunków w W.

ministrowie, ilekroć stan taki rzeczy

Księstwie Poznańskiem, oświadczając, że wprawdzie konstytucyą pruska z r. 1850 nie objęła w paragrafach swoich wyraźnej wzmianki o odrębności narodowej W. Księstwa Poznańskiego, opartej na przyrodzonein prawie, na umowie mocarstw europejskich i na uroczystem przyrzeczeniu monarchów, ale że jej też nie zaprzeczyła i zaprzeczyć nie mogła. Wskazywał nadto na rażący, a pozorny tylko dualizm w traktowaniu kwestyi polskiej, bo, kiedy od lat 10 organy miejscowej administracyi bez ogródki wypowiadały, że trzeba raz polskości koniec położyć, i w tym duchu sobie postępowały — który to system znalazł silne poparcie w dziennikarstwie niemieckiem i niemieckiej ludności

w sejmie wobec świata poruszano, dziwili się temu, zaprzeczali faktom lub twierdzili, że o nich nie wiedzą, skutkiem czego do dziwnego przyszło po-mięszania pojęć: polscy obywatele, co najspokojniej próbowali używać służących sobie niewątpliwie i przez rząd centralny nie zaprzeczanych praw, stosunków narodowości dotyczących, zaczęli uchodzić w oczach władz podrzędnych i dużej części innoplemiennej ludności za rodzaj buntowników, burzycieli, podejrzanych i niebezpiecznych ludzi; tych zaś, co prawa pozytywne na tern polu wręcz obrażali, zaczęto uważać za szczególne podpory legalnego porządku.

Atoli nadzieje Dziennika Poznańskiego, wysnute z niektórych ustępów mowy tronowej, że dawna bezwzględność ustąpi miejsca liberalniejszym zasadom i że nowy rząd przychylniejszym się okaże od dawniejszego, przynajmniej dla materyalnych interesów W. Księstwa Poznańskiego, wkrótce się rozwiały, na podanie bowiem Gustawa Potworowskiego, Marcelego Żółtowskiego i Erazma Stablewskiego o przedłużenie i rozszerzenie poznańskiego Towarzystwa Kredytowego odpowiedział minister spraw wewnętrznych dnia 13 stycznia, więc nazajutrz po mowie tronowej, odmownie.

Sprawa Towarzystwa Kredytowego.

Prowokacye.

Odrzucenie tego więcej niż umiarkowanego żądania i to w tym samym czasie, kiedy te same zasady odnowienia i rozszerzenia instytutu kredytowego ziemskiego zatwierdzono dla Śląska, spowodowały Dziennik Poznański do wyrażenia przekonania, że celem rządu było położyć koniec polskiej, na wyborach opartej administracyi Ziemstwa Kredytowego w W. Księstwie Poznańskiem i poddać majątki ziemskie obywateli tego Księstwa władzy i wyrokom zamianowanych przez siebie urzędników, wobec którego to celu uwzględnienia nie znalazły najżywotniejsze nawet interesy mate-ryalne i życzenia mieszkańców.

Interpelacya

dr. Władysła- r    „ i    -,

wa Niegolew-    głośna interpelacya dr.

skiego.    skiego w sprawie fabry-

polskiej ludności podbu-zesa policyi poznańskiej mocników Niederstettera W odpowiedzi na uzasa-dził komisarz rządowy wano u Deckera nie w ce-

Wkrótce potem nastąpiła w sejmie pruskim dnia 11 kwietnia 1859 r.

Władysława Niegolew-kacyi i rozszerzania wśród rzającej odezwy przez pre-Baerensprunga i jego po-i Posta.

dla informacyi urzędników ga do radców ziemiań-w związku, przyznał jed-bez pozwolenia, a nawet nego około 20 egzempla-postępowanie nazwał „cał-„Czyż przytomnem było z oburzeniem Dziennik, układał, co czekało od-dość słabej głowy, a popędliwego serca, ażeby tej prowokacyi policyjnej uledz? Czekała go kara na wspólników zamierzonej zdrady stanu w kodeksie kryminalnym naznaczona, czekała go, jeżeli nie kara śmierci, to kara długoletniego ciężkiego więzienia. Jakto więc! Mażże człowiek, poduszcza-jący i kuszący do czynu, za zbrodnię ciężką uważanego, jako zbrodnia karanego, igrający z życiem i wolnością mieszkańców, których bezpieczeństwo i straż mu powierzona, mażże taki człowiek nie uchodzić sam za popełniającego - zbrodnię, ale tylko za urzędnika, niewłaściwie sobie postępującego?“- (I., 85).

dnienie interpelacyi, twier-Noah, że odezwę druko-lu prowokacyi, lecz tylko i że okólniki Baerensprun-skich nie stały z nią nak, że pewien urzędnik bez wiadomości przełożo-rzy ^)dezwy rozesłał. To kiem niewłaściwem.«

Ludwik Jagielski.

rządowi, zapytywał się kiedy taką odpowiedź biorcę listu, któryby był

Sprawę tę podjął Niegolewski po raz drugi w sejmie dnia 12 maja

1860 roku.

Za nieżmordowane, umiejętne, nieustraszone, z narażeniem się wszelkiego rodzaju połączone trudy i zabiegi w wykryciu jej złożył Dziennik Poznański Władysławowi Niegolewskiemu publiczne podziękowanie.

Dziwne się wówczas rzeczy działy w Księstwie.

Wśród ludności obiegały w r. 1859 i na początku 1860 r. nie wiedzieć przez kogo rozdmuchiwane i jaką tajną, złośliwą, a systematyczną ręką kierowane straszące wieści, baśnie i zapowiedzi wzajemnej rzezi. W wielu

wsiach i osadach łatwo wierniejsza czy strachliwsza ludność niemiecka czuwała nocami całemi, zapowiadanych morderców oczekując. Nawet młodzież szkolną usiłowano wciągnąć w te zabiegi. Na ławkach gimnazyum Maryi Magdaleny pojawiły się liczne egzemplarze odezwy niewiadomego autora, ażeby, nie uważając na zakaz zwierzchności, śpiewała pieśń: Boże, coś Polskę. Ale młodzież wręczyła kuszące odezwy dyrektorowi. Dziennik Poznański pochwalił ją za to, a zarazem przestrzegał ludność, aby nie ufała żadnym ponętnym na pozór, a ułudnym baśniom, poduszczaniom wątpliwego źródła, wogóle niczemu, o czemby z pewnością nie wiedziała, że od jej prawdziwych pochodzi przyjaciół. (I, 22. II. 128).

Petycya Niemców do księcia-rej enta.

pisał z tego powodu ręczą księciu rejentowi, że dzisiejszy zarząd W. Księstwa Poznańskiego sprawowany jest honorowo, sprawiedliwie i z życzliwością! Brakowało już tylko, żeby na dowód związków z zagranicznem stronnictwem rewolucyjnem przytoczyli owe poznańskie okólniki i prokla-macye!« (I, 101).

Owa petycya niemiecka zarzucała biskupowi Stefanowiczowi i Gu- Naczelny stawowi Potworowskiemu, że w r. 1858 wydali odezwę do polskich wybór- puttkamer. ców, w której im polskich polecali kandydatów. Tę odezwę nazwał naczelny prezes W. Księstwa Poznańskiego Puttkamer „sprzeciwiającą się nie tylko konstytucyi państwa, ale i duchowi i przepisom Kościoła“, co mu jednakże na zażalenie owych mężów zganił minister spraw wewnętrznych F'lottwell, ten sam, który podczas swych rządów w Księstwie srodze dał się we znaki Polakom.

Równocześnie przesyłali Sander z Charcie, Mollard z Góry, garbarz Günther i H. Braun z kolonii Główno w swojem i Beuthera z Golencina imieniu, który ich jednak do tego nie upoważnił, Niemcom poznańskim do podpisu petycyę do księcia rejenta, w której proszono go, aby trzymał się Flottwellowskiego systemu, bo ten system — twierdzono — powiększył ludność niemiecką w Księstwie do y.₂ miliona dusz, niemieckich właścicieli ziemskich do 702 na 1662 właścicieli wogóle, a zmiana tego systemu sprowadziła sprzysiężenia i powstania w r. 18 16 i 1848. Petycya zaręczała, że większość ludności polskiej, zwłaszcza włościańska, czuje się szczęśliwą pod berłem pruskiem i że tylko pewne stronnictwo rewolucyjnym jest ożywione duchem i w związku z rewolucyjnymi za granicą pozostaje żywiołami, a w swe plany i usiłowania wciągnęło nawet duchowieństwo katolickie.

»Panowie Sander, Mollard, Günther itd.

Dziennik Poznański

Tak dbałego o konstytucyę i Kościół katolicki Puttkamera spotkała inna jeszcze przykrość, Dziennik Poznański bowiem ogłosił poufny jego okólnik z dnia 20 listopada 1858 r., w którym wzywał radców ziemiańskich „na całą ich odpowiedzialność“, aby przy wyborach wszelkiemi siłami starali się o połączenie Niemców rozmaitych przekonań politycznych przeciwko »wspólnemu przeciwnikowi« i żadnego kompromisu z tym przeciwnikiem nie dopuścili. (I. 24).

Ten p. Puttkamer, który tak jak Baerensprung mimo rewelacyi rowincya dr. Władysława Niegolewskiego: pozostał nadal w urzędzie, używał rozmyślnie prowhmyk nazwy: prowincya poznańska zamiast W. Księstwo Poznańskie, przeciwko warszawska-czemu Dziennik bezustannie, choć napróżno, protestował, wykazując, że w patencie okupacyjnym z dnia 15 maja 1815 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III oświadczył, że, łącząc pewne powiaty dawnego obwodu noteckiego z częścią Księstwa Warszawskiego „w osobną prowincyę, będzie ją posiadał pod nazwą Wielkiego Księstwa Poznańskiego'⁴, co też wyraźnie opiewał artykuł 22 układu między królem pruskim a saskim z dnia 18 maja 1815 r. (II. 191. 110).

Również protestował Dziennik Poznański, gdy hr. Schwerin, minister spraw wewnętrznych po Flottwellu, jakby dla dokuczenia Polakom, nazwał dnia 22 kwietnia 1861 r. Królestwo Polskie ,,sąsiednią prowincyą warszawską(III. 103. 104.)

Herb W. Ks. Poznańskiego

Jak nazwy uprawnionej, tak też i urzędowego herbu W. Księstwa Poznańskiego bronił Dziennik energicznie, do czego dał mu bezpośredni pochop następujący wypadek:

Otóż we wsi Obudnie w powiecie szubińskim była tablica przed mieszkaniem sołtysa, na której wymalowany był orzeł czarny, a w środku tegoż biały orzeł na czerwonem polu. Dnia 29 sierpnia 1861 r. żandarm Zeidler, przejeżdżając przez Obudno, wstąpił do sołtysa, a nie zastawszy go w domu, przystąpił do tablicy i chwyciwszy ją oburącz, chciał ją oderwać i połamać, lecz, gdy tego dokazać nie mógł, zostawił na karteczce napisane ołówkiem rozporządzenie, ażeby sołtys natychmiast zamalował orła białego „jest bowiem rozporządzenie rejencyi, ażeby na to bacznie uważać“. Jakoż sołtys, powróciwszy do domu, posłuszny rozkazowi, zamalował białego orła smołą.

Postępek żandarma Zeidlera był jaskrawym objawem owych dążności, góry po większej części wychodzących, a przez niemiecką biurokracyę W. Księstwa Poznańskiego skwapliwie, lubo chyłkiem pospolicie wprowadzanych, których celem było odjąć powoli W. Księstwu Poznańskiemu wszystkie cechy narodowe, jakie mu nie tylko z prawa historyi i z prawa natury, ale nawet z międzynarodowego i krajowego prawa służyły. Przeciwko urzędowemu zwłaszcza herbowi W. Księstwa Poznańskiego od wielu już lat toczono cichą wojnę.

„Niby w chęci odnawiania wybladłych malowideł, przemalowywano powoli na tablicach różnych urzędów królewskich W. Księstwa, a nawet na tablicach urzędów gminnych dawnego orła wielkoksiążęcego i niby niechcący wychodził zawsze orzeł herbowy całkiem zmetamorfozowany z takiej artystyczno-administracyjnej restauracyi : znikała na piersiach czarnego orła przepisana tarcza czerwona z orłem białym, ustępując miejsca cyfrze królewskiej lub poprostu czarnemu pierzu“.

Prawne położenie tej kwestyi herbowej wyłuszczył Dziennik Poznań-ski dnia 28 września 1861 r.

Otóż patent okupacyjny z dnia 15 maja 1815 r. opiewał: „Przybieramy także tytuł wielkiego księcia poznańskiego do naszego tytułu królewskiego, jako też herb prowincyi do herbu naszego królestwa“. Dokument zaś okupacyjny z dnia 8 czerwca 1815 r. powiadał: „W miejsce dotychczasowych publicznych herbów i znaków krajowych (tj. Księstwa Warszawskiego) ma być wystawionym orzeł królewsko-pruski, a mianowicie w W. Ks. Poznań-skiem królewsko-pruski orzeł wielkoksiążęcy poznański“. Jakim zaś miał być ów orzeł wielkoksiążęcy i jakim herb W. Księstwa Poznańskiego, przepisywało osobne, szczegółowe rozporządzenie królewskie. Miał to być orzeł czarny z białym orłem polskim w czerwonem polu na piersiach.

Jakoż jeszcze w r. 1861 przy urzędowym mundurze stanowym W. Księstwa Poznańskiego nosili mundurowani członkowie na szlifach białego orła w czerwonem polu i takiego orła miała urzędowa pieczęć naczelnego prezesa W. Księstwa Poznańskiego.

Wywody swoje zakończył Dziennik takiem zapewnieniem: „Jeśli nam białego orła dowolność tych, którym on niemiły, z tarczy herbowej usunie, tern bezpieczniejsze znajdzie on w sercach naszych schronienie“. (III. 223).

Język polski.

Wyłuszczywszy obszernie dnia 9 lutego 1859 r. prawa narodowości polskiej, kładł Dziennik Poznański bezustannie nacisk na uprawnienie mie-

szkańców W. Księstwa Poznańskiego do żądania, aby w administracyi, szkole i sądownictwie język polski był uwzględniany.

„Przestrzeganie praw w tym względzie nam gwarantowanych — pisał — jedynie może ochronić naszą narodowość i wymusić dla nas szacunek nawet ludzi, którzy jak panowie Flottwell i Frankenberg z całym zastępem podobnych sobie usposobieniem względem nas wyrzekli: że trzeba zgładzić tę marną polskość, co tylko się pokazuje w zbytkach i zabawie, a nie umie tam wystąpić, gdzie ma do tego prawo.“

aby każdy przy-

Aby zaś nikt nie tłumaczył się niewiadomością najmniej pod względem języka znał swe prawo, zestawił Dziennik Poznański wszystkie przepisy prawne, tyczące się tegoż języka. (II, 97 in.)

W ybory.

Koło polskie.

Gorliwie zajmował się Dziennik Poznański wyborami do sejmu i re-prezentacyi miejskich, podając i omawiając obszernie wszelkie w tym względzie przepisy (III, 248) i wykazując, że nigdzie nie należy od wyborów usuwać się.

To napominanie Dziennika było tern potrzebniejszem, że Niemcy poznańscy z coraz większą zaciętością przeciwko Polakom występować zaczęli. Tak nowożytny Krzyżak z Dąbrówki, Tempelhoff, wzywał swych ziomków na zebraniu t. zw. Towarzystwa agronomów niemieckich w Poznań-skiem, aby dawali głosy raczej najskrajniejszym przeciwnikom politycznym, byle tylko byli Niemcami, do czego demokratyczno-liberalna National-Zeitung dodała te słowa: »Nie radzibyśmy w żadnym zgoła wypadku najmniejszego dopuszczać wyjątku od tego prawidła.«

Wobec tak stanowczego, a tak wyłącznego programu wyborczego przeciwników wezwał Dziennik rodaków, aby się silnie zorganizowali i głosy swe przy wyborach poselskich samym tylko Polakom, a przy prawyborach wyjątkowo tylko takim współobywatelom niemieckim oddawali, o którychby dowodnie wiedzieli, że z nimi przy wyborach trzymać będą. (III. 248).

Po raz pierwszy w publicystyce poznańskiej zdawał Dziennik Poznański dokładną sprawę z czynności parlamentarnej Koła polskiego, przytaczając dosłownie mowy posłów polskich i dodając uwagi o ich wystąpieniach, przyczem niezawsze zgadzał się z taktyką Koła polskiego, jak w następującej sprawie:

Gdy wybuchła 1859 r. wojna włoska i rząd pruski zażądał od sejmu pieniędzy na zbrojenia, Koło polskie głosowało dnia 12 maja za udzieleniem funduszy, wyłożywszy pobudki i uczucia swoje w izbie poselskiej przez usta hr. Cieszkowskiego, a w izbie panów przez usta lir. Macieja Mielżyńskiego. Hr. Tytus Działyński chciał głosować przeciwko żądaniu rządu, a nie chcąc złamać solidarności, złożył przed głosowaniem mandat poselski.

To popieranie zewnętrznej polityki Prus potępił Dziennik Poznański zgodnie z wychodzącemi w Paryżu Wiadomościami polskiemg wypowiadając bez ogródki, że najwłaściwszą drogą dla posłów polskich było uchylić się od udziału w obmyślaniu zasobów i najwłaściwszych dróg politycznych dla Prus w ich charakterze wielkiego mocarstwa niemieckiego i że tak postępując, byliby pozostali w zgodzie z tradycyą swojej parlamentarnej taktyki, w zgodzie z polską zasadą pozostawiania każdemu organizmowi autonomii w żywotnych jego sprawach i wreszcie w zgodzie z najdrażliwszymi skrupułami swoich mocodawców. (1, 111).

To przekonanie Dziennika Poznańskiego przemogło w Kole polskiern, które w następnym roku (1860), gdy chodziło o konstytucyę heską, wstrzymało się od udziału w obradach i w głosowaniu. (II, 94).

Na kilka dni przed zebraniem się sejmu pruskiego w r. 1861 wystąpił Dziennik Poznański dnia 10 stycznia z nowym programem taktyki

Koła polskiego, radząc, aby zaprzestało małej wojny o szczegóły zarządu, a natomiast rozpoczęło wielką wojnę z całym antypolskim systemem, „stawiając się na jak najrozleglejszern politycznem stanowisku kwestyi W. Księstwa Poznańskiego, która jest organiczną tylko częścią wielkiej kwestyi polskiej,u t. j. aby żądało, żeby przynajmniej to, co bez Polaków na kongresie wiedeńskim dla krajów rozebranej 1 772 r. Polski i dla narodowości polskiej pod rękojmią wszystkich mocarstw europejskich zagwarantowano, znalazło szczere, szerokie i rzetelne wykonanie. (III, 9).

Wniosek dr Niegolewskiego i orzeczenie ministra Schwerina.

Zapatrywanie Dziennika Poznańskiego zwyciężyło, jak dowiódł złożony dnia 20 marca 18 1 r. do laski marszałkowskiej wniosek dr. Władysława Niegolewskiego, ażeby rząd królewski starał się:

iżby nareszcie przynajmniej prawem pozytywnem zagwarantowana jedność terytcryalna dawnego państwa polskiego z r. 1772, równie jak narodowe i polityczne prawa, służące Polakom w obrębie tych granic,, do pełnego przyszły waloru i wykonania i ażeby zobowiązane mocarstwa, którym na zasadzie traktatu wiedeńskiego oddano części Polski pod stypulowanymi warunkami, nadal samowolnie praw tych nie ograniczały. (III, 71).

Na ten wniosek odpowiedział minister spraw wewnętrznych hr. Schwerin, że w państwie pruskiem tylko pruskie prawo ma znaczenie, którego naruszenie rząd odeprzeć potrafi, że więc wcale nie chodzi o to, co powiedział lord Castlereagh albo co się mieści w tym lub owym traktacie. (III, 103).

To oświadczenie zgadzało się z orzeczeniem tegoż ministra z r. 1860,.

że poddani nie mają prawa upominać się o wykonanie traktatów międzynarodowych. (III, 25).

»Czyż każdy, zapytywał się Dziennik, słyszący tę nową teoryę, nie przenosi się pomimowolnie w czasy najgrubszego absolutyzmu, kiedy poddani mieli prawo być traktowani jako inwentarz państwa żywy i nieżywy, kiedy im wolno było płacić podatki, stawiać rekruta, cierpieć i słuchać, ale nie dopominać się o swoje prawa?« (III, 25).

(III, 29).

Ten sam minister twierdził przy innej sposobności, że W. Księstwu Poznańskiemu czyli, jak je nazywał, prowincyi poznańskiej praw narodowości polskiej już dla tej samej przyczyny w całej rozciągłości przyznać i udzielić nie można, gdyżby to było krzywdą dla drugiej połowy mieszkańców narodowości niemieckiej, na co mu Dziennik odpowiedział, że statystyczny stosunek ludności niemieckiej do polskiej, jak go urzędnicy przedstawiają, nie zgadza się z prawdą, że zresztą raczej Niemcy do Polaków niż Polacy do Niemców w W. Księstwie Poznańskiem stosować się powinni, bo Księstwo to jest nie tylko dzielnicą, ale i kolebką dawnej Polski, a jako taką dzielnicę polską z pewnemi określonemi granicami, z całą tradycyą historycznej narodowości polskiej, objął je rząd pruski r. 1815 i zagwarantował mu tak traktatami jak słowem królewskiem reprezentacyę narodową, insty-tucye narodowe, bezpieczeństwo narodowości polskiej, a Polakom, mieszkańcom tej dzielnicy, ojczyznę.“

Odprawa, dana pismom niemi eckim.

Ministrom przychodziły w pomoc gazety niemieckie. Tak pisała demokratyczna Volks-Zeitung w r. 1860:

»Rząd winien stanowczo zagrodzić drogę wszelkiej dążności Polaków, któraby zmierzała do zrobienia sobie z Poznańskiego własnej ojczyzny, jakoby małej Polski; folgowanie bowiem takiej dążności byłoby zdradą sprawy cywilizacyjnej (ein Kultur-Verrat). Wszystko, co w prowincyi nosi na sobie cechę postępu i cywilizacyi, jest niemieckie.«

(II, 211).

Jak owa Volks-Zeitung, tak i inne gazety niemieckie z butą sławiły wyższość cywilizacyi niemieckiej.

Na to odpowiadał Dziennik Poznański’ że wraz z nim tłumy ludzi nie mogą uważać cywilizacyi niemieckiej za prototyp i godny naśladowania wzór ogłady i rozwoju chrześciańskiego świata, bo nie dosyć jest budować koleje, robić wynalazki, pisać książki, malować obrazy, urządzać państwo, lecz trzeba też tak w życiu prywatnem jak w polityce trzymać się praw Bożych, szanować indywidualność i własność cudzą, unikać podstępu i gwałtu, która to strona cywilizacyi bardzo dotąd ułomna w świecie germańskim, jak o tern świadczą głosy, podobne temu, z jakim Volks-Zeitung się odzywa, jak o tern świadczy polityka niemiecka od lat tysiąca. (II. 212).

Niejednokrotnie wypowiadał Dziennik Poznański przekonanie, że Konieczność w ręku samegoż narodu, w jego dzielności, mądrości i żywotności, nie zaś prac>' w zmiennych i dowolnych kombinacyach gabinetów zagranicznych złożone są losy narodu. „Wielka polityka gruzami i popiołem zaprzątać się nie może, chociażby chciała; pierwiastkiem natomiast, który rozwinie siłę, dzielność i życie, zaprzątać się musi, choćby nie chciała“. (III, 140).

Dla tego wzywał Dziennik rodaków do poznania samych siebie, do walki z własnymi przesądami i nałogami, do usilnej pracy, bo „nie na drodze pięknie brzmiących ogólników, ale na drodze prozaicznej pracy powstaje materyalne bogactwo narodowe, to nieodzowne podścielisko dla życia i siły narodów“. (I, 78).

»Czasy cudów w świecie politycznym minęły, manna i zbawienie nie spadnie nam z nieba, ale pracy i zawsze pracy potrzebą, pilności wszędzie i zawsze, czy w stosunkach prywatnych czyli to publicznych“.

„Zrób co możesz, a będzie co może; nie zakładaj rąk, a próżnem narzekaniem nie rób z siebie urągowiska!“ — to hasło podajemy naszym czytelnikom i tego hasła się trzymajmy, żeby nasi następcy nam nie czynili wyrzutów, jakie my ojcom naszym może słusznie uczynić jesteśmy zmuszeni“. (II, 97).

„Pamiętajmy, że tern tylko będziemy, czem się sami zrobimy, do czego zyskamy prawo“. (II, 14).

WO

W lutym 1861 r. Dziennik Poznański poruszył bardzo ważną sprawę Towarzyst założenia centralnego Towarzystwa rolniczego.

Wówczas w całej ucywilizowanej Europie istniały Towarzystwa rolnicze w wielkich rozmiarach, całe prowincye i całe kraje obejmujące. Wszędzie wspierane i zasilane przez rządy, były one prawdziwą dźwignią rolnictwa.

Nie tylko obce kraje, ale i inne części dawnej Polski: Królestwo, Galicya, Krakowskie wyprzedziły nas na tern polu działania. W Galicyi założone w r. 1 845 przez 30 obywateli dobrej woli Towarzystwo gospodarcze, pomimo trudności, z jakiemi od początku walczyć musiało, rozwinęło się do tego stopnia, że w r. 1861 liczba członków tysiąca dochodziła, a w Królestwie Polskiem Towarzystwo rolnicze, choć dopiero od dwóch lat istniało, liczyło w tymże roku 1861 do 3000 członków z rocznym dochodem 54,000 rubli.

Tylko W. Księstwo Poznańskie było niemal jedynym krajem w Europie, pozbawionym takiego centralnego stowarzyszenia rolniczego.

A jakim to się działo sposobem?

Już w r. 1842 z ustanowieniem ekonomicznego kolegium krajowego powstała myśl założenia we wszystkich prowincyach monarchii pruskiej centralnych Towarzystw rolniczych, któreby, łącząc w każdej prowincyi poszczególne Towarzystwa rolnicze, nadawały im spójność, kierunek w działaniu i stawały się organem rolniczych interesów tak wewnątrz prowincyi, jak i w stosunkach z rządem. Rząd wziął w tej sprawie początkowanie i go-

towe ustawy, na naj liberalniej szych zasadach oparte, tym Towarzystwom z góry nadał. Podług tych ustaw wybór dyrekcyi, balotowanie członków i inne postanowienia uchwalać miało walne zebranie z zupełną niezawisłością, a nie było w tych statutach zastrzeżenia, aby wybór dyrekcyi potrzebował sankcyi rządowej.

Gdy już wszystkie prowincye miały założone centralne Towarzystwa rolnicze, przyszła kolej i na W. Księstwo Poznańskie.

Za wezwaniem rządu ustanowiono najprzód filialne powiatowe stowarzyszenia, te zaś stosownie do statutów wysłały członków na walne zebranie, które tak przyjęcie statutów, jak i wybór naczelnej dyrekcyi uchwalić miało.

Zjechała się do Poznania znaczna liczba członków na to zebranie, atoli ponieważ wybrano dyrekcyę, z samych Polaków składającą się, rząd jej nie potwierdził i utworzenie centralnego Towarzystwa zawiesił.

Po takim zawodzie i niczem nie usprawiedliwionem postępowaniu władzy filialne stowarzyszenia zączęły się rozwiązywać lub zostały przez rząd rozwiązane, a pozostałym stawiano wszelkie możliwe przeszkody, tak, że się rozwijać nie mogły.

Ponieważ tedy potrzeba rolnictwa wymagała w W. Księstwie Po-znańskiem bardziej niż kiedykolwiek utworzenia naczelnego Towarzystwa rolniczego, a prawo z dnia 11 marca 1850 r. zapewniało w tym względzie wszelką swobodę, Dziennik Poznański zagrzewał do jak najliczniejszego zjazdu obywateli na dzień 21 lutego 1861 r. do Poznania celem założenia takiego Towarzystwa i wypowiadał nadzieję, że rząd ludności polskiej do rozwijania działalności na tern polu żadnej już przeszkody stawiać nie będzie. (III, 39).

Władza duchowna.

Władzy duchownej Dziennik Poznański zawsze okazywał należyte uszanowanie, ale skoro wkraczała w dziedzinę polityczną, nie wahał się śmiało zdania swego objawiać.

Tak się też rzecz miała z listem pasterskim, który biskup chełmiński Marwicz wydał dnia 29 września 1861 r. w niemieckim języku do swych dyecezyan. W liście tym wyraził się, że »jednym z najskuteczniejszych sposobów do podkopania pokoju ludów jest „mniemane prawo narodowości“, oraz że »obowiązkiem naszym jest być uległymi władzy, nie z obawy kary, lecz z przekonania i dla odwrócenia niezliczonych nieszczęść, jakie wstrzą-śnienie porządku społecznego ściąga na miliony ludzi.«

„Jakto? — zapytywał się słusznie Dziennik Poznański— więc prawo narodowości ma niecić rozterki, nienawiść i pogardę między ludźmi? Nam się zdaje, że je nieci ucisk narodowości i nieposzanowanie przyrodzonego jej prawa, nie zaś samoż prawo, tern mniej pilne onegoż strzeżenie. Wedle logiki listu pasterskiego wypadłoby zupełnie tak samo potępić rodzinę i zaprzeczyć jej prawom, jako niecącym rozterki i nienawiści, dla tego, że niekiedy wskutek nastawania obcych ludzi na ognisko i związki rodzinne, budzi się wśród członków zagrożonej rodziny instynkt zachowania, obrony i oporu, a stąd idzie nienawiść i pogarda pomiędzy różnemi rodzinami. Czyżbv owa logika innego na to nie miała upatrywać lekarstwa, jak uroczyste potępienie rodziny i odsądzenie jej od wszelakiego prawa bytu? Nam zdałoby się daleko prostszą zalecić lub zmusić gwałcących prawa odwieczne rodziny, by sromu nie czynili.“

Co zaś do owych słów Chrystusa Pana: »Oddaj cesarzowi, co jest cesarskiego«, słów, wówczas tak często używanych i to nie tylko w liście pasterskim ks. Marwicza, ale także w podobnych listach niektórych innych biskupów, Dziennik Poznański starał się wykazać, jak nietrafnym jest ten cytat w rozprawach z dziedziny politycznej. (III. 251).

Jak przeciwko listowi pasterskiemu ks. Marwicza, tak i przeciwko takiemuż listowi arcybiskupa lwowskiego Wierzchlejskiego, który policya pruska oddrukowała i w licznych egzemplarzach rozrzucała w W. Księstwie Poznańskiem (V, 91), wystąpił Dziennik Poznański (III, 283).

Również widział się Dziennik Poznański zniewolonym do zabrania głosu przeciwko ks. kanonikowi Rychterowi. który, owładnąwszy arcybiskupem Przyłuskim, wpływu swego na to używał, aby zdolniejszych i dzielniejszych księży Polaków nie dopuszczać do ważniejszych stanowisk, które wyrabiał dla Niemców, i wogóle postępowaniem swojem w duchu rządowym powszechne na siebie wywołał oburzenie.

Przy tej sposobności poruszył też Dziennik sprawę uroczystego obiadu na cześć posłów polskich. Na ten obiad arcybiskup przybyć obiecał, atoli kilka dni później, zasięgnąwszy za radą ks. Rychtera zdania naczelnego prezesa, udziału w nim odmówił. (II, 298).

Wystąpienie Dziennika Poznańskiego jako wyrazu opinii publicznej poskutkowało, gdyż wkrótce potem kanonik Rychter otrzymał dymisyę jako pierwszy radca arcybiskupi, a miejsce jego zajął ks. kanonik Jabczyński.

Wbrew Czasowi i Przeglądowi Powszechnemu oświadczył się Dziennik Emancypacya Poznański SN r. 1859 w zasadzie za emancypacyą żydów w Galicyi i Kró- odo"-lestwie, wykazując w kilku artykułach, że rozum stanu wymaga, aby obojętnych, nieprzychylnych lub wręcz szkodliwych cudzoziemców zamienić w znośnych przynajmniej krajowców, więc że należy przyswoić żydów narodowi przez cząstkowe chociaż przyznanie im godności człowieka i obywatela, przez dobycie ich z ciemnoty, niewolą i odosobnieniem uwiecznionej, przez prozelityzm, jedynie skuteczny, jedynie godny czasów naszych i religii, przez prozelityzm, któryby nie świeckim przymusem, nie przy pomocy dzieł ciemności, ale raczej jaśniejącą istotą prawd chrześciańskich, potęgą ducha, mocą budujących i pociągających przykładów, naturą wreszcie stosunków społecznych, serca i umysły żydów hołdował.“ (I, 275, 294).

Zaraz w początku istnienia swego Dziennik Poznański stanął w prze- spór z ..przeciwieństwie do Przeglądu Poznańskiego, redagowanego przez Jana Koźmiana, Iwańskim“ oraz do wychodzącego w Grodzisku od 6 kwietnia 1860 r. pod redakcyą k\emT>Kafoîiê-ks. Aleksego Prusinowskiego Tygodnika katolickiego. Jako pismo polityczne kim“. Dziennik Poznański sądził sprawy katolickiego Kościoła nie z kościelnego, lecz politycznego stanowiska, owe dwa pisma zaś czyniły odwrotnie, domagając się od Dziennika, by w kwestyach kościelnej polityki ich szedł drogami.

Do pierwszego starcia przyszło z powodu przyłączenia się tz. De-gacyi papieskich do włoskiego ruchu narodowego.

»Pa-

Dziennik Poznański oświadczył, że chodzi mu wprawdzie o zapewnienie niezawisłości Głowy katolickiego świata od przemiennego wpływu i nacisku mocarzów tego świata i politycznych namiętności, ale zarazem też o to, aby zasada wolności i niepodległości narodowej, porzucona od lat wielu w Romanii na pastwę cudzoziemskiego ucisku i wewnętrznego pognębienia, porażoną nie była. (I. 213).

Z powodu tego oświadczenia Przegląd Poznański w artykule: piestwo wobec bezbożności“ zarzucił Dziennikowi przychylanie się do wszystkich niekatolickich uprzedzeń.

Na to Dziennik Poznański zastrzegł się przeciw mieszaniu politycznego stanowiska papieża jako monarchy świeckiego z religią i katolicyzmem i zawarował sobie swobodę niezależnej politycznej opinii o świeckiej polityce papieży, nie przyznając nikomu prawa zarzucania mu bezbożności i herezyi. (I. 222).

Wkrótce potem Przegląd Poznański ogłosił panegiryk Władysława Kulczyckiego na politykę papieży względem Polski p. t. »Polska i Włochy wobec Piusa IX.« W piśmie tern Kulczycki, przedstawiwszy jednostronnie stosunek papieży do Polski, wzywał Polaków do bezwględnego trzymania z doczesną polityką władzy państwa kościelnego.

Dziennik Poznański w bardzo gruntownym i doskonałą znajomość przeszłości polskiej okazującym artykule dowiódł, że Kulczycki co do przeszłości opierał się na fałszach historycznych, że, dotykając teraźniejszości, rozmijał się z prawdą, wreszcie, że rzucał fundament do jakiejś nowej polityki, dla przyszłości narodu najzgubniejszej, i tak dalej pisał :

„Będąc w przeważnej części narodem katolickim, przyznawajmy posłuszeństwo i uszanowanie dla duchownej Głowy katolickiego Kościoła: wymaga tego najprzód wzgląd religijny, wymaga tego potem i narodowa polityka obecna. Łączmy nasze modły, nasze życzenia i jeśli kogo stać na to, nasze usiłowania ku zapewnieniu Głowie Kościoła jak największej świeckiej niezależności: i tego wymaga najprzód wzgląd religijny, a potem jak najmocniej nasza polityka narodowa, która nieraz już cierpieć musiała, a jeszcze więcej może w przyszłości cierpieć na doczesnych względach dla mocarzów świata, jakie dwór rzymski za nakazane sobie politycznymi stosunkami uznawał. Ale obok tego nie oddawajmy się w bezwzględne świeckie hołdownictwo rzymskiego monarchy i rzymskiej polityki, bo to dla religii niepotrzebne, a dla samoistności narodowej zabójcze.“ (II. 61.)

W tej sprawie Dziennik jeszcze kilka napisał artykułów, popierając zapatrywanie swoje na stosunek Stolicy Apostolskiej do Polski bardzo zajmującymi, a gruntownymi wywodami historycznymi. (II, 145, 1 46, 147.)

Gdy zaś Tygodnik katolicki zaczepił na nowo Dziennik, wtedy tenże oświadczył, że jest przeciwnikiem jezuityzmu, że nie uznaje bezwarunkowej konieczności świeckiej władzy papieża, że w Cavourze. widzi wytrawnego męża stanu, daleko widzącego patryotę włoskiego i niezwykłych zdolności ministra, w Garibaldim szermierza wielkiej idei jedności i niepodległości swego narodu, wojownika rzadkiego hartu, niezwykłej śmiałości w początkowaniu, a wytrwałości w wykonaniu, a w końcu jawnie wyznał, że, lubo nie trzyma z Mazzinim i Proudhonem, jest stanowczym i gorącym zwolennikiem liberalizmu czyli idei wolności i ruchu jednościowego Włoch. (IV, 4.)

Solidarność

Koła.

Inną sprawą sporną była zasada solidarności Koła polskiego w sejmie pruskim, którą Tygodnik katolicki i Przegląd Poznański podawali w wątpliwość, opierając się na doktrynie o niezależności sumienia osobistego, której nawet Tytus hr. Działyński dał się unieść w pierwszych chwilach swej działalności sejmowej w Berlinie, a w r. 1852 poseł pleszewski Alfons hr. Taczanowski. Natomiast przekonaniem Dziennika było:

najprzód, że solidarność parlamentarna posłów polskich w sejmie pruskim niezbędną jest rzeczą;

powtóre, że ta solidarność da się tylko osiągnąć przez uległość statutowi, który ją obwarowywa.

To przekonanie uzasadniał Dziennik Poznański w kilku artykułach w polemice z Tygodnikiem katolickim czyli raczej z jego redaktorem, ks. Aleksym Prusinowskim (IV. 3    6), którego kandydaturę, również jak ks. Ja

niszewskiego poprzednio polecał, gdy za jego przyczynieniem arcybiskup Przyłuski cofnął swój zakaz z r. 1858, nie dozwalający nikomu z duchowieństwa brać udziału w deputacyi do izb pruskich. (IV, 230).

Polemika z Tygodnikiem katolickim zaostrzyła się, gdy w r. 1861 rozpoczęły się manifestacye w Warszawie, z któremi Dziennik Poznański sympatyzował. Tygodnik przeciwnie nie pochwalał wszystkiego, co się działo

w Królestwie, zwłaszcza objawów kosmopolityzmu religijnego, używania obrządków i śpiewów kościelnych jako sposobów agitacyjnych, wymagając, aby duchowieństwo katolicko-polskie nie przekraczało granic swego powołania i wyraźnych przepisów Kościoła.

Oliwy do ognia dolał ogłoszony w oktawie Trzech Króli 1863 r., więc jeszcze przed wybuchem powstania, w nieobecności ks. Prusinowskiego i mimo jego wiedzy, w Tygodniku katolickim »List otwarty O. Hieronima Kajsiewicza do braci księży grzesznie spiskujących i do braci szlachty niemądrze umiarkowanych«. W liście tym ów dawny żołnierz polski z r. 1831 potępił w gwałtowny i obrażający drogie wszystkim uczucia sposób duchowieństwo polskie, biorące udział w ówczesnym ruchu.

ma swe źródło w rewolucyi

„Ruch ten — pisał O. Kajsiewicz europejskiej, od której pochodzą rozkazy. Aby Garibaldi mógł odbić We-necyę, potrzeba, aby cała Austrya i Polska była w powstaniu. Kierownicy tego ruchu popisywali się swoją bezbożnością słowem i drukiem; zmarnowali podwakroć poświęcenie ludu wielkopolskiego, majątków obywatelskich, wywołali rzeź galicyjską, w r. 1848 poświęcili młodzież, zasoby narodowe i samoż dobre imię polskie. Ludzie ruchu są to młodzi, w liczbie których są pewno i niekatolicy i niechrześcianie, związani piekielnemi przysięgami pod grozą śmierci z wyższemi władzami, Mazzinim, naczelną lożą i Ventą, których ostatecznym celem zagłada Kościoła i chrześciaństwa.“

Do odmalowania zaś zgrozy swojej posuwał się O. Kajsiewicz do takie apostrofy:

„Zanieście do świątyni, ubranej w barwy narodowe i rewolucyjne, ozdobionej popiersiami wielkich patryotów, zanieście obraz, wystawiający powstańca z kosą, stojącego na trupach bratnich i wrogich, podającego dłoń lewą kacapowi z zakrwawioną siekierą na karkach panów i czynowników, prawą... komu?... Włochowi ze sztyletem w ręku i trucizną w zrabowanym kielichu kościelnym, z Machiawelem i odezwami proroka idei, Mazziniego, pod pachą. Na miejsce Matki Boskiej Częstochowskiej postawcie jakąkolwiek niewiastę z okiem bezwstydnem, a bluźnierstwem na ustach, wyobrażającą republikę socyalną, i zanućcie potem z Dymem pożarów!“.

Przeciwko takiemu pojmowaniu rzeczy Dziennik Poznański wystąpił stanowczo.

„Ks. Kajsiewicz i jego szkoła — tak pisał — chcą, aby dziennikarstwo polskie, podobnie jak List jego jawny, sprawy i interesy polskie mierzyło łokciem rzymskim, aby przy ocenianiu spraw tych i ich aktorów pytało się przedewszystkiem, ażali aktorzy ci pochwalają lub potępiają Gari-baldego, ażali chwalą lub potępiają politykę Wiktora Emanuela, czy są za odebraniem Wenecyi i Rzymu, a przedewszystkiem za lub przeciw świeckiej władzy papieskiej. Otóż twierdzimy, przedewszystkiem w imieniu i przekonaniu Dziennika, ale zapewne zgodnie z większą częścią katolickiego dziennikarstwa polskiego, że przenoszenie tej kwestyi i tej miany katolicyzmu na ziemię polską wogóle, a do spraw narodowo-politycznych polskich w szczególności, trąci teroryzmem i inkwizycyą w nowym rodzaju, rzuca w społeczność polską, i tak już dosyć poszarpaną, nową kość niezgody, mąci spokój sumień katolików polskich i w narodzie na wskroś katolickim, żyjącym w spokoju wiary i w najzupełniejszej zgodzie z Kościołem, zatyka nowe dwa, nikomu dotąd nieznane sztandary Garibaldzistów i Niegaribaldzi-stów, unionistów i federalistów włoskich, Rzymczyków i Antyrzymczyków. Potępiając ten niewczesny i niczem nieusprawiedliwiony fanatyzm wynarodowionych albo od zdrowej i czystej społeczności polskiej odszczepionych

fanatyków ultramontańskich, czynimy ich najprzód odpowiedzialnymi wobec narodu za klęski i szkody, jakie stąd na tenże naród spaść mogą“.

„Mógł ks. Kajsiewicz, jeżeli wogóle ma do tego prawo i głos dosyć poważny i poważany, mógł potępić partyę ruchu i jej komitet, mógł potępić udział w tych robotach duchowieństwa polskiego, a mianowicie wykreślić mu pewną prawami kościelnemi oznaczoną granicę, poza którą księdzu jako księdzu w robotach opozycyi, rewolucyi, spisku itd. wychodzić niewolno, ale niewolno było ks. Kajsiewiczowi w sposób fałszywy wprowadzać tych robót i udziału w nich duchowieństwa polskiego w kauzalny i ścisły związek z rewolucyą socyalną, z przewrotem rzeczy społecznych, z zagładą Kościoła i chrześciaństwa, z Mazzinizmem i Garibaldizmem ani też, z kwestyą świeckiej władzy papieskiej.“

„Zostawcie — kończył Dziennik — Włochom, co jest włoskiego, a Polsce, co jest polskiego; nie podniecajcie w narodzie obcych mu namiętności, nie wywołujcie w nim pasyi do rzeczy, które z daleka poza jego wpływem stoją i w których on 'nic a nic stanowić nie może. Czy się Garibaldi spowiadał czy nie spowiadał, czy prawda czy fałsz, co ks. Kajsiewicz o apostołach Garibaldego od kaptura i sutanny z satysfakcyą opowiada, że umierających spowiadać nie pozwalał, to zaiste ani z sprawą narodową polską ani z sprawą Kościoła katolicko-polskiego żadnego nie ma związku, a najmniej może służyć za miarę do oceniania akcyi narodowych i ludzi do akcyi tych powołanych. Zostawmy, wołamy raz jeszcze, Włochom, co jest włoskiego, a Polsce, co jest polskiego, a wogóle nie pasyonujmy się rzeczami, które do nas i do sprawy narodowej nie należą. Sąd nasz o rzeczach bedzie wtedy bez wątpienia jaśniejszy, trzeźwiejszy i sprawiedliwszy!“ (V, 33.) "

Stronnictwo ruchu. Wielopolski.

Mimo takich zapatrywań Dziennik Poznański nie należał bynajmniej do szkoły zwolenników spisków.

ale zarazem wyrażał obawę, aby duch narodowy nie zabłąkał się na bezdroża i manowce młodzieńczej tylko swawoli o patryotycznym zakroju i barwie, zamiast pójść drogą, od młodzieńczych porywów do męskiej wiodącą dzielności (III, 20). Widząc zaś, że młodzież coraz więcej wpływu na sprawy publiczne nabiera, tak się do niej odzywał:

Wyrażał wprawdzie 1861 r. radość swą z budzącego się z nową siłą na całym polskim obszarze ducha narodowego, pochwalał adres z dnia 27 lutego 1861 r. do cara Aleksandra, ' spisany po mordach 25 i 27 lutego w Warszawie przez wybór polskiego obywatelstwa, a podpisany przez mieszkańców wszystkich stanów i przekonań, w którym w poważny sposób domagano się zaniechania gwałtownych, a bezskutecznych sposobów represyjnych, a przeprowadzenia zasad, płynących z ducha narodu, jego trądycyi i historyi, w kościele, prawodawstwie, wychowaniu publicznem, zgoła w całym organizmie społecznym (III, 54), potępiał rozwiązanie Towarzystwa rolniczego w Królestwie i zaszłe w bezpośredniem następstwie rzezie warszawskie z dnia 8 kwietnia 1861 r.

»Młodzi politycy u nas niech pamiętają, że nie dość kochać kraj, nie dość pragnąć jego szczęścia, ale trzeba umieć je sprowadzić. Porywając się zaś do czynnej polityki, trzeba poprzednio być dość sumiennym i zapytać samego siebie, czy się ma już dość rozumu i doświadczenia politycznego, by losy kraju w swe ręce ujmować. Jest bowiem nieprzyjacielem własnej ojczyzny, kto lekkomyślnie jej się na sternika narzuca, sił swoich poprzednio nie obliczywszy.« (IV, 200.)

Doktrynerów, którzy głosili, że kraj własny i własny naród w kupę gruzów i śmieci wprzód zamienić trzeba, aby tern prędzej potem zmartwych-

wstał, potępiał Dziennik bezwzględnie. Potępiał więc polityczne zamachy w Warszawie jako szkodliwe, a niezgodne z charakterem i trądycyą narodową, potępiał energicznie ludzi, co parli naród do powstania.

> Przypuściwszy — pisał — żeby im się udał rachunek, żeby naród porwał się do jakichś gwałtownych wystąpień, do wybuchu. Czy obłąkańcy ci obliczyli następstwa, zważyli szanse obecne, obrachowali wzajemne siły? Cóż poczną przeciw kilkakroć stotysięcznej armii rosyjskiej, którą w ciągu tygodnia zgromadzić w Królestwie łatwo? Gdzież ich obliczenia pomyślnego rozwiązania kolizyi? Jedynem następstwem: ruina bytu i cofnięcie ⁻ sprawy na parę dziesiątków lat, a co najgorsza, stokroć niebezpieczniejsza, to rozdwojenie ąpiy słów, które koniecznie potem nastąpićby musiało. Jasną bowiem jest rzeczą, że, gdy dzisiaj cały naród stoi zgodny jak mur, wtedy zaczętoby wzajemnie zwalać na siebie przyczynę nowych klęsk i nieszczęść, wyszukiwać, kto bardziej winien, czy ci, co przedwcześnie, szalenie się zerwali, czy ci, co im to odradzali, co widząc niepodobieństwo udania się, udziału nie brali. Podobne nieszczęście wewnętrznych niesnasek widzieliśmy po roku 1831. Zgorszeniem kraju i Europy były swary naszej emigracyi, a swary te tak się zakorzeniły, że pomimo szczerych usiłowań do tej chwili w całości ich nie załagodzono. Niechże Bóg strzeże naród polski od powtórnego podobnego przejścia!« „(IV, 200.)

Gdy się zaś rozchodzić zaczęły wieści, że Budwik Mierosławski ma rozstrzygnąć, jak i kiedy wznieść chorągiew powstania, wtedy Dziennik Po-znańskij skreśliwszy doskonałą charakterystykę Mierosławskiego, zgadzającą się prawie dosłownie z charakterystyką jego w dziele Falkowskiego: »Wspomnienia z r. 1846 i 1848« tak pisał:

„W czemże najmniejsza rękojmia, że zakuty partyzant rewolucyi z temperamentu i doktryny, który w niej nie środek do czegoś w danym razie, ale cel ostateczny każdej politycznej akcyi widzieć się zdaje, który, w niej rozmiłowany, dla niej samej pragnie jej zawsze i wszędzie, że człowiek, posuwający lekkomyślność, powierzchowność i fanfaronadę aż do granic najbardziej rażącej szarlataneryi francuskiej, że ambitny polityk i generał, któremu pospolite skrupuły sumienia publicznego obcymi być się zdają, mając w swym ręku moc rozstrzygania: jak i kiedy, nie poświęci z lekkim umysłem najprzeważniejszych względów na istotne dobro kraju i narodu wymagalnościom swej doktryny, swego temperamentu i swojej ambicyi?“ (IV, 254.)

Zwracając się zaś do tych, co ster spraw w Królestwie ujęli w swe ręce, tak się Dziennik Poznański odzywał:

„Pierwszą cnotą każdego, kto się chce czynną polityką w Polsce zajmować, jest rozumna cierpliwość. Środki obierane odpowiadać powinny zawsze chwili i położeniu obecnemu; niejedno więc, co ludziom nierozważnym wydaje się być dzisiaj odstępstwem od sprawy krajowej, jest właśnie może jednym z tych środków, które w obecnym stanie rzeczy są jedynie możebnymi, by posunąć sprawę narodową o jeden krok naprzód. Sądząc ludzi innych, nigdy nie powinno się zapominać i o powyższej zasadzie. W polityce cel może być uczuciowy, może się opierać na uczuciu, ale środki nigdy. Tylko rozum podawać je winien. Wszelka polityka, która swych środków w uczuciu szuka, jest z góry fałszywą, bo nierozważną!“ (IV, 200).

Dziwna rzecz, że Dziennik Poznański, który takie wygłaszał zasady i zresztą trafnym odznaczał się sądem, sam błądził, nie czekając cierpliwie na wynik polityki margrabiego Wielopolskiego i osłabiając wycieczkami swemi stanowisko tego niepospolitego męża stanu. We wszystkiem, co się

działo w Królestwie, widział »system gwałtownej reakcyi antynarodov\ ej, ubranej w płaszczyk marnego formalizmu rosyjskiego na pokaz dla świata« (III, 112), w Wielopolskim widział człowieka »skłonnego do szczerego i dobrowolnego poddania się Moskwie« (III, 11 2), polityka ze szkoły Metternicha, Muchanowa i Stadyona, »spóźnionego naśladowcę tych austryackich i moskiewskich siewców wewnętrznych rozdwojeń, podejrzeń i nienawiści wzajemnych w narodzie« (IV, 213), a nie widział, że Wielopolski dążył energicznie, z żelazną konsekwencyą, żadnym pobocznym wpływom rozbujałego uczucia i fantazyi mas ulegać nie chcąc, do przeprowadzenia wewnętrznej, narodowej reorganizacyi Królestwa.

Przywrócenie osobnego w Królestwie Polskiem ministerstwa wyznań i oświecenia, znakomita reforma szkół, otwarcie polskiej Szkoły Głównej w Warszawie, ustanowienie rady stanu Królestwa, do której mieli wejść dygnitarze stanu duchownego i znakomici obywatele kraju, ustanowienie w guberniach rad z wyborów i takichże rad po powiatach, zapowiedź ustanowienia urzędów municypalnych z wyborów w mieście Warszawie i głó-. wniejszych miastach Królestwa, wyłączenie zarządu poczt w Królestwie, oraz zarządu komunikacyi lądowych i wodnych od ogólnego zarządu tych gałęzi w cesarstwie i oddanie tegoż zarządu napowrót pod bezpośrednie zwierzchnictwo naczelnych władz Królestwa, ustanowienie osobnego komitetu do rewizyi urządzeń więziennych w Królestwie, otwarcie obu resurs w Warszawie, przywrócenie skonfiskowanego majątku synowi wojewody Antoniego Ostrowskiego, ułaskawienie kanonika Waszyńskiego, rabina Mei-selsa i żydowskich kaznodziejów Jastrowa i Kramsztyka, zastępowanie urzędników rosyjskich przez Polaków, tak, że w ustroju administracyjnym i rządowym Kongresówki prócz namiestnika i jego kancelaryi wszystkie posady i stanowiska zajęli Polacy, reforma, zmierzająca do usamowolnienia włościan, emancypacyjne prawo o żydach, mające na celu ich spolszczenie, reforma prawodawstwa, stworzenie Dziennika Warszawsk e«o w miejsce redagowanej w części po rosyjsku gazety urzędowej, wreszcie przywrócenie we wszystkich gałęziach języka polskiego — wszystko to nie zdołało skłonić Dziennika Poznańskiego do popierania Wielopolskiego, którego system polity czny — jak wyznawał — wstrętnym mu był w całości. (IV. 278).

Nawet usuwanie się na bok Andrzeja Zamoyskiego brał Dzienmk Poznański w obronę. (III. 98).

Trafniej niewątpliwie sądziło kilku bezimiennych obywateli z Królestwa, którzy w wystosowanem w kwietniu 1861 roku do Dziennika piśmie ciężki czynili zarzut Zamoyskiemu, że odmawiał udziału w wszelkiej pracy, nie dawał wiary niczemu i upornie trzymał się na stronie. (III, 98.)

Wypadki- okazały, że owi obywatele mieli słuszność. Gdyby Andrzej Zamoyski poparł był szczerze i stanowczo usiłowania Wielopolskiego, sprawa polska całkiem inny wzięłaby była obrót.

Wybucłi

powstania.

Dziennik Poznański, jak się wzwyż rzekło, ciągle i jawnie starał się odwieść stronnictwo ruchu od wywołania powstania w tern przekonaniu, że krok taki zepchnąć może kraj z drogi moralnej i materyalnej naprawy i zużyć drogie dla dobra kraju żywioły. Gdy zaś powstanie wybuchło, okazywał się z początku z powodu ciężkiej odpowiedzialności oględnym i ostrożnym i nie dał się kierować ani gorącym zapałem młodych ani niewczesną troską o popularność, dopiero gdy powstanie coraz szersze przybierało rozmiary, stanął stanowczo po jego stronie i w artykule z dnia 27 lutego 1863 roku wyraził podziw dla bohaterstwa walczących braci, cześć dla patryoty-

Ogłoszenie dyktatury Maryana Langiewicza w obozie pod Goszczą dnia 10 marca 1863 r. uważał Dzinnik Poznański za krok rozumny i konieczny jako wyjście z położenia bezimienności, moralnej nieodpowiedzialności, a te.u samem po części bezsilności władzy. „Oby historya narodowa — pisał — pomieścić mogła Langiewicza w rzędzie nie tylko bohaterów, ale i zbawców narodu!“ (V. 62).

cznego duchowieństwa, a wstręt do tych, co się od udziału w zapasach z wrogiem usuwali. (V. 48.)

W ciągu powstania, gdy wojsko rosyjskie dopuszczało się haniebny cli okrucieństw i gwałtów, Dziennik Poznański żądał od Europy inter-wencyi w sprawie polskiej w imię zdeptanych przez Moskwę praw ludzkości (V. 55), a z radością witał wszelkie objawy współczucia dla Polski. Tak dziękował gorąco hr Montalembertowi, z którym się zresztą w niejednym względzie różnił, za ogłoszenie broszury p. t. „Powstanie polskie“, w której mąż ten szlachetny, a znakomity mówca i publicysta, ujmował się za Polską i wzywał Napoleona III do podjęcia wojny dla jej oswobodzenia. (V. 61.)

Niestety! Langiewicz nie tylko nie stał się zbawcą narodu, ale nawet bohaterem się nie okazał.

Już bowiem 19 marca po zwycięskich potyczkach pod Zagościem i Grochowiskami niechwalebnie uszedł do Galicyi i przez władze austryackie uwięziony został.

„Jeśli nie ł ez słuszności powiedzieć można — pisał z tego powodu z goryczą Dziennik Poznański — że dyktatura zgubiła Langiewicza, to przynajmniej w obrachunku sumienia, który w więzieniu odbywa, nie będzie się mógł skarżyć na brak dobr<j i energicznej rady tych, co go na radzie wojennej, szkoda, że nadaremnie, przekonywali, że mu raczej zginąć na polu bitwy należało, aniżeli pole to opuszczać. Zaiste, śmierć bohaterska Langiewicza byłaby stratą bolesną dla sprawy powstania, ale i chlubniejszą i w skutkach zbawienniejszą, aniżeli Ujęcie na granicy i uwięzienie przez władze austryackie“. (V. 73.)

Nie uważał jednak Dziennik Poznański upadku Langiewicza za cios śmiertelny dla powstania, natomiast zdawało mu się, że większem nieszczęściem byłoby pochwycenie władzy przez Mierosławskiego.

Dziennik, chociaż uważał te^o człowieka za złego ducha, straszącego widmem swojim naród milczał, skoro Mierosławski przybył na ziemię polską, i unikał słówka, któreby działanie iego na polu bitwy jakokolwiek paraliżować mogło. Nawet kiedy, ledwo co przyłożywszy ręki do roboty około powstania, Mierosławski naraził oddział Mielęckiego na niebezpieczeństwo, wywołał protestacyę tegoż oddziału przeciwko swemu dowództwu, a potem wyniósł się z Królestwa, Dziennik t}oznański okrył to wszystko zasłoną oględnego milczenia, a to w tym szczerym zamiarze, aby w chwili walki powszechnej przeciw Moskwie nie odświeżać dawnych niesnasek i zawiści, nie rozbudzać w kraju i za granicą zgorszenia. Dopiero, gdy wyszła na jaw pro-testacya Mierosławskiego z dnia 11 marca 1863 r. przeciwko dyktaturze Langiewicza, Dziennik Poznański potępił go głośno jako człowieka niepohamowanej ambicyi, u którego żądza władzy górowała nad szczęściem narodu i który po tę władzę sięgał, choćby to nawet jedność, zgodę i szczęście narodu kosztować miało. (V. 70.)

Dziennik Poznański sądził, że, jakikolwiek będzie koniec powstania, państwa i narody nie pozwolą, aby Polska pozostała na dyskrecyi żołdactwa i biurokracyi moskiewskiej. (V. 49.)

Niestety! były to złudzenia.

VIII.

Zamieszczając zaś w łamach swoich pożegnanie kardy

Rada nadzorcza Towarzystwa akcyjnego „Dziennik Poznański“

II. Czas pokonstytucyjny.

Kółka rolniczo - włościańskie dokumentują swą łącz

Sejmik pozostał przy uchwale sejmiku z r. 1898 (w

Kultura niemiecka.

JAKIEŚ MI ZNÓW ECHA DZWONIĄ...

PRAWO DO BOHATERSTWA.

BYŁO TO W DZIEŃ WIGILII...

II.

Niestety! były to złudzenia.

Dnia 31 marca 1863 r. Ludwik Jagielski¹) złożył redakcyę Dziennika, zniechęcony szykanami policyjnemi i procesami, na jakie był ciągle narażony. W roku 1862, dnia 24 stycznia, aresztowano go nawet niespodzianie i wywieziono do Berlina, gdzie mu wytoczono proces o zbrodnię stanu z powodu ogłoszenia w numerze 253 Dziennika z roku 1861 sprawozdania z polemiki Hercenowskiego Kołokoła z Wielikorusem. Uznano go jednak niewinnym po kilkomiesięcznem więzieniu.

•Ustąpienie

Jagielskiego

„Jeżeli na trudnem stanowisku odpowiedzialnego redaktora ulegał niekiedy bardzo naturalnie rozwijającemu się na niem i przez nie rozdrażnieniu, jeżeli czasem nie odpowiedział może wymaganiom i wszelkim życzeniom publiczności, zasłużył sobie przecież ze wszech miar i w całej pełni na uznanie jako najlepszy Polak, jako godny pod każdym względem i najzacniejszy człowiek.“ (XXVI. 155.)

Za jego redakcyi wstępne artykuły pisywali przeważnie Cegielski i Bentkowski. Serdeczny oddźwięk znajdowały też w Dzienniku uroczystości i wspomnienia narodowe, jak wystawienie w Poznaniu pomnika Adanwwi Mickiewiczowi (I. 2), uczta na cześć twórcy jego, Władysława Oleszczyńskiego (I.    10s), 178 rocznica bitwy pod Wiedniem (III. 209), rocznica skonu

Tadeusza Kościuszki (III. 237), tysiączna rocznica pierwszego pobłysku chrześciaństwa nad Gopłem (IV. 275), odsłonięcie pomnika Sebastyana Klo-nowicza w Sulmierzycach (IV. 131). Poświęcał wreszcie Dziennik wspomnienia pośmiertne Zygmuntowi Krasińskiemu (I. 47. 49. 73. 127), Karolowi Sienkiewiczowi (II. 88), Ludwikowi Zwierkowskiemu (II. 233), Leonowi hr. Łubieńskiemu (II. 236), Gustawowi Potworowskiemu (II. 270), Joachimowi Lelewelowi (III. 125), księciu Adamowi Czartoryskiemu (III. 164), arcybiskupowi FiaLkow-s kie mu (III. 232), generałowi Franciszkowi Morawskiemu i innym.

Od Nowego Roku 1861 format pisma znacznie powiększony został.

II.

Dr. Henryk Szuman redaktorem.

Wielopolscy.

Powstanie odbiło się niekorzystnie na stosunkach Dziennika Poznańskiego. Główny jego współpracownik, Władysław Bentkowskij udał się na pole walki, gdzie został szefem sztabu dyktatora Langiewicza, po przejściu zaś tegoż do Galicyi, Bentkowski, wbrew którego woli i radzie to się stało, został uwięziony w Krakowie.

Po Jagielskim, od 1 kwietnia 1863 r., objął redakcyę Dziennika, dr. Henryk Szuman.

pisała —

Nowa Redakcya, tak samo jak dawniejsza, okazała się przeciwniczką Wielopolskiego i Mierosławskiego. „Ma Polska obecnie dwóch patryotów, którzy ją miłosnymi swymi uściskami dławią i duszą: margrabiego Wielopolskiego w kraju i jenerała Mierosławskiego w emigra-cyi“, (V. 78) a gdy Zygmunt Wielopolski, prezydent miasta Warszawy, wyzwał księcia Napoleona na pojedynek za słowa, jakie padły w senacie z ust księcia przeciwko jego ojcu, naczelnikowi cywilnego rządu Królestwa Polskiego, Dziennik Poznański w gwałtownym artykule potępił jako od-stępców obydwóch Wielopolskich. „Własny naród — pisał — wydał już tak na niego (Zygmunta Wielopolskiego), jak na pana margrabiego wyrok

tyle uzasadniony, że go żaden pojedynek, żadne szamotanie się obrażonej pychy margrabiowskiej zniszczyć nie potrafi“. (V. 77).

Dopiero w kilkanaście lat później, po zgonie Aleksandra Wielopolskiego (f w Dreźnie 30 grudnia 1877 r.) Dziennik Poznański, umieszczając w swych lamach pogląd na działalność tego niezwykłego męża, wydał o nim sąd umiarkowańszy i sprawiedliwszy niż w ciągu jego urzędowania w Królestwie. (XX. 3. 4).

Dziennik Poznański sądził, że uparte i bezwzględne odrzucanie wszel- Amnestya. kich przedstawień przez Rosyę, jeżeli już nic więcej, to dumę narodową wielkich mocarstw oburzyć musi, a po wtóre, że trwałość powstania jest najlepszą rękojmią dla dobrego rozwiązania kwestyi, od którego mocarstwa bez pewnych gwarancyi nie odstąpią.

wnie do potrzeb czasu „Amnestya rządu moto łaska owego hajda-pana swrego z czystego żeby się inni to blichtr dla

Za taką gwarancyę nie uważał ogłoszonej przez cara Aleksandra II amnestyi z dnia 12 kwietnia 1863 r. dla tych, coby do 1 maja broń złożyli, nie wierzył też obietnicy cara, że w zamian za zaniechanie walki przez powstańców, utrzyma dane w ostatnich czasach instytucye jako kamień węgielny do autonomii kraju i że je, jeżeli w praktyce okażą się dobremi, rozszerzać będzie stoso-i kraju. (V. 85.)

nim

macyi“. (V. 85.) wstańcy i amnestyę car-

Wtem, dnia 28 kwie- Aresztowania, zya w pałacu Działyńskich ganizacyi i czynności ko-Księstwie Poznańskiem, wania.

Dziennik Poznański wzy-koju i równowagi umysłu, że aresztowanym nie może zbrodnię stanu, bo, jeśli popierali powstanie, to czynność ich nie zwracała się przeciwko Prusom, lecz przeciwko Rosyi. Zarazem objawił zdanie, że dobrzeby było, gdyby Jan hr. Działyński i Aleksander Guttry, którzy opuścili Księstwo, jako posłowie wystąpili publicznie w sejmie i otwarcie wypowiedzieli, co wobec powstania czynili, i tym sposobem odparli wszelkie domysły i podejrzenia, że przeciw Prusom i ich konstytucyi jakiekolwiek knowowali zamiary, „co byłoby większą zasługa niż osobiste potykanie się w szeregach powstańców“. (V. 104.)

Dr. Henryk Szuman.

skiewskiego — pisał — maka, który postanowił przywiązania zarznąć, nie pastwili. Amnestya, piasek na oczy dyplo-Tak myśleli też po-ską z pogardą odrzucili, tnia 1 863 r. nastąpiła rewi-w Poznaniu i odkrycie or-mitetu centralnego w W. potem zaś liczne aresztowi takim stanie rzeczy wał do zachowania spo-dając wyraz przekonaniu, być wytoczony proces o

W cztery dni po napisaniu powyższych słów dr. Henryk Szuman został aresztowany.

Szuman przeszło rok przesiedział w więzieniu i nie powrócił już do redaktorskich zajęć, później jednak jako poseł i obywatel zasilał Dziennik Poznański swem cennem piórem.

III.

Hieronim

nym redaktorem.

Po aresztowaniu Szumana został odpowiedzialnym redaktorem Dziennika Poznańskiego w zastępstwie od 10 maja 1863 roku Hieronim Feld- odpowiedział-' manowski.

Straszna to była chwila w dziejach W. Księstwa Poznańskiego. Więzienia pruskie zapełniały się starszymi obywatelami, a kwiat młodzieży

Tysiączna

rocznica.

pisał Dziennik Poznański — przychodzi dzisiaj święcić narodowi polskiemu uroczystą pamiątkę tysiącznej rocznicy swego istnienia. Gorączkowe oczekiwania zwróciły się w stronę, gdzie się waży walka śmiertelna narodu polskiego z absolutyzmem moskiewskim, gdzie w zapasach o dobra najwyższe doczesne leje się strumieniami krew serdeczna narodu. Wobec strasznej tej rzeczywistości ani pora ani możność po temu brać udział tak pełny i szeroki w tern święcie, które serca zachodnich Słowian, a naszych pobratymców wiąże wspólnem wspomnieniem równoczesnego rozświtu wiary chrześciańskiej i zawiązku form politycznych, co z wiekowym rozwojem wykształciły charakter słowiańskich narodów zachodnich. — Ani lip przed wiejskimi kościoły sadzić w dzień Zesłania Ducha Świętego ku pamiątce przybycia aniołów z dobrą wieścią nad Gopło nie było pory. Obyśmy choć w jesieni, gdzie zwiastunom błogiej nowiny Piast kołodziej gościnę gotował, słodki miód sycić mogli, na dożynkach radosny hymn zawodząc...“ (V. 1 1 7).

wielkopolskiej ginął bohaterską śmiercią lub śmiertelne odnosił rany na polach bitwy w Królestwie.

Dziennik Poznański z tego czasu jest istną kroniką żałobną. Pełno tam smutnych, przerażających wiadomości o nieszczęśliwych walkach, o pastwieniu się Moskali, <> rozstrzeliwaniu, wieszaniu Polaków, o grabieżach i gwałtach rozbestwionego żołdactwa rosyjskiego, o zawodach wreszcie, które spotykały naród polski ze strony dyplomacyi europejskiej.

Na ten czas przypadła tysiączna rocznica zaprowadzenia chrze-ściaństwa w kraju naszym.

„Nie w ten sposób, jak zamierzano

Wstępne artykuły.

Od czasu ustąpienia z redakcyi dr. Henryka Szumana coraz rzadziej pojawiały się w Dzienniku wstępne artykuły, które go tak zajmującym poprzednio czyniły, ale nie miał też i kto pisać, bo Cegielski był całkiem in-nemi sprawami zajęty, Bentkowski przebywał w więzieniu krakowskiem, a inni znakomici obywatele w więzieniu pruskiem. Raz po raz tylko poświęcał Dziennik wstępny artykuł bądź to papieżowi Piusowi IX za gorące i śmiałe ujmowanie się za Polską (V 208. VI. 102. 103. 1 1 1. 222. 231), bądź to Czechom za okazywane nam współczucie (V. 274. VI. 165).

W wstępnych artykułach omawiał też barbarzyńską gospodarkę Moskali (V. 21 7. 220. 272. 273. 279. VI. 3), sprawę wyborów (V. 214. 226. 238. 245), sprawę włościańską (VI 58. 132), wreszcie stosunek Polaków do Stowarzyszenia dla popierania niemieckich interesów w Wielkiem Księstwie Poznańskiem (VI. 1. 101. 117).

Apostrofa do Polek.

Piękna była apostrofa Dziennika- Poznańskiego do tych Polek, które w styczniu 1864 r., acz we łzach tonąc, chodziły na bale moskiewskie w mniemaniu, że tym sposobem ulżą los więźniom ukochanym i przystęp do nich sobie wyjednają.

niech was miłość nauczy zadawać gwałt sercu, gdzie potrzeba, bo najsroższą męczarnią tych serc, dla których znosicie naigrawanie, jest wasze poniżenie; bo nie tylko Azyaty was nie rozumieją, ale nawet narody Zachodu spamiętają jedynie, żeście były na balu, nie pytając, co was kosztowało rosić łzami moskiewskie posadzki, a nie pojmie nikt, iżby siła jaka mogła zmusić do tańców niewiasty w żałobie. Wam nie wolno, o Polki, dawać na poniewierkę tej godności niewieściej, która waszą ozdobą. Pomnijcie, że z waszego poniżenia przywykać będzie przyszłe pokolenie duchowi niewoli. Wasza hardość niewieścia, kapłanki narodowych świętości, nada męski hart tym, których wy nauczacie, jak żyć, jak umierać“. (VI. 26).

„Polki — wołał do nich

Gdy w dniu 20 maja 1864 roku mijało 500 lat, odkąd Kaźmierz W. położył kamień węgielny pod ową sławną Akademię krakowską, z której na całą Polskę tak długo promienie światła się rozchodziły, wszystkie warstwy społeczne narodu ogrzewając, Dziennik Poznański wyraził żal głęboki, że ani pora ani myśl swobodna ani możność była Polakom, by wspaniale i godnie obchodzić ten jubileusz. (VI, 116).

Akademia

krakowska.

Ze szczerą wdzięcznością dziękował Dziennik arcybiskupowi Leonowi List pasterski Przyłuskiemu za wzniosły list pasterski, który w 50 rocznicę swego kapłan- przy^uskiego. stwa (4 czerwca 1864 roku) wydał do swych owieczek, przesyłając im w boleści powszechnej promienne słowa nadziei.

pisał Dziennik — dostojny Pasterzu, za słowa pociechy. I my nie zwątpiliśmy nigdy, aby utonęła łódka nasza, choćby najzjadliwsze w nią biły bałwany, i my tę mocną żywimy wiarę, że jest i będzie Zbawiciel z nami; że nadejdzie chwila zwycięstwa prawdy“. (VI, 126).

„Wdzięczni Ci jesteśmy

IV.

Aż do r. 1864 czuwał Hipolit Cegielski nad Dziennikiem Poznańskim. Sprzedaż Pomimo rozlicznych zajęć, ilekroć przyszły chwile przesilenia, obejmował znańskiego° czasowo kierunek cały i pisał artykuły, zwłaszcza w sprawach wewnętrznych kraju. Nareszcie, gdy trzech po sobie redaktorów z powodu różnych okoliczności ustąpić musiało, a prowadzenie Dziennika było dlań dla słabości zdrowia i nawału pracy niepodobieństwem, musiał Cegielski odstąpić to pismo na św. Jan 1864 r. bez żadnego wynagrodzenia księgarzowi Ludwikowi Merzbachowi’ ponieważ nikt inny tego ciężaru mimo usilnych zabiegów pana Hipolita wziąć na siebie nie chciał.¹)

Marceli Motty zapewnia w swych Przechadzkach po mieście (III. 140), że, gdyby kto zebrał wszystkie artykuły rozumujące Cegielskiego, w Gazecie Polskiej, Gońcu Polskim i Dzienniku Poznańskim umieszczone, złożyłoby się z nich kilka sporych tomów. „Chociaż nie są podpisywane dodaje Motty — łatwo je rozpoznać i odróżnić od innych, odznaczają się bowiem nie tylko bystrością pojęć i logicznem rozprowadzeniem myśli, lecz nadewszystko jemu tylko właściwym stylem o peryodach symetrycznych i zaokrąglonych na wzór peryodów łacińskich“.

Po Feldmanowskim został od r. 1864 odpowiedzialnym redaktorem Dziennika Poznańskiego Szczepan Jaskulski.

Gwiazdka r. 1864.

Gdy się zbliżała Gwiazdka 1864 roku, Dziennik Poznański wzywał rodziców, aby do podarków, które synom swym dadzą, dołożyli pożyteczny podarek, tj. aby im odczytali umieszczony w Dzienniku Poznańskim artykuł lwowskiego Dziennika Literackiego p. t. „Polacy i Indyanie“, omawiający gwałtowną potrzebę reformy w wychowaniu naszem i konieczność zwrotu energicznego do pracy produkcyjnej (VI, 290).

A była owa Gwiazdka niewesoła, gdyż dnia 23 grudnia zapadł w procesie przeciwko Polakom w Berlinie wyrok, skazujący na śmierć Jana hr. Działyńskiego, Aleksandra Guttrego, Włodzimierza Wolniewicza, Filipa Skoraczewskieg'o, Edmunda Taczanowskiego, Władysława Zakrzewskigo, księdza Szymona Radeckiego z Gostynia, Bolesława Lutomskiego, Zygmunta Jaraczewskiego, Józefa Seyfrieda i Juliusza Łukaszewskiego, na dwa lata więzienia w fortecy Władysława Kosińskiego i dr. Władysława Niegolewskiego, na rok więzienia w fortecy Józefa Żórawskiego, Napoleona Mańkowskiego, ks. Romana Czartoryskiego, Wacława Koszutskiego, Stanisława

') Kraszewski. Rachunki III, 877.

Sczanieckiego, Włodzimierza Kurnatowskiego, Józefa Mielęckiego, Wale-ryana Hulewicza, Leona Smitkowskiego, Erazma Zabłockiego, Bolesława Moszczeńskiego, Juliana Mittelstädta, dr. Leona Martwella, Natalisa Sule-rzyskiego, Edwarda Kałksteina, pułkownika Edmunda Calliera, hr. Juliusza Bolesława Dienheima Chotomskiego, Wojciecha Kętrzyńskiego, dr. Kaźmierza Szulca, na 1¹/.> roku więzienia w fortecy Józefa Rustejkę i Teodora Jackowskiego, na 15 miesięcy więzienia w fortecy księdza Cypryana Jaro-chowskiego i ks. Stanisława Rymarkiewicza, na rok więzienia Bolesława Kościelskiego i Serafina Ulatow.skiego, przeciwko innym zastrzeżono wytoczenie nowej skargi.

Wiadomość o tym wyroku rozniósł nadzwyczajny dodatek do numeru 295 Dziennika Poznańskiego.

R ófałifctwo,

öziennik pod u^ada.

Piękny był artykuł wstępny z czasów redakcyi Szczepana Jaskulskiego, w którym autor, oznaczony literami KB, wypowiadał, że ze stanu niemocy moralnej, który u nas nastąpił po powstaniu, koniecznie dźwignąć się należy i że troska około skiby rodzimej znów stać się powinna naszą pracą najbliższą, bo dopókąd mamy ziemię pod nogami, mamy warunki życia. „Świat starożytnych alegoryi, przeczuwając tę prawdę, uwydatnił ją w walce Herkulesa z Synem Ziemi. Oby jaki artysta narodowy przedstawił nam tę prawdę plastycznie, abyśmy codziennie na nią patrzeć mogli!“

Zachęcał więc autor rodaków do pracy szczerej, mozolnej, ale zarazem umiejętnej, „bo nie dosyć jest chcieć pracować, ale potrzeba umieć pracować; jak wszędzie, tak i w rolnictwie jest umiejętna praca konieczna“. (VII, 48).

Chociaż Dziennik Poznański za redakcyi Feldmanowskiego i Jaskulskiego redagowany był w dawnym duchu z użyciem uznania godnych sił, jak Tadeusza Rakowicza, późniejszego redaktora Gazety Toruńskiej, potem dyrektora Banku Włościańskiego w Poznaniu, (f 28 sierpnia 1878 r.), który go zasilał cennemi rozprawami z dziedziny ekonomii i finansów, korespon-deneyami z wód, artykułami polemicznymi i rozmaitemi wiadomościami, dotyczącemi kursu papierów; chociaż miał niezłe korespondeneye, zwłaszcza wileńskie o gospodarce Murawiewa Wieszatela, to jednak popadł w pewien rozkład i jakby omdlenie, do czego też przyczyniał się ogólny stan rzeczy i umysłów po zgnieceniu powstania.

Przypadkowa okoliczność stała się hasłem i początkiem odmiany. ²

Niefortunny

artykuł.

pisał ów polityk

da wszystkim Polakom

Artykuł ten, będący w sprzeczności z myślą zasadniczą i z dotychczasowym kierunkiem pisma, wywołał powszechne oburzenie. Szczepan Jaskulski‘ ktory* go umieścił w Dzienniku, już w cztery dni później musiał ustąpić z redakcyi, którą Merzbach powierzył 7 lipca tegoż roku Teodorowi Żychlińskiemu, na współpracowników zaś pozyskał pierwszorzędne siły w osobach syndyka Leona Wegnera i sędziego Mieczysława Łyskowskiego.

Pierwszym występem nowej Redakcyi był artykuł z dnia 10 lipca Nie łudźmy p. t.: „Nie łudźmy się!“

Treść tego pięknego artykułu była taka:

.„Czas nareszcie korzystać z gorzkich doświadczeń, czas nareszcie położyć koniec złudzeniom, które nas doprowadziły do upadku. Łudziliśmy się w czasie konfederacyi barskiej nadzieją zewnętrznej pomocy; łudziliśmy się przed rozbiorem kraju, sądząc, że jesteśmy potrzebni w ustroju cywilizowanego świata i że Europa upadku naszego dozwolić nie może; łudziliśmy się podobnież w czasie powstania Kościuszkowego; łudziliśmy się w czasach Napoleona, puszczając mimo pamiętne słowa jego, że od nas samych przyszłość nasza zależy; łudziliśmy się w roku 1815 wspaniałomyślnością cara Aleksandra; łudziliśmy się w powstaniu listopadowem nadzieją interwencyi zewnętrznej; łudziliśmy się w roku 1848 solidarnością ludów Europy; łudziliśmy się w roku 1863, przeceniając tak własne siły, jak i moralne usposobienie cywilizowanej Europy; łudzimy się i dziś jeszcze, spodziewając się, że transakcya z rządem rosyjskim przyniesie nam ulgę w doli naszej i ochroni nas od ostatecznej zguby. Przestańmy się łudzić, że transakcya pomiędzy zwycięzcą, który żelazną stopą uciska pierś narodu, a narodem, powalonym o ziemię, jest możliwą. Rozróżniajmy naród rosyjski od rządu rosyjskiego, który siłę mocniejszego stawia nad wszelkie prawo.

„Przedewszystkiem czuwajmy nad zachowaniem nieskażonej godności narodowej. Niewolnik, targający niecierpliwie więzy z przekonaniem własnej do zerwania ich niemocy, budzi jedynie litość zimną i gotuje sroższe dla siebie okowy. Niewolnik, całujący chłoszczącą go rękę, wywołuje pogardę dla siebie. Tylko niewolnik, który w przeświadczeniu o świętości bronionej przez siebie sprawy znosi z godnością chwilę złej doli, wzbudza szacunek i wywołuje wstyd na spiżowem nawet czole pogromcy swego.

Strzeżmy ducha narodu od gorączkowych porywów, jakie mu rozpacz lub niecierpliwa boleść nastręczać może, strzeżmy go od zwątpienia i samowolnego poniżenia, a zwróćmy i natężmy wszystkie myśli i wszystkie siły nasze do uleczenia wewnętrznej niemocy jego. Szukajmy zbawienia naszego tam, gdzie zbawienie narodu istotnie się znajduje, szukajmy go w łonie narodu. Cichą, wytrwałą i niestrudzoną pracą starajmy się o zdobycie moralnej i materyalnej potęgi. Szukajmy światła, światła, światła, którego niedostatek sprowadził nasz upadek i bez którego nie masz nadziei ni przyszłości dla upadłego narodu!“

Dziennikowe

rady.

Pod nową Redakcyą Dziennik Poznański znów rozwijać się począł.

A najprzód, potępiwszy krakowskie czasopismo Ognisko i jego zwolenników, między tymi i Pawła Popiela, za bezwzględne potępianie niedawnej przeszłości i dotkliwe obrażanie tych, którym bądź to śmierć na szubienicy lub na poły bitwy, bądź kopalnie syberyjskie lub wygnanie na wieczne czasy usta zamknęły (VII ,172), zastanawiał się w licznych artykułach nad naprawą skutków powstania, więc nawoływał do pracy usilnej, do trzymania się ziemi, która tak szybko z pod nóg nam się usuwała, że od wiosny do sierpnia 1 865 r. 30 dóbr rycerskich z rąk polskich przeszło w ręce niemieckie.

Aby ocalić tę ziemię, wzywał zamożniejszych obywateli do łączenia się w Spółki (VII, 1 79), polecał gorąco tworzenie instytucyi kredytowych (VII, 279)

i w ogóle jak najgorliwsze i najsumienniejsze podjęcie wątka prac organicznych, przerwanego i upuszczonego wśród nacisków gwałtownych ostatniego czasu wydarzeń, i wyzyskanie prawa handlowego, prasowego i o aso-cyacyach dla zbudowania w sferze życia publicznego tego, czego Polacy wówczas jeszcze nie mieli. W tym celu drukował w łamach swoich obszerną pracę p. t.: »Nieco o potrzebach naszych«, której autor przemawiał między innemi za wskrzeszeniem czynności spoczywającego od r. 1 862 Towarzystwa Rolniczego VII, 230).

Polecał też Dziennik Poznański pilne wczyty wanie się w książkę Józefa Supińskiego „Szkoła gospodarstwa społecznego“, polecał kształcenie ludu przez publiczne wykłady z nauk przyrodniczych, z ekonomii politycznej i prawa, z historyi świeckiej i kościelnej, z literatury krajowej i zagranicznej (VII, 185), witał z radością prospekt na nowe pismo pedagogiczne pod tytułem Oświata (VII, 189), często podawał wiadomości bieżące szkolne w dziale, dla potocznych wypadków przeznaczonym, ale także w odcinkach i na wstępie chętnie ustępował miejsca dla uwag obszernych o szkolnictwie,domagał się pomnożenia gimnazyów, zakładania szkół średnich (VII, 178), ostrzegał wreszcie przed rzucaniem się do przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych i bankierskich bez gruntownego, fachowego wykształcenia (VII, 1 84).

Galicya.

Galicyi poświęcała nowa Redakcya więcej uwagi, niż to czyniły poprzednie. .Pochop do tego dał jej manifest cesarski z dnia 20 września 1865 roku, będący w gruncie rzeczy najradykalniejszą przemianą dotychczasowego organizmu monarchii austryackiej ; uznawał bowiem odrębność Węgier, a innym ludom obiecywał jak najszerszy i n aj rozległ ej szy samorząd.

Tym sposobem, kiedy reszta krajów polskich w ponurej pędziła niewoli żywot, kiedy w innych prowincyach dawnej Polski sama nazwa Polaka, sam ród polski stanowiły dostateczny tytuł do hańbiącego wiek XIX prześladowania, otwierała się dla Galicyi perspektywa lepszej przyszłości, swobodnego stanowienia o swych losach, możność zaradzenia przynajmniej domowej niedoli i kłopotom miejscowego żywiołu.

W tym stanie rzeczy wydobyły dzienniki galicyjskie na jaw adres obywateli galicyjskich, uradzony w Krakowie dnia 31 grudnia 1860 r., a wręczony ówczesnemu ministrowi Schmerlingowi dnia 4 stycznia 1861 r. przez deputacyę, składającą się z dr. Franciszka Smolki, Aleksandra hr. Dzie-duszyckiego i ks. Adama Sapiehy. Galicya żądała w nim udziału krajowców w administracyi, używania języka krajowego w szkołach, urzędzie i sądownictwie, samorządu, opartego na organizacyi gmin i powiatów, wreszcie reprezentacyi krajowej. Wszystkie pisma galicyjskie oświadczyły się za tem, że powyższe żądania trzebaby ponowić wobec ga' inetu Belcrediego i Mailatha z uzupełnieniem tylko temi uchwałami sejmu krajowego, które równouprawnienie Rusinów orzekły jasno i dobitnie.

Dziennik Poznański, uznając wszystkie te żądania za słuszne i uzasadnione, dodał od siebie uwagę, że Galicya, żądając reprezentacyi własnej krajowej, winnaby konsekwentnie z tem żądaniem usunąć się od udziału w reprezentacyi ogólnej państwa w wiedeńskim Reichsracie i zamiar ten wyrazić w adresie, powtóre, że winna domagać się w adresie amnestyi dla licznych więźniów politycznych, skazanych, jak między innymi Wikto-rya Ostrowska, w znacznej części na surowe i hańbiące kary ciężkiego więzienia, dla ludzi, wprowadzonych w wyraźny błąd przez sam rząd austryacki, który z początku objawiał niedwuznaczne współczucie dla powstania i prowrokowTał tem samem swych poddanych do dawania pomocy braciom, walczącym przeciw despotyzmowi moskiewskiemu (VII, 167, 220).

Gdy zaś cesarz Franciszek Józef z własnej woli ułaskawił kilku więźniów politycznych, Dziennik Poznański wyraził przekonanie, że gabinet, który otworzył drzwi więzienia Tarnowskim, Dymidowieżom i Stadnickim, może tylko z krzywdą Polaków, a ze szkodą Austryi trzymać w zamknięciu fortecznem lub zostawiać na wygnaniu Sapiehów, Ziemiałkowskich, Skorup-ków i Widmanów (VII, 229).

Niedługo na to czekał Dziennik Poznański, gdyż dnia 18 listopada 1865 r. wydał cesarz Franciszek Józef ogólną amnestyę dla wszelkich przestępstw politycznych i prasowych, popełnionych od roku 1863.

Z wielkiem zajęciem Dziennik Poznański śledził obrady w sejmie galicyjskim i zamieszczał w kolumnach swoich troskliwie według dzienni-ników galicyjskich, sprawozdania z posiedzień i czynności jego.

Poseł

Na posiedzeniu tego sejmu z dnia 29 listopada nie chciał poseł ru-siński Ławro w^ski w imieniu wydziału krajowego przedstawiać wniosków do uchwał w języku polskim, lecz rusińskim. Opór jego wywołał w łonie grona sejmowego ważne i zasadnicze spory. Hrabia Borkowski uzasadnił w długiej, historycznymi dowodami popartej mowie konieczność oznaczenia, który język ma być właściwie ustawodawczym w obradach sejmowych, i przyznawał to prawo językowi polskiemu z wyłączeniem rusińskiego.

Ludwik Skrzyński posunął się jeszcze dalej, opierając owe wyłączne prawo języka polskiego na patencie okupacyjnym cesarskim z r. 1 772 i na traktacie wiedeńskim z r. 1815.' Żądanie obu posłów polskich wywołało z kolei rzeczy opozycyą posłów rusińskich, powołujących się na nowe patenta i okólniki cesarskie, a opierających na nich prawa swego języka.

jak dowodził —

Z tych samych powodów ujmował się gorąco za Łotyszami, których pastorzy niemieccy zniemczyć usiłowali (VII, 181).

Energicznie Dziennik Poznański odpierał wszelkie oszczerstwa rosyj- odpieranie sich i niemieckich gazet, miotane na Polaków, np. podejrzenie, że straszne ozcz pożary, wyniszczające Ruś i Litwę w r. 1 865, wywoływała szlachta polska i stronnictwo rewolucyjne. »W potwarzach tych i fałszach — pisał —- upatrujemy nikczemną speknlacyę Katkowów, Juzefowiczów i im podobnych,

~ obliczoną na zohydzenie Polaków w oczach ciemnych mas narodu rosyjskiego, a zarazem osłonienie tajemnicą najhaniebniejszych intryg moskiewskich w^ krai ach polskich działaczy, dążących do zupełnego wyniszczenia Litwy i Rusi« (VII, 169, 185, 205).

Tę sarnę niecną dążność zohydzenia Polaków fałszowaniem historyi i podłemi oszczerstwami wykazywmł Dziennik Poznański w Fryderyka Smitta »Historyi powitania roku 1831« i w »Życiu Suwarowa«, w Bluma »Biografii Siewersa«, w Sołowiewa »Historyi upadku Polski« i w owych licznych broszurach, rozprawkach i artykułach treści historycznej, które po powstaniu z r. 1863 pojawiały się jak grzyby po deszczu ad usum działaczy rosyjskich w Polsce, na Litwde i Rusi (VII, 281), a gdy berlińska Kreuz-Zeitung wr ser-wilistyczny sposób sławiła hr. Fryderyka Berga i jego »łagodne i chrze-ściańskie rządy« w Polsce, przypomniał jej rabunek i pożogę pałacu Zamoyskich w Warszawie, wieszania, rozstrzeliwania, wysyłki na Sybir, kontry-bucye, rabunki, wywłaszczanie szlachty na rzecz często najniesłuszniejszych pretensyi włościańskich, gwałty Milutynów i Czerkaskich pod opiekuńczą

Dziennik Poznański, który zawsze przemawiał za równouprawnieniem Rusinów, zwalczając równocześnie moskalofilski kierunek wychodzącego we Lwowie pisma rusińskiego Słowa, stanął i w owej przykrej sprawie bezwarunkowo po stronie Rusinów, bo tego wymagała najprzód zasada sprawiedliwości, potem zasada użyteczności politycznej (VII, 283).

firmą Berga, którego gorącą wielbicielką była Gazeta Krzyżowa wraz z in-nemi pismami niemieckiemi, bo był to gorliwy germanizator Królestwa Polskiego. On to zgermanizował zarząd i usługę kolei żelaznych, wysyłał deputacye na zjazd demonstracyjny śpiewaków niemieckich w Dreźnie, zakładał szkoły i szkółki niemieckie i popierał kolonizacyę niemiecką w Królestwie Polskiem (VII, 212).

Słowiańska

Biesiada.

Zmiana własności.

Naczelnym

kierownikiem

pisma

Mieczysław

Waligórski.

Dziennik Poznański’ który zamieszczał w swem Credo politycznem głęboką świadomość wybitnej, dziejowej i politycznej indywidualności polskiej wobec reszty ludów słowiańskich, nie myślał bynajmniej poświęcić jej na rzecz jakiejś mętnej idei przyszłości, jakiejś narodowości słowiańskiej, a przedewszystkiem podnosił stanowczy protest przeciwko wszelkiej formie panslawizmu, będącego z jednej strony mrzonką, z drugiej maską wcale niesłowiańskiego, niwelatorskiego, holsztyńsko - gottorpskiego despotyzmu. Przemawiał natomiast Dziennik za zbliżeniem się Polaków do Słowian i wzajemnem porozumieniem się, uważając słusznie spoglądanie Rusina podejrzliwem okiem na Polaka, Słowaka na Czecha, katolickiego Chorwata na schyzmatyckiego Serba jako dowód niedojrzałości i niemowlęctwa politycznego. Dla tego to, gdy w r. 1865 rozrzucono po Galicyi zaproszenia i odezwy tak zwanej Słowiańskiej Biesiady w Wiedniu, wzywające Polaków do wzięcia udziału w stowarzyszeniu różnych plemion słowiańskich z pod berła austryackiego, kóre się pod tern mianem tamże zawiązało, radził Polakom, wbrew poglądom krakowskiego Czasu, pospieszyć do Wiednia, postarać się o głos w owej Biesiadzie i stać się nauczycielami i przewodnikami młodej braci słowiańskiej, a jeśliby jej programy były mętne, cele niepewne, dążenia kłopotliwe, rozświecić je myślą polską. Przedewszystkiem zaś zalecał porozumienie się z Czechami jako politycznie najdojrzalszymi Słowianami.

Występując wszakże stanowczo w roli rzecznika porozumienia cze-sko-polskiego, protestował przeciwko objawianym przez Czechów sympatyom dla Rosyi.

dla tego, że Rosya, bę-

pisał

» Przeciwko temu protestujemy dąca pod panowaniem obcej dynastyi i obcych żywiołów, nie jest wyrazem, lecz stróżem więziennym ducha słowiańskiego; że w polityce swej nie służy zbiorowemu interesowi słowiańskiemu, lecz konserwatyzmowi europejskiemu wogóle, a interesowi pokrewnych sobie dworów w szczególności; że tam, gdzie nie może moskwiczyć, germanizuje gorliwie kraj słowiańsko-polski, że wreszcie za pomocą potwornej schizmy i gwałtów religijnych zabija ducha i sprowadza wszystko do jednego mianownika: despotyzmu, biernego posłuszeństwa i grobowej ciszy« (VII, 263).

VI.

W ciągu roku 1865 przybył do Poznania po dłuższej nieobecności Mieczysław Waligórski, człowiek zdolny, zręczny i niezmiernie ruchliwy, który w powstaniu styczniowem wybitną odgrywał rolę i w końcu był przedstawicielem rządu narodowego w Londynie³), skąd przy pomocy Teo-

i w zakładzie szla-

u mar-

dora Żychlińskiego rozpoczął był układy o nabycie Dziennika Poznańskiego. Korzystając z rozległych znajomości i stosunków wpośród obywatelstwa w W. Księstwie Poznańskiem, zawiązał grono akcyonaryuszy, które od 1 stycznia 1 866 r. nabyło od księgarza Ludwika Merzbacha Dziennik Poznański na własność.

Na tak zwanych firmowych Towarzystwa akcyonaryuszów Dziennikowych powołano Waligórskiego i dr. Władysława Swiderskiego, administracyę, rachunkowość i naczelnictwo ekspedycyi powierzono walecznemu pułkownikowi powstańców z r. 1863 Edmundowi Callierowi’ Redakcyę przedstawiał Teodor Żychliński do 31 marca 1867 r., od 2 kwietnia t. r. Józef ŹórawskJ a naczelne kierownictwo objął Waligórski

Wielkie były zasługi Waligórskiego około podniesienia i ulepszenia Dziennika Poznańskiego', powiększył od 1 kwietnia 1866 r. format, zaprowadził nowy zewnętrzny porządek i układ pisma, pourządzał zagraniczne agencye i rozszerzył bez względu na koszt współpracownictwo. Odtąd były w Dzienniku osobne działy p. t. Kronika lwowska, Kronika warszawska, Kronika paryska, Literatura krajowa, Literatura obca, Literatura zagraniczna, Przegląd dziennikarstwa pol-sywali prawie stale Kra-Agaton Giller, Tytus Ma-syłał korespondencye Fran-ryża Zygmunt Milkowski, ki czas także Julian Klacz-Dziennikowi artykułów tre-i etnograficznej dr. Kaź-liński, dr. Ksawery Liske Merzbach.

skiego itd.; w odcinku pi-szewski, Zacharyasiewicz, leszewski, z Saksonii przy-ciszek Dobrowolski, z Pa-

Leon Kapliński, przez krótko, dostarczali wreszcie ści politycznej, historycznej mierz Szulc, Ludwik Żych-i inni, a wierszy Henryk Dotąd był Dziennik Po-celem przeważnym była rządem pruskim, zapewnio-deńskim. Odtąd było dą-go zwolna do stanowiska polskich wogóle tak mo-w obrębie granic ustawy niku ognisko, do któregoby się staczały wszelkie potrzeby, dolegliwości i troski publicznego żywota mieszkańców rozległej ziemi naszej.

»Nie poświęcając

rodowej na rzecz pospolitej i powszedniej utylitarności, będziemy przecież zalecali każdy krok, obiecujący sprawie publicznej jakieś dotykalne korzyści; nie tracąc nigdy z oka wzniosłych celów społeczności naszej, będziemy pamiętali i przypominali ciągle, że jak w pochodzie armii, tak i w życiu narodów niema i nie może być nagłych skoków, ale że przeciwnie są etapy, którymi się dąży do wskazanych punktów. Być może, że na tern ucierpią ideały, ale zyska za to tern więcej w ostatecznych rezultatach zdrowo pojęta idea polska.« (VIII, 75.)

znański pismem, którego obrona praw naszych pod nych nam traktatem więżeniem Redakcyi podnieść organu spraw i interesów ralnych jak materyalnych prasowej i założyć w Dzien-

si

§C:

' V.......•

mim

Mieczysław Waligórski.

pisała nowa Redakcya

godności i idei na

wyjechał do Lwowa i pojawił się na scenie życia publicznego w Krakowie dopiero, gdy rzecz toczyła się o ustanowienie dyktatury Langiewicza. Po upadku tegoż utworzył biuro prasowe w Krakowie, rozsyłające na cały świat depesze zwycięskie o ruchu powstańczym. Wydalony z Krakowa i Austryi, otrzymał nominacyę na pomocnika hr. Władysława Zamoyskiego w Londynie, gdzie w końcu sam przedstawiał rząd narodowy. Po powrocie do Księstwa, gdzie go na kilka lat przedtem nie chciano przyjąć do Koła towarzyskiego w Bazarze dla zagadkowej egzystencyi, został obrany posłem na sejm pruski w Środzie i jako taki dzielną interpelacyą w sprawie granicznych stosunków z Rosyą niemało przyczynił się do ulżenia trudności paszportowych. (Teodor Żychliński, Kronika żałobna. Poznań 1877.)

Za czasów Waligórskiego ważne zaszły wypadki.

regiony polskie.

Gdy stosunki pomiędzy Austryą z jednej, a Prusami i Włochami z drugiej strony naprężyły się i vvojna stała się nieuniknioną, wyszła z kół naszej emigracyi myśl formowania legionu polskiego we Włoszech przeciw Austryi, a równocześnie postanowił Kaźmierz hr. Starzeński z przyzwoleniem cesarza Franciszka Józefa formować takiż legion w Galicyi w obronie Austryi.

Tamten zamiar potępił Dziennik Ptoznański stanowczo w tern przekonaniu, że Austrya zagrożona panslawizmem moskiewskim z jednej, a pan-germanizmem pruskim z drugiej strony, z natury rzeczy prędzej czy później będzie zniewoloną dać większe swobody polskim swym poddanym. Co zaś do zamiaru Starzeńskiego, któremu nadał sankcyę moralną książę Władysław Czartoryski, to mu się nie opierał, ale radził ziomkom w Galicyi, aby, mając jedynie interes narodu polskiego na oku, domagali się od rządu austryackiego pewnych rękojmi i to niezwłocznego zamianowania kanclerza dla Galicyi, gruntownej reorganizacyi urzędnictwa w duchu narodowym, reformy wychowania publicznego i pozostawienia oddziałów ochotniczych w granicach kraju na wyłączną jego obronę.

'‘Jeśli czyja — pisał — to z pewnością nasza historya obfituje w przykłady domagania się ofiar i poświęceń, które, gdy je skwapliwie i ochoczo spełniono, nie znalazły ani nagrody ani uznania ze strony tych na czyją korzyść poszły. Doświadczenia podobne powinny nas nauczyć ostrożności i powściągliwości. Rok 1796 przedstawiał na tejże samej widowni to samo niemal co dzisiaj widowisko. Było to po zwycięstwach Bona-partego nad armią Wurmsera we Włoszech. Monarchia austryacka znalazła się zagrożoną w podobnym prawie jak dzisiaj stopniu i odwołała się również do patryotyzmu swych ludów. W Galicyi był naówczas gubernatorem austryackim hr. Geisruck, a marszałkiem sejmu galicyjskiego Adam ks. Czartoryski, feldmarszałek austryacki, generał ziem podolskich. Grzeczny gubernator przedłożył zgromadzeniu manifest cesarski, a następnie opuścił salę, aby nie krępować w niczein swobody obrad swą obecnością. Zaufanie to opłaciło mu się świetnie: sejm galicyjski uchwalił wystawienie 30,000 ochotnika na własny koszt kraju, a rząd wywdzięczając się, pozwolił na komendę polską i na mianowanie oficerów aż do stopnia kapitańskiego włącznie z pośród krajowców. Jakaż stąd jednak wypłynęła korzyść dla Galicyi samej i dla żywiołu polskiego? Żadna.« (VIII, 104.)

Rękojmi, jakich domagał się Dziennik Poznańskij Austrya nie dała, skutkiem czego też skończyło się na sformowaniu przez Starzeńskiego jednego tylko szwadronu, który zresztą w wojnie żadnej nie odegrał roli.

Solidarność

słowiańska.

Wierny swym zasadom, nie tonął Dziennik Poznański po zamianowaniu Agenora hr. Gołuchowskiego namiestnikiem Galicyi w morzu entu-zyastycznych dlań uniesień, lecz przypominał jemu obowiązki względem kraju i narodu, a Galicyanom obowiązek pracy narodowej. Wywiesiwszy zaś pierwszy sztandar solidarności słowiańskiej pod panowaniem austry-ackiem, upominał Galicyę w imię przyszłości polskiej i słowiańskiej do wytrwania na tej drodze, a po upadku ministerstwa Belcrediego i po zgodzie gabinetu wiedeńskiego z Węgrami zaklinał ją, aby nie zrywała solidarności z Czechami, gdyż »dłużej ludów słowiańskich niż ministrów wiedeńskich«. Dla tego też przykrą mu była uchwała sejmu galicyjskiego z dnia 2 marca 1867 r., który wbrew umowie z Czechami postanowił pod naciskiem gróźb barona Beusta wysłać delegatów do Wiednia bez adresu, czem zerwał przymierze słowiańskie, (IX, 58.)

Federacyi słowiańskiej nie poprzestał Dziennik Poznański popierać i zalecać. Gdy więc zbierała się Rada państwa w r. 1867, pisał te słowa:

„Czyż Polacy w Radzie państwa mają jak ów zastęp cieni bohaterów w widzeniu poetycznem Krasińskiego podtrzymywać szablami rysujące się sklepienie gmachu monarchii austryackiej dawnego autoramentu? Czyż mają ciągnąć dalej rozpoczętą ze Słowianami licytacyę objawów wzajemnych drażliwości i niechęci? Czyż, wydawszy pierwsi uchwałę z 2 marca, a odebrawszy w zamian jako odpowiedź udział Czechów w etnograficznej wystawie moskiewskiej, mają teraz znów rzucić Czechom w Radzie państwa wedle rady broszury Michała Mro-zowickiego obelżywe: Nie znamy was! by, drażniąc się i wadząc w ten sposób w nieskończoność, doczekać się nareszcie szczęśliwie rozjemczego sądu Moskwy? Byłaby to zdaniem naszem zła i niepraktyczna droga.“ (IX, 113.)

Atoli delegacya polska nie poszła za radą Dziennika Poznańskiego, który wreszcie, przyznając, że może doradzana przez niego polityka słowiańska nie była na czasie, że może wobec usposobienia ludów słowiańskich pod panowaniem austryackiem, ciążących ku Moskwie, nie pozostawała rzeczywiście przedstawicielom Galicyi inna droga jak droga polityki polsko-prowincyonalnej, jak obowiązek obmyślenia skutecznych sposobów ratowania własnego domu, poprzestał na żądaniu, aby delegacya przynajmniej postawą swą i konsekwencyą starała się wykołatać obszerniejsze niż dotąd dla Galicyi ustępstwa. (IX, 238.)

Inną bardzo ważną sprawą był stosunek Polaków do rządu stosuaek pola

pruskiego.

^    ^ r 'z J    n ków do rrądu

pruskiego.

Gdy wojna prusko-austryacka wybuchła, wyraził Dziennik Poznański boleść swą nad losem tysięcy Polaków, zmuszonych przelewać krew w zupełnie obcej sobie sprawie, pocieszał się jednak nadzieją, że skutkiem wojny będzie wskrzeszenie świętych i niewzruszonych prawd i idei, które wymazano zupełnie z kodeksu praw międzynarodowych europejskich. (VIII, 137.)

Ta nadzieja nie ziściła się.

Jedyną ulgą, jakiej po wojnie doznaliśmy, była amnestya z dnia 20 września 1866 r.. mocą której Polakom, uwikłanym w proces z r. 1864 i dotkniętym wyrokami trybunału politycznego berlińskiego za udział pośredni czy bezpośredni w walce przeciw Moskwie, zaręczoną została wolność od wszelkiej karv, który to akt dobroczynny przyjął Dziennik Poznański z wdzięcznością. (VIII, 216.)

Zmiana polityki pruskiej względem ludności polskiej po wojnie nie nastąpiła. Owszem rząd pruski w systemie swym posunął się o krok dalej, wcielając Wielkie Księstwo Poznańskie i Prusy Zachodnie do Związku pół-nocno-niemieckiego i to w tym samym czasie, kiedy hr. Bismarck usprawiedliwiał zabory pruskie prawem narodu niemieckiego do istnienia, do oddychania i do łączenia się, a zarazem prawem i obowiązkiem Prus stworzenia dla narodu niemieckiego potrzebnej do istnienia podstawy. Wykazując tę sprzeczność, oraz prawo Polaków do narodowego bytu, założył dr. Karol Libelt jako prezes Koła polskiego w imieniu Polaków na posiedzeniu izby poselskiej dnia 11 września 1866r r. uroczysty protest przeciwko owemu wcieleniu, a w izbie panów Ludwik Śląski dnia 1 7 września tegoż roku.

»Co do nas — pisał Dziennik Poznański — pozostaje nam tylko wszystkim, bez wyjątku, przyłączyć się do protestu naszej deputacyi sejmowej.“ (VIII. 208).

Zachodziło teraz pytanie, jakie stanowisko zająć należy Polakom wobec wyborów do parlamentu Związku północno-niemieckiego.

Za wstrzymaniem się Polaków od wszelkiego udziału w wyborach przemawiała najprzód praktyka lat poprzednich, powtóre obawa, aby udział

w nich nie stanął poniekąd w sprzeczności tak z faktem, że Polacy Niemcami nie są, jako też z protestem Koła polskiego.

W tem położeniu oświadczył się Dziennik Poznański przeciwko polityce abstynencyi i bierności ze względu na to, że stanowiska przez Polaków opróżnione zajęliby Niemcy i że tym sposobem utracilibyśmy sposobność wykazania całej Europie prawdy stosunków narodowościowych w ziemiach naszych i obrony praw naszych. (VIII, 221.)

To zdanie Dziennika Poznańskiego podzieliło społeczeństwo polskie i przystąpiono do wyborów, w których, pomimo nad wyraz silnego nacisku władz, właścicieli dóbr Niemców i menerów żydowskich na wyborców polskich, wybrano z Wielkiego Księstwa Poznańskiego 8, a w Prusach Zachodnich 3 posłów polskich.

W imieniu Koła i całego społeczeństwa polskiego ponowił w parlamencie Kaźmierz Kantak dnia 1 8 marca 1867 r. protest przeciwko wcieleniu W. Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich do Związku północno-niemie-ckiego, poczem posłowie polscy dnia 16 kwietnia złożyli mandaty.

Takie rozwiązanie uważał Dziennik Poznański za konieczne, a wyrażając posłom naszym uznanie, tak dalej pisał o zachowaniu się przy tej sposobności większości parlamentu niemieckiego:

»Marszałek i retor parlamentu p. Simson zapewnił składających mandat deputowanych naszych, że historya przejdzie nad ich obecnym protestem do porządku dziennego w podobny sposób, w jaki przechodziła nad innymi dotąd. Co do nas, spodziewamy się przeciwnie, że, jeżeli historya wda się w tę sprawę i jeżeli jest rzeczywiście sądem świata według wymownego wyrażenia wielkiego wieszcza niemieckiego, zaciągnie tak owo orzeczenie p. Simsona, jak objawy zadowolenia przy jego sposobności do kategoryi zboczeń polityczno-parlamentarnych, w których niedwuznacznem ocenieniu dzieje z uczuciem sprawiedliwości, słuszności i moralności publicznej w zupełnej są zgodzie. P. Simson powinien pamiętać, że 19 lat temu poprzednik jego w dziele przewodniczenia pierwszemu parlamentowi niemieckiemu, Henryk Gagera, wzywał zgromadzenie do uczczenia powstaniem i trzykrotnym okrzykiem zwycięstwa Austryaków w Kombardyi i zajęcia przez nich Medyolanu. Historya przeszła do porządku dziennego nad tą manifestacyą parlamentu frankfurckiego i nad pseudo-patryo-tycznym głosem p. Gagerna, zostawiając tylko następcom wstydliwe nieco z tego powodu reminiscencye. Za to nie przeszła do porządku dziennego nad prawami Włochów, które się doczekały uznania.“ (IX, 91.)

Uzupełnieniem protestów z 18 marca i 16 kwietnia był protest Koła polskiego w sejmie pruskim, uczyniony przez usta posła Marcelego Żółtowskiego dnia 7 maja 1 867 r.

Wybory.

Koio polskie.

naro-

Po owych protestach i złożeniu mandatów przez posłów naszych logika i konsekweneya teoretyczna wymagały powstrzymania się od udziału w następnych wyborach do parlamentu północno-niemieckiego. Pomimo to jednak przemawiał Dziennik Poznański za udziałem w wyborach z obawy, aby kraj nasz nie znalazł się reprezentowanym przez ludzi obcej dowości, oraz w przekonaniu, że Polacy unikną tym sposobem wielu szkód i przykrości, grożących im w przeciwnym razie (IX, 145), a jako drogę postępowania wskazywał przyszłej deputacyi naszej oparcie się na podstawie pierwszego protestu i budowanie na nim dalszych konsekwencyi. (IX, 218.)

Pod koniec 1 867 roku Dziennik Poznański stanął w przeciwieństwie do Koła polskiego. Chodziło o sprawę przysięgi posłów duńskich z północnego Szlezwiku, Ahlemanna i Krygera. Kiedy ci dwaj przedstawiciele

kraju swego, opierając się na niedwuznacznej stypulacyi artykułu piątego traktatu pragskiego, a co ważniejsza, na prawie wyższem, opatrznościowem, bo na prawie narodowości, zażądali, mniejsza w jakiej formie i przy jakiej sposobności, uznania konsekwencyi tegoż prawa, posłowie polscy znaleźli się po stronie, która przedstawicielom narodu, stającego w obronie praw swych narodowych, żądanego przez nich uwzględnienia odmówiła.

Dziennik Poznański potępił energicznie wraz z całym krajem postępek Koła polskiego (IX, 286), skutkiem czego Karol Libelt złożył mandat poselski, biorąc na siebie jako prezes Koła całą odpowiedzialność.

za-

Jak niegdyś w sprawie świeckiej władzy papieża i w sprawie de- ks.arcybiskup monstracyi warszawskich, tak też i w r. 1867 wystąpił Tygodnik Katolicki I'edochowskl-pod redakcyą ks. Stagraczyńskiego z namiętną filipiką w sprawie stanowiska ks. arcybiskupa Ledóchowskiego przeciwko Dziennikowi Poznańskiemu, rzucając mu »nieprzyzwoitość, gwałtowność, nielogiczność, postępowanie drogą zgoła niekatolicką i zgoła niekościelną, bałamucenie i podburzanie ludzi przeciwko władzy kościelnej.«

Tak jednakowoż nie było.

Gdy ks. Mieczysław hr. Halka Ledóchowski, mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim i poznańskim, przybył dnia 24 kwietnia 1866 r. do Poznania, Dziennik Poznański, lubo go nie znał, witał go serdecznie, bo mu wystarczało nazwisko jego i ród polski, oraz wola Rzymu, który nrótko przedtem niedwuznacznie objawił gorące uczucia dla Polski. (VIII, 93.)

Atoli pierwsze kroki nowego arcybiskupa ostudziły dla niego sym-patye nie tylko Dziennika Poznańskiego, ale większości społeczeństwa polskiego.

Otóż dnia 18 maja 1866 r. wydał arcybiskup poufny okólnik do dziekanów, w którym upominał duchowieństwo, aby nie brało udziału w komitetach i zgromadzeniach wyborczych, całkiem zaś wstrzymało się od przyjmowania mandatów poselskich, a co najwyżej, oddawało swe głosy ludziom »cnotliwym, do Kościoła przywiązanym, praw jego zawsze bronić gotowym, a zarazem lojalnym, porządku i wierności obywatelskiej prawdziwym i sumiennym stronnikom«. (VIII, 130.)

Nastąpiło potem rozporządzenie z dnia 21 sierpnia 1866 r., zakazujące śpiewania po kościołach pieśni Boże coś Polskę, która zdaniem arcybiskupa »zniżoną została do poziomych i chwilowych demonstracyi politycznych«, która jednak ułożona w epoce Królestwa Kongresowego, śpiewana tamże z wyraźną aprobatą arcybiskupa Woronicza, przeszła następnie do zbioru modlitw i pieśni, znajdujących się w książce do nabożeństwa arcybiskupa Dunina, a której mimo licznych nagabywań arcybiskup Przyłuski z rzędu pieśni kościelnych wymazać nie znalazł powodu. (VIII, 201.)

W tymże okresie zaprowadził arcybiskup Ledóchowski w semina-ryum duchownem poznańskiem, w którem wykład nauk dotychczas odbywał się w polskim języku oprócz dogmatyki, wykładanej po łacinie, wykład łaciński we wszystkich gałęziach teologii prócz historyi, którą i nadal po polsku wykładać miano, i filozofii, którą arcybiskup w niemieckim języku nauczać nakazał, ku czemu w miejsce ks. licencyata Chwaliszewskiego powołał księdza Niemca z Monasteru. (VII, 138.)

Wreszcie wobec zbliżających się wyborów do parlamentu Związku północno-niemieckiego wydał arcybiskup dnia 24 czerwca 1867 roku zakaz ogłaszania z ambon terminu wyborów (IX, 154), co wręcz sprzeciwiało się okólnikowi arcybiskupa Przyłuskiego z dnia 6 listopada 1861 roku.

Gdy następnie, zaczęto pociągać księży do odpowiedzialności z powodu udziału w przygotowaniach przedwyborczych, wtedy Dziennik Poznański’

„Nie osobista niechęć naszych archidyecezyi, którego znakomite przymioty jako człowieka i kapłana pierwsi uznajemy; nie czcza chęć szermierki i polemizowania w interesie utrzymania naszej dziennikarskiej powagi, jak twierdzi Tygodnik Katolicki^ lecz pó prostu wzgląd na dobro nasze narodowe, z którem kościelne tutaj jak najściślej się łączy, powoduje nas do podnoszenia głosu przeciw zagrażającemu odłączeniu księdza od ludu i ludu od księdza, do wołania o skupianie sił i potrzebniejszą niż kiedykolwiek solidarność i baczność narodową“. (IX, 223.)

który dotąd czynił swe uwagi nad okólnikami arcybiskupimi oględnie i umiarkowanie, jako pismo polityczne polskie, obowiązane stać na straży praw naszych politycznych i narodowych, objawił bez ogródki swe przekonanie, że w postępowaniu władzy duchownej widzi system, mający na celu wyłączenie księdza z organizmu życia publicznego, którego od niepamiętnych czasów w Polsce tak ważną część stanowił — że taka separacya tego, co dotąd od wieków ręka w rękę postępowało, nie obędzie się bez bolesnych szkód niemniej dla sprawy narodu jak Kościoła i że praw politycznych ani też wypływających z nich obowiązków moralnych nie może nikomu zaprzeczać, odbierać lub ukrócać żaden okólnik władzy kościelnej. (IX, 156.)

zapewniał Dziennik

dla naczelnika

Postawie arcybiskupa Ledóchowskiego przypisywał Dziennik Poznańskie znacznej mierze bardzo niepomyślny wynik wyborów do sejmu pruskiego w końcu roku 1 867, z braku bowiem pomocy duchowieństwa zamiast 20 posłów, których mieliśmy od roku 1862, zaledwie 12 wybrać zdołaliśmy. (IX, 259.)

Czytelnie ludowe.

Wielką zasługą Dziennika Poznańskiego z tego okresu było poruszenie myśli zakładania Czytelni ludowych w zamiarze szerzenia rodzimej oświaty między ludem. Myśl ta znalazła uznanie nie tylko w W. Księstwie Poznańskiem, ale i poza granicami jego. Tymczasem arcybiskup kedóchowski wydał dnia 10 listopada 1867 roku okólnik, którym zakazywał duchowieństwu brania udziału w jakichkolwiek „przedsiębiorstwach drukowych“, dopóki wyraźnie przez niego zatwierdzone nie będą

Na to Dziennik Poznański zauważył, że w logicznem następstwie zasady rozporządzenia: „zakazuję wszystkiego, czego nie pozwalam“, cała literatura byłaby na indeksie prohibitorum.

rzeczą duchowień-

Okólnik z 10 listopada mówił o „świeckich zamiarach, starających się o współudział kapłanów“, na co Dziennik Poznański zapytywał się, czy w tern była szkoda dla Kościoła? „Wszakżeż -— pisał stwa wpływać na owe świeckie zamiary, modyfikować je według potrzeb i widoków Kościoła, czuwać, aby nie weszły w sprzeczność z powagą, celami i stanowiskiem jego, którego to zamiaru nie dopnie się abstynencyą“. (IX, 296.)

Polacy pod rządem rosyjskim.

Jak dawniej, tak i za czasów Waligórskiego Dziennik Poznański pilnie zajmował się sprawą ziomków naszych z pod zaboru rosyjskiego.

Zaprowadzenie języka rosyjskiego w roku 1866 jako urzędowego w czynnościach i korespondencyach między sobą wszelkich władz Królestwa Polskiego, skutkiem czego wielu urzędników Polaków chleb straciło, napiętnował Dziennik Poznański jako wynik ślepej i barbarzyńskiej namiętności Moskwy niszczenia żywiołu polskiego (VIII, 187), amnestye carskie z 7-go listopada 1 866 r. w dzień zaślubin carewicza z księżniczką duńską Dagmarą i z 29 maja 1867 roku w przededniu wyjazdu cara Aleksandra II na wystawę paryską, scharakteryzował jako czyny, raczej obliczone na efekt, na wyprowadzenie w pole opinii publicznej europejskiej, aniżeli rzeczywistej łaski a zachwyt ni gazet zagranicznych nad wspaniałomyślnością cara

przeciwstawiał barbarzyńskie rządy carskich siepaczów, Murawiewów, Bergów, Kaufmanów, Czerkaskich, śmierć biskupa unickiego chełmskiego ks. Kalińskiego na wygnaniu w Wiatce, ukaz z dnia 22 maja 1867 roku, znoszący dyecezyą podlaską i składający biskupa Benjamina Szymańskiego z urzędu (VIII, 264; IX, 128).

Zamach Berezowskiego na cara Aleksandra II w Paryżu dnia 6-go czerwca 1867 roku potępił Dziennik Poznański stanowczo (IX, 133), ale nie mniej stanowczo potępił adres, wystosowany z tego powodu do cara, a podpisany przez Aleksandra Ostrowskiego, hr Zygmunta Wielopolskiego, hr. Stanisława Potockiego, hr. Karola Krasińskiego, hr. Maurycego Potockiego, hr. Józefa Zamoyskiego, Ludwika Górskiego, Leopolda Kronenberga, Jana Bogumiła Blocha i Władysława Laskiego.

Adres ten, spisany równocześnie z zniesieniem rzymsko-katolickich dyecezyi i komisyi oświecenia w Warszawie, z przemalowywaniem dotychczasowego herbu Królestwa l olskiego na herb prowincyonalny i ze zbieraniem przymusowym podpisów pod petycyę o wcielenie Królestwa Polskiego do cesarstwa, wręczyła carowi w Paryżu przybyła z Warszawy deputacya.

Adres nie ograniczał się na potępieniu skrytobójczego zamachu, ale nadto miotał zarzuty przeciwko dotychczasowym usiłowaniom około odzyskania niepodległości, przypisywał im „sparaliżowanie wielkodusznych zamiarów“ cara względem naszej ojczyzny i wyrzekał się uroczyście, z góry i nazawsze wszelkiej solidarności z rodakami, którzyby ośmielili się targnąć „na podwaliny porządku“ w naszym kraju.

pisał z obu-

wychodzi w rezultacie na bezwzględne uznanie podwalin porządku, jaki się Moskalom w Polsce z obrazą wszelkiego prawa Boskiego i ludzkiego zbudować podobało, i na potępienie wszelkiego usiłowania, któreby się z podobnemi podwalinami porządku kiedykolwiek obliczyć pragnęło. Wyraźniejszego zaparcia się polskości nie było pono jeszcze, tern bardziej, że adres sam nie objawia ze swej strony cienia nawet nadziei lub życzenia innej i lepszej przyszłości dla kraju. Są według nas granice, poza któremi wszelki przymus traci, a przynajmniej powinien tracić dla męża grozę i skuteczność. Granice podobne stanowią dla Polaka cześć i godność narodowa, pamięć przeszłości, nadzieja przyszłości. Deputacya warszawska zatarła przez swój czyn owe granice, zdeptała ie i przekroczyła“ (IX, 1 40).

„ Uroczyste zaręczenie adresu deputacyi warszawskiej rżeniem Dziennik

VII.

Walip-órski umarł iako poseł średzki dnia 2 stycznia 1868 roku zgon waiiąór-w Berlinie na czarną ospę i tyfus. Dziennik Poznański utracił w nim umiejętnego kierowmika, a kraj obywatela, który, czując gorąco jego bóle, cier- skfłaRedakto-pienia i potrzeby, niezmordowanie dlań w najrozmaitszych kierunkach rem odpowie-praCOWał.    dor Żychliński.

mowym Wła-

W miejsce jego jako firmowy wstąpił Władysław Kosmski i zawia-dował naczelnem kierownictwem pisma, kiedy redakeya odpowiedzialna po Józefie Żórawskim powróciła dnia 1 kwietnia 1868 roku do Teodora Żychliński ego

Pod naczelnem kierownictwem Władysława Kosińskiego Dziennik Piz ański postępował dalej drogą,, jaką mu wskazali Cegielski i Waligórski Format, układ i kierunek pisma nie uległy zmianie.

Pilnie śledząc stosunki Austryi, a w szczególności Galicyi był Gaiicya. Dziennik oznański zdania, że domagać się należy większych ustępstw od rządu austryackiego, a nie poprzestać na namiestniku Polaku, na Radzie

Czesi,

3*

szkolnej i na języku polskim w sądownictwie. Nie zaniechał przytem myśli sojuszu z Czechami, chociaż wobec tychże zajął wyczekujące stanowisko, odkąd, zrażeni uchwałą sejmu galicyjskiego z dnia 2 marca 1867 roku czy też pod jej pozorem, poczęli się bawić w demonstracyjne sympatye moskiewskie skich WiedomostiMoskwy i Gołosu, „przestępcami myśli i pióra, grzesznikami przeciwko duchowi i wolności słowiańskiej“, nie przyjął Dziennik Poznański zaproszenia na uroczystość położenia kamienia węgielnego pod narodowy teatr czeski, która odbyła się 17 maja 1868 roku. Później wytykał Czechom nielogiczność, jaką popełnili, zapraszając Moskali, ciemięży-cieli i prześladowców wolności, na uroczystość Husa, którego sławili jako szermierza wolności.

Dopiero, gdy członkowie sejmu czeskiego złożyli dnia 22 sierpnia

1868    r. uroczystą deklaracyę. obejmującą z jednej strony protest przeciw

postanowieniom centralistycznej ustawy konstytucyjnej z clnia 21 grudnia 1867 r.. a domagającą się    z drugiej strony uznania praw korony czeskiej    (IJ    wraz z odpowiednią orga-

nizacyą polityczną kraju,    Dziennik Poznański, wyrażając uznanie swe dla    treści i dążności tej deki a racy i, a zarazem prze-    Tnfflmjr^a strzegając Czechów przed

ostatecznymi krokami i li-    ~    czeniem na pomoc obcych

mocarstw, znowu zaczął do-    ‘l|lff radzać Galicyanom sojusz

czeski, dowodząc, że stano-    wisko Galicyi od czasu re-

zolucyi sejmu galicyjskiego    z dnia 18 września 1868 r.,

domagającej się rozszerzę-    łfyjSOj»'    nia praw i swobód — od

czasu zaniechania podróży    cesarza Franciszka Józefa

do Krakowa i Lwowa, fb'ustąpienia Agenora lir. Go-łuchowskiego i podniesie-    nia głowy żywiołu centralistycznego, czyniło ten    MSHB_A£k9S sojusz rzeczą wyraźnego

interesu politycznego. (X.    1 14. 115. 273. XI. 87. 195.)

Zarazem oświadczał się Teodor Żychiiński. Dziennik Poznański\ gdy sejm krajowy galicyjski    miał się zebrać w wrześniu

1869    r. przeciw polityce abstynencyi i biernej negacyi, za którym to systemem był Smolka, a natomiast radził wysłać delegatów do Rady państwa i tam walczyć o rezolucyę z dnia 18 września 1868 r. (XL 188.)

Kaąd rosyjski a Polacy.

odkąd wzięli udział w etnograficznej wystawie moskiewskiej, a przywódcy czescy Palacky, Rieger, Brauner, Jezberg i inni splamili się uściskiem dłoni Katkowów, Aksakowów, Leontiewów i Czerkaskich.

Nie chcąc się też spotykać w Pradze z przedstawicielami Moskiew

W okólniku swym z dnia 1 stycznia 1 867 r. książę Gorczakow, tłóma-cząc przed Europą zerwanie stosunków dyplomatycznych między gabinetem petersburskim a kuryą rzymską, wypowiedział, że „tolerancya, inaugurowana przez Piotra W. i Katarzynę, leży nie mniej w tradycyach historycznych, jak w obyczajach Rosyi“.

Jak bezwstydne i kłamliwe były te słowa, wykazywał Dziennik Poznański, przypominając męczeńskie dzieje unii, zniesienie jej ukazem Mikołaja na Litwie i Rusi 1839 r., objazdy niecnego apostaty Siemiaszki (j- w Wilnie 4 grudnia 1868 r.) na Litwie w asystencyi sotni kozackich, zamykanie kościołów unickich, sieczenie rózgami dzieci, kobiet i starców, wzbraniających się przyjąć prawosławie, więzienie kapłanów unickich, zbrodnie, dokonane na Bazyliankacli mińskich, misye schizmatyckie kniazia Czerka-skiego i barona Fredriksa przeciw unitom podlaskim i lubelskim, faktyczne zniesienie ukazem z dnia 14 lutego 1 869 r. unii w Królestwie Polskiem, wygnanie biskupów Domagalskiego, Szczygielskiego, Szymańskiego, Popiela,

Felińskiego, Rzewuskiego, lubieńskiego, Krasińskiego, Kalińskiego, wreszcie nakaz z dnia 15 września 1 868 r. odmawiania we wszystkich szkołach miasta Warszawy po ukończeniu nauk bez względu na różnicę wyznania religijnego modlitwy według rytuału prawosławnego w cerkiewnym języku.

(X. 217. 258. 292. XI. 34. 47. 72. 73.)

Z tern prześladowaniem religii przez rząd rosyjski szło wt parze coraz sroższe prześladowanie narodu polskiego.

Okólnikiem z miesiąca marca 1869 r. nadał kurator okręgu naukowego warszawskiego Witte językowi rosyjskiemu w zakładach naukowych absolutną przewagę nad wszystkimi innymi nie tylko językami cywilizowanej Europy, ale co więcej nad wszystkimi przedmiotami naukowymi wogóle, sprowadzając w ten sposób całą naukę w Królestwie Polskiem do jednego głównego mianownika, języka moskiewskiego, „smutnej alfy i omegi całego tamtejszego wychowania szkolnego“.

W tym samym czasie odnowił i obostrzył admirał Szestakow, naczelnik gubernii wileńskiej, okólnik krwawiej pamięci Mura wiewa Wiesza-tela z dnia 1 stycznia 1864 r., i okólnik gubernatorski z dnia 9 lipca 1868 roku, które zabraniały Polakom mówić po polsku w miejscach publicznych i uczyć dzieci swe czytania polskiego.

I to się działo w państwie, zostającem pod władzą „liberalnego i dobrochętnego cesarza Aleksandra II“! Słusznie nazwał Dziennik Poznański powyższe obadwa okólniki „nowym pomnikiem niepamiętnego w dziejach ludzkości barbarzyństwa i ohydy“. (XI. 72.)

Nawet tak wypróbowana, tak służalcza przyjaciółka Moskwy, jak berlińska Kreuz-Zeitung, oddrukowała okólnik Szestakowa nie z komentarzem pochwalnym i uniewinniającym, lecz z wykrzyknikami zgrozy i oburzenia. (XI. 72.)

W tym czasie, kiedy Władysław Kosiński był naczelnym kiero- Rapperswyi. wmikiem Dziennika Poznańskiego, odsłonięto dnia 16 sierpnia 1868 roku pomnik polski w Rapperswylu na pamiątkę setnej rocznicy konfedera-cyi barskiej, który tam stanął główmie staraniem Władysława hr. Platera,

W tej uroczystości wzięli udział nie tylko Polacy, ale także przedstawiciele cywilizacyi europejskiej, a przemawiali proboszcz Springli z Wadwylu, Dor-mann, Henryk Martin, generał Perczel, Kinkel, Anatol de la Forge, Ujejski,

Henryk Schmitt i inni, przesłali zaś na drodze telegraficznej lub listownie wyraz swych sympatyi generał Klapka, Wiktor Hugo, Quinet, Carnot, Juliusz Simon, Eugeniusz Pelletan, Salvador, Juliusz Favre, a nawet Rieger i Palacky.

W dniu tym Dziennik Poznański, stwierdziwszy, że kamień z pod Zurychu nie grozi, nie obwdnia, nie skarży, nie żali się nawet, lecz zapisuje tylko fakt: Sto lat cierpimy, a wypowiada nadzieję: Czekamy sprawiedliwości, tak dalej pisał:

„Cześć ziemi szwajcarskiej, jedynej z wszystkich europejskich, która odepchniętych wychodźców do łona swego bez targów i gościnnie przytuliła; jedynej, na której znak ich cierpień, a objaw ich nadziei mógł stanąć! Znakomity kraju tego obywatel Sismondi nazwał miasto swe rodzinne Genewę ziarnkiem aromatu, które dobroczynną woń całej udziela Europie. My rozszerzylibyśmy pochwalny epitet Sis-mondiego o Genewie na cały kraj szwajcarski, a wskazali go Europie jako niedościgły wzór, jako szkołę polityczną i społeczną, w której niechaj się uczy, jak kwestyę różnych -narodowości w łonie jednego i tego samego państwa rozwięzywać miłością i sprawiedliwością, jak biurokratyczno-militarną centralizacyę zastępować trwalszym cementem

wolności, jak wreszcie ojczystego gniazda bronić ochotniczymi zastępami, nie przygniatając go materyalnie ciężarem podatków ani upokarzając moralnie przez tworzenie antagonizmu między żołnierzem a obywatelem. Cześć tej klasycznej ziemi, rozwiązującej zwycięsko problemy, nad którymi reszta Europy napróżno się krwawi i nadaremno kłopoce. Dzięki jej nie mniej za udzielenie przytułku żywym rozbitkom Polski, jak za gościnne pomieszczenie owego kamiennego znaku, pomnika przebaczającej miłości, wytrwałej mimo cierpień wiary, ufnej wśród złej doli nadziei!“ (X. 187.)

Zgon Hipolita Cegielskiego.

Dnia 30 listopada 1868 roku umarł w Poznaniu Hipolit Cegielski. Donosząc czytelnikom swoim o tym smutnym wypadku, wypowiedział Dziennik Poznański te prawdziwe słowa:

ten przyzna bez wątpienia, że ubytek zgasłego dziś

„Ktokolwiek śledził uważniej dzieje lat ostatnich naszego Księstwa i widział postać męża tego występującą na każdej ich karcie, przodującą z niezmordowaną wytrwałością i rzadką sumiennością wszelkim pracom obywatelskim, otoczoną ogólnem zaufaniem i przeciążoną, że się tak wyrazimy, zaszczytnymi tegoż zaufania dowodami; kto widział, jak śp. Cegielski, od małego począwszy, łamiąc zapory i wielokrotnie gorżkie znosząc zawody, pomimo nader wątłego zdrowia wciąż postępował naprzód i nigdy nie upadając na duchu, doszedł nareszcie do szczytu obywatelskiego stanowiska, jakie w naszych stosunkach jest możliwem

Hipolita Cegielskiego najdotkliwszą jest stratą, jakie Księstwo nasze po zgonie Karola Marcinkowskiego i Gustawa Potworowskiego poniosło⁴. (X. 277.)

Pogrzeb Kaźmierza W.

uma I,itwy z Polską.

Wielką uroczystością narodową był dzień 8 lipca 1869 r., w którym odkryte w katedrze na Wawelu dnia 15 czerwca zwłoki Kaźmierza W. chowano uroczyście po raz wtóry.

Choć daleki od wywoływania czczych demonstracyi, uważał przecież Dziennik Poznański uczczenie w tym dniu pamięci jednego z najlepszych i największych królów polskich za rzecz godności narodowej i narodowego obowiązku. (XI. 150.) Wzywał więc wszystkich rodaków do udziału w ża-łobnem nabożeństwie po kościołach.

Wtem dnia 6 lipca arcybiskup Eedóchowski, który okólnikiem z dnia 3 września 1868 r. rozporządził, aby w kościołach katolickich przechowywane były dekoracye wojenne pruskie (XI. 7), zakazał proboszczom i rządcom kościołów odprawiać żałobnych nabożeństw za ostatniego króla polskiego z rodu Piastów, podając jako powód zamiar niektórych ludzi wyzyskania żałobnego obchodu w celach demonstracyi polityczno-narodowej.

Zakaz ten oburzył wszystkich do żywego, a temu oburzeniu, choć w umiarkowany sposób, dał wyraz Dziennik Poznański w artykule wstępnym z dnia 9 lipca p. t. ,,Ku wiecznej rzeczy pamiątce“! (XI. 153.)

Na dzień 11 sierpnia 1869 roku przypadła trzechsetna rocznica unii Litwy z Polską. Tej uroczystości nie wolno było Polakom obchodzić, jakby byli pragnęli. Władze austryackie zakazały nawet takiego uroczystego obchodu we Lwowie. Wobec tego Dziennik Poznański przestrzegał przed opieraniem się temu zakazowi niewczesnymi wybrykami.

„Poddając się więc — pisał — ciążącym na nas koniecznościom, uczcijmy przecież wszyscy choćby tylko w sercu i pamięci wspaniały ten dzień w dziejach naszych, przejmijmy się jego głębokiem, moral-nem znaczeniem, a uczmy się na jego żywym przykładzie, że tylko dzieła na wzajemnej zgodzie i miłości oparte, że tylko budowy, na pod

walinach dobrej" woli i bezprzymusowej ugody wzniesione, zapowiadają wytrzymać próbę krwi i ognia, wśród której męczeńsko, ale bohatersko promienieją orzeł biały Korony z litewską pogonią!“ (XI. 181.)

Inną wreszcie uroczystością w owym czasie, w której Polacy żywy jubileusz wzięli udział, był 50-letni jubileusz kapłaństwa papieża Piusa IX, o którym n‘sa zawsze Dziennik Poznański wyrażał się z największą czcią i wdzięcznością.

(VIII. 250. IX. 258.)

I w dniu 11 kwietnia 1869 roku pisał Dziennik z uwielbieniem w wstępnym artykule o tym czcigodnym starcu, który w chwili najgroźniejszych niebezpieczeństw i opałów własnych przemawiał stale i wytrwale za Polską.

Przypomniał więc, że Pius IX w roku 1862 przesłał swym ukochanym a biednym Polakom błogosławieństwo przez arcybiskupa Przyłuskiego, że w r. 1863 usiłował skłonić przez kardynała Reisacha cesarza Franciszka Józefa do wystąpienia w obronie Polski, że w r. 1864 napiętnował uroczyście słowami publicznej nagany postępowanie cara Aleksandra w Polsce, że w r. 1865 wskazał drzwi posłowi rosyjskiemu Meyendorfowi i zerwał z powodu Polski dyplomatyczne stosunki z gabinetem petersburskim, że w roku 1867 nakazał na cały obszar katolickiego świata uroczyste modły za uciśniony naród i za cierpiący pod panowaniem moskiewskiem Kościół polski.

Artykuł kończył się słowy:

„Połączmy tedy w uroczystym dniu tym razem z całym katolickim światem serca i życzenia nasze dla Piusa IX, Głowy naszego Kościoła, wytrwałego wśród ciężkich prób i doświadczeń opiekuna i przyjaciela narodu polskiego“!

Te same uczucia czci i wdzięczności, a zarazem głęboki i serdeczny żal wyraził Dziennik Poznański (XX. 33) na wieść o zgonie Piusa IX (j- 8 lutego 1878 r.).

Głośna sprawa Karmelitanki krakowskiej Barbary Ubrykówny, którą Barbara ubry-całe dziennikarstwo wszelkich odcieni i kierunków rozmazywało w telegra- kówna‘ mach, korespondencyach i artykułach wstępnych, odzywając się jednym głosem zgrozy i oburzenia, spowodowała Redakcyę Dziennika Poznańskiego do napisania wstępnego artykułu, w którym pomiędzy innemi tak się odzywała:

„Co za krzyk wznosiły swego czasu dzienniki liberalnej i ucywilizowanej Europy z powodu skazania małżonków Madiai za przejście na protestantyzm. Czyż podnoszą równą wrzawę, gdy dzisiaj Moskwa napędza nahajkami i bagnetem całe tłumy ludności do cerkwi, a karze Sybirem każdą próbę wyrwania się nawróconych gwałtem ofiar z piekielnych objęć schizmy?“

„Co za wrzawa panowała w całem dziennikarstwie europejskiem z powodu małego Mortary! Czyż panowała równa, gdy na rozkaz Mikołaja polieya moskiewska chwytała setki polskich dzieci na ulicach Warszawy lub czyż panuje równa dzisiaj, gdy na rozkaz carskich czy-nowników dzieci „nawróconych“ na schizmę katolików litewskich wloką gwałtem na chrzest do cerkwi?“

„Karmelitanka krakowska wywołuje dzisiaj równy wybuch litości i obrażonego uczucia ludzkości. Bardzo dobrze; z pewnością i my e dzielimy i szanować umiemy, ale czyż przy sposobności tej jednej ofiary nie mogłażby sobie ta sama litość przypomnieć że równocześnie w więzach Białego cara, któremu się ucywilizowana Europa kłania, a większość ,,litoścńvego“ dziennikarstwa pochlebia, jęczy kilkadziesiąt tysięcy ofiar za czyny, których uczucie cnoty i moralności publicznej potępić nie może? Wyborna, niedwuznaczna zaiste litość, płacząca

nad celą klasztoru Karmelitanek krakowskich, ale niezdolna zajrzeć do celi Schlüssel burskiej Bronisława Szwarca, do kaźni zacnego Ohryzki w Akatui, do katorżnych min tysięcy ofiar w Nerczyńsku! Wyborna zaiste litość, szukająca aż w obrazach Dantejskiego piekła porównań z karmelitańską celą krakowską, a zdobywająca się wobec kopalń i więzień syberyjskich na eufemiczne epitety „zasłużonej i prawem przepisanej kary“. Niezrównany zaiste humanizm, wypowiadający w imię ludzkości i cywilizacyi wojnę ksieni klasztoru na Wesołej, a kłaniający się carowi i jego siepaczom!“ (XI. 172.)

Cała zresztą sprawa ta zakończyła się tern, że sąd krajowy karny w Krakowie uchwalił dnia 25 listopada 1869 r. zaniechać śledztwa, jakie się toczyło przeciw przełożonej klasztoru Karmelitanek bosych Maryi Wę-żykównie i byłym przełożonym Teresie Kosierkiewiczównie i Ksawerze Josafównie, nie upatrując w zarzuconym tymże zakonnicom czynie żadnych znamion karygodnych. (XI. 275.)

Spór Dziennika

W roku 1869 wybuchł spór pomiędzy Dziennikiem Poznańskim z°jpraegSiąde^ a Przeglądem Polskim. Z nader rzadkimi wyjątkami, do których należała Polskim, broszura Józefa Szujskiego „O kilku prawdach z dziejów naszych“ z powodu twierdzeń w niej zawartych i rozprawa tegoż autora „O Niepoprawnych“ z powodu znaczenia, jakie przypisywał niedorzecznej ramocie czerwonego radykała i śmiesznego frazesowicza Ludwika Bulewskiego, współpodpisanej przez zacnego, ale niegodnie wyzyskiwanego Bosaka (hr. Haukego), nie było między Dziennikiem 1‘oznańskim a Przeglądem Polskim żadnej w zapatrywaniu się na wewnętrzne stosunki nasze różnicy.

Pierwszym faktem takiej różnicy stała się Teka Stańczyka, zbiorowe pismo Stanisława hr. Tarnowskiego, Józefa Szujskiego, Stanisława Koź-miana, Ludwika Powidaja i Ludwika hr. Wodzickiego, którzy wraz z Czasem krakowskim rozpoczęli kampanią przeciwko mniemanemu stronnictwu, dążącemu drogą demonstracyi, manifestacyi lub czegoś gorszego jeszcze do wywrotu, do powstania.

Dziennik Poznański nie widział owych burzliwych i burzących żywiołów, owego krwawego widma z roku 1863, którem Stańczycy ciągle straszyli społeczeństwo polskie, a potępiał stańczykowski sposób wojowania.

„I my zaiste — pisał Dziennik — bolejemy nad wypadkami roku 1863 i my nie chcielibyśmy ich powtórzenia na jakiej bądź piędzi ziemi polskiej, ale wziąć czapkę Stańczyka, by dowcipkować na olbrzymiej hekatombie, by z tego, co być winno przedmiotem żałoby i smutku narodowego, śmiać się i żartować, by wobec niespróchniałych jeszcze czaszek tylu ofiar zdobywać się na objawy wcale nie Hamletów^ ironii, by np. przypomnieć ,,demonstrantom, że w roku 0781 przypada może tysiącletnia rocznica pożarcia Popiela przez myszy kruszwickie“ — to, niechaj nam Przegląd wybaczy, ani po chrześciańsku ani po polsku ani nawet przyzwoicie“.

„Cóż wam potrząsać dzwonkami Stańczyka na mogiłach; wołajcie lepiej wielkim dzwonem do pracy narodowej żywych, bo po za nią niema miejsca dla przyszłości, kiedy go jest aż nazbyt wiele dla chorej i zakłopotanej, a nie kończącej się nigdy teraźniejszości!“ (XI. 163. 206.)

Przy tej sposobności wypowiedział Dziennik, że takie być powinny kardynalne zasady żywota naszego publicznego:

Uczciwa praca- tak zbiorowa jak indywidualna ;

Solidarność miedzy sobą bez nienawiści dla innych;

Zgoda Kościoła z życiem narodowem ;

Cześć dla pamiątek przeszłości. (XI. 203.)

Dnia 9 grudnia 1869 r. rozpoczął się Sobór ekumeniczny w Rzymie. W przeświadczeniu o ważności jego dla postępu i dobra moralnego katolickiego społeczeństwa starał się Dziennik Poznański utrzymywać swych czytelników w dokładnej wiadomości o przebiegu i szczegółach Soboru, unikał natomiast, pamiętny swego zadania jako pisma politycznego, wszelkiego wdawania się w sprawy wewnętrzne Soboru, w rozbiór kwestyi, należących do zakresu i kompetencyi ściśle kościelnej. Jedno tylko życzenie objawił wobec rozpoczynającego się Soboru, aby nie przepomniał cierpiącego pod panowaniem rosyjskiem Kościoła polskiego i kilkunastu milionów katolików polskich w sercu Europy, zagrożonych oderwaniem od łona Rzymu, której to straty nie nagrodziłyby mu nabytki na wyspach Spokojnego Oceanu, na wschodnich krańcach Azyi czy na zachodnich wybrzeżach Ameryki. (XI. 281.)

Sobór.

fran-

Niepotrzebnie jednak przedrukował Dziennik Poznański z Tygodnika Kraszewskiego nietaktowną i ubliżającą Kościołowi katolickiemu, a w szczególności arcybiskupowi Ledóchowskiemu i OO. Zmartwychwstańcom korespon-dencyą rzymską Władysława hr. Kulczyckiego (XII. 53), niepotrzebnie też ogłosił list Mieczysława Paszkowskiego z Paryża (XII. 63), lubo, co prawda w końcu pierwszej wzywał swego korespondenta rzymskiego do wyjaśnienia sprawy, a co do drugiego oświadczył z góry, że się na treść jego nie zgadza, wyznając zasadę bezwarunkowej uległości dla Kościoła w rzeczach wiary.

O ogłoszeniu dogmatu nieomylności dnia 13 lipca 1869 r. doniósł Dziennik Poznański czytelnikom swym, nie wdając się, stosownie do pierwotnego swego oświadczenia, w krytykę nowego dogmatu. (XII. 159.)

Gdy 15 lipca 1870 r. Francya wypowiedziała wojnę Prusom, Dzień- wojna nik Poznański napominał społeczeństwo polskie, aby zachowało poważną niemiecka, i spokojną postawę.

„Nie tajno jest nikomu — pisał jak ścisłe węzły wiekowej przyjaźni, krwi, tak hojnie przelanej na wspólnych pobojowiskach i pod wspólnym sztandarem, wreszcie wdzięczności dla narodu i jego monarchy za gościnność i troskliwą opiekę tysiącom naszych wygnańców dotąd udzielaną, łączą Polaków z dzisiejszym wrogiem Prus, pod których berłem zostajemy. Żaden też rozumny i umiejący cenić szlachetne uczucia Niemiec czy Prusak nie może nam brać za złe tej sym-patyi dla Francyi, która zbyt głęboko wkorzeniona, by się dała kiedykolwiek z serc polskich wyplenić“.

„Ale ten gorący popęd uczucia dla przyjaznego nam od wieków narodu nie powinien nas popychać na błędne tory, na których nikomu oddać przysługi, sobie zaś największą moglibyśmy wyrządzić krzywdę. Wszelkie rozmarzanie się, nieobliezanie z faktycznem położeniem na-szem, gorączkowe, a lekkomyślne wyskoki rozbudzonej fantazyi, zdolne są tylko pogorszyć naszą dolę i sprowadzić na Księstwo, potrzebujące tern bardziej spokoju i gorliwej pracy, im większe nam obecnie zagrażają straty materyalne, surowe kroki represyi i jak najszkodliwsze dla nas naprężenie stosunków z władzami i z żywiołem obok nas zamieszkującym tę ziemię“. (XII. 163.)

w me-

W ciągu wojny zaś, gdy tryumfy prusko-niemieckiego oręża, skąpej mierze haraczem krwi naszej okupywane, stały się przez niegodne nadużycie hasłem i sposobnością wybryków przeciw ludności polskiej, jak np. w mieście Czarnkowie — gdy w gazetach niemieckich zaczęły padać przeciw Polakom słowa podejrzenia, zaczepki i oskarżenia, a także z polskiej strony niezawsze umiano trzymać uczuć na wodzy, Dziennik Po-

znański zwracał się przeciwko wybrykom, nawołując do postępowania zgodnego z prawami i z sumieniem. (XII. 200.)

Wogóle postawa Dziennika Poznańskiego była w czasie wojny ze wszech miar godną i wzorową.

Współpraco

wnicy.

W tym okresie umieszczali w felietonowej części Dziennika swe studya, powieści i rozprawy dr. Ksawery Diske, J. I. Kraszewski, Agaton Giller, Jan Zacharyasiewicz, dr. Marceli Motty (Wojtuś) i inni.

¹

Ludwik Jagielski, syn radcy sądowego, urodził się w Szamotułach 1821 r. Po ukończeniu nauk w gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu oddawał się w Dreźnie, później w Berlinie malarstwu, poczem przeniósł się do Poznania i był pomocnym Tytusowi hr. Działyńskiemu w jego pomnikowych wydawnictwach. Z tej epoki życia jego datuje się miarowym wierszem dokonany przekład Fridhiofowej Sagi Ezajasza Tegnera. Po ustąpieniu z redakcyi Dziennika Poznańskiego redagował przez niejakiś czas w roku 1866 Gazetą Toruńską, wreszcie osiadł jako właściciel handlu żelaza w Gostyniu, gdzie umarł dnia 5 lipca 1884 roku.

²

Redaktorem    Dnia 20 czerwca 1 865 roku, bezpośrednio po śmierci następcy tronu

0<nymi wy- rosyjskiego pojawił się w Dzienniku Poznańskim artykuł, którego autor, da|ychiiński°r nawiązując do słów, wyrzeczonych przez cara Aleksandra II do przybyłych na pogrzeb Polaków: Precz z marzeniami! doradzał kompromis z absolutnym rządem rosyjskim i zrzeczenie się dawnych narodowych ideałów.

„Niechże rząd carski jako i Rosyanom wolność wyznania i kształcenia się, wolność poruszania się, wolność przesiedlania i zarobkowania, niechaj skróci czas służby wojskowej i rozciągnie ją na wszystkich obywateli kraju, a wtedy nie tylko myśl odłączenia Królestwa od Cesarstwa nie powstanie wśród większości Polaków, lecz owszem wzrastać będzie spójność obu narodów, świecąc przykładem zgody pozostałym ludom słowiańskim“. (VII, 138).

Wyrażając zaś carowi współczucie, a zarazem ufność w jego wspaniałomyślność, zakończył autor rzecz swą słowami Staszyca: „Łączcie się z Rosyanami i oświecajcie się!“

³

) Waligórski odebrał wychowanie w gimnazyum leszczyńskiem checkim w Uignicy na Śląsku, wspierany przez zamożniejsze rodziny, zaprzyjaźnione z jego rodzicami. Uniwersytet ukończył w Berlinie, gdzie z najpierwszą w Księstwie młodzieżą się przyjaźnił. Obrawsz}^ zawód prawniczy, pracował najprzód przy sądzie w Bydgoszczy, następnie przy policyi w Berlinie. W r. 1861 osiadł w Warszawie, starając się o posadę grabiego Wielopolskiego, którego przychylność umiał sobie pozyskać. Popr/.ednio jeżdżąc celem zbierania podpisów na akcye Tellusa, liczne w Galicyi zawiązał stosunki. W r. 1863 należał do stronnictwa, zwanego białem. Mieszkał w pałacu Uruskich n x Krakowskiem Przedmieściu, gdzie doń schodzili się wybitni ludzie ówczesnego ruchu. Na kilka dni przed branką

VIII.

Dziennik Poznański pod redakcyą Franciszka Dobrowol-

Dnia 1 stycznia 1871 r. objął naczelną redakyę Dziennika Poznańskiego na mocy postanowienia rady akcyonaryuszy Franciszek Dobrowolski’ dotychczasowy jego korespondent i współpracownik z Drezna, człowiek skiegro. zdolny, zręczny, ruchliwy i energiczny¹).

Za Redakcyą odpowiedzialnym był od 1 stycznia 1871 r. do 4 marca 1872 r. Edward Michałek, po nim Stanisław Bronikowski.

Dnia 1 stycznia 1 872 roku nakład przeniesiony został z drukarni Merzbacha do polskiej oficyny dr. Władysława Dębińskiego jako nabywcy drukarni J. I. Kraszewskiego w Dreźnie. Zarazem format powiększono i lepszy zaprowadzono papier, a 1 października 1872 r. przeniosła się Redakcya do kamienicy Kaczkowskiego przy placu Wilhelmowskim 15.

Cztery punkty kościańskie.

Zaraz w początku redaktorskich czynności Dobrowolskiego wybuchł w łonie naszego społeczeństwa z powodu wyborów do parlamentu niemieckiego spór zasadniczy, który poruszył wszystkie umysły.

Dotąd posłowie nasi bronili zawsze .spraw Kościoła katolickiego, chociaż przez czas niejakiś prezesem Koła był kalwin, czcigodny Gustaw Potworowski, a zasiadali w niem także kalwini: Brodowski i Pilaski. W ostatnim nawet czasie występowali posłowie nasi w obronie szkół wyznaniowych z wielką sprężystością i głosowali wspólnie z stronnictwem katolickiem przeciwko odebraniu duchowieństwu inspekcyi szkolnej w Hanowerze, w czem się gorliwszymi katolikami okazali niż kanonik Kiintzer z Wrocławia, który głosował niekorzystnie dla duchowieństwa. Nikt ich więc o wrogie względem Kościoła katolickiego usposobienie posądzać nie mógł.

Nagle, gdy cztery okręgi wyborcze podjęły kandydaturę J. I. Kraszewskiego, za którą oświadczył się też Dziennik Poznański z wyraźnem jednak zastrzeżeniem, iż czyni to pod warunkiem, że czynniki, regulaminem wyborczym ku temu przeznaczone, i opinia publiczna uznają Kraszewskiego za osobistość odpowiednią — wystąpił Kajetan Morawski z Jurkowa na zebraniu przedwyborczem w Kościanie z postulatem, aby wyborcy żądali od kandydatów poselskich zapewnienia, że w razie potrzeby staną

') Urodzony dnia 20 hpca 1830 r. we wsi Suchympniu pod Gąbinem w Królestwie, ukończył nauki gimnazyalne w Płocku, studya zaś uniwersyteckie w Moskwie, gdzie lako słuchacz prawa kolegował z znakomitym później prawnikiem i krytykiem Włodzimierzem Spasowiczem. Od r. 1850 urzędował w Kowalu, potem w Brzezinach, w końcu w Warszawie, jako sekretarz X oddziału rządzącego senatu. W r. I8b3 wziął gorący udział w organizacyi styczniowego powstania, w którem był najprzód naczelnikiem powiatu rawskiego następnie po dwakroć członkiem rządu narodowego. Aresztowany 1 marca '864 r., przepędził czas niejakiś na wygnaniu w Nowochopiorsku w gubeinii woroneskiej, skąd pozwolono mu wre wrześniu 1865 r. powrócić do Warszawy. Zagrożony ponownem aresztowaniem skutkiem zeznań uwięzionych w cytadeli warszawskiej rodaków, opuścił Królestwo Polskie i osiadł w Dreźnie, gdzie zarabiał na utrzymanie lekcyami ję/yka i literatury polskiej. Uzyskawszy 1870 r. obywatelstwo saskie, zajmował w kolonii polskiej w Dreźnie wybitne stanowisko. Z tego to czasu datują się ścisłe jego stosunki z J. I. Kraszew-kim.

1)    w obronie doczesnej władzy papieża,

2)    w obronie wolności stowarzyszeń, także w zastosowaniu do zakonów,

3)    przeciw szkołom bezwyznaniowym,

4)    przeciw małżeństwom cywilnym.

Te cztery punkty kościańskie pochwalił arcybiskup Ledóchowski w liście do »Szanownego pana Morawskiego« z dnia 31 stycznia 1871 r., wyrażając się, że byłoby »hańbą« dla katolika dać głos kandydatowi, któryby powyższego oświadczenia nie złożył (XIII, 33).

Równocześnie rozesłał redaktor Tygodnika Katolickiego, ks. Stagra-czyński według »wskazówki« ks. prałata Kożmiana w sekrecie kurendę do wszystkich dziekanów, aby zbierali pomiędzy księżmi Mucha kościelnego« podpisy pod ułożoną przez niego deklaracyą. Jakoż pojawiła się ona dnia 20 lutego 1871 r., podpisana przez 37 księży, którzy oświadczali, że nie dadzą głosu nikomu, któryby się na cztery punkty kościańskie nie zgodził (XIII, 36).

Chociaż Kraszewski, o którego głównie chodziło, zrzekł się kan-

montanów«, jak nazwał ników i popleczników swo-zniewalano coraz więcej deklaracyi, podpisywano wiedzy, jak Ruszkiewicza, 51), a od postawionych wyborczy kandydatów za-do owych czterech pun-zawezwanie otrzymał Ste-jewa od ks. Wilczewskiego, ks. Brandowskiego, Hen-wieckiego wraz z ostrzeże-głosów duchowieństwa nie To żądanie pewnej czę-czał DJennik ! oznański

dydatury, agitacya »ultra-Tygodnik Katolicki stron- jj ich, nie ustała, owszem j księży do podpisywania nawet niektórych bez ich jj Kałubę i Binerta (XIII, jj przez komitet centralny czeto żądać gwarancyi co jj któw kościańskich. Takie

fan hr. Kwilecki z Dobro- j Henryk Krzyżanowski od | ryk Szuman od ks. Gajo- | niem, że w razie odmowy uzyskają.    I

ści duchowieństwa zwal-

Franciszek Dobrowolski.

energicznie jako zupełnie znaczenia i bez praktycz-rzające samodzielność osobistą i wolę publiczną,

zbyteczne, bez istotnego nej wartości, jako upoka-oraz jako wyłamywanie się z pod solidarności narodowej w imię programu partyjnego i chęć zagarnięcia władzy nad całem naszem społeczeństwem (XIII, 36, 40, 41).

»W niedalekiej przyszłości się może, iż taki tylko np. ojciec rodziny okaże się godnym aprobaty do prawa politycznej naszej reprezentacyi, który pomieści synów w instytucie ks. Kożmiana, a córki w zakładzie Sercanek lub, że niepodejrżanym, a rozgrzeszonym z góry kandydatem będzie np. tylko stały prenumerator Tygodnika katolickiego (XIII, 41).

Deklaracyę z dnia 10 lutego potępiło też sejmowe Koło polskie dnia 12 lutego 1871 r. (XIII, 43), a nawet wielka część duchowieństwa. Tak ks. Bażyński i ks. Jaróchowski cofnęli swe podpisy, a ks. Jozafat Biliński z Skalmierzyc wręcz przeciwko niej, jako też przeciwko Tygodnikowi katolickiemu i ks. Koźmianowi w Dzienniku Poznańskim wystąpił, za co został zawieszony w urzędzie i na dwutygodniowe posłany rekolekcye do Osieczny (XIII, 90).

Wynikiem agitacyi Tygodnika Katolickiego i jego zwolenników i patronów było, że przy wyborach część Polaków złamała solidarność, w obwodzie wągrowiecko-gnieźnieńskim ubyło kandydatowi komitetu cen-

wyrażał się ironicznie

doczekamy

I tak

tralnego Konstantemu Dziembowskiemu 343 głosów, które oddano na kandydata ultramontanów ks. Wolińskiego, w obwodzie chodzieskim i czarn-kowskim Henrykowi Szumanowi 1476 głosów, które oddano kandydatowi ultramontanów ks. Gajowieckiemu, a w obwodzie międzychodzko-obornicko-szamotulskim Stefanowi hr. Kwileckiemu 1 736 głosów, które oddano kandydatowi ultramontanów ks. Sibilskiemu, skutkiem czego Kwilecki przepadł, co nie byłoby nastąpiło, gdyby wszyscy Polacy na niego głosowali, bo miałby był 24 głosy ponad, absolutną większość. (XIII, 57).

Po wyborach dnia 16 marca 1871 r. wydał arcybiskup Ledóchow-ski odezwę do duchowieństwa, w której pochwalał wprawdzie księży, że żądali od kandydatów zapewnienia, iż bronić będą interesów Kościoła, ale zarazem zganił tych, co wkroczyli w granicę agitacyi, przez niego stanowczo zakazanej.

Wzmiankując o tej odezwie, wyraził Dziennik Poznański ubolewanie, że arcybiskup wcześniej powagą swoją i prostym rozkazem owej agitacyi nie powstrzymał. (XIII. 68).

Projekt

czego.

Po zamieszaniu, jakie wywołały punkty kościańskie, pojawił się w ïaminuVybôr- odbitce numeru 10 Tygodnika Katolickiego artykuł pod tytułem „Słowo do ludzi dobrej woli“, w którym „ultramontanie“ stawiali jako warunek zgody z resztą społeczeństwa polskiego zmianę regulaminu wyborczego, domagając się dwustopniowych wyborów, które w drugiem stadyum tj. po wymienieniu kandydatów dałyby możność duchowieństwu wynurzenia zdania co do przyjęcia lub nieprzyjęcia kandydatów.

Ten warunek odrzucił Dziennik Poznański stanowczo, gdyż, jak wywodził, w takim razie „właściwie i istotnie tylko duchowieństwu przysługiwałaby rzeczywista funkcya wyborów, a zamiast rządów szlacheckich, które niepowrotnie minęły, nastałyby rządy teokratyczne, te zaś, wobec stawiania przez ultramontanów Kościoła ponad wszystkie stosunki narodowe i państwowe, mogłyby doprowadzić do zaniedbania sprawy narodowości jako podrzędnej, do wiązania się z siłą, jak się to okazało w adresie, który ks. arcybiskup Ledóchowski w imieniu swoich owieczek, a bez ich wiedzy i woli wręczył królowi Wilhelmowi w Wersalu, prosząc o czynne poparcie sprawy papieskiej. (XIII. 61).

I później opierał się Dziennik żądaniu t. z. ultramontanów, którzy domagali się zapewnienia powiatom autonomii, i dla tego to okazał się zadowolonym, gdy walne zebranie delegatów z dnia 11 maja 1876 r. rozstrzygnęło sprawę w myśl centralizacyi. (XVIII. 79. 111).

Petycye.

Nowy powód do niesnasek dała 'petycya parkowska (ks. Dalekiego i parafii), zaniesiona do parlamentu niemieckiego, aby spowodował rząd pruski do przywrócenia świeckiej władzy papieżowi. (XIII. 92).

W liście do ks. Kierszniewskiego, dziekana nowomiejskiego, z dnia 1 7 maja 1871 r. zalecał arcybiskup przesyłać takie petycye na ręce posła Wojciecha z Radlić Hazy, nie zasiadającego w Kole polskiem, zarzucając zarazem posłom naszym niedostateczne ocenianie „popędów serc katolickich“. (XIII. 126).

I przeciwko temu wystąpił Dziennik Poznański, dowodząc, zgodnie z zapatrywaniem biskupa mogunckiego Kettelera, niewczesności, nieskuteczności, a nawet szkodliwości takiej petycyi do zgromadzenia przeważnie protestanckiego, którego usposobienie było stanowczo przeciwne celowi, zamierzonemu przez petentów, a które nie miało zresztą żadnej koinpetencyi w sprawach polityki zagranicznej państwa prusko-niemieckiego. Nadto zarzucił Dziennik listowi arcybiskupiemu wprowadzanie zgubnego rozstroju w łono naszej tyle zgody, tyle solidarności, tyle spójni wymagającego społeczeństwa. (XIII. 1 26).

Ściągnęło to na naczelnego redaktora Dziennika Poznańskiego ze strony Tygodnika,Katolickiego epitety „nihilisty moskiewskiego“, przybłędy“, „ręki wprawnej do podziemnych robót⁻¹, „obcego człowieka'¹, „kwintanera, nie umiejącego pisać".

Na przypisywanie Dziennikowi Poznańskiemu intencyi, których nigdy nie miał, obwinianie o rzeczy, których nigdy nie twierdził, odpowiedział tenże w ten sposób:

„Sypią się zarzuty nihilizmu moskiewskiego, związków z komunistami paryskimi i masonami, stosunków z wszechrewolucyą europejską i podziemnemi jej knowaniami. Czy w tern źdźbło zdrowego sensu i faktycznej prawdy, czy na wszystkie te zmory roznamiętnio-nej nienawiści stronniczej znalazłby się w kolumnach pisma naszego choć najmniejszy dowód — o to nie pyta naturalnie ani logika ani sumienie Tygodnika Katolickiego, wychodzącego pod okiem władzy duchownej. Wszakże nie Dziennik stawiał kandydatów własnych przeciw postawionym prażenie kandydatom komitetowym, wszakże nie Dziennik doradzał podróż wersalską ani dziękował księciu Bismarckowi za pouczanie reprezentantów naszych o obowiązkach katolickich. Wszakże nie Dziennik oskarżał Towarzystwa pożyczkowe i przemysłowe o komunistyczne cele ani też Szkół}’ żabikowskiej o agitacye rewolucyjne. Wszakże nie Dziennik wystawiał Teatr polski za źródło zgorszenia, a zbierających akcye na rzecz jego jako niebezpiecznych rozsiewaczy nowinek politycznych. Wszakże nie Dziennik wreszcie obwiniał Związek spółek zarobkowych o dążności rewolucyjne. Wszystko to rady, grzechy i czyny, ciążące na innem jak na Dziennika sumieniu. Właśnie przez to, że Dziennik tego nie czynił, ściągnął na siebie gniew i wycieczki Tygodnika Katolickiego. (XIII. 259).

nasza

Tak samo jak przeciwko petycyi parkowskiej oświadczył się Dziennik także przeciwko petycyi irańskiej w sprawie Jezuitów, uzasadniając opór swój tem, że ze stanowiska wolności w ogóle, a wolności stowarzyszeń w szczególności nie przyznawał rządowi pruskiemu prawa wypędzania Jezuitów, ale że nie mógł popierać petycyi, wychodzącej z podstawy bezwzględnego uwielbienia dla tego zakonu, którego podzielać nie mógł, petycyi, w której z jednej strony poczytywano zakonowi za zasługę obojętność jego dla prac naszych, a z drugiej wynoszono jego niezakłóconą nigdy zgodę z prawami państwowemi (XIV. 105). Pomimo to wzywał Koło polskie w Berlinie, aby, skoro sprawa Jezuitów wytoczoną zostanie, stanowczo stanęli w obronie wolności stowarzyszeń wogóle, a Jezuitów w szczególności. „Jesteśmy wyraźnymi ich przeciwnikami — pisał — ale miłość nasza dla wszelkich zasad wolności i sprawiedliwości sięga dalej niż niechęć i wstręt do Jezuitów. Szacunek dla praw wolności i sprawiedliwości stoją w obecnym przypadku jak najwyraźniej i jak najniewątpliwiej po ich stronie“. (XIV. 110. 131).

O owe petycyą śremską przyszło do starć w łonie Koła polskiego, którego znaczna większość była jej przeciwną. W końcu, gdy na posiedzeniu dnia 15 maja 1872 r. nie dopuszczono posłów polskich do słowa, poseł Władysław Niegolewski taki w imieniu Koła podał wniosek:

»Zakładając niniejszem protest przeciw wydaleniu członków Towarzystwa Jezusowego, którym, lubo nie poddanym pruskim, służyło jednakowoż prawo, w moc zagwarantowanej traktatami międzynarodowymi jedności terytoryalnej wszystkich części dawnej Polski, pozostawania także w częściach Polski, pod rządem pruskim zostających,

wnoszą niżej podpisani, by sejm zechciał przejść nad wszystkiemi pe-tycyami do zwykłego porządku dziennego.« (XIV, 112).

Postępek Koła pochwalił Dziennik Poznański najzupełniej. (XIV,

115, 129).

Ze Koło polskie nie chciało bezwzględnego przyjęcia stanowiska petentów śremskich, nie podobało się księciu Romanowi Czartoryskiemu, a zwłaszcza Plenrykowi Krzyżanowskiemu, który nie tylko odmówił podpisu na uchwale większości Koła, ale nawet zaczepił prezesa w Kuryerze Poznańskim, za co Koło dało mu naganę (XIV, 150), poczem złożył mandat i poddał postępowanie swe pod sąd wyborców. Dziennik Poznański nazwał to próbą rozbicia solidarności (XIV, 115), nie pochwalili też postępowania Krzyżanowskiego w liście otwartym, do niego wystosowanym, obywatele powiatu krotoszyńskiego: Chełkowski, Chosłowski, ks. Kegel, ks. Pawłowski, Przyłuski, Modlibowski, dr. Kompf, Reciński i Szymoński. (XIV, 135).

Obrona praw naszych.

Ponieważ jedynym prawnym tytułem istnienia przywróconego cesarstwa niemieckiego była pi dstawa narodowości, przeto radził Dziennik Poznański posłom naszym oprzeć się na tej podstawie i przypomnieć zgromadzonym przedstawicielom całych Niemiec ten sam protest, jaki, począwszy od 23 listopada 1850 r. czyli od pierwszej chwili zaprzysiężenia ustawy konstytucyjnej pruskiej wszystkie deputacye nasze z kolei podejmowały. Dalej radził domagać się uznania i uszanowania praw naszych w admini-stracyi, sądzie, a zwłaszcza w szkole z powołaniem się na słowa cesarza Wilhelma I: »Uszanowanie, jakiego Niemcy żądają dla własnej samodzielności, chętnie udzielają niezależności wszystkich innych państw i ludów, tak słabych, jak mocnych.« (XIII, 73)

Dziennik w artykule z dnia 16 grudnia 1871 r. dał mu

Tą drogą poszło nasze Koło, a gdy Bismarck rzucił przedstawicielom narodowości polskiej w oczy twierdzenie, że nie przedstawiają nikogo prócz własnych iluzyi i marzeń i że się wysyła ich tylko dla obrony interesów kościelnych, przyczem obwinił przeszłość polską o grzechy i wykroczenia, o których najpowierzchowniej sza znajomość historyi mogłaby przekonać inaczej znakomitą odprawę. (XIII, 81).

To samo uczynił w artykule wstępnym z dnia 14 lutego 1 872 r., gdy Bismarck nazwał usiłowania Polaków około ocalenia narodowego bytu »agitacyą polską« i pozwolił sobie złośliwych wycieczek przeciwko »frakcyi szlachecko-polskiej « jako żywiołowi, wichrzącemu niepotrzebnie wśród ludu, „który polskim być nie chce“. (XIV, 35).

Instytucye

polskie.

Dziennik Poznański, broniąc sprężyście praw narodowości polskiej oraz solidarności narodowej, mniej się zajmował wielką polityką, a natomiast głównie baczył na sprawy wewnętrzne, bliższą lub dalszą styczność z nami mające, zaznajamiając z niemi społeczeństwo nasze.

1 U-

Często sam głos zabierał lub otwierał swe łamy głosom obywatelskim w sprawie szkół, pisowni polskiej, wyborów, stowarzyszeń, związków pracy nad ludem, Towarzystwa ku wspieraniu materyalnych interesów dności polskiej, założonego w Toruniu 1869 r., popierał założenie Banku włościańskiego (1872), Związku spółek zarobkowych (1872), założenie młyna parowego w Inowrocławiu jako pierwszej próby w Księstwie budowy fabryki na akcye (1872), zawiązanie Spółki akcyjnej pod firmą: „Dom przemysłowy“ (1872), a główną zasługę miał w założeniu Towarzystwa oświaty ludowej, do czego pomysł od niego wyszedł. (XIV, 10). Gdy zaś arcybiskup Uedóchowski w lutym 1872 r. zabronił duchowieństwu brać udziału w tern Towarzystwie, Dziennik te słowa napisał:

»Wyznajemy szczerze, że po najświeższych doświadczeniach i przejściach, na jakie się Kościół katolicki w monarchii pruskiej wogóle, a w polskich jej ziemiach w szczególności skazanym widział, nie przypuszczaliśmy nigdy, aby podobny zakaz mógł być wydanym i aby najwyższa władza nasza kościelna poczuwała się jeszcze do potrzeby paraliżowania moralnych i uczciwe cele mających, w obrębie prawa zamkniętych objawów życia narodowego«. (XIV, 43).

Wiece.

Wiecom ludowym, które redaktor Orędownika, dr. Roman Szymański, począł urządzać w r. 1872, Dziennik Poznański w zasadzie nie był przeciwnym jako sposobowi kształcenia ludu i podnoszenia jego świadomości obywatelskiej, wyrażał jednak życzenie, aby na nich rozbierano przedmioty stosowne, a nie adresy do posłów naszych, a tern mniej do Bismarcka. (XIV, 40, 54, 61, 67).

Gdy zaś Kuryer Poznański wystąpił z wnioskiem zwoływania wieców katolickich, na którychby Polacy radzili nie tylko nad sprawami kościelnemi, ale także i świeckiemi ze stanowiska katolickiego »w najzupełniejszej uległości ku biskupom«, a »oparci o 12 milionów katolików niemieckich«, Dziennik Poznański objawił życzenie, aby te wiece ograniczyły się stanowczo i wyraźnie na dziedzinę kościelną i religijną, wyznając z wszelką szczerością i otwartością, że interes Kościoła nie idzie bynajmniej zawsze ręka w rękę z interesem, dobrem, a nawet i istnieniem różnych państw, społeczeństw i narodów, na dowód czego przytaczał przykłady z historyi, oraz z najnowszych czasów, kiedy to w interesie przymierza z rządem uważano za rzecz stosowną robić wszelkie możliwe ustępstwa z wyraźną szkodą narodowości.

„Sojusz z 12 milionami katolików niemieckich nik swoje wywody

razem z tyle zachwalaną Germanią do apoteozy świętego rzymskiego cesarstwa niemieckiego narodu i uznania wraz z nią dokonanego na Polsce świeckiem ramieniem wyroku Opatrzności; najzupełniejsza uległość ku biskupom zaprowadzićby nas mogła w sprawach naszych narodowych do tego Kościoła, w którym biskup Krementz, niezaprzeczonej prawowierności kapłan, w interesie swojej polityki kościelnej kazał śpiewać Te Deum na cześć podziału Polski!«

tak kończył Dzien-zaprowadziłby nas drogą adresów wiernopoddańczych

Z tego też powodu wyznał Dziennik w wrześniu 1 873 r., że nie chce i nie pragnie, aby nas w sejmie przedstawiały osobistości, bardzo zacne skądinąd, ale mimo woli mogące nas dzięki skrajności swego stanowiska religijnego, przeniesionego na widownią polityczną, zespolić i zsolidaryzować z frakcyą niemiecko-katolicką. (XV, 218).

Nie ustrzegł się jednak Dziennik stronniczości, posądzając z góry mężów, którzy na dzień 6 września 1876 r. zwołali do Poznania wiec polsko-katolicki, o zamiar rozbijania społeczeństwa naszego, zagarnięcia nad nim władzy, wyzyskiwania ludu i podszczuwania go przeciwko braci własnej, pomijając bowiem ostre wystąpienie na tym wiecu Henryka Krzyżanowskiego przeciwko t. z. stronnictwu narodowemu, wiecownicy oświadczyli, że, nie zrzekając się swych przekonań, uważają solidarność narodową za tak jasny i święty obowiązek, że wszelkich sił dołożą do przeprowadzenia wszystkich kandydatów, przez komitet centralny wskazanych. (XVIII, 201, 212, 215).

rocznica rozbioru Polski.

dniu 13 września 1872 r., w któ-

W stuletnią rocznicę rozbioru Polski Dzienmk Poznański, który prze- stuletnia strzegał przed obchodzeniem jej jakimiś głośnymi objawami ofieyalnej żałoby i ofieyalnego smutku (XIV, 10), zebrawszy obfity materyał, zbijał w świetnych artykułach fałsze dziejowe, pojawiające się co chwila ze strony przeciwnej (XIV, 197, 204, 209, 210),

rym tryumfujące Niemcy postanowiły obchodzić uroczyście czyn, napiętno-

wany przez ich' własnych uczonych mianem »zbrodni«, stawił im przed oczy historyą medalami zaświadczoną. (XIV, 209).

Mikołaj Kopernik.

Także czterechsetną rocznicę przyjścia na świat Mikołaja Kopernika uczcił Dziennik Poznański licznymi artykułami, a zwłaszcza artykułem wstępnym z dnia 19 lutego 1873 r., w którym na zaprzeczanie przez Niemców polskiego pochodzenia Kopernika, na wymyśloną przez niemieckie dzienniki teoryą niemożności takieg'o pochodzenia, ponieważ »Polacy tkwili naówczas w trzewiczkach dziecinnych oświaty«, tak Dziennik odpowiadał:

»O rodowodzie Kopernika pouczyłyby mądrych par excellence Niemców dzieła Śniadeckiego, Sołtykowicza, Adryana Krzyżanowskiego, Baranowskiego, ostatnimi czasy Polkowskiego i Kowalczyka. W tychże samych dziełach doczytaliby się, że Kraków, Bononia, Padwa i Rzym wychowały Kopernika, że go natchnął Wojciech Brudzęwski, profesor akademii krakowskiej, że cały słowem zawód naukowy, że cały dalej żywot Kopernika jako kapłana, uczonego i obywatela kraju nie miał nigdy nic wspólnego z Niemcami, że był szczerze polskim, że się odbywał na ziemi, która na kilka lat przedtem zrzuciła ohydne krzyżackie jarzmo, by się oddać pod panowanie królów polskich. Wy-chowaniec Krakowa, kończący swe wykształcenie w zakładach naukowych włoskich, dygnitarz kościelny polski na polskiej do dziś dnia ziemi warmińskiej, czem — pytamy — zawinił Kopernik, by mu chcieć odbierać zaszczyt należenia do społeczności polskiego narodu, czynić przedmiotem moralnej aneksyi, z której przymuszanych uścisków, zmartwychwstawszy, z pewnością by się skwapliwie wyrwał. — Zresztą dowodzi również tylko niewiadomości „uczonych« par excellence Niemców, jeśli nie umieją sobie uprzytomnić stanu Europy w wieku Kopernika, jeśli myślą naprawdę, że światło nauki można było i wtenczas czerpać jedynie tylko w nieomylnych Niemczech i że Polska była pogrążona w jakichś cymeryjskich ciemnościach. W Niemczech jest to epoka krwawych zatargów reformacyjnych, buntów chłopskich w Szwabii, przedświtów komuny paryskiej w anabaptystycznych wybrykach. Książęta niemieccy są przedmiotem licytacyi między Karolem V a Franciszkiem I, wiedza i nauka niemiecka świecą pustkami. Francya krwawi się w swych wyprawach włoskich i w wojnach z Karolem V. Polska natomiast cieszy się stosunkowo pokojem, świeci sławą nauki i polorem obyczajów; jest to wiek złoty Zygmuntów, wiek Rejów, Kochanowskich, Sarbiewskich, Janickich, Klonowiczów, Skargów, Brudzewskich, Maciejów z Olkusza, Strusiów, wiek światła i cywilizacyi, czas żywej, a nieustannej komunikacyi między Polską, a najoświeceńszym wówczas Europy krajem, Włochami, i jego zakładami naukowymi wr Padwie, Bononii i Rzymie, grunt wybornie przysposobiony, na którym geniusz jak Kopernika mógł wyróść bardzo dobrze; epoka historyi polskiej, której wartość i znaczenie umiał ocenić w swej korespondencyi bardzo dobrze np. król Fryderyk II, o której przechodząca na poziom pospolitej ograniczoności zarozumiałość publicystów niemieckich nic już przecież nie wie, żadnego rozsądnego i prawdziwego słowa powiedzieć nie umie. Mniejsza o to! Niechaj zła wiara, niechaj zarozumiałość, pożądliwość i nieświadomość wyprawiają i prawią, co chcą; niechaj jak niedawno temu w Malborgn policzkowały moralność publiczną i prawdę historyczną, policzkują i teraz na tej samej nieledwie widowni przy sposobności obchodu Kopernika obok prawdy historycznej i powszednią logikę ludzką, wystawiając się prędzej czy później na odwet sprawiedliwej zawsze Nemezy dziejowej — Kopernik zostanie zawsze

■ —nr:'- ;

tem, czem był, własnością i ozdobą Polski, której pamięć uczcijmy wszyscy z dumą i radością w sercu, z nadzieją lepszej przyszłości w dzisiejszą czterechsetletnią rocznicę jego przyjścia na świat“. (XV. 41).

Dnia 9 lipca 1873 r. umarł w Poznaniu Leon Wegner¹), jedna zgon.reona

z głównych podpór Dziennika Poznańskiego, autor licznych, odznaczających się gruntownością artykułów. Dziennik, donosząc o śmierci jego, taki mu hołd oddał:

0 n J    Wegnera. .

„Jak daleko słowa te dojdą, wywołają głęboki, serdeczny żal, jakim my w tej chwili przejęci jesteśmy. Zacni nasi, wypróbowani pracownicy jeden po drugim schodzą do mogiły, schodzą wówczas, gdy ciosy najsroższe na narodowość nasze uderzają, gdy głowa ich i serce są najpotrzebniejsze. Zmarły Leon Wegner należał do najzacniejszych i najzdolniejszych mężów naszego społeczeństwa. Wysoce wykształcony, pracowity, zdolny, a cichy i skromny pracownik, stał wytrwale w szeregu obrońców narodowych, walcząc piórem i słowem, walcząc życiem calem za uciśnioną sprawę narodu. Godłem jego była rzadka niestety pomiędzy nami cnota: wytrwałość, ideałem Tadeusz Rejtan, którego opisem żywota zakończył swą działalność jako historyk i mąż publiczny. Rzecby można, że w pracy tej, którą na publi-cznem posiedzeniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk odczytał w dniu 26 z. m. na wielkiej sali bazarowej, zostawił dla nas swój testament.

W testamencie tym zapisane słowa: miłość ojczyzny, praca, wytrwałość i odwaga- cywilna (XV. 157).

ścioła.

, Od początku prześladowania Kościoła katolickiego w Prusach nie obrona k« było ani jednej chwili, gdzieby Dziennik Poznański jakibądź z licznych jego szczegółów był pochwalał lub łączył się moralnie z prześladowcami ku szkodzie lub krzywdzie prześladowanych. Owszem potępiał bez zastrzeżeń wymierzane przeciwko Kościołowi ciosy, co na niego ściągnęło procesy.

W kwietniu 1874 roku przyczynił się nawet gruntownymi wywodami swymi najniewątpliwiej do cofnięcia wydanego cicho przez prowincjonalne kolegium szkolne reskryptu, aby w czterech niższych klasach szkoły realnej w Poznaniu udzielał nauki religii katolickiej nauczyciel świecki, nie posiadający upoważnienia od władzy duchownej, i aby uczniowie pod karą wydalenia owego wykładu słuchali. (XVI. 78). Od czasu zaś prześladowania arcybiskupa Ledóchowskiego i jego uwięzienia w dniu 4 lutego 1874 roku był ten dostojnik kościelny dla niego przedmiotem współczucia i szacunku, tak jak wszystkie inne prześladowania ofiary. Wzywany zaś przez Czas i Kury er a Poznańskiego, aby „przepraszał i odwoływał“ „za pięknym i naśladowania godnym przykładem Stanisława hr. Tarnowskiego, przyznającego się do błędu“, odpowiedział Dziennik, że co do arcybiskupa Ledó-cnowskiego nic do cofania, odwoływania ani przepraszania nie ma, bo nigdy nie podnosił głosu przeciwko jego czysto kościelnej działalności, lecz

') Urodził się w Poznaniu z rodziców niezamożnych, lecz dość miennych, by dzieciom zapewnić możność zdobycia własnego stanowiska. Słuchał prawa w Wrocławiu, w roku 1848 wedle sił służył sprawie publicznej, potem bronił obwinionych rodaków przed kratkami sądowemi, poczem, osiadłszy w Poznaniu, połączył się węzłem familijnym z zacną rodziną Jaróchowskich. Objąwszy posadę syndyka konsystorskiego, przy ścisłem spełnianiu obowiązków oddawał się służbie publicznej i pracy naukowej. Był członkiem Dyrekcyi Towarzystwa Pomocy Naukowej, jednym z najgorliwszych członków Zarządu Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członkiem korespondentem Akademii Umiejętności w Krakowie, rajcą miejskim i po kilka-kroć posłował do sejmu pruskiego. Wielką sławę zjednał sobie jako autor znakomitych dzieł: „Dzieje dnia trzeciego i piątego maja 1791 r.“, „Konfederacya województw wielkopolskich w roku 1792“, „Jan Ostroróg“ i innych.

przeciwko jego polityce ustępstw, przeciwko usuwaniu duchowieństwa od wyborów i innych prac obywatelskich, wogóle przeciwko kierunkowi, którego z biegiem okoliczności sami naczelnicy wyprzeć się byli zniewoleni. (XVI. ' 194).

archeologiczny    Gdy w roku 1874 miał się zebrać w Kijowie kongres archeologiczny,

w Kijowie. Dziennik Poznański doradzał udział w nim Polaków i rozsądne i nieprzesądza-jące w niczem godności polskiej zbliżenie się do Rosyan, ponieważ zdaniem j jgo trzeba było korzystać ze sposobności zaznaczenia publicznie pośród licznego grona zgromadzonych swej obecności i przeszkodzenia fałszowaniu historyi i przekrzywianiu prawdy ze strony rosyjskich pisarzów, a przytem dania w obrębie godności i myśli polskiej czynnego i dotykalnego wyrazu chęci porozumienia pomiędzy nami a Rosyą. Tak też sądziło poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, wysyłając na kongres Zygmunta Działow-skiego, dzięki czemu padło publicznie w Kijowie słowo polskie, nie mające ani potrzeby ani chęci wypierania się ducha polskiego wśród społeczności, która dotąd cicho wymówionych dźwięków polskich ze strachem słuchała, a pociągające za sobą również publiczną dyskusyę polską i wykluczenie z grona kongresu członka apostaty Głowackiego, Rusina, który sobie pozwolił bezcześcić przeszłość Polski i katolicyzmu wbrew ustawom kongresu naukowego.

Z powodu postawy Dziennika Poznańskiego w sprawie kongresu kijowskiego Dziennik Polski, Gazeta Narodowa i Dyabeł krakowski, zgodnie z pismami niemieckiemi, pomawiały Dziennik Poznański o „zwrot panslawi-styczny“. Na to odpowiedział:

wszystkiego tego nie mo-

„Nie chcemy, broń Boże, utopić polskości w bezdnie wszechsło-wiańskiem, lecz przeciwnie wyciągnąć ją z toni na trwały, samodzielny i bezpieczny grunt narodowy. Ze zaś środek do tego celu uważamy na jasno określonych warunkach porozumienie się uczciwe z narodem rosyjskim w przyszłości, że dzisiaj już tam, gdzie można, o ile z godnością można, przemawiamy przeciw abstynencyi, a za udziałem żywiołu naszego w najrozmaitszych objawach i szczegółach życia publicznego pod panowaniem rosyjskiem, że byliśmy za udziałem Polaków w kongresie kijowskim i wystawie warszawskiej, że jesteśmy za przyjmowaniem urzędów wszelakich przez Polaków na Litwie i Rusi, jeśli im to będzie wolno, że wreszcie, chcąc stworzyć rodakom naszym pod panowaniem rosyjskiem możność życia i oddychania, nie jesteśmy przekonania, by drażnienie, szarpanie i prowokowanie przez prasę polską poza granicami panowania rosyjskiego było rzeczą polityczną, co nie wyklucza przecież krytyki sumiennej postępowania Rosyi i gorącej obrony interesów naszych narodowych żerny sobie zaiste poczytywać sumiennie za grzech i występek przeciw dziesięciorgu przykazania narodowego.« (XVI, 250).

Sprawy

Szkolne. Język urzędowy.

Jak przeciw wszystkim razem i każdej z osobna z ustaw antykościelnych z lat 1873, 1874 i 1 875, jak przeciwko odstępcom Kubeczakom, Kickom, Dulińskim itd., jak przeciwko serwilistycznemu liberalizmowi prusko-niemieckiemu, tak też i przeciwko tz. reformom szkolnym ministra oświecenia dr. Falka od samego początku energicznie występował Dziennik Poznański i to tak ze stanowiska narodowego, jak ze stanowiska pedagogicznego, dowodząc, że wprowadzenie języka niemieckiego jako wykładowego do szkół, uczęszczanych przez polską młodzież, stanie się przeszkodą w rozwoju umysłowym tejże młodzieży, która prawidłowo rozwijać się może tylko wtedy, gdy pobiera naukę w języku ojczystym. Uwagi swe i twierdzenia popierał Dziennik Poznański głosami najsłynniejszych uczonych i nauczycieli,

żalących się jednogłośnie na Falkowski system. Zwracał też uwagę rządu na zmniejszanie się skutkiem tego systemu liczby uczniów po szkołach w W. Księstwie Poznańskiem, co nawet co do szkoły realnej w Poznaniu stwierdził "dyrektor jej, dr. Geist. (XVII, 281).

Przeciwko projektowi o języku urzędowym walczył także Dziennik Poznański niezmordowanie, gdy zaś odnośna ustawa dnia 28 sierpnia 1876 r. stała się prawomocną, rozwodził się nad nią w 12 artykułach, wzywając rodaków, aby wyzyskiwali każdą pozostawioną jeszcze językowi polskiemu koncesyę, aby nie upadali na duchu, otoczyli miłością własną mowę i tę miłość zaszczepiali usilnie w młodem pokoleniu. (XVIII. 253).

Gdy przeszło prawo o zarządzie gminnym majątku kościelnego, . zarząd ma-Dziennik Poznański radził poddać się mu i uczestniczyć przez gminy miej- 3ątknegoCiel scowe i przez wybranych ich przedstawicieli w zarządzie tegoż majątku, wykazując, że skutkiem abstynencyi mógłby majątek kościelny przejść na wieczne czasy w ręce pruskiej administracyi, w przeciwnym zaś razie pozostanie w ręku polskim, a przynajmniej katolickim. Oburzano się z początku na tę radę Dziennika, gromił go za nią Czas krakowski, ale okazało się, że Dziennik miał słuszność, gdyż Rzym sprawę w myśl jego rozstrzygnął. (XVII, 145, 1 63).

Gdy „ździebełko hercogowińskie“ wbrew przewidywaniu Bismarcka wojna mo-wznieciło na półwyspie bałkańskim, pożar, a car Aleksander II w szumnym reckie kon-manifeście z dnia 24 kwietnia 1 877 r. wypowiedział Turcyi wojnę, Dzielnik gresherllóskl-Poznański wskazał na okrutną hipokryzyę Rosyi, która stawała niby w obronie Słowian w tej samej chwili, w której w obliczu całej Europy pastwiła się w najohydniejszy sposób nad najszlachetniejszym i najwięcej cywilizacyjnie zasłużonym narodem słowiańskim. „Nie myśl polepszenia doli Słowian na Bałkanie — pisał — lecz żądza Rosyi rozpanoszenia się w Azyi i zdobycia morza Czarnego i Dardanelów wywołała wojnę“.

Od samego początku tej wojny Dziennik Poznański ostrzegał społeczeństwo polskie przed iluzyami i rozmaitemi pokusami, zachęcał do cierpliwości i przezorności, do nieoglądania się na żadną pomoc z zewnątrz, do nieporzucania prac, mających na celu wzmocnienie naszego bytu Przeciwnym więc też był tworzeniu w Turcyi polskich legionów, do czego wzywali Polaków z Carogrodu dnia 5 maja 1877 roku Bohdanowicz, Holz i Brzozowski.

Z drugiej jednak strony pragnął gorąco polepszenia naszego nieszczęśliwego położenia, a zarazem obawiając się, aby Polacy dla dopięcia tego celu nie podjęli jakich nierozważnych kroków, któreby mogły tylko tern fatalniejsze sprowadzić stosunki pomiędzy nami, domagał się ścisłego zespolenia się wszystkich i ujęcia steru przez mężów, powszechnem cieszących się zaufaniem, którzyby wytknęli kierunek polityce polskiej i odezwawszy się do ogółu, dali mu poznać, że są ludzie, którzy nad sprawą naszą czuwają, a tern samem odcięli wszelkiemu samozwaństwu drogę do reprezentowania ogółu i przemawiania w jego imieniu, którzyby wreszcie, gdy upatrzą stosowną chwilę, wystąpili z nieprzedawnionemi niczem prawami i domagali się usunięcia ucisku. (XIX, 98, 104. 171).

Jako najodpowiedniejsze do podjęcia tej sprawy uważał nasze urzędowe reprezentacye w Berlinie i Wiedniu, a jako chwilę stosowną zebranie się kongresu europejskiego w Berlinie w dniu 13 czerwca 1 878 r. (XX, 132). Żądał więc podania przez te reprezentacye do kongresu memorandum, w któremby wszystkie krzywdy Polaków, zwłaszcza pod panowaniem rosyj-skiem, wyliczone były, i to na zasadzie łączności narodowej, jaką nam przyznał traktat wiedeński. Gdyby zaś reprezentacye nasze urzędowe podjąć

4*

się tego nie chciały, był zdania, aby inni mężowie, posiadający zaufanie ogółu i znani mu z przeszłości politycznej, spełnienie tego obowiązku wzięli na siebie. (XX, 138).

Wbrew życzeniu Dziennika Poznańskiego postanowiły Koła polskie nie odnosić się do kongresu, który, określiwszy ściśle program obrad, wykluczył z nich sprawę Polski, więc zdaniem Kół odwoływanie się do kongresu byłoby daremnem i czczą demonstracyą. Skutkiem tego poważne osoby z różnych stron Polski wręczyły dnia 5 lipca wszystkim członkom kongresu t. z. Exposé. Ale gorętszym umysłom nie było tego dosyć. Jakoż Władysław hr. Plater z Rapperswylu przesłał kongresowi osobne Memorandum■, a Jan Dobrzański, dyrektor teatru polskiego we Lwowie i redaktor Gazety Narodowej, zawiózł do Berlina t. z. Memoryał lwowski‘ pokryty tysiącami podpisów, upraszając sobie do pomocy dr. Władysława Niegolewskiego. Ale Niegolewskiemu było lwowskie Memorandum nie zupełnie po myśli i dla teg-o dołączył do niego podpisany przez siebie i Dobrzańskiego protest przeciwko uporczywemu milczeniu kongresu w sprawie Polski.

I Dziennik Poznański uważał akta, adresowane do kongresu, za niedostateczne i jednostronne, bo nie obejmujące całości Polski i jej całkowdtego położenia, i z tego powodu pochwalił protest Niegolewskiego i Dobrzańskiego (XX, 188).

„Co do nas — pisał wolelibyśmy i tego też w właściwym czasie domagaliśmy się, aby wystąpienie w sprawie Polski objęte było jednym aktem. Nie stało się tak, szkody jednak z tych wielorakich wystąpień nie upatrujemy żadnej, nie tylko bezpośredniej, ale i pośredniej, przeciwnie sądzimy, że bez korzyści dla ojczyzny naszej nie przejdą. W każdym razie zrobiono to, co według nas prosty obowiązek zrobić nakazywał“. (XX, 188)

Secesja Haussera i towarzyszy.

Wielką wrzawę wśród Polaków wywołało w roku 1 878 zerwanie solidarności przez posłów Hausnera, Skrzyńskiego i Wolskiego z Kołem polskiem wiedeńskiem i przemawianie ich w parlamencie wiedeńskim w dniu 4 i 5 listopada 1878 roku w kierunku wprost przeciwnym uchwałom Koła. Zarzucali oni większości Koła, że nie reprezentowała należycie w reichsracie interesów polskich i nie spełniała dostatecznie obowiązków, włożonych na nią przez wyborców.

Dziennik Poznański przyznawał wprawdzie pewną słuszność zarzutom, jakie się podniosły przeciwko Kołu polskiemu, i niejednokrotnie sam przeciwko niemu przemawiał, ale z drugiej strony potępiał żądanie zmiany $ 4 regulaminu Koła, który orzekał solidarność pomiędzy posłami polskimi, wywodząc, że ta zasada powinna pozostać nienaruszoną (XX, 123), potępił też owych trzech secesyonistów (XX, 262), potępił wreszcie pochód z pochodniami młodzieży uniwersytetu lwowskiego na cześć Hausnera wbrew zakazowi policyi, co doprowadziło do krwawego starcia i aresztowań.

„Młodzieży nic do polityki! — pisał Dziennik — bo nie ma jeszcze ani tyle rozpoznania ani doświadczenia, aby mogła osądzić, co dobre, a co złe dla kraiu: serce g-orace i poczucie patrvotyczne to nie są nieomylne przewodniki“. (XX, 269).

Jubileusz Kraszewskiego.

„Może mieliśmy już wyższych od niego geniuszem poetów, może i głębszych myślicieli, ale żaden jeszcze z naszych pisarzy nie objął tak całej pełni życia polskiego, nie przedstawił w cudownych obrazach wszystkich jego odcieni, począwszy od cichego, swą jedno-

Gdy w dniu 2 października 1879 roku obchodzono uroczyście jubileusz pięćdziesięcioletniej działalności pisarskiej J. I. Kraszewskiego, Dziennik Poznański w ozdobnem wydaniu uczcił go artykułem, w którym pomiędzy innemi te napisał słowa:

do wykwintnego salonu, do warsztatu, do garde-

stajnością i nieruchomością życie roślin przypominającego żywota polskiego chłopa, aż do kipiącego namiętnościami, przepełnionego tragicznością życia polskiej stolicy w epoce krwawych zapasów z wrogiem — i nikt nie rozniósł tych obrazów w tak odległe zakątki ojczyzny, nikt z nimi nie zajrzał pod najskromniejszą strzechę jak Kraszewski. Tam, gdzie Mickiewicz nie dotai ł, bo był niezrozumiały jeszcze albo nie bawił dosyć

roby wcisnęła się powiastka Kraszewskiego z obrazem polskiej wsi i polskiego lasu, polskich serc i głów polskich, polskich cnót i polskich słabości i budziła tymi obrazami poczucie narodowe, ożywiała pulsowanie miłości ojczyzny. Kraszewski jest więcej aniżeli ktobądż inny pisarzem narodowym, bo nikt nie przedstawił jak on w mnogich swych powieściach wszystkich objawów życia polskiego i nikt nie znalazł takiej liczby polskich czytelników. I w tern właśnie leży nadzwyczajna, wyróżniająca go od innych wielkich pisarzy zasługa naszego jubilata“.

(XXI, 226).

WO

Wielką szczerbę w pracy nad naszym ludem zrobiło zamknięcie rowarzyst Towarzystwa oświaty' ludowej przez policyę dnia 23 grudnia 1878 roku, zy wychu ° a nastąpiło to w chwili rzeczywistego i widocznego jego rozwoju, gdy władza duchowna, pomimo, że statutów nie zmieniono i nie dodano, jak się tego domagał Henryk Krzyżanowski w roku 1876, do słów: „celem Towarzystwa jest szerzenie oświaty pomiędzy' ludem w języku polskim“ •— słów:

,,i na podstawie katolickiej'‘ — pozwoliła z zaufania do nowej Dyrekcyi, obranej 1878 roku, aby duchowieństwo działanie Towarzystwa popierało.

Zamknięcie Towarzystwa spowodowała wydana przez Dyrekcyą dnia 20 czerwca 1878 roku Instrukcyn dla komitetów powiatowych i Odezwa do mężów zaufania, wzywająca ich do zwoły'wania wieców i zajmowania się na nich nie tylko oświatą ludową, ale także sprawami Kościoła i szkoły, w czem policym upatrywała wykroczenie przeciwko § 8 prawa o stowarzyszeniach z roku 1850, wysnuwając sobie ze słów „sprawy Kościoła i szkoły“ wniosek o politycznym charakterze Towarzystwa.

Społeczeństwo nasze czuło dotkliwie stratę dawniejszego i potrzebę nowego podobnego stowarzyszenia, zwłaszcza, że w szkołach język polski coraz więcej byd upośledzany. Z tego powodu odbyło się dnia 11 października 1880 roku w Poznaniu na zaproszenie naczelnego redaktora Dziennika Poznańskiego, Franciszka Dobrowolskiego, oraz Mieczysława Dyskowskiego i dr. Władysława Niegolewskiego, a pod przewodnictwem Władysława Bentkowskiego zgromadzenie, na którem utworzono Towarzystwo czytelni ludowych, które sobie za cel wydknęło szerzenie pożytecznych, religijne i polskie uczucia podnoszących i pouczających książek polskich, oraz zakładanie bibliotek ludowych. Członkami zarządu obrano Berendesa, Wiktora hrabiego Czarneckiego, dr. Stanisława Jerzykowskiego, dr. Kapuścińskiego, sędziego Dyskowskiego i dr. Witolda Skarżyńskiego.

Towarzystwo to, uwzględniając wszystkie potrzeby ludu, od razu błogi wpływ wyrwierało i wywiera dotąd na niższe warstwy społeczeństwa naszego. Wielką więc miała zasługę Redakcya Dziennika Poznańskiego, że myśl te zaraz po rozwiązaniu Towarzystwa oświaty ludowej powzięła.

(XXIII, 233, 235).

Czciciel przeszłości naszej pomimo jej skaz i błędów, oburzał się obrona prze-Dziennik Poznański na tych, którzy w stronniczej i grzesznej zaciętości sz osc obrycgiwali ją błotem. Dla tego nie znajdowali w łamach jego pobłażania ani profesor uniwersytetu krakowskiego Antoni Walewski ani Orędownik, gdy twierdził, że „wyzwolenie ludu polskiego tak wiejskiego jak miej-

skiego formalnie dokonane zostało przez rząd pruski i że on to zniósł poddaństwo chłopa i postawił go razem z mieszczaninem pod opiekę prawa“, ani służalczy i bluźnierczy anonimowy autor „Listu otwartego do Zygmunta margrabiego Wielopolskiego“ (XXII, 55), ani wreszcie Henryk Lisicki, autor broszury „Przyczyny powstania z roku 1830“ i czterotomowej biografii Aleksandra Wielopolskiego, w których to pismach „Zamoyscy, Czartoryscy, Mierosławcy, komitet centralny, komitet biały, rząd narodowy — wszyscy zarówno bez różnicy przedstawieni byli jako głupcy, niedołęgi, oszuści, blagierzy i zdrajcy, a naród jako juczne bydlę, niegodne trudu, jakiego się podjął margrabia Wielopolski, aby gwałtem go zbawić“. (XXI, 122 i n. XXII, 45).

Stowarzyszenie polskich wyborców m. Poznania.

Opierał się też Dziennik Poznański wszelkim dążnościom separatystycznym i chęci wyłamywania się z pod władzy, przez nas samych ustanowionej. 1 tak, gdy dr. Szymański, redaktor Orędownika, założył 1 listopada 1879 roku „Stowarzyszenie polskich wyborców miasta Poznania“, Dziennik wystąpił przeciwko temu stowarzyszeniu w szeregu artykułów (XXI, 254—256), wyłuszczając, że, dopóki istnieje wolą ogółu wybrany komitet wyborczy miejski do kierowania wyborami do rady miejskiej, takie stowarzyszenie jest nielegalnem. Żądał zatem rozwiązania go w interesie ładu, porządku i sforności (XXII, 144, 159). Jako nielegalne uznał też owo stowarzyszenie tak prowincyonalny komitet wyborczy odezwą z dnia 27 lipca 1880 roku, jako też walne zebranie wyborców miasta Poznania z dnia 31 lipca tegoż roku.

Do młodzieży polskiej.

We wrześniu 1878 r. odezwał się Dziennik Poznański do młodzieży polskiej, ostrzegając ją przed zgubnością doktryn socyalistycznych, a równocześnie zaczął drukować obszerną rozprawę dr. Aua o socyalizmie, wykazującą szkodliwość i zgubność socyalistycznych teoryi. Kierowała przy-tem Dziennikiem Poznańskim myśl, że z każdem złem trzeba walczyć w samym jego zarodku, a bronią ku temu najskuteczniejszą: objaśnianie i wykazywanie fałszywości doktryny, wyjaśnianie skutków, z niej na kraj spłynąć mogących, i wreszcie rozsądna perswazya. Gdy zaś procesy lwowski, potem krakowski, a nareszcie aresztowania warszawskie stwierdziły smutny fakt, że w naszem społeczeństwie socyalistyczne doktryny znalazły nie tylko młodocianych teoretycznych wyznawców, ale że ci teoretyczni wyznawcy usiłowali zorganizować się w praktycznym celu przeprowadzenia swych doktryn, wtedy Dziennik Poznański w artykule: „Do zbłąkanych“ w serdeczny i poważny sposób zaklinał młodzież naszą do upa-miętania się, wystawiając jej, że, zanim pomyślimy o ludzkości i o urzeczywistnieniu jakichś kosmopolitycznych ideałów, trzeba nam myśleć o sobie, że obowiązki względem własnej ojczyzny są najwyższe, najświętsze (XXII, 64).

Gdy cesarz Franciszek Józef miał przybyć dnia 2 września 1880 r. weGaJiicyf. do Galicyi, a Polacy tamtejsi w radosnym i uroczystym nastroju gotowali mu najserdeczniejsze przyjęcie, Dziennik Poznański, dzieląc porówno z wszystkimi mieszkańcami innych ziem polskich radość i wdzięczność dla sprawiedliwego i zacnego monarchy, wskazywał we wstępnym artykule z dnia 1 września na wielkie polityczne znaczenie odwiedzin cesarskich jako ścieśnienie węzła, łączącego Franciszka Józefa z jego polskimi poddanymi, jako utwierdzenie samorządu polskiego w Galicyi. Zarazem przypominając, że w Galicyi kiedyś prześladowano język polski i myśl polską, że w Austryi uchodziło kiedyś za dogmat polityczny, iż zgniecenie żywiołu polskiego leży w interesie całości i potęgi monarchii austryackiej — zwracał uwagę na zaślepienie tych polityków, którzy, ufni w potęgę siły materyalnej i w asy-

Cesarz Franci-

milacyjny skutek przymusowych środków, wierzą, że można przeinaczyć istotę narodu i wyrwać mu z duszy ideały, chociaż każdy dzień przekonywa o tern, że ucisk tylko silniejszy wywołuje opór, a z odwiecznie odnawiającej się walki pomiędzy gwałtem a ideą zawsze ostatnia zwycięsko wychodzi. (XXII, 200.)

W przeddzień pięćdziesiątej rocznicy powstania listopadowego tak Powstanie h-pisał Dziennik Poznański:    stopadowe.

„Jutro wieczorem dobiegnie pół wieku od owej pamiętnej chwili, w której kilkuset walecznej polskiej młodzieży wypadło z bronią w ręku na ulice Warszawy i powołało naród do boju za niepodległość ojczyzny.“

„Krzyk tej bohaterskiej garstki trafił do serc. Całe wojsko polskie, cały naród poszedł za głosem, domagającym się swobody, i na nadwiślańskich równinach, przesiąkłych już na wskroś krwią Polaków, którzy za wolność umarli, rozpoczęty się nowe krwawe zapasy.“

obchodzimy ten dzień jako wielką pamiątkę na-

„Koniec nie odpowiedział heroicznemu początkowa. Zostaliśmy zwyciężeni, a kilkomiesięczne boje przyniosły nam w rezultacie niejeden listek wawrzynu, ale zarazem tern cięższe pognębienie ojczyzny. Sukces więc nie uwieńczył dzieła rozpoczętego wieczorem dnia 29 listopada 1830 r., a jednak

rodową i skłaniamy ze czcią czoło przed tymi, co przed pół wiekiem uczestniczyli w owej wielkiej wojnie narodowej, rozpoczętej na bruku warszawskim. “

„Ależ bo my obchodzimy ten jubileusz i oddajemy cześć weteranom ostatniej polskiej armii nie ze względu na to, co zostało osiągniętem, ale ze względu na ideę, której błyskawicznym wyrazem była noc 29 listopada, dalej ze względu na wielki przykład bezwzględnego poświęcenia się dla ojczyzny, jaki nam dali ojcowie nasi, co przed laty pięćdziesięciu porwali się do walki z przemożnym caratem.“

„Popełniono w tej wojnie narodowej błędów bez liku, ale żołnierze byli zawsze podziwienia godni. Nikt nigdy lepiej nie wypłacił się ojczyźnie jak żołnierze z pod Grochowa, jak zwycięzcy z pod Stoczka, z pod Wawru, z pod Wielkiego Dębu, z pod Iganiów, jak bohaterowie, którzy plutonami ginęli pod Ostrołęką albo stali niewzruszeni przez trzy dni w ognistymi deszczu bomb i granatów przy szturmie Warszawy. “

„Obchodząc ten jubileusz, dajemy świadectwo, że najwyżej cenimy poświęcenie się bezwzględne dla kraju, że przed tymi, co dla niego mienie i życie wystawili na szwank, chylą się z uszanowaniem wszystkie głowy na polskiej ziemi.“

„Dla tego głęboką czcią otaczamy pamięć tych, co w imię wielkiej idei chwycili za broń i ponieśli dla niej swe życie w ofierze. Powie nam kto: a przecież - było to nieszczęściem. Ach! my nie będziemy dzisiaj rozprawiali nad tą kwestyą, bo pamiętamy, że ci nasi ojcowie, co przed 50 laty odwołali się do miecza, byli jeszcze tak bliskimi Polski niepodległej, czuli jeszcze tchnienie gigantycznej epoki wojen napoleońskich, więc musieli być pochopniej si do pochwycenia za oręż. Czyż dziw, że nie mogli się zdobym na rezygnacyę, na tę cierpliwość, która dla nas stała się koniecznem prawem? Czyż dziw, że czując karabin w dłoni, porwali się jak jeden mąż, aby Polsce swobodę wywalczyć? Jak głos archanioła zmartwychwstania huczały naszym ojcom w uszach słowa poety:

(XXII, 274.)

Bóg, który ludziom dał żelazo, Ten niewolników nie chciał znać!

Nie znał też granic w poświęceniu dla kraju Jan hr. Działyński, który dnia 30 marca 1880 r. umarł w Kórniku jako ostatni po mieczu potomek wielkiego, szlachetnego, niepokalanego, a zawsze całem sercem ojczyźnie oddanego rodu. W krótkim, ale pięknym życiorysie skreślił Dziennik Poznański zasługi tego męża, oddając hołd jego pamięci. Śmiało mógł Dziennik napisać, że całe społeczeństwo nasze, że cała Polska cześć i wdzięczność dlań zawsze zachowa jako dla gorącego patryoty, jako dla prawego obywatela, jako dla prawdziwego magnata polskiego, który o wielkości rodu swego, jak przystoi, świadczył, jedynie zacnymi, szlachetnymi, a pełnymi ofiarności uczynkami. (XXII, 74.)

Zgon Jana hr. Działyńskiego.

ł{migracya

ludu

polskiego.

Zaniepokojony wzmagającą się od r. 1872 emigracyą ludu polskieg do Ameryki, wskazywał Dziennik Poznański w licznych artykułach na niebezpieczne skutki, wyniknąć stąd mogące, i podawał pod rozwagę ogółu środki zaradcze, jakie mu się wydawały najodpowiedniejszymi. Radził więc podjąć reformę stosunków robotników wiejskich, otworzyć im możność zdobycia sobie małej własności za pomocą parcelek dzierżawnych, unormować płacę, którab)^ wzrastać powinna z latami, jeśliby robotnik służył wciąż na jednem miejscu, zapewnić mu utrzymanie na. starość i takimi sposobami przykuć go do wioski ojczystej. Wreszcie domagał się, aby posłowie polscy postawili w parlamencie wniosek o przywrócenie, w miejsce § 144 prawa karnego, § 114 dawnego kodeksu karnego pruskiego, grożącego karą każdemu, coby uprawiał agenturę emigracyjną jako rzemiosło, oraz zaprowadzenia względem wychodźców przymusu paszportowego i niewydawania go nikomu, coby zostawiał potrzebujących wsparcia członków rodziny. (XXIII, 49, 56.)

Legalna obrona.

Bolejąc nad coraz gorszeni położeniem naszem politycznem i ekono-micznem, nad zmniejszaniem się sumy naszych zasobów materyalnych i moralnych, złożonych w ziemi i ludziach, nawoływał Dziennik Poznański bezustannie do energicznej obrony praw naszych, a zwłaszcza języka polskiego, do opierania się w legalny sposób rozporządzeniom polakożerczego inspektora powiatowego Luxa, którego usunięcia wręcz żądał od władzy (XXIV, 158), do sumiennej pracy, do oszczędności, do trzymania się wszel-kiemi siłami ziemi ojczystej i umieszczał w łamach swych ważne i gruntowne rozprawy, jak: ..Kryzys rolnicza i środki zaradcze“ (XXIII, 189 i n.) i dr. Stanisława Warnki „Nasze położenie, jego przyczyny i środki zaradcze“ (XXIII, 240 i n.).

Pesymistyczne

Z drugiej strony występował Dziennik przeciw pesymistycznym są-^wnańlkhmf.' dom o Księstwie, jak Kraszewskiego, który w r. 1881 w korespondencyi do Kłosów (nr. 842) twierdził, że „Poznańskie przedstawia pod wszystkimi względami ruinę i bankructwo“ (XXIII, 199), lub autora broszurki, wyszłej WT Toruniu w tymże roku p. t. „Kilka uwag nad zadaniami racyonalnej polityki narodowej chwili obecnej“ (XXIII, 199). Chociaż bowiem Dziennik nie był optymistą i nie starał się nigdy ukrywać strat w naszym narodowym bilansie, to jednak uważał za rzecz szkodliwą osłabiać ciągłemi jeremiadami i zrzędzeniem wiarę w nas samych i zaufanie w naszę pracę, owszem z radością podnosił, co zasługiwało na uznanie.

Pielgrzymka słowiańska do Rzymu.

Dowód szczególnej dla wielkiej rodziny słowiańskiej życzliwości złożył papież Leon XIII wspaniałą encykliką „Grande munus“ z dnia 30 września 1880 r. a wielkich apostołach śś. Metodym i Cyrylu, których wywyższył do godności Świętych całego katolickiego Kościoła. Ta encyklika, tchnąca najwyższą dla Śłowian przychylnością, przejęła wdzięcznością dla Leona XIII całą katolicką Słowiańszczyznę i zrodziła w niej myśl wspólnej do Rzymu pielgrzymki i wzajemnego zbliżenia się na podstawie jedności

religijnej. W sprawie tej odbył się wielki wiec w Poznaniu dnia 2 czerwca 1881 r.

Dziennik Poznański myśl pielgrzymki od samego początku gorąco popierał i przemawiał za tern, aby wszyscy Polacy przed Ojcem ś. z jednym tylko adresem stanęli, w którymby wyrażone były wszystkie bóle nasze, że zaś ułożony przez Galicyan adres nie dotykał wcale smutnej doli naszej, a nawet o braciach unickich ani słowem nie wspominał, sądził, że trzeba inny adres ułożyć, któryby był wyrazem całego narodu. Taki też adres uchwalił wiec poznański. W przeddzień wyjazdu deputacyi naszej do Rzymu wskazał Dziennik Poznański w wstępnym artykule na wielkie znaczenie pielgrzymki słowiańskiej nie tylko pod względem religijno-kościelnym, ale i politycznym, zapewniając zarazem, że zjazd słowiański w stolicy katolickiego świata, chociaż był nawskroś katolicki, nie miał w sobie żądła, skierowanego przeciw niekatolickiej Słowiańszczyznie, i że Słowianin zachodni nie odepchnie podanej sobie szczerze słowiańskiej dłoni, chociażby była prawosławną. (XXIII. 143).

co Dziennik

jako też przeciwko far-

Stojąc czujnie na straży narodowych interesów, zwracał Dziennik Emigracya. Poznański broń tak przeciwko emigracyi, która w Kuryerze Paryskim rościła 3 artifSyan< sobie prawo do jakiejś dyktatury nad krajem i okazywała chęć popychania go na jakieś powstańczo-rewolucyjne tory ze względu na izekomo wiszącą nad Europą olbrzymią wojną i postęp rewolucyi rosyjskiej wręcz nazwał narodowym obłędem (XXIII. 216)

bowanym lisom, jak owemu Kajetanowi Kudomilskiemu, co to w r. 1882 w odezwie p. t. „Kilka słów rozsądnych do ludzi rozumnych“ prawił ludowi naszemu o dobrodziejstwach rządu pruskiego i wzywał go, aby nie wierzył „zwodzicielom i wichrzycielom“. (XXIV). 237). Przy tej sposobności przypomniał Dziennik Poznański podobną odezwę: „Do kochanych ziomków polskich“ z miesiąca lutego 1867 r., wydaną w przeddzień wyborów do sejmu ówczesnej rzeszy północno-niemieckiej, która przecież jedno zawierała zdanie wzniosłe i piękne, odezwa bowiem donosiła, że król pruski tak się wysłowił: „Kto ojca i matki się zapiera, nie wart, że żyje, a kto Polak, niechaj Polakiem zostanie, kto zaś Niemiec, niechaj Niemcem będzie. Tak nasz król powiedział, a wy wszyscy wiecie, jak on mówi, tak też czyni“.

(XXIV. 238).

i Edwarda Michałka.

Dnia 20-go lutego 1882 r. stracił Dziennik Poznański jednego z naj- śmierćwamki zdolniejszych współpracowników, a społeczeństwo nasze dzielnego współobywatela — dr. Stanisława Warnkę, który już od r. 1868 pisywał do Diennika Poznańskiego, a od r. 1879 był stałym jego współpracownikiem.

Artykuły jego, nacechowane bystrością polityczną i talentem pisarskim, utworzyłyby kilkotomową książkę.¹)

W tym samym roku, co Warnka, dnia 24 września umarł w 60-tym roku życia długoletni odpowiedzialny redaktor Dziennika Poznańskiego, Edward Michałek, równie skromny, jak użyteczny i sumienny pracownik, nie dokończywszy odsiadywania półpiętamiesięcznej kary więziennej, na jaką za »przestępstwa prasowe« skazany został. (XXIV. 218).

Lwowski proces o zbrodnię stanu.

W r. 1882 ukończył się we Lwowie głośny proces o zbrodnię stanu przeciwko Oldze Hrabarowej i innym moskalofilom uwolnieniem części oskarżonych dla braku dowodów, a uznaniem kilku innych winnymi zaburzenia spokojności publicznej. Wielu sarkało na ten wyrok, ale Dziennik Poznański wyraził swe zadowolenie, że sąd przysięgły hvowski, przeważnie polski, umiał zachować równowagę i nie znalazł kryminalnej odpowiedzialności tam, gdzieby jej tylko stronniczość i mściwość polityczna dopatrzyć się mogła, co zresztą nie przeszkadzało, że w swojem orzeczeniu potępił oskarżonych moralnie. Cel procesu — tak wywodził Dziennik Poznański — został osiągnięty, bo wykazało się, że Rosya, wierna tradycyom swym z epoki panowania Katarzyny, utrzymywała w Galicyi agitacyę w interesie prawosławia i swych zaborczych chuci, że miała zwolenników pośród galicyjskiej Rusi, ale nie bezinteresownych, lecz płatnych, wyzyskujących mniej lub więcej kieszeń swych dobroczyńców rosyjskich, wreszcie że polityczna waśń, nurtująca w łonie ludności polskiej i ruskiej w Galicyi, miała swe źródło w owej sztucznej agitacyi.

Przy tej sposobności wypowiedział Dziennik Poznański swoje caetcrum ceviseo w sprawie ruskiej, że Polacy porzucić powinni wszelkie dążności jakiego-bądź przymusowego polszczenia Rusinów, a zarazem wypowiadał konieczność lepszego uposażenia duchowieństwa unickiego, podniesienia go pod moralnym i zbliżenia się do niego pod społecznym względem. (XXIV. 175).

Górny Śląsk.

Niejednokrotnie zwracał Dziennik Poznański uwagę na smutne, a nawet wręcz straszne położenie biednego robotnika i biednego chłopa polskiego na Górnym Śląsku, wyzyskiwanego przez przemysł i wielką posiadłość ziemską, a na dowód przytaczał świadectwa niemieckie. Dla publicystyki niemieckiej, przedewszystkiem liberalno-opozycyjnej, był cały ten stan rzeczy na Górnym Śląsku argumentem polemicznym przeciw ówczesnemu systemowi rządowemu i przeciwko konserwatywnym właścicielom ziemi, których wskazywała jako źródło i przyczynę owych opłakanych stosunków. Podnosiła ona z mniejszym lub większym naciskiem, że tak zwana liberalna polityka ekonomiczna zamieniłaby ten stan nędzy na stan obfitości.

Na to odpowiadał Dziennik: »Ani konserwatyzm ani liberalizm niemiecki nie zmienią nic w losie i położeniu polskiego robotnika i chłopa na Górnym Śląsku. Źródłem jego moralnej i wynikającej z niej materyalnej nędzy jest stan jego zaniedbania i upośledzenia pod, względem narodowym. Niechaj tylko robotnik i chłop polski na Górnym Śląsku zdobędzie sobie świadomość swej odrębności narodowej, niechaj zdobędzie sobie tylko płynące stąd logicznie i naturalnie poczucie godności osobistej, ową śmiałość indywidualną, a jesteśmy przekonani, że przestanie być wyzyskiwanym ku zgorszeniu samychże Niemców przez przemysł i wielką posiadłość ziemską białym niewolnikiem Europy, a stanie wobec tegoż przemysłu i tejże posiadłości jako czujący swą słuszność i rozumiejący swe prawo równouprawniony człowiek. Przyczyną nędzy jego, powodem, że jest owym uprzywilejowanym smutnie przedmiotem klęsk głodu i głodowego tyfusu, jest stan moralno-riarodowego zaniedbania, w jakim się znajduje. Uleczyć i wyprowadzić zeń tylko może oświata i opieka we właściwym mu narodowym kierunku«. (XXIV. 147).

Bardzo często zajmował się Dziennik Poznański osławionym Apuch- Apuchtin. tinem, kuratorem okręgu naukowego warszawskiego, w którym to nikczemniku uosobił się niegodziwy system gwałtownego prześladowania narodowego. Zamknięcie przez niego instytutu agronomicznego w Puławach, bezustanne dręczenie profesorów i młodzieży polskiej, prześladowanie wszystkiego, co polskie, wywołało wreszcie zaburzenia w uniwersytecie warszawskim, do których dało pochop publiczne dwukrotne spoliczkowanie Apucli-tina 16 kwietnia 1883 r. przez rosyjskiego studenta Żukowicza. Na wiadomość tę Dziennik Poznański zaklinał młodzież warszawską, aby nie dała się porwać do jakichś niewczesnych wybryków i porywów, lecz raczej w spokojnej postawie czekała żniwa, jakie wyrośnie z siejby, rzuconej dłonią Rosyanina Żukowicza.

Atoli żniwo okazało się całkiem niespodzianem. Dnia 29 kwietnia bowiem Apuchtin obdarzony został przez cara Aleksandra III wielkim orderem św. Aleksandra Newskiego wraz z listem kondolencyjnym. „Najwyższy Manifest“ carski brzmiał, jak następuje:

„Do Naszego tajnego radcy, kuratora okręgu naukowego warszawskiego Aleksandra Apuchtina“.

,, W uznaniu odznaczająca gorliwej służby Waszej i nieugięcie stałych usiłowań w powierzonej Wam gałęzi zarządu wprowadzenia w czyn Naszych zamiarów, mających na celu ściślejsze zjednoczenie kraju Przy-wiślańskiego (?!!) z innemi częściami Cesarstwa, Najmiłościwiej mianowaliśmy Was kawalerem orderu Cesarskiego naszego św. prawowiernego wielkiego księcia Aleksandra Newskiego, którego oznaki przy niniejszem załączając, rozkazujemy Wam przywdziać na siebie i nosić wedle przepisów“.

Pozostajemy dla Was Cesarską naszą łaską niezmiennie

# n

życzliwi“.

„Na oryginale własną Jego Cesarskiej Mości ręką podpisano:

Aleksander“.

w Gatczynie 17/29 kwietnia 1883 r.

Ten carski postępek Dziennik Poznański tak scharakteryzował:

„Przeczytawszy z uwagą dosłowne brzmienie carskiego rozporządzenia do Aleksandra Apuchtina, przekonywamy się, że rzeczywistość sięga daleko poza granicę poprzedzającej ją wieści. W piśmie carskiem jest więcej aniżeli wyraz żalu, aniżeli prosta „kondolencyd¹ nad czynownikiem, który w podłych usługach nikczemnego systemu został zasłużenie spoliczkowany. W carskiem piśmie jest przyznanie się do czynów, jest uznanie, jest wyraz najwyższego zadowolenia dla całej ohydnej praktyki, która Apuchtinowi wiadomą nagrodę ze strony oburzonej opinii publicznej ściągnęła. Biednemu carowi kazało jego otoczenie podpisać akt uznania dla zasług Apuchtina ,,w Przywiślańskim kraju“, obdarzyć go za nie wielkim orderem, wezwać uroczyście, aby go przywdział i nosił. Jednym zamachem ileż to policzków, wymierzonych uczuciom czci, sprawiedliwości i przyzwoitości, ale ileż też policzków, wymierzonych sobie samym! Wyrzeczona ze strony rządu nibyto słowiańskiego pochwała dla systemu wynarodawiania i prześladowania najdawniejszego i najzasłużeńszego w cywilizacyi słowiańskiej narodu, zdeptany w swem honorowem znaczeniu, sprostytuowany order państwowy przez wyraźne orzeczenie, że order, zyskujący się zwykle za waleczność na polu bitwy, może być zdobyty policzkiem w niegodziwych usługach“.

»Co za ironiczna wreszcie przysługa, wyrządzona samemu Apuch-tinowi, »by order udzielony przywdział i nosił«. Order ten na szyi jego

będzie uwiecznieniem odebranego policzka. Apuchtin sam, spoglądając na swego »Aleksandra Newskiego«, którego »ma przywdziać i nosić«, również jak pierwszy lepszy, co nań spojrzy, nie będzie mógł nie przypomnieć sobie historycznego policzka w Warszawie«. (XXV. 102).

Odsiecz wiedeńska.

Jak na setną rocznicę podziału Polski, tak też i na dwóchsetną rocznicę odsieczy wiedeńskiej ogłaszał Dziennik Poznański materyały, do tego wiekopomnego odnoszące się wypadku, podał dnia 8 września 1 883 r. treściwy, a dokładny przebieg bitwy pod Kahlenbergiem, (XXV, 205) a dnia 12 września ukazał się w ozdobnej szacie. W dniu tym w wstępnym artykule tak pisał:

„Pożądliwość obca, która sięgnęła po nasz kraj i po naszę narodową niepodległość, pokusiła się, nie poprzestając na tern, sięgnąć jeszcze i po naszą sławę. , Swiętokradzka ręka chciała i chce zedrzeć z głowy Jana III laurowy wieniec, jakim go współcześni, choćby nie swoi nawet, w uznaniu jego zasługi i chwały obdarzyć pospieszyli“.

„Smutne widowisko, którego ohyda, niezdolna zachwiać spiżowego posągu, jaki sobie husarya polska, wiedziona głową i ręką Jana III z nad Wisły nad Dunaj, wykuła swemi kopiami u stóp Kahlenbergu — spada tylko na tych, co w niskiem uczuciu niczem nieuzasadnionej nienawiści uczcić narodowej prawdy dziejowej nie chcą i nie umieją“.

„My, chwała Bogu, umiemy ją i chcemy uszanować, a oddając każdemu, co mu się należy, nie potrzebując, jak o n i, zdzierać laurów z głów innych, by nimi niezasłużenie zdobić własne, obchodzimy dzień ten dzisiejszy jako dzień czci i chwały szczerze i uczciwie polskiej“. .

„Niechaj nikt nie powie, aby uroczysty obchód jego był zaczepnem i rozdrażniającem wyzwaniem naszych plemiennych i politycznych przeciwników. Nieprawda! Jeżeli obchód ten rozumieją w prawdziwem jego znaczeniu, powinni wiedzieć, że jest on raczej świętem zbratania ludów, choćby różnoplemiennych w imię idei chrześciańskiej i cywilizacyjnej, upomnieniem i przypomnieniem, że jedne drugim nie mają prawa zaprzeczać ani bytu ani miana, a że świętokradztwa dopuszcza się, kto przeciw tej prawdzie Bożej wykracza“. (XXV, 207). pięcioletniDnia 1 stycznia 1 884 r. obchodził Dziennik Poznański 25-letni jubi-biieusz Dzień leusz swego istnienia. W tym dniu Dziennik wyszedł w bardzo ozdobnem wydaniu, a zawierał artykuł wstępny p. t. »Ćwierć wieku«, kroniczkę Dziennikową i artykuły rozmaitej treści, i to J. I. Kraszewskiego, Władysława Bentkowskiego, dr. Henryka Szumana, dr. Zygmunta Szułdrzyńskiego, Alfreda Szczepańskiego, Władysława Kosińskiego, Teodora Żychlińskiego, dr. Józefa Milewskiego, profesora Leona Bilińskiego, dr. Kaźmierza Dębińskiego, Józefa Rostafińskiego, dr. Heliodora Święcickiego, dr. Kusztelana, A. H. Kirkora, Edwarda Jelinka, kilka artykułów anonimowych i wiersze Seweryny Duchińskiej, El-yego, Władysława Salawy i Józefa Kościelskiego.

Uroczystości

polskie.

W tymże roku (1884) odbyło się kilka uroczystości polskich, i to najprzód w trzech ostatnich dniach maja w Krakowie zjazd naukowy imienia Jana Kochanowskiego, który miał na celu obmyślenie metody, środków i dróg historyi naszej w dziedzinie literatury i wogóle kultury narodowej, jak cztery lata przedtem zjazd Długoszowy wskazał dziejowym pracom naszym miejsce wytyczne i metodę, następnie od 2—5 czerwca czwarty zjazd lekarzy i przyrodników polskich w Poznaniu, wreszcie także w Poznaniu dnia 25 czerwca uroczystość Jana Kochanowskiego w trzechsetną rocznicę jego zgonu.

Wszystkim tym uroczystościom poświęcił Dziennik Poznański artykuły wstępne, w których wykazywał ich cel, znaczenie i doniosłość. (XXVI.

1 24,° 1 26, 143).

Niestety, ogólną radość z powodu tych uroczystości zamącił wyrok trybunału lipskiego z dnia 19 maja 1884 r. w procesie Kraszewskiego, który skazany został na 3l/₂ roku fortec}'.

Proces Kraszewskiego.

Dziennik Poznański] wyrażając boleść swą nad losem 72-letniego zasłużonego pisarza, którego postępowania nie pochwalał, pocieszał społeczeństwo polskie tem, że trybunał rzeszy, wyrokując przeciwko Kraszewskiemu wbrew wnioskom prokuratora karę zamknięcia fortecznego i znosząc równocześnie położony na jego majątek sekwestr, przyjął łagodzące okoliczności i stwierdził swym wyrokiem wbrew wywodom prokuratoryi i wstrętnym dziennikarskim wrzaskom, że Kraszewski mógł wejść w sprzeczność z pisanem prawem bez popełnienia czynu, któryby czci jego dotykał. (XXVI. 117).

Znaczny udział miał Dziennik Poznański w utworzeniu Towarzystwa Towarzystwo obrony prawnej, które po długich rozprawach i sporach zawiązawszy się, obwnejpra" otworzyło swe biuro w Poznaniu dnia 1 lipca 1884 r. Celem jego było dochodzenie i naprawa pokrzywdzeń, którychby obywatele polscy doznawali w swoich prawach politycznych, religijnych i narodowych.

Dziennik Poznański wzywał dziennikarstwo polskie, a zwłaszcza ludowe, aby zwracało bezustannie uwagę społeczeństwa polskiego ua fakt istnienia nowej instytuevi, oraz na możność i potrzebę korzystania z jej pomocy. (XXVI. 147).

Wielkie wzburzenie pośród społeczeństwa naszego wywołała w r. 1884 Kandydatura sprawa wyboru posła do parlamentu niemieckiego w okręgu poznańskim stefsidegog,el po zrzeczeniu się kandydatury przez Hipolita Turnę z Objezierza, który przez lat 12 okręg ten reprezentował.

Komitet wyborczy miasta Poznania zwołał na dzień 31-go sierpnia walne zebranie i po porozumieniu się z komitetem powiatowym poznańskim przedstawił na mocy przysługującego mu prawa listę kandydatów, umieszczając na pierwszem miejscu Stefana Cegielskiego, syna nieodżałowanej pamięci Hipolita. Natomiast stolarz Marcin Andrzejewski wystąpił z inną listą, na której na pierwszem, miejscu wymieniony był dr. Władysław Niegolewski. Poparł go agent Śmieszek, oraz Ignacy Andrzejewski, lubo był członkiem komitetu. Byli to zwolennicy Gońca Wielkopolskiego, redagowanego przez dr. Ludwika Rzepeckiego, który polecał gorliwie kandydaturę N iegolewskiego.

Przewodniczący ks. dr. Antoni Kantecki zarządził głosowanie najprzód nad kandydaturą Stefana Cegielskiego, które odbyło się wśród wrzawy i hałasu. Biuro osądziło, że za tą kandydaturą oświadczyła się większość, co takie wywołało krzyki ze strony zwolenników Niegolewskiego, że przewodniczący widział się zniewolonym zamknąć zebranie.

Komitet, udzieliwszy nagany secesyoniście Ignacemu Andrzejewskiemu, zwołał wyborców powtórnie na dzień 5 września do sali hotelu Saskiego, ale i to zebranie, na którem wysunięto na pierwsze miejsce kandydaturę Niegolewskiego, spełzło na niczem z powodu okropnego zgiełku.

Przeważna i poważna część wyborców poznańskich nie chciała Niegolewskiego, mimo jego zasług i zdolności, bo uważała za rzecz daremną i nie przynoszącą namacalnej korzyści krajowi ograniczanie obrony Kościoła i narodowości polskiej na samym tylko proteście i ciągłem powoływaniu się na traktaty i przyrzeczenia królewskie, jak to czynił Niegolewski, i dlatego żądała pracy dodatniej, organicznej, wytrwałej i oględnej i takich tylko chciała mieć posłów, którzyby ten kierunek w parlamencie przedstawiali, w Niegolewskim zaś nie widziała potrzebnych do tego przymiotów i właściwości.

Wśród takich okoliczności odbyło się dnia 23 września na sali Lamberta trzecie zebranie wyborcze, na ktorem mimo krzyków i hałasów stronnictwa Gońcowego lista komitetu pozyskała większość jak to głos ogólny i wszystkie pisma poznańskie z wyjątkiem Gońca stwierdziły, żałować tylko należało, że przewodniczący ks. dr. Kantecki wynik głosowania ogłosił bez porozumienia się z powołanymi przez siebie cenzorami, przeciwko czemu ci panowie w pismach publicznych zaprotestowali.

Nie poddając się ani pod postanowienie walnego zebrania wyborczego ani pod uchwałę najwyższej władzy wyborczej, centralnego komitetu i walnego zebrania delegatów, które Stefana Cegielskiego kandydatem miasta Poznania i powiatu poznańskiego wyznaczyły, nie przestali stronnicy dr. Niegolewskiego agitować za nim pokątnie.

W sprawie tej Dziennik Poznański od samego początku stał po stronie komitetu wyborczego i jego kandydata, Stefana Cegielskiego, którego osoba, wymowa, zdolności i stanowisko naczelnika wielkiego zakładu przemysłowego dawały rękojmię, że dobrze i pożytecznie, a stosownie do ogólnie przyjętego programu urząd poselski sprawować będzie.

Gdy więc agitacya nie ustawała, Dziennik, tak samo jak Kuryer Poznański, stanowczo ją potępił. Skutkiem tego złożył Niegolewski 22 października publiczne oświadczenie, w którem zalecał wprawdzie solidarność w dniu stanowczej walki, ale zarazem twierdził, że »nie może zmusić wyborców, aby postępowali podług życzenia komitetu«. Niezadowolony z takiego oświadczenia, wypowiedział Dziennik Poznańskij że, dopóki dr. Niegolewski nie wystąpi z stanowczym protestem przeciw nadużywaniu swego nazwiska w agitacyi swych zwolenników, nie może uznać, aby spełnił ciążący na nim obowiązek (XXVI. 245) Zaczem przesłał Niegolewski Dziennikowi i Kuryerowi dnia 2+ października drugie oświadczenie, w którem protestował wprawdzie przeciwko temu, aby głosowano na niego bez jego woli i zezwolenia, ale zarazem osłabiał swój protest wycieczkami przeciwko władzom wyborczym. Na to oświadczył Dziennik, że tak zredagowany protest nie wystarcza i nie może wywrzeć pożądanego skutku na obałamucone i rozgorączkowane umysły.

Dopiero dnia 27 października, w przeddzień wyborów, ogłosił Niegolewski w Dzienniku i A uryerze Poznańskim pismo, w którem prosił i żądał, aby jego stronnicy głosowali n i Stefana Cegielskiego. Było to, jak zauważył Dziennik, cokolwiek za późno, bo już przeciwnicy rozrzucili 10,000 karteczek z nazwiskiem Niegolewskiego, na którego też mimo zaklęć Dziennika i Kuryera padło 1030 głosów. Cegielski jednak wybrany został 10,134 głosami na ogólną liczbę 16,407.

Dr. Jarna-towski.

Inną sprawą, która wielu rozgoryczyła, było postawienie przez walne zebranie wyborców miasta Poznania w dniu 14-go listopada 1884 r. dr. Jarnatowskiego jako kandydata na radnego miejskiego i to w okręgu zupełn e pewnym. Zarzucano bowiem dr. Jarnatowskiemu, że, występując zawsze wrogo przeciw Kościołowi katolickiemu, nie będzie w radzie miejskiej z należytą energią bronił szkół wyznaniowych i wykazywał szkodliwości szkół symultannych, że nie będzie się domagał inspektoratu duchowieństwa nad naszemi szkołami i kierownictwa przez duchownych nauki religii.

są poważne, więc niepokoją też

»Zarzuty te — pisał Dziennik tutejszych wyborców, wszyscy bowiem jesteśmy nie tylko zgodni co do tego, ale głęboko przeświadczeni, że tylko przywrócenie szkołom naszym charakteru wyznaniowego, że tylko inspektorat duchowny i kierunek nauki religii przez duchownych obok przywrócenia wykładu nauki w języku poi-

skim może podnieść pod każdym względem poziom szkół naszych, że tylko przez Zodośćuczynienie tym postulatom dzieci nasze tak pod względem moralnym i wychowawczym, jak i naukowym rozwijać się i kształcić mogą«. {XXVI. 268).

" t Ponieważ jednak wybór był legalnym, przeto Dziennik Poznański wzywał wyborców do zastosowania się do ustaw, a dr. Jarnatowskiego, którego kandydatury nie pochwalał, do złożenia jasnego oświadczenia celem uspokojenia umysłów. (XXVI. 268).

Dziennik Poznański sądził, że komitet wyborczy poprze jego żądanie, to się jednak nie stało ani też dr. Jarnatowski żadnego oświadczenia nie złożył.

Wobec tego Kuryer Poznański radził, aby przeciwnicy dr. Jarnatowskiego wstrzymali się od głosowania, ale Dziennik sprzeciwił się tej radzie, jako nadwyrężającej zasadę solidarności. »Obowiązek przestrzegania solidarności narodowej — pisał — uważamy za rzecz tak ważną w naszych stosunkach, odstępstwo od niej za tak ciężką winę, że z jakichbądż względów i pobudek występować przeciw niei uważamy za czyn więcei niż niebezpieczny«. (XXVI. 277).

Cyryla (j- 867) i Metodego pj* 6 kwietnia 885 r.) Dziennik Poznański zwracał bezustannie nań uwagę, zachęcał do pielgrzymki do Welehradu i wziął udział w osobie naczelnego redaktora swego Franciszka Dobrowolskiego w komitecie, który miał się zająć przygotowaniami do godnego obchodu tej uroczystości, a gdy zamierzona pielgrzymka do Welehradu nie przyszła do skutku z powodu zakazu rządu austryackiego, Dziennik Poznański wyszedł dnia 5 lipca 1885 r. w nader ozdobnej szacie, a we wstępnym artykule dał pogląd na apostolską pracę soluńskich braci, podniósł ich zasługi, sławił mądrość i sprawiedliwość Stolicy Apostolskiej i temi słowy rzecz swoją kończył:

Gdy się zbliżał tysiącletni jubileusz śś. Apostołów Słowiańszczyzny Tysiącletni jary la i Metodego.

»Jeżeli Słowiańszczyzna zachodnia stawia pomniki Mieczysławom i Bolesławom, ma nie mniejszy powód wznoszenia ich Cyrylowi i Metodemu. Piękne te, przyświecające nam z tysiącletniego przeszło oddalenia postaci, to symboliczny wyraz emancypacyi słowiańskiego ducha z pod obcej przemocy i przewagi, to dalej symboliczny wyraz braterstwa słowiańskiego, owej dobrowolnej, naturalnej, spontanicznej spójni, jaka wiąże wszystkich Słowian w moralną / duchową wspólność bez zatraty odrębności każdego plemienia z osobna, jaka zaprasza do bratniego ogniska wszystkich innych Słowian, którzy chcą być nimi uczciwie i szczerze pod godłem prawdy i swobody, pod tern samem godłem, wśród którego obaj Apostołowie Słowiańszczyzny przystępowali do spełnienia swego emancypacyjnego dzieła«.

„Niemniej wreszcie symbolicznem brzmieniem odzywają się do nas przy tej sposobności wskroś dziesięciu wieków wspaniałe słowa Rzymu, wyrzeczone do naszych przodków za pośrednictwem obu świętych Apostołów: „Ktoby ganił księgi w waszym języku, niech będzie wyłączon i oddany pod sąd Kościoła, póki się nie poprawi. Li bowiem są wilcy, a nie owce, poznajcie ich po owocach i strzeżcie się ich!“

„Wielkie postaci w Kościele, wielkie postaci w narodzie, wielcy zwycięzcy bez miecza i przelania kropli krwi, bohaterowie we włósiennicy i siermiędze, z pielgrzymim kijem w ręku, z modlitwą na ustach....

Takich to bohaterów i zwycięzców, istnych nauczycieli, żywe przykłady dla społeczeństwa, które skazane również na ciężką walkę bez oręża i warunków siły tego świata — otóż kogo nam to dzisiaj czcić i uczcić przychodzi*. (XXVII. 15U).

W tym samym numerze jubileuszowym rozpoczął Dziennik druk rozprawy J. Grzeg... „O znaczeniu cywilizacyjnem apostolstwa śś. Cyryla i Metodego“.

Zgon współpracowników i innych zasłu-

W r. 1885 stracił Dziennik Poznański kilku współpracowników, i to najprzód Hieronima Feldmanowskiego (f 10 lipca), długoletniego konser-żonychmężów. wa£ora zbiorów i sekretarza Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego troskliwej opiece głównie przypisać należy, że bogata galerya obrazów i biblioteka, oraz wszystkie drogocenne historyczne i archeologiczne zabytki nie zostały ani uszkodzone ani pogubione w czasie, gdy Towarzystwo nie miało własnego gmachu. Peldmanowski był przez niejakiś czas redaktorem Dziennika Poznańskiego, a przyjacielem i zwolennikiem jego do śmierci Jako wielki lubownik sztuk pięknych, znawca malarstwa i jeden z wybitniejszych naszych archeologów, w długim szeregu odcinków w Dzienniku Poznańskim zręcznie, nieraz zajmująco oceniał obrazy i inne przedmioty, należące po większej części do Wawrzyńca hr. Benzelstjerna-Engeströma.

Dotkliwą stratą dla Dziennika Poznańskiego była śmierć (f 1 1 sierpnia), Adama Rzążewskiego, (Aëra), stałego przez lat kilka korespondenta paryskiego, autora powieści, jak /Judzenie, Dla czego panna Teresa nazywała się panią pułkownikową i innych, które mu zjednały zaszczytne miejsce w literaturze.

I zmarły w młodym wieku 14 października 1885 r. Klemens Kan-tecki, konserwator zbiorów i bibliotekarz Towarzystwa Przyjaciół Nauk, autor licznych monografii i artykułów, pisywał przez niejakiś czas felietony do Dziennika Poznańskiego.

W tymże roku zmarli dr. Władysław Niegolewski, Bogusław Łubieński, Stanisław Koźmian i Maciej Palacz.

Wszystkim tym mężom zasłużonym poświęcił Dziennik Poznański serdeczne wspomnienie.

Wx.skup Hryniewiecki.

Undzie „polskiego języka“.

Gdy w lutym 1885 r. rząd rosyjski mimo dopiero co zawartej z Rzymem ugody, biskupa wileńskiego ks. Hryniewieckiego z powodu dwóch niegodziwych księży, którzy się uciekli pod opiekę satrapy wileńskiego Kochanowa, „zwolnił z obowiązku“ i wygnał do Jarosławia, Dziennik Poznański w słusznem oburzeniu napiętnował ten czyn brutalny i tę karę za winę, której zacny biskup nie popełnił, a której żaden, choćby nawet ohydny kodeks karny rosyjski z r. 1847 w artykułach swych nie przewidział. (XXVII. 36).

Również energicznie zaprotestował Dziennik przeciwko nazywaniu nas „ludźmi polskiego języka“, czego się także dopuścił w sejmie poseł

zachodniopruski Wehr. „Epitet „ludzie polskiego języka“ żuje narodowi, którego królom hołdowali niegdyś spotężniali dzisiaj sąsiedzi, który zapisuje w dziejach swych Grunwald i Wiedeń, w dziejach oświaty europejskiej imiona Koperników, Śniadeckich, Lelewelów, Kochanowskich, Mickiewiczów, który choćby klęskami i nieszczęściami swemi lat ostatnich okupił sobie prawo być narodem i być nazywany narodem nowisko jakichś Basków hiszpańskich, jakichś Bretonów francuskich, co najwięcej jakichś utopionych w morzu otaczającej przewagi niemieckiej Wendów łużyckich“.

„Otóż przeciwko czemu winno protestować nasze uczucie narodowej godności i nasza narodowa świadomość“.

Wzywał więc Dziennik ziomków, aby wystąpienie Kaźmierza Kan-taka przeciwko Wehrowi na wielkiej widowni parlamentarnej stało się dla nich nauką i przykładem i żeby nie zapominali, co winni sobie, swej przeszłości i narodowej godności. (XXVII. 53).

pisał — wska-

pokorne sta-

Rok 1885 zaznaczył się głosami gwałtownej nienawiści do żywiołu Petycyą ojców polskiego, które podnosili, żądając bez ogródki naszej zagłady, bądź to rodz,n-pseudofilozof Hartmann, bądź to pseudoliberalni publicyści, bądź wreszcie mężowie parlamentarnej trybuny. Głosy te były niestety tylko ilustracyą i komentarzem praktykującego się przeciwko nam czynu. I tak system pruski dawał się w tym roku Polakom srodze we znaki, zwłaszcza w dziedzinie szkoły, którą Dziennik Poznański zajmował się najtroskliwiej, utrzymując czytelników swych w ciągłej i o ile możności najdokładniejszej znajomości godnych wzmianki i uwagi na tern polu szczegółów i zbierając obfity materyał dla posłów naszych. Za jego też walną przyczyną zebrało się 60,0JO podpisów ojców rodzin z W. Księstwa Poznańskiego pod petycyą do sejmu pruskiego, żądającą

nauką religii,

1) przywrócenia duchowieństwu nadzoru szkolnego, mianowicie nad

2)    pomnożenia lekcyi religii ś.

3)    zaprowadzenia języka ojczystego w wykładzie,

4)    rozpoczęcia nauki języka niemieckiego u dzieci polskich dopiero wtedy, gdy się poduczą polskiego.

Wydalania.

Wybory w roku 1885.

Niestety, mimo wymownych słów posłów ks. dr. Stablewskiego i Zakrzewskiego Izba poselska przeszła dnia 5 maja 1885 r. nad petycyą do porządku dziennego.

W tym roku nieszczęsnym rozpoczął też rząd pruski wydalać hurmem Polaków, rodem z Galicyi i Królestwa Polskiego. Nic nie pomogło powoływanie się na nowożytne prawo międzynarodowe, na prawa, traktatem wiedeńskim nam zagwarantowane, na takie powagi naukowe, jak Bluntschli, Hefter, Baumbach — jedynym argumentem rządu było, że żywioł polski wzrasta, więc go trzeba rugować, aby niemieckiemu żywiołowi zjednać przewagę! Na mocy rozporządzenia rządowego z dnia 26 marca 1885 r. postanowiono wydalić przeszło 30 tysięcy Polaków z granic państwa pruskiego.

W tym stanie rzeczy otworzył Dziennik Poznański w łamach swych osobną rubrykę p. t. „Wydalania“, donosząc o każdym poszczególnym wypadku, podając sposoby obrony i wzywając ziomków do zajmowania się wygnańcami. Ażeby zaś szybciej przyjść w pomoc dotkniętym banicyą, założono za inicyatywą redaktorów Franciszka Dobrowolskiego, ks. dr. Kan-teckiego i Juliana Bukowieckiego na zwołanem przez nich do hotelu Francuskiego na dzień 20 lipca 1 885 r. zebraniu, komitet dla wygnańców, który wraz z takimiż komitetami we Lwowie i Krakowie złagodził los biednych naszych rodaków, którym rząd pruski zabronił przebywać na ziemi, od wieków przez ludność polską zamieszkanej. Myśmy niegdyś gościnnie przyjmowali do kraju naszego Niemców, dając im wszelkie swobody, w nagrodę za to wypędzali nas Niemcy z tego samego kraju.

W r. 1885 powtórzyło się w Poznaniu rozdwojenie z powodu wyborów do sejmu pruskiego. Stronnictwo Gońcowe wystąpiło w zacięty sposób przeciw legalnemu komitetowi dla spraw politycznych, na którego czele stał ks. dr. Antoni Kantecki, a w którego skład wchodzili pomiędzy innymi także naczelny redaktor Dziennika Poznańskiego, Franciszek Dobrowolski, i redaktor Orędownika, dr. Roman Szymański.

Na zebraniu poufnem na sali Sundmanna w ogrodzie szwajcarskim obaliło owo stronnictwo porządek dzienny, jaki ułożył komitet poznański dla naznaczonego na dzień 23 września walnego zebrania wyborczego i w miejsce legalnego komitetu dla wyborów politycznych obrało komitet, składający się z 12 osób. Atoli legalny komitet nie ustąpił, skutkiem czego

przyszło na walnem zebraniu dnia 23 września na sali bazarowej do takich scen, że komisarz policyjny zebranie rozwiązał.

Nazajutrz po tych smutnych zajściach komitet legalny z ks. dr. Kanteckim na czele złożył swój urząd w ręce komitetu prowincyonalnego, który jednakże podania o zwolnienie z urzędu nie uwzględnił. Zaczem ów komitet zwołał na dzień 1 października nowe walne zebranie wyborcze, na którem zwyciężył i na nowo obrany został, a podanych przez niego kandydatów do krzesła poselskiego, Kaźmierza Kantaka, ks. dr. Stablewskiego i dr. Henryka Szumana przyjęło zgromadzenie znaczną większością głosów.

Prawa antypolskie.

Rok 1886 najboleśniej zapisał się w dziejach martyrologii naszej. Grom spadał na nas po gromie.

Pierwsza ustawa o szczepieniu ospy odbierała lekarzom polskim upoważnienie do tej czynności, druga o kolonizacji miała na celu wykupienie ziemi z rąk polskich za pomocą 100 milionowego funduszu, trzecia o żmudach i karach szkolnych zmuszała rodziców do posyłania dzieci do znienawidzonej szkoły niemieckiej, czwarta o szkołach uzupełniających zniewalała młodych robotników polskich niżej lat 18 do uczęszczania do szkoły wieczornej, która miała być dokończeniem dzieła germanizacyi, poczętego w szkole elementarnej, piąta o stanowieniu nauczy cieli elementarnych przez rząd i służbo-wem ich stanowisku odbierała patronom i gminom wszelki wpływ na obsadzenie posad nauczycielskich, szósta o popieraniu niemczyzny w dzielnicach polskich przeznaczała 100,000 mk na stypendya dla akademików Niemców, 50,000 mk. na stypendya dla gimnazyastów Niemców, 50,000 mk. na popieranie niemieckich pensyonatów żeńskich, 200,000 mk. na pomnożenie i rozszerzenie powiatowej inspekcyi szkolnej, 400,000 mk. na pensye dodatkowe dla nauczycieli elementarnych, sprowadzonych z Niemiec, i na tworzenie nowych posad nauczycielskich, 50,000 mk. na popieranie biblioteczek szkolnych niemieckich, 2,000,000 mk. na budowę nowych lub rozszerzenie istniejących szkół elementarnych, co czyniło razem 2,850,000 mk.

Ponieważ wszelkie usiłowania posłów polskich, by przeszkodzić przyjęciu ustaw antypolskich, były daremne, przeto dnia 5 czerwca 1886 r. prezes Koła polskiego dr. Henryk Szuman założył w sejmie pruskim w imieniu Polaków uroczysty protest przeciw wszystkim tym ustawom, oświadczając, że z niezłomną stałością i wiernością Polacy bronić praw swych będą usque ad finem.

Ü tym proteście sejmowego Koła polskiego, tak co do formy, jak co do treści, wyrażał się Dziennik Poznański z najwyższem uznaniem, a oceniając doniosłość jego, tak do społeczeństwa całego przemawiał:

„Powiedzmy sobie, powiedzmy naszą sforną, zgodną, a wytrwałą w obronie własnej postawą innym, że to, co powiedziała nasza repre-zentacya, powiedziała za nas wszystkich, że owo usque ad finem wydobyła i streściła jako prawdę serc, sumień i uczuć naszych.“

„Smutne położenie, straszna walka, mniejsza, że z materyalnym uciskiem, ale, co gorsza, z głuchemi sumieniami, z zamkniętemi sercami, z suchotami umysłów, niezdolnych ani do wznioślejszego polotu ani do czci ideału.“

..Takie choroby ludzkości leczą tylko smutne późniejsze doświadczenia, takie choroby zwycięża tylko obronna wytrwałość tych, co skutków ich, choć niemi nie dotknięci, na sobie doznają.“

(XXVIII. 129).

„ Wytrwajmy bez chełpliwości, ale i bez rozpaczy; czekajmy, co Opatrzność przyniesie; wytrwajmy pod godłem, przekazanem nam tak pięknie w akcie naszej reprezentacji sejmowej:

Usque ad finem!“

Ponieważ zaś Koło polskie odwołało się do wyborców, nie wątpiąc o jego poparciu i wyrażeniu głośnem, że zapatrywania jego podzielają, przeto Dziennik Poznański równocześnie wezwał gorąco tychże wyborców, aby się jak najliczniej na zwołany na dzień 10 czerwca na salę bazarową wiec zgromadzili.

Wiec ten był wspaniałym objawem zgodności całego społeczeństwa polskiego ze swoimi przedstawicielami w Berlinie.

Po zamianowaniu arcybiskupem gnieżnieńsko-poznańskim proboszcza Arcybiskup królewieckiego ks. Juliusza Dindera Dziennik Poznański wyraził żal swój, że Rzym, nie uwzględniając ani uczuć ani liczebnej przewagi Polaków w ar-chidyecezyi, wyznaczył dla nich arcypasterza, obcego im narodowością. Taka względność należała się zdaniem jego naszej ludności i naszemu duchowieństwu, które z taką wytrwałością, z taką wiernością sprawie katolickiej całą epokę walki kulturnej przebrnęło. Mimo to wzywał społeczeństwo polskie, aby nowego arcypasterza bez względu na jego narodowość otoczyło czcią, jaka się jego osobistości i jego stanowisku należała.

(XXVIII. 24).

Gdy zaś zaczęto w tajemnicy zbierać w Galicyi i W. Księstwie Po-znańskiem podpisy pod adres do Leona XIII, aby ks. Dindera do Poznania nie przysyłał, Dziennik Poznański ostrzegł społeczeństwo polskie, aby się do tej sprawy wciągnąć nie dało. (XXVIII. 53).

¹

) Urodzony 15 listopada 1845 r. w Łabiszynie z Aleksandra i Teodozyi z Słuma-nów, walczył Stanisław Warnka w powstaniu r. 1863 w oddziale Younga i brał udział w bitwie pod Brdowem, gdzie zginął brat jego cioteczny Karol Libelt, następnie, po ukończeniu studyów akademickich 1867 r., był nauczycielem nadzwyczajnym w gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu, a zarazem nauczał w szkole żetiskiej panny Danyszówny, potem w szkole siostry swej panny Anastazyi Warnkówny, od roku 1875 zaś, nie przyjąwszy ofia rowanego sobie przez rząd prttski miejsca etatowego w Kosfeld, został nauczycielem geogi afii w szkole handlowej w Lipsku, w którym to roku ożenił się z panną Emilią Hofmanówną. W r 1879, zmuszony chorobą piersiową, powrócił do Księstwa. W ostatnim roku życia zajmował się sprawą naszego rolnictwa, czego owocem był znakomity artykuł w Ziemianinie p. t. »Konkurencya amerykańska i nasze rolnictwo«-. Pisywał także artykuły naukowe do Ateneum i Przewodnika naukowego. Osobno wyszły dwie słynne jego prace: „Franciszek Deak“ i „Joachima Lelewela zasługi na polu geografii“ (1878). (XXIV. 42).

Zamieszczając zaś w łamach swoich pożegnanie kardynała Ledó-chowskiego z swymi dotychczasowymi dyecezyanami, wyraził żal swój głęboki i serdeczny, że opuszczał Wielkopolskę pasterz, rodem i krwią z całem naszem społeczeństwem złączony, i zapewniał księdza Kardynała, że, jeśli nieraz w poglądach politycznych z nim się różnił i przeciwko niemu występował, tylko gorące przywiązanie do ojczyzny było tego powodem. (XXVIII. 55).

Prawo kościel-

Prawo kościelno-polityczne z dnia 14 kwietnia 1886 r. wyłączyło Polaków z dobrodziejstw pokoju, zawartego pomiędzy Kuryą rzymską a rzą- nozp°: dem pruskim. Prawo to poruszyło wszystkie umysły. Wtedy to Dziennik Poznański te napisał słowa:

„Sądziliśmy mieć prawo jako jedno z najdawniejszych, najwierniejszych i najzasłużeńszych około sprawy Kościoła społeczeństw północnej Europy do opieki i względności Rzymu.

„Rozumieliśmy, że jakibądź zawierający się traktat pokoju nakłada stronom, które go podpisują, w imię czci obowiązek nie pośimęcania, nie wypierania się tych właśnie sprzymierzeńców, którzy wśród toczącej się walki naj wy trwalej przy której bądź z nich stali.

»Nie mówiąc o zasługach Polski dawniejszych, dziejowych, nie mówiąc ani o Mieczysławie, który pozyskał Kościołowi Lechię, ani o Bolesławie Krzywoustym, który mu pozyskał Pomorze; nie mówiąc o Jagielle, który otworzył Kościołowi ogromne obszary Litwy i Rusi, ani o Sobieskim, który, czyniąc zadość woli i odbierając błogosławieństwo papieża, szedł walczyć za krzyż pod Wiedeń- — poprzestajemy na zdarzeniach ostatnich czasów, na wypadkach, jaki sami naocznymi niemal byliśmy świadkami.

»Gdzież, pytamy, Rzym znalazł wy trwalszych wyznawców, ofiarniejszych męczenników, aniżeli na widowni polskiej?

„Niechajby spojrzał za nasz niedaleki graniczny kordon, a przedstawi mu się widowisko cierpiących za wytrwałość w wierze, wystawionych na kule i bagnety żołnierstwa, na niewolę, przymusowe wywózki, straszne prześladowania wszelkiego rodzaju Unitów podlaskich i chełmskich.

„Grzegorz XVI umiał się za Unitami Białej Rusi i Litwy ująć swego czasu, przemówić wymownemi słowy do odwiedzającego w roku 1845 Watykan cara Mikołaja.

„Czyż padło z watykanowej wysokości słowo podobnej obrony i otuchy dzisiaj na rzecz prześladowanych Unitów Chełmu i Podlasia?

„Na bliższej nam jeszcze widowni nie zbywało także zapewne na żywych świadectwach wytrwałości, wierności, nadewszystko zaś ofiarności dla sprawy Kościoła.

„Gdzież to szukać owej smutnie uprzywilejowanej widowni »walki kultury«, gdzież to ona najwięcej ruin zasiała, gdzież więcej łez i bólów wywołała, gdzież więcej duchownych poszło na dłuższe lub krótsze wygnanie, gdzież więcej postradało swe stanowiska dzięki wyrokom kościelnego trybunału, gdzież więcej spieszyło wśród prześladowań, utrapień, niebezpieczeństw z duchowną pomocą i nauką pozbawionemu opieki duchownej ludowi?

„Jeżeli Rzym po długiej walce odnosi dzisiaj względne zwycięstwo, nie powinienby zaiste zapominać o żołnierzu, który mu wśród niej nie tylko był najwierniejszym, ale który do jego zwycięstwa niezłomną swą wytrwałością głównie przyłożył ręki.

„Cóż się tymczasem dzieje?

„Potentat Kościoła przypomina nam dziwnie Napoleona, gotowego po trzech wspólnych kampaniach, pruskiej, austryackiej i rosyjskiej, w Dreźnie w r. 1813 uczynić ofiarę z Polaków i Księstwa Warszawskiego na rzecz zawrzeć się mającego z koalicyą pokoju.

„Pamiętna sesya Izby panów z dnia 14 kwietnia pozostanie smutnem stwierdzeniem podobnego wrażenia. Reprezentował niewątpliwie i nie-zaprzeczenie sprawę Rzymu w Izbie znany nam już dostatecznie z poprzedniego tamże wystąpienia biskup fuldajski Kopp.

„Wszystkie jego dodatkowe poprawki do wniosku rządowego i komisyjnego przyjmowała skwapliwie większość Izby za hasłem, danem pokaźnie przez samegoż księcia-kanclerza.

„Niestety, nie uważał jednakże reprezentant Kuryi rzymskiej za obowiązek objąć programem swych poprawek biskupstwa chełmińskiego i naszej archidyecezyi gnieźnieńsko-poznańskiej, nie objął nas stawionymi przez się warunkami pokojowymi i dopuścił, aby pokój zawierano bez korzyści dla dyecezyi przeważnie polskich, abyśmy Polacy nie przestawali zajmować pośród zawartego pokoju stanowiska drugorzędnych katolików.

„Dyplomata-prałat nie uważał wbrew wnioskom zacnych reprezentantów naszych, pp. Marcelego Żółtowskiego i księcia Ferdynanda Radziwiłła, za rzecz potrzebną upomnieć się, aby w archidyecezyi gnieźnieńsko-poznańskiej i dyecezyi chełmińskiej były pootwierane bezwarunkowo, jak zresztą wszędzie, seminarya duchowne, aby proboszczowie tych dyecezyi, jak zresztą wszędzie, byli przewodniczącymi w dozorach kościelnych.

„Złą i nieszczęsną rzeczą jest zaprowadzanie jakichbądź stanów wyjątkowych ze strony jakichbądź systemów politycznych w organizmach, mających pretensyę do miana państwa prawa, cywilizacyi i humanizmu.

„O ile boleśniejszem przecież jest widowisko, gdy najwyższa repre-zentacya Kościoła podaje pośrednio rękę do dzieła podobnej wyjątkowości, jeżeli dopuszcza, aby jego wyznawcy dla tego, że byli najwierniejszymi, dla tego, że byli naj wy trwalszymi, odbierali w nagrodę swych zasług — wyrok potępienia.

„Niechaj się nikt nie łudzi! Naród polski pozostanie wiernym sprawie Kościoła, bo umie rozróżniać jego odwieczne prawdy, a cześć dla własnych, związanych z nią tradycyi, od działań i robót świeckiej polityki Rzymu, nie stojącej pod zasłoną żadnych dogmatów nieomylności.

„W imię przecież tej wierności właśnie, w imię czci dla owych tra-dycyi, nie może nie uważać ostatnich pociągów reprezentantów Rzymu na szachownicy politycznej za ciężki błąd z ich strony, za ciężką krzywdę, których pamięć i wrażenie nie przeminą w przyszłości bez szkody dla samejże sprawy, obecnie w podobny sposób reprezentowanej.

„Piusowe godło: non possumus prowadziło przez ciernie i głogi pewniej do przystani promiennego zwycięstwa aniżeli concedimus obecnej polityki rzymskiej.“ (XXVIII. 86).

szerzom przeszłości naszej.

Nie dosyć było wrogom naszym gnębić nas wyjątkowemi prawami; przeciwko tat-chodziło im jeszcze o to, aby nam odjąć wszelką sympatyę, i dla tego to minister Gossler, poseł Tiedemann i inni w najnienawistniejszem świetle przedstawiali przeszłość naszą, a Vossische Zeitung wytoczyła formalny akt oskarżenia przeciwko postępowaniu, jakiego lud polski był rzekomo ofiarą, aż do znanego prawa o uwłaszczeniu z r. 1823.

Na to Dziennik Poznański odpowiedział w artykule p. t. „Spór o pierwszeństwo“.

Przypomniał najprzód konstytucyę sejmową z roku 1 768, oddającą pod sąd pana, któryby się dopuścił zabójstwa na osobie poddanego, po-wtóre artykuł IV ustawy z dnia 3 maja 1791 r., który stawiał chłopa pod opiekę prawa i rządu krajowego i ogłaszał wolność zupełną dla wszystkich ludzi, tak nowo przybywających, jako i tych, którzyby pierwej z kraju oddaliwszy się, do ojczyzny powrócić chcieli, wreszcie rozporządzenie księcia warszawskiego Fryderyka Augusta, kontrasygnowane przez ministra sekretarza stanu Stanisława Brezę z dnia 21 grudnia 1807 r., które znosiło poddaństwo i przepisywało szczegóły wykonania artykułu IV ustawy konstytucyjnej Księstwa, brzmiącego dosłownie:

„Poddaństwo jest zniesione. Wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Stan cywilny osób znajduje się pod opieką sądów.“

są da-

„Daty lat 1 768, 1 791, 1807 — tak wywodził Dziennik wniejsze i starsze od daty roku 1823, a są najczystszą własnością przeszłości polskiej. W dziele więc zniesienia niewoli, ciążącej nad chłopem,

Polska wyprzedziła tych, którzy jej byt polityczny zniszczyli, a teraz za pomocą fałszerstwa historyi cześć by jeszcze odebrać pragnęli.«

A że Vossische Zeitung twierdziła, że dopiero rząd rosyjski zniósł niewolę chłopską, przypomniał Dziennik, że sejmy galicyjskie z przed r. 1848, a szlachta litewska przed r. 1860 kołatali konsekwentnie, a nadaremno do odnośnych rządów o zniesienie poddaństwa chłopskiego. (XXVIII. 137).

W owym czasie smutku i utrapienia przypadł na dzień 14 lutego jubileusz połą-1886 r. 500 letni jubileusz chrztu Jagiełły, symbolicznego znamienia przy- CZznp©i^kąW> jęcia wiary chrześciańskiej przez cały naród Litwy, a na dzień 15 lutego t. r.

500 letni jubileusz ślubu Jadwigi z Jagiełłą, symbolicznego wyrazu połączenia się bratnim węzłem wojujących z sobą dotąd, zwaśnionych śmiertelnie narodów.

Pięćsetną rocznicę tego wielkiego, wspaniałego równie w dziejach naszych narodowych, jak całej północno-europejskiej cywilizacyi pamiętnego wypadku uczcił Dziennik Poznański pięknym artykułem wstępnym, wzywając rodaków, aby w skupieniu ducha, w cichości serc, w modlitwie uświęcili go z prośbą do Opatrzności o wytrwanie w ciężkiej doli, jaką zesłać Jej się na nas spodobało. (XXVIII, 36,)

Smutnej daty pod każdym względem pozostanie dla nas rok 1886, smutnem też z dziejów naszych wspomnieniem przychodziło nam święcić ostatnie dni jego.

Trzechsetna rocznica zgonu króla Stefana,

ener-

Trzysta lat ubiegało dnia 12 grudnia 1886 r., kiedy na zamku grodzieńskim zamknął bohaterski żywot po 10 latach panowania król Stefan Batory, postać najwybitniejsza, najwspanialsza rozumem politycznym, gią, dzielnością wojenną w długim i poważnym poczcie swych poprzedników XV i XVI wieku, swych następców aż do ostatnich dni Rzeczypospolitej.

W tę trzechsetną rocznicę zgonu wielkiego króla Dziennik Poznański zastanawiał się w dwóch doskonale skreślonych artykułach wstępnych nad ogólnem panowania jego znaczeniem i podawał treściwy pogląd na faktyczny tegoż panowania przebieg. Artykuły te były ze wszech miar godnem uczczeniem pamięci wspaniałej w dziejach naszych postaci Batorego. (XXVIII. 283.284).

Zgon zasłużonych mężów.

I w tym nieszczęsnym roku 1886 przyszło Dziennikowi Poznańskiemu wraz z całem społeczeństwem opłakiwać zgon znakomitych i dobrze zasłużonych ojczyźnie rodaków. Dnia 31 marca bowiem umarł Bohdan Zaleski, dnia 1 kwietnia Nestor Koszutski, dnia 29 kwietnia Alfons hr. Sierakowski, dnia 15 maja dr. Teofil Matecki, dnia 15 lipca Ignacy Lyskowski, dnia I8 grudnia O. Waleryan Kalinka, a dnia 29 grudnia Kaźmierz Kantak. Dziennik Poznański wyraził w osobnych artykułach uczucia żałoby i czci dla Zmarłych.

Bank ziemski.

Jednym z niepoślednich wyników obronnej naszej akcyi w r. 1886 było założenie Banku ziemskiego, do czego Dziennik Poznański niepomiernie artykułami swymi się przyczynił, uważając taką instytucyę jako jednę z najdzielniejszych sposobów obrony i zachęcając społeczeństwo polskie do ofiarności i poświęcenia, jako jej podstawy i źródła ożywczego. Był zaś zdania, że jednem z głównych zadań Banku powinna być parcelacya, która nie tylko pod względem finansowym, ale i ekonomicznym, a zwłaszcza narodowym bardzo korzystne i dobre mogłaby mieć skutki. (XXVIII. 264).

N abycie drukarni Kraszewskiego.

Po uregulowaniu stosunków swych z pocztą i nabyciu na własność drukarni J. I. Kraszewskiego od dotychczasowego jej właściciela, dr. Władysława Dębińskiego, zniżyli właściciele Dziennika Poznańskiego od dnia 1-go stycznia 1 887 r. kwartalną przedpłatę pisma swego dla abonentów w obrębie Rzeszy niemieckiej i państwa austryackiego na 6 marek, dla abonentów w obrębie miasta Poznania na 4 mk. 50 fen., co nie wpłynęło ani na rozmiary ani na treść ani na materyał, dostarczany dotąd przez pismo. Owszem staraniem było Redakcyi podnieść jego wartość pod każdym względem, uzupełnić jego niedostatki i zwracać mianowicie uwagę na świeżo pojawiające się utwory literackie i poważne dzieła naukowe. Mając nadto, jak dotąd, zapewnione sobie stałe korespondencye z Berlina, Wiednia, Warszawy, Lwowa, Krakowa, Litwy, Ziem ruskich i z prowincyi, rozszerzyła Redakcya ich zakres przez stałe korespondencye z Paryża, Pragi, Zofii, Petersburga, Londynu i Śląska, odcinek zaś zaopatrywała cennemi pracami beletrysty-cznemi i naukowo-krytycznemi.

zgon Kraszew-    W roku 1887 znowu zeszło z tego świata kilku mężów, których

mierzą*śz^uica, imiona łączą się z dziejami Dziennika Poznańskiego.

Władysława    A u aj przód /. I. Kraszewski‘ zmarły w Genewie 19 marca 1887 roku.

Agatona Gii- Roczniki Dziennika Poznańskiego zawierają mnóstwo jego powieści i ar-

tykułów.

lera i Władysława Bent-

kowskiego.

Wkrótce potem, dnia 27 marca 1887 r. umarł dr. Kaźmierz Szulc (ur. 15 października 1825 r. w Sieminie pod Brodnicą), niegdyś nauczyciel przy gimnazyum ś. Maryi Magdaleny i przy szkole realnej w Poznaniu,

potem kilkoletni więzień w Magdeburgu z powodu udziału w wypadkach 1863 r., następnie dyrektor szkoły montparnaskiej do r. 1871, w roku 1872 redaktor Gazety Wielkopolskie-)’ wreszcie generalny dyrektor Westy, ożeniony z Zofią Poplińską, córką profesora Antoniego Poplińskiego, mąż niezmiernie czynny, idealnych zapatrywań na świat, rzadkiej bezinteresowności i iście katońskiej prawości charakteiu.

Był on od r. 1871 do 1 kwietnia 1872 współredaktorem Dziennika Poznańskiego, któremu w tym czasie, jako i później dostarczał licznych, a cennych artykułów Z Zofii, dokąd w końcu życia dla poratowania zdrowia się udał, przesyłał do Dziennika korespondencye o obyczajach i bieżących wypadkach w Bułgaryi, a po powrocie z tego kraju do Poznania ogłosił w Dzienniku dłuższą rozprawę o stosunku Austryi i Rosyi do Słowian południowych, odznaczającą się bystrymi na sprawy bałkańskie poglądami. (XXIX. 71).

do 1872 był jako firmo-Poznańskiego i zasilał go tycznej i naukowej treści, na szczególniejsze wymię sta. Zgon tego zacnego, cenią męża wywołał po-którym to uczuciom Dzien-wny wyraz. (XXIX. 128). począwszy od r. 1866, pi-s kiego zmarły także w r. 1887, (urodzony w Opatówku w cytadeli warszawskiej, nieć sybirski, po powrocie centralnego, potem rządu powstania emigrant, wy-z Galicyi, aż wreszcie w pozwolono, redaktor pism tyczących powstania i Sybiru, charakter czysty jak łza, miłośnik ojczyzny gorący. (XXIX. 164).

Władysław Bentkowski.

W tymże roku, dnia 4 czerwca zstąpił do grobu Władysław Kosiński¹), który od roku 1866 wy kierownikiem Dziennika licznymi artykułami poli-z pośród których zasługują nienie piękne Listy z mia-światłego, pełnego poświę-wszechny żal i smutek, nik Poznański dał wymowa rozmaitych okresach, sywał do Dziennika Poznań-dnia 1 8 lipca Agaton Güter 1831), dwuletni więzień potem przez lat 10 zesła-z Sybiru członek komitetu narodowego, po upadku dalany to z Saksonii, to Stanisławowie osiąść mu rozmaitych, autor dzieł, do

') Urodzony w Targowej Górce pod Wrześnią dnia 25 stycznia 1814 r., z ojca generała Amilkara i matki Adeli z hr Kayserlingów, pobierał pierwsze nauki od zacnego ks. Siwickiego, proboszcza sulmierzyckiego, później w gimnazyach gdańskiem, królewieckiem, wreszcie gąbińskiem, gdzie 1832 r. złożył popis dojrzałości. Po dwuletnim pobycie na uniwersytecie berlińskim, wstąpił w r I858 r. do wojska pruskiego, w którem dosłużył się stopnia podporucznika artyleryi. W r. 1839 wystąpiwszy z wojska, ożenił się z Emą Węgierską, córką generała Węgierskiego z Rudek, i osiadł w Targowej Górce. Z powodu udziału w spisku w 1846 uwięziony i wyrokiem z dnia 29 grudnia 1847 na śmierć skazany, ale przez lud berliński po wybuchu rewolucyi 18 marca uwolniony został. Następnie jako członek wydziału wojennego komitetu narodowego zajął się w W. Księstwie Poznańskiem organizacyą siły zbrojnej i był jednym z naczelników obozu najprzód wrzesińskiego, później nowomiej-skiego. Ciężko ranny pod Miłosławiem w głowę i w rękę, osiadł znowu na wsi, a 1850 odbył podróż naukową do Paryża, z której powróciwszy, ogłaszał rozprawy treści politycznej i historycznej, jak ,,0 wypadkach poznańskich r. 1848“, „An die Polenfresser“, „Zbiór kore-spondencyi generała Amilkara Kosińskiego“ i inne. W r. 1863 wstąpił do tz. komitetu Działyńskiego, a uwięziony dnia 10 maja 1863 r., został dnia 23 grudnia 1864 r. skazany na dwuletnie więzienie forteczne. Słaby stan zdrowia powstrzymywał ciągle wykonanie wyroku, aż w i. 18t>b nastąpiła amnestya.

W 1866 r. przeniósł się na stałe mieszkanie do Poznania. Niedomagając na zdrowiu i skołatany zgonem małżonki, przepędził ostatnie lata życia w Lesznie w domu zięcia swego Władysława Zakrzewskiego. (XXIX 128).

W roku 1887, dnia 2 października zgasł także Władysław Bentkowski, ¹) Był on przez pierwsze lata istnienia Dziennika Poznarïskiego do r. 1863 jego głównym współpracownikiem i duchem przewodnim, przestawszy zaś stale w redakcyi pracować, pozostał związany z nim wspólnością uczuć i przekonań, czego liczne znajdują się w Dzienniku dowody. Znakomite były jego artykuły tak pod względem treści jak formy. „Był to mąż — tak się wyrażał o nim Dziennik Poznański (XXIX, 226) — spiżowego odlewu, nie zadający swemu charakterowi choćby najmniejszym drobiazgiem kłamu, czynny, wierny zasadom, kochający kraj i naród, gotów dla nich położyć głowę, godny nie naszego, ale Plutarchowego pióra w zamian zewnętrznych zaszczytów i dostojeństw, któremi go nieszczęsne położenie własnego kraju i narodu obdarzyć, jak na to zasługiwał, nie było w możności“.

Wiec w r. 1887.

Gdy na mocy rozkazu niewiadomego pochodzenia i nieznanej daty zaprzestano od 1 października 1887 r. w szkołach elementarnych uczyć

ł) Syn pierwszego historyka literatury polskiej, Feliksa Bentkowskiego, mając lat 13, był w r. 1831 na polu bitwy, gdy pod Grochowem walczono, a potem z karabinkiem w ręku na szańcach warszawskich podczas szturmu do miasta. Po upadku powstania, ukończywszy nauki gimnazyalne, udał się z bratem Alfredem na uniwersytet do Królewca, gdzie słuchał prawa i historyi. W r. 1837 rozpoczął w Warszawie jako aplikant zawód sądowy, oddając się przytem studyom historycznym, których wynikiem była rozprawa o sejmach polskich, za którą otrzymał 1839 r. medal złoty jako nagrodę konkursu Jabłonowskiego w Uipsku. Porzuciwszy sądownictwo z powodu słabości zdrowia i wstrętu do krzywych dróg urzęduictwa rosyjskiego, wyjechał 1840 r. do Włoch, skąd po roku powróciwszy, objął gospodarstwo we wsi ojca Trzylatkowie w Królestwie. Ale niezadługo sprzykrzył mu się cichy i jednostajny żywot na wsi, wziął więc paszport emigracyjny i wyjechał 1843 r. do W. Księstwa Poznańskiego, gdzie wstąpił do wojska pruskiego w nadziei, że kiedyś jako wykształcony żołnierz będzie mógł służyć sprawie narodowej. W r. 1848, będąc podporucznikiem artyleryi w Świdnicy, powziął po wypadkach w W. Księstwie Poznańskiem przekonanie, że sumiennie jako Polak w wojsku pruskiem pozostać nie może, wziął więc dymisyą i przybył do Poznania, gdzie wstąpił do redakcyi ,, Gazety Polskiej“. Ale już po Wielkanocy 1 84 s r. ruszył do Węgier, gdzie w legionie Wysockiego jako kapitan artyleryi odbył całą kampanią, w ciągu której otrzymał krzyż za waleczność. Po klęsce pod Temeswarem zasłaniał z swoją bateryą przejście armii węgierskiej do Turcyi. Internowany w Widynie, później w Warnie, dostał się wreszcie do Śtambułu, skąd popłynął na rządowym okręcie tureckim, a potem francuskim wśród licznych przygód i niebezpieczeństw do Marsylii.

Po krótkim pobycie w Paryżu powrócił pod koniec r. 1850 do Poznania i objął re-dakcyą Gońca Polskiego, po którego zwinięciu posłował od r. 1852 z chwałą przez lat 11.

Był on gorącym przeciwnikiem konspiracyi i gwałtownego wybuchu i starał się za-pobiedz mu artykułami swymi w Dzienniku Poznańskim. Gdy jednak rozpoczęła się walka w r. 1863, złożył mandat poselski i udał się do Krakowa, a stamtąd do obozu Kangiewicza z deputacyą, która temuż wręczyła nominacyę na dyktatora. Bentkowski został jego szefem sztabu i jako taki brał udział w bitwach pod Buskiem, Chrobrzem czyli Zagościem i Grochowiskami i z całego oddziału kangiewicza, którego napróżno wzywał do dalszej walki, ostatni przeszedł do Galicyi.

Uwięziony w Krakowie, odzyskał po roku wolność i zabawiwszy niedługo w Dreźnie, wrócił 1865 r. do Poznania. Aresztowany i wywieziony do Berlina, gdzie mu proces wytoczono, przesiedział rok w fortecy magdeburskiej.

Po odzyskaniu wolności przyjął rendanturę w banku Tellusowym, wyuczywszy się wprzód książkowości kupieckiej i rachunków bankowych. To stanowisko porzucił 1868 r., by wedle wyrażonej w testamencie Hipolita Cegielskiego woli objąć opiekę nad tegoż nielet-niemi dziećmi i zarząd całego majątku. Pełnił te obowiązki z właściwą sobie sumiennością do r. 1880, a przytem zajmował się Tozvarzystwem czytelni ludowych, brał żywy udział w posiedzeniach Towai'zystwa Przyjaciół Nauk i czynnościach Towarzystwa Pomocy Naukoiuej\ był prezesem Komitetu j>rowincyonalnego zoyborczego i szczególnym opiekunem paiyskiego Towarzystwa Czci i Chleba. Starość jego osłodziły troskliwość iście dziecięca i cześć, jaką znalazł w otoczeniu swej przybranej rodziny Stefanostwa Cegielskich. (XXIX 226.)

Bentkowski zestawił Słowniczek wyrazów obcych, które zastąpić swojskimi należy, wydał broszurę: Sprawa polszczyzny w urzędowych ogłoszeniach W. Księstwa Poznańskiego, pod sąd filologôiü oddana, przetłomaczył Macaulaya Dzieje Anglii, a do Encyklopedyi Orgelbranda napisał niemal wszystkie artykuły, tyczące się sztuki wojennej, i niektóre inne historycznej treści.

dzieci nasze polskiego czytania i pisania, Dziennik Poznański zażądał zwołania walnego wieca dla zaprotestowania przeciwko temu, a zarazem porozumienia się co do sposobów obrony prawnej i zapewnienia dzieciom naszym możności nauki języka polskiego. Wiec odbył się 15 listopada w Poznaniu, a przybyli nań licznie nie tylko Polacy z W. Księstwa Poznańskiego, ale także z Górnego Śląska, z Mazur, z Warmii, z Kaszub i wogóle z Prus Zachodnich. Był on tak wspaniałym, jak żaden, jakie się dotąd w Poznaniu odbywały, a zarazem zbiorowym, jednomyślnym, ogólnym objawem uczuć i zapatrywań całego społeczeństwa polskiego w zaborze pruskim. Dziennik Poznański podwoił odtąd starania, aby każde dziecko polskie było zaopatrzone czy to w elementarz, czy to książkę polską. (XXIX, 241, 257.)

Okólnik arcybiskupa Dim-dera.

Adres do cesarza Fryderyka MI.

Wkrótce po owym wiecu, dnia 22 listopada 1887 r. wyszedł okólnik arcybiskupa Dindera, według którego nauka religii odtąd udzielaną być miała we wszystkich klasach wyższych zakładów naukowych archidyecezyi gnieźnieńskiej i poznańskiej w niemieckim języku, czem arcybiskup Dinder znosił okólnik arcybiskupa Ledóchowskiego z dnia 23 lutego 1873 roku, który tylko w prymie i sekundzie pozwalał uczyć religii po niemiecku. Było to nowe ustępstwo dla rządu pruskiego ze strony władzy duchownej.

Dziennik Poznański‘ hamując się w wyrażeniu uczuć żalu, bólu i fgoryczy ze względu na arcybiskupa i stosunki prasowe, wypowiedział najprzód obawę, aby władza duchowna, wszedłszy raz na taką pochyłość w nauce religii, mającej udzielać się uczniom wyższych zakładów naukowych, nie okazała równej uległości dla wymagań władz świeckich w szkołach niższych i najniższych, a powtóre przekonanie, że w ten sposób wykładana religia nie może podnieść religijnego ducha wśród młodzieży.

Apelując zaś do Rzymu, który „uznaje potrzebę wyuczyć poprzednio swych kleryków języka mieszkańców Chin, Japonii, wysp Spokojnego Oceanu, nim ich tam wyprawi na naukę wiary clirześciańskiej,“ zapytywał się:

„Czyżby w oczach Rzymu naród polski, naród zasłużony około chrześciaństwa i cywilizacyi, ów naród, którego królowie przesyłali papieżom chorągwie Mahometa, zdobyte w zwycięskich bojach na pohańcach, miał mniej prawa do jego opieki od biedaków, zamieszkujących poza drugą półkulą świata nieznane krainy?“ (XXIX, 281.)

Wstąpienie na tron cesarza Fryderyka III, pismo jego do księcia kanclerza z dnia 12 marca 1888, w którem zapewniał, że „każdy z poddanych jego jest równie bliskim sercu jego,“ przybycie do Poznania cesarzowej Fryderykowej, którą Dziennik Poznański, jak i inne polskie gazety, witał najserdeczniej, zdawały się zapowiadać, że tak system panujący jak i położenie nasze ulegną pewnej zmianie na lepsze.

Stąd powstała prawie powszechnie myśl, którą i Dziennik popierał, wystosowania adresu do cesarza Fryderyka III, w którym obok zapewnienia lojalności, obok podziękowania za odwiedzenie grodu naszego przez cesarzową, miało też być skreślone i smutne położenie nasze, a zwłaszcza co się tyczy szkolnictwa i wogóle narodowości naszej, i wyrażona nadzieja, że bolesne stosunki te ulegną zmianie. Adres ten miał być wystosowany od całego społeczeństwa, a złożony cesarzowi przez odpowiednią z pośród niego deputacyą.

wybrani są do reprezentowania nas, interesów

ale tylko w sej-

jak wywodził

Aby adres ten był wystosowany i podany przez Koła polskie, jak niektórzy chcieli, uważał Dziennik Poznański za niestosowne, bo posłowie polscy

naszych i potrzeb oraz obrony praw nam przysługujących mie i parlamencie, nie są zaś kompetentni do występowania wobec tronu.

Tymczasem Koła polskie w Berlinie uchwaliły inaczej i zredagowawszy adres, podały go dnia 4 maja do cesarza Fryderyka. Adres ten prócz zapewnienia w nim lojalności całego naszego społeczeństwa, prócz wynurzenia wdzięczności za odwiedzenie przez cesarzową naszej tylokrotnie nawiedzonej dzielnicy, prócz wyrażenia radości z powodu słów cesarskich, że „wszyscy poddani są równie bliscy sercu jego,“ nie wspominał ani słowem o tych ustawach, które wręcz ku zgnębieniu nas uchwalono.

Na ten adres nadeszła dnia 29 maja odpowiedź z ministerstwa stanu, podpisana przez Bismarcka, którą Koła nasze dopiero na naleganie dzienników ogłosiły. W niej ministerstwo stanu z najwyższego polecenia zapewniało, że cesarz nigdy nie wątpił o wierności Prusaków polskiego pochodzenia, że mu sprawiło radość, iż uczucia, które zawsze większą część mówiących po polsku poddanych JKMości ożywiały, znalazł wyrażone w adresie i że czerpie z tego niewątpliwą nadzieję, że panowie, którzy adres podpisali, uczucie wiernego przywiązania i wdzięczności za dobrodziejstwa trwałych urządzeń państwowych okażą także czynem, biorąc w interesie państwa pruskiego udział w pracach parlamentu i sejmu.

Na to zauważył Dziennik Poznański, że mimo naszej lojalności nie jesteśmy Prusakami, ale Polakami, poddanymi króla pruskiego i obywatelami państwa pruskiego (XXX, 167.), co zaś do rzekomych dobrodziejstw, to w całym szeregu artykułów odpowiedział na pytanie, czy mamy powody do wdzięczności.

Ponawiać adresu za wstąpieniem na tron Wilhelma II ani posłowie nasi ani społeczeństwo po owej odpowiedzi nie czuło potrzeby.

Zgon Kaźraie-

sława Wierzbińskiego i Stanisława Bronikowskiego

Wielką i bardzo dotkliwą stratę poniósł Dziennik Poznański\ jak skîego,rwlady- całe społeczeństwo, przez śmierć Kaźmierza jaróchowskiego, zmarłego dnia 24 marca 1888 r.

Jak Bentkowski, tak i Jaróchowski zasilał świetnem swem piórem od samego początku Dziennik Poznański, do którego Redakcyi wstąpił jako stały członek w r. 1882. Liczne jego artykuły były i pozostaną ozdobą Dziennika, nie tylko bowiem pisał je z niezwykłą werwą, piękną, jędrną polszczyzną, ale też składał w nich dowody wielkiej znajomości rzeczy, gruntownej wiedzy, trafności sądu i zadziwiającej bystrości.¹)

Wkrótce po śmierci Jaróchowskiego dnia 12 lipca 1888 r. umarł Władysław Wierzbińskij który przez lat 17 od lipca 1871 r. był współ-

redaktorem Dziennika Poznańskiego i jedną z najlepszych jego sił. Nie tylko w Redakcyi piórem, ale wszędzie i na każdym kroku, gdzie tego okazała się potrzeba, występował jasno i otwarcie w obronie Redakcyi, jak i pisma samego.

Zdolny i nadzwyczaj sumienny, odznaczał się jasnym poglądem na sprawy, a tern się różnił od ciętego i nieraz szorstkiego przyjaciela swego Kaźmierza Jaróchowskiego, że lubo stały w swych przekonaniach, był wyrozumiałym i pobłażliwym dla odmiennych przekonań, co mu ogólną jednało miłość.

Niedługo przeżył tych mężów nie tak znakomity, ale również sumienny współpracownik Dziennika Poznańskiego, Stanisław Bronikowski.

Syn profesora Antoniego i Albertyny z Święcickich (ur. w Wrocławiu 23 sierpnia 1843 r.) po ukończeniu nauk gimnazyalnych w Ostrowie, słuchał prawa na uniwersytecie wrocławskim, potem odbył całą kampanią francuską. W Dzienniku Poznańskim pracował od 1 stycznia 1872 r. aż do zgonu, który nastąpił dnia 2 maja 1890 r.

Upadek Bismarcka 1890 r. wywołał w społeczeństwie naszem nieco Kra capri-gorączkowe nadzieje, na które Dziennik Poznański nalać chłodnej wody vleg0' uważał za potrzebne (XXXII. 68).

Nie myślał on opuszczać opornego stanowiska wbrew nawoływaniom dyplomatycznych naszych oportunistów, pomimo bowiem o wiele przyjaźniejszego wiatru, jaki zawiał ze sfer najwyższych, pomimo ogólnie zasadniczych wyrażeń monarchy o wymierzaniu równej sprawiedliwości wszystkim poddanym bez różnicy plemiennej i wyznania wiary, pomimo, że posłowie nasi w parlamencie głosowali za propozycyami rządowemi, doty-czącemi pomnożenia wojska, o cofnięciu którejbądź z ustaw wyjątkowych antypolskich, a nawet rozporządzeń administracyjnych w r. 1890 nie było

mowy.

Dopiero w r. 1891 ziszczać się zaczęły zapowiedzi orędzia cesarskiego, a ziszczały się już to łagodniejszą praktyką rozporządzeń banicyj-nych, już to zniesieniem zakazu i trudności, stawianych nauce prywatnej języka polskiego, już wreszcie zatwierdzeniem pod sam koniec roku na arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego ks. dr. Floryana Stablewskiego, męża, który pomiędzy szermierzami walki kulturnej i narodowościowej należał do najprzedniejszych.

Dziennik Poznański\ przyjmując z wdzięcznością te ustępstwa, uważał je jednak tylko za preliminarya i przygotowanie do pokoju rzeczywistego, a zapewniając rząd o szczerze pojednawczem usposobieniu ludności

Ł) Urodzony 13 stycznia 1831 r. w Ściborzu na Kujawach z Andrzeja, pułkownika wojsk polskich, i Józefy z Zakrzewskich, uczęszczał do gimnazyum św. Maryi Magdaleny, a w r. 1848 jako sekundaner należał do oddziału, dowodzonego przez Edmunda Taczanowskiego, który pod Pogrzybowrem pułkownik Bonin otoczył i wziął do niewoli. Udział w powstaniu przypłacił Wierzbiński kilkomiesięcznem więzieniem w Kistrzynie, Poczem ukończywszy nauki w gimnazyum Fryderykowskiem, słuchał prawa w Berlinie, zdawszy zaś egzamin państwowy, rozpoczął praktykę sądową w Poznaniu, a jednocześnie odsługiwał wojskowość.

W r. 1863 wszedł do organizacyi narodowej i jako komisarz wojskowy zajmował się gorliwie tworzeniem oddziałów powstańczych i zaopatrywaniem ich w broń. Aresztowany, przesiedział rok cały w Moabicie, poczem uwolniony od wszelkiej odpowiedzialności, powrócił do Poznania i wystąpiwszy ze służby sądowej, poświęcił się wyłącznie pracom obywatelskim i sprawie publicznej.

Przez kilka lat był sekretarzem wydziału historycznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a od r. 1868 po koniec życia pełnił z chwałą obowiązki poselskie. Od r. 1868 był też członkiem komitetu prowincyonalnego wyborczego, a w dwTóch ostatnich latach życia swego tegoż komitetu prezesem. (XXX. 160.)

polskiej, dodawał zarazem, że przywiązanie nasze do mienia naszego duchowego, do właściwości naszych narodowych tak jest silnem i głębokiem, że, jak go nie złamały w niczem twarde prześladowania, tak go nie spaczą i nie wyłudzą żadne ponęty zysków materyalnych (XXXV, 4).

To niezachwiane przywiązanie do swej przeszłości i narodowych ideałów okazało społeczeństwo polskie uroczystym obchodem 100-letniej rocznicy konstytucyi 3 maja, który uświetnił Dziennik Poznański artykułami wstępnymi i ozdobnem wydaniem, tak samo, jak krótko przedtem dnia 21 kwietnia 1891 r. 50-letni jubileusz założenia Towarzystwa Pomocy Naukowej imienia Karola Marcinkowskiego (XXXIII. 90. 101.)

Zaszły tymczasem ważne zmiany w Prusach. Mianowany w miejsce Gosslera dotychczasowy naczelny prezes W. Księstwa Poznańskiego hr. Zedlitz ministrem oświecenia przedłożył w porozumieniu z całem ministerstwem i z przychyleniem się cesarza projekt reorganizacyi szkolnej w duchu, uwzględniającym wychowanie religijne, a zatem wpływ rodziny i organów Kościoła na szkołę. Wtem w zapatrywaniach cesarza zaszła nagła zmiana, której następstwem było ustąpienie hr. Zedlitza, dalej złożenie z urzędu prezesa w ministerstwie pruskiem przez hr. Capriviego i cofnięcie projektowanej reformy szkolnej, którą posłowie nasi gotowi byli poprzeć.

Wkrótce potem nowy minister oświecenia Bosse zjechał do Poznania, by zbadać, jak głosił, osobiście potrzeby wychowania publicznego u nas.

Dzie?inik Poznański witał go serdecznie i z uszanowaniem, nie szczędząc objaśnień sumiennych. (XXXIV. 142.)

Atoli ani w trybie nauki elementarnej ani w osobach jej kierowników nie zmieniono nic z tym jedynym wyjątkiem, że w praktyce zapisywania narodowości dzieci szkolnych do względniejszej i sprawiedliwszej skłoniono się metody.

Tak samo miała się rzecz i w innych dziedzinach życia publicznego. Komisya kolonizacyjna z tą samą co dawniej pracowała energią, wykluczając bezwzględnie włościan polskich od nabywania parcel, ta sama praktykowała się wyłączność w mianowaniu sędziów, urzędników administracyjnych, kolejowych i leśnych, w powierzaniu Niemcom dzierżaw koronnych, fizykatów powiatowych, notaryatów, ta sama gorączka w przeinaczaniu nazw miejscowości polskich na niemieckie, a działo się to pod wpływem ■ szowinizmu, który rozpanoszył się za czasów rządów Bismarckowskich i w zaciekłości swej nie ustawał.

Dziennik Poznański, wytykając to wszystko, zaznaczał zarazem, że nikt nie mógł zarzucić społeczeństwu naszemu, a jeszcze mniej reprezenta-cyi naszej zaczepnego lub bezwzględnie opozycyjnego przeciwko rządowi stanowiska. Jednostki nawet posuwały się do takich objawów lojalizinu, że im dworactwo zarzucano, a co do posłów naszych w parlamencie, to przy kwestyi postulatów wojskowych poszli nawet dalej, niż ich do tego umacniało przekonanie powszechne. Jak w tej kwestyi, tak też i w sprawie układów celnych głosy ich przeważyły zwycięstwo na stronę rządu i kanclerza. W sejmie pruskim niemniej posłowie nasi popierali reformy podatkowe i finansowe ministra Miquela.

Owe postulaty wojskowe i postawa posłów naszych wywołały niezadowolenie w Poznaniu. Gdy bowiem rząd z powodu odrzucenia wniosku swego wojskowego, za którym głosowali Polacy, rozwiązał parlament, podniosły się u nas głosy, potępiające politykę Koła polskiego i domagające się obioru nowych zupełnie posłów w miejsce dotychczasowych.

Jasnem było od samego początku w tej sprawie stanowisko Dziennika Poznańskiego. Nie taił się on wprawdzie z sympatyami dla hr. Capri-

viego dla tego, że ze wszystkich mężów stanu, którzy w ostatnich latach wpływali na losy nasze, okazał się człowiekiem sprawiedliwym i szlachetnymi rządzącym się poglądami, atoli zaraz p° pojawieniu się rządowego projektu wojskowego występował Dziennik przeciwko temu projektowi jako nakładającemu nowe ciężary na społeczeństwo nasze, które, ponosząc poró-wno z niemieckimi współobywatelami wszelkie ciężary i obowiązki państwowe, miało przeciw sobie cały system szkolny i wszystkie prawa antypolskie, nie tylko tamujące nasz rozwój narodowy, ale wprost dążące do zagłady naszej narodowości.

Tylko w takim razie zgadzał się Dziennik na przyjęcie płynących z powiększenia wojska nowych ciężarów, jeśliby Polacy na polu narodowem, a zwłaszcza na polu szkolnictwa doznali tych ulg, które z samego prawa, im służącego, wynikały. (XXXV. 118, 152.)

Po głosowaniu zaś posłów polskich nie rzucał na nich kamieniem potępienia, nie odmawiał im dobrej wiary i rzetelnej chęci służenia dobrze społeczeństwu, nie żądał śledztw i badania, nie był też przeciwny ponownemu obiorowi, ale żądał zabezpieczenia przyszłości. (XXXV. 66, 11 2.)

Tymczasem zerwała się burza w sferach ludowych, zostających pod wpływem i komendą redaktora Orędownika, dr. Komana Szymańskiego.

Orędownik przez wiele dni i tygodni domagał się, aby posłowie nasi głosowali za wnioskami rządowymi, uzasadniając żądanie swe konsekwencyą głosowania w takiejże sprawie w r. 1890, a nadto tern, że jako poddani monarchii pruskiej inaczej postępować nie mogliby. Po głosowaniu zaś zmienił dr. Szymański zdanie i nie miał słów na potępienie posłów naszych, a zwłaszcza zwalczał Stefana Cegielskiego, którego miejsce sam zająć zamyślał. W istocie przez stronników swoich postawił swą kandydaturę.

Walne zebranie wyborców w dniu 18 maja z powodu krzyków i hałasu policya rozwiązała. To samo nastąpiło we wtorek 23 maja.

W takich okolicznościach komitet wyborczy miasta Poznania nie zwołał już trzeciego zebrania wyborców w przekonaniu, że stronnictwo Orędownikowe znowu je rozbije, lecz oddał całą sprawę komitetowi prowin-cyonalnemu, który wraz z delegatami dnia 30 maja mianował Stefana Cegielskiego kandydatem na okręg wyborczy miasto Poznań i powiaty wschodnio- i zachodnio-poznańskie.

Dr. Szymański nie zaprzestał agitować. I tak się stało, że dnia 15 czerwca oddano na niego 1869 głosów, skutkiem czego legalny kandydat Cegielski, który otrzymał 9413 głosów, co nie stanowiło absolutnej większości, dopiero w ściślejszych wyborach dnia 24-go czerwca posłem obrany został.

Stronnictwo

narodowe.

„Stronnictwo ludowe zaprowadzi reformę we wszystkich stosunkach!“ wołali redaktorzy Ore.downika i Postępu,

Na to odpowiadał Dziennik Poznańskij że stronnictwo narodowe czyli raczej całe społeczeństwo nasze od wielu lat wprowadzało reformę w stosunki nasze społeczne i polityczne i pracowało nad tern, ażebyśmy nie za-kostnieli w stosunkach dawnych, lecz szli pod każdym względem naprzód, a na dowód tego takie przytaczał fakta:

„Przedewszystkiem stronnictwu narodowemu chodziło i chodzi o uobywatelenie ludu naszego, o podniesienie jego świadomości obywatelskiej i narodowej. W tym też celu założyło pisma ludowe jak: Przyjaciela Ludu, Wielkopolanina, Gazetę Gdańską, Gazetę Olsztyńską i Dziennik Kujaivski. Orędownik także przyszedł do skutku jedynie ofiarami tego stronnictwa. Bez tego, bez poparcia owego stronnictwa narodowego, a mianowicie obywateli ziemskich, duchowieństwa i inte-

ligencyi nigdyby p. dr. Szymański, zwłaszcza w owym czasie, gdzie należało składać kaucyą, nie byłby założył Orędownika. Inne pisma, przeznaczone dla warstw ludowych i średnich, powstały i rozszerzyły się, jeśli nie bezpośrednio ofiarami, to bądź co bądź poparciem owego stronnictwa, nie zaś tych, co dziś krzyczą, a na żadne ofiary ani na jakiebądź poparcie się nie zdobyli. Towarzystwo oświaty ludowej, lat temu 21 utworzone, stanęło także tylko ofiarnością tych, na których przywódcy t. zw. ludowego stronnictwa wrzeszczą. Gdy szło o grosz, wówczas ich nie było, ale gdy trzeba było zabić to Towarzystwo, znalazł się i tam pan dr. Szymański, a swymi artykułami spowodował policyę do zamknięcia go.“

„Wszakże stronnictwo narodowe, a raczej całe społeczeństwo nie opuściło rąk, ale, powodowane szczerą życzliwością i miłością ludu, założyło Towarzystwo czytelni ludowych. Czy Towarzystw > to nie pracuje w interesie ludu, niech na to odpowie tysiąc przeszło bibliotek, przez nie założonych“.

„Kto, pytamy, zakładał i mnożył Kółka włościańskie? Czy pan dr. Szymański i jego towarzysze czy też stronnictwo narodowe, a nadewszystko patron Jackowski, który w ciężkim trudzie i miłości dla ludu doprowadził ich liczbę do dwustu blisko. Czy pan dr. Szymański i jego przyjaciele popierali tę sprawę oświaty i dobrobytu ludu? O tern my nie wiemy i nikt nie wie. Jeżeli kiedy zabrali głos w tej sprawie, to jedynie, by swoję żółć wylać, że bez nich obiedwie sprawy prosperują, ale sami ręki ku temu nie podali, choć byłaby chętnie przyjętą“.

„Niepożytej sławy dziecko warstw średnich, Karol Marcinkowski, dzięki poparciu stronnictwa narodowego wprowadził w życie dwie instytucye niesłychanie doniosłe dla narodowości naszej, Towarzystwo Pomocy Naukowej i Bazar.“

„Pierwsze pomogło tylu a tylu ludziom do wybicia się na wierzch i niesienia kagańca oświaty przed narodem, drugie do rozwoju naszego handlu. Zgoła dr. Marcinkowski utworzył cały system organicznej pracy, którym do dziś dnia żyjemy“.

„Sam p. dr. Szymański zawdzięcza pierwszej instytucyi swoje wykształcenie, a obok niego wielu, wielu innych“.

„Bazar znów prócz tego składa corocznie na potrzeby nasze narodowe do 20 000 marek, jak np. na szkołę wieczorną przemysłową, na Kółka włościańskie, na Pomoc Naukową dla dziewcząt, na teatr itd“.

„Banku Przemysłowców miasta Poznania także nie założyli krzykacze, ale poważna część obywatelstwa tutejszego, a na prowincyi tyle powstałych Towarzystw pożyczkowych zawdzięcza również swe istnienie temu stronnictwu, które dla p. dr. Szymańskiego i jego towarzyszy jest solą w oku“

„To samo powiedzieć należy o Banku włościańskim. Gdyby nie hojność śp. hr. Jana Działyńskiego, nigd\by on nie wszedł w życie. Kto sprawił, że istnieje Bank ziemski, Spółka ziemska, Dom Przemysłowy, Spółka Pomoc? Zawsze jedni i ci sami, których dziś pan dr. Szymański i towarzesze od wszelkich zasług odsądzają“.

„Czy instytucye te służą dla ludu i warstw średnich, pytamy się secesyonistów, czy też nie, i czy wy w czemkolwiek przysłużyliście się do nich. Jeśli zwróciliście na nie swe łaskawe oko, to jedynie, żeby je rozbijać lub im szkodzić“.

„Pamiętamy, że w r. 1871 lub 1872 p. dr. Szymański wybrany został do Związku Spółek Zarobkowych. Ale według swego zwyczaju nie zagrzał tam miejsca, lecz po paru posiedzeniach wystąpił. Według niego szło tam źle

a jednak rezultat dowodzi czego innego“.

„Wiele rzeczy pominęliśmy z programu stronnictwa narodowego, który wiele dodatniego przyniósł naszemu społeczeństwu. To są fakta!“

„Co do strony politycznej, to stronnictwo narodowe nie zamykało nikomu drogi do służenia społeczeństwu, powoływało ludzi ze wszystkich stanów, nie oglądając się na ich pochodzenie czy herby, byle tylko zdolności i wykształcenie pozwalały na to. Kronika naszego parlamentaryzmu świadczy o tem.“ (XXXV. 213).

Orędownik i Postęp, nie zadawalniając się rozbijaniem zebrań wy- Napaści orę-borczych i secesyą, dopuszczały się gorszących napaści na zasłużonego pa- stępu^na* pa° trona Kółek włościańskich, Maksymiliana Jackowskiego, i na arcybiskupa sk°ieg₀JfCarcy-Stablewskiego, oraz na całe duchowieństwo nasze. Miało to ten skutek, biskupa, że Kółka włościańskie energicznie ujęły się za swym zacnym patronem, a obiedwie kapituły metropolitalne wręczyły dnia 7 września 1 893 r. księdzu arcybiskupowi adres, w którym, zapewniając go o swem przywiązaniu, potępiły w dosadnich wyrazach buntowanie tak świeckich jak duchownych przeciwko niemu. Posypały się także protesty przeciw Orędownikowi i Postępowi niższego duchowieństwa obu archidyecezyi, a duchowieństwo miasta Poznania przesłało dnia 6 września 1893 r. Dziennikowi Poznańskiemu „Oświadczenie“, w którem obu pismom zarzucało:

1)    wzbudzanie rozmyślne nieufności w klasie robotniczej i przemysłowej ku wyższym i zamożniejszym warstwom naszego społeczeństwa;

2)    dzielenie i rozbijanie naszego dotąd zgodnego i tą właśnie zgodą wewnętrzną silnego społeczeństwa na dwa wrogie sobie stronnictwa i narzucanie im niewłaściwych i tendencyjnie wymyślonych nazw stronnictwa ludowego i dworskiego;

3)    przypisywanie sobie prawa rozbijania zebrań publicznych, legalnie zwołanych, i prac społecznych, ilekroć one nie będą odpowiadały zamiarom i interesom rzeczonych pism;

5) posuwanie się nawet do gróźb sparaliżowania zupełnego naszych prac społecznych, a szczególnie akcyi wyborczej, gdyby wybór miał paść na osoby, nie dzielące zapatrywań rzeczom ch pism i ich właścicieli, co już jako wyraźna zdrada narodowca napiętnowanem być musi;

5)    podkopywanie naszych wypróbowanych i z wielkim m zołem stworzonych instytucyi, oraz zniesławianie osób zasłużonych i otoczonych ogólnym szacunkiem;

6)    przywłaszczanie sobie przez owe dwa pisma prawTa do wyłącznej opieki i obrony ludu i reprezentowania jego zapatrywań i interesów, gdy tymczasem wiadomo, że dla naszego ludu, dla dobra warstw naszych robotniczych i przemysłowych wszystkie klasy naszego społeczeństwa żywią równy interes, równą życzliwość i miłość i według możności nad ich dobrem i podniesieniem religijnem, moralnem i mate-ryalnem pracują.¹¹

Hakatyzm.

Rozdwojenie, jakie w ciągu tak zwanej polityki ugodowej tak groźne przybrało rozmiary, zaczęło ustępować pod naciskiem wrogich nam okoliczności Utworzenie za podżeganiem Bismaicka w r. 1894 Towarzystwa trzech liter (Hansemann, Kennemann, Tiedemann), które przeważny wpływ na rząd i społeczeństwo niemieckie wywierać zaczęło, dalej cofnięcie w tymże roku pozwolenia na udzielanie nauki prywatnej języka polskiego przez naucz) cieli elementarnych, w zamian za co zaprowadzono reskryptem mini-

Za pozór, aby do dawnego powrócić kursu, posłużyło przemówienie Józefa Kościelskiego na wystawie lwowskiej, chociaż, jak zauważył Dziennik Poznański (XXXVIII), ze wzmianki o poczuciu jednolitości narodowej Polaków nie można było wywodzić wrogich dla państwa pruskiego ten-dencyi, bo ta jednolitość jest i nie pozostanie być faktem dziejowym.

steryalnem z 1 6 marca z wielkiemi zastrzeżeniami i ograniczeniami tęż naukę jako nadobowiązkową w średnich oddziałach szkoły ludowej, co zaledwie na 'miano ustępstwa zasługiwało, coraz nieprzychylniejsze zachowanie się władz, wreszcie mowa toruńska cesarza Wilhelma II z dnia 22 września 1894 r. i dymisya hr. Capriviego dnia 26 października tegoż roku, wszystko to rozwiało złudzenia, którym zresztą Dziennik Poznański nigdy nie podlegał, i otworzyło społeczeństwu polskiemu oczy na ostateczne cele polityki pruskiej.

W tych okolicznościach złożył Dziennik Poznański takie oświadczenie: „Uznajemy najzupełniej ten fakt polityczny, że jesteśmy poddanymi monarchii pruskiej. Obowiązki stąd płynące rozumiemy dobrze, nie knując zamachów ani zdrady. Pełnimy też wszystkie obowiązki państwowe, z tego faktu politycznego wypływające, i ponosimy wszelkie ciężary. Żądamy wszakże otwarcie, jasno i stanowczo, aby i państwo względem nas pełniło także swe obowiązki. Żądamy zatem zupełnego obywatelskiego równouprawnienia, a nadto przyznania nam tych praw narodowych, które nam się należą jako Polakom nie tylko z prawa przyrodzonego, ale i z praw międzynarodowych pisanych i przyrzeczeń królewskich.“

„To nasze stanowisko i z niego nie zejdziemy.“ (XXXVI, 246.)

Uroczystości

narodowe.

W roku 1893 przypadł najprzód 50 letni jubileusz naukowej pracy Augusta hr. Cieszkowskiego dnia 10 września, potem zjazd prawników i ekonomistów polskich w Poznaniu dnia 11—13 września i zgon Jana Matejki dnia 1 listopada. Dziennik Poznański’ jak zwykle przy wypadkach większego narodowego znaczenia, tak i w tych razach stał się wyrazem uczuć całego społeczeństwa polskiego (XXXV, 206, 206, 251), a w następnym roku, w setną rocznicę powstania Kościuszki, wyszedł dnia 1 kwietnia, dnia 4 kwietnia i dnia 18 kwietnia z ilustracyami i odpowiednimi artykułami wstępnymi. (XXXVI, 74, 77, 88.)

Dziennik Poznański gorąco popierał myśl zebrania funduszu imienia Kościuszki i przeznaczenia go na cele oświaty ludowej.

Zgon Karasow-

W okresie tz. polityki ugodowej znowu ubyło Dziennikowi Poznań-i^fecz^awT skiemu kilku wypróbowanych współpracowników.

Łyskowskiego.

Pierwszym był Maurycy Karasowski, ur. w Warszawie 21 września 1 823 r., pierwszy wiolonczelista w kapeli królewskiej w Dreźnie, autor dzieła o Chopinie, zmarły w Dreźnie 19 kwietnia 1892 r. Odr. 1871 pisywał stale przez przeszło 21 lat Kronikę literacką, naukową i artystyczną, oraz przygodne artykuły.

W rok później dnia 16 grudnia 1893 r. umarł Edmund Gallier¹) Był on od r. 1866 administratorem Dziennika Poznańskiego, na którem to stanowisku, pełniąc sumiennie i gorliwie obowiązki, pozostawał aż do

x) Urodzony 2 października 1833 w Szamotułach z ojca sekretarza powiatowego, pochodzącego z rodziny hugenockiej, i Salomei z Krajewskich, kształcił się w gimnazyum Fryderykowskiem w Poznaniu, które jako niższy tercyaner opuścił, poczem krótki czas pracował w zawodzie kupieckim, następnie w biurach administracyjnych, aż wreszcie I854 roku zaciągnął się do legii zagranicznej w Algierze. Powróciwszy 1859 r. do Poznania, utrzymywał się z udzielania lekcyi języków francuskiego, angielskiego i włoskiego. W r. 1863 pospieszył do szeregów narodowych, odznaczył się niezwykłą walecznością pod Brdowem, Nową wsią i w wielu innych potyczkach, a mianowany pułkownikiem i dowódcą w województwie ma-

śmierci. W Dzienniku zamieścił kilka prac swoich z dziedziny historyi i geografii polskiej.

Wkrótce po śmierci Calliera, dnia 19 stycznia 1894 r., umarł Mieczysław Łyskowski, jeden z współzałożycieli Dziennika Poznańskiego. Od r. 1859 do śmierci stał wiernie przy tern piśmie, wspierając je licznymi, cennymi artykułami i służąc mu radą i pomocą. ')

Niedługo przeżył tych starych towarzyszy swoich i przyjaciół naczelny redaktor Dziennika Poznańskiego, Franciszek Dobrowolski. Wkrótce bowiem po świetnym obchodzie 25-letniej pracy redaktorskiej i obywatelskiej w Poznaniu, który się odbył 7 stycznia 1896 r. staraniem komitetu, na którego czele stanął szambelan Stefan Cegielski (XXXVIII. 5 i n.), zakończył żywot doczesny dnia 11 lipca 1896 r.

Gdy Dobrowolski objął redakcyą Dziemtika, walczyć musiał z róż-nemi trudnościami, aby wyrobić sobie i zawodowi dziennikarskiemu wogóle odpowiednie stanowisko. Panowały wówczas w Poznaniu takie stosunki, że bez osobnego pozwolenia nie wpuszczano dziennikarzy na posiedzenia Towarzystw i zebrań publicznych. Trzeba było twardej walki, nim Dobrowolskiemu pozwolono jako dziennikarzowi uczestniczyć w walnych zebraniach Centralnego komitetu wyborczego na W. Ks. Poznańskie. Od czasu pobytu Dobrowolskiego w Poznaniu zaczęto w nim szanować stan i zawód dziennikarski, w którego prawr i godności obronie zawsze gorąco stawał,

W czasie walki po r. 1870 pomiędzy obozem narodowym o barwie liberalnej, a obozem zachowawczym Dobrowolski stanął od razu w myśl mandatu właścicieli Dziennika Poznańskiego po stronie tamtego i wnet się stał jego przywódcą. Gdy jednak zawrzała walka kulturna i gdy Bismarck usiłował skruszyć narodowe podstawy ludności polskiej, wtedy jako kierownik Dziennika zaprzestał walki z obozem konserwatywnym i razem z nim zwalczał wspólnego wroga, przyczem zachował Dziennikowi charakter pisma umiarkowanie postępowego.

Jako naczelny redaktor Dziennika Poznańskiego starał się usilnie o podniesienie tego pisma we wszystkich kierunkach, wspierany w tych usiłowaniach przez radę nadzorczą, którą składali Mieczysław hr. Kwilecki, dr. Zygmunt Szułdrzyński, Bolesław Potocki i Józef hr. Mielżyński.

Posiadał niezaprzeczony, a rzadki talent kierowania pismem, zapewnienia mu poczytności i utrzymania go na istotnej wyżynie, zwłaszcza pod względem doboru i szybkości informacyi.

zowieckiem, staczał nieustanne walki z Rosyanami i nawet pod sarnę podsuwał się Warszawę.

Po upadku powstania i odsiedzeniu kary więziennej w Berlinie, zostawszy administratorem Dziennika Poznańskiego, oddawał się pracom naukowym, zwłaszcza geografii historycznej, czego owocem były liczne, sumienne monografie. (XXXV. 286).

x) Urodzony 15 października 1825 r. w Oborach w powiecie chełmińskim, udał się po skończeniu nauk gimnazyalnych w Chełmnie i Kwidzynie, na studya prawnicze do Wrocławia. W r. 1848 zaciągnął się do oddziału Krauthofeta-Krotowskiego, co przypłacił niedługiem więzieniem. Uwolniony, powrócił do Wrocławia, a po zdaniu egzaminów został sędzią sądu okręgowego w Wąbrzeźnie, potem w Lidzbarku, wreszcie w Brodnicy. W roku 1863 pomagał gorliwie powstaniu, a złożony skutkiem tego z urzędu, wyuczył się bankowości w Berlinie, poczem założył z Teodorem Donimirskim i Antonim Kalksteinem Bank toruński, a 1870 r. z Mieczysławem hr. Kwileckim i Bolesławem Potockim Bank rolniczo-przemysłowy w Poznaniu. Przez lat 6 z chwałą posłował. Głównie przyczynił się do założenia Nadwiślanina, Przyjaciela Ludu, Gazety Toruńskiej, Gazety Gdańskiej i do utrwalenia bytu Wielkopolanina. Czynny także wziął udział w założeniu Westy i Związku spółek zarobkowych, a teatr nasz, Towarzystwo oświaty ludowej, Czytelnie ludowe i inne instytucye nasze doznawały z jego strony czynnego poparcia. (XXXVI. 14).

Umiał też sobie dobierać współpracowników. Za jego czasów pisywali do Dziennika Poznańskiego prócz już wymienionych, Alfred Szczepański, Kaźmierz Skrzyński, Błotnieki ze Lwowa, Julian Bukowiecki, Edmund Naganowski, Melania Parczewska, Henryk Sienkiewicz, dr. Marceli Motty. Stanisław Schniir-Pepłowski, Henryk Merzbach, Kaźmierz Zalewski, Teodor Jeske-Choiński, Juliusz Au, Wojciech Jaróchowski, dr. Heliodor Święcicki, Władysław Rabski, Władysław Motty, dr. Czechowski, Ignacy Poklatecki, Kaźmierz Zielonka i wielu, wielu innych.

Nie było w Wielkiem Księstwie Poznańskiem obywatela starszej generacyi, któryby w 25 latach dziennikarskiej działalności Dobrowolskiego w każdej ważniejszej sprawie nie odzywał się do społeczeństwa za pośrednictwem Dziennika Poznańskiego. Był więc Dziennik, jak sam Dobrowolski na swym jubileuszu wyznał, wyrazem zbiorowej pracy społeczeństwa, które jemu powierzyło chorągiew, aby bronił wiernie najdroższych świętości i skarbów narodowych. Chorągiew tę zachował Dobrowolski czystą i nieskalaną.

Jako naczelny redaktor dawał Dobrowolski, jak to podniósł Stefan Cegielski w jubileuszowej przemowie do niego, inicyatywę do najróżnorodniejszych zadań i zamiarów we wszystkich dziedzinach życia obywatelskiego. Język, oświata, dzieci polskie, teatr nasz i wszelkie prace organiczne miały w nim dzielnego poplecznika i obrońcę, zakusy zaś przewrotowe, burzyciele solidarności narodowej, kurczyciele ziemi ojczystej twardego przeciwnika.

W następujących słowach skreślił jeden z ówczesnych członków Redakcyi na obchodzie jubileuszowym Dobrowolskiego działalność jego jako publicysty :

„Podczas ćwierćwiekowej pracy dziennikarskiej nie wchodził Franciszek Dobrowolski nigdy w transakcye ani z własnem sumieniem ani z słabościami i namiętnościami ludzkiemi, nie frymarczył na własną korzyść wpływem, jaki w każdem społeczeństwie zapewnia stanowisko kierownika miaro-dawczego organu opinii publicznej, ale silną i czystą dłonią dzierżył sztandar uczciwości i godności dziennikarskiej“.

Dobrowolski to zaprowadził popołudniowe niedzielne zebrania w redakcyi Dziennika, w których brały udział najwybitniejsze osobistości Księstwa, radząc nad politycznemi sprawami i rozbierając kwestye bieżącej doby. Zebrania te były częstokroć wskazówką dla akcyi posłów w parlamencie niemieckim i sejmie pruskim i wedle nich nastrajał się kierunek polityczny Dziennika. Głos Dobrowolskiego ważył zawsze na tych pogadankach i po większej części przeważał; — zdanie jego i sąd ceniono wysoko.

W ostatnich latach zaprowadził w Dzienniku Poznańskim stałą miesięczną rubrykę pod tytułem „Przegląd rolniczy“, a od roku 1891 wydawał na gwiazdkę Dziennik z kilku dodatkami, w których mieściły się artykuły inteligencyi naszej z W. Księstwa Poznańskiego, Prus Zachodnich, Śląska i innych dzielnic polskich.

Jak powszechne zyskał uznanie dla swej pracy i charakteru, okazał jego 25-letni jubileusz. Przedstawiciele wszystkich stanów z wszystkich

„W ciągu 25-letniego kierownictwa jego Dziennik licznych i zaciętych miał przeciwników, nikt jednak nie może powiedzieć, aby organ ten kiedykolwiek wykroczył przeciwko zasadom etyki dziennikarskiej, splamił się kiedy czynem nieuczciwym, poświęcił prywacie dobro publiczne. Przede-wszystkiem zaś stale i niezłomnie bronił najświętszych interesów naszych narodowych, pielęgnował wiernie najwznioślejszy ideał miłości Ojczyzny“. (XXXVIII, 5).

części Polski, bądź osobiście, bądź przez adresy, listy i telegramy oddali hołd jego niezłomnej woli, niestrudzonej pracy, sumienności w wykonywaniu obowiązków, niezachwianej wierze w żywotne siły i przyszłość narodu polskiego. (XXXVIII, 5).

Mimo nader wyczerpujących siły człowieka zajęć redaktorskich Franciszek Dobrowolski znajdował dość czasu, aby występować zawsze jako obywatel. Należał do wszystkich ważniejszych Towarzystw w Poznaniu. Był do końca życia sekretarzem Centralnego komitetu wyborczego, przez czas niejakiś prezesem komitetu wyborczego na miasto Poznań, współzałożycielem i członkiem dyrekcyi Towarzystwa Pomocy Naukowej dla dziewcząt polskich, należał przez lat 25 do Towarzystwa Przemysłowego, był członkiem Stelli i Koła śpiewackiego polskiego, przez lat 13 zarządzał Teatrem polskim w Poznaniu, przez lat kilkanaście urządzał gwiazdkę dla biednych dzieci. On też w roku 1883 podał myśl wysyłania dzieci polskich z Poznania na wakacye do domów polskich i sam się tern przez lat 13 _ zajmował. Mając rozległe stosunki, wyjednywał dla biednej młodzieży pomoc w naukach, a wielu zawdzięczało mu stanowisko, jakie zajęli w społeczeństwie, sam zaś był człowiekiem bardzo skromnych wymagań osobistych. (XXXVIII, 58).

jednak

ani słowem ani uczynkiem nikogo nie odwiódł od spójni z Kościołem, pracy kapłanów w niczem nie utrudniał, ich osoby otaczał szacunkiem, pismem i słowem bronił podstaw religii i umarł przykładnie, jak na katolika przystało. (XXXVIII, 162).

To też duchowieństwo nasze wzięło liczny udział w jego pogrzebie, a ks. arcybiskup Stablewski odprawił za spokój duszy jego mszę żałobną w kaplicy pałacowej w Krobi.

W wierze był oziębłym i do praktyk religijnych nieskorym, nigdy —- jak się wyraził ks. dr. Ludwik Jażdżewski nad grobem jego —

IX.

Po zgonie Dobrowolskiego objął na krótki czas naczelną redakcyą Dziennik po-Dziennika Poznański ego poseł Józef Głębocki z Czerlejna *). Za jego czasów naczelną¹^ odbył się słynny proces o rzekomy bunt Polaków przy sposobności uczczę- dG^ckie°ofa nia arcybiskupa Stablewskiego na dworcu opalenickim.    proces opaie-

Dziennik Poznański\ donosząc o weniku procesu, w ciągu którego «icki. oskarżyciel, królewski komisarz obwodowy Otto v. Carnap, zamienił się w oskarżonego, zestawił ten proces z rewelacyami Bismarcka o podstępnym traktacie Prus z Rosyą aż do roku 1890, wykazując, że jeden i drugi fakt miał jedno i to samo źródło: Friedrichsruh.

pisał

rozchodzą się wskazówki do głównej

„Z Friedrichsruh

armii byłego kanclerza, którą stanowią hakatyści“.

') Urodził się 1 7-go marca 1856 roku w Czerlejnie, w powiecie średzkim, z Jana Nepomucena Głębockiego i Wiktoryi z Żurawskich. Ojciec jego był przez wiele lat administratorem dóbr Psarskie, własności Franciszka hr. Kwileckiego, z którym rodzina jego ścisłą była złączona przyjaźnią. Pierwsze nauki pobierał w szkołach ludowych, potem w gimnazyum ś. Maryi Magdaleny w Poznaniu, a od roku 1875 —1880 poświęcał się na uniwersytecie wrocławskim studyom h storyi ; geografii. Następnie osiadł w ojczystem Czerlejnie, które później sprzedał rodakowi. Od roku 18‘G był członkiem sejmu pruskiego, a od roku 1898 także parlamentu. W K«>le polskiem zajmował urząd sekretarza Jako poseł zyskał sobie ogólną sympatyą u swoich, a szacunek u przeciwników, dla których nie tylko był wielce niewygodnym, ale częstokroć postrachem dla trafności i ścisłości argumentacyi i gryzącego sarkazmu. Umarł 28 listopada 1903 roku, tknięty paraliżem na ulicy Podgórnej w Poznaniu. (XXXXV, 273, 276).

„Taki Carnap, to produkt szerzonego zepsucia urzędników przez hakatystów, którzy chcą popchnąć całą tutejszą biurokracyą do ucisku polskiej ludności, aby wywołać w niej zniecierpliwienie i wydobyć na jaw pozory buntu“. (XXXVIII, 252).

Wkrótce potem, dnia 9 listopada 1896 roku ogłosił Reichsanzeiger rozkaz cesarski, mocą którego barwami W. Księstwa Poznańskiego miał być odtąd kolor biało-czarno-biały.

Do tego rozkazu Dziennik taki dodał komentarz:

»Referat ministra spraw wewnętrznych, przedłożony cesarzowi, datowany jest dnia 1 listopada, a więc w 2 dni po ogłoszeniu wyroku w sprawie skandalu opalenickiego, jest więc balsamem na rany, odniesione przez obóz szowinistyczno-hakatystyczny w sprawie Carnapa. Może to niektórym naszym optymistom nareszcie otworzy oczy, skąd i jak wiatr wieje. Dudność nasza przyjmie niewątpliwie decyzyą cesarską z całym spokojem. Nawet biało-czarno-białe barwy nie zdołają dzielnicy naszej i ludności polskiej nadać charakteru niemieckiego. Przy dokumentowaniu naszego charakteru narodowego obędziemy się bez wszelkich barw. » (XXXVIII. 261).

„Akcya dyplomatyczna“.

Pomimo to wszystko byli wówczas jeszcze politycy, pragnący powrócić do tak zwanej „akcyi dyplomatycznej“ czyli polityki ugodowej, która wśród naszego społeczeństwa tak silny wywołała opór. Otóż nadesłał do Kuryera Poznańskiego ktoś z prowincyi artykuł p. t. »Dyskredytowanie polityki cesarza«, w którym odsłaniał się jako zasadniczy zwolennik „akcyi dyplomatycznej“, a przeciwnikom jej zarzucał krótkowidztwo, a nawet złą wolę i chęć bałamucenia.

powoli

Dziennik Poznański’ krytykując zapatrywania i argumentacyą autora owego artykułu, wręcz się przeciwko podjęciu »akcyi dyplomatycznej« oświadczył, która, kierowana przytem przez urodzonych nie-dyplomatów, od stu lat nie tylko nic nam dobrego nie przyniosła, lecz same smutne i go-rżkie wydała owoce. Zamiast więc wdawać się w »wyższą politykę«, radził z energią i wytrwałością pracować nad zachowaniem naszej narodowości, ku czemu prowadzą: obrona legalna praw naszych i potrzeb na polu naro-dowem i ekonomicznem, wewnętrzna praca organiczna, zgodna i wytrwała w kierunku utrzymania i podniesienia bytu materyalnego i w kierunku wychowania narodowego całego społeczeństwa.

»Jest to program wprawdzie prosty, ale wypróbowany wprawdzie, ale z niechybną pewnością prowadzący do celu. Jeśli zaś potrzeba oprócz tego pomocy wyższej polityki, to i tej program dać nie wyklucza, polityki tak wysokiej, że wysokość jej żadna inna nie sięga. Jest nią: Sprawiedliwość Boska i kierowany przez Nią bieg historyi.« (XXXVIII. 258).

X.

Dnia 15 listopada 1896 r. został naczelnym redaktorem Dziennika Poznańskiego na mocy układu z radą nadzorczą dr. Władysław Łebiński, J

Dziennik Poznański pod

redakcyą    ₍

dr.Władysława mąż pracowitości mrówczej, zdolności niemałych, wykształcenia wszech

stronnego i gruntownego.

9 Dr. Władysław Dębiński urodził się 3 października 1840 roku w dziedzicznym majątku Stążki, w powiecie świeckim, w Prusach Zachodnich, z ojca Jana i matki Kon-stancyi z Trembeckich. Ojciec jego, również jak stryj Ignacy przypłacili udział w wypadkach 1846 r. więzieniem, podczas którego pierwszem wykształceniem Władysława zajął się wuj, Stanisław Trembecki, od roku 1849 zaś uczęszczał do gimnazyum chełmińskiego, w którem złożył egzamin dojrzałości 1858 r. Studya akademickie odbył w Wrocławiu jako słuchacz

W programie, który dnia 1 7 listopada 1896 r. ogłosił, wypowiedział dr. Kebiński, że, oddając Bogu, co jest Boskiego, a cesarzowi, co jest cesarskiego, będzie walczył w obronie praw naszych do upadłego, ale na legalnej drodze, z umiarkowaniem, nie puszczając wodzy uczuciom - że zasadą jego będzie nawoływać do obowiązkowości i tej pracy, która umacnia i utwierdza podstawy bytu i wzmaga dorobek moralny i materyalny — że kierować będzie Dzienikiem Poznańskim, który zdobył sobie nie tylko poważne stanowisko, ale i ustaloną tradycya, w duchu liberalno - umiarkowanym. (XXXVIII. 265).

laków jako obywateli dru-chodzi wyraźnie do opo-jd^Pziennik Poznański bar-jednak, aby w kraju nie na własną rękę, aby uni-nów i sposobności do starć, zawsze stanowiska pra-

W przeciwieństwie do Secesya Orę-

aoivmk deklaracyi Komie- dowców. czenia i domagał się wy-du, lubo Koło polskie, mierowski, Stefan Cegiel-i inni, których Orędownik sowało 20 marca 1897

Na początku 1897 r. dokonał się stanowczy zwrot w polityce Koła Dekiaracya polskiego. Gdy bowiem w sejmie pruskim dnia 29 stycznia na interpelacyą r,Skk^o.row Koła w sprawie nieprawnego rozwiązywania zebrań polskich, ministrowie v. d. Recke i Bosse niedwuznacznie wypowiedzieli, że żadnym nie mamy oddawać się złudzeniom, bo system antypolski wykonuje się wedle myśli całego rządu, oświadczył dr. Roman Komierowski w parlamencie dnia 6 lutego tegoż r. w sposób stanowczy, że Koło polskie nie może popierać rządu, który traktuje Po-giej klasy, czyli, że prze-zycyi. Tę deklaracyę przy-dzo przychylnie, ostrzegał wyrywano się z opozycyą kano nierozważnych czy-a natomiast trzymano sie wnego. (XXXIX. 31.)

.1

szeniu ciężarów publicz-Na to odpowiadał Dzienna. powoływanie nowych sił z ludu, ale sił rzeczywistych, a nie dotkniętych chorobą manii wielkości, która wszystkich uważa za karłów, idyotów i kaleki moralne. Budźmy lud, powołujmy go do wspólnej pracy, ale nie przez podburzanie, nie przez wzniecanie nienawiści, mściwości, pychy.“ (XXXIX. 262.)

Dr. Władysław Łebiński.

Dziennika odmówił Górowskiego wszelkiego zna-boru nowych posłów z lu-a więc i dr. Roman Koski, Hektor hr. Kwilecki „dworusami“ nazywał, gło-roku przeciwko powięk-nych. (XXXIX. 67.) nik: „I my godzimy się

Pars

filozofii i filologii. Tam też uzyskał stopień doktora filozofii po napisaniu rozprawy: „De nuntiorum terrestrium in Polonorum Republica origine, conditione, rebus gestis. prior“, poczem poświęcił się zawodowi literackiemu.

Na szerszą widownię publiczną wystąpił w r. 1870, w którym na zebraniu Towarzystwa Przemysłowego w Poznaniu wygłosił odczyt o położeniu narodu polskiego i zadaniach każdego prawego Polaka, w którym myśl i nauką stawiał jako najniezbędniejszą podstawę naszę.

W r. 1881 ogłosił w warszawskiem Ateneum rozprawę p. t. „Kółka rolniczo-wło-ściańskie i rozwój pracy około rolniczej oświaty ludowej w W. Księstwie Poznańskiem i Prusach Zachodnich¹⁻, Później ukazały się następujące prace : O podstawach przemysłu i słówko o handlu. Poznań 1883. Pożar czyli żywcem spalonych dzieci pięcioro. Sielanka. Poznań 1883. Zabawna historya, jak Grzela wykarało w Ameryce i jaki był smutny koniec jego. Poznań 1883. Zajęcze głowy czyli szkodnicy zawstydzeni. Poznań 1883. Kamieniarz albo piosnka swatem, komedya w 5 aktach. Poznań 1884. Materyały do słownika łacińsko-pol-skiego średniowiecznej łaciny i starożytności polskich. Poznań 1885. O wojach i rycerzach polskich, studyum starożytnicze. Warszawa 1885. Amerykanie. Dwie igraszki wiejskie. Oryl. Pieśń o koniu naszym. Sen Turkawki. Wybory w szwalni, krotochwila w jednym akcie, wierszem. Poznań 1885. Co al Bekri opowiedział o Słowianach. Poznań 1887. Bitwa pod

„Ludowcy chcą nowych posłów w przeświadczeniu, że oni tam dęby wyrywać będą, gdzie poprzednicy słabego zit lska wyplenić nie mogli. W ostatnich czasach weszli nowi ludzie do Koła, a jednak ich działalności do zbytku nie znać na politycznej arenie.“ (XXXIX. 115.)

Atoli takie wywody nie wywierały na Orędownika i Postęp najmniejszego wrażenia i dalej prowadzili zaciętą walkę przeciwko Kołu, a zwłaszcza przeciwko Stefanowi Cegielskiemu.

Od posła tego zażądał komitet wyborczy miasta Poznania dnia 12 stycznia 1898 r., aby nie tylko w Kole zwalczał popieranie projektu marynarki wojennej, ale w razie uchwały Koła, przychylnej projektowi, wstrzymał się w plenum parlamentu od głosowania.

Tego kroku komitetu Dziennik Poznański’ chociaż sam był przeciwny projektowi rządowemu, nie pochwalił, bo był przekonania, że wyborcy mają prawo wobec posła wyrazić zdanie własne, ale że posła rzeczą jest rozsądzić, czy ze zdania tego będzie mógł korzystać wedle własnej woli i woli Koła, nakazom zaś i groźbom ulegać nie może. (XXXX. 23.) Zwracał przytem uwagę, że komitet wzywał niejako posła Cegielskiego do zerwania solidarności, solidarność zaś uważał Dziennik za najświętszy obowiązek.

wód ca.

O zachowaniu solidarności najmniej się troszczyli ludowcy i ich przy-Gdy bowiem Cegielski, by koniec położyć walce, jaką przeciwko niemu Orędownik co moment wszczynał, zrzekł się kandydowania do parlamentu w okręgu poznańskim, od czego Dziennik Poznański odwieść go usiłował, a w jego miejsce trzy komitety poznańskie: miejski i 2 wiejskie postawiły kandydaturę prezesa Koła, radcy Stanisława Mottego — Orędownik i Postęp zrobili znów secesyą, wzywając swych zwolenników do głosowania na Franciszka Andrzejewskiego, którego Orędownik nazwał „typowym kandydatem “.

Nie pomogły artykuły Dziennika Poznańskiego ani innych pism umiarkowanych, nie pomógł głos Jakóba Bojki, włościanina i posła do rady państwa w Wiedniu i do sejmu we Lwowie, który, lubo sam ludowiec, oświadczał się za Mottym (XXXX. 136), nie pomogło wreszcie odezwanie się czcigodnego patrona Kółek włościańskich, Maksymiliana Jackowskiego. XXXX.' 131.)

Głusi na wszystkie głosy i zaklęcia, kazali Orędownik i Postęp swoim zwolennikom głosować dnia 16 czerwca 1898 r. na Franciszka Andrzejewskiego, który otrzymał 6130 głosów. Na Mottego padło 7727 głosów, co nie stanowiło większości. Dopiero przy ściślejszych wyborach dnia 24 czerwca Motty wybrany został 8734 głosami (Andrzejewski otrzymał 7999 głosów).

Tak samo jak w Poznaniu rozbijali ludowcy solidarność na

prowincyi.

Grunwaldem. Poznań 1886. Pogrzeb królewski. Z wycieczki archeologicznej. Poznań 1887. Żywot Kaźmietza Kantaka i żywot Ignacego Eyskowskiego. Poznań 1887. Tragedya przeczuć. 1897 (treści filozoficznej). Żywot Karola Marcinkowskiego.

a od r. 1884

Pracował więc dr. Dębiński w najrozmaitszych kierunkach, a krom powyższych prac pisywał bądź pod własnem nazwiskiem, bądź pod przybranem do rozmaitych pism polskich w trzech zaborach. Przez niejakiś czas redagował Gazetą Toruńską,

W r. 1884 z powodu przestępstwa prasowego odsiadywać musiał kaźń w Poznaniu. Był on jednym z najgorliwszych członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którem pierwszy poruszył myśl zbierania starych nazw miejscowości, rzek, gór, itd. (Dziennik Poznański XXXXIX 234).

„Polnische Correspoudenz“, pismo niemieckie o tendencyi polskiej. W r. 1870 nabywszy drukarnią J. I. Kraszewskiego, przeniósł ją z Drezna do Poznania i sam przez rok uczył się sztuki drukarskiej.

Po tych smutnych wypadkach wezwał Dziennik Poznański stronnictwo narodowe, aby się silniej zorganizowało i przystąpiło bądź do pacyfikacyi społeczeństwa, bądź do walki energicznej z jednostronnym kierunkiem tz. stronnictwa ludowego, „które poza sobą nic nie widzi i nie zna —narodu.“ (XXXX, 149).

Gdy w czasie owej walki Dziennik Poznański zrobił Orędownikowi zarzut, że zwalcza politykę tak zwaną ugodową, którą sam niegdyś polecał, powołał się Dr. Szymański na broszurę, którą wydał w r. 1873, a w której twierdził, że wprzódy każdy jest Polakiem, a potem pruskim poddanym, i z tego wyciągał konsekwencye.

odpowiedział na to Dziennik Poznański

Polemika

Orędowni

kiem.

Postęp.

„My

nie czerpaliśmy

dowodów z jakiejś broszury p. Szymańskiego, lecz z Orędownika, w którym co prawda rozmaite już były metamorfozy ducha. Bo najpierw powstał jako klerykalny organ, protegowany przez śp. ks. Koźmiana, duchowieństwo i szlachtę pomocą bardzo realną. Gdy już mu się zdawało na czasie, przedzierzgnął się nagle z pracy nad podniesieniem stanu mieszczańskiego, do której odebrał taką zachętę i pomoc od duchowieństwa, szlachty i inteli-gencyi, w stanowczego wroga szlachty, duchowieństwa i inteligencyi, rzucając jako antytezę do szlachty swoje hasło łyków. Tej metamorfozy ciekawe epizody mógłby opowiedzieć czcigodny Patron. Całe roczniki Orędownika, a nie broszury z r. 1873, są dowodem, z jaką zjadliwością zwalczał idealną politykę posłów z śp. Niegolewskim na czele, jak domagał się ze strony posłów wstąpienia na drogę realnej polityki, jak po prusku pisał, jak nawet chciał do spółki z prof. Chudzińskim urządzać wiece lojalne po naszych miastach i miasteczkach, tak, że mu to zjednało w owym czasie w całym Poznaniu znany przydomek Schwarcweissera.“ (XXXX, 202).

Dnia 3 grudnia 1 895 r. przesłał arcybiskup Stablewski Stanisławowi Knapowskiemu jako redaktorowi Postępu napomnienie z powodu niebywałych jego napaści na biskupów galicyjskich, o których się wyraził, że więcej poważają klejnot szlachecki aniżeli dogmaty katolickie,“ potem na samego arcybiskupa Stablewskiego i jego kapitułę, a nawet na papieża Leona XIII i jego poprzednika Piusa IX, wreszcie na wierną Kościołowi szlachtę polską, jakoby „więcej wierzyła w żyda aniżeli w Pana Boga.“

lJostęp cofnął wprawdzie obelgi, które rzucił na biskupów galicyjskich i przycichnął na razie, ale podczas ostatniej kampanii przedwyborczej w r. 1898 począł karmić mało wyrobionych politycznie czytelników swoich najniestrawniejszym bigosem wyzwisk, podejrzeń i zarzutów na pisma, osoby i warstwy, które potępiał'- jego robotę, rozbijającą społeczeństwo w czasach dla całego ogółu polskiego krytycznych.

Dziennik Poznański pierwszy zwrócił uwagę na niebezpieczeństwo, grożące społeczeństwu z tej strony, i w artykule p. t. „Dziennikarski unikat“ (XXXX, 120) skreślił sylwetkę tego pisma, wykazując dowodnie na podstawie własnych jego artykułów, że sieje gorszy jeszcze jad nienawiści stanowej i społecznej, aniżeli socyalistyczna Gazeta robotnicza. Sądził Dziennik Poznański, że Postęp, „przyjrzawszy się wiernemu wizerunkowi swemu,“ cofnie się na niebezpiecznej drodze i łagodniejsze naciągnie struny w walce wyborczej, uprawianej do spółki z Orędownikiem. Atoli stało się inaczej, a po klęsce, jaką poniosła secesya w okręgu poznańskim, pojawiły się w ostępie artykuły, ziejące nienawiścią do arcybiskupa i duchowieństwa. Zestawiono tam duchowieństwo nasze z faryzeuszami, kapłanami żydowskimi, którzy spowodowali ukrzyżowanie Chrystusa, nawet z Lutrem, wreszcie z kilkoma biskupami polskimi, którzy w końcu XVIII wieku dopuścili się zdrady narodowej.

dziennik poznański

88

To spowodowało arcybiskupa Stablewskiego, że dnia 5 września 1 898 r. wystosował do Knapowskiego drugie napomnienie, w którem zaznaczył wyraźnie, że Postęp wstąpił na drogę odstępstwa od wiary, że artykuły jego są wyrazem nie tylko ducha niekatolickiego, ale wprost wrogiego Kościołowi, że odrywa serca ludu od swego arcypasterza, że prowadzi lud wprost na tory niewiary i odbiera mu to, co pozostało najpiękniejszą spuścizną narodu.

Do pisma arcybiskupiego dodał Dziennik Poznański od siebie Postępowi radę, aby „przestał słuchać złych podszeptów mentorów, którzy go na gołoledź wyprowadzili“ i aby przeprosił arcybiskupa i duchowieństwo, „w przeciwnym bowiem razie tak Kościół jak całe społeczeństwo musiałoby się postarać o wykrajanie wrzodu, toczącego jego ciało, w doraźny sposób“. (XXXX. 204.)

Polacy w zaborze rosyjskim.

Przeciwko

tigodowcom.

Gdy po zgonie Aleksandra III młody car Mikołaj II powziął myśl zbliżenia się do polskich swych poddanych i zaprowadzenia łagodniejszych i sprawiedliwszych rządów w Królestwie, a kniaź Uch tomski dawał w tej mierze w swym petersburskim dzienniku wskazówki, którym zdawał się sprzyjać także generał-gubernator warszawski książę Imeretyński, Dziennik Poznański nie popadł w optymizm jak wielu naszych rodaków w Królestwie, lecz za pierwszy warunek zgody domagał się przynajmniej przywrócenia Polakom możności urzędowania. (XXXX. 47.)

pisał Dziennik Poznański

bo,

Niestety, wpływy przeciwne, z ducha Pobiedonoscewa i dawnych jego pomocników Hurki i Apuchtina natchnienie biorące, znowu mocniej Polakom uczuć się dały i one to spowodowały wzniesienie w Wilnie posągu Murawiewa Wieszatela, przez całą cywilizowaną Europę potępionego, i one to zmroziły uroczystość odsłonięcia pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie, pracując usilnie nad przywróceniem dawnego prześladowczego systemu. „Jest to zaślepienie jeżeli dla Rosyi połączenie żywiołów słowiańskich jest jej naczelnem poli-tycznem zadaniem, dokonać się ono może jedynie przez pojednanie się z narodem polskim, a to ® drodze uznania i przyznania mu zupełnego równo-uprawnienia narodowego.“ (XXXXI. 5).

Pomimo zmiany usposobienia najwyższych sfer w Prusach względem nas, pomimo wręcz nieprzyjaznego stanowiska rządu, który nawet nie pozwolił 1898 r. na zjazd lekarzy i przyrodników polskich w Poznaniu, znalazły się jednak jednostki, którym się zdawało, że jeszcze środkami tz. polityki ugodowej osięgnąć można cośkolwiek, chociaż po prawdzie względnie mało się wtedy osiągnęło w stosunkach bardziej sprzyjających.

Przeciwko tym epigonom tamtej polityki znów wystąpił Dziennik

Poznański :

„Dalecy jesteśmy — pisał — od pragnienia, żeby po wyczerpaniu wszystkich z naszej strony pragnień i dążeń ugodowych teraz właśnie z naszej strony nastała polityka ostra, nacechowana nieprzejednaniem. Nie chcemy i nie radzimy nikomu występować zaczepnie, ale potępić musimy z całą stanowczością objawy, które nas prowadzą pod jarzmo kaudyńskie i uwłaczają naszej godności narodowej. A pamiętajmy o tern, że syrenie głosy, które nas dziś wabią do ustępstw z pola godności narodowej, niczego zupełnie w gruncie rzeczy nam nie ofiarują, tylko nas chcą zmusić do kapitulacyi narodowej, do zdania się na łaskę i niełaskę, do przyznania się, że uczucie polskie w nas zanika, skutkiem czego stajemy kornie, z rezygnacyą nad Rubikonem germanizacyi.“ „Czyż się to godzi? Czyż mianowicie godzi się w tym kierunku zatruwać organa opinii publicznej i wciągać na pochyłą drogę

sfery, nie umiejące sobie zdać sprawy, kiedyby ostatecznie na tej pochyłej drodze zatrzymać się należało.“

„Nie posądzamy nikogo o złą wolę, ale posądzać musimy kogo należy o brak zastanowienia i o jednostronność rozumowania, zupełnie niepojętą. Jeżeli wówczas nasza chęć do zgody i pojednania okazała się w skutkach bezsilną, to czegóż się epigonowie tamtej polityki spodziewają dziś, kiedy każdy dzień przynosi nam nowe prześladowania i nowe tipokorzenia. Czyż nie może tu przyjść na myśl, że przeciwnicy nasi muszą nas chyba posądzać o nańuność, jeżeli się zachowujemy tak poręcznie, jak się nie zachowywaliśmy czasu rozkwitu polityki ugodowej?“

„Nie wypada nam i dziś myśleć o rewolucyi, o odrywaniu prowincyi polskich od państwa pruskiego, o oporze przeciwko władzy i prawom, nie wypada nam nawet na polu dokuczliwości i prześladowań oddawać pięknem za nadobne, ale serca naszego nawet pozornie nie możemy oddawać tym, którzy go uszanować nie potrafią i nie chcą.« (XXXXI. 253).

Zadanie posłów polskich.

obowiązkiem ich jest stać się politycznymi nauczycie-

W r. 1899 zamieścił Kraj petersburski w nr. 40 artykuł p. t. „Posłowie polscy w sejmie pruskim“. Artykuł ten wychodził z założenia, że chociaż bezowocną wydaje się praca nasza parlamentarna, to jednak pozostać musimy na mównicy parlamentarnej i powtarzać po raz setny i tysią" czny, że nam się krzywda dzieje. Atoli nie na tern kończy się zadanie posłów naszych land ludu.

Tę myśl pochwycił i rozprowadził Dziennik Poznański, stawiając żądanie, aby posłowie nasi przedewszystkiem zmienili formę i treść swych sprawozdań. Uważając drobiazgowe wyliczanie czynności, jakie podejmował poseł sam lub z całością Koła, do pewnego stopnia za zbyteczne tam, gdzie czynność poselska musi być bezowocną, radził czynność tę przedstawiać w najgrubszych zarysach i chyba tam wyszczególniać, gdzie rzeczywiście i wyjątkowo udało się posłom polskim zaważyć na szali politycznych wypadków, co już bywało. Natomiast żądał wykładów politycznych, objaśniania stosunków, praw lub projektów do praw, praktycznych potrzeb i sposobów, aby te potrzeby zaspokoić, do których to wypadków pouczających bądź informacyjnych, bądź krytycznych nastręczają sposobność nauki i doświadczenia polityczne, jakich posłowie nasi nabierają przez udział w obradach plenarnych i komisyjnych.

Dalej żądał Dziennik, aby na takich zebraniach dopuszczać tylko mówców, przedewszystkiem ze stanu włościańskiego i mieszczańskiego, którzyby się naprzód zgłosili do komitetu i podali dokładnie, w jakiej materyi chcą przemawiać, bo wygłaszanie mów i stawianie wniosków, najczęściej niewykonalnych, prowadzi na pewno do młócenia słomy, do czczej chęci popisywania się, a nareszcie do polemik i swarów zgubnych.

„W ten sposób — twierdził Dziennik — i lud będzie miał pożytek i posłowie będą wracać do Berlina z całym arsenałem nowych myśli i argumentów, wydobytych wprost z duszy i przekonań ludu, a ujęte w rozumne formy objawy opinii zapobiegną szkodliwemu rozpolitykowaniu,, namiętności ustąpią, a rozum i serce polskie kierować będzie naszymi krokami.“

XXXXI. 231. 238).

W r. 1891 poseł ks. prałat dr. Uudwik Jażdżewski wypowiedział Ruch naro-w mowie sejmowej z dnia 4 marca, ze agitacyą w duchu narodowym wnieśli nym śiąsku. na Górny Śląsk z zewnątrz redaktorzy gazet i że ruchu tego ze stron jego ojczystych nie podnieca się.

„O ile wiem — mówił — nigdy nie przeciwstawialiśmy w Górnym Śląsku narodowo-polskiego kandydata, a, o ile od nas zależy, i nadal o to starać się będziemy, żeby się tegoczesny stan posiadania centrum utrzymał, Na tern mogą szanowni panowie polegać, że, jak daleko nasz wpływ sięga, my ani chcemy wystąpić przeciw centrum ani nie wystąpimy.“

ks. poseł Jażdżewski znany jest z tego, że lubi na wszystkie

Oświadczenie to ks. dr. Jażdżewskiego wywołało w szerokich kołach polskich oburzenie, które i Dziennik Poznański podzielał. „Jakkolwiek — pisał

¹

) Urodzony w Małych Sokolnikach dnia 19 września 1829 z ojca Cypryana, dyrektora Starego Towarzystwa kredytowego ziemskiego, i Konstancyi z Trąmpczyńskich, uczęszczał do gimnazyum św. Maryi Magdaleny, gdy nastąpił rok 1848. Zaciągnąwszy się do szeregów narodowych, walczył pod Miłosławiem i Wrześnią, później aresztowany i osadzony na Winia-rach, a następnie w więzieniu na Fryderykowskiej ulicy, w którem pół roku przebył, złożył jako ekstraneusz 1849 r. popis dojrzałości, a po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Berlinie został sędzią okręgowym w Poznaniu, na którem to stanowisku pozostawał do r. 1882. W tym raku wytoczono mu proces dyscyplinarny za to, że wziął udział w zjeździe historycznym Długoszowym w Krakowie, i przeniesiono go do Zielęcina w obwodzie rejencyi frank-furtskiej, skutkiem czego zażądał dymisyi i pozostał w Poznaniu, oddając się dalej ulubionym swym pracom historycznym i publicystycznym. Głównie i prawie wyłącznie zajmował się histcryą panowania u nas Sasów, a zwłaszcza dziejami Augusta II. Pierwszą jego pracą w tym kierunku była Teka Podoskiego, potem Porwanie królewiczów Sobieskich, O Ponińskim, staroście kopanickim, i wiele, wiele innych, a następnie ukazało się obszerne dzieło dwutomowe Dzieje panowania Augusta IL, wreszcie pod wrażeniem odczytów, mianych w Poznaniu przez Stanisława lir. Tarnowskiego, napisał Dzieje piśmiennictwa w Wielkopolsce. Mniejsze rozprawy umieszczał we wszystkich naukowych czasopismach polskich. Jako długoletni członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk był iego chlubą i ozdobą.

Obrany posłem do sejmu pruskiego w kwietniu 1887 r., zajął w Kole polskiem dzięki swym zdolnościom i nauce wybitne stanowisko. (XXX. 71.)

Rada nadzorcza Towarzystwa akcyjnego „Dziennik Poznański“

...

p³

hĄ

het

Od lewej do prawej: Stefan Cegielski. Roman Komierowski. Heliodor Święcicki. Władysław Jerzykiewicz. Mieczysław hr. Kwilecki (przewodniczący). Zygmunt Sziiłdrzyński. Teodor Moszczeński. Stanisław Jerzykowski.

strony dyplomatyzować i nie zwykło się już na to zwracać uwagi w tern przecież niezłomnem przypuszczeniu, że czyni to z dobrej woli, nie możemy jednak w tym przypadku całkiem stłumić co najmniej zdziwienia nad jego wystąpieniem, zwłaszcza skoro nie wiemy, czy ono uchwalone było przez Koło, czy też wynikło z nagłej potrzeby zajęcia stanowiska wobec mówców centrum.“

„Bądź co bądź, wystąpienie to nie było ani szczęśliwem ani korzystnem“. „Najprzód niezgodne jest z prawdą. Redaktorzy wielkopolscy nie stworzyli ruchu polskiego na Śląsku. Trzeba sobie było przypomnieć

takich mężów jak Koszycki, Bogedain, Dompa, Miarka itd. samych rodowitych Górnoślązaków, którzy ten ruch stworzyli, a redaktorzy wielkopolscy przyszli pod tym względem, że tak powiemy, do gotowego, nas nie przychodzą ze wszystkich zakątków Niemiec »dla chleba« działacze, którzy prowadzą w najzawziętszy sposób »antypolską agitacyą«. Czyż więc pod tym względem choćby moralnie zobowiązani jesteśmy robić po stronie niemieckiej komukolwiek ustępstwa lub przejmować winę. Ale nam się zdaje, że nie tylko panowie z centrum, ale i ks. prałat Jażdżewski przeceniają wpływ »redaktorów« i inteligencyi na Śląsku. I u nas tej inteli-gencyi zarzucano, że ona pcha ludność i opinią na tory polskiej agitacyi, a jednak dziś coraz więcej się przekonują, że jeżeli kto, to lud sam pcha prasę i inteligencyą do opozycyi, spowodowanej przez prześladowanie. To samo jest dziś na Śląsku. Jest to złudzeniem, że całą opozycyę robić ma kilku...“

to do

czy

„Żałujemy, że tak wytrawny zresztą parlamentaryusz nie miał szczęśliwszej chwili w swojem wystąpieniu.“ (XXXXIII. 57.)

Projekt

pozostawić członkom swobodę gło

Żywą dyskusyą wywołał w jesieni 1902 r. projekt rządowy podwyższenia taryfy celnej. Jedni chcieli, aby Koło nasze głosowało za nim, dru- r£p°^^gn a dzy, aby głosowało przeciwko niemu. Do przeciwników projektu należał też poseł poznański Bernard Chrzanowski ze względu na interes ludu pracującego, ponieważ zaś zachodziła wątpliwość, jaką uchwałę poweźmie Koło, przeto ogłosił pismo, w którem wypowiadał zdanie, że, gdyby Koło za cłami się oświadczyło, należałoby co najmniej, zmieniając ustawy Koła, ograniczyć zasadę solidarności do spraw narodowych, a w sprawach ekonomicznych •— uznanych za takie uchwałą Koła so wania.

Ten projekt reformy Koła zwalczał energicznie Dziennik Poznański w tern przekonaniu, że solidarność Koła koniecznie utrzymać należy, bo po wyważeniu jednego kamienia z fundamentów naszej politycznej fortecy, reszta mogłaby zwolna runąć sama przez się. Zresztą powoływał się na to, ie przecież jest możność zaznaczenia dla jednostki odmiennego zdania i przy obowiązującym statucie. Co zaś do ceł, twierdził, że trzeba mieć na względzie w pierwszej linii interes rolnictwa, bo kraj nasz jest przeważnie rolniczym i od powodzenia rolnictwa zależą zarobki najszerszych sfer robotniczych.

Zdanie Dziennika Poznańskiego podzieliła większość społeczeństwa naszego. (XXXX1V. 234 i n.)

Położenie nasze w początkach XX wieku.

Początki wieku XX nie przyniosły ulgi Polakom w zaborze pruskim, owszem walka przeciwko żywiołowi polskiemu, jakoby zagrażającemu całości i bezpieczeństwu państwa pruskiego, stała się jeszcze zacieklejszą. Redaktorów nieomal wszystkich pism polskich ścigała prokuratorya, młodzież akademicką i szkolną za łączenie się w Towarzystwa ku nauce własnych dziejów i literatury karano więzieniem, dzieci polskie, opierające się z polecenia rodziców niemieckiej nauce religii, ćwiczono niemiłosiernie, z czego wywiązał się sławny na cały świat proces wrzesiński, uchwalano miliony na cele ko-lonizacyjne, na stypendya dla uczniów niemieckich, na nagrody pieniężne dla nauczycieli germanizatorów, na fundusze dyspozycyjne dla naczelnych prezesów, na zapomogi dla niemieckich rzemieślników, na niemieckie muzeum i niemiecką bibliotekę w Poznaniu. Hakatyzm coraz nowsze wymyślał sposoby na zgnębienie Polaków.

Wobec tych stosunków Dziennik Poznański nawoływał społeczeństwo do spokoju, stałości i jedności. Jakoż dało ono wymowny dowód stałości, a zarazem pełną godności odpowiedź na politykę rządu, zaczepki hakatystów i słowa o „polskiej bezczelności i sarmackich uroszczeniach“ deklaracyą polskich członków sejmu prowincyonalnego w sprawie przyjęcia cesarza Wil-

helma II przez W. Księstwo Poznańskie, dalej deklaracyą polskich radnych miasta Poznania w tejże sprawie z dnia 15 lipca 1902 r., wreszcie całą swą postawą w dniu 3 września, w którym cesarz przybył do Poznania.

Redakcya „Dziennika Poznańskiego“ Naczelny redaktor

Ł    ' -    '

Lf’Ą i •/

■ • i

• -

!§§§gf ■mm

BI

pisał

„A jeżeli

SE

,N

ggjPgjPPg

Kazimierz Puffke.

Dziennik — znalazły się nieliczne chwała Bogu jednostki, psujące harmonię biernego protestu, to zachowanie się kilku chciwych tytułów i odznaczeń dworskich osobników waży niewiele. Na każdym pniu narodowym jawić się mogą spróchniałe narośle, które za silniejszem wstrząśnieniem drzewa odlecą martwe bez szkody dla drzewa, gdy ich zdrowe soki jego używić nie mogą.“ XXXXV. 2.)

Nowe prądy.

Tymczasem w łonie narodu polskiego powstały nowe prądy. Po roku 1863 zawrzała wajka pomiędzy „starymi“ a „młodymi“ czyli pozytywistami, których wódz, Świętochowski, zalecał rozbrat stanowczy z tradycyą porywów zbrojnych, a podjęcie „pracy organicznej“ t. j. rzucenie się na szerokie pole podbojów przemysłowo-handlowych. Z pozytywizmu zaczął się od r. 1897 wyłaniać nowy prąd, który nazwano „ugodowym“.,

Z drugiej strony współpracownicy założonej przez Świętochowskiego w r. 1881 Prawdy, która jeszcze ciągle broniła „pracy organicznej“, Maryan Bohusz i J. L. Popławski .w stworzonym przez siebie nowym organie Głosie stawili lud nad wszystkie dziedziny społecznej pracy, oskarżając szlachtę i duchowieństwo i potępiając tradycyę i przeszłość narodu. Tak powstało stronnictwo ludowe.

W tym samym roku 1886, w którym zaczął wychodzić Głos, utworzyła się w Warszawie tajna organizacya pod nazwą Liga Polska, będąca niejako dopełnieniem Głosu. Współdziałanie Głosu i Ligi Polskiej zamienionej następnie na Ligę Narodową, trwało od r. 1 886 do 1 894 roku, w którym Głos został zawieszony, a kierownicy jego przenieśli się do bwowa.

Tu stanął J. L. Popławski 1895 r. na czele Przeglądu Wszechpolskiego, którego jakoby filią dla młodzieży była Teka, a jakoby ludowem jego wydaniem Polak. Wnet i w innych częściach Polski, także w Berlinie, Paryżu, a nawet w Chicago znalazł Przegląd Wszechpolski sprzymierzeńców.

Odrębne stronnictwo utworzyli tak zwani postępowi demokraci, składający się z inteligencyi polskiej, a zwłaszcza żydowskiej.

Równocześnie z ruchem wszechpolskim powstał ruch socyalistyczny, przeciwny sharmonizowaniu się ludu i warstwy wykształconej, a dążący do przekształcenia całego ustroju społecznego.

W latach 1879 i 80 istniało w Petersburgu tajne kółko młodzieży p. t. Gmina polska, z której powstała polsko-litewska socyalno-rewolucyjna partya p. t. Proletaryat. Niezależnie od tej organizacyi istniał 1882 roku

li

w Warszawie Komitet robotniczy z Ludwikiem Waryńskim na czele, który miał swe oddziały i swych agentów w różnych miejscach Królestwa i Litwy. Na ogólnym zjeździe grup socya-listycznych w Warszawie 1883 r. wyrzeczono się wszelkiego narodowego patryotyzmu. Ukaranie śmiercią lub zesłanie na Sybir głównych działaczy w r. 1885 rozbiło polską partyą socya-listyczno - rewolucyjną, ale już 1888 r. utworzyła się nowa organizacya ze

V*“

hL '

Dyomzy Królikowski.

WW

Ludwik Hojnacki.

Redaktorowie działów.

SĘP#

Ä-

Dr. Wacław Swinarski.

[ •

■f

>1

ÉpÉp

Konstanty Kościński.

Jan Poleski.

studentów i robotników, która wywołała strejki i zaburzenia w Warszawie i innych fabrycznych miejscowościach Królestwa.

Tymczasem grono wychodźców polskich z Królestwa z St. Barańskim na czele założyło 1889 r. w Paryżu „polską narodowo-socyalistyczną partyą“, która poczęła działać na gruncie polskim od 1893 r., pobudzając robotników do solidarnego działania i czynnego oporu.

Z tej partyi wystąpiła pewna grupa, nie zgadzająca się na żądanie niepodległości Polski jako obojętne, a nawet szkodliwe dla interesów robotników, i potworzyły się nowe partye socyalistyczne. Najruchliwszym stał się „Wszechżydowski związek robotniczy w Rosyi i Polsce“, zwany w skróceniu „Bundem“, a zostający w ścisłych stosunkach z socyalistami niemieckimi.

W Galicyi rozpoczął się ruch socyalistyczny 1878 r. z założeniem dwutygodnika Praca pod redakcyą drukarza Daniluka, później zaczął wychodzić Naprzód pod redakcyą Daszyńskiego, obecnego przywódcy socyalistów galicyjskich.

W Prusach pierwszy posiew socyalizmu polskiego padł w Berlinie, gdzie emigranci z Królestwa rozwinęli tajną, energiczną agitacyą, działając solidarnie z niemieckimi socyalistami. Organem tego polskiego wówczas odłamu socyalistów stała się założona w Berlinie 1891 r. Gazeta Robotnicza. W Księstwie socyalizm niewielu zyskał zwolenników, więcej na Górnym Śląsku pomiędzy ludnością górniczą. (XXXXIV. 84 i n. XXXXV. 133 in. 176 i n. Streszczenie dzieła Scriptora „Materyały i myśli polityczne“.)

Wszystkie owe organizacye socyalistyczne rozpaliły niskie instynkty i wznieciły w masach robotniczych już nie świadomość odrębnych interesów, ale wręcz nienawiść fanatyczną do klas wyższych.

Wobec tych wszystkich prądów i stronnictw zajął Dziennik Poznański nieprzyjazne stanowisko, jedno bowiem tylko uznawał stronnictwo, t. j. zastęp obrony narodowej.

„My — pisał — należymy do tej wielkiej partyi ludowej i demokratycznej, która nikogo nie wyłącza i nie odpycha od pracy głównej t. j. obrony narodowości naszej. W tej obronie widzimy główny cel dla wszystkich i środowisko wielkie, mogące objąć usiłowania wszystkich sfer społeczeństwa“. (XXXXIV. 62:)

W szczególności nie mógł Dziennik Poznański darować Wszechpolakom i socyalistom wciągania młodzieży szkolnej w tajne związki i polityczno-socyalne walki i oskarżał ich głośno o nieszczęścia i ciosy, jakie spadały na wzburzoną tajnemi robotami młodzież naszę tak pod rządem rosyjskim jak pruskim. Dla tego też gorąco popierał odezwę „Do naszej młodzieży,“ w której przeszło 100 poważnych obywateli ze wszystkich warstw społecznych W. Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich wzywało młodzież, aby pracowała nad sobą w każdym kierunku, a nie wdawała się w żadne tajne Towarzystwa, w żadne polityczne agitacye, w żadne polityczne de-monstracye, szkodzące tylko sprawie naszej, aby nie słuchała tych, co ją odwodzili od spokojnej pracy.

Z powodu takiego stanowiska radykalne i wszechpolskie głosy piętnowały Dziennik Poznański jako skrajnie ugodowe pismo, gdy tymczasem najpoważniejszy organ konserwatywny i „ugodowy,“ Czas krakowski, odmawiał mu charakteru „ugodowości.“

Na to odpowiadał Dziennik:

„Ani ugodowość ani nieprzejednanie nie jest kry tery urn dla naszego charakteru. Jesteśmy pismem narodoweni, umiarkowanie liberalnem, które sojuszu z sobą nikomu nie narzuca, ale też nie kieruje się wyłącznością, tak często u nas występującą z mniemaniem o własnem tylko znaczeniu, podczas gdy reszta nic nie warta.“ (XXXXV. 274).

Zarzut zaś, że jest pismem szlacheckiem, tak odpierał Dziennik:

„Wysoko cenimy szlachtę polską, nie tylko z powodu jej stanowiska historycznego, ale nie mniej z powodu, że i dziś wśród najniekorzystniejszych okoliczności przoduje zawsze jeszcze w podtrzymywaniu

Administracya „Dziennika Poznańskiego“

’*1

'i

Sæ

Walenty Sroczyński,

zarządca drukarni.

Jan Kotowski,

administrator

ogłoszeń.

Leon Latowski,

urzędnik

administracyjny.

Wanda Ratajczak, Władysław Namysł,

zatrudniona w dziale ogłoszeń.

kasyer.

nie

tradycyi narodowych, w inteligencyi, a mianowicie ofiarność/, do której tak chętnie odzywają się ci, którym się zdaje, że wydarli lub wydzierają „władzę“ tej właśnie sferze społecznej. Szanujemy szlachtę, ale walczymy za jej niewłaściwe przywileje i nie jesteśmy „organem szlacheckim“, szanujemy wysoko przezacne duchowieństwo nasze, ale nie jesteśmy pismem klerykalnem, szanujemy inteligencyą, bo ona jest kręgiem pacierzowym każdego społeczeństwa, a bez niej lud

i „łyki“ — jak się niedawno u nas przechwalano — obyć się nie mogą. Szanujemy mieszczan, bo w nich widzimy nie tylko dążenie do inteligencyi, ale i mrówczą zapobiegliwość około wytworzenia pra-dziwych podstaw bytu, szanujemy nareszcie i kochamy serdecznie lud, na którym pokładamy największe nadzieje, szanujemy wszystkie stany porówno i powołujemy je do wspólnej obrony narodowej’ która nas jedynie ocalić może“. (XXXXIV. 158. 1 73).

Pomimo opornego stanowiska Dziennika Poznańskiego ruch ludowy w zaborze pruskim coraz szersze ogarniał masy i coraz większe robił postępy, jak to okazały r. 1893 wybory do parlamentu, w których ludowcy usunęli kilku niemiłych im kandydatów, a przeprowadzili swoich, nawet wbrew uchwale prawowitej władzy wyborczej, jak w okręgu tucholsko-brodnickim, gdzie Wiktor Kulerski zwyciężył legalnego kandydata, Stanisława Sikorskiego. Ale ruch ludowy musiał sobie zapożyczać posłów, bo jego twórcy Szymańskiemu nie udało się wytworzyć liczniejszej inteligencyi ludowej. Dostarczyła mu kandydatów t. z. szlachta postępowa t. j. pewna część inteligencyi miejskiej i wiejskiej, mianowicie młodszej, która ogłosiła się narodowo-demokratyczną.

Wojna rosyjsko-japońska i jej skutki.

Wtem wybuchła wojna rosyjsko-japońska i wbrew ogólnym przewidywaniom niesłychane klęski spadły na „północnego olbrzyma“. W następstwie nieszczęśliwej wojny, a więcej jeszcze niegodziwego systemu rządowego wstrzęsły podstawami państwa rosyjskiego wewnętrzne zaburzenia.

. Rewolucyjne żywioły starły się z brutalną samowolą czynowniczą: nastąpiły rzezie, pogromy masowe, mordy i łupieże.

Nie pozostało to bez wpływu na Polaków w zaborze rosyjskim. Szowinizm opanował umysły; sądzono, że na osłabionym rządzie można wymusić ustępstwa bezrobociami i strejkiem szkolnym.

Taką robotę bezwzględnie potępił Dziennik Poznański w słusznem przeświadczeniu, że prowadzi kraj do anarchii, zdziczenia i ekonomicznej ruiny.

Zbierał wprawdzie składki „dla głodnych“ w Warszawie, ale zarazem upominał lud, aby się upamiętał, powrócił do spokojnej pracy, aby nie szedł za głosem fałszywych proroków i niedowarzonych zapaleńców, (XXXXVII. 104) — przyznawał, że Królestwo Polskie ma szkołę obcą i złą, że słusznie naród domaga się szkoły innej, dobrej, szanującej uczucia narodowe i wychowującej dzieci na godnych obywateli, ale uważał bojkot szkolny za broń, zwracającą się przeciwko nam samym. (XXXXVII. 1 64).

Gdy zaś ukazał się dnia 30 października 1905 r. manifest carski, nadający konstytucyą Rosyi i krajom jej berłu podległym, radził Dziennik Poznański rodakom naszym z za kordonu wziąć czynny udział w dumie i utworzyć Koło polskie, na solidarności oparte, ale nie popuszczać wodzy szowinizmowi, nie żądać od razu za wiele, lecz stopniowo, oględnie i wytrwale wywalczać sobie ustępstwa.

Narodowa de-mokracya.

Natychmiast po manifeście październikowym Wszechpolacy zorganizowali się w polityczne stronnictwo na obraz i podobieństwo kadetów, październikowców itd. i wypłynęli na widownią jako narodowo-demokraci.

Zasługą narodowej - demokracyi było, że zorganizowała polskich wyborców w Królestwie przeciwko socyalizmowi, a więc rozwiązała — choć jednostronnie — zadanie, którego nie zdołały przeprowadzić inne narodowe stronnictwa w kraju.

Uzyskawszy przewagę, spostrzegło stronnictwo narodowo-demokra-tyczne, że w praktyce musi dążyć do poprawy bytu narodowego na gruncie przynależności do państwa rosyjskiego, co było myślą nie nową, lecz dawno już sformułowanem zadaniem politycznem.

Atoli narodowo demokratyczne Koło polskie w Petersburgu przeceniło swe stanowisko w dumie i postępowaniem swem przyczyniło się do jej rozwiązania i ograniczenia mandatów polskich.

Dziennik Poznański był od samego początku jawnym przeciwnikiem narodowych demokratów, o których wraz z Epoką warszawską twierdził, iż odznaczają się tern, że nigdy nie wiedzą, o co im właściwie chodzi, a natomiast wielką okazują konsekwencyą w swej taktyce, bo zawsze mówią co innego, niż myślą, nie dotrzymują nigdy swych przyrzeczeń i wypierają się stale tego, co zrobili. (XXXXIX. 131.)

Z powodu tedy rozwiązania dumy, tak pisał Dziennik Poznański-.

Zecernie.

„Nie chcemy nikogo winić, bo wobec znanej brutalności polityki rządu rosyjskiego, z góry wykluczona jest wyraźna wina Koła polskiego, tak wyraźna, żeby cięższy zarzut robić można Kołu polskiemu, skoro notorycznem jest, że Polacy nie są politykami, a mianowicie nie dorośli sztu-

?!

Sm

!..

i!

■■

Sala I, w której składa się Dziennik Poznański, Ziemianin, Przegląd Leśniczy, Głos Wielko-

polanek, Gwiazda i Kraina powieści.

Zatrudnieni: Władysław Janicki, Teodor Kryg, Władysław Kośmider, Władysław Witajewski, Ludwik Nowakowski, Stanisław Nagórski, Władysław Olsztyński, Jarosław Zieliński, Józef Maciejewski, Witołd Ockert, Józef Danielewski, Franciszek Latowski, Konstanty Chałupka, Teofil Zieliński, Czesław Mierkiewicz, Maksymilian Stroiński, .Stefan Frankowski, Władysław Zieliński, Zygmunt Cegielski, Stanisław Perkielewicz.

kom rosyjskiej dyplomacyi, posiłkowanej przez mądrość chytrych interesentów pobocznych. Dosyć, że przyznać należ}', że znów w polityce pobici zostaliśmy na głowę, oczywiście nie sposobem naturalnej walki, ale chytrością sprzymierzonych naszych nieprzyjaciół“.

„Jak dzieci pozwoliliśmy się wywieść w pole, a potem jeszcze zdziwiliśmy się, że na nas poniekąd zepchnięto winę katastrofy i kazano nam zapłacić koszta klęski. Zdawało się naszym przywódz-com, że, ponieważ są bliskimi rozrządzania większością w dumie, będą też panami sytuacyi, a zapomnieliśmy o najważniejszej sprawie, że

jednem pociągnięciem pióra mogą nasi przeciwnicy pomylić wszystkie nasze, niby bardzo rozsądne rachuby“.

Straż.

„Że się nikt nie znalazł w Kole, ktoby tę ewentualność przewidział, to chyba tej trzeba przypisać okoliczności, że wszyscy prawie posłowie wedle umowy wybrani byli z narodowej demokracyi. To miało być siłą Koła polskiego, a w rzeczywistości pokazało się jego słabą stroną, bo, gdyby do Koła byli swego czasu weszli obok narodowych demokratów i stosunkowo przypuszczeni byli do głosu postępowcy i członkowie realnego stronnictwa, takie zaślepienie nie byłoby mogło w Kole zapanować“. (XLIX, 140).

r, tj

Sala II, w której składa się: Poradnik Gospodarski, Nowiny Lekarskie, g. Czego powin-Łowiec Wielkopolski, Chleb świętego Antoniego, dzieła oraz wszelkie unikać Raz inne druki ozdobne.

Od chwili założenia Straży Dziennik Poznański popierał ją, choć wiele w niej upatrywał niedostatków i niewłaściwości, nie mięszał się jednak do jej spraw, mając zaufanie do jej twórców, że sumiennie zbadają, co może być jej zadaniem,

Zatrudnieni: Adam Szkudlarski, Marcin Kalicki, Ludwik Dobski, Ludwik X ,    ?

Okoniewski, Kazimierz Piechocki, Tadeusz Łukowski, Maryan Jęczkowiak, Rie dopominał Roman Marcinowski, Leon Jaroszyk, Józef Zieliński, Edmund Niewitecki, się, aby wy-Józef Lange, Walenty Nowicki, Stanisław Chudziak, Teofil Janiszewski, stąpiła prze-Stefan Koczorowski, Stanisław Stręk.    riwlrn

Józef Zieliński, Józef Stachowiak, Maryan Frankowski i Edmund Moż- ,    , k

dzanowski, uczniowie.    dawczykom lu

dowym. Następnie w sprawie okólnika arcybiskupa Stablewskiego, zakazującego duchowieństwu przyjmowania w niej publicznych urzędów i wygłaszania mów na wiecach, Dziennik ogłosił pismo pewnego obywatela, usprawiedliwiające postępek arcybiskupa, i radził rządzić się wyrozumiałością ze względu na nader trudne położenie władzy duchownej. (XRVIII, 76, 29).

Gdy zaś ks. biskup Rikowski w zastępstwie chorego arcybiskupa nakazał duchowieństwu okólnikiem z 30 kwietnia 1906 roku wystąpić ze Straży dla tego, że dała zapomogę broszurze „Czarna księga“ i rozszerzała ją, chociaż „zawierała oszczerstwa i zniewagi najzacniejszych rodzin lub pojedyńczych jej członków“, oraz z tego powodu, że zaczepiono arcybiskupa w sposób, znieważający jego osobę — co się odnosiło do występu

Sala maszyn.

dr. Bolewskiego z Krotoszyna na zebraniu

___________ staro- . fWL

'S®.*'

Tą

I;

mm

. • "T

stów i artykułu Gońca Wielkopolskiego — Dziennik Poznański potępił nietakt, który sprowadził zakaz, ale zarazem wyraził ubolewanie, że w okólniku potrącono o związek Straży z „Czarną księgą“, chociaż związku tego stanowczo się już poprzednio Straż wyparła urzędowo. (XL VIII, 101,

102).

Dziennik Po-]

Strejk szkolny.

Część sali maszyn. Zatrudnieni: Waleryan Eatowski, Kaźmierz Lisiak, znanskl przyzna- Antoni Karpiński, maszyniści; Wincenty Gałęski, uczeń; Aniela Rem-wał, Że strejk lein, Franciszka Molier, Helena Wysocka, Marya Górniaczyk, Wiktorya çylrnln v ri y\ pri Keitel, Władysława Remlein, nakładaczki; Andrzej Izydorek, Franciszek polskich w labo-    Bentkowski. Stefan Czerwiński, robotnicy.

rze pruskim poszedł za przykładem strejku szkolnego w Królestwie, ale zarazem zaznaczał z naciskiem, że natura strejku w zaborze pruskim była zupełnie inną niż w tamtym, bo, gdy przez szereg lat w różnych sferach obronnych ulegano, ustępowano dalej a dalej, sprawa oparła się nareszcie o sam rdzeń ludu, że więc ruchu tego nie wywołała sztuczna agitacya, lecz że wyrósł z duszy ludu, dotkniętego do żywego w swych najświętszych uczuciach. (XLVIII, 251).

Po dwój na maszyna gazetowa.

•T -V-    ^

•• «Sil

Jak wszyscy, tak i Dziennik oczekiwał jakiegoś energicznego występu władzy duchownej. Nareszcie wydał arcybiskup Stablewski dnia 8 października 1906 r. okólnik, w któ" rym wyrzekł, że tylko nauka religii w języku ojczystym zdolna jest młodociane serca urabiać, do poznania i miłości Boga zagrzewać i tworzyć podstawy silne i niewzruszone dla całego życia, więc, że prawdy katechizmowe w języku ludu podawane być powinny.

Dziennik Poznański, ogłaszając ten okólnik, napisał od siebie te słowa:

„Nie widzimy potrzeby dodawania do okólnika księdza arcypasterza żadnych komentarzy, bo stanowisko, jakie zajął ks. arcybiskup, jest ta-

kiem samem, jak nasze, które zaznaczyliśmy po wielekroć. Obrona praw naszych spokojna, ale wytrwała; spokojna, bo każde zbyt krewkie wystąpienie sprawie samej szkodzić musi, wytrwała, abyśmy się nie dali zniechęcić żadnemi trudnościami, ale niczem nie złamani, walczyli za nasze prawa i prawdę, która prędzej czy późniei zwyciężyć musi.“ (XL,VIII, 236).

.....: f!7

jfp

HT

ł >m,

Zasługi

dr. Władysława Łebińskiego około Dziennika Poznańskiego.

Maszyna pospieszna do druku dzieł ilustrowanych i t. d.

Za kierownictwa dr. Rebiń-skiego zaszła ta ważna w Dzienniku Poznańskim zmiana, że główną podporą pisma nie byli już poza Redakcyą stojący współpracownicy, lecz Re-dakcya sama, składająca się z naczelnego redaktora i pięciu stałych i płatnych współredaktorów, z których każdy miał swój dział wydzielony. Byli to pp. Franciszek Krysiak, dziś redaktor Dziennika Berlińskiego, dr. Wacław Swinarski, Rudwik Hojnacki, Konstanty Kościński, autor licznych monografii, Dyonizy Królikowski i Jan Poleski. Przez czas niejakiś należeli do redakcyi Teodor Żychliński, Michał Rukowski, Bronisław Kuczewski, dr. Tadeusz Jaworski i profesor dr. Antoni Drygas, który przez lat dwadzieścia dostarczał Dziennikowi wiadomości z dziedziny szkolnej.

Wielką zasługą dr. Rebińskiego było, że wyszukał sobie dobrych, stałych korespondentów z różnych części Polski i Europy, a nawet Ameryki. Szczególną uwagę zwracały w swoim czasie na siebie Echa z Paryża, pisane przez T. S., który jednak pewnego razu wywołał przeciwko sobie energiczny protest duchowieństwa poznańskiego.

Za dr. Rebińskiego pisywali do Dziennika Poznańskiego Henryk Sienkiewicz, Wacław Gąsiorowski, Stanisław Schniir-Pepłowski, dr. Henryk Szuman, Włodzimierz Trąmpczyński,

Ekspedycya.

Józef Strumieniecki, Stefan Gacki,

Zygmunt Słupski, dr. F. Nossig, Ru-cyan Osten, Józef Morawski, Walery Rebiński, Michał Rolle, Maciej Wierzbiński, dr. A. Danysz, Alfred Szczepański, dr. Włodzimierz Bugiel, dr. Kaźmierz Szkaradek-Krotoski, dr. Czechowski,

Bronisław Kąsinowski, dr. Franciszek Chłapowski, Stanisław Bendlewicz, Kaźmierz Ruciński, Wacław Suchowiak,

Rudwik Stasiak, dr. Klemens Koehler,

Józef Glinkiewicz, Alfons Parczewski,

Maryan Gawalewicz, Józef Bissinger, ks. Czesław Dużyński, Kaźmierz Browns-ford, Jan Żółtowski, G. Smólski, ks. dr. Hozakowski, dr. Michał Sobeski,

Ignacy Stryczyński, radzca dr. Zielewicz, dr. Bolesław Erzepki, Anna hr. Rubień-ska, P. Raj, dr. Józef Flach, dr. Stanisław Karwowski, dr. Adam Karwowski (Adam Pnieynia), Kaźmierz Graff, Stanisław Wegner, Franciszek Pomian Łubieński, dr. Stefan Waszyński, Nenio (Darowski), Orion, Iry (Irena Stablewska), Almansor, Imitare, Koryzna (Fiałkowski) i wielu innych, wiersze zaś umieszczali w Dzienniku Józef Kościelski, dr. Ludwik Mizerski, Michał Bończa (Marya Mieczkowska), Elżbieta Mieroszewska, Paula Węży-kówna, Kaźmierz Laskowski, Wanda Wrzesińska, dr. Tadeusz Jaworski, Leonia Grabska, ks. E. Nawrocki itd.¹)

Sp. dr. Lebiński umarł po długich cierpieniach dnia 9 października 1907 roku.

Miał on dużo przeciwników, jak prawie każda wybitniejsza osobistość, ale tego nikt zaprzeczyć nie może, że dobrze służył ojczyźnie.

XI.

Kazimierz Puffke naezel-nym redaktorem

Dziennika.

Z początkiem r. 1908 redakcyą Dziennika Poznańskiego objął Kazimierz Puffke, dotychczasowy współredaktor Słowa warszawskiego.

Z dniem 1 stycznia 1908 r. Dziennik Poznański zmienił swój układ w sposób odpowiadający więcej niż dotychczas wymaganiom nowoczesnej techniki dziennikarskiej. Wprowadził więc codzienne artykuły wstępne, omawiające przedewszystkiem sprawy bezpośrednio nas dotyczące, ale także najważniejsze wypadki w dziedzinie polityki wszechświatowej. Dalej baczniejszą niż dotychczas uwagę poświęcać zaczął prasie i to zarówno miejscowej, jak i zagranicznej. Obok służby telegraficznej z Berlinem, zaprowadził służbę telefoniczną w ten sposób, że obrady sejmu pruskiego i parlamentu niemieckiego w streszczeniu podaje jeszcze tego samego dnia, w którym się toczą.

Nadto Dziennik Poznański rozszerzył znacznie swe ramy i wydawać zaczął od 1-go stycznia r. 1908 tygodniowy dodatek literacki i artystyczny, w którym zamieszczają swoje utwory wybitne siły literackie, zarówno miejscowe, jak i z innych dwóch zaborów, więc dr. Bolesław Erzepki, Czesław Jankowski, Cezary Jellenta, dr. Alfred Wysocki, dr. Michał Sobeski, Bronisław Bouffałł i wielu innych.

W r. 1908 dwa cięższe od wszystkich dotychczasowych ciosy spadły na głowę naszego społeczeństwa — ustawa o wywłaszczeniu i prawo, wyłączające język polski z zebrań publicznych w powiatach, mających mniej niż 60% ludności polskiej. W obydwóch tych sprawach Dziennik Poznański zabierał głos i z całą stanowczością zwalczał projekty, skierowane ku naszej zagładzie, a jednocześnie przestrzegał społeczeństwo przed oddawaniem się zwątpieniu i zachęcał je do energicznej i solidarnej obrony zagrożonego bytu narodowego.

Wychodząc z założenia, że jedynie solidarność, posunięta do granic ostatecznych, ocalić nas może przed zagładą, Dziennik Poznański unika, o ile to możliwem, wszelkich sporów i zatargów wewnętrznych i w usuwaniu przeciwieństw politycznych i społecznych, w łagodzeniu antagonizmów, rozdzierających nasze społeczeństwo, upatruje główne swe zadanie.

W lipcu r. 1908 odbył się zjazd wszechsłowiański w Pradze. Na zjeździe tym Dziennik reprezentowany był przez swego naczelnego redaktora.

Dziennik Poznański starał się pod różnemi redakcyami wśród zmieniających się zewnętrznych okoliczności, wśród wzrastających utrudnień,

b Spis artykułów i powieści wyjdzie osobno.

jakim podlegało coraz więcej dziennnikarstwo polskie w naszej dzielnicy, służyć uczciwie i wytrwale krajowi. Wierny ogłoszonemu w pierwszych dniach istnienia swego programowi, wierny początkowi swemu, który zawdzięczał patryotycznej ini-cyatywie zacnych i zasłużonych w dziejach naszej dzielnicy obywateli, stał niezachwianie w obronie praw narodu i Kościoła.

ALEKSANDER CZECHOWSKI.

TD

ci>

WIEKU ROZWOJU POLITYCZNEGO.

Gdy zwracamy się myślą wstecz, ku czasom minionym, wydaje nam się zwykle, jakoby przeszłość różniła się bardzo na swoją korzyść od teraźniejszości. Wyobrażamy sobie, że ludzie byli lepsi, stosunki przyjemniejsze, życie pełniejsze i więcej barwne, i z pewną tęsknotą mówimy o „dawnych, lepszych czasach“. Wyobrażenia takie jednak zazwyczaj mało zgadzają się z rzeczywistością, lecz polegają najczęściej na złudzeniu pamięciowem. Wskutek szczególnej organizacyi naszego umysłu, w teraźniejszości odczuwamy najsilniej bole, klęski i niepowodzenia, gdy w pamięci naszej zacierają się doświadczenia przykre, a zapisują się tern trwalej wrażenia miłe i przyjemne. Powstają w ten sposób legendy, które, o ile dotyczą tylko stosunków życia powszedniego, mają charakter bardzo niewinny, ale, gdy wkraczają w sferę stosunków politycznych, mogą oddziaływać w sposób niepożądany na kierunek myśli i zachowanie się nasze wobec ważnych zagadnień chwili bieżącej.

Legendą taką, utrzymującą się zresztą więcej w nieprzyjaznych nam kołach niemieckich, aniżeli u nas, jest miemanie, jakoby zwrot ku bezwzględnej, nie cofającej się przed żadnymi środkami polityce germanizacyjnej i w warunkach bytu polskiego społeczeństwa dokonał się dopiero w okresie nadzwyczajnego wzrostu potęgi pruskiej, który rozpoczął się przed pięćdziesięciu laty objęciem w Berlinie rządów, w imieniu chorego na umyśle Fryderyka Wilhelma IV-go, przez jego brata Wilhelma, późniejszego króla pruskiego i cesarza niemieckiego.

W dziejach państwa pruskiego, dzień 7-go października r. 1858-go oznacza rzeczywiście granicę między dwoma odcinającymi się od siebie ostro okresami: okresem wielkiej niemocy i poniżenia a nadzwyczajnej przedsiębiorczości i zwycięstw wojennych, które zapewniły Prusom przodownictwo w Niemczech i stanowisko mocarstwowe w Europie. Z natury rzeczy wynika, że ten potężny zwrot nie pozostał bez wpływu na rozwój stosunków w dzielnicach polskich, w skład państwa pruskiego wchodzących. Tu jednak granica między okresami zarysowuj-e się mniej wyraźnie.

Minął jeszcze cały szereg lat, zanim dojrzały owoce śmiałej i nie znającej skrupułów polityki, uprawianej pod rządami nowego monarchy przez jego ministra, Bismarcka, i zanim następstwa nadzwyczajnego powodzenia Prus odbiły się na warunkach bytu ludności polskiej. A i ta zmiana dokonywała się powoli i stopniowo i nie doprowadziła do wytworzenia się nowego stanu rzeczy, któryby pozostawał w bardzo jaskra-wem przeciwieństwie z przeszłością. Takich nagłych i głęboko sięgających zwrotów, jakim było w dziejach pruskich przejście od haniebnej konwencyi ołomunieckiej do zwycięstw pod Sadową i Sedanem i do aktu koronacyjnego w Wersalu, nie było ani w rozwoju stosunków wewnętrznych społeczeństwa polskiego ani też w polityce rządowej względem niego.

wszystko to nie są dopiero

W polityce tej uwydatniały się niejednokrotnie wahania, zmieniło się natężenie nacisku, ale jej charakter ogólny i cel ostateczny pozostał niezmieniony od samego zagarnięcia dzielnic polskich. Niezmiennym jej celem było zawsze zatarcie polskiego charakteru kraju i zgermanizowanie ludności, i w tern dążeniu stosowano zawsze środki takie, które w danych okolicznościach zdawały się rokować największe powodzenie. Wśród środków, stosowanych obecnie w zamiarach germanizacyjnych, jest tylko niewiele takich, których nie próbowanoby już w przeszłości. Ustawy i rozporządzenia wyjątkowe, krępujące swobodę naszego rozwoju, systematyczne popieranie kupiectwa i przemysłu niemieckiego, germanizacya za pomocą szkoły, zaprowadzanie języka niemieckiego nawet w nauce religii i w pacjerzu, wywieranie nacisku na urzędników a zwłaszcza nauczycieli, którzy ośmielali się na czynne zaznaczanie narodowości polskiej, dążność do ograniczenia praw i wpływów Kościoła katolickiego i do germanizacyi przez kościół, systematyczna kolonizacya antypolska, hamowanie rozwoju prasy i życia kulturalnego za pomocą środków wówczas bardzo uproszczonych a radykalnych, nawet próby podstępnej prowokacyi, objawy dzisiejszego systemu antypolskiego, lecz środki stosowane od dawna i piętnowane niezliczone razy, a zawsze bez powodzenia, przez reprezentacyę polską w sejmie poznańskim i w ciałach parlamentarnych pruskich i niemieckich. Rzeczywiście nowymi wymysłami w polityce antypolskiej są tylko: zakaz osadnictwa polskiego i przymusowe wywłaszczenie.

Tak samo też, jak za naszych czasów, w ruchu antypolskim zawsze na plan pierwszy wysuwała się niemiecka ludność miejscowa, zachęcana przez miejscowe władze. Od niej to zarówno w dobie przedrewolucyjnej, jak podczas rewolucji 1848-go roku i w początkach nowego okresu, zapoczątkowanego objęciem rządów przez ks. regenta Wilhelma, wychodziły najgwałtowniejsze protesty przeciw uznaniu praw i odrębności ludu polskiego i przeciw wszelkim dla niego ustępstwom, i jak dziś, tak i wówczas, ta agitacya służyła rządowi centralnemu za argument przeciw skargom i zarzutom polskim i za zachętę w akcyi germanizacyjnej.

Różnica między ówczesną a teraźniejszą polityką antypolską polega głównie na odmiennym sposobie działania i mniejszej śmiałości w zaznaczaniu dążeń germanizacyjnych. Dla państwa stosunkowo słabego, otoczonego potężnymi sąsiadami, pełnego ech nie zupełnie jeszcze stłumionego ruchu wolnościowego, otwarta i bezwzględna walka z ludnością dwóch prowincyi granicznych mogła wydawać się niebezpieczną, a jawne przyznawanie się do pragnień, sprzeciwiających się zarówno liberalnemu światopoglądowi jak i traktatom międzynarodowym, narażało na nieobliczone w następstwach zawikłania wewnętrze i zewnętrzno-polityczne. Dopiero potężne stanowisko, wywalczone w zwycięskich wojnach, zanik idałów wolnościowych w narodzie niemieckim i rozpęd, nabyty w okresie nadzwyczajnych powodzeń, doprowadziły rząd berliński stopniowo do coraz większego lekceważenia tych czynników.

Przed rokiem 1871-ym liczono się z nimi starannie, a następstwem tego było, że rząd centralny jak najmniej wysuwał się naprzód, a, nie odstępując od wytkniętego celu germanizacyjnego, pozostawiał główną pracę nad jego osiągnięciem władzom prowincyonalnym i miejscowym. Wskutek takiego systemu, gdy w Poznańskiein zacieśniała się coraz więcej sieć zarządzeń germanizacyjnych i mnożyły się wykroczenia przeciw zagwarantowanym prawom ludności polskiej, ministrowie w Berlinie mogli wobec uzasadnionych skarg polskich zasłaniać się swoją nieświadomością, wypierać się wspólnictwa z autorami szykan i ograniczeń, a niekiedy nawet przeczyć swoim własnym rozporządzeniom.

Po objęciu rządów przez ks. regenta, a późniejszego króla, Wilhelma I-go, w społeczeństwie polskiem, znękanem takimi stosunkami, zniechęconem bezskutecznością swoich protestów, wypieranem stopniowo z swego narodowego stanu posiadania na roli i w mieście, w prawach językowych i kościelnych, uwydatniła się skłonność do okupienia sobie znośniejszych warunków bytu przez okazanie gotowości do udziału w pracach ogólnopaństwowych i do popierania rządu w sprawach zasadniczych, nie dotyczących bezpośrednio dzielnic polskich. Zwracano się z zaufaniem do nowego monarchy, w nadziei, że, oceniając usposobienia przychylne reprezentacyi polskiej, położy kres ograniczeniom i nadużyciom germanizacyjnym, i w roku 1859-ym polskie koło sejmowe, pomimo wcale niezadowalających odpowiedzi rządu na interpelacyę Niegolewskiego w sprawie Baerensprunga i na zażalenia polskie w sprawach narodowych, i językowych, zdecydowało się na złożenie dobitnego dowodu lojalności przez głosowanie za kredytem wojskowym.

Polityka ta, nie odpowiadająca bynajmniej przekonaniom całości społeczeństwa, nie przyniosła oczekiwanych ulg i korzyści. Wprawdzie miejsce bardzo nieprzychylnego dla Polaków naczelnego prezesa poznańskiego Putkammera zajął mniej zdecydowany przeciwnik polskości Bonin, ale nacisk germanizacyjny, zwłaszcza w dziedzinie kościelnej, nie ustał. Przeciwnie, uwydatnił się jeszcze więcej, zwłaszcza po powstaniu w Królestwie Polskiem, w którem dość liczne jednostki z W. Ks. Poznańskiego czynny wzięły udział.

Doświadczenie to nie zniechęciło zwolenników ugody z rządem, a gdy po śmierci arcybiskupa Przyłuskiego, w r. 1865-ym, rządy w archidyecezyi gnieźnieńsko-poznańskiej objął hr. Mieczysław Dedóchowski, zależne od niego stronnictwo, składające się z arystokracyi i większej części duchowieństwa, stanęło otwarcie na stanowisku polityki państwowej. Następstwem tego był rozłam społeczeństwa polskiego na dwa obozy i namiętna walka wenętrzna, która wskutek opozycyi przeciw polityce, uprawianej przez arcybiskupa pod hasłem obrony interesów kościelnych, nabrała charakteru wyznaniowego i zamieniła się na walkę narodowego liberalizmu z klerykalizmem. Walka ta pełna przykrych i gorszących epizodów, przyczyniła się jednak pod pewnym względem do ożywienia myśli narodowej i do rozbudzenia usiłowań, aby na szerszej niż dotąd podstawie oprzeć obronę interesu narodowego. Na ten okres przypadają początki usiłowań, aby wciągnąć szerokie warstwy prawie zupełnie biernego jeszcze w owych czasach ludu do czynnego udziału w pracach obywatelskich; w tym też czasie wskazano po raz pierwszy, ze strony powołanej, w odezwie centralnego komitetu wyborczego, na charakter ogólnonarodowy sprawy polskiej w Prusiech, przez wezwanie ludu polskiego na Górnym Śląsku i w Prusiech Wschodnich do współudziału w pracach narodowych.

Skutki polityki uprawianej przez arcybiskupa Uedóchowskiego i jego stronnictwo, odbijały się daleko silniej na stosunkach wewnętrznych społeczeństwa poznańskiego, aniżeli na jego położeniu ogólnem i na zachowaniu się jego reprezentantów. Ustępstwa były jednostronne, kosztem polskiego interesu narodowego, system rządów nie zmienił się pod żadnym względem. To też w sejmie pruskim nie zamilkły skargi na ograniczenia niedotrzymywanie obietnic królewskich, a gdy w roku 1 867 wyłoniła się sprawa przyłączenia dzielnic polskich do związku niemieckiego, reprezentacya polska założyła przeciw temu zamiarowi uroczysty protest i opuściła Berlin. W kraju opór przeciw polityce pojednawczej nie ustawał, przeciwnie, wzmagał się w pierwszych latach rządów arcybiskupa. Gdy jednak rząd w r. 1869 zdobył się na pewne ustępstwa formalne, mianując naczelnym prezesem W. Ks. Poznańskiego hrabieg-o Koenigs-marcka, a St. Stablewskiego dyrektorem Towarzystwa kredytowego ziemskiego, prąd łojalistyczny zdobył przewagę w kraju, i pod hasłem pogodzenia się z istniejącym stanem rzeczy uwydatniła się ogólna skłonność do zrezygnowania z zagwarantowanych praw do odrębnego bytu narodowego.

Ten niebezpieczny dla polskości okres nie trwał długo. Po zwycięskiej wojnie z Francyą, podniecony nadzwyczajnem powodzeniem rząd berliński sam położył kres rozwojowi stosunków, który zbliżył go bardzo do osiągnięcia upatrzonego celu w dzielnicach polskich. Poddając się ślepo nabytej w wojnie sile rozpędu politycznego, a podrażniony ogłoszeniem dogmatu o nieomylności Papieża i samodzielnością, jaką odznaczała się organizacya katolicka w Niemczech, postanowił złamać wpływy Kościoła i podporządkować go państwu. Gdy zaś w walce, wywołanej temi usiłowaniami, wysunęło się w obronie niezawisłości Kościoła naprzód duchowieństwo polskie, zwrócił się równocześnie otwarcie przeciw polskiemu społeczeństwu, aby jednym zamachem posunąć znacznie naprzód sprawę germanizacyi. Po pierwszej ustawie antykościelnej, o „nadużywaniu ambony“, nastąpiła w lutym r. 1872 druga, o inspekcyi szkolnej, skierowana zarówno przeciw Kościołowi, jak przeciw polskości, a pod koniec tego samego roku, po ustawie antyjezuickiej, rozporządzenie ministeryalne, znoszące zupełnie, także w nauce religii, polski język wykładowy w szkołach. Arcybiskup Uedó-chowski, którego polityka pojednawcza nie płynęła z lekceważenia interesów narodowych polskich, lecz ze stawiania interesów Kościoła ponad narodowymi, zrozumiał doskonale, że interes Kościoła w tym wypadku pokrywa się zupełnie z narodowym, i wystąpił z nadzwyczajną stanowczością przeciw zamiarom rządu. Wydał w lutym r. 1873 w okólniku do nauczycieli religii rozkaz udzielania religii w języku ojczystym dzieci.

To śmiałe wystąpienie zjednało mu jednomyślne uznanie społeczeństwa, kazało także jego przeciwnikom zapomnieć o jego niedawnej niekorzystnej dla sprawy narodowej działalności, zjednoczyło wszystkie obozy pod hasłem obrony Kościoła i narodu. Próby stłumienia oporu przez rząd za pomocą nowych ustaw antykościelnych i rozporządzeń germanizacyjnych, za pomocą stosowanych obficie surowych środków administracyjnych i policyjnych, przez uwięzienie arcybiskupa w lutym r. 1874-go i ,,złożenie go z urzędu“, wreszcie zaś przez próby zjednania dla swoich zamiarów niższego duchowieństwa, nie wydały oczekiwanych rezultatów. Organizacya kościelna w Po-znańskiem nie rozsprzęgła się, podniecony do najwyższego stopnia prześladowaniami lud opierał się pomimo niezliczonych kar stanowczo uznaniu zaprowadzonego przez władze porządku, wśród duchowieństwa znalazły się tylko nieliczne jednostki, gotowe do sprzeniewierzenia się swoim obowiązkom ze cenę dostojeństw i zysków matęryal-nych. Również w Niemczech polityka rządu spotkała się z nadzwyczajnie silnym i skutecznym oporem, i po kilku latach, wobec wzrastających trudności w uregulowaniu spraw wewnętrznych państwa, kanclerz Bismarck pogodził się z niemożliwością przeprowadzenia swoich zamiarów. Nastąpiło zniesienie jednych, a milczące zawieszenie innych ustaw antykościelnych, ugoda z Rzymem i stronnictwem katolickiem niemiec-kiem, a w stosunkach poznańskich to zawarcie pokoju uwydatniło się w roku 1883 nominacyą nowego arcybiskupa Niemca Dindera, i ponownem otwarciem seminaryum duchownego.

Przerywając walkę z Kościołem, rząd berliński nie myślał jednak już odstąpić od systemu otwartej germanizacyi w dzielnicach polskich. Zaznaczył to już przez nominacyę arcybiskupa Dindera, a w latach następnych, odrzucając pozory sprawiedliwości i bezstronności, zachowywane dawniej ze względu na zagranicę i na siłę prądów liberalnych w Prusiech i Niemczech, wystąpił z szeregiem środków, które miały w szybkim czasie doprowadzić do osiągnięcia starego programu germanizacyj-nego. Jednym z tych środków było zaprowadzenie języka niemieckiego przy wykładzie religii, drugim wydalenie z państwa pruskiego wszystkich Polaków, nie mających pruskiego obywatelstwa, trzecim wykupienie ziemi z rąk szlachty, którą rząd uważał za główną, obok duchowieństwa, podporę polskości, i rozparcelowanie tej ziemi między osadników niemieckich.

Zaprowadzenie niemieckiej nauki religii nastąpiło już w kwietniu r. 1886, niemal równocześnie z nominacyą arcybiskupa Dindera, i było oczywistem powtórzeniem aktu z roku 1872, poprzedzonngo już dawniej podobnemi próbami na mniejszą skalę. Rozkaz wydalający około 40,000 robotników polskich, ukazał się w r. 1885 i wynikał z dążności do osłabienia siły liczebnej ludu polskiego w Poznańskiem. Wreszcie, w r. 1886, sejm pruski, na wniosek rządu uchwali prawo o systematycznem wykupowaniu ziemi z rąk polskich i rozdzielaniu jej między osadników niemieckich, przy pomocy osobnej instytucyi, komisyi kolonizacyjnej. której na razie dano do rozporządzenia sto milionów marek. Ustawa ta, uchwalona mimo protestu Polaków, centrum katolickiego i stronnictw liberalnych, była wprowadzeniem w czyn projektu, wypracowanego przed dziesiątkami lat przez prezesa naczelnego w Poznaniu, Flotwella, a spoczywającego do tej pory w archiwach. Rząd, jak wynika z oświadczeń bismarcka, był przekonany, że kosztem 300 milionów marek zdoła wykupić niemal całą znajdującą się w bardzo trudnych warunkach bytu większą własność ziemską w Poznańskiem i Prusiech Zachodnich i że wyrwanie szlachty polskiej z jej tradycyjnego pola dzia-

łalności złamie w kraju wpływ żywiołu, który jego zdaniem podtrzymywał najwięcej wśród ludu ducha narodowego i zapobiegał jego pogodzeniu się z pruską ideą państwową. Rozmieszczenie wśród tego ludu licznych zwartych osad niemieckich miało dokonać reszty, zapewnić żywiołowi niemieckiemu stanowczą przewagę nad wytrwałymi zwolennikami i obrońcami odrębności polskiej.

Rachuby te, jak miało się później okazać, zawiodły zupełnie. Wydalenie 40,000 Polaków i osiedlanie kolonistów niemieckich nie zmieniło bynajmniej stosunku liczebnego ludności polskiej na jej niekorzyść. Zaprowadzenie niemieckiej nauki religii nie dało się utrzymać i chociaż ponowiono je później raz jeszcze, nie przyczyniło się do zgermanizowania ludu. Szlachta polska, czyli raczej ziemiaństwo, nie zniknęło z widowni wskutek działalności komisyi kolonizacyjnej i nie przestało odgrywać roli w sprawach politycznych. Obszar większej polskiej własności ziemskiej mniejszy! się wprawdzie, ale obszar ziemi, znajdującej się w rękach polskich, zwiększył się nawet znacznie, według obliczeń urzędowych, a społeczeństwo nabrało takiej siły odpornej, o jakiej jego przywódcy w czasach dawniejszych nawet marzyć nie śmieli.

Zanim jednak zdążyło uwydatnić się niepowodzenie nowej, otwartej akcyi antypolskiej, nastąpiły wypadki, które spowodowały krótkie zawieszenie brom i pozwoliły społeczeństwu polskiemu przygotować się do odparcia niebezpiecznych ciosów.

Dnia 9 marca r. 1888 umarł cesarz Wilhelm I, w czerwcu tegoż roku jego syn i następca, witany z wielkiemi nadziejami przez ludność polską, Fryderyk III, a rządy w Prusiech i cesarstwie objął 28 letni Wilhelm II. Niespełna dwa lata później, dnia 20 marca r. 1890, właściwy autor nowej polityki antypolskiej ks. Bismarck, został odsunięty od władzy, a miejsce jego zajął generał, hr. Caprivi.

Autor twierdzenia, że historya się nie powtarza, puścił w świat fałsz, który nie zamieni się na prawdę przez częste powtarzanie. Przeciwnie, historya powtarza się zawsze, i dla tego też tylko uchodzi słusznie za „nauczycielkę życia“. Te same przyczyny w tych samych lub podobnych okolicznościach wywołują zawsze te same lub podobne skutki i objawy. Sprawdziło się to i w Poznańskiem. Po objęciu rządów przez cesarza Wilhelma II, powtórzyły się niemal dosłownie wypadki z początków panowania Wilhelma I. W społeczeństwie polskiem znużonem zaostrzającą się walką z systemem germanizacyjnym, obudziła się nadzieja, że młody monarcha, który z taką stanowczością uwolnił się z pod wpływów żelaznego kanclerza, okaże gotowość do zerwania z wytworzonym przez niego systemem ucisku, gdy otrzyma dowody lojalnego usposobienia i dobrych chęci wypełnienia obowiązków, wynikających z przynależności do państwa. Ody pierwsze wystąpienia nowego prezesa ministrów, spokojne i pozbawione tendencyi zaczepnej, zdawały się nie przeczyć tym nadziejom, Koło polskie w parlamencie niemieckim dało rządowi dowód swojego zaufania zupełnie tak samo, jak w roku 1859, przez poparcie jego żądań wojskowych.

Młody cesarz okazał się więcej wrażliwy na te objawy przychylności polskiej, aniżeli przed trzydziestu laty dziad jego. Niebawem naczelnym prezesem w Poznaniu został mianowany przeciwnik obostrzonej polityki antypolskiej, hr. Wilamowitz-Moellendorf, a w listopadzie r. 1891 rząd, wbrew oświadczeniom Bismarcka z r. 1886, zgodził się na nominacyę arcybiskupa polskiego, a mianowicie wymownego przywódcy niedawnej opozycyi polskiej, ks. Floryana Stablewskiego.

Koło polskie, podlegające wpływom nowego arcybiskupa i posiadającego osobiste zaufanie cesarza, p. Józefa Kościelskiego, w oczekiwaniu dalszych ustępstw, a mianowicie cofnięcia antypolskich rozporządzeń szkolnych i zniesienia komisyi ko-lonizacyjnej, trzymało się wiernie wytkniętego programu i nie opuszczało rządu nawet w wypadkach, w których interes ekonomiczny ludności polskiej wymagał przyłączenia się do opozycyi: w sprawie niekorzystnego dla rolnictwa traktatu handlowego z Rosyą i wielkich kredytów na marynarkę i powiększenie armii. To zachowanie się zapewniło mu przychylność cesarza, okazywaną manifestacyjnie, ku wielkiemu rozdrażnieniu dotkniętych w swoich interesach materyalnych kół niemieckich rolniczych, oraz dalsze ustępstwa w postaci przywrócenia polskiej nauki religii i zezwolenia na prywatną, a później nadobowiązkową szkolną naukę języka polskiego. Ale, jak przed trzydziestu laty, tak i teraz, najważniejsze zarządzenia germanizacyjne pozostały w swojej mocy; nawet do zniesienia lub przekształcenia komisyi kolonizacyjnej na instytucję niepolityczną rząd Capriviego nie okazał żadnej skłonności. Nastąpił właściwie tylko częściowy powrót do uprawianego dawniej systemu zaprzeczania istniejącym w rzeczywistości i odczuwanym dotkliwie dążeniom germanizacyjnym.

Ten stan rzeczy sprzeciwiający się stanowczo przyrodzonym i zagwarantowanym przez kongres wiedeński i królów pruskich, prawom do samodzielnego rozwoju narodowego i kulturalnego, nie mógł zadowolić społeczeństwa. Odezwały się więc niebawem głośne protesty przeciw polityce, wiodącej w swych ostatecznych następstwach do tego, aby obywateli polskich w zaborze pruskim zamienić na mówiących po polsku Prusaków, a wskutek wybitnej roli, jaką w tej polityce odgrywał arcybiskup, walka między dwoma prądami politycznymi, weszła znowu, tak samo jak w pierwszym okresie rządów arcyb. Eedóchowskiego, także na pole stosunków kościelnych. Zakreśliła ona jednak tym razem daleko szersze koła i do innych doprowadziła wyników. Niezadowolenie z polityki, uprawianej przez zwierzchność kościelną a popieranej przez duchowieństwo i dotychczasowych przywódców społeczeństwa, należących przeważnie do stanu ziemiańskiego, doprowadziło do rzucenia hasła, aby lud uwolnił się z zależności politycznej od tych dwóch stanów, rozstrzygał sam o kierunku polityki i o sposobie obrony interesów narodowych. Warunkiem wykonania takiego programu było uświadomienie polityczne jaknajszerszych warstw ludności, i stąd te dwa hasła połączyły się w t. zw. »ruchu ludowym«, zorganizowanym początkowo tylko wśród drobnomieszczaństwa, głównie za staraniem Romana Szymańskiego, organicznie ze sobą.

Akcya ta, poprzedzona i przygotowana ruchem postępowym wśród młodszej mteligencyi poznańskiej, znalazła warunki pomyślnego rozwoju w rozbudzońem już silnie przez politykę antykościelną rządu w czasach Bismarckowskich samopoczuciu narodowem ludu, a przyszedł jej z pomocą zwrot, który nastąpił niebawem w polityce rządowej. Za staraniem odsuniętego od steru ks. Bismarcka, niezadowolone z polityki rządowej niemieckie żywioły agrarne i antypolskie zorganizowały się w roku 1894, w stowarzyszeniu które wywiesiło hasło obrony interesów niemczyzny na »kresach wschodnich«, a wkrótce potem, z przyczyn nie zupełnie dotąd wyjaśnionych, niezawodnie jednak wskutek intryg, przypisywanych słusznie czy niesłusznie ówczesnemu ambasadorowi niemieckiemu w Wiedniu, ks. Eulenburgowi, cesarz Wilhelm odwrócił

Spotykając się od początków roku 1895 w sejmie pruskim z coraz większą niechęcią rządu i oddanych mu stronnictw, reprezentacya polska w Berlinie usiłowała przez czas pewien przez poruszanie spraw polskich w parlamencie niemieckim, przez wytaczanie tam skarg na rozporządzenia niezgodne z duchem konstytucyi, nadużycia policyjne i przenoszenie walki narodowej nawet na teren stosunków ekonomicznych, wywrzeć nacisk na rząd pruski i zmusić go w ten sposób do złagodzenia systemu. Usiłowania te nie wydały żadnego skutku, a wobec tego, Koło polskie w parlamencie złożyło *a pośrednictwem posła Komierowskiego w lutym r. 1897 deklaracyę, w której, powołując się na »moralny i materyalny ucisk ludności polskiej«, zaznaczyło swoje stanowisko bezwzględnie opozycyjne do rządu. Akt ten był ostatecznem zakończeniem zainaugurowanej w r. 1891 polityki pojednawczej.

się od Józefa Kościelskiego i w mowie, wygłoszonej w Toruniu wystąpił w sposób nieprzychylny względem polskości. W miesiąc później upadł z przyczyn również nie wyjaśnionych dotąd zupełnie kanclerz Caprivi, a miejsce jego zajął spokrewniony z cesarzem ks. Hohenlohe.

W sesyi sejmowej, która nastąpiła po tych wypadkach, uwydatnił się już w kołach rządowych prąd dla Polaków nieprzychylny. Ministiowie odparli z wielkiem rozdrażnieniem żądanie Koła polskiego, aby zniesiono komisyę kolonizacyjną, i jego skargi na prowokacyjną działalność stowarzyszenia antypolskiego. Niezadługo też zwrot w usposobieniach rządu zaznaczył się obostrzeniem zarządzeń policyjnych w dzielnicach polskich, utrudnieniem nauki języka polskiego w szkołach i ograniczaniem swobody społeczeństwa polskiego na wszystkich polach.

W takich warunkach ruch, zwracający się przeciw dążnościom do porozumiewania się z rządem, odniósł łatwe zwycięstwo, a rozlewając się szerokim strumieniem po całym kraju, przysposobił lud polski przez uświadamianie narodowe coraz szerszych warstw jego, do ciężkiej walki, która go czekała. Pod wrażeniem polityki rządowej, przeciwieństwa między stronnictwami zacierały się dość szybko. Konieczność oparcia się o lud uznano powszechnie i powoli oba obozy połączyły się w dążności do przyspieszenia rozwoju, w którym widziano najpewniejszą rękojmię skuteczności oporu.

Tymczasem rząd pruski, który, powracając do systemu obostrzonej germani-zacyi, początkowo sp glądał z pewną niechęcią na zorganizowane przy pomocy Bismarcka stowarzyszenie antypolskie, jako na objaw frondy przeciw polityce cesarskiej, i nie okazywał skłonności do urzeczywistnienia jego programu nienawiści rasowej, chociaż też nie przeszkadzał mu w jego działalności, po pogodzeniu się cesarza z Bismarckiem począł zbliżać się do niego i poddawać się coraz więcej jego życzeniom. Wynikiem tego było uchwalenie w początkach 1898 drugich stu milionów na wykupienie ziemi z rąk polskich i ćwierci miliarda marek na wzmocnienie żywiołu niemieckiego w dzielnicach polskich przez popieranie niemieckiego handlu i przemysłu, tworzenie instytucyi kulturalnych germanizacyjnych i zwiększenie obszaru domen państwowych.

Nareszcie po usunięciu się kanclerza ks. Hohenlohego i objęciu rządów przez wyniesionego później do godności książęcej hrabiego Bülowa, w r. 1900, rząd, odrzucając resztę zachowywanych dotąd pozorów, przyznał się z zupełną otwartością do

zamiaru politycznego i narodowego obezwładnienia społeczeństwa polskiego. Kanclerz Bülow uznał publicznie sprawę polską za najważniejszą kwestyę polit\ ki wewnętrznej pruskiej, a niebawem i za jednę z najważniejszych spraw niemieckiej polityki zagranicznej, i zgermanizowanie dzielnic polskich za bardzo pilne zadanie państwowe. Od tego czasu wojownicze stowarzyszenie »kresów wschodnich« stało się niejako organem pomocniczym rządu, a program jego programem rządowym. Nastąpił podział ról między rządem rzeczywistym a organizacyą antypolską, zajmującą stanowisko rządu pobocznego. »Towarzystwo kresów wschodnich« przyjęło na siebie agitację za najbezwzględniejszą polityką germanizacyjną, obmyśliwanie i przygotowywanie projektów, obliczonych na polityczne i ekonomiczne zgnębienie ludności polskiej Rząd zaś zachował sobie rolę organu wykonawczego, dba o przepi o wadzenie projektów antypolskich, które przemawiają mu do przekonania, w ciałach prawodawczych, i dostarczenie potrzebnych na cele antypolskie funduszów. W taki sposób doszło w r. 1904 do wydania ustawy osadniczej, która zapobiega tworzeniu nowych osad polskich, a w roku bieżącym dwóch nowych ustaw wyjątkowych, które pozostają w jaskrawem przeciwieństwie nie tylko z prawami przyrodzonemi ludności polskiej, ale także z pizepisami konstytucji i pojęciami kulturalnemu

na-

Gdy dzięki potężnemu rozwojowi wewnętrznemu polskiego społeczeństwa, jego umiejętności zastosowania się do utrudnionych warunków bytu i jego uświadomieniu rodowemu, zawiodły wszystkie dotychczasowe ograniczenia, środki i sztuczki germani-zacyjne, a stosowany systematycznie bojkot ekonomiczny doprowadził tylko do jego ekonomicznego wzmocnienia, stowarzyszenie antypolskie wystąpiło w r. 1907 na wiecu w Bydgoszczy z żądaniami bardzo radykalnemi. Zażądało przymusowego wywłaszczenia ziemi polskiej i zakazu używania języka polskiego w stosunkach publicznych. Rząd, który już poprzednio zastanawiał się nad tymi projektami, ale nie potrafił zdobyć się na przedstawienie ich w ciałach prawodawczych, skorzystał z rezolucyi bydgoskich i hałaśliwej agitacyi stowarzyszenia antypolskiego. Mając teraz już grunt przygotowany, nie lękał się opinii publicznej i opozycyi sDonnictw. W początkach r. 1908 sejm pruski po zaciętej walce, uchylając część propozycyi rządowych, uchwalił ustawę, która przyznaje zreorganizowanej komis> i kolonizacyjnej prawo wywłaszczeń i a przymusowego 70.000 hektarów ziemi polskiej. Wkrótce potem zaś parlament niemiecki, wydając nową ustawę o zebraniach i stowarzyszeniach, /godził się na klauzulę, zabraniającą używania języka polskiego na zebraniach publicznych, z tern zastrzeżeniem, że w okręgach, w których Polacy stanowią przeszło 60% ludności, ustawa ta pocznie obowiązywać dopiero po upływie lat dwudziestu.

Te dwie ustawy, przyjęte z oburzeniem niet>lko przez naród polski, lecz także przez niezupełnie jeszcze przepojoną duchem pruskim część narodu niemieckiego i całą kulturalną Europę, stawiają społeczeństwo polskie w Prusiech wobec konieczności rozszerzania swego warsztatu pracy ekonomicznej, dla zrównoważenia przewidywanych strat na roli, i wytworzenia takiej organizacyi, która pozwoliłaby mu bez szkody dla jego rozwoju wewnętrznego przetrwać zakaz urządzania zebrań publicznych. Dochodzi do tego ta okoliczność, że po śmierci arcybiskupa Stablewskiego w r. 1906, rząd usiłuje osadzić na tronie arcybiskupim osobistość, któraby w dziedzinie kościelnej popierała według możności dążenia germanizacyjne. Wobec tego nowego niebezpieczeń-

Doświadczenia dotychczasowe pozwalają ufać, że nie załamie się pod ciężarem tego zadania. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu zwężyła się bardzo podstawa prawnopolityczna jego bytu politycznego, nie pozostał nawet najmniejszy ślad zagwarantowanej mu niegdyś odrębności politycznej, a także jego prawa wynikające z kon-stytucyi pruskiej i niemieckiej, doznały wielkiego ograniczenia. Ale za to rozszerzyło się bardzo koryto jego narodowego życia, przez narodowe rozbudzenie się Śląska, który od szeregu lat posiada polskich reprezentantów w parlamencie niemieckim a od wyborów ostatnich także w sejmie pruskim. A równocześnie to bardzo płytkie jeszcze przed pięćdziesięciu laty koryto pogłębiło się bardzo przez narodowe uświadomienie szerokich warstw ludu i ich chętny, nie hamowany ciasnymi względami egoistycznego interesu, udział w pracach publicznych, wreszcie zaś przez zrozumienie potrzeby i korzyści solidarności, także w stosunkach ekonomicznych. Jest w tym rozwoju pewna gwarancya na przyszłość, pomimo uzasadnionego przypuszczenia, że nacisk germaniza-cyjny jeszcze swego punktu kulminacyjnego nie osiągnął i że społeczeństwo polskie .czekają jeszcze nowe ciężkie doświadczenia.

stwa, w połączeniu z ustawami wyjątkowemi, bojkotem ekonomicznym i sięgającemi w głąb życia publicznego, a nawet prywatnego, ograniczeniami, społeczeństwo polskie czeka ogrom pracy, któremu podołać może tylko napięcie sił do bardzo wysokiego stopnia.

ROMAN KOMIEROWSKI.

KOŁA POLSKIE W BERLINIE.

Koła polskie w Berlinie stanowią polscy posłowie: do 1) sejmu pruskiego i do 2) parlamentu niemieckiego.

I. Koło sejmowe stanowią posłowie polscy, wybrani do izby poselskiej jako też członkówe izby panów i mają wspólne statuty, odbywają wspólne posiedzenia i mają wspólny główny zarząd, prezesa wybierają z grona posłów sejmowych, a wiceprezesa z grona członków izby panów.

Dążenie do ścisłej parlamentarnej organizacyi, któraby w statutach wyraziła naszą narodową odrębność i posłów naszych do solidarności zobowiązywała, zaznaczyło się wyraźnie po raz pierwszy dopiero na sejmie w drugiej połowie r 1849. Poprzednio bowiem, to jest na pierwszym połączonym sejmie monarchii pruskiej, który zwołany przez króla Fryderyka Wilhelma IV na dzień 11 kwietnia r. 1847, zap oczątkował życie konstytucyjno-parlamentarne, jako też na następnem zgromadzeniu narodowem (National-Versammlung) w maju r. 1848 i dalszym sejmie, dla nadanej przez rząd konstytucyi w lutym r. 1849 — posłowie polscy mimo wszelkiej gorliwości i wytrwałości nie pojmowali z bardzo nielicznymi wyjątkami (Marceli Żółtowski i Gustaw Potworowski) konieczności odrębnego, to jest czysto polskiego stanowiska i utożsamiali nawet sprawę naszą z sprawą demokracyi wogóle. — Dopiero na drugim sejmie roku 1849 w sierpniu, po nowych wyborach pod naciskiem opinii publicznej, która wytykała przykre doświadczenia z przeszłych sejmów i po ostrej krytyce i odpowiednich sporach stronniczych, uchwalili nowo wybrani posłowie w liczbie 21 z W. Ks. Poznańskiego, Prus Zachodnich i Śląska, utworzyć grono polskich posłów, to jest zorganizować się w osobną frakcyę polską w celu

1)    obrony praw narodowych W. K§. Poznańskiego, zagwarantowanych traktatami wiedeńskimi i poręczeniami królewskiemi,

2)    obrony narodowości polskiej w ziemiach pruskich i śląskich,

3)    obrony swobód, któreby na dobro kraju oddziaływały.

W programie tym była już zasada solidarności o tyle przyjęta, że powyższe grono posłów polskich przy zorganizowaniu się zobowiązało do głosowania w izbie „według uchwał absolutnej większości obecnych członków“ „w gronie zapadłej“ i że „żadnemu z nich w izbie inaczej głosować nie wolno a ostatecznie że „żadnemu członkowi nie wolno na własną rękę ani wniosków podawać do izby, ani głosu w niej zabierać“.

Ostateczne zorganizowanie się koła sejmowego nastąpiło dopiero 10 lat później\ t. j. w r. 1859 i uchwalenie statutów po dzisiejszy dzień obowiązujących w następu-jącem brzmieniu: § 1. Polacy zasiadający na sejmie berlińskim, stanowią Koło sejmowe polskie. § 2. Zasadą koła sejmowego polskiego jest solidarność w postępowaniu parlamentarnem. § 3. Do przewodniczenia obradom Koła sejmowego polskiego, obiera się na nowo, przy każdem otworzeniu sejmu, absolutną większością głosów zgromadzonych członków prezesa i jego zastępcę, wiceprezesa, oraz do prowadzenia protokółu dwóch sekretarzy. § 4. Prezes lub jjod jego nieobecność zastępca prezesa, zapowiada i zwołuje posiedzenia, układa porządek dzienny obrad, przewodniczy w obradach, w razie równości głosów rozstrzyga i rozdaje rozmaite przedmioty poje-dyńczym członkom do sprawozdania. § 5. Sekretarze prowadzą protokół obrad, zapisują bieg czynności, stawiane wnioski i uchwalone postanowienia. § 6. Posiedzenia odbywają się dwa razy tygodniowo. Nadzwyczajne posiedzenia prezes zwołuje z własnej mocy według osobistego uznania, lub na żądanie trzech członków Koła sejmowego.

§ 7. Wszystkie uchwały Koła sejmowego stanowi się absolutną większością głosów członków na posiedzeniu obecnych. § 8. Wszystkie wnioski przez członków Koła sejmowego do izb podawane, lub przez nich podpisywane, jako też sposób głosowania na posiedzeniach izb, uchwala się postanowieniem Koła sejmowego. § 9. Przeciwnie jak uchwalonem zostało, nie głosuje się, wolno atoli pojedyńczom członkom, lub członkom jednej izby wyjątkowo, dla przeważnych powodów, za poprzędniem oświadczeniem na zebraniu Koła sejmowego, wstrzymać się od głosowania przez nieobecność. (Paragraf ten głównie był uchwalonym ze względu na kwestye religijne). § 10. Członkowie Koła sejmowego zabierają głos w izbach tylko za poprzedniem postanowieniem na posiedzeniu. § 11. Dla każdej izby wybiera się co miesiąc z grona jej członków komisya z trzech członków złożona, która w nieprzewidzianych wypadkach i przy poprawkach na posiedzeniach izb podawanych o głosowaniu stanowi. Osoby, w skład tej komisyi wchodzące, mogą w każdej chwili głos zabrać. §12. W razie nieobecności prezesa i jego zastępcy, najstarszy wiekiem z izby panów zwołuje na zwyczajne tygodniowe posiedzenia Koła sejmowego, w przypadkach zaś nagłej potrzeby, obowiąząnym jest zwołać posiedzenie Koła sejmowego nadzwyczajne, najstarszy wiekiem z członków tej izby, w której rzecz nagląca pod obrady przychodzi. § 13. Przy końcu każdego posiedzenia zaznacza się w protokóle, kto zwołuje następne zwyczajne posiedzenie. § 14. Odjeżdżający członkowie Koła sejmowego obowiązani są donieść o swojem oddaleniu się przewodniczącemu w Kole sejmowem.

Powyższy statut służył w późniejszych latach za wzór dla posłów polskich galicyjskich do rady państwa w Wiedniu, oddzielny klub czyli Koło stanowiących, jako też i dla posłów polskich w późniejszym parlamencie północno-niemieckim, a następnie w parlamencie Rzeszy niemieckiej w Berlinie zasiadających.

Prace i usiłowania posłów polskich w izbach sejmu berlińskiego można podzielić dla łatwiejszej oryentacyi na okresy, równoczesne ważniejszym wypadkom w dziejach monarchii pruskiej. Takich głównych okresów mamy sześć, t. j. 1) czas przedkonstytucyjny od r. 1847—1851.    2) czas pokonstytucyjny od r. 1851—1858.

3) era rejencyi od r. 1858 — 1861.    4) era konfliktu od r. 1861—1866.    5) Czasy Związku Północno-Niemieckiego od r. 1867 —1870.    6) Prusy na czele Rzeszy i niemieckiego

cesarstwa od r. 1870 —1908.

Prace a raczej walki parlamentarne polskich posłów o nasze prawa w sejmie pruskim w Berlinie przedstawiają się w powyższem chronologicznem. zestawieniu w krótkiem streszczeniu jak następuje.

I. Czas przedkonstytucyjny (1847—1851). — Posłowie polscy w sejmie pierwszym połączonym monarchii pruskiej r. 1847 biorą udział w obradach, o ile konieczność spraw nas dotyczących tego wymaga, to jest w sprawie wyborów i petycyi o równouprawnienie żydów i udzielenie amnestyi ówczesnym więźniom politycznym. Przy petycyi żydowskiej pierwsze starcia posłów polskich z p. Bismarckiem, a przy petycyi amnestyjnej oświadczenie, że zasadą jest posłów polskich „uznawać rozwój i prawa dla każdej narodowości — a walczyć przeciwko jej uciemiężeniu“. — Ta zasada była kamieniem węgielnym tej budowy organicznej nowego życia politycznego, która jako ,,Koło polskie w Berlinie“ stanęła dwa lata później, t. j. r. 1849 na straży narodowości polskiej w monarchii pruskiej. W r. 1848 w sejmie następnym, tak zwan.m narodowem zgromadzeniu, posłowie polscy protestują przeciwko linii demarkacyjnej, żądają samoistności narodowej i ustawy organicznej, równocześnie z kartą konstytucyjną wydać się mającej“ Żądania posłów polskich upadają, bo sejm rozwiązano. — Że społeczeństwa w kraju, targanym podczas ruchu rewolucyjnego nadziejami płonnemi, przenosi się w nawale wypadków brak porozumienia się do sfery polskich posłów w Berlinie i powoduje niejasność i niejedność w głosowaniach w poszczególnych sprawach sejmowych.

Brak wyższego hasła i powagi, mogącej nakazać przestrzeganie jedności, jest rysem charakterystycznym i w sejmie następnym t. j. pierwszym w pierwszej połowie r. 1849 u posłów polskich, bo dochodzi do gorszącego widoku, rozstrzelenia się głosów polskich. Opinia publiczna karciła ostro taki wewnętrzny rozstrój w szeregach posłów i żądała energicznej naprawy.

R. 1849 spowodował więc w następstwie objawów powyższych, krok naprzód u nas w wychowaniu publicznem, bo posłowie wybrani z W. Ks. Poznańskiego, z Prus Zachodnich i Śląska do nowego sejmu berlińskiego organizują się w grono związane zasadą solidarności na podstawie odrębności narodowej. Posłowie polscy A. hr. Cieszkowski, ks. Janiszewski, Erazm Stablewski, Gust. Potworowski i Pilaski żądali umieszczenia w konstytucyi prawomocnego zastrzeżenia dla samoistności oraz ustawy narodowej. Memoryał Aug⁻. Cieszkowskiego objaśnia traktaty wiedeńskie. — Rewizya ustawy konstytucyjnej była głównem zadaniem sejmu.

R. 1850. Rewizya konstytucyi trwa dalej w komisy i, przeciwko uchwale tejże w sprawie W. Ks. Poznańskiego protestuje ks. Czartoryski i w imieniu posłów polskich Aug. hr. Cieszkowski. Posłowie ci składają mandaty wobec żądania przysięgi na konstytucyę, z wyjątkiem posłów naszych z Prus Zachodnich i oląska. Powtórnie wybrani posłowie wykonują przysięgę na konstytucyę, lecz z deklaracyą zastrzegającą nasze prawa a zredagowaną przez posła Aug. Cieszkowskiego. Liga polska, która powstała r. 1848, pod naciskiem nowego prawa o stowarzyszeniach upada. Reakcya zapoczątkowująca się, tłumi nadzieje przed konstytucyjne, aby je w następnym

okresie konstytucyjnym zniweczyć do szczętu. Nowe prawo prasowe zapoczątkowało taką zmianę.

II. Czas pokonstytucyjny.

(1851—1858).

R. 1851 i 1852. Krępowanie i upadek naszej pracy i życia publicznego. Posłowie nasi występują w obronie naszych szkół i języka (Cieszkowski, Niegolewski) — Cieszkowski cały materyał odnośny zebrał w memoryale i oddał pod rozpoznanie izby. — Druga kadencya sejmowa z r. 1851 nazwana »sejmem niemym«, bo wobec zarządzeń reakcyi uległym. Na czele reakcyi Bismarck.

R. 1855 i 1854. Rozpoczyna się w sejmie walka rządu ze stronnictwami o wolność polityczną, wyznaniową i narodową. Frakcya katolicka zaczyna się organizować. Posłowie polscy podnoszą skargi na niedomagania i brak sprawiedliwości w szkole i administracyi i uznawają zasady demokratyczne i liberalne jako i dla nas konieczne w rozwoju naszym wewnętrznym. Wstrzymują się od głosowania nad kredytem na cele wyjskowe.

R. 1855. Wojna krymska krępuje prace w izbie. Posłowie nasi stawiają wniosek

lecz z powodu

szkolny, który w komisyi doznał pewnego uwzględnienia zamknięcia sejmu nie przyszedł pod dalsze obrady. — Nowe wybory odbywają się pod straszną presyą. Tylko 6 posłów polskich przeprowadzamy do sejmu.

Przesilenie finansowe.

R. 1856. Koło polskie w praktyce nie istnieje. Zbyt słabe jest liczebnie (6 wybranych, z których hr. Raczyński wyboru nie przyjął), aby oddzielną frakcyę utworzyć. W sejmie panowanie nieograniczone ducha reakcyi, a w sferach rządowych zaciekłe koterye. Nasi posłowie walczyli o wolność wyborów i słowa, jako też przedstawiali rozpaczliwe położenie nasze tak pod względem materyalnym jak i moralnym.

R. 1857. Król Fryderyk Wilhelm IV umysłowo chory.

Znaczenie Bismarcka rośnie. W imieniu posłów polskich i prawie w ich zastępstwie poseł Wł. Bentkowski, autor statutów podnosi rozmaite zażalenia na krzywdy nasze w szkole i w administracyi. Kraj gorąco uznawał tę mężną obronę w tak trudnych warunkach i zachęcał posła Bentkowskiego do dalszego strzeżenia naszych praw i wytrwania aż do końca owego nieszczęsnego trzechlecia.

III. Era rejencyi.

(1858—1861).

R. 1858. Wobec szczupłego zastępu posłów naszych, poseł Wł. Bentkowski sam poniekąd dźwigał cały ciężar reprezentacyi. Zaprowadzenie rejencyi. Nowo wybrani posłowie i nowa era.

R. 1859. Zespolenie naszych sił i „przychylne“ oczekiwanie posłów naszych w zaufaniu do nowego ks. rejenta. Koło konstytuuje się na zasadzie solidarności i na podstawie statutów. Liczne wystąpienia posłów naszych. — Pierwsza in-terpelacya Niegolewskiego w sprawie Baerensprunga. Grupa ówczesnych protoplastów dzisiejszych hakatystów rozsyła okólnik dla nas nienawistnego adresu do tronu. Koło głosuje za powiększeniem funduszu wojskowego z życzeniem, aby idea narodowościowa doznała powszechnego uznania i aby służba dotychczasowa była skrócona. — Na głosowanie to Koła nie zgodził się poseł Tyt. hr. Działyński — złożył więc mandat — w kraju były podzielone zdania.

R.-1860. Doświadczenie, które i w tym roku posłowie nasi wynieśli jako wynik ich gorących usiłowań i licznych wystąpień, jeszcze bardziej utwierdzało przekonanie, że od berlińskiego sejmu nic im się nie należy spodziewać. Sprawa To w. Kredytowego i wnioski nasze upadają. Druga interpelacya dr. Wł. Niegolewskiego w sprawie Baerensprunga. Projekt wojskowy, za którego pierwszą częścią Koło głosuje. — Obchód w Poznaniu na część Koła przerwany śmiercią prezesa Gust. Potworowskiego.

IV. Era konfliktu.

(1861—1866).

R. 1861. Książę rejent wstępuje po śmierci brata na tron pruski jako król Wilhelm I.

Posłowie nasi pouczeni przykrem doświadczeniem uchwalili przestrzegać przezorność w swoich występach. Ówczesne bowiem burze polityczne dostarczały okazyi, z których przeciwnicy nasi skrzętnie korzystali, aby przekonać świat o rzekomej naszej złej woli. — Dotychczasowe prace pozytywne reprezentantów polskich nie doznały żadnego uwzględnienia — prowadziły więc takie bezowocne wyniki w naturalnem następstwie do protestu. Tak więc r. 1861 rozpoczyna właściwie erę protestu równocześnie z systemem przeciwko nam coraz bardziej się ustalającym. — Posłowie nasi biorą udział w kwestyi adresu do nowego monarchy. Tyt. hr. Działyński krótko przed swoją śmiercią ogłosił drukiem odrębny ustęp do adresu. — Centralne Tow. Rolnicze w Poznaniu założono. Równocześnie rozpoczęły się krwawe wypadki w Warszawie. — Wniosek Wł. Niegolewskiego w przedmiocie jedności terytoryalnej krajów polskich w przebiegu swoim w sejmie wywołał korzystne wrażenie i obudził wielki interes nawet w rosyjskich kołach decydujących. Wniosek dalszy Niegolewskiego w niezałatwionej jeszcze sprawie z Baerensprungiem spowodował w następstwie ostre starcie wnioskodawcy z marszałkiem Simsonem — i złożenie mandatu przez Niegolewskiego. — Sprawa »extraordinarium« wojskowego wywołuje przeciwieństwa, które w r. 1862 izbę doprowadzają do konfliktu z rządem.

R. 1862. Nowe wybory wywołały ferment w niemieckich stronnictwach i odpowiednią konstelacyą w sejmie. — Zatarg ks. arcybiskupa Przyłuskiego z władzą świecką stanowił nowy dowód nieustającej walki. Posłowie nasi starają się napróżno o odpowiednią instytucyę kredytową w kraju i o założenie domu sierót na Górnym Śląsku. — Wybory nowe wydały 23 posłów polskich. Koło zachowuje się zupełnie biernie w dyskusyach budżetowo-wojskowych, które coraz bardziej się zaostrzają. — Poseł Kantak broni gorąco sprawy nowo utworzonego Centr. Tow. Roili, i przeprowadza swój wniosek w sejmie; rząd jednakowoż nie potwierdził tej uchwały. — Rozprawy budżetowo-wojskowe doprowadzają do starć osobistych posłów i ministrów. Król powołuje z Paryża Bismarcka do utworzenia nowego gabinetu. Rząd i Bismarck pozostają po bardzo burzliwych rozprawach bez prawomocnego budżetu na r. 1862 — iw ten sposób odegrał się pierwszy akt konfliktu.

R. 1863. Rok smutku i beznadziejnych walk. Późniejszy poseł ks. dr. Jażdżewski bezskutecznie usiłuje w lutym x. 1863 z ambony u ks. Bernardynów w Warszawie na odpuście uspokajać rozgoryczone tłumy ludności. Powstanie w Królestwie nie miało nic wspólnego z tutejszymi stosunkami. Mimo to stwarza p. Bismarck ów »dolus eventualis« i — konwencyę rosyjską. — Konflikt konstytucyjny budżetowo-wojskowy przeciąga się z całą ostrością w dyskusyach sejmowych i prasie. Adres do króla oddaje izba woźnemu —-król przysyła odpowiedź przez żandarma. — Z tej okazyi mowa ks. Janiszewskiego, i przydomek jego »ks. Jana Zło tous tego«. — Wykonanie kon-

zaczepia skończył drugi akt konfliktu.

wencyi rosyjskiej wywołuje interpelacyę posłów naszych i rezolucyę naganną izby. Posłowie I. hr. Działyński i Aleks. Guttry sądownie ścigani o zbrodnię stanu na wniosek ministra sprawiedliwości. Wniosek ten izba obrady wszelkie przerwane, bo sejm nagle rozwiązano. Tak się

W wyborach nowych 26 posłów polskich wchodzi do sejmu. Był to najliczniejszy ich poczet. W izbie żądają posłowie nasi uwolnienia uwięzionych posłów Niegolewskiego, Sulerzyskiego, dr. H. Szumana i Łubieńskiego.

R. 1864. Konflikt trwa w dalszym ciągu. Posłowie nasi dopominają się uwolnienia uwięzionych kolegów, wytaczają skargi w sprawie gimnazyów i szkół. W miesiącu lipcu rozpoczyna się osławiony pierwszy proces w Moabicie przeciwko 149 rodakom, obwinionym o zdradę stanu. Roku następnego rozpoczął się drugi proces przeciwko 33 oskarżonym.

R. 1865. Poseł Twesten wygłasza ostrą krytykę procesu w Moabicie. Straty i ruina materyalna osądzonych. Koło wstrzymuje się od dyskusyi nad adresem do tronu. Posłowie nasi ograniczają się tylko do spraw szkolnych i finansowych, jako też żądają polskich sędziów i jednorocznej służby dla młodzieży powracającej z powstania. Konflikt izby z Bismarckiem dochodzi do osobistych inwektyw a stosunek Austryi do Prus się zaostrza.

R. 1866. W walce sejmu z rządem o wolność mów poselskich, o proces przeciwko

Twestenowi itd.

Koło nie bierze udziału. Konflikt dalszy Bismarck wstrzymuje odroczeniem sejmu. Zamach Blinda na Bismarcka nieudany wywołuje entuzyazm dla Bismarcka, który w maju rozwiązuje sejm i w czerwcu wojnę z Austryą rozpoczyna. Komitet centralny wyborczy powstaje i odbywa się pierwszy zjazd delegatów w Poznaniu. Arcybiskup hr. Ledó-chowski życzy sobie, aby duchowni nie przyjmowali mandatów. Sejm zwołany po zwycięskiej wojnie w miesiącu sierpniu. — Zmiana w konstelacyi stronnictw, polityka Bismarcka tryumfuje. Do adresu w odpowiedzi na mowę tronową Koło wnosi poprawkę, którą izba odrzuca. Izba udziela indemnizacyi za rządy bezbudżetowe i tym aktem zaznacza koniec konfliktu. Rząd przedkłada projekt aneksyi zdobytych krajów. Koło motywuje w izbie wstrzymanie się od głosowania. Rząd przedstawia projekt ustawy wyborczej do parlamentu północno-niemieckiego, w imieniu Koła prezes dr. Libelt protestuje przeciwko wcieleniu Księstwa do Rzeszy niemieckiej. — Posłowie nasi poruszają sprawę naszych gimnazyów, archiwów, wyboru radców ziemiańskich i głosują przeciwko aneksyi Szlezwiku.

V. Czasy Związku Północno-Niemieckiego.

(1867—1870.)

Dnia 12 lutego 1867 został otwarty pierwszy parlament północno-niemiecki. Posłowie polscy do niego wysłani organizują się w Koło parlamentarne. Przy otwarciu parlamentu przedstawił królewskiej parze na życzenie hr. Bismarka wszystkich posłów z Księstwa Poznańskiego poseł i następnie pierwszy prezes Koła parlamentarnego p. Pilaski. — Przy sprawdzeniu legalności wyborów przyszło do ostrego starcia między posłami polskimi Wł. Niegolewskim, Kantakiem i Mottym a hr. Bismarkiem. — Dnia 18-go marca r. 1867 przy obradach nad konstytucyą związku powtórzył się ten spór i hr. Bismark w odpowiedzi na żądanie naszych posłów (Wł. Niegolewski, Kaz. Kan-tak, Motty i Teodor Donimirski) odrębności dzielnic naszych wystąpił z jedną z swoich najobszerniejszych mów. — Mowa ta pamiętna przedstawiała, w celu zohydzenia naszych usiłowań, przeszłość naszą dziejową w karykaturze, i to w takich rozmiarach i z taką potworną przewrotnością — że odpowiedzieć trudno było w pierwszej chwili należycie posłom naszym, nie rozporządzającym materyałem, dostępnym dla zawodo-

wego tylko dziejopisarza. Labirynt ten faktów poprzekręcanych lub tendencyjnie szerzonych z dawnej przeszłości w przeciwstawieniu do ówczesnej dyskusyi konstytucyjnej dążył rozmyślnie do wywołania w parlamencie oburzenia na wnioski polskie. Zamiar hr. Bismarcka odniósł pożądany skutek, — parlament odrzucił żądania posłów polskich — i w parlamencie dołączono tylko do odnośnego protokułu protest polski. Wskutek tego rozjechali się nasi posłowie, pozostawiwszy deputacyę z 3 posłów złożoną, która miała resztę powołać, ażeby wzięła udział w obradach końcowych nad projektem konstytucyi dla Związku Północno - Niemieckiego. — W publicystyce zaś, przedewszystkiem późniejszej prof. historyi dr. Liske (przy uniwersytecie lwowskim) obszernie w Dzienniku Poznańskim fałsze historyczne hr. Bismarcka udowodnił, sprostował i ocenił.

roz-

Gdy następnie w dniu 17 kwietnia r. 1867 nastąpiło ostateczne głosowanie nad całością ustawy związkowej, w imieniu Koła poseł Kantak odczytał deklaracyę, „że po uchwaleniu mimo polskiego protestu wcielenia przez ostateczne przyjęcie projektu ustawy, wyczerpali posłowie polscy, głosując przeciwko przyjęciu projektu ustawy, ostateczny środek zapobieżenia owemu aktowi przemocy i spełniwszy swoje zadanie protest ponawiają i składają mandaty.“ Protest ten podpisali wszyscy ówcześni posłowie polsc\ : Pilaski, Jackowski, Kantak, A. Graewe, Dr. Zyg. Szułdrzyński, St. Motty, Teod. Donimirski, Dekowski, Wegner, Wł. Niegolewski, St. Chłapowski, Emil Czarliń-ski i swoje przystąpienie do protestu z Paryża, gdzie bawił, nadesłał ks. Roman Czartoryski.

Mowę powyższą hr. Bismarcka z d. 18 marca 1867 pochwaliły przedewszystkiem dzienniki rosyjskie — a przyklaskiwały z szaloną radością Gołos i ultra-słowiań-ska Moskwa Aksakowa.

Nowe wybory do parlamentu wypadły dla nas wskutek okólnika arcybiskupa hr. Eedóchowskiego niekorzystnie. Odtąd posłowie nasi w parlamencie pozostali aż do r. 1870 na stanowisku ścisłego protestu.

W sejmie zaś jedną z pierwszych czynności Koła była swego czasu bardzo głośna interpelacya Waligórskiego z d. 25 stycznia 1867, żądająca ułatwień granicznych wobec Rosyi. Hr. Bismark odpowiedział i zarzucił polskiemu mówcy, który twierdził, że „po obu stronach granicy mieszka polska ludność, której zniweczenie jest postanowione,“ antypruskie tendeneye, lecz przyznawał fakty, którym zaradzić nie może, dopóki Rosya się opiera. Mowę Bismarka pojmowała prasa europejska jako symptom gotującego się przymierza między Prusami a Rosyą, aby wspólnie uciskać ludność polską. — Usiłowania posła dr. Karola Libelta o uniwersytet w Poznaniu w tym samym roku pozostały bezowocne pomimo petycyi jednoczesnej mieszczaństwa poznańskiego pochodzenia niemieckiego. — Skoro się następnie w miesiącach marcu i kwietniu r. 1 867 Związek i parlament północno - niemiecki ukonstytuował i wcielenie W. Ks. Poznańskiego uchwalił, protestowali posłowie polscy sejmowi w izbie w drugiej kadencyi r. 1867 przeciwko takiej uchwale parlamentu. Sejm został nagle w wrześniu zamknięty i nowy w listopadzie 1 867 po wyborach dla Koła niepomyślnych (12 posłów polskich) otwarty. — W celu uświadomienia większego uchwaliło Koło na przyszłość ujawnianie swych czynności w granicach zarówno przez dobro publiczne jako też i interesy Koła nakazanych.

W drugiej kadencyi sejmowej pod koniec roku 1867 posłowie polscy napróżno przedstawiali w sejmie sprawy nasze, posiadające więcej lokalne znaczenie, jako to: unwersytet w Poznaniu, pomnożenie gimnazyów w Księstwie, sprawy języka naszego i. t. d. Odtąd też wyróżniał się coraz więcej swojemi zdolnościami, osobliwie werwą polemiczną, ■ poseł Kaź. Kantak i wyrobił sobie na długi -przeciąg czasu znaczenie pierwszorzędnego mówcy sejmowego. Pod sam koniec r. 1867 zaskoczyła posłów polskich sprawa posłów duńskich, bo nie rozważywszy sobie należycie zasadniczej strony tej sprawy poszli za większością sejmu, która uchwaliła kategoryczne żądanie przysięgi na konstytucyę pruską. Błąd ten Koła wywołał niezadowolnienie w kraju, które spowodowało do złożenia mandatu prezesa dr. Karola Libelta. Libelt wracając na krótki czas do zacisza wiejskiego, wzbogacił tamże swoje cenne publikacye naukowe nową pracą o koalicyi pracy i kapitału.

Tymczasem w miarę wzrostu potęgi bismarkowskiej położenie parlamentarne stawało się coraz trudniejsze dla Koła polskiego.

Wobec tego posłowie polscy, należący do parlamentu Związku i jako tacy uprawnieni brać udział w parlamencie tak nazwanym celnym, który na wiosnę w r. 1868 na kilka tygodni po raz pierwszy był otwarty, nie wzięli żadnego udziału w tern zgromadzeniu pomimo, że społeczeństwo i publicystka od nich wymagały wystąpienia w sprawie wcielenia Królestwa Polskiego do Cesarstwa Rosyjskiego wbrew traktatom wiedeńskim. — Ta nieufność w jakąkolwiek skuteczną działalność w sejmie berlińskim, jeżeli już dawniej była—teraz tern jeszcze więcej przytłumiała chęć do występów z szerszym programem na trybunie berlińskiej. — Bo też gorączkowa praca Bismarcka i jego stronników jak gdyby już w przewidywaniu wypadków r. 1870 zwracała się z zuchwałością i zachłannością osobliwie przeciwku żywiołowi polskiemu i słusznie twierdził już wówczas poseł Kantak, że póki Bismarck i jego system pozostają miarodajnymi w kołach berlińskich, dopóty daremne będą wszelkie usiłowania posłów polskich.

Zważywszy więc powyższe trudności prasa nasza podnosiła z uznaniem, że posłowie polscy w końcu r. 1868, poseł Wierzbiński w sprawie asesorów, dr. Zyg. Szułdrzyński w sprawie regulacyi Warty, a w sprawie katedry słowiańskiej Kazimierz Krasicki zdołali przekonać większość izby o ważności spraw przedłożonych. Takie uznanie pozostało też jedyną nagrodą i pociechą — bo chociaż sejm w powyższych wypadkach jako też w sprawach gimnazyów przez Kantaka i szkół elementarnych przez R. Czarlińskiego poruszonych polecenie wyraźne rządowi uchwalił — nie nastąpiło żadne z strony rządu uwzględnienie, któreby zadość uczyniło głosom większości izby a przedewszystkiem potrzebie społeczeństwa polskiego.

VI. Prusy na czele Rzeszy.

(1870—1908.)

a) Walka kulturna 1872—1886.

Zwycięsko ukończona dla oręża pruskiego wojna z Francyą, była początkiem dalszych przeobrażeń państwowych monarchii pruskiej — a wszystkie były połączone z uszczerbkiem polskości czy to w szkolnictwie, czy też w samorządzie prowincyonalnym czy nawet w samorządzie konstytucyą zapewnionym Kościoła katolickiego.

Wobec takiego złowro-

Z rokiem 1872 rozpoczyna się tak nazwana walka kulturna, która rozgorycza całe społeczeństwo pruskie a w dwójnasób polskie. — Bo nie ograniczyła się ona do samych spraw Kościoła i szkoły (główni mówcy ks. Jażdżewski i ks Stablewski) — lecz usunęła w r. 1876 język polski jako urzędowy i doszła w r. 1878 do systematycznej zmiany polskich nazw miejscowości itd., aby w r. 1885 prawem wydalania zapoczątkować pomysł praw wyjątkowych antypolskich, giego zamachu na prawa przyrodzone ludności polskiej zespalają i podwajają się usiłowania naszej reprezentacyi. Ze zmianą Związku Północno-Niemieckiego na Rzeszę niemiecką następuje odpowiednia zmiana konstytucyi w pierwszym parlamencie Rzeszy Niemieckiej. Koło 1 kwietnia 1871 wstrzymuje się od głosowania nad adresem i żąda wyłączenia ziem polskich! Poseł dr. Alfred Żółtowski wniosek uzasadnił. Kanclerz ks. Bismarck odmawiał posłom polskim prawa do przemawiania w imieniu ludności polskiej, i nie licząc się z słowami, rzucał najgwałtowniejsze pociski na nasz naród i nasze dzieje. I tak powtórzyła się scena podobna z 18 marca r. 1867. Polaków poparł tylko jeden poseł klerykalny i jeden demokrata, reszta parlamentu odrzuciła wniosek eolski. Posłowie polscy wyszli z sali.

To wystąpienie i taka dyskusya w parlamencie niemieckim pozostały typowe przez długie lata, ile razy polskie sprawy przyszły na porządek obrad.

a to Ten

Posłowie więc w parlamencie w poczuciu krzywdy i niemocy zapobieżenia jej, ograniczali się do powtarzania protestu, bądź to w formie wniosków, bądź też w formie oświadczeń, jakich wymagały sprawy bieżące. A te ostatnie aż do r. 1879 z wyjątkiem praw kościelnych i językowych mniej nas dotyczyły, bo głównie miały na celu orga-nizacye rozmaite, które poszczególne niemieckie państewka przeobrażać miały w organizm jednolity państwowo-niemiecki. Dopiero z czasem wytworzył się większy współudział posłów polskich w wszelkich pracach parlamentarnych i komisyjnych z chwilą, gdy sprawy ekonomiczne i socyalne stanęły na porządku dziennym, udział, wywołany potrzebą w kraju (głos dr. W. Skarżyńskiego) w powyższych sprawach, rozszerzył się jeszcze bardziej w późniejszych latach z chwilą dymisyi ks. Bismarcka i nastaniem ery ugodowej za czasów kanclerstwa Capriviego od r. 1890—1894. Kecz mimo tego większego udziału w pracach parlamentarnych nie udało się posłom polskim wywalczyć i nawet w czasie tej ostatniej ery, żadnej zasadniczej zmiany na korzyść narodowości polskiej, — jak to zresztą wykazuje poniżej podany krótko streszczony spis usiłowań posłów naszych.

a proces hr. Arnima z ks.

R. 1875. Walka kulturna toczy się w dalszym ciągu

Bismarckiem budzi powszechną sensacyę. Wobec tego schodzą pcace w parlamencie na plan drugi Z naszych spraw zasługuje przedewszyst-kiem na wyszczególnienie wniosek narodowościowy posłów Wł. Taczanowskiego i Wł. Niegolewskiego. — W sejmie pracują posłowie nasi pilnie w komisyach i biorą gorący⁷ udział w sprawach, dotyczących naszego Kościoła, szkoły, języka jako też w sprawach ordynacyi prowincyonalnej, projektu prawa drożnego i wymierzania kar więziennych. Uwięzieni byli oprócz kilku redaktorów naszych, ksiądz arcybiskup, dwaj biskupi, kanonicy i księża.

Mówcami byli: w parlamencie posłowie: Erazm Parczewski, Wł. Taczanowski, W. Niegolewski, książę Ed. Radziwiłł, w sejmie: ks. dr. Jażdżewski, ks. dr. Respądek, Kaź. Kantak, Emil Czarliński, Ign. Eyskowski, Stanisł. Chłapowski, T. Magdziński, Wł. Wierzbiński, w izbie panów : Józ. hr. Miel-żyński i Eud. Śląsku

Wszystko to

R. 1876. Rozgoryczenie w kraju wywołał projekt o języku urzędowym niemieckim W sejmie i w izbie panów, w skutek tego liczne lecz bezowocne występy naszych posłów. Tak samo w dziedzinie kościelnej i w sprawie zebrań ludowych nasi posłowie podnoszą interpelacye, wnioski ostatecznie nawet adres do tronu, uchwalony na walnym wiecu w Poznaniu, daremne, odpowiedź na adres do tronu odmowna. -— W parlamencie posłowie nasi występują przeciwko nowej noweli karnej, żądają w sądownictwie uwzględnienia naszego języka i głosują przeciw ustawie sądowniczej.

Mówcami byli oprócz poprzednich z zeszłego roku w parlamencie: dr. Antoni Donimirski, Wł. Chosłowski, Rom. Komierowski, w sejmie: Bog. Eubieński, w izbie panów: M. hr. Kwilecki.

R. 1877. Socyalni-demokraci wchodzą do parlamentu w pokaźniejszej liczbie. Walka kulturna dochodzi do punktu kulminacyjnego. W parlamencie sprawa redaktora ks. Kanteckiego i etat poczt spowodowały naszych posłów do wystąpienia z interpelacyami i skargami, w sejmie posłowie nasi wytykają ucisk walki kulturnej i najrozmaitsze szykany w szkole, sądownictwie i ad-ministracyi. Sprawa głośna cmentarna kościańska dopełniała w jaskrawych kolorach obrazu ówczesnej u nas gospodarki.

R. 1878.

Mówcami byli oprócz poprzednich: dr. Fr. Chłapowski, ksiądz dr. Stablewski. W sejmie zmiana polskich nazw miejscowości, (interp. Wł. Wierzbińskiego) utworzenie ziemstwa kredytowego dla włościańskich posiadłości W. Ks.

Poznańskiego, wniosek Ign. Laskowskiego o obniżenie taryfy transportowej dla węgli, w parlamencie sprawa wschodnia i kongres berliński czały obfitego materyału do częstych występów naszych posłów. Oprócz powyższych spraw, skutki kulturkampfu (ogólna liczba osieroconych parafii wynosiła 96) spowodowały liczne chociaż bezowocne wystąpienia przede-wszystkiem posłów ks. Jażdżewskiego, ks. Stablewskiego i Kantaka. Poseł Wł. Niegolewski w braku decyzyi Koła złożył sam memoryał wT sprawie polskiej w biurze kongresu berlińskiego.

dostar-

Rozwiązanie parlamentu i nowa polityka ekonomiczna jako też ustawa przeciwko socyalistom. Przy ostatniej przemawiał Leon Czarliński, długoletni mówca, późniejszy prezes Koła w sejmie i dotychczasowy poseł.

R. 1879. Petycya Centr. Tow. Roi. o zaprowadzenie ceł i memoryał w sprawie rolnictwa Ign. Lyskowskiego, wywołują w kraju i w Kole rozmaite zdania o doniosłości nowej polityki ekonomicznej. Ztąd rezolucya Koła parlamentarnego zawierająca wezwanie kanclerza, aby przy zaprowadzeniu taryfy celnej zachowano prawa Polaków w myśl traktatu wiedeńskiego z r. 181 5.— W obec układów rządu pruskiego ze Stolicą Apostolską nastaje okres łagodniejszego wykonywania ustaw majowych. Do tych układów zmusiło ks. Bismarcka przesilenie ekonomiczne, które wymagało zerwania z systemem wolnego handlu, a zatem z lewicą i wejścia w pewien sojusz z centrum. W sejmie ostre starcia naszych posłów Kantaka, ks. Jażdżewskiego, Wierzbińskiego i prezesa Szumana z przeciwnikami. Poseł dr. Fr. Chłapowski porusza sprawę górnośląską.

R. 1880. Po upadku ministra Falka zwolniała walka kulturna. Posłowie nasi w sejmie, ks. Jażdżewski i Stablewski przemawiają w komisyi i w plenum przeciwko dalszemu trwaniu ustaw majowych. Tak samo ks. Ferd. Radziwiłł w izbie panów. W parlamencie Koło głosuje przeciwko septe-natowi wojskowemu, przyczem prezes Magdziński omawia obszernie znaczenie panslawizmu. Magdziński został prezesem w miejsce ustępującego ks. Rom Czartoryskiego. — Ustawy nowej procederowej niedostatki krytykuje poseł Michał Sczaniecki a niegodziwą agitacyę agentów emigracyjnych Leon Czarliński w parlamencie. — W sejmie skarżą się nasi posłowie pod koniec roku na nadmiar naszych krzywd (Kantak, Jażdżewski, Stablewski).

R. 1881. W sejmie daremne były usiłowania naszej reprezentacyi, (szereg dawnych mówców powiększył Thokarski), daremne najgorętsze jej przemówienia. Niepomyślne żniwo przyspieszyło upadek wielu właścicieli. W parlamencie projekt prawa o cechach wywołał nasz współudział, aby przy obradach cechowych zabezpieczyć wolność używania naszego języka.

Nowe wybory do parlamentu dały sposobność pogłębienia poczucia politycznego w szerszych warstwach społeczeństwa.

R. 1882. Układy z Kuryą mozolne — stan walki kulturnej u nas nieustający — wytworzyły stosunki w Berlinie dla naszej reprezentacyi przykre i trudne. Nowy projekt ustawy kościelno-politycznej domaga się władzy dyskrecyo-nalnej wr dziedzinie kościelno-politycznej ze względu na Polaków. Koła nasze sejmowe odbywają wspólne narady. Akcya ztąd wypadła jednolicie, tak w kwestyi kościelno-politycznej w sejmie jako też społeczno-politycznej w parlamencie.

W pierwszej wystąpili oprócz dawnych mówców w izbie panów Ign. hr. Bniński, w parlamencie zaś nowo wybrany dr. Wit. Skarżyński.— W sejmie przeprowadził nowo wybrany Józef Grabski odszkodowanie za wylew Noteci.

R. 1883. Posłowie nasi (z świeżo wybranych Ign. Zakrzewski) stawiają w parlamencie:

wniosek dopominający się przywrócenia języka polskiego w sądownictwie,

w sejmie: o wykłady w języku ojczystym w wyższych zakładach naukowych i szkołach elementarnych — lecz bez skutku. Dalej biorą udział w pracach dotyczących sprawy kas dla chorych robotników jako pierwszej części reformy socyalnej ks. Bismarcka.

R. 1885.

R. 1884. Pedanterya biurokratyczna i zmienność u osób wpływowych — oto rys charakterystyczny. Odnowiono list gończy za kardynałem hr. Dedóchowskim. Toczyły się pertraktacye o jego ustąpienie i ostatecznie wydano wyrok, składający go z urzędu. W sejmie na interpelacyę polską minister Gossler oświadcza, »że nie myśli znosić ustawy „obrocznej“ u nas ani też podawać powodów«. W parlamencie ks. Bismarck w odpowiedzi na nasze przemówienia przeciwko ustawie socyalistycznej wciąga w swoje ekspektoracye złośliwe uwagi o przyczynach rozbioru Polski. Wniosek językowy w parlamencie odsyła większość do komisyi, skąd już nie wrócił do plenum. — Nowe wybory do parlamentu.

lecz bez

Nowe prawo wydalania stanowi niejako pierwszy sygnał praw wyjątkowych przeciwko nam. Rok więc ten jest rokiem przejściowym do jeszcze smutniejszego okresu. W parlamencie polityka kolonialna, celna i socyalna były głównymi przedmiotami obrad. Oprócz dawnych mówców posłowie Józef Kościelski, Stefan Cegielski, Graeve zaznaczali nasze żądania dalszych korzystnych skutków. Tak samo i w sejmie, gdzie nasi posłowie żądali wolności i bezkarności sprawowania Sakramentów św. i odprawiania Mszy św. i stawili wniosek o zniesienie ustawy „obrocznej“.

b) Prawa wyjątkowe 1886 -18.90.

R. 1886. Walka kulturna słabnie. Ks. dr. Dinder arcybiskupem gnieźnieńsko-poznań-skim. Z przycichnięciem walki kulturnej rozpoczyna się okres praw antypolskich, które zapowiada ks. Bismarck pamiętnem orzeczeniem, że »zagwarantowane nam prawa traktatami i królewskiemi przyrzeczeniami ani szeląga nie są warte“. Wbrew swojemu dalszemu twierdzeniu, że »chłop polski jest wiernym poddanym i dla tego ściśle między chłopem a szlachcicem rozróżnia“ Bismarck obstaje przy całej srogości wydalania 40,000 Polaków, głównie do roboczej klasy należących i przeprowadza w sejmie uchwałę, ustanawiającą komisyę kolonizacyjną oraz resztę praw antypolskich. Posłowie nasi z nowszych: Różański, St. Chłapowski, ks. Neubauer dokładają wszelkich starań, aby bądź tö interpelacyami, bądź to wnioskami na rząd i opinię oddziałać i zamach, przeciwko nam zwrócony, powstrzymać. Usiłowania te (Wierzbiński, ks. Ostrowicz, Schroeder) pozostały bezskutecznemu

lecz wiec w Poznaniu w miesiącu czerwcu dał wyraz wdzięczności za usiłowania naszych posłów.

R. 1887. Uchwała komisyi kolönizacyjnej spowodowała założenie naszego Banku •Ziemskiego w celu przeciwdziałania zgubnej rządowej kolonizacyi. W parlamencie występowali posłowie nasi oprócz dawniejszych dr. Dud. Mycielski 'w sprawach ekonomicznych i w pracach komisyi wyborczej i na polu ustawodawstwa ochronnego dla robotników; w. sejmie Motty i K. Jaro-chowski a w izbie panów M. hr. Kwilecki i M. Żółtowski przy etacie kolonizacyi i brali żywy udział w obradach nad podziałem powiatów. W listopadzie odbył się wiec generalny w Poznaniu; wskutek bowiem rozporządzenia wyższego zaprzestano z 1 października w szkołach elementarnych uczyć dzieci polskiego czytania i pisania.

R. 1888. Ze śmiercią cesarza Wilhelma I i z wstąpieniem na tron Fryderyka III zaczynają się zaznaczać wobec nas łagodniejsze prądy w sferach najwyższych. Cesarzowa Wiktorya przybywa do Poznania w celu zaradzenia klęsce po-

wstałej przez wylew Warty. Koło polskie wysyła adres do cesarza Fryderyka III. Nadeszła odpowiedź zimna i obojętna, której treść przypisywano wpływom ks. Bismarcka. — Posłowie nasi domagają się zniesienia komisyi kolonizacyjnej i wytaczają skargi przy budżecie ministerstwa wyznań. —-Cesarz Fryderyk III umiera i wstępuje na tron Wilhelm II. Koło wstrzymuje się od wysłania adresu do nowego monarchy.

R. 1889. Posłowie nasi, oprócz dawnych Karol Sczaniecki, biorą udział w rozprawach sejmu i pracach nad projektem reformy administracyjnej dla W. Ks. Poznańskiego, w sprawach języka naszego i szkolnictwa elementarnego. — Ogólny nieurodzaj wywołał liczne klęski. — Przyrost socyalno-demokra-tycznych wyborców w parlamencie wzmagając się, zaznaczał, że system wewnętrznej polityki bismarkowskiej powoli się załamuje. — Ztąd ufność* że nastąpi nowe, swobodniejsze od dotychczasowego, życie polityczne w Niemczech.

R. 1890. Posłowie nasi (z nowo wybranych Brodnicki, Różycki, ks. Radziejewski, dr. Rzepnikowski) w sejmie żądają przywrócenia języka polskiego w szkołach elementarnych a w dozorach kościelnych przewodnictwa dla proboszczów. Do nowo wybranego parlamentu wstępuje 16 polskich posłów, ztąd wnosiła opinia berlińska, że „Koło polskie niejednokrotnie zajmie wśród walczących ze sobą stronnictw decydujące stanowisko.“ Z dymisyi ks. Bismarcka w marcu wróżono sobie zmianę programu politycznego w Niemczech i wobec nas. Z dymisyą tą rozpoczyna się w⁷ięc era jen, Capriviego. Miquel, ówczesny nadburmistrz Frankfurtu i członek izby panów oświadcza w toku dyskusyi nad ustawą kolonizacyjną, „że ona nie jest ustawą wo-owniczą, tak jak nikt nie myśli o tern, żeby n. p. germanizować Wallonów“. Przy otwarciu parlamentu, nowy cesarz Wilhelm II wypowiada w mowie tronowej, że „jego hasłem jest zaufanie za zaufanie“.

W izbie panów przy dyskusyi nad szkołami ludowemi, minister Gossler oświadcza, „że rząd bynajmniej nie myśli o tern, ab}' zwalczać polską narodowość“. Koło w parlamencie, w „oczekiwaniu przychylnem“ głosuje za nowelą wojskową.

W tym czasie umiera ks. arcybiskup Dinder. — Stałym członkiem wszelkich komisyi prawniczych i delegatem w odnośnych wystąpieniach zostaje dr. Zyg. Dziembowski.

c) 1891—1894 era Capriviego.

R. 1891 Posłowie nasi występują w obronie rolnictwa, przemawiają przeciwko ustawom antypolskim i popierają w komisyi parlamentarnej częściowo żądanie projektu rządowego w sprawie wzmocnienia marynarki. Następuje dymisya ministra oświaty Gosslera — i równocześnie umiera poseł Windhorst. W sejmie nasi posłowie dziękują ministrowi za pozwolenie sprowadzania robotników z za kordonu. Nowy minister oświaty hr. Zedlitz rozporządza zniesienie istniejącego dla nauczycieli zakazu udzielania języka polskiego. Tak tedy zdawał się zaznaczać początek zwrotu dla nas pomyślnego i pierwszy krok rządu na nowej drodze tak dla nas pożądanej. Sam kanclerz Caprivi oświadczył też na odnośne zapytanie posłów naszych w sejmie: „ustąpiliśmy w kilku drobnych rzeczach, postępujcie dalej na drodze pojednania, a umożliwicie rządowi dalsze ustępstwa“. Tymczasem następne oświadczenie hr. Zedlitza, „że rząd całej ręki do zgody nie poda nigdy“ jako też i wzmagające się wichrzenia szowinistów pruskich wzbudzały u nas niedowierzanie w zamiary sprawiedliwsze rządu wobec nas. Nastąpiły wiece katolickie w Gdańsku i Toruniu, ostatni pod przewodni-

ctwem Każm. Chłapowskiego we wrześniu — równocześnie przyjazd cesarzowej wdowy Wiktoryi do Poznania. Układy w sprawie obsadzenia stolicy arcybiskupiej zaczęły się żywiej toczyć i zostały ukończone w listopadzie nominacyą posła ks. dr. Stablewskiego arcybiskupem.

R. 1892. Nominacya Polaka na arcybiskupa, możność udzielenia języka polskiego, otworzenie granicy dla polskiego robotnika z Królestwa i inne ustępstwa Capriviego wzniecają gniew bismarkowskich stronnictw. Minister Zedlitz bierze dymisyę — jego projekt szkolny w sejmie upada. Koło polskie w parlamencie glosuje za uchwaleniem kwoty na budowę korwety krzyżowej — ztąd podziękowanie cesarskie dla posłów naszych na ręce posła Kościel-skiego i ostre wystąpienie ks. Bismarcka przeciwko Capriviemu i Polakom.

Koło głosuje za traktatami handlowymi. — W sejmie uskarżają się w sprawie nauki języka naszego posłowie nasi, z nowo wybranych dr. Chełmicki.

R. 1893. Nowy minister oświaty Bosse przyznaje Polakom prawo do prywatnej nauki języka polskiego i oświadcza, że rząd dąży jedynie do tego, by pokój zachować, gdy Polacy o tern często zapominają. Posłowie nasi w sejmie żądają dowodów na powyższe twierdzenie, że zagrożoną jest niemczyzna w szkole i w Kościele; przedkładają trudne położenie rolnictwa i wnoszą o zniesienie komisyi kolonizacyjnej. Prezes ministerstwa pruskiego hrabia Eulenburg na to oświadcza, »że ustawa ma charakter polityczny i to ten, aby przeszkodzić szerzeniu się żywiołu polskiego«.

Koło polskie w parlamencie głosuje za kompromisowym wnioskiem posła centrowego bar. Huenego w sprawie noweli wojskowej; wniosek ten zamieniał trzyletnią służbę na dwuletnią. Wniosek ten przepada i parlament został rozwiązany. Opinia u nas w kraju była podzielona co się tyczy uchwały Koła. Lecz ostatecznie przeważająca większość wyborców zgodziła się na uchwałę Koła i przy bardzo energicznym ruchu wyborczym przeprowadziła 19 posłów.

Nowy parlament przyjął dawny wniosek wojskowy, bo Koło polskie za nim głosowało. Cesarz Wilhelm II telegramem do posła Kościelskiego podziękował naszym posłom. — Walka przeciwko kanclerzowi Capriviemu coraz bardziej się potęguje, bismarkowskie organa żądają gwałtownie jego usunięcia z kanclerstwa.

R. 1894. Dyskusya polemiczna, omawiająca stanowisko Koła, coraz więcej roznamięt-nia stronnictwa niemieckie — ale też i u nas wywołuje rozdżwięk. — Oświadczenie generała Gosslera, że na przyszłość rekruci polscy mają znowu być umieszczeni w pułkach w stronach ojczystych, wywołuje złośliwe uwagi w prasie bismarckowskiej. — Wizyta ks. Bismarcka u cesarza.

Gorące rozprawy naszych posłów — ks. dr. Wartenberg, dr. L. Mizerski, Roman Janta-Półczyński, dr. Jan Żółtowski, Schroeder, Dziorobek — w sejmie przy etacie ministerstwa kultu, — dalsza walka o komisyę kolonizacyjną, a w parlamencie przy ustawie o zagrodach, Jezuitach itd. (dr. Krzymiński).

Wobec tego wytwarza w parlamencie traktat handlowy z Rosyą i uchwalenie sumy na pancernik sytuacyą trudną — i rozgoryczenie wzajemne — Józef Kościelski składa mandat. Ks. Bismarck wraca do dawnego wpływu — ztąd zwrot prądów. Deputacye niemieckie gromadnie się zbierają u Bismarcka. — Dymisya hr. Capriviego. Koniec »ery polityki ugodowej«.

c) Hakatyzm, powiększenie funduszów antypolskich 1895—1908.

R. 1895. Nadzieje nasze zwichnięte. Urzędowanie kanclerza ks. Hohenlohego na nasze krzywdy obojętne. Posłowie nasi (ks. dr. Wolszlegier) pracują w ko-

misyach nad rozmaitemi projektami socyalnemi, ekonomicznemi i administracyjnemu. — Poseł ks. Wawrzyniak, jako patron wchodzi w stosunki z organizatorami niemieckich finansowych instytucyi.

R. 1896. Posłowie nasi — z nowych Głębocki — przedstawiają obszernie nasze stosunki, tak jak się ukształtowały po ustąpieniu Capriviego i jak zostały zakłócone przez związek t. zw. HKT., i poruszają sprawę niemczenia polskich nazw miejscowych, nieprzychylne zarządzenia poczty, żądają zniesienia komisyi kolonizacyjnej ; biorą żywy udział w Komisyi cukrowniczej, giełdowej, kolonialnej, budżetowej i kodeksu cywilnego (dr. Zygm. Dziembowski). Zajście w Opalenicy uprzytomnia społeczeństwu, pogorszenie tak już przykrego położenia. W ślad za tą sprawą wyszło rozporządzenie, zmieniające barwy prowincyonalne na biało-czarno-białe. To rozporządzenie cesarskie wywołuje wielką radość u hakatystów.

R. 1897. System bismarckowski odświeżają przedewszystkiem ministrowie Bosse i Miquel. Ostatni przedzierzgnął się po dymisyi Capriviego w najgorliwszego przywódcę antypolskich szermierzy. Posłowie nasi składają wobec takiego obrotu rzeczy deklaracyę w parlamencie, zaznaczając, że system taki nasze uczucia narodowe obrażający każe zapominać to zaufanie, jakie pokładaliśmy w słowa cesarskiego orędzia.

R. 1898. Kanclerz ks. Hohenlohe przedkłada nowy projekt antypolski, który pan Miquel już rok poprzednio zapowiedział i który żąda nowych 100 milionów dla funduszu kolonizacyjnego, — posłowie nasi składają uroczysty protest przeciwko tej ustawie i Ipodnoszą liczne skargi na niesprawiedliwości. — Ks. Bismarck umiera.

Wybory do sejmu pewną burzliwością u nas się zaznaczyły ze względu na nowy fundusz antypolski i wskutek nieporozumień jeszcze z ery Capriviego datujących. Walka ta stronnictw u nas była przykra i o ile osobista zgubna, rozszerzyła jednakowoż poczucie politycznej odpowiedzialności na całe masy ludności.

R. 1899. Abzentyzm ogólny posłów w parlamencie wskutek braku dyet i podwójnych mandatów. Hrabia Caprivi umiera. W sejmie brali nasi posłowie udział we wszelkich sprawach nas dotyczących. W czerwcu wiec generalny pod przewodnictwem posła ks. Zdzisława Czartoryskiego w Poznaniu z uchwałą, aby wiece odbywały się stosownie do okoliczności jak najczęściej.

Tak się zakończył wiek 19-ty. Dla nas ostatnie zwłaszcza jego lata były zarówno pod politycznym jak i narodowym względem okresem najsroższego ucisku i słusznie ówczesny prezes Koła St. Motty oświadczyć mógł z trybuny sejmowej, że »krzywdy nasze wołają o pomstę do Boga«.

Nie przypuszczali jednakowoż wówczas nasi posłowie i ich wyborcy, że po okresach prawodawczych, w których najprzód nie dotrzymano przyrzeczeń konstytucyjnych, że po dalszym okresie, w którym zniesiono przyznane i przyrodzone prawa polskiej narodowości, że następnie po ostatnim zamachu na równouprawnienie kosty-tucyjne przez ustawodawstwo wyjątkowe, — że po tern wszystkiem jeszcze mogłaby być dopełniona miara niesprawiedliwości. A jednak nienawiść narodowa domagała się większych jeszcze ofiar. Aby zadosyć uczynić tej żądzy prześladowania — zaczęły się pojawiać rozmaite projekty w pismach hakatystycznych już od roku 1904. Projekty te w roku 1908 stanęły na porządku obrad sejmu berlińskiego jako prawo wywłaszczania, skierowane już wprost przeciwko zasadniczej podstawie bytu ludności polskiej. Ten projekt uzyskał sankcyę mimo protestu posłów naszych, (ks. P'erd. Radziwiłła i dr. H. Szumana).

Tak oto przedstawia się ostatni wynik prac i usiłowań polskich posłów na sejmie berlińskim i służy jako dowód, że konstytucyonalizm dzisiejszego zakroju państwowego jest tylko dowolnem narzędziem do przeprowadzenia ucisku słabszego pod pozorem legalności. Ale z drugiej strony uczą nas też te przeszło półwiekowe walki naszych reprezentacyi, że nie ma żadnej siły ziemskiej, któraby złamać mogła żelaznego ducha narodowego, którego przedstawicielami są posłowie polscy w berlińskich ciałach prawodawczych. — Akcya w sejmie pruskim wymierzona przeciwko żywiołowi polskiemu coraz bardziej zespalała się też z akcyą parlamentu niemieckiego, chociaż w parlamencie większość nam przeciwna nie była tak olbrzymią i wywołała w następstwie w szeregach polskich posłów tern ściślejsze złączenie się z najszerszemi warstwami społeczeństwa. Nowo wybrani posłowie (ks. Stychel, B. Chrzanowski, Grabski, M. lir. Mielżyński, dr. Alfred Chłapowski, Brejski, Kulerski, Korfanty, dr. Niegolewski) sumiennie spełniali obowiązek obrony narodowej, podpierani przez polskich posłów ze Śląska, którzy wstąpili do Koła.

to z drugiej strony po-skutecznego bohaterstwa, wytrwałości i niczem niezachwianej wiary, z jaką ludność polska w zaborze pruskim broniła zagrożonego swego bytu narodowego.

Jeżeli więc pozostanie pomnikiem smutnym w dziejach europejskiej kultury zamach ślepej plemiennej nienawiści, który nam zagraża zostanie pomnikiem

1)    Obecni posłowie do parlamentu : ks. Brandis, Brejski, dr. Alfred Chłapowski,. B. Chrzanowski, Leon Czarliński, dr. Zyg. Dziembowski, Grabski, ks. Jankowski, Sas Jaworski, Korfanty, Kulerski, M. hr. Mielżyński, Napieralski, Roman Janta-Połczyński, ks. Ferd. Radziwiłł (prezes), dr. W. Skarżyński,. Wł. Seyda, ks. prałat Stychel, dr. Trzciński, ks. Wajda.

2)    do sejmu: Sas Jaworski, ks. dr. Jażdżewski, ks Kapica, Korfanty, ksiądz Łoziński, dr. Mizerski, dr. Niegolewski, Raczek, Schroeder, dr. Seyda,. St. Sikorski, ks. Stychel, ks. Styczyński, Świtała, dr. H. Szuman (prezes).

M. hrabia Kwilecki, Wojciech Lipski, Teodor Moszczeński, ks. Ferd. Radziwiłł, Włod. hr. Skorzewski, ks. A. Śułkowski, Ant. Taczanowski (Bohdan hr. Czapski).

3)    czonkowie Izby Panów: Seweryn hrabia Bniński, Każ. Chłapowski, Józef Kościelski

Literatura. Stenograficzne zapiski parlamentarne i sejmowe.

„Przegląd Poznański“ począwszy od tomu VIII 1849 i następne. — Dr. Henryk Szuman: „Luźne kartki z wspomnień życia własnego“ (dział trzeci, rok 1848), Poznań 1898 i .tegoż samego autora: „Rys historyczny początków i zawiązku parlamentaryzmu polskiego w Prusiech“, Poznań 1902. — Dr. Roman Komierowski: „Koła polskie w Berlinie 1875—1900“, Poznań 1905 i tegoż samego autora w rocznikach ,,Dziennika Poznańskiego“ od 1906—1908 „Kolo polskie od roku 1847—1860“.

CENTRALNE TOWARZYSTWO GOSPODARCZE I KÓŁKA WŁOŚCIAŃSKIE

ZESTAWIŁ

WACŁAW SWINARSKI.

Wielki przewrót w technice rolniczej, zapoczątkowany w Anglii już ku końcowi XVIII i na początku XIX wieku, odbił się we wszystkich europejskich krajach.

Rolnictwo zaczęło robić postępy olbrzymie i sam empiryzm nie starczył już temu, kto nie chciał w tym pochodzie po nowych drogach pozostać w tyle. Praktyka zaczęła szukać pomocy w naukach przyrodniczych, potrzeba jak największej wiedzy i uświadomienia szerokich mas społeczeństwa rolniczego stawała się z dnia na dzień coraz bardziej piekącą koniecznością.

Zrozumieli to ludzie światli, stojący owego czasu na czele naszego społeczeństwa, których zawieruchy wojenne rzucały w pierwszych dziesiątkach XIX wieku po Europie i dały im poznać przy tej sposobności społeczeństwa i urządzenia obcych krajów. Wzorując się na przykładach zagranicy, mianowicie Anglii i Francyi, które na drodze postępu rolniczego całemu światu w owym czasie przodowały, pomyśleli i u nas o nauce i wychowaniu rolnika i zapoznaniu go z postępami na tern polu we wszystkich poszczególnych działach.

Skromne to były zaczątki, ale z nich wyłoniła się z czasem organizacya, której zawdzięczamy cały postęp rolniczy i cały dobrobyt dzielnicy naszej.

Od samego początku wytknięto sobie równocześnie dwa cele: podniesienie wiedzy rolniczej pomiędzy większymi właścicielami i oświatę włościan, rozwinięcie ich intelektualne i wprowadzenie na drogę racyonalnego gospodarowania.

Dzisiaj patrzymy na błogie skutki tej niestrudzonej pracy.

Już w r. 1836 obok kasyna obywatelskiego w Gostyniu zawiązuje się wydział przemysłowo-rolniczy, a w Gnieźnie Towarzystwo rolnicze. Oba te Towarzystwa wydają dwutygodnik Przewodnik rolniczo-przemysłowy i starają się przez zebrania, wykłady,, doświadczenia itp. szerzyć pomiędzy obywatelami wiedzę rolniczą.

„Przewodnik rolniczo-przemysłowy“ wydawany w Lesznie od r 1836 do 1845 pod redakcyą Kolińskiego, sekretarza gostyńskiego wydziału przemysłowo-rolniczego, był pierwszem pismem poświęconem sprawom rolniczym i przemysłowym w dzielnicy naszej. Pismo to rozbudziło pierwszy ruch umysłowy i prace literackie w dziedzinie agronomii. Grupowali się około niego wszyscy, którzy czuli potrzebę postępu na tern polu. Zasilali go artykułami swymi: Gustaw Potworowski, Stanisław Chłapowski, Morawscy, Józef Lubieński, Wojciech Lipski, Cypryan Jarochowski, Laszczewski, Sczanieccy, pułkownik i Ignacy — z młodszych Wolniewicz, Białkowski, Taczanowski, Zakrzewski, Chosłowski i inni.

W r. 1844 powziął rząd pruski myśl scentralizowania w każdej prowincyi towarzystw rolniczych, powołał więc do zorganizowania się w taki sposób i W. Ks. Poznańskie. Za wezwaniem rządu założono najpierw powiatowe stowarzyszenia rolnicze, te zaś stosownie do statutów, które im dano, wysłały członków swych na Walne Zebranie, na którem miał zostać pr/.yjętym przedłożony przez rząd statut dla Centralnego Towarzystwa i dokonanym wybór dyrekcyi.

Na trzecie święto Bożego Narodzenia 1 844 walne to zebranie zwołanem zostało. Zjechała się zaś na nie tak wielka liczba członków, że okazała się konieczność podzielenia zebianych na dwa koła, z których jedno obradowało pod przewodnictwem naczelnego prezesa Beurmanna, drugie pod przewodnictwem hr. Itzenplitza, późniejszego ministra rolnictwa. Ilość obywateli Polaków przeważała; na czterystu przeszło przybyłych zaledwo tylko jedna czwarta była Niemców. Wybór więc dyrekcyi centralnej nie wypadł w myśl rządu; obrano ludzi cieszących się ogólnem zaufaniem i szacunkiem, a mianowicie Gustawa Potworowskiego, Wojciecha Lipskiego, Kassyjusza, Macieja Mielżyńskiego, Cypryana farochowskiego i Karola Libelta.

Mimo, że wybory odbyły się najlegalniej, wedle narzuconego zebranym regulaminu, miuisteryum, widząc w dyrekcyi samych tylko Polaków, oświadczyło, że na założenie Centralnego Towarzystwa Rolniczego tymczasowo nie zezwala, a naczelny prezes ma zastępować dyrekcyę i pod jego zarządem Towarzystwa powiatowe mają się jednoczyć.

Wobec takiego położenia rzeczy Towarzystwa rolnicze powiatowe zaczęły się rozwiązywać, a te, które dobrowolnie rozwiązać się nie chciały, jak gostyńskie i gnieźnieńskie, rząd w r. 1846 sam rozwiązał.

Po uciszeniu się zamieszek politycznych poczuto potrzebę zwrócenia się do prac organicznych, przedewszystkiem w dziedzinie rolnictwa.

W końcu 1849 r Włodzimierz Wolniewicz z Dębicza i Wojciech Lipski z Lewkowa porozumieli się w celu wydawania pisma rolniczego i rozbudzania niem

zamiłowania do nauki rolnictwa pomiędzy obywatelstwem ziemskim. Od 1 stycznia 1850 r. zaczyna pod ich redakcyą wychodzić Ziemianin, miesięcznik poświęcony sprawom rolniczym, przemysłowym i społecznym.

Obaj redaktorowie starają się przez „Ziemianina“ obudzić chęć do pracy, do nauki, do organizacyi na polu ekonomicznem. Uprzytomnić sobie musimy, że zadanie to w owych czasach łatwem nie było. Czytanie dzieł i pism rolniczych należało jeszcze do wyjątków pomiędzy praktycznymi gospodarzami i ogólne panowało uprzedzenie, że nikt z książki gospodarstwa się nie nauczy, że zaprowadzanie nowości gospodarskich i ulepszeń zagranicznych prowadzi do ruiny i bankructwa. „Ziemianin“ zwalczał te przesądy i siał zdrowe nauki na swych łamach. W jednym z pierwszych zeszytów „Ziemianina“ zamieścił Wolniewicz artykuł „O użyźnianiu ziemi“, w którym wyświecił znaczenie i wpływ chemii w zastosowaniu do rolnictwa; artykuł ten zrobił wielkie wrażenie a wszystkie pisma rolnicze polskie powtórzyły go.

Ale i na polu asocyacyi rolniczej zdziałał „Ziemianin“ już w pierwszym roku swego istnienia bardzo wiele. Społeczeństwo, które po wypadkach 1848 r. popadło w pewną apatyę i nie było pochopnem do myślenia o pracy organicznej, pod wpływem „Ziemianina“ zaczyna się ożywiać i budzi się pośród niego interes dla Towarzystw rolniczych.

W r. 1851 Edward Poniński, Włodzimierz Wolniewicz, Teodor Mańkowski i Maksymilian Jackowski zakładają Towarzystwo rolnicze średzko-wrzesińskie ; Wojciech Lipski zakłada w Ostrowie Tow. roi. odalanowsko-pleszewsko-ostrzeszowskie, budzi się na nowo do życia Towarzystwo rolnicze gostyńskie na powiaty śremski, kościański, krobski i wschowski. Towarzystwa te nietylko nie doznawały poparcia rządowego, ale robiono im ze strony władz najrozmaitsze trudności.

»Ziemianin« i jego redaktorowie sprawy tej nie spuszczają z oka; ciągle narzeka, że zawiązywanie Towarzystw idzie oporem, że życie w zawiązanych chroma i upada, czem sprawa Towarzystw coraz bardziej dyskredytuje się. Jeszcze w roku 1855 Wolniewicz składając po śmierci Wojciecha Lipskiego redakcyę „Ziemianina“¹; ubolewa, że Towarzystw rolniczych polskich jest mało, a istniejące mało czynne, podczas gdy Niemcy założyli już w 19 powiatach Towarzystwa rolnicze i mają jedno centralne nadnoteckie.

Nawoływania te wywarły pożądany skutek. Zawiązuje się Towarzystwo rolnicze poznańsko-szamotulskie, Tow. połączonych powiatów północnych dla wągro-wieckiego, szubińskiego, bydgoskiego, wyrzyskiego i chodzieskiego, Tow. inowrocła-wsico-mogileńskie, które się później na dwa rozdziela, i powstaje na nowo Tow. dla powiatów pleszewskiego, odolanowskiego i ostrzeszowskiego.

W r. 1860 Towarzystwa rolnicze średzko-gnieźnieńskie, gostyńskie i poznańsko-szamotulskie powzięły myśl zcentralizowania wszystkich Towarzystw rolniczych w W. Ks. Poznańskiem i w tym celu wybrały z łona swego komisyę składającą się z Gustawa Potworowskiego po którego śmierci wstąpił w jego miejsce Adolf Lą-czyński, Edwarda konińskiego, Włodzimierza Wolniewicza, Nestora Koszutskiego, Feliksa Laszczewskiego, Stanisława Chłapowskiego, Stanisława Sczanieckiego, Józefa Mycielskiego, Adolfa Bnińskiego i Felicyana Sypniewskiego. Komisya ta zajęła się ułożeniem projektu do statutów i przygotowaniem wszelkich przedwstępnych czynności.

Ogłoszeniem kilkakrotnem w pismach publicznych polskich i niemieckich zaprosiła wyżej wspomniana komisya wszystkich członków Towarzystw rolniczych w W. Ks. Poznańskiem, bez różnicy narodowości, na Walne Zebranie do Poznania, celem utworzenia Centralnego Towarzystwa rolniczego dla całego Wielkiego Księstwa.

') Od r. 1856 objęli redakcyę „Ziemianina“ Ignacy -Sczaniecki z Laszczyna i Kamil Zakrzewski z Mszczyczyna, po nich dr. Józef Szafarkiewicz z Poznania, od którego nabywa pismo to Centralne Towarzystwo Gospodarcze, o czem poniżej.

Ale mimo specyalnego zaproszenia wystosowanego do niemieckich Towarzystw rolniczych, ani jeden z ich członków nie stawił się, tak że na owo Walne Zebranie przybyło 462 członków tylko Towarzystw rolniczych polskich.

W dniu 21 lutego 1861 r. odbyło się na sali Bazaru pierwsze to walne zebranie, przyjęło statuty przygotowane już przez komisyę i wybrało zarząd centralny. Prezesem obrano Adolfa Łuczyńskiego, członkami : Włodzimierza Wolniewicza, Edwarda Ponińskiego, księdza Janiszewskiego, Feliksa Łuszczewskiego, dr. Józefa Szafarkie-wicza, Kazimierza Kantaka, Aleksandra Guttrego i Jana Działyńskiego.

Towarzystwo przyjęło nazwę :

„ Centralne Tozuarzyslwo Gospodarcze dla W. Ks. Poznańskiego“, J

Drugie Walne Zebranie ukonstytuowanego już Centralnego Towarzystwa Gospodarczego zwołanem zostało na dni 1 i 2 lipca tego samego roku. Jaki duch ożywiał Zarząd centralny, dowodem wniosek, przedłożony przez niego Walnemu Zebraniu, cofnięty jednak w ciągu dyskusyi.

Wniosek ten zredagowany przez Wolniewicza brzmiał jak następuje :

Zważywszy :

że obywatele gospodarze winni uważać w Towarzystwie Centralnem Go-spodarczem ciało zbiorowe, jedynie silne i zdolne do podniesienia ogólnego stanu gospodarstwa, przez przyprowadzenie do skutku takich przedsięwzięć i środków, jakie przechodzą siły i możność nietylko prywatnych osób, ale i mniejszych stowarzyszeń rolniczych ; że zatem osoby do udziału w Towarzystwie rolniczem bądź przez majątek, bądź przez inteligencyę i pracowitość się kwalifikujące, a wzbraniające się bez żadnego usprawiedliwionego powodu, jedynie przez samolubstwo lub opieszałość od udziału w temże, nie mogą być inaczej w sądzie opinii publicznej uważane, tylko jako obywatele na dobro kraju obojętni,

zgromadzenie Walne Towarzystwa Gospodarczego dla W. Ks. Poznańskiego wypowiada jako swe zdanie, że jest obowiązkiem obywatelskim każdego o dobro kraju troskliwego, przez przystąpienie do jednego z towarzystw, filialnych, stać się członkiem towarzystwa centralnego, a w następstwie wzywa:

każdego z członków, by osobistym wpływem, starał się zniewolić osoby gospodarstwem się trudniące, a dotąd do żadnego towarzystwa nienależące, jako to właścicieli i dzierżawców dóbr, księży proboszczów i samodzielnych rządców do przystąpienia do jednego z miejscowych towarzystw.

Poznań, dnia 2 lipca 1861.

Zarząd Towarzystwa Centralnego Gospodarczego dla W. Ks. Poznańskiego.

Guttry.

podp. Łączyński.

Przewodniczący.

Ks. Janiszewski,

Wolniewicz.

Kantak Kazimierz. .Sekretarz.

Edward Poniński.

Szafarkiewicz.

Dzialyński.

Pomijając sprawy czysto rolnicze, zaznaczamy, że na posiedzeniu tern przyjętym został wniosek Wolniewicza, dotyczący popierania rozwoju ekonomicznego w W. Ks. Poznańskiem. Wolniewicz przedłożył projekt założenia Spółki Rolników, co dało początek założenia spółki »Tellus«, tak smutno zapisanej w dziejach naszej dzielnicy, a następnie banku Kwileckiego, Potockiego i Spółki.

*) Zakres i rozmiary niniejszej prac}⁷ nie pozwalają nam zbyt szeroko rozprowadzać historyi założenia Centralnego Towarzystwa. Musieliśmy się ograniczyć do szczegółów najgłówniejszych, dzisiaj ogółowi czytelników mało znanych. Specyalny przebieg spraw dotyczących założenia, wraz z urzędowymi dokumentami, korespondeneyami z władzami itd. znaleść można w „Roczniku Centralnego Towarzyst. Gospód arczego¹⁻ za rok 18t>2, którego tylko jeden tom, pierwszy, swego czasu ukazał się.

Drugim wnioskiem przyjętym przez Walne Zebranie był Jana Mielżyńskiego dotyczący utworzenia obok istniejących już wydziałów ogólnego, uprawy roli i chowu bydła, wydziału leśnego, który jednak dopiero w roku 1868 wchodzi w życie.¹)

W r. 1861 odbyło się w dniu 18 grudnia trzecie jeszcze Walne Zebranie, na którem oprócz przejęcia labora tory urn chemicznego, darowanego przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk na rzecz Centralnego Towarzystwa, omawiano nader ważną sprawę założenia szkoły agronomicznej. Dwóch znalazło się obywateli, którzy do założenia tego chcieli się przyczynić. Jan Działyński zobowiązał się dać potrzebne na ten cel budynki w Kórniku, a August Cieszkowski cały 20-letni dochod z dóbr Wierzenicy, i potrzebne budynki, jeżeli tam założoną będzie.

W szczegóły tego projektu, przeprowadzanie go i późniejsze zamknięcie szkoły agronomicznej, która ostatecznie w Zabikowie założoną została, wchodzić, dla braku miejsca, nie możemy.

I w r. 1862 odbyły się dwa Walne Zebrania 25 czerwca i 18 grudnia, na których poruszano wszystkie żywotne kwestye, rozbierano dalej jeszcze niezałatwioną sprawę szkoły agronomicznej i postanowiono urządzić czytelnie dla urzędników gospodarczych a praktyczne nauki dla gospodarzy włościańskich.

W tym pierwszym okresie działalności Centralnego Towarzystwa Gospodarczego zanotować trzeba wystawę rolniczo-przemysłową w Gostyniu, jedną z pierwszych na całym wschodzie Prus a najpierwszą w Poznańskiem.

Wystawa ta z wielkim trudem w r. 1862 przez Towarzystwo rolnicze gostyńskie urządzona dała obraz kultury kraju, zasobności jego a przedewszystkiem wykazała dążenie do postępu, chęć do pracy i zdolność organizacyi.

Wypadki 1 863 r. spowodowały zawieszenie czynności Centralnego Towarzystwa wobec ciężkich czasów, które na kraj spadły; wobec aresztowania większej części członków zarządu, wobec ogólnego przygnębienia, jakakolwiek działalność była niemożliwą.

Dopiero po trzyletniej prawie przerwie w dniu 18 grudnia 1865 r. odbywa się znowu Walne Zebranie. Trzeba się było na nowo organizować, na nowo zakreślać sobie plan prac przyszłych.

Prezesem obrano Hipolita Cegielskiego, który chociaż rolnikiem nie był, cieszył się takim ogólnym szacunkiem i takiem pełnem zaufaniem w społeczeństwie, że mu ten zaszczytny urząd powierzono. Do zarządu powołano Stanisława Kurnatowskiego, Walerego Mrozińskiego, Maksymiliana Jackowskiego, Mieczysława Kwilec-kiego, dr. Zygmunta Szułdrzyńskiego, Bogusława Łubieńskiego, Anastazego Radońskiego i Kajetana Buchowskiego.

Zarząd centralny rozpoczął swe czynności od uregulowania stosunku pomiędzy Centralnem Towarzystwem a Towarzystwami filialnemu wzywając dyrekcye tych Towarzystw do wysłania na dzień 18 lutego 1866 roku po jednym delegacie, celem naradzenia się wspólnego nad sprawami Towarzystwa. Na zebraniu tern uchwalono także sposób składkowania Towarzystw filialnych. Od czasu tego zjazdy Zarządu centralnego z delegatami Towarzystw filialnych odbywają się corocznie.

W r. 1867 powstaje Tow. rolnicze bukowskie.

Centralne Towarzystwo rozpoczyna z rokiem tym nieprzerwaną do dnia dzisiejszego pracę.

Popularyzuje postępy nowoczesnej techniki rolniczej i rozpowszechnia jej zdobycze wśród warstw jaknajszerszych, o ile zaś chodzi o rozwiązanie nowych zaga-

b Od czasu tego, tj. od r. 1868 życie naukowe pomiędzy leśnikami W. Ks. Poznańskiego bardzo się rozbudziło, o czem świadczą zamieszczane bez przerwy rozprawy w „Ziemianinie“. W r. 1876 Rivoli, prezes wydziału, zaczął wydawać specyalne pismo fachowe, „Przegląd leśniczy“, które mimo że zamieszczało bardzo dobre artykuły najzdolniejszych leśników, z końcem 1877 r. po dwuletniem istnieniu dla braku prenumeratorów wychodzić przestało.

dnień naukowych, ogranicza się do tych, które bezpośrednio dadzą się zastosować w praktyce i stanowią niezbędny a nieoceniony pomost pomiędzy teoryą a praktyką.

Obok zagadnień technicznej natury, Centralne Towarzystwo pracuje także nad sprawami wchodzącemi w zakres administracyi gospodarstwa wiejskiego. Ponieważ wszelkie ulepszenia techniczne mają w praktyce o tyle tylko racyę bytu o ile się opłacają, przeto Centralne Towarzystwo bada je przedewszystkiem z tego punktu widzenia.

Na rentowność gospodarstwa wpływają także kwestye nie łączące się bezpośrednio z techniką rolną, jak np. sposób zapłaty robotnika, zastosowanie płacy akordowej, stosunek liczby robotników stałych do robotnika sezonowego; więc i nad temi kwestyami obraduje Centralne Towarzystwo Gospodarcze.

Doli włościanina i robotnika nigdy z oka nie spuszcza. O staraniach podejmowanych około podniesienia włościaństwa pomówimy poniżej przy Kółkach rolniczo-włościańskich. Robotnik stałej doznaje opieki, a Centralne Towarzystwo wszelkich dokłada starań, aby dolę jego polepszyć.

Wobec tak szerokiego zakresu działania okazuje się konieczność własnego organu, Centralne Towarzystwo nabywa w roku 1867 od profesora Józefa Szafar-kiewicza »Ziemianina« na własność i oddaje redakcyę jego W. Wolniewiczowi i M. Jackowskiemu. Ponieważ obydwaj redaktorowie mieszkali na wsi, zastępuje ich w Poznaniu Józef Mroziński. Z końcem 1868 r. redaktorem naczelnym zostaje Kazimierz Koszutski, który do końca życia tj. do r. 1903 pismem tern kieruje. Po śmierci Koszutskiego Zarząd Centralnego Towarzystwa powierza wydawnictwo i redakcyę w ręce dr. Wacława Swinarskiego, obecnego naczelnego redaktora rZiemianina“.

Wracając do historyi Centralnego Towarzystwa, zaznaczyć musimy, że w roku 1868 dotkliwą poniosło stratę przez śmierć prezesa swego Hipolita Cegielskiego, na miejsce którego obranym został Włodzimierz Wolniewicz.

Na czas jego prezesostwa przypada otwarcie szkoły rolniczej, która po różnych pertraktacyach, założoną została w Zabikowie pod nazwą ,,Szkoła rolnicza imienia Halinyie.

Szkoła ta, ufundowana ofiarnością Augusta Cieszkowskiego a zostająca pod dyrekcyą dr. Aua, była przedmiotem szczególniejszych starań Centralnego Towarzystwa. Ogromna liczba młodzieży, która do niej ze wszech stron się garnęła, była dowodem, jak bardzo była potrzebną. Niestety, niedługiem miała się cieszyć życiem.

Po Wolniewiczu wyborem Walnego Zebrania powołany został w roku 1872 na prezesa dr. Henryk Szuman, który godność tę aż do r. 1885 piastował.

Kilka nader doniosłych uchwał powzięło i przeprowadziło w czasie tym Centralne Towarzystwo Gospodarcze.

Rozwój Kółek włościańskich takie już przybrał rozmiary, że okazała się konieczną potrzeba ściślejszego zespolenia się tej organizacyi.

Na Walnem Zebraniu 28 lutego 1873 r. ofiarował się Maksymilian Jackowski z gotowością objęcia Patronatu nad kółkami a zacny ten mąż zadaniu temu poświęcił resztę swego życia.

Centralne Towarzystwo troszczy się o losy szkoły żabikowskiej, której bytowi zaczynają zagrażać rozmaite okoliczności.

Przeprowadza szereg prób i doświadczeń z narzędziami i maszynami rolni-czemi, a mimo bardzo krytycznych dla rolnictwa czasów, w pracy nie ustaje.

W roku 1876, za inicyatywą Napoleona Urbanowskiego, tworzy się nowy wydział techniczno - fabryczny, zamieniony później, w roku 1884, na wydział go-rzelniczy.])

b Wydział gorzelniczy wydaje począwszy od r. 1894 pismo fachowe „Przegląd gorzelniczy“ pod redakcyą S. Piekuckiego.

Towarzystwo gostyńskie, pragnąc uczcić pamięć gen. Chłapowskiego, który pierwszy w naszej dzielnicy zaświecił przykładem wzorowego rolnikax) tworzy fundusz, którego odsetki mają służyć na wsparcie dla kształcących się w rolnictwie niezamożnych młodzieńców i oddaje go do dyspozycyi Centralnemu Zarządowi. Do funduszu tego przybywa później fundusz przeznaczony na ten sam cel przez panią z Moraczew-skich Stablewską.

Rok 1877 smutno się zapisał w dziejach Towarzystwa. Szkołę żabikowską z taką ofiarnością i trudem założoną i utrzymywaną, trzeba było zamknąć wskutek banicyi wszystkich nieniemieckich poddanych profesorów i słuchaczy. Wszelkie starania podjęte w celu odwołania tego nakazu pozostały bezskutecznemi.

Smutne bardzo położenie rolnictwa w tych latach odbija się w życiu Towarzystw filialnych. Następuje pewna apatya, czuć znużenie i zwątpienie, ale Centralne Towarzystwo nie tracąc wiary w korzyść wspólnej pracy, podtrzymuje ducha i przyczynia się do przełamania niechęci stojących na drodze wspólnej pracy, prowadzącej do postępu.

W zarządzie Centralnego Towarzystwa następuje w r. 1885 zmiana. Prezes dr. Henryk Szuman, tyloletni kierownik i niestrudzony pracownik, obarczony innymi, licznymi obowiązkami obywatelskimi, składa swój urząd a na krzesło prezesowskie powołanym zostaje dr. Zygmunt Szułdrzyński, który przez następnych lat 6 do r. 1891 przewodniczy Towarzystwu.

zebrań.

W czasie tego sześciolecia nastąpiła zmiana w formalnym przebiegu walnych Postanowiono bowiem, aby wydziały nie obradowały równocześnie jak dotychczas, ale kolejno, tak, aby wszyscy członkowie w rozprawach pojedyńczych wydziałów udział brać mogli.

Wobec coraz bardziej wzmagającej się liczby Kółek a tern samem i pracy Patrona nad niemi, okazała się konieczną potrzeba ustanowienia prelegenta wędrownego, któryby Kółka objeżdżał i wykłady z dziedziny rolnictwa wygłaszał. Centralne Towarzystwo uchwala więc w r. 1 885 na cel ten potrzebne fundusze.

Na wniosek Napoleona Urbanowskiego urządza Centralne Towarzystwo kursa gorzelnicze w Żabikowie, pragnąc podnieść teoretyczną wiedzę pomiędzy fachowymi gorzelnikami. Zabikowo, gdzie po zamknięciu szkoły rolniczej pozostała jeszcze stacya chemiczno rolnicza, nadawało się ku temu celowi najlepiej.

W r. 1886 przypadła 25detnia rocznica założenia „Towarzystw i ku wspieraniu urzędników gospodarczych“, w którem Zarząd Centralnego Towarzystwa brał udział. Wspominamy o obchodzie tym na tern miejscu mimo że de nomine Towarzystwo to do Centralnego Towarzystwa nie należy i jest instytucyą zupełnie odrębną. De facto jednak istnieje przeważnie poparciem Centralnego Towarzystwa i jego członków, bo inaczej być nie może. Towarzystwo to, to także dzieło naszego obywatelstwa. Pierwszą inicyatywę do założenia dał Włodzimierz Wolniewicz na posiedzeniu Towarzystwa rolniczego średzko-wrzesińskiego w dniu 15 kwietnia 1860 r., a po wypracowaniu statutów i przeprowadzeniu prac przedwstępnych założonem zostało w Poznaniu 14-go kwietnia 1861 r.

¹) Generał Chłapowski z Turwi, był dla rolnictwa wielkopolskiego tein, czem był Tbaer dla niemieckiego. Objąwszy po śmierci ojca w loku 1813 bardzo zniszczoną i obdłużoną Turew, przekonał się, że z wiadomościami swerni tylko wojskowemi nie zdoła podnieść gospodarstwa i oczyścić majątku z długów. Pojechał więc do Anglii, gdzie najpierw w majątkach hr. Leicester, później w szkole rolniczej w Edinburgu kształcił się w rolnictwie. Powróciwszy po półtorarocznym pobycie w Anglii do kraju, zaczął prowadzić racyonalne gospodarstwo, którego się tam nauczył. Podniósł hodowlę bydła, zaprowadził doskonałą uprawę roli, przebudował i powiększył gorzelnię i zaopatrzył ją w najlepsze aparaty, założył browar, olejarnię a wreszcie cukrownię. W roku 1830 Turew była już bez długu i przynosiła na owe czasy ogromne dochody. Gospodarstwo w Turwi było wzorem dla wszystkich. Generał przyjmował co rok 12 młodych ludzi, których kształcił na znakomitych gospodarzy, Każdemu służył radą i pomocą a w celu ogólniejszego zaznajomienia społeczeństwa z postępem rolniczym, wydał w roku 1832 dziełko „O rolnictwie“,

9*

Z dziejów Centralnego Towarzystwa notujemy, że w r. 1891 przybywa jedno jeszcze nowe Towarzystwo rolnicze dla okolic Kłecka i Kiszkowa, tak że w skład Centralnego Towarzystwa wchodzi 11 Towarzystw rolniczych filialnych, wydział leśny i wydział gorzelniczy, a oprócz tego złączone są z niem Kółka rolniczo-włościańskie.

Po sześcioletniem przodownictwie Centralnemu Towarzystwu składa dr. Zygmunt Szułdrzyński swój urząd a Walne Zebranie obiera prezesem Stanisława Żółtowskiego z Niechanowa.

Cały szereg lat stoi na czele Centralnego Towarzystwa ten inteligentny, pracowity i niestrudzony kierownik; niestety jednak długoletnia choroba nie pozwalała mu zawsze zajmować się sprawami Centralnego Towarzystwa tak, jakby tego pragnął. Dopóki mu jednak sił starczyło, pracował na powierzonem sobie stanowisku.

W trzynastoletnim tym okresie Centralne Towarzystwo dokłada wszelkich starań do podniesienia coraz większego rolnictwa, a zajmuje się gorliwie wszelkiemi bieżącemi sprawami wchodzącemi w zakres jego działania.

W myśl prezesa uchwala Centralny Zarząd w r. 1895 wydawanie »Roczników Walnych Zebrań« w którychby zamieszczano protokuły z tego zebrania, sprawozdania z czynności Centralnego Towarzystwa i Towarzystw filialnych, sprawozdania patronatu Kółek rolniczo-włościańskich, rozprawy wygłoszone na posiedzeniach Walnego Zebrania i pojedyńczych wydziałów, aby dać doroczny obraz działalności Towarzystwa.

Począwszy od roku 1896 urządza Centralne Towarzystwo corocznie wykłady dla urzędników gospodarczych, które coraz liczniejszym cieszą się udziałem.

Zarząd Centralnego Towarzystwa zajmuje się gorliwie sprawą wykształcenia rolniczego młodzieży, tak praktyczną jak i teoretyczną. Sprawa nowego naówczas podatku na cukier, sprawa centrali dla spieniężania spirytusu, sprawa robotnika rolnego — są przedmiotem obrad i narad tak Zarządu jak i Walnych Zebrań.

Ponieważ wiek i zdrowie nie pozwalają już sędziwemu patronowi Jackowskiemu zajmować tak bardzo uciążliwego urzędu, Zarząd Centralny wybiera w roku 1899 zastępcą i następcą jego Józefa Chłapowskiego z Rzegocina.

Coraz więcej wzmaga się praktyczna umiejętność gospodarowania pomiędzy członkami Towarzystwa. Gospodarstwa wzorowe i donośne nie są już wyjątkami. Wyjątki te rzadkie stanowią gospodarstwa zaniedbane.

Dowodem tego wystawa urządzona w Poznaniu w roku 1901 przez niemieckie Towarzystwo rolnicze, w której wprawdzie Centralne Towarzystwo Gospodarcze jako takie udziału nie bierze, ale obsyła ją wielu z jego członków i mimo ogromnej konku-rencyi zdobywają sobie najwyższe nagrody.

Na Walne Zebranie 1904 r. prezes Żółtowski dla słabości zdrowia przybyć już. nie mógł. Zagaił je w zastępstwie jego wiceprezes dr. Tadeusz Jackowski i zakomunikował zebranym, że dotychczasowy prezes urząd swój składa. Z żalem wielkim przyjęto tę wiadomość, a w dowód uznania zasług położonych około rozwoju Towarzystwa Walne Zebranie uchwala wysłanie adresu długoletniemu przodownikowi i mianuje go członkiem honorowym.

Prezesem obrano dr. Tadeusza Jackowskiego, syna zasłużonego patrona, znakomitego gospodarza, z zapałem oddanego swemu zawodowi, a przytem obywatela nie szczędzącego pracy dla sprawy publicznej, który po ponownym wyborze w roku bieżącym dotychczas stoi na czele Centralnego Towarzystwa.

Dla charakterystyki jego dość nadmienić, że nie przyjął zaszczytnego wezwania do objęcia katedry rolniczej przy uniwersytecie jagiellońskim, uważając za pieiwszy swój obowiązek pracę około roli na rodzinnym zagonie.

Z ostatniego tego czterolecia zaznaczyć musimy nasamprzód utworzenie się nowego Towarzystwa rolniczego śremskiego w roku 1905, dalej wydziału pomologicznego i wydziału dla spraw robotniczych, który uchwalony dopiero na ostatniem posiedzeniu Zarządu Centralnego z delegatami Towarzystw filialnych wchodzi w życie.

Podjęcie akcyi socyalnej przez Centralne Towarzystwo na rzecz robotników wiejskich niewątpliwie przyniesie korzyści obu stronom. Wobec rzekomo wysokich płac robotniczych w przemyśle, wobec powabów życia miejskiego i większej swobody jaką daje miasto, odpływ robotników rolnych stanowi poważne niebezpieczeństwo dla normalnego rozwoju przedsiębiorstw rolnych. Centralne Towarzystwo Gospodarcze przeto, wspólnie z Towarzystwem Robotników postanowiło zająć się systematyczną poprawą ekonomicznych stosunków robotniczych i zapobiedz wyludnianiu się wsi.

Ważną bardzo uchwałę powzięło również w roku 1906 Centralne Towarzystwo. Każdy członek zobowiązanym został do zapisania się w poczet członków najbliższego Kółka rolniczego i do działania w niem w kierunku coraz większej oświaty włościan.

Centralne Towarzystwo popiera także sprawę „Rolników“, spółek kupna i sprzedaży produktów i potrzeb rolniczych, bo pomijając inne korzyści, spółki takie przyczyniają się także do podniesienia produkcyi lepszej jakości zboża, dostarczając włościanom doborowego i jednolitego nasienia do siewu.

O podniesieniu chowu bydła włościańskiego myśli Centralne Towarzystwo. Nie spuszcza także z oka korzyści jakie racyonalne sadownictwo społeczeństwu przynieść może i nie szczędzi zachęty w tym kierunku. Podnieca do zaprowadzenia ra-cyonalnej hodowli drobiu i w tym celu wykształca instruktorkę fachową.

Zasługą obecnego prezesa jest przedewszystkiem zapoczątkowanie hodowli oryginalnego zboża do siewu; mamy już hodowle zbóż oryginalnych nie ustępujące niczem zagranicznym.

Do historyi Centralnego Towarzystwa zanotować nam trzeba, że zaproszone w roku 1908 na VIII międzynarodowy kongres rolniczy we Wiedniu bierze w nim udział przez swych delegatów. W roku 1908 wydział leśny reorganizuje się i przybiera nazwę „Towarzystwo leśne“, zachowując dotychczasowy stosunek do Centralnego Towarzystwa i uważając się za część jego składową ¹).

Prace towarzystw rolniczych filialnych składały się na tę całość, którą przedstawia nam praca Centralnego Towarzystwa.

Dodać jeszcze tylko musimy, że w okręgach Towarzystw filialnych odbył się w tym okresie cały szereg wystaw przemysłowo-rolniczych: oprócz wymienionej już powyżej pierwszej wystawy w Gostyniu, w Szamotułach, Pleszewie, Kościanie, Króliko-wie i Wągrowcu.

W skład Centralnego Towarzystwa Gospodarczego wchodzi obecnie 12 Towarzystw rolniczych filialnych z 649 członkami: wydział gorzelniczy, wydział pomologiczny, Towarzystwo leśne, a nierozerwalną z niem całość tworzy Związek Kółek rolniczych włościańskich z Patronem na czele, który jako taki należy do Zarządu Centr. To w. Gospodarczego.

Niepodobno nam w tak krótkim szkicu streścić blisko półwiekowej pracy Centralnego Towarzystwa Gospodarczego. Podnieśliśmy momenty najważniejsze, ale i to wystarcza, by ocenić dodatnie wpływy, jakie Centralne Towarzystwo na podniesienie nie tylko samego rolnictwa i na postęp jego, ale na cały ustrój społeczeństwa naszego wywarło.

Centralne Towarzystwo Gospodarcze razem z kółkami rolniczo-włościańskiemi jest, obok Związku Spółek Zarobkowych, pod który podkład stworzyło, niewątpliwie najlepszą instytucyą, na jaką nasze społeczeństwo, a w szczególności obywatelstwo ziemskie zdobyć się mogło. Najlepszą, bo postawiło sobie zadanie obszerne, głęboko obmyślone i właściwie zakreślone; zadanie skupienia całego obywatelstwa około dźwignięcia rolnictwa z rutyny i niezaradności, dźwignięcia ludności wiejskiej na wyższy stopień kultury, wyrwania inteligencyi z bezpłodnego uśpienia, powołania jednem słowem ogółu do pracy nad odnowieniem, podniesieniem społeczeństwa. Drogi do

x) Od czerwca 1908 towarzystwo wydaje kwartalnik zawodowy »Przegląd leśniczy«• poświęcony sprawom leśnictwa, który wychodzi jako dodatek do »Ziemianina«.

tego były: wyrobienie odpowiedniego kierunku rolniczego przez poznanie miejscowej gleby, odpowiednich ras bydła, namawianie ogółu rolników do ciągłych doświadczeń i zainteresowanie ich wynikami pojedynczych prób.

Wszystkie te prace prowadziły celowo do samodzielności w pojmowaniu postępu rolniczego, do wyzwolenia z szablonu naśladownictwa. Inne prace Centralnego Towarzystwa miały na celu uwolnienie rolnictwa z zależności pod względem kredytu i handlu.

Dzięki swej szerokiej pracy kulturalnej Centralne Towarzystwo Gospodarcze dowiodło, że starczyło i w najcięższych czasach sił duchowych pośród obywatelstwa, by przeprowadzić organizacyę, która ujęła całokształt stosunków społecznych i kierowała nimi dla ogólnego pożytku.

Przewodniczący Centralnego Towarzystwa Gospodarczego przejęci byli zawsze ideą, by wytworzyć nowe życie, nowych ludzi, nowe stosunki, a przejęcie się zadaniami kulturalnemi, sprawami rolniczemi, ekonomicznemi i społecznemi wszczepili w całe obywatelstwo. Kultura współczesna naszej dzielnicy, a głównie kultura naszego obywatelstwa i włościaństwa, zawdzięcza lepsze instynkty i poczucie społeczne Centralnemu Towarzystwu. Centralne Towarzystwo Gospodarcze wytworzyło całokształt pracy organiczno-społecznej. Nie jest to suchy postęp techniczno-materyalny, lecz postęp zdrowo pojęty, oparty na wzmaganiu sił materyalnych zarówno większej własności jak i włościaństwa i skierowaniu ich dla dobra ogółu. Wystawienie na jaw obowiązku obywatelskiego i społecznego, to siły, które opromieniają i pogłębiają pracę zawodową, postępowo techniczną Centralnego Towarzystwa Gospodarczego.

Dzięki ześrodkowaniu naszych prac i sił w Centralnem Towarzystwie Gospo-darczem postęp na polu rolnictwa ogromny; dochody z ziemi do tego stopnia podniosły się u nas, że zajmują prawie pierwsze miejsce pomiędzy dochodami wszystkich innych prowincyi Prus. A do tego doszliśmy tylko dobrze zrozumianą i zorganizo

waną samopomocą.

»Gospodarstwo polskie« jest dzisiaj synonimem »gospodarstwa wzorowego«.

Centralne Towarzystwo Gospodarcze wpływem swym podnosząc dobrobyt dzielnicy naszej, przyczyniło się i do podniesienia moralnego i kulturalnego, pracując nad wzmocnieniem ideałów moralnych swych członków.

Posłuchajmy, jakie świadectwo wystawia ziemiaństwu W. Ks. Poznańskiego bezstronny krytyk:

powiada Jerzy Turnau, jeden z najświat-

a może w wyższym stopniu rolnikowi cyzmu kazał nam to i owo brać pod dyskusyę, lecz nie znaleźliśmy nigdzie przedmiotów czy przedsięwzięć, któreby wprost jako nieopłacalne krytykować można.

duch kryty-

„Uczmy się rachować i obliczać lejszych i najinteligentniejszych gospodarzy i obywateli Galicyi w »Sprawozdaniu z podróży po Wielkopolsce« — uczmy się tego od naszych ziomków w Wielkopolsce, których gospodarstwa jedne zasobniejsze, drugie skromniejsze, jedne więcej, drugie mniej intenzywne, wszystkie jednak oparte na cyfrach i kal-kulacyach. Z tak zwaną gospodarską »blagą« nigdzie nie spotkaliśmy się. Nic tam nie ma na oko, na efekt — wszędzie dążność do zwiększenia dochodu, do zarobku. Produkuje się to, za co płacą i co najlepiej się opłaca. Wrodzony każdemu człowiekowi

me

Co prawda, w Wielkopolsce trudno dzisiaj być złym gospodarzem. Przykład i rutyna większości wytwarzają pewien panujący i obowiązujący poziom — a każdy, ktoby zeszedł poniżej tego poziomu, stałby się rażącą anomalią, która wkrótce musiałaby kłuć w oczy i stracić warunki istnienia. W wędrówkach naszych po Wielkopolsce spotkaliśmy gospodarstwa lepsze i mniej dobre — spotkaliśmy jednak złych. W Wielkopolsce obok rozwagi, trzeźwości pomysłu śmiałość i odwaga w nakładach i sposobach; gorące zamiłowanie zawodu, zapał i wzajemna podnieta do pracy.

Nie możemy pominąć szczegółów — a raczej ogólnej cechy znamionującej Wielkopolan. Oto wszyscy oni są — agraryuszami. Czy adwokat — czy urzędnik stowarzyszenia, czy ksiądz — czy lekarz, czy redaktor, czy literat, ba nawet kobiety, wszystko to sprzyja rolnictwu, interesuje się żywo nietylko sprawami ekonomiczno-rolniczemi, lecz nawet postępem techniki rolnej i ulepszeń gospodarskich. Wszyscy patrzą na ziemianina z życzliwością i przyjaźnią, jako na żywiciela miast i jako na obrońcę tej ziemi, którą z trudem i znojem uprawia. Rozumieją oni dobrze, że w kraju nawskroś rolniczym opinia musi się zawsze liczyć z względami agrarnymi — i że każdy przejaw ruchu społecznego, każda myśl dążąca do ekonomicznego wzmocnienia, musi przedewszystkiem oprzeć się na idei agrarnej. Co bowiem nie jest związane z zasadniczym elementem dobrobytu kraju, t. j. z rolnictwem, to może być wprawdzie rośliną piękną i w swej dziedzinie pożytek przynoszącą — ale głębokie korzenie zapuścić, oprzeć się burzom i stokrotny plon przynieść mogą tylko rośliny żyjące na podłożu agrarnem. Co zaś dąży do osłabienia żywiołu rolniczego, co działa na jego szkodę, to jest tylko grzybem, powstałym z nieswojskiego zarodku, niezdolnym wydać owocu, pozbawionym głębszego korzenia, planta powierzchowną, którą lada przechodzień kopnie i wywróci. Do społeczeństwa w Wielkopolsce można zastosować słowa Sienkiewicza: »... a prawdziwy obowiązek równie jak prawdziwe bogactwo — to ziemia. Ady wszyscy powinniśmy się naprawdę pieczętować pługiem»,

Historya i rozwój Kółek rolniczo-włościańskich w W. Ks. Poznańskiem, tak ściśle są złączone z historyą i rozwojem Centralnego Towarzystwa Gospodarczego, że niedadzą się w żaden sposób rozdzielić.

Centralne Towarzystwo było ojcem Kółek rolniczych,

Maksymilian Jackowski, który prawdziwie w łonie swem je wynosił, wychował i do śmierci największą pieczą, prawdziwie macierzyńską otaczał.

To czem dzisiaj jest włościanin wielkopolski, zawdzięcza duchowieństwu obywatelstwu ziemskiemu, którego prace koncentrowały się w Cen-

matką ich — patron

i starszej braci tralnem Towarzystwie Gospodarczem.

Aby dać pełen obraz prac około ludu w W. Ks. Poznańskiem, cofnąć się musimy znowu znacznie wstecz, do początków ogólnego ruchu około podniesienia u nas rolnictwa w ogóle, a w szczególności do początków ruchu dążącego do oświaty włościan.

Pierwszym promykiem, który zaczął nieść oświatę pomiędzy lud wielkopolski, była vSzkołka Niedzielnamałe pisemko wychodzące w pół arkuszu w Lesznie począwszy od r. 1837.

Założył je gen. Dezydery Chłapowski z ks. Tomaszem Borowiczem, proboszczem z Brodnicy, który redakcyę objął.

Po nim redagował je Ignacy Kotecki z Kościana i ks. Symforyan Tomicki z Konojadu. Pisemko to poświęcone było pouczaniu w rzeczach religii, gospodarstwa rolnego i domowego, ogrodnictwa itp.

W braku oryginalnego materyalu uciekać się musiało do przedruków z kalendarzy, podręczników weterynaryi i innych wydawnictw. Pomimo takiej dorywczości i niesystematyczności w materyale „Szkółka Niedzielna“ zdobyła sobie znaczenie i zasługę. Ona to przygotowała grunt, uprawiła umysły włościan, obudziła w nich pierwszą potrzebę oświaty. Chociaż w urywkach i bez systematycznego wykładu, sprawa postępowego gospodarowania znalazła już w „Szkółce Niedzielnej“ orędowniczkę. W najrozmaitszy sposób i przy najrozmaitszych okolicznościach powtarzają się tu nawoływania do lepszego obchodzenia się z obornikiem, poprawniejszej upraAvy roli, urządzenia płodozmianu, poprawy bydła, uprawdania okopowizn, do uprawy łąk, ogrodnictwa, pszczelnictwa itd. Znajdujemy już na\\ret wzmianki o sztucznych nawo-

„Szkółka Niedzielna“ sama jednak nie mogła zmienić panujących pomiędzy włościaństwem stosunków, które po uwłaszczeniu znalazło się zupełnie bezradnem i nie wiedziało, jak sobie z własnością swoją poczynać. W opłakanym było stanie. Lichwa, korzystając z wszelkiej biedy, czepiała się nieporadnych i setkami dusiła ofiary. Rząd dbał tylko o Niemców, włościanin polski nie znajdował pomocy.

zach. Artykuły te pisywane po większej części bywały za wskazówkami generała Chłapowskiego.

Znany ogólnie niemiecki pisarz rolniczy, radca ekonomiczny Jan Koppe, członek krajowego ekonomicznego kolegium, zwiedził w r. 1844, a więc już przy ukończeniu seperacyi, W. Ks. Poznańskie w celu studyów nad kulturą krajową. W sprawozdaniu swem powiada, że uwłaszczenie samo przez się włościanina polskiego nie podniosło. »Chłop wielkopolski — mówi Koppe — niema nawet wyobrażenia o tern, że nadanie własności powołało go do nowego i lepszego bytu. Kłamliwemi są urzędowe sprawozdania o jego wdzięczności za uzyskaną własność, a wszelkie z urzędu podejmowane usiłowania, aby go nauczyć lepszego sposobu gospodarowania i obudzić w nim potrzebę porządku i oszczędności, spełznąć muszą na niczem, bo chłop nie ufa naukom i przykładom ludzi, których języka nie zna, którzy innej są wiary i innych obyczajów. Włościanin polski wtedy dopiero zacznie robić sam postępy w gospodarstwie, skoro Polacy, właściciele większych majątków, tej samej co on wiary i tego samego języka jaśnieć będą gęstszymi przykładami poprawnych gospodarstw.“

Istotnie w roku 1844 gospodarstw wzorowy-ch na większych majętnościach było jeszcze bardzo mało w W. Ks. Poznańskiem. Ziemianie nie mogli ogólnie przykładem ani słowem pouczać włościanina, bo samym im trudno było zastosować się do zmienionych stosunków roboczych, a górował przesąd, że do rolnictwa nie potrzeba nauki.

Tak było na owe czasy nie tylko u nas.

Że w takich warunkach włościaństwo wielkopolskie nie upadło, zasługą to wyłącznie samopomocy społeczeństwa naszego.

Duchowieństwo, szlachta i inteligencya podają choć słabą własną dłoń, dopomagają włościaństwu i wszelkimi środkami usiłują pobudzić je do samodzielności, wyrobić w niem potrzebę oświaty, a co za tern idzie postęp w dziedzinie rolnictwa.

Po wypadkach w 1848 roku społeczeństwo niezłamane klęskami, skupia się zaraz do nowego wysiłku, ale następuje zupełny- zwrot w kierunku pracy, zwrot oparty na zdrowych zasadach i zrozumieniu prawdziwego położenia. Rozwój ma się odbywać ściśle na polu organicznej pracy.

Wedle projektu Augusta Cieszkowskiego zawięzuje się dnia 25 czerwca 1848 roku w Berlinie „Liga“, stowarzyszenie wzorowane w organizacyi swej na Cobdena „Anti-corn-low-League“ w Anglii.

Rząd uznał ją za stowarzyszenie chwalebne, a minister oświadczył deputacyi, że władze w niczem rozwojowi jej nie będą przeszkadzały, dopóki na drodze prawa postępować będzie. Liga do samego końca z drogi tej nie zeszła a rozwiązanie jej spowodowało ścieśnienie prawodawstwa i swobód administracyjnych w r. 1849.

Liga rzuciła pierwszy- posiew tej pracy, którą później przejęło Centralne Towarzystwo Gospodarcze a dokonał Jackowski.

Od samego początku Liga utworzyda wy-dział rolnictwa i interesów włościań-stwa. Polecono Ewarystowi Estkowskiemu wypracowanie programu prac około oświaty^ i podniesienia dobrobytu ludu. Estkowski wywiązał się z tego znakomicie.

„Aby- podnieść rolnictwo wiejskie — powiada w tym programie — niechaj dyrektorowie Ligi udzielają ludowi prakty-cznych rad rolniczych, jak najlepiej hodować inwentarz, jak pomnażać mierzwę, rozmnażać trawy- pastewne, jak korzystać z koniczyn, jak obchodzić się ze słomą, którą tak lekkomyślnie niejeden sprzedaje, odbierając tym sposobem inwentarzowi i roli potrzebny- pokarm i siły-, jak najlepiej spieniężać zboża

i tym podobne rzeczy. Na posiedzeniach Ligi powinny dyrekcye podobne kwestye poruszać jako przedmioty ogólnej dyskusyi i narady.«

Dalej zaleca Estkowski, aby zachęcać żony włościan do gospodarności i do oszczędności, podejmuje sprawę obudzenia przemysłu domowego, pszczelnictwa, ogro-downictwa, spółek pożyczkowych, spółek produkcyjnych i konsumcyjnych, radzi dyrekcyom lokalnem odbywać jak najczęściej zebrania i rozbierać na nich takie kwestye.

Próby w tej mierze podejmowane przyniosły rezultaty zadowalające. Na podstawie tych doświadczeń podał wydział rolniczy Ligi do głównej dyrekcyi projekt zakładania towarzystw rolniczo-włościąńskich.

Projekt ten nie uzyskał jednakże na razie zatwierdzenia dyrekcyi. Zalecała ona, żeby zebrania powiatowej ligi zajmowały się sprawami rolniczemi, ale nie radziła zakładać specyalnych stowarzyszeń rolniczych.

Wkrótce jednak zmieniła swoje zdanie. Zmiana ta wynikła wskutek rozwiązania przez rząd głównej dyrekcyi Ligi; stowarzyszeń powiatowych nie rozwiązano, ale pozostawiono je bez centralnego organu kierującego. Przed samem rozwiązaniem wydała dyrekcya Ligi orędzie, w którem na czele zaleca ligom powiatowym zawiązywanie stowarzyszeń rolniczych, dalej towarzystw przemysłowych a nareszcie pielęgnowanie oświaty ludu.

Głównym błędem Ligi było dążenie do utworzenia od razu wielkiej organizacyi rolniczej, której istniała wprawdzie potrzeba, ale do której brakło odpowiednich składników. Błąd ten trafnie bardzo charakteryzuje Teodor Mańkowski w artykule »O rolniczych i parafialnych stowarzyszeniach“ zamieszczonym w „Ziemianinie“ w r. 1851. Mańkowski potępia zakładanie wielkich towarzystw rolniczych i wykazuje, że usiłowania w tej mierze do celu nie doprowadzą, dopóki nie utworzą się powiatowe i parafialne towarzystwa, któreby członków dla wielkiego stowarzyszenia wyrobiły i przygotowały.

„Ziemianin“ od chwili założenia swego nie zaniedbywał spraw gospodarstwa włościańskiego. Już w pierwszym roczniku znajdujemy kilka rozpraw podających sposoby podniesienia gospodarstwa włościańskiego. Spotykamy tam dalej praktyczne wskazówki, pióra Wolniewicza, jak urządzić płodozmian u włościan, nawoływania pism ludowych, aby zamieszczały więcej artykułów o rolnictwie, wskazówki na błogą działalność istniejących już w Prusach Zachodnich niemieckich towarzystw rolniczych i na pierwsze towarzystwo rolnicze polskie, zawiązane w Brodnicy w r. 1849, które w § 1 ustawy swej postanowiło sobie za cel: obok szerzenia zasad poprawnego gospodarowania wogóle, polepszenie bytu włościan.

Kiedy w r. 1851 założono towarzystwa rolnicze średzko-wrzesińskie i odala-nowsko-pleszewsko-ostrzeszowskie, sprawa gospodarstw włościańskich nie schodzi z porządku obrad. W towarzystwie ostrowskiem odzywa się myśl zajęcia się głównie właścicielami małych gospodarstw aż do 150 mórg. W myśl artykułu Mańkowskiego dyrekcya powzięła zamiar utworzenia po miasteczkach i większych wsiach towarzystw rolniczych parafialnych, któremi delegaci towarzystwa kierować mieli. Wojciech Lipski otworzył w Lewkowie kurs nauki pszczelnictwa: wypracowano nawet statuta szkoły rolniczej, w której miały się odbywać zbiorowe wykłady rolnicze dla włościan, jakie zaczął rząd urządzać po lepszych gospodarstwach niemieckich. Towarzystwo rolnicze krobsko-śremsko-wschowskie wyznacza 100 tal. nagrody za napisanie popularnego poradnika gospodarskiego dla włościan. "W r. 1860 sprawę szkółek gospodarskich dla włościan porusza Józef Mycielski w towarzystwie poznańsko-szamo-tulskiem.

Sprawa rolniczej oświaty włościan wstąpiła w nową fazę z założeniem Centralnego Tow. Gospodarczego. Od samego początku zajęto się nią szczerze. Na wal-nem zebraniu, na posiedzeniu wydziału ogólnego 17 grudnia 1861 r. Władysław Kosiński w referacie swym podnosi pomiędzy innemi konieczność urządzania szkół

specyalnie rolniczych dla włościan w każdym powiecie, wydawania pism ludowych rolniczych, urządzania towarzystw wiejskich, czytelni niedzielnych i rozpraw, wpływania na włościanki, nakłaniania je do rzędności przez urządzanie szkółek robót dla kobiet. Następnego dnia wygłaszają dalsze rozprawy na temat „Jakich się chwycić środków, aby lud nasz wiejski, nie wyłączając gospodarzy, uczynić produktywniej-szym“, Nestor Koszutski, Władysław Mroziński, Adolf Koczorowski.

Sprawa oświaty włościaństwa nie schodzi także z porządku dziennego obrad Towarzystw rolniczych filialnych. Towarzystwo rolnicze dla powiatów kościańskiego, krobskiego, śremskiego i wschowskiego zamieściło w statutach swoich z roku 1861, że celem jego jest rozpowszechnianie pożytecznych wiadomości gospodarczych za pomocą pism i wykładów, mianowicie pomiędzy gospodarzami włościańskimi.

Towarzystwo średzko-wrzesińskie przeznacza w roku 1865 rocznie 80 talarów na wydawnictwo pism rolniczych dla ludu; inowrocławskie postanawia w tym samym roku, aby na każdem posiedzeniu był jeden referat dotyczący gospodarstw włościańskich, a w roku 1866 ogłasza konkurs na napisanie broszury: »Jaki jest najkorzystniejszy sposób urządzenia gospodarstwa na 60 morgach« i postanawia utworzenie stowarzyszeń rolniczych okręgowych.

Zajęcie się obywatelstwa oświatą włościan zaczęło powoli wydawać owoce. W roku 1864 włościanin Franciszek z Bukowca pod Wschową wystosował prośbę do Towarzystwa rolniczego na powiaty kościański, krobski, śremski i wschowski o wydawanie rolniczego pisma ludowego.

W roku I 866 powstają dwa pierwsze kółka rolnicze.

Dyonizy Stasiak, gospodarz z Księginek pod Dolskiem, doczytawszy się w chełmińskim „Przyjacielu Ludu“ i w »Piaście«, że w Prusach Zachodnich zawiązują się włościańskie Kołka rolnicze¹) powziął myśl zawiązania takiego kółka w swojej parafii i zwierzył się z nią ks. Wiśniewskiemu w Dolsku, prosząc o radę i pomoc.

Ks. Wiśniewski z całą gotowością przyjął propozycyę i wezwawszy do pomocy Konstantego Sczanieckiego z Międzychodu i Juliana Bukowieckiego z Mszczyczyna założył w Dolsku w dniu 22 kwietnia 1866 r. pierwsze Kółko rolnicze włościańskie.

Wprawdzie pisze »Ziemianin« już pod datą 24 lutego 1866 r., że ks. Tuło-dziecki w Miłosławiu przetworzył jedno z bractw kościelnych na kółko rolnicze, ale kółko to mało było znanem i o dalszych jego losach nic nie wiemy.

Kółko w Dolsku jako nowość zwróciło na siebie uwagę ogółu. Zaczęto myśleć o zakładaniu w innych miejscach kółek, ale rok 1866, rok wojny, nie sprzyjał rozwojowi spraw takich.

Dopiero w roku 1867 zaczynają coraz liczniej powstawać Kółka rolnicze. Karol Libelt zakłada 14 kwietnia tego roku w Czeszewie, 23 kwietnia ks. Gałdyński w Dłu-żynie; 5 maja Węclewski w Nielęgowie, 26 maja August Cieszkowski w Wierzenicy; 2 czerwca Pluciński w Konojedzie, Tadeusz Chłapowski w Rąbiniu; dalej powstają kółka rolnicze w Boguszynie, Kolniczkach, i Gó. czynie.

Zarząd Centralnego Towarzystwa Gospodarczego nie spuszczał z oka sprawy Kółek rolniczych włościańskich. Na posiedzeniu swem 3 grudnia 1868 r. uchwala wniosek „aby Walne Zebranie poleciło Towarzystwom filialnym zakładanie kółek rolniczych włościańskich, stosownie do miejscowych środków i potrzeb włościan i ażeby

³) W Prusach Zachodnich Julian Kraziewicz zawiązał pierwsze czysto włościańskie towarzystwo rolnicze na jesień 1862 r. w Piasecznie na Kociewde (okolicy Gniewu i Nowego nad Wisłą). Towarzystwo to w trzecim roku istnienia liczyło już przeszło 400 członków tak, że okazała się potrzeba podzielenia go na mniejsze parafialne stowarzyszenia. Powstały one w Skruczu, Pszczewie, Bobowie i Pelplinie.

Sprawozdania z zebrań na Kociewie, zamieszczał nie tylko „Piast“ i ,.Przyjaciel Dudu“, ale także skrzętnie je zbierał i umieszczał „Ziemianin“; sława tych towarzystw rozeszła się po całym kraju. Obywatele poważni stanowiskiem i zaufaniem w społeczeństwie, zjeżdżali z dalekich okolic na zebrania piaseczyńskie, ażeby z blizka poznać sposób i system Kraziewicza.

Towarzystwa filialne wyznaczyły do tej czynności komisye, któreby po upływie roku zdały sprawę z osiągniętych rezultatów«.

Na Walnem Zebraniu 29 czerwca 1869 roku dyskusya nad sprawą kółek szerokie przybrała rozmiary. Żądano praktycznych wskazówek, jak się wziąść do rzeczy. Julian Bukowiecki, jako prezes kółka dolskiego, referował jak to kółko powstało, w jaki sposób odbywa zebrania i czem się zajmuje. Po dłuższych rozprawach wniosek zarządu centralnego, powyżej podany przyjęto i mianowano Maksymiliana Jackowskiego z Pomarzanowic, członka centralnego zarządu, referentem tej sprawy.

Obowiązkiem jego było znosić się z Towarzystwami filialnemi, nadzorować ruch kółek i zdawać sprawę z niego na Walnem Zebraniu Centralnego Towarzystwa Gospodarczego.

Mimo tego postanoAvienia i mimo Avszelkich starań Jackowskiego rozwój kółek szedł oporem.

W r. 1871 podczas dyskusyi na Walnem Zebraniu C. T. G. nad sprawozdaniem takiem, A\r którem Jackowski ubolewa nad słabym przyrostem kółek, Mieczysław Tyskowski wnosi, aby Walne Zebranie poleciło Zarządowa „by celem uorganizowania i poparcia wszelkich spraw ekonomiczno-społecznych, mających styczność z oświatą i dobrobytem klasy rolniczej, mianowicie też włościańskiej, przybrał stałego, ile możności płatnego pomocnika."

Wniosek ten przeszedł, a zarząd jwagnąc wykonać ogólnikową uchwałę, postanowił w dniu 22 maja ustanowić, dla próby na rok jeden, wędrownego nauczyciela. Z powodu jednak połączonych z tern kosztów, av czasie kiedy właśnie szkoła żabi-koAvska pochłaniała wszystkie dochody ToAvarzystAva, spraAva AvedroAvnego nauczyciela poszła w odAAdokę. Rozpisano wprawdzie av roku 1 872 konkurs, na który zgłosiło się 9 kandydatów, ale funduszu nie było.

W tern położeniu rzeczy na Walnem Zebraniu C. T. G. w dniu 28 lutego 1 873 r. po wysłuchaniu referatu o Kółkach rolniczych włościańskich i podczas wywiązanej nad referatem tym dyskusyi, Julian BukoAAuecki stawna wniosek, „aby C. T. G. uprosiło referenta Maksymiliana Jackowskiego, by przejął nad kółkami rolniczemi wło-ściańskiemi patronat, na wrzór patronatu ustanoAvionego w roku 1871 nad spółkami pożyczkowymi i zarobkowymi“.

Walne zebranie bez dyskusyi wniosek ten przyjmuje.

Wybór osobistości tej na patrona był najszczęśliwszy, nietylko z powodu, że on jeden av całem społeczeństwie od lat kilku sprawcę tę studyował i opracowywał jako referent, ale daleko wdęcej dla przymiotów osobistych. Rolnik znakomity, sam osobiście zawsze gospodarstwu swemu przodujący, do ludu zbliżony, poznał dokładnie jego charakter, jego przywary i cnoty, wiedział doskonale z której strony trafić do nieufnej duszy włościanina, jak go ująć, pociągnąć za sobą.

Jackowski nie przyjął na razie urzędowo patronatu, ale chętnie podjął się pośrednictwa pomiędzy kółkami włościańskiemi a zarządem C. T. G.

Tak stanęła rzecz formalnie.

W istocie jednak Jackowski już odtąd pozostaje patronem kółek rolniczo-włościańskich i Avprowadza sprawę ich na właściwe tory, którymi postępując stanęła na dzisiejszym stopniu wspaniałego rozwyju, przynoszącym chlubę społeczeństwu, chlubę nieżyjącemu już dziś Patronowi.

Jackowski odrazu stanął na objętej placówce energicznie; zrozumiał drogi, któremi kroczyć trzeba, i pracował, nie szczędząc siebie.

Ta praca około rozAVoju Kółek rolniczych stała się odtąd dla niego pracą życia całego, głównem zajęciem obyAvatelskiem, poza pracą zawodową rolnika.

Złączenie dAvoru z zagrodą kmiecą, to jego zasługa. On położył podwaliny dobrobytu włościanina, on go oświecał, nauczał, ale też kochał go całem sercem, duszą całą. On to swą pracą niestrudzoną, swoim talentem organizatorskim, poświęceniem tylu lat życia, nadał Kółkom rolniczym ten żywotny, taki płodny w skutkach kierunek.

Ale nie w tem tylko leży zasługa Jackowskiego, myśl swoją zdołał zaszczepić w całem ziemiańskiem społeczeństwie, że potrafił tak głęboko zakorzenić w niem poczucie obowiązku do pracy nad ludem.

lecz w tem także, że

Patron zabrał się z całą siłą woli do dzieła. Nie zadowalniając się odezwami, orędziami itp. dotychczas do obudzenia ducha używanymi sposobami, użył osobistych swoich stosunków, a przez przyjaciół i znajomych zachęcał do zakładania kółek, wyszukiwał osobistości, któreby prowadzeniem kółek zająć się mogły; docierał w najodleglejsze strony Księstwa, osobiście przewodniczył pierwszym zebraniom, urządzał wystawy włościańskie, a tej szczerej, gorącej pracy Bóg błogosławił.

Na pierwsze zebranie prezesów Kółek zwołane przez Jackowskiego, stawiło się z 13 Kółek tylko 7 prezesów, ale ci skłonili przodownika swego do przyjęcia urzędowo tytułu Patrona. W rok później było już na walnem zebraniu 45 Kółek reprezentowanych przez 123 prezesów i delegatów. Zaczęto od ułożenia jednolitych ustaw dla wszystkich Kółek.

Najważniejsze ustępy z ustaw tych podajemy poniżej:

Zadaniem Kółek jest, pouczać członków na zebraniach we wszystkich działach gospodarstwa wiejskiego.

W zakres tego zadania wchodzi wyjaśnienie kwestyi ekonomicznych, a miano-

wicie dwóch najgłówniejszych, poznajamianie członków ze sto-nowicie sprzedażą zboża po-czy też na targu, dalej z kwe-mi o tyle, o ile znać je należy Dla nabycia dobrych wzo-mają Kółka zwiedzać dobrze dzicieli większych, o ile członkowie korzystają nauk i starają się je w swych mają od czasu do czasu zwie-komisye, gospodarstwa człon-wystawy inwentarzy, płodów, próby orki.

tylko oświecać członków nauką, ich zdrową radą, czy to w urządzaniu płodozmianu, w zabez-pozyskaniu kredytu, czy też wreszcie w regulowaniu stosunków majątkowych.

Lubo z natury rzeczy wynika, że na zebraniu Kółka rolniczego tylko gospodarstwo wiejskie i zbliżone doń sprawy rozbierane być mogą, to jednakże dla tem wybitniejszego uwydatnienia celu, orzeka się wyraźnie, że sprawy kościelne i polityczne stoją poza obrębem Kółka i na zebrania wprowadzać ich nie jest dozwolonem.

Byt i rozwój kółek został od tej chwili zapewniony, a rozwój ten szybkim postępuje krokiem. W sprawozdaniu z 25 letniej działalności instytucyi kółek rolniczych taki daje Jackowski na pracę swą pogląd:

„Kiedy objąłem patronat, nie tracąc czasu na niepewnego skutku pertraktacye zabrałem się do czynu i zaapelowałem do ducha obywatelskiego znanych mi z gotowości służenia dobru publicznemu pracowników. I nie zawiodłem się na nich; za ich to sprawą powstały w przeciągu 16 miesięcy 32 Kółka, do których, gdyśmy dodali 13, oddanych mi jako remanent wyników sześcioletnich starań, to liczba ich na Walnem Zebraniu 1874 r. wynosiła 45. Liczba ta szła w górę: 29 czerwca 1875 było ich już 61, a 25 maja 1879 r. wydał rok 1 877, który przyniósł 31 Kółek. W przeciągu lat czterech powstało 105 ognisk oświaty rolniczej, które swem ciepłem i światłem przyciągnęły powątpiewających i niezdecydowanych. Wytrwałość pokonywała przeszkody, roz-

fÉtjLv,

;,3;

te«

Maksymilian Jackowski.

pracy i oszczędności, potem sunkami handlowymi a mia-dług wagi, czy to na kontrakt, styami prawniczo-hypoteczne-w interesie gospodarza, rów i praktycznych poglądów, urządzone gospodarstwa posie-W celu wypośrodkowania, z udzielanych na zebraniach gospodarstwach zastosować, dzać wybrane z grona Kółka ków, oraz mają być urządzane narzędzi rolniczych, jako też Kółka rolnicze mają nie-ale i w każdym razie wspierać dzaniu gospodarstwa, zaprowa-pieczaniu od ognia i gradu,

74. Najobfitszy plon

jaśniała umysły, podniecała ducha inicyatywy, torowała drogi Kółkom do strzech włościańskich i po 25 latach pracy (r. 1897) otoczyła instytucyę naszą wieńcem 197 kółek.“

Kiedy w r. 1901 przygnębiony wiekiem składał Jackowski patronat w ręce następcy swego Józefa Chłapowskiego z Rzegocina było kółek 216 — a oddał urząd swój w dobre ręce, bo z końcem 1907 r. liczba ich doszła do 318, i w ciągu roku bieżącego powiększyła się jeszcze.

Instytucya Kółek rolniczo-włościańskich składa się z samodzielnych Kółek, rządzących się jednolitemi ustawami. Instytucya jako związek nie ma statutów formalnych, pojedyńcze Kółka spaja siła moralna, wspólne zaufanie i zgoda, która nigdy zamąconą nie została. Do jej utrzymania przyczynia się głównie wykluczenie z programu wszelkiej polityki, jako nie mającej nic wspólnego z pracą organiczną.

Kółka rolniczo - włościańskie dokumentują swą łączność braniem udziału w Walnych Zebraniach powiatowych i wysyłaniem swych delegatów raz na rok na Walne Zebranie. Humanitarne dążności instytucyi pociągają ku niej wszystkie stany, a wszyscy, duchowni i świeccy, pracują nad podniesieniem bytu i umoralnieniem stanu włościańskiego.

Z rozrostem Kółek przybywa Patronowi pracy. Sam jeden już nie może podołać wszystkiemu — powołuje więc do pomocy wicepatronów, na których wybiera siły najdzielniejsze, a którzy zastępują go w swoich okręgach. W r. 1886 jest wicepatronów 11, w 1899 r. 13, w 1901 r., w chwili złożenia przez Jackowskiego patronatu, jest ich 17. Nowy patron Józef Chłapowski powiększa tę liczbę do 29, tak, że okręgi pracy zmniejszają się, ale za to praca ta staje się intenzywniejszą.

Jak już wyżej wspomnieliśmy, w C. T. G. postanowiono dodać patronowi do pomocy nauczyciela wędrownego, któryby wygłaszał wykłady rolnicze na zebraniach Kółek. Dla braku funduszy przychodzi to dopiero do skutku w r. 1886, a wybór pada na Chojnackiego, gorliwego współpracownika około rozwoju Kółek. Dzisiaj zajmuje miejsce to Sulerzyski.

Jackowski widząc jednakże, że same wykłady ustne nie wystarczają do podniesienia oświaty rolniczej wśród włościan, nakłania w r. 1889 Antoniego Brownsforda do założenia Poradnika Gospodarskiego, który staje się organem Kółek i rok blisko dwudziesty, dzisiaj pod redakcyą syna założyciela, Kazimierza Brownsforda, pod każdą prawie włościańską dociera strzechę i roznosi światło wiedzy i umiejętności rolniczej w najodleglejsze zakątki. Do owego czasu organem Kółek był Gospodarz, -wychodzący naówczas w Toruniu, pod redakcyą Edwarda Donimirskiego.

Od samego początku Patron zaczął wydawać Roczniki Kółek włościańsko-rolni-czych, które obejmują całokształt pracy tej instytucyi.

Centralne Towarzystwo Gospodarcze nie spuszcza bynajmniej interesów włościańskich z oka. Zniesienie ciężaru utrzymywania dróg fiskalnych, za którem z polecenia C. T. G. występował na sejmie prowincyonalnem Wolniewicz, ziemstwo kredytowe dla włościan, około którego zabiegi czynił dr. Zygmunt Szułdrzyński i dr. Henryk Szuman dowodzą, że i na dalszem polu ziemiaństwo wielkopolskie gorąco zawsze zajmowało się młodszą bracią. Nie możemy pominąć także „Banku Włościańskiego“ powstałego ofiarnością ziemian, którego pierwotnym było celem udzielanie pożyczek na gospodarstwa włościańskie, zanim ziemstwo kredytowe statutów swoich nie zmieniło.

Nareszcie, aby ostatecznie zacieśnić stosunek z Kółkami rolniczo-włościańskiemi, Walne Zebranie C. T. G. uchwala w dniu 13 lutego 1906 r. przy zmianie statutów, aby zarząd C. T. G. proponował w przyszłości wybór wicepatronów a delegaci Kółek nad propozycyami temi głosowali. Dalej, nakłada obowiązek na każdego członka Towarzystwa przystąpienia do najbliższego Kółka, a nareszcie postanawia, aby wice-patronowie Kółek rolniczych należeli z urzędu do dyrekcyi odnośnych filialnych Towarzystw rolniczych.

Trudy i prace podjęte około oświaty i moralnego podniesienia włościaństwa, obfity plon wydały.

Obecny patron przewodniczy blisko 15000 włościaństwa uświadomionego, umoralnionego, gospodarnego, pojmującego poważnie swe obowiązki.

Dzieło to połączonej pracy duchowieństwa i ziemiaństwa wielkopolskiego.

Piękne świadectwo wydaje w ''statniem sprawozdaniu patronatu z działalności Kółek rolniczo-włościańskich patron Józef Chłapowski duchowieństwu i obywatelstwu naszemu :

powiada, że cała inteligentna i fachowo wykształ-

»Z radością konstatuję eona młodzież nasza obywatelska do gorliwych naszych współpracowników się zalicza.

Tylko kilku zaśniedziałych dziwaków jest dla Kółek niechętnych i to do tego stopnia niechętnych, że nietylko sami się nie zajmują, ale nawet swoim urzędnikom nie pozwalają brać udziału w naszych pracach.

Całe obywatelstwo, czy to posiedziciele jednej wioski, czy dzierżawcy, czy właściciele wielkich włości, a nawet i urzędnicy gospodarczy, otaczają swoją opieką i życzliwością nasze Kółka.

Wśród nich świecą przykładem i dzielnością nasi wicepatronowie i prezesi, a jeżeli który z powodu wieku lub zdrowia, ze szranków wystąpić musiał, to zaraz młode siły to ciężkie brzemię jego pracy z chęcią i gotowością na swe barki przyjęły.

Tak jak nasze obywatelstwo nie skąpi członkom Kółek swych fachowych wiadomości i doświadczenia nabytego gospodarowania na większych obszarach—-tak znowu moralną stroną naszej instytucyi kieruje nasze duchowieństwo, które z takiem zaparciem się i z takiem poświęceniem w Kółkach pracuje, dając jak najlepszy przykład, jakim być powinien, jak powinien wśród ludu pracować wiejski kapłan, dbający nietylko o duchowe, ale i o materyalne dobro swych owieczek«.

A jak się dzisiaj włościaństwo nasze przedstawia?

Dobrobyt pomiędzy niem ogólny; melioracye potrzebne po części już przeprowadzone, uprawa dobra, inwentarze dobre, używanie sztucznych nawozów rozpowszechnione, maszyny rolnicze ogólnie w użyciu, rachunkowość porządna, w domu ład i czystość, duch kooperacyjny rozbudzony, czego dowodem udział włościaństwa naszego w spółkach i bankach, w których grosz zebrany składa. Ponadto włościanin nasz podniósł się nietylko w dobrobycie, ale moralnie stoi pośród włościan wszystkich dzielnic Polski najwyżej, a zdaniem naszem pod moralnym względem wyżej od włościan osławionych z kultury krajów.

Ale praca nieskończona ! Wiele jeszcze do zdziałania—a praca ta nie skończy się pewnie nigdy, bo postęp zastoju nie zna, a kto z nim nie idzie, ten cofa się.

Więc pracujmy nadal niestrudzenie, nad sobą, nad ludem — wspólnie, zgodnie — a z Bogiem!

Takiem było hasło zmarłego patrona Jackowskiego — wielkiego też dzieła

dokonał !

Na zakończenie posłuchajmy znowu co mówi Turnau o stosunku wielkopolskich włościan do ziemiaństwa i duchowieństwa, co mówi o ludzie naszym:

żeby się dosadnio wyrazić — zasiadaniem na tej samej kanapie i pijaniem z nim z jednego kieliszka.

„To stosunek starszego brata, opiekuna do pupilów. Chłop tamtejszy chętnie poddaje się pod kuratelę księdza i dziedzica, radzi się we wszystkiem, idzie z nim ręka w rękę.

„Stosunek dworu do chaty jest w Wielkopolsce wprost idealny, wzorowy, stosunek o jakim marzył w swych psalmach Krasiński. Nie jest to demagogia objawiająca się pochlebstwami i udaną bratnią serdecznością, nieszczerym uściskiem dłoni lub

„Nie ulega wątpliwości, że jedną z głównych przyczyn jest wspólna bieda, która każe słabszym szukać oparcia w mocniejszych i mądrzejszych. Każdy człowiek ma w sobie popęd do polepszenia warunków bytu i w walce o nie szuka sprzymierzeńców.

„Naturalnym i najbliższym sprzymierzeńcem chłopa w Poznańskiem był i jest ksiądz i właściciel większego majątku. Ucisk i pozbawienie swobód moralnych i materyalnych zniewala agraryuszy większej i mniejszej własności do sojuszu, do silnie złączonego przymierza, do którego przystąpił trzeci czynnik, duchowieństwo, które szczególnie w Wielkopolsce odznacza się niezmierną gorliwością i nader sumiennem pojmowaniem swych obowiązków.

„Z drugiej strony jednak pewnem jest, że sojusz taki nie mógłby mieć trwałych warunków istnienia i nie posiadałby tej żywotności, gdyby podwaliny pod niego nie były już dawniej położone.

„To wszystko, co tam teraz w tym względzie podziwiamy, to rzetelna praca lat dziesiątek.

„Przykład rządności, zapobiegliwości i przedsiębiorczości, przykład zamiłowania do pracy ziemianina, przykład obywatelskiej samopomocy — wszystko to musiało obudzić szacunek chłopów dla właścicieli większych w Księstwie, musiało stworzyć ten stosunek wzajemnej ufności i szczerości. Nasz chłop to agraryusz całą duszą i całem sercem. Tuła się po świecie za zarobkiem — a gdy grosz zdobędzie, wraca do ziemi. Posiadanie ziemi i praca na roli to jego ideał i jego życie. Zawód ziemianina jest w pojęciu jego najważniejszy i najszczytniejszy — inne zawody, inne zatrudnienia powinny być, wedle jego instynktownego poczucia, na usługi dla wytwórców żywności. Z dziedzicem lubi się czasem pokłócić — często mu zazdrości — pomimo to uważa go za swego starszego kolegę i szanuje go, lecz tylko tak długo, dopóki w nim widzi zawodowego, zamiłowanego ziemianina. Spekulantem, handlarzem ziemi pogardza.

„Nie odmieni się nasz chłop, mówił Staszyc, dopóki się szlachcic nie odmieni. Odmienili się obywatele ziemscy w Poznańskiem — więc też i chłop tamtejszy jest inny. Chłop wielkopolski, pisze ks. Kalinka, stał się potęgą i chwałą tej ziemi, takiego cliłopa niema w całej Polsce, w całej Europie go niema!“

KS. K. ZIMMERMANN.

El

it

►A

W W. KS. POZNAŃSKIEM I PRUSACH ZACHODNICH.

W ubiegłym pół wieku istnienia Dziennika Poznańskiego

■ powstała i rozwinęła się samopomoc pieniężna w społeczeństwie

polskiem pod zaborem pruskim. (Pierwsza bowiem organizacya tej samopomocy powstała w r. 1861.) Stała się ona zaś w tym czasie przedmiotem podziwu dla swoich i obcych, tak dalece, iż braci naszych za kordonem onieśmiela i od pójścia w te same ślady niejako odstręcza.

Na to wrażenie składa się liczba oszczędności złożonych w bankach ludowych, znaczna w sobie a podnosząca się z roku na rok w przyspieszonym stopniu, —

sieć spółek jakiemi Księstwo i Prusy Zachodnie są pokryte, — materyał administracyjny doborowy, jaki się uwidocznia w prawidłowem prowadzeniu interesów pieniężnych oraz w wykształceniu i wyrobieniu zawodowem, występującem na jaw podczas obrad sejmikowych — i rozwój całości stosujący się do rozwoju form przedsiębiorstw nowoczesnyc i.

Wszystko to są fakta niezaprzeczone, tylko myli się ten, kto przypuszcza, iż: od początku wedle z góry ułożonego planu przystąpiono do akcyi, tak jak mija się z prawdą ten, kto twierdzi, że dzisiaj systematycznie zakłada się w pewnych zagrożonych, lub mających być zdobytemi dla polskości miejscowościach spółki, i w tym celu na placówkę odkomenderowuje potrzebne siły, za ich pomocą ściąga się pieniądze z całej okolicy, organizuje ludność, wspomaga przemysł i handel, ratuje ziemię, jednem słowem: zdobywa nowe obszary polskości.

Kto zagląda wstecz do powstania każdej spółki, kto cofa się zwłaszcza do' epoki powstania pierwszych tych organizacyi, ten nabiera wręcz odmiennego zdania.

i jak dzisiaj nawet w tych tylko miejscowościach zakłada się

Nie tracąc szacunku dla teraźniejszości widzi zdumiony, jak słabe i ułomne były początki, jak w każdym przypadku powstanie i istnienie spółki zależne było od istnienia na miejscu odpowiedniej do zajęcia się spółką jednostki lub conajwyżej od działania paru osób

skoro rzeczywista potrzeba spółki zachodzi.

spółkę, w których znajdzie się siła odpowiednia do prowadzenia spraw spółko wy ch i — co zawsze decydowało i decyduje

Dzisiaj gdy z wyżyny lat kilkudziesięciu na istnienie spółek patrzymy, dostrzegamy trzy wyraźnie rysujące się epoki:

Pierwsza epoka to czas nieumiejętnych kreacyi, najlepszych chęci a braku znajomości najprostszych prawideł gospodarczych i techniki finansowej, to peryod w niejednej spółce skończący się zachwianiem, likwidacyą, stratami członków. Jedne spółki nie wiedziały o drugich jak tylko z opowiadań i z okolicznościowych wiadomości, zamieszczony _h w gazetach lub przynoszonych przez famę.

Druga epoka datuje się od połączenia się spółek w jeden związek z zarządem głównym na czele; jest to okres wegetacyi bez siły we wzroście, bez organizacyi, któraby posiadała moc egzekutywy w łonie Związku.

Trzecia epoka rozpoczyna się z zastosowaniem się do nowego prawa spółkowegor wydanego 1 maja 1889. W niej coraz szybszy wykazuje się rozwój spółek pod względem mnożenia się ich ilości i zwiększania obrotu pieniężnego, napływu obcych kapitałów, wyrobienia zawodowego sił administracyjnych, zbierania własnego majątku.

Okres I. 1861—71.

Z jakich sfer wyszła inicyatywa do utworzenia spółek?

Dzisiaj większość w spółkach stanowią rolnicy.l)

Ale nie oni dali impuls do utworzenia pierwszej spółki.

Rolnicy wielcy czy mali mieli już swoje źródła kredytu.²)

Więksi właściciele ziemscy, którzy dzisiaj znaczną ilość kapitałów, złożonych w bankach naszych przez inne warstwy i zawody, wypożyczają, mieli już ziemstwo kredytowe w roku 1821 (d. 15. XII), mieli korzystniejszą od pierwszej drugą emisyę 3l/2 procentowych niewypowiedzianych listów zastawnych z dnia 15 IV. 1842 — a wło-

Zeitschrift des Kgl. Preuss. Stat. Bureaus.

*) wedle ("ostatniego) Sprawozdania za rok 1907 było na 98.230 członków 53.455 rolników (w tej liczbie 49.957 gospodarzy i chałupników.)

²) Brämer H. Die Grundkredit-Institute iu Preussen.

VII. Jhg. 1867.

ścianie mieli swoje Towarzystwo kredytowe z r. 1857 (30 maja), które dawało pożyczki aż do połowy kwoty szacunkowej, gospodarstw, mających wartości ponad pięć tysięcy talarów.

Jednym i drugim powodziło się wprawdzie bardzo źle.

Jako przyczynę tego smutnego stanu podawał Wolniewicz ł) brak u Polaków przedsiębiorczości, pracowitości, oszczędności i zabiegliwości — w przeciwieństwie do Niemców.

Już w roku 1848 było z 6 214 772 mórg ogólnego obszaru wielkiej własności ziemskiej w W. Ks. Poznańskiem w rękach polskich tylko — wedle obliczeń Skarżyńskiego — 3 792 764. (Szkic historyczny itd. Poznań 1889). Pierwsze roczniki Dziennika Poznańskiego zawierają zadziwiająco wielką ilość ogłoszeń o subhastach większych majętności.

Chłopi zaś nie umieli z początku własności ocenić, ani gospodarować, tracili swe mienie, źle używając świeżo nadanej im wolności. Zwykle zaś nie mogli korzystać z rządowej pomocy kredytowej, gdyż przeciętnie ich posiadłość nie wynosiła więcej niż 55 mórg, a więc [wartość jej nie dochodziła do wspomnianego stopnia szacunkowego.

Tak samo zaś jak obywatele więksi, tak też i gospodarze pod względem zakupów, zbytu i kredytu zależni byli od żydów, bez których życia gospodarczego zupełnie nie rozumieli.

Podobnie zależni od żydów byli i rzemieślnicy i kupcy nasi jeszcze po połowie

XIX wieku.

Żydów nie miało W. Księstwo Poznańskie w chwili podziału Polski mniej niż inne dzielnice.

Jeszcze w roku 1848 wykazywały miasta i miasteczka w Księstwie niezwykły procent ludności żydowskiej²).

Statystyka z owego roku daje pogląd na to, jak dalece żydzi zagarnęli cały handel i przemysł, a przewagą kapitału, umiejętnością zawodową i lichwą zwalczali skutecznie powstających polskich rzemieślników i trzymali ich w zależności od siebie.

Pomiędzy rokiem 1840 a 1850 powstały wprawdzie w rozmaitych miastach Księstwa towarzystwa przemysłowców, a raczej rzemieślników, mające na celu oświatę zawodową i towarzyskość.

Dla braku jednak kierownictwa i niezdolności członków do organizacyi i oświaty lichy one żywot prowadziły i zwykle jako jedyny znak życia urządzały zimą zabawę połączoną z przedstawieniami amatorskiemi i tańcami, a latem „majówkę“.

niepodzielnie panowali

Rzemieślnikowi i kupcowi polskiemu, o ile istniał wówczas — nie dostawało dwóch rzeczy, tj. kapitału i wiedzy zawodowej. Ztąd tylko w tych gałęziach, w których bez tych dwóch czynników produkcyi obyć się można, Polacy figurowali, a więc mianowicie jako szewcy, krawcy, kowale, murarze i ślósarze zaś Niemcy i żydzi w tych zawodach, które wymagały znacznego nakładu i wykształcenia.

Polakowi nie zbywało na zdolności, ten i ów w świecie nauczył się lepszej roboty, ale brakło mu środków do nabycia narzędzi ulepszonych, maszyn i suro-

x) „Ta z każdym rokiem — powiada współzałożyciel Centralnego Towarzystwa Gospodarczego Włodzimierz Wolniewicz w swojej broszurze „O gospodarstwie majątkowem, czyli o stosunkach finansowych W. Ks. Poznańskiego“, Leszno 1855 — coraz żarliwiej wzmagająca się kolonizacya grozi W. Księstwu Poznańskiemu podobnem wynarodowieniem, jakiemu uległ Ślązk, później Prusy zachodnie, a w obecnym czasie wszystkie nadgraniczne powiaty W. Ks. Poznańskiego ... co rok kilkanaście rodzin polskich przedawszy dobra, wynosi się do Królestwa Polskiego, gdzie resztkami utraconego majątku myślą jeszcze zapewnić swemu stanowi odpowiedni byt. W to miejsce przybywają Niemcy, i kolebka Polski, skazana będzie, nim pół wieku upłynie, na zupełne zniszczenie, na zupełne wynarodowienie“.

²) Udział żydów w liczbie całej ludności wynosił w Kępnie 5 7 °/₀, Swarzędzu 55 °/₀, Piaskach 48°/₀, Grodzisku 45%) Wrześni 45%, Nowemmieście 44%, Kórniku 43%, Lesznie 39%, Rogoźnie 37%, Szamotułach 35% i w wielu jeszcze innych miasteczkach przeszło 30 %. Meitzen Dr. W. Die Ausbreitung der Deutschen und ihre Besiedelung der Slavengebiete. Conrads Jahrbücher 1879.

10

Kasy kredytowe istniejące w prowincyi były dlań po większej części zam-

wca. knięte x).

Właściwy zaś kredyt rzemieślniczy był zupełnie niewystarczający. Wszędzie istniały kasy rzemieślników i czeladników, ale zawartość ich była bardzo szczupła, a przytem przywiązane były te instytucye do cechów ²).

Temu stanowi niedostatecznego kredytu publicznego odpowiada objaw bogacenia się przedsiębiorców żydów — posiadających kapitały potrzebne ³).

przesiedlony do Wrześni,

Kapitału brakło więc u nas wszystkim, wielkiemu czy małemu rolnikowi, ale przedewszystkiem kupcowi i przemysłowcowi polskiemu. To też gdy w roku 1848 założono Towarzystwo Przemysłowców w Poznaniu¹), postanowiono niebawem założyć kasę wzajemnej pomocy. Projekt sam powstał już 2 sierpnia 1852. Był to czas, kiedy sędzia Schulze za karę za swe liberalne poglądy i działalność społeczną — założenie pierwszych spółek w Delitzschu i Eilenburgu wśród nas dwa lata niejako na wygnaniu spędził.

Ale i u nas mimo woli wpłynął na swe otoczenie swemi ideami, mimo, iż życzliwości względem Polaków nie odczuwał ani nie okazywał. ²)

Pomysły wielkiego patryarchy spółkowości niemieckiej dostały się prawdo-dodobnie przez kolegę jego w urzędzie, sędziego Ign. Łyskowskiego, do szerszej wiadomości naszych kół interesowanych jego przedsiębiorstwami.

Tam, gdzie było najwięcej rzemieślników i zarazem najwięcej inteligencyi, która miała stawić dyagnozę potrzeb przemysłowców i kupców naszych i sposobów ich zaspokojenia, powstała pierwsza Spółka — w Poznaniu. Tymi, którzy odezwę wydali celem utworzenia towarzystwa, mającego udzielać naszym rzemieślnikom i przemysłowcom „pożyczek w gotówce“, byli sędzia, nauczyciel gimnazyalny, ksiądz, 4 kupców i 5 rzemieślników.

Celem Towarzystwa było „udzielanie pożyczek w gotówce ku polepszeniu ich bytu materyalnego przez rozwinięcie i podniesienie przemysłu, któremu się oddają“³) — a więc cel ten równał się zupełnie z celem setek podobnych towarzystw, jakie w owej epoce w Niemczech powstały. Co do czasu założenia nie spóźnili się zbytnio Polacy:

b Istniał wprawdzie już w mieście Poznaniu w roku 1849 kantor banku pruskiego, który w Krotoszynie, Lesznie, Ostrowie i Rawiczu utrzymywał agentury, ale wedle ordynacyi bankowej z dnia 5 października 1846 nie udzielano w tych instytucyach pożyczek niżej 500 talarów i z tego już względu niedostępnem było źródło to dla drobnego rzemieślnika. W i oku 1852 otworzono prowincyonalną kasę zasiłkową, która wszakże zajmowała się przedewszystkiem kredytem rolnym, a w roku (857 powstał nawet prowincjonalny bank akcyjny W. Ks. Poznańskiego, ale i ten tylko zajmował się dyskontowaniem i lombardowaniem weksli wielkich przedsiębiorstw handlowych.

(Wedle Herzoga, asesora rejencyjnego: Die Entwickelung der gewerblichen Verhältnisse im Regierungsbezirk Posen 1867)

³) Liczba żydów rzemieślników wynosiła w obrębie rejencyi bydgoskiej w 1843 r. jeszcze 142i, 1861 r. już tylko 1036. Liczba kapitalistów podniosła się w tym czasie z 25 na 83, bankierów z 2 na-. 12, kupców hurtownych z 28 na 83, kupców z otwartymi składami z 441 na 605.

Podobny rozwój spostrzedz można w obwodzie rejenc3Û poznańskiej, w której w latach 1843 do 1861 liczba rękodzielników wśród ludności żydowskiej spadła z 2 697 na 1899, podczas gdy liczba kupców hurtownych podskoczyła z 65 na 313, kupców z otwartymi składami z 755 na 1 285. Bergmann Eugen: Zur Entwickelung deutscher, polnischer und jüdischer Bevölkerung in der Provinz Posen bis 1824. Tübingen 1893.

²) Zawartość 98 kas wzajemnej pomocy pomocników i czeladników w obwodzie rejencyi poznańskiej wynosiła w roku 1865 tylko 4423 talary przy 4858 uczestnikach, a wszystkie kasy cechowe posiadały razem tylko 16 207 talarów. Nic ztąd dziwnego, że lombardy tem więcej prosperowały, mimo, iż brały 12 ‘/₂ %.

Pierwsza spółka niemiecka powstała w r. 1848. Z istniejących dzisiaj jeszcze spółek datują się najstarsze w Szlezwigu i Holsztynie z r. 1860, w Westfalii z r. 1860, w nad-reńskiej prowincyi z r. 1861.¹)

Jasny mamy obraz z pierwszych lat istnienia tej spółki, na co pożyczki służyły: stolarze i bednarze pożyczali pieniądze na kupno drzewa, piekarze na mąkę, rzeźnicy na woły, restauratorzy na piwo, lekarze na instrumenta itd.²)

Podobnie jak w Poznaniu poczęły powstawać i w innych miastach Księstwa i Prus Zachodnich Towarzystwa pożyczkowe.

W początkach potrzeba jeszcze było stwierdzać, iż towarzystwo nie jest insty-tucyą dobroczynną, lecz, że oparte jest na solidarnej odpowiedzialności członków, że pieniądze nie mają wpływać z datków osób zamożnych, że kwoty potrzebne do wypożyczenia powstać winny ze składek członków i z pożyczek, jakie członkowie za poręczeniem solidarnem wszystkich członków brać mieli. W każdym razie chciano kształcąco wpływać na członków. Każdy pożyczający musiał udowodnić za pomocą świadectwa dwóch obywateli, iż pożyczki użyje jedynie do podniesienia swego przedsiębiorstwa. Po zatem w postępowaniu zarządów najwięcej było naiwności i poczciwości.

Następstwo Spótek wedle czasu powstania.

W roku 1861 Poznań „B. Przem.“..................

„    1862 Brodnica, Golub....................

*    1863

„    1864    Gniewków......................

„    1865 Gostyń, Trzemeszno, Strzelno ...............

„    1866 Bobowo, Koźmin, Szamotuły, Środa ............

„    1867 Borek, Kostrzyn, Starytarg, Toruń, Wągrowiec, Żnin......

„    1868 Chełmno T. p., Inowrocław, Jarocin, Kłecko, Kobylin, Kościan, Tuchola ........................

„    1869 Kórnik, Miłosław, Mixtat, Mur. Goślina...........

„    1870    Lubawa.......................

„    1871    Drzycim, Gniezno K.    p.,    Miejska-Górka,    Ostrów, Września, Xiąż

„    1872    Brusy, Buk, Krzywiń,    Pleszew,    Pogorzela..........

„    1 873    Dolsk, Gołańcz, Górzno,    Golub, Grodzisk,    Jaraczew, Kcynia, Kowa

lew, Krobia, Lissewo, Mogilno, Rogoźno, Śliwice, Śrem, Wąbrzeźno,.

Żerków.......................

„    1 874    Nowe........................

„    1 875 Czarnków, Gniezno »U1«, Pierzchowice B. 1., Wronki......

„    1876    Lubiewo, Raszków...................

„    1877    Czersk, Pszczew, Ujście.................

„    1878

Berlin 1906.

b Petersilie. Dr. A. Die Entwickelung der eingetragenen Genossenschaften in Preusseen etc.

Równocześnie

niemieckie.

z polskiemi towarzystwami pożyczkowemi poczęły powstawać w Księstwie 1860 założyli Niemcy towarzystwo pożyczkowe w Bydgoszczy, potem w Lesznie i Wieleniu 1861, następnie we Wronkach, Swarzędzu, Bojanowie, Krotoszynie 1862, Międzychodzie i Inowrocławiu 1863, które później połączyły się w »związek niemieckich spółek zarobkowych i gospodarczych w prowincyi poznańskiej.

I te spółki służyły mianowicie małym przemysłowcom do uzyskania kredytu.

Czy było współzawodnictwo wówczas między Niemcami i Polakami w zakładaniu towarzystw, czy wrzała walka o zdobycie miejsc w zarządzie i o ustanowienie przez to charakteru towarzystwa pod względem narodowościowym, tego dzisiaj rozstrzygnąć nie podobna.

Ci, którzy spółki zakładali i prowadzili, byli ludźmi praktyki, którzy do dokumentów piśmiennych nie przykładali wagi, i na spółkę nie patrzali ze szerokiego stanowiska ekonomii politycznej, lecz. tylko na jej praktyczną stronę kładli nacisk.

²) Z akt Banku Przemysłowców w Poznaniu.

10*

W roku 1879 Ostrzeszów......................

1880 1881 1882

1883

1884

1885

1886

1887    Poznań »K. wz. p.«    ..................

1888    Witkowo, Zaniemyśl..................

1889

1890    Grudziądz, Kamieniec, Poznań D. P., Poznań »Pomoc«, Poznań

Sp. Z.........................

1891    Poznań »Sp. mel.«, Chełmce, Pierzchowice »Bank«.....•    .

1892    Przement, Koronowo .    .    ................

1893    Czerniejewo, Pakość, Poniec, Śmigiel, Nowemiasto n. D.....

1894    Poznań Sp. roi. par., Poznań Sp. stoi., Jeżyce, Zbąszyń, Góra, Chełmno

»Bank« .......................

1895    Gębice, Lubasz, Osieczna, Pelplin.............

1896    Chełmża, Gąsawa, Ołobok, Rogowo, Siemoń.........

1897    Barcin, Bydgoszcz, Chmielno, Grudziądz Bazar, Łabiszyn, Mchy,

Mieszków, Oborniki, Ostrowo B. K., Poznań B. Parc., Starogard, Sulmierzyce.....................

1898    Brusy »Kupiec«, Dobrzyca, Gniezno Druk., Janowiec, Łęg, Stęszewo 6

1899    Grabów, Kępno, Kruświca, Ludzisko, Sierakowice....... 5

1900    Ostroróg, Strzałkowo..................

1901    Gdańsk, Golejewo, Mogilno Rolnik, Przement B. parc., Wieleń,

Wyrzysk.......................

1902    Kościerzyna, Dubin, Golina, Bydgoszcz B. lud., Krotoszyn fabryka

wyr. woskowych, Nakło, Poznań Związek Ziemian, Złotowo, Wejherowo Kupiec .    .    .    ..................

1903    Lidzbark, Odolanowo, Śrem B. parc.............

1904    Barcin R., Bukowiec, Chmielno K., Droszew, Kościerzyna Sp. parc.,

Kwilcz, Mieścisko, Osiek, Pakość R., Radzyń, Skoki, Śrem R., Szubin, Stężyca, Tuchola Sp., Wolsztyn............

1905    Brenno, Kcynia R., Koronowo B. z., Kościan B. p., Łobżenica, Lu

basz R., Lubichów, Ołobok B. 1., Ostrzeszów R., Poniec R., Strzelno R., Strzałkowo R., Szamotuły R., Trzemeszno R., Września B. p., Września R., Żerków R., Zblewo, Żnin R...........19

1906    Biskupiec, Czempiń, Dakowy Mokre, Gniezno R., Gostyń R., Kępno

B. kup., Kostrzyn R., Kórnik, Lipusz, Lwówek, Łobżenica R., M. Górka R., Nakło R., Ostrowo Sp. parc., Pempowo, Pobiedziska, Rawicz, Rogoźno R., Skarszewy, Śmigiel R., Swarzędz, Tarnowo, Tczew, Wągrowiec R., Wejherowo B. kasz., Wiele, Zaniemyśl R., Złotowo R.......................

1907    Buk R., Gniew, Gruczno, Janowiec R., Jaraczewo R., Jarocin R.,

Jeżewo, Jutrosin, Lubawa Śp. parc., Mosina, Nowemiasto R., Osieczna R., Poznań B. poż., Poznań Skarbona, Rawicz, Skoki R., Tuchola R., Wielichowo, Witkowo R............. .

•n

T»

io fO GMO

12

Oj O

16

28

19

Razem 225

Co do rozdzaju Spółek istnieje 165 Spółek pożyczkowych, 36 Rolników, 14 Spółek parcelacyjnych, 3 „Kupców“, 7 Różnych.

Okres II. 1871—1892.

W dziesięcioleciu po założeniu pierwszej spółki, powstało spółek w Księstwie i Prusiech kilkadziesiąt.

W miarę powstawania spółek i uznania potrzeby wymiany wspólnych doświadczeń, rad, wskazówek i niesienia wzajemnej pomocy, powstawała myśl połączenia spółek w jedne organizacyę.

Powstanie Związku Spółek.

Pierwszy komitet, który się zajął połączeniem spółek w jeden związek, powołała do życia sama inteligencyaS)

Tenże komitet wypracował projekt do Ustaw Związku, zawezwał spółki pożyczkowe do Poznania (na walne zebranie na dzień 30 kwietnia 1871) celem założenia Związku i uchwalenia dlań ustaw.

W naznaczonym dniu zebrali, się delegaci 29 spółek, 19 z W. Ks. Poznańskiego, 9 z Prus Zachodnich, 1 z Górnego Śląska.

Po uchwraleniu ustaw Związku, mocą których należeć mogły do Związku wszystkie spółki polskie w granicach państwa pruskiego, przystąpiło do Związku 19 spółek. Zadaniem Związku miało być rozpowszechnianie spółek, wymiana doświadczeń i udoskonalenie organizacyi spółek istniejących, czuwanie nad wspólnym interesem i szerzenie zdrowych pojęć o potrzebie i korzyściach spółek, ułatwienie kredytu i obiegu kapitałów pomiędzy spółkami, zbieranie materyałów statystycznych i wyda-dawanie pisma w sprawie spółek.

Prace odnośne podzielono ustawami na dwa odrębne ciała: na Komitet główny

i na Patrona.

Komitet główny składał się z 6 członków", wybieranych na walnem zebraniu delegatów na przeciąg lat dwóch, miał prawo wyboru Patrona, którego walne zebranie po przedstawieniu zatwierdzało.

Główne zadanie względem wypełnienia ustaw Związku, jak rozpowszechnianie i zwiedzanie spółek, służenie im radą, utrzymywanie biura itp. miał Patron, formalne czynności przypadały Komitetowi.

Stąd też do pracy w komitecie głównym okazała się gotowość wśród inicya-torów, do wzięcia na siebie obowiązków patronackich zbrakło człowieka. Zatem podzielili członkowie komitetu poszczególne powiaty W. Ks. Poznańskiego, Prus i Śląska po między siebie.

Wkrótce jednak okazała się organizacya ta niepraktyczną i niewykonalną. Potrzeba wyboru jednego człowieka, któryby całkowicie i jedynie mógł się oddać pracy nad zakładaniem i rozwojem Spółek, uwidoczniła się jaskrawo i stała się koniecznością.

Wybór padł na posła Kazimierza Kantaka, który jednak już w pare miesięcy urząd ten ze względu na czynności swe poselskie złożył, podobnie uczynił następca jego dr. Kazimierz Szulc, nauczyciel przy gimnazyum św. Maryi Magdaleny.²)

Po tym stanie przejściowym wybrano (10 października 1872) Ks. Augustyna Szamarzewskiego ze Środy na Patrona.

Jak ważną i zbawienną instytucyą dla spółek był Patronat, okazało się natychmiast i ze względu na ówczesny stan spółek i na dalszy ich rozwój. Z referatu Patrona z roku 1874 dowiadujemy się, iż Zarządy po większej części nie miały pojęcia

³) Dr fil. Au z Żabikowa, dr. med. Kar. Bojanowski z Kościana, sędzia Miecz. Eyskowski, sęd zia St. Motty, dr. fil. Rakowicz z Poznania, dr. med. Ign. Zielewicz z Kłecka.

²) Charakterystyczną jest rzeczą, iż obaj pierwsi patronowie przyspasabiali się dopiero do wypełnienia swego zadania pracując w jednej ze spółek, w Banku Przemysłowców w Poznaniu.

Sprawozdań spółki najczęściej nie nadsyłały. O istnieniu ich, walnych zebraniach i bilansie rocznym dowiadywał się Patron zwykle z gazet.

o prowadzeniu książek, Rady Nadzorcze uważały kontrolę nad czynnością Zarządu za czczą formalność i skutkiem tego jej nie dokonywały, mimo przejrzystych formularzy nadsyłanych przez Patronat nie ustawiano bilansu lub nie umiano go wcale dobrze ustawić, częstokroć nawet Rady Nadzorczej nie było itd.

A przytem spółki pewne były siebie i nie chciały ani słyszeć o jakiemkolwiek połączeniu. Mianowicie starsze spółki miały tę ambicyę, iż nie myślały z swego postępowania zdawać nikomu sprawy, a już najmniej rewizorowi, który w świeżo powstałej pracował spółce.

Pewna część spółek była w sądzie zapisaną, znaczna część jednak nie dokonała tego przepisu prawa.

Książkowość wcale nie była ustaloną, książki prowadził każdy Zarząd jak umiał. Dywidendę uchwalano i rozdzielano niekiedy więcej na mocy domysłów, aniżeli ścisłego rachunku.

Stąd to z 53 spółek istniejących w roku 1872 przystąpiło tylko 19 do Związku, chociaż każda spółka na pokrycie kosztów prowadzenia Związku miała płacić tylko 3 % od czystego dochodu' (najmniej 15 m. najwięcej 150 m.). A składki te płynęły tak skąpo, że najczęściej w następnych latach Patron nie otrzymywał nawet wyznaczonych dlań 600 mk. rocznej pensyi, mimo, że na swój koszt odbywał podróże celem zakładania, rewidowania i pouczania spółek.¹) Pod tym wrzględem przysłużyło się Patronowa i Związkowi duchowdeństwc swoją gościnnością.

Bywało, że po dwa, cztery a nawet po sześć tygodni bawił Patron w jednej spółce, zanim uregulował jej interesa.

Jego powaga jako księdza-obywatela i patryoty-powstańca i gorąca miłość sprawy spółkowej dozwalała na surowe ale zbawienne wychowawcze obchodzenie się ze spółkami. Przy końcu każdego sprawozdania rocznego jak i na każdym sejmiku odkrywał on bezwzględnie wszystkie w poszczególnych spółkach popełniane błędy, braki i przewinienia, poddawał je ostrej krytyce, i przytem wymieniał nietylko każdą spółkę po imieniu lecz i osobę, jeśli z jej winy spółka poniosła stratę.²)

Tym usiłowaniom Ks. Szamarzewskiego przypisać należy, że już w samym roku 1873 założono aż piętnaście Spółek. Z tego roku posiadamy też pierwszą statystykę aktywów i pasywów wszystkich do Związku należących spółek.

Było wtedy 43 spółek liczących 7660 członków⁷. Posiadały one razem udziałów w wysokości 623486 m., depozytów 2600869 m., rezerwy 74296 m. Na owe czasy dość pokaźny początek.

Ale tenże sam rok 1873 był sławnym rokiem kryzys finansowej i licznych a wielkich upadków przedsiębiorstw pieniężnych, spowodowanych gorączkową speku-lacyą po wojnie francusko-niemieckiej.

W roku tym upadł w Poznaniu bank „Tellus‘L ze stratą 15 milionów marek, (dłużnicy dostali tylko 35 proc.), upadł drugi polski bank, Małecki, Potworozvski i Plezv-kiewicz, zachwiała się najstarsza polska spółka, ówczesne Towarzystwo potyczkozve dla przemysłowców miasta Poznania (strata wynosiła 81608 m., od udziału trzeba było 30 procent odpisać), likwddacyę ogłosił także prowincyonalny bank dyskontowy i weks-lozuy, który stracił prawie cały swój kapitał zakładowy w kwocie 1 miliona marek, wreszcie poznańska Spółka niemiecka Vorschussverein zaprzestała wrypłat, a liczba konkursów⁷ w Poznaniu pomnożyła się w tym roku w dwójnasób.³)

9 Kusztelan Dr. Kilka uwag o organizacyi i rozwoju spółek polskich. Poznań 1901.

,J) Porównaj sprawozdania roczne i protokóły sejmików.

³) Jahresbericht der Handelskammer für den Reg. Bzk. Posen 1873 i 1874. — Berliner Börsen-Zeitung 1873 — (O Tellusie mam wiadomości od p. D. Mannheimera, który był zawiadowcą masy konkursowej). Posener Zeitung 1873.

Upadki te i straty będące wynikiem niezdrowych spekulacyi podziałały jak najujemniej na inicyatywę przedsiębiorczą w szerokich kołach społeczeństwa naszego, mianowicie zaś osłabiły zaufanie do własnych sił i pieniężnych instytucyi.

Słowo Tellus stało się postrachem, który kręgi swe zataczał aż po rok 1890, i wstrzymywał ludność od składania oszczędności w swojskich instytucyach.

Kilku dziesiątków lat wytężonej i sumiennej pracy w spółkach potrzeba było, aby w społeczeństwie wspomnienie owych strat osłabić i do własnych instytucyi pieniężnych wzbudzić zaufanie.

W najbliższych latach po roku 1873 tylko najściślejsze stosunki z spółkami mogły powodować do zawierzenia im kapitałów.

To też niektóre spółki mimo wszelkiej pomocy Patrona dla tego ujemnego stanu, spotęgowanego jeszcze własnem nieumiejętnem gospodarstwem, upadały — tak iż ogólny bilans Związku w tym okresie chwiejną wykazuje tendencyę — zmniejsza się nawet w niejednym roku liczba członków, udziałów, depozytów — spółek przybywa po jednej, dwie, trzy, przez dziesięć lat, od 1878 —1887, przybywają tylko dwie, od 1880 do 1887 nie przybywa żadna.

W trudnych tych warunkach nie mógł Patron opanować całego obszaru pracy. Widział on to sam i dla tego zaproponował ustanowienie stałych rewizorów. Odpowiednio do jego życzenia wybrał sęjmik spółek w Miłosławiu w r. 1884 9 rewizorów, z zarządów najznaczniejszych spółek.

Ale instytucya ta nie okazała się odpowiednią: część spółek nie chciała rewizorów przyjąć, z obaw konkurencyi lub z fałszywej ambicyi. Zaś wobec tych spółek, które otworzyły swoje książki rewizorowi, nie mieli rewizorowie prawa egzekutywy: Spółek nie można było zmusić do uwzględnienia choćby najsłuszniejszych i najpożyteczniejszych monitów. Dopiero prawo spółkowe z dn. 1. 5. 1889 przyszło rozwojowi spółek w pomoc.

Prawo to przepisywało obligatoryczną rewizyę każdej spółki w przeciągu dwóch lat i obowiązywało spółki do uwzględnienia wytkniętych przez rewizora niedostatków.

Pozostawiało jednak prawo do woli pojedyńczym spółkom wybrać sobie rewizora osobnego i przedstawić go do potwierdzenia sądowi, albo też, o ile należały do jakiego związku, przyjąć rewizora przez związek ustanowionego i przez rząd potwierdzonego.

Postanowiono oczywiście, korzystając z prawa, pozyskać dla związku przywilej rewizyi. Sądzono wszakże, że łatwiej rząd udzieli prawa rewizyi mniejszym or-ganizacyom spółek, niż jednemu ogólnemu związkowi, i dla tego X. Szamarzewski zaproponował, aby jeden dotąd istniejący związek zamienić na trzy związki. W ko-misyi zajmującej, się tą sprawą na sejmiku w Poznaniu (1889) przekonał X. Piotr Wawrzyniak ze Śremu obecnych, iż rozbicie zjednoczenia byłoby zgubne wprost dla spółek. Tymczasem w plenum opinia się zmieniła, zarzucono X. Wawrzyniakowi chęć przewodzenia i ukrócenia praw poszczególnych spółek, arbitralność i bezwzględność, i wobec braku zrozumienia po stronie delegatów spółek dla wartości jednej wielkiej, silnej organizacyi wywrócono uchwałę komisyi i ignorując główny Związek i Patronat, uchwalono trzy związki rewizyjne ze siedzibami w Poznaniu, Bydgoszczy i Kwidzynie (odpowiednio do obwodów rejencyjnych). Ministeryum zatwierdziło wszystkie trzy związki. P'akt ten z początku tak oddziałał na Opinię, iż odrazu 14 spółek, które poprzednio do Związku nie należały, z przyjęciem się zgłosiło.

Niezadługo wszakże rozpoczęła się kampania przeciw patronatowi.

Zaraz już po utworzeniu związków rewizyjnych odzywały się głosy, że patronat nie jest organem nadzorczym, lecz współrzędnym związkom. A na zaproszenie na sejmik do Inowrocławia w r. 1890 odpowiedziały niektóre spółki, iż kompetencyi tego Zjazdu nie uznają i delegatów nie przyślą.

Inni delegaci, którzy na ten sejmik przybyli, usunęli zupełnie wpływ patronatu na związki rewizyjne i dyskutowali nad tern, czy Patronowi wogóle można pozwolić, przemawiać na sejmiku.

Niezadługo wszakże wykazało się, iż usunięcie młodszych i słabszych spółek z pod wpływu i opieki osobnej instytucyi, jaką był patronat, połączone było z wielką dla nich szkodą. Myślano więc o tem, aby połączyć wszystkie trzy związki rewizyjne w jeden z patronatem na czele i w ten sposób patronat wskrzesić, gdyż po odebraniu mu prawa rewizyi i egzekutywy patronat był uśmiercony.

W tem stadyum rozwoju i pojęć Spółek spotkała nagła śmierć patrona, X. Augustyna Szamarzewskiego (j* 8. 5. 1891).,

Następny sejmik, odbyty w Środzie (20—22. 10. 1891), pouczony smutnemi doświadczeniami, zrozumiał wreszcie znaczenie łączności i, mimo oporu interesowanych osób, uchwalił połączenie wszystkich trzech związków w jeden związek, którego zarząd miał stanowić patronat.¹)

Patronem wybrany został X. Piotr Wawrzyniak, dyrektor spółki śremskiej.

Ministeryum spraw wewnętrznych udzieliło 14. 7.    1892 Związkowi temu

prawa rewizyi.

Na tenże okres przypada

Powstanie Banku Związku.

Podobnie jak w innych kiełkowała i w polskich spółkach myśl stworzenia centralnego instytutu pieniężnego, któregoby zadaniem było udzielanie spółkom pod jak najkorzystniejszymi warunkami potrzebnego kredytu i przyjmowanie zbytnich kapitałów na tak wysoki procent, jakiby je chronił przy przyjmowaniu depozytów od straty — jednem słowem myślano o założeniu banku centralnego, któryby regulował przypływ i odpływ pieniędzy po spółkach.

wano

Aby uchronić się od strat udzielały bowiem spółki wtedy dopiero pożyczek, gdy depozyta w dostatecznej ilości napłynęły — i odwrotnie wtedy tylko przyjmo-oszczędności, gdy nadeszły wnioski w odpowiedniej ilości i wysokości o pożyczki. Zaraz po swem założeniu zajmował się komitet związkowy kwestyą kredytu dla spółek. Patron wezwał spółki, aby go uwiadamiały o panującym nadmiarze lub braku kapitałów.

Odpowiednio do tych zamysłów postanowiono 21. 1 1. 1872 utworzyć bank centralny. Bankiem tym miał być Bank włościański

Nie stał on się jednak bankiem związku spółek, gdyż pozwolono na to, iż powstał bez finansowego udziału ze strony spółek — tak iż spółki nie miały na zarząd żadnego wpływu.

Skutkiem tego po kilku latach, na sejmiku roku 1878, skarżono się na twarde wTarunki przez Bank włościański stawiane.

Bank włościański brał bowiem 2 procent ponad dyskont banku rzeszy, a oprócz tego doliczał jeszcze prowizyę od prolongacyi i portoryum.

Właśnie zaś ta okoliczność zmiennej stopy procentowej była dla spółek niemożliwą, ponieważ spółki miały stałe warunki procentowe i stąd musiały żądać dla potrzebnego im kredytu i dla zbytnich chwilowo kapitałów również stałej stopy procentowej.

Coraz większa ilość spółek udawać się zaczęła do najstarszej i najzamożniejszej spółki, Towarzystwa pożyczkowego w Poznaniu (dzisiejszego Banku Przemysłowców), które też, skoro petenci wstąpili do spółki jako członkowie, prośby ich wedle

Patronat składa się z patrona, wicepatrona, czterech na sejmiku spółek wybieranych członków i dyrektora Banku związku spółek.

Związek ma wedle § 2 ustaw na celu: a) rewizyę należących do Związku spółek, b) wzajemne popieranie swoich interesów stosownie do § 1 prawa spółkowego z r. 1. 5. 1889 oraz utrzymywanie stosunków handlowych.

Patron wystawia nominacyę dla rewizorów związkowych, uwiadamia spółki o rewizyi, udziela monitów i powoduje ich uwzględnienie. Każda Spółka płaci 2°/₀ od swego zysku brutto, nie mniej jak 30 mk., nie więcej jak 250 mk. do kasy Związku na pokrycie kosztów.

możności uwzględniało. Zarząd Towarzystwa uważał wszakże za rzecz niestosowną wypożyczać większą część swych kapitałów ze szkodą innych członków spółkom oraz obawiał się, iż na dłuższy czas nie będzie mógł zaspokoić potrzeb spółek. Kazało więc Towarzystwo na sejmikach av roku 1 882 i 83 wezwać zarząd związku, aby postarał się o środki zaspokojenia finansowych potrzeb spółek. Skutkiem tego zwrócił się patronat nawzajem z tym postulatem do poznańskiej spółki.

Wobec odmownej odpowiedzi uchwalono w Chełmnie na sejmiku 24 VI. 1885 ałożyć towarzystwo akcyjne jako bank związku w przekonaniu, że spółki wezmą udział odpowiednim kapitałem w emisyi akcyi.

Jeszcze w tym samym roku powstał Bank Związku z kapitałem zakładowym 40 000 m., tak niskim z formalnych względów, a mianowicie z uwagi na wchodzącą w tym roku w życie nowelę dla towarzystw akcyjnych. 20 osób, biorących czynny udział w życiu spółkowem, podpisało 200 akcyi po 200 marek.

Urząd dyrektora Banku powierzono ówczesnemu prezesowi zarządu Związku dr. Józefowi Kusztełanowi.

Kuratorem banku Związku ustanowiono każdorazowego patrona i to w tym celu, aby z jednej strony dokonywał kontroli nad bankiem, a z drugiej interesy spółek reprezentował w obec banku.

III. Epoka. Od 1891 aż do dziś.

Rok

Epokę tę najlepiej ilustrują cyfry, wzięte ze sprawozdań Związku:

Ilość Spółek Liczba członków Udziały Depozyta Fundusze rezerwowe

M.

M.

M.

1873

43

1891

76

1907

225

7660

27671

98230

623.486    2.600.S69

2.925.062 12.661.911 1 7.263.220    1 23.004.21 2

74.296

1.300.873

7.812.973

W poprzednim okresie ilość spółek mniej więcej pozostaje ta sama (w przecięciu było ich 60, w jednym roku więcej, to znów mniej), liczba członków również nie stale się podnosi, podobnie jak i kwota udziałów, a przyrost udziałów, depozytów i funduszów rezerwowych wynosi kilka, kilkadziesiąt, a w najlepszych latach kilkaset tysięcy marek.

Teraz spółek przybywa stale i to nie po parę, lecz po kilkanaście (od 1904 16, 19, 28, 19), rocznie wstępuje po kilka tysięcy członków (w r. 1907 okrągłe 10 000), na udziały wpłacają członkowie rocznie 1 — 2 milionów więcej, już nie po kilka, lecz po kilkaset tysięcy odkładają spółki rocznie do funduszów rezerwowych, a depozyta w ostatnich latach o 10 —20 milionów rocznie skaczą w górę.

W tymże czasie rozwinął się Bank Związku i stał się potężną instytucyą finansową. Cyfry bilansowe jego opiewają:

Rok

Fundusze rezerwowe

Kapitały złożone przez osoby pryw. i spółki

Efekta

M.

M.

M.

1886

557

92.607 6.114.230 23.1 24.670

39.910 2.664.015 3.632.117

Pierwotny kapitał zakładowy* (40 000 mk.) podwyższono r. 1 888 do pół miliona. Akcye podpisały przeważnie spółki.

Bank zobowiązał się bowiem wobec nich płacić za bieżący rachunek 4% (a więc stopę procentową, jakiej spółki swoim deponentom tylko za ¹/i rocznem wypowiedzeniem udzielały), za depozyta z dłuższemi terminami 4x/₂ proc., a udzielać im

1899

1907

216.542

660.000

pożyczki po 4⁴/₂—5 proc. Gdy obrót Banku znacznie rósł, i potrzeba zachodziła powiększenia kapitału zakładowego, pozwolił Patron na ten projekt pod tym tylko warunkiem, iż ustawy Banku będą zmienione i spółki, które dotąd tylko 3 przez Patrona proponowanych delegatów mogły posyłać do Rady Nadzorczej Banku, odtąd jako główni akcyonaryusze otrzymają decydujący wpływ na bieg interesów, administrację i wybory do Rady Nadzorczej. Sejmik w Śremie 1 898 wyraził życzenie, aby nastąpiła zmiana ustaw i podwyższenie kapitału zakładowego o pół miliona i polecił spółkom wziąć akcyi przynajmniej do wysokości l/₁₀ ich majątku. Mimo zaciętej kampanii, jaką skutkiem osobistej niechęci do kierowników Związku i Banku pewne pisma i jednostki (porównaj niżej) prowadziły, gotowych do podpisania znalazło się tylu, iż 100 000 m. zgłoszonych nie znalazło już w tej emisyi lokacyi. Spółki wzięły akcyi w kwocie 395 000 mk., osobom prywatnym zostawiono 105 000 m. Na sejmiku w Gnieźnie 1904 dodano z okazyi projektu podwyższenia kapitału o 2 mil. zastrzeżenie, iż dla osób prywatnych dostępna będzie tylko ¹/4: sumy.

Obecnie liczy zatem Bank Związku kapitału zakładowego 3 mil., a w sferach spółkowych istnieją już projekty względem starań o podwyższenie tej kwoty do 10 milionów.J

Jak sobie ten wzrost naszej samopomocy pieniężnej tak znaczny tłomaczyć

należy?

Uwzględniając stronę czysto finansową znajdujemy przyczynę przyrostu oszczędności składanych w spółkach w wysokim stosunkowo procencie, jaki spółki pożyczkowe od depozytów płacą. W r. 1907 na 163 spółek pożyczkowych było tylko u 20 spółek minimum 3 proc. (aż do 5 proc.), u 29 3V2 proc. (aż do 5 proc.), okrągłe 100 płaciło nie niżej jak 4 proc. (aż do 5 proc.), u 13 spółek minimum zaczynało się na 4V₂ proc. Stąd też liczba deponentów w końcu r. 1907 wynosiła w spółkach pożyczkowych razem 114 455.

(Z tego wynika, iż mniejwięcej co 16-ty członek narodowości polskiej w Księstwie i w Prusiech Królewskich składa oszczędności w spółce. W stosunku do innych dzielnic Polski jest to objaw dodatni, w porównaniu z państwami i prowincyami niemieckiemi, w których co 6-ty, 5-ty, a nawet co drugi mieszkaniec (w Król. saskiem) ma książeczkę oszczędności, wypada on na naszą niekorzyść.)

Kasy powiatowe i komunalne płacą bowiem daleko mniej.

Miejska kasa w Poznaniu istniejąca od r. 1827 nie płaciła nigdy 4 proc.²), dwie trzecie »niemieckich« spółek w Poznańskiem płacą 4 proc.³), niemieckie spółki systemu Schulze z Delitzsch⁴) po większej części 3¹/, do 4 proc.

Wielu przyciąga też wysokość dywidendy. Na 163. spółki pożyczkowe dały tylko 5 4 proc., 20 5 proc., 68 6 proc. dywidendy, 27 7 proc, 2 7¹/₂ proc., 1.2 8 proc., 3 10 proc., (pozostałe 26, które nie udzieliły dywidendy są to prawie bez wyjątku świeżo założone spółki).

Wstępują zaś tak licznie do spółek interesenci dla niskiego procentu i dogodnych spłat.

8 spółek wypożyczało już od 4⁴/₂ proc. począwszy, 120 spółek od 5 proc. począwszy, te kilka spółek, które brały przeważnie po 6—7 proc., były to albo świeżo założone spółki, albo wielkie banki poznańskie zależne od dyskonta Banku Rzeszy. Najwięcej zaważyły wszakże przyczyny wewnętrzne.

Są to nasamprzód skutki prawa spółkowego z dnia 1. 5. 1889, mocą którego Związek pozyskał prawo rewizyi i egzekutywy. Tego ważnego prawa Związek da-

9 W czasie swego istnienia udzielał Bank stale 6 proc. dywidendy.

²J Porównaj: Unger dr. jur. Die städtische Sparkasse zu Posen 1827 — 1902. Posen 1902 — i Berichte über die Verwaltung etc. der Stadt Posen. 1861/2—1906/7 Posen Decker & Co.

⁸) Jahresbericht 1904 des Verbandes ländlicher Genossenschaften etc. für Posen.

⁴) Bericht über den XXXIV Verbandstag der Deutschen Erwerbs und Wirtschaftsgenossenschaften in der Prov. Posen. Meiningen 1905.

wniej nie posiadał i stąd nie mógł w spółkach przeprowadzać reform choćby najpotrzebniejszych, skoro spółka na monita nie reflektowała. Z tego prawa skorzystał i wyzyskał je na dobro spółek Patron Wawrzyniak, zaprowadził i zachował ład i porządek w spółkach — wyszkolił całe szeregi ludzi pracujących w zarządach i radach nadzorczych spółek w sumienności, punktualności i subtelności w prowadzeniu spraw pieniężnych — nie pozwolił w żadnym przypadku na odstąpienie od zasad ekonomicznych dla miłości innych, choćby najczulej dotykających społeczeństwo względów — oprócz sumienności wyrobił ambicyę w urzędnikach — przez podniesienie całego związku wywołał cześć i przywiązanie do instytucyi — au ogółu bezwzględne zaufanie do uczciwości i umiejętności urzędników. Dzisiaj mamy zapalonych do swych instytucyi spółkowców i rutynowanych w swym zawodzie specyalistów. Sejmik spółek wyradza się coraz więcej na kongres zawodowców, których ścisłe, rzeczowe, pogłębione rozprawy wprawiają w podziw słuchaczy.

Zaufanie do samopomocy pieniężnej, do własnych zasobów i do sił administracyjnych wzrosło niepomiernie. Instytucye finansowe polskie przestały być synonimem niegospodarstwa i napawać lękiem interesowanych i ogół. Dziś na wsi czy w mieście wierzą ludzie w gospodarność i rzetelność spółki pojedynczej, a wiedzą przy tern, że za nią stoi Związek, który nad nią czuwa. Wie też spółka, że wykluczenie jej ze Związku równałoby się jej śmierci moralnej i materyalnej.x)

Podstawą główną rozwoju spółek to gospodarność i rzetelność połączona z sprężystością i postępowością głównej administracyi. Ze te cnoty społeczne tak wy-wyraźnie się objawiły, do tego przyczynił się ucisk, który zmienił zupełnie przekonanie i usposobienie ludności polskiej.

Jeszcze temu lat kilkadziesiąt uznawano hasło, że dla ojczyzny należy się poświęcać, a w razie potrzeby nawet i umierać, ale że nam się „nie godzi oszczędzać i pracowitości nabywać, że to są przymioty niezgodne, a nawet przeciwne naszemu narodowemu charakterowi, że przez nie wykrzywiamy nasz charakter, że przeistaczamy się w Niemców co do obyczajów i co do usposobienia moralnego.« (Wolniewicz 1. c. str. 124.) Dzisiaj coraz więcej zwycięża dewiza, którą dr. Kusztelan zamieścił na czele •organu Związku spółek {„Poradnika dla Spółek“ założonego w roku 1892): Narody które nie’ iimieją pracować i oszczędzać, znikną z powierzchni ziemi.

Żywioł polski upośledzany na polu językowym w szkole, sądzie i urzędzie, a na polu gospodarczem ograniczony w nabywaniu ziemi i zakładaniu nowych siedlisk, ujrzał się skazanym na spotęgowane do najwyższego stopnia zabiegliwości celem zachowania podstaw swego bytu. Poczęła więc ludność polska wytężać swe siły na wszystkich polach życia gospodarczego.

Prasa coraz liczniejsza (mająca obecnie pod zaborem pruskiem około 280000 abonentów — pisma dla inteligencyi liczą niespełna 7000 abonentów), coraz lepiej poczyna rozumieć podstawy bytu społeczeństwa i środki ku jego podtrzymaniu. A duchowieństwo przekonawszy się naocznie, że przez utratę ziemi i ludności Kościół katolicki na ziemi naszej w istnieniu swem jest zagrożony, tern większy bierze udział w życiu spółkowem, aby chroniąc ludność od lichwy i starając się dla niej o potrzebny tani kredyt, korzystne kupno i zbyt produktów, ugruntować i wzmocnić tern byt katolickiej ludności.

W r. 1905, w którym Związek liczył 175 spółek, zasiadało 66 księży w 65 zarządach spółek, a oprócz tego 134 księży w Radach Nadzorczych. (Z tych 66 pracowało — 21 bezpłatnie, 10 pobierało 0-^-30Ó m., 18 300—600 m., tylko 17 w wielkich spółkach ponad 600 m.

J) Kwestyą przynależności spółki do Związku winna prasa nasza więcej się zajmować —, używać swego wpływu, by spółka do związku przystąpiła — mianowicie zaś przy likwidacyi spółki na to wyraźnie •wskazywać, iż spółka ta nie należała do Związku.

Dzieje spółek naszych pouczają nas zarazem, jak zdrową dla organizmu społecznego jest świadomość, iż na własne siły tylko jest skazanym i tylko za pomocą własnej zabiegliwości może uchronić się od ruiny, ostać się i zwycięsko współzawodniczyć.

Bardzo pouczające pod tym względem jest zestawienie bilansów spółek niemieckich w⁷ Księstwie istniejących z naszemi.

Niemieckie spółki mają poparcie wszelkie ze strony rządu, miliony stoją dla nich do dyspozycyi z pruskiej kasy centralnej, nauczyciele i urzędnicy, a więc najodpowiedniejszy, wykształcony materyał administracyjny pracuje w ich spółkach, a jednak brak zaufania społeczeństwa niemieckiego w Księstwie do swych spółek powoduje, że ono nie powierza im swych oszczędności. Tylko ten rodzaj spółek, które nie otrzymują pomocy rządowej (systemu Schulze-Delitzscha), ma znaczniejsze depozyta.

W r. 1904 liczvł w Ks. Poznańskiem

Związek spółek »niemieckich« „    „ rolniczych T)

„ syst. Schulze-Delitzscha

Ilość Liczba spółek członków 10 487 23 015 20 967

udziały

rezerwy

depozyta

163

266

37

O "T

m.

m.

m.

161 448 257 293 1 034 053

71 703 886 740 4 096 481

5 383 091 7 723 366 15 358 485

64 469 1 452 794 5 054 924 48 869 2 883 595 9 089 607

26 484 942 51 795 164

Związek nasz miał

A więc Niemcy mieli trzy razy tyle spółek, a pół tyle depozytów co my.

Po stronie niemieckiej jednostki powodują założenie spółki celem przypodobania się rządowi, choć spółka ta w danej miejscowości nie ma żadnych widoków rozwoju. Stąd tak wiele sjiółek. Ponieważ zaś Niemcy coraz więcej przyzwyczajają się w naszych dzielnicach oglądać na pomoc rządową i rząd im też tej pomocy coraz więcej udziela, więc jak stwierdził sejmik Związku spółek systemu Schulze-Delitzscha w 1904 r. w Poznaniu — powstało wśród Niemców na kresach wschodnich zupełnie nowe pojęcie w postaci „prawa do kredytu“. Wydaje im się, iż dla tego, iż są Niemcami, mieszkającymi wśród Polaków, muszą pod każdym, oczywiście najłatwiejszym warunkiem otrzymać kredyt.

To też w kasach spółkowych każdy u nich chciałby tylko — jak mówią — pożyczać; a nie składać. I tak miały spółki tow. rolnicze (Raiffeisen) w W. Ks. Poznańskiem własnego majątku w roku 1904 1,1 miliona, depozytów 7,7 mil., a wypożyczyły 14,1 milionów. —

Reasumując to, cośmy wyżej powiedzieli, twierdzić możemy, iż spółki wywarły namacalny wpływ na wygląd gospodarczy Księstwa, a raczej ludności polskiej.

Nasamprzód uwidocznił się on względem tego żywiołu, który zajmował się wyłącznie handlem i przemysłem, a przedewszystkiem lichwą. Stopień procentualny ludności żydowskiej²) spadł w latach 1840—95 w Kempnie z 57 proc. na 21 procent, w Swarzędzu z 55 proc. ni 12 proc, Piaskach z 48 proc. na 3 proc., Wrześni 45 proc. na 11 proc., Grodzisku z 45 proc. na 9 proc., Kórniku z 43 proc. na 9 proc., a dzisiaj już mamy miasteczka, w których po wyprowadzeniu się ostatniego żyda bóżnicę sprzedano. W Poznaniu³) wynosiła liczba żydów w r. 1840—6763=21 proc. całej ludnośei, 1871 ——7325 = 1 2,8 proc., a w roku 1905—5811=4,2 proc. Oczywiście przyczyniła się do tego odpływu żydów z Księstwa mianowicie także pruska polityka kolonizacyjna, która najlepszych odbiorców żydów: właścicieli ziemskich z ich dzierżawcami wykupuje

¹)    Jahrbuch des Verbandes der landwirtschaftlichen Genossenschaften der Prov. Posen pro 1904. Posen 1905. Źródła reszty statystyki (sprawozdania) wyżej cytowano.

²)    Wegener Deo dr. Der wirtschaftliche Kampf der Deutschen mit den Polen um die Provinz Posen. Posen 1903 str. 311.

³)    Statistische Monatsberichte der Stadt Posen 1905, IX.

a na ich miejsce sprowadza chłopów niemieckich i czyni ich zależnymi od siebie w zakupnie i sprzedaży wszystkich towarów — ale zaprzeczyć nie można, że spółki udzielając taniego kredytu właścicielom ziemskim mniejszym i większym, kupcom i rzemieślnikom byt żydom podcięły i zupełnie wyrugowały lichwę.

Handel i przemysł polski wprawdzie i dzisiaj jeszcze bardzo jest słaby. Brak mu przedewszystkiem wielkich przedsiębiorstw, a szczególnie brak kapitału zakładowego. Ale nie można zaprzeczyć, iż postęp w tych dziedzinach się uwidocznia, i byle komisya kolonizacyjna nie ściskała coraz silniejszym pierścieniem miast i miasteczek naszych, moglibyśmy na coraz piękniejszy rozwój naszych sklepów i warsztatów spoglądać. Poznań sam daje pod tym względem przykład. Na początku roku 1907 zapisanych było w rejestrze handlowym 346 polskich, 460 niemieckich chrześciańskich i 494 żydowskich firm.¹)

Jeżeli zaś w ostatnich latach stosunek posiadłości ziemskiej nie przesuwa się na niekorzyść polskiej narodowości, to wielka część przyczyny tego objawu leży w łatwości i taniości kredytu, jaki dzisiaj mniejszy czy większy właściciel uzyskać może w spółce. Notoryczną zaś jest rzeczą, iż właściciele większych obszarów udają się skwapliwie do spółek po kredyt. Spółki nie prowadzą wprawdzie dokładnej statystyki, ale przekonanie takie panuje w zarządach spółek, a dokonana w roku 1907 dokładna statystyka w największej spółce, Banku Przemysłowców w Poznaniu ²), wykazała, że 58,5% wszystkich pożyczek (= 9 072 490 mk.) zaciągnęli więksi właściciele ziemscy, a 69,7 % wogóle rolnicy.

Gospodarzom i chałupnikom nie tylko przyczyniły się spółki do rozwoju ich przedsiębiorstw i uwolnienia ich od lichwy, lecz przedewszystkiem także dopomogły im do nabywania gruntu i zagród, dając potrzebny kredyt. Mianowicie także w kierunku finansowania wychodźtwa okazały się banki ludowe doskonałą siłą pośredniczącą, pożyczając potrzebnych na kupno ziemi, budynków i inwentarza pieniędzy i przyjmując powolne spłaty, nadsyłane przez zarobkujących na obczyźnie.

Patronat obecny wybrał sejmik spółek w Pelplinie w r. 1906. W skład jego weszli: ks. Wawrzyniak patron, dr. Rzepnikowski wicepatron, ks. Kotecki, ks. St. Adamski, ks. Bolt, dyrektor Więckowski, dr. Karasiewicz. . .

Do Rady Nadzorczej Banku Związku należą: szamb. Stefan Cegielski prezes, radca Jan Głębocki wiceprezes, ksiądz radca Kotecki, St. Krysiewicz, Jan Reitgeber z Poznania, Mik. Rogaliński ze Środy, patron kółek rolniczych Chłapowski z Rzego-cina, dr. Karchowski z Xsiąża, dr. Szóstakowski z Ostrowa,, St. Sikorski z W. Chełmów, ks. dr. Wolszlegier z Pieniążkowa, St. Malinowski ze Śremu, Adam Napieralski i Wojciech Kandziora ze Śląska³).

’) Wedle osobnego naszego odpisu i zestawienia.

²)    Porównaj: Dr. Zimmermann, „Die Bank Przemysłowców, ihre Gründung, Entwickelung und Bedeutung im Rahmen des Verbandes etc.“ Posen 1907.

³)    Jako przedstawiciele spółek, posiadających akcye Banku Związku. Spółki istniejące na Śląsku do Związku nie należą, ponieważ ustawy Związku obejmują tylko Księstwo i Prusy.

Pierwszą spółkę na Śląsku założono w r. 1871 w Królewskiej Hucie. Była to spółka spożywcza. Założył ją Karol Miarka. W następnych latach powstawały i upadały skutkiem nieumiejętności w prowadzeniu interesów tego rodzaju spółki w innych miejscowościach Górn. Śląska — jak o tern się dowiadujemy ze sprawozdań spółek i z roczników Ruchu ekonomiczno-społecznego. „Konsumy“ te zupełnie zwyrodniały. Patron Szamarzewski zwiedził 20 „konsumów“ w r. 1881 i stwierdził, że „spółki te stały się nowemi drogami, któremi pijaństwo już dzisiaj wielkie, zastraszające może przynieść szkody moralne i materyalne“ - z tego powodu wydał marca w r. 1882 broszurę: „Śłowo do konsumów górnośląskich“. Napotkał on także w opolskim powiecie na spółki systemu Raiffeisena założone staraniem Niemca Reimanna. Administracya tych spółek składała się z Niemców, ale członkowie Polacy sprawy swoje w języku ojczystym załatwiali. Dalsze sprawozdania patronackie nie podają już żadnych wiadomości o spółkach na Górnym Śląsku, i dzisiaj swierdzić można — jak to słusznie czyni p. Wład. Tomaszewski w artykule swym, zamieszczonym w Poradniku dla Spółek 1908, 12, „Rozwój polskich spółek zarobkowych i gospodarczych na Górnym Śląsku“ — iż „licha gospodarka niesumiennych administratorów i brak kon-

Dyrektorem Banku jest Michał Więckowski, jego zastępcą Wł. Toma

szewski.

Rozmaite rodzaje spółek

Spółki parcelacyjne — Rolniki.

Wedle ostatniego sprawozdania należało w roku 1907 do Związku spółek pożyczkowych 165 (w tern z nieograniczoną poręką 155), 14 spółek parcelacyjnych, 36 Rolników i 10 różnych — razem 225.

Po roku 1871, gdy pęwstał związek, przyłączyły się do niego około 30 spółek konsumcyjnych na Górnym Slązku. Zwyrodniały one wszakże i nie wypełniały swoich zadań (pozyskały za to charakterystyczną nazwę Schnapskonsume), a do roku 1883 wszystkie znikły z powierzchni. Skutkiem tego, ponieważ/ w chwili założenia związku rewizyjnego na mocy prawa z roku 1889 nie istniały, Śląsk do Związku spółek nie należy.¹) Pozatem do roku 1890 mieliśmy same tylko spółki pożyczkowe. Zajmowały one się wprawdzie tylko udzielaniem pożyczek, ale pod tą formą pomocy czynne były i przy parcelacyi gruntów, zakupie i sprzedaży produktów.

Z biegiem czasu jednak coraz jaśniej zarysowało się zapotrzebowanie pośrednictwa w sprzedaży i parcelacyi, do tego potrzebne znów były siły wykwalifikowane, któreby całkowicie oddać się mogły były sprawom handlu ziemią i załatwianiem wynikających ztąd kwestyi prawniczej natury, poczęto więc zakładać spółki tak zw. parcelacyjne. Nie brakło wprawdzie do parcelacyi i prywatnej inicyatywy i działalności. I przyznać należy, iż obrotne i rzutkie jednostki mogą wprawdzie więcej zdziałać niż niejeden bank, zależny od ociężałego aparatu rad nadzorczych. Lecz do obrony ziemi potrzeba nie dorywczej pracy jednostki, lecz organizacyi stałej i dążącej do wytkniętego celu i zaopatrzonej w wielkie kapitały, na jakie u nas tylko ogół zdobyć się może. Często potrzeba zlikwidować naraz znaczniejsze kapitały, gdy spieszyć się trzeba z kupnem, gdy z chciwości lub lekkomyślności właściciela zagrożony jest kawał ziemi, z drugiej strony zaś spółkę łatwiej kontrolować i zniewalać może społeczeństwo, iżby sprzedawanie i nabywanie ziemi nie dokonywało się z wyzyskiem i krzywdą interesentów. Nie tylko bowiem co do ceny kupna lichwiarz może włościanina ukrzywdzić, może on umyślnie zataić potrzebę uregulowania rozmaitych prestacyi (wymiaru) przy zawieraniu kontraktu, może wymagać reszty ceny kupna przy przewłaszczeniu i w danym razie nękać właściciela wystawionym sobie wekslem, może zwlekać z przewłaszczeniem ziemi lub wcale jej nie dać, może hypotekę niewymazaną zastawić itd.

Banki parcelacyjne kupowały z początku głównie wielkie majętności i folwarki, które dzieliły na drobne parcele i sprzedawały robotnikom i mniejszym posie-dzicielom. Nabywcy wznosili na kupionych parcelach budynki i w łatwy i dogodny sposób dochodzili do własności. Skutkiem prawa osadniczego z roku 1904 wielkie

troli fachowo nieprzygotowanych rad nadzorczych doprowadziły spółki spożywcze do likwidacyi względnie konkursu“.

²) Smutne doświadczenia, poczynione ze spółkami spożywczemi i brak zaufania we własne siły sprawiły, iż dopiero po długich latach pracy nad ludem polskim na Górnym Śląsku, po założeniu towarzystw przemysłowców, po powstaniu Związku kupców katolicko-polskich i rozwinięciu się staraniem Katolika robotniczego Związku wzajemnej pomocy można było przystąpić do założenia pierwszej polsdej spółki pożyczkowej, 23 maja 1895. Był to Bank ludowy w Bytomiu. Prezesem Rady Nadzorczej został Adam Napieralski, dyrektorem Banku Juliusz Szaflik. Bank ten, dzięki poparciu Katolika i swej admini-stracyi, wzrastał mimo nieprzychylności władz szybko i stale, a w końcu r. 1906 już posiadał 6 430118 m. depozytów a własnego majątku 5171 3 m. Przykład bytomskiej spółki i starania jej . założycieli oraz innych czynników społecznych i ekonomicznych sprawił, iż w następnych latach powstały i w innych miejscowościach na Górn. Śląsku Spółki, mianowicie w Opolu, Katowicach, Siemianowicach, Raciborzu, Królewskiej Hucie, Gliwicach, Rybnikach, Zaborzu, Koźlach, Pszczynie i Strzelcach, prócz tego spółka parcelacyjna w Bytomiu (1900). Eiczyły one 31 grudnia 1907 razem 7 478 członków i 18 584 deponentów i posiadały 551 596 marek udziałów członków, 349442 marek funduszów rezerwowych, a 19027 208 marek depozytów. Bardzo charakterystycznym jest objawem, iż spółki te wypożyczyły tylko 15 366188 marek.

majątki trzeba prawie zwykle w całości sprzedać, bo nowych budynków mieszkalnych stawiać nie wolno, a zwykle zbyt mało na nich budynków mieszkalnych i zbyt mało adjacentów okolicznych, ażeby między nich można ziemię rozdzielić. Banki parcela-cyjne muszą się obecnie ograniczyć do parcelacyi średnich, a przedewszystkiem małych gospodarstw. To też odtąd działalność swoją rozwinęły szczególnie mniejsze spółki parcelacyjne. 9 spółek wedle ankiety dr. Karasiewicza z roku 1907 sprzedało w przeciągu 6 ostatnich lat 39 639 mórg i to w całości 9527 m., a w parcelach 30 112. Słuszne zatem są nawoływania, aby potrzebę parcelacyi za pomocą spółek społeczeństwo więcej niż dotąd uwzględniło użyczeniem im potrzebnych do ich działalności kapitałów. Obecnie 1 2 małych spółek liczy tylko 1164 członków, a kapitałów obrotowych 2 i pół miliona marek, 4 większe spółki zaś mają 2257 członków, a kapitału 16 milionów marek.

Od roku 1901 począwszy ukazuje się w spisie spółek osobny ich rodzaj t. zw. Rolniki. Są to spółki mające na celu pośredniczenie w zakupie i sprzedaży produktów, które gospodarstwa rolne wytwarzają lub których potrzebują. Nie było ich zaś do owego czasu, gdyż brakło sił odpowiednio wykwalifikowanych, zachodziły też rozmaite wątpliwości, czy powstanie spółek z tym zakresem działania nie zaszkodzi przedsiębiorstwom polskim. Obawy te okazały się płonnemi. Przedsiębiorstwa polskie, które dostarczyć mogły potrzebnych produktów, uwzględniono w jak najszerszej mierze, kupców zbożowych Polaków nie dotknęły Rolniki, bo albo ich nie było, albo też dalej obok Rolników prosperować mogą. Z końcem 1907 r. było już Rolników 36. Liczyły one 3412 członków z 171 416 mk udziałów. 25 Rolników zakupiło pomiędzy innemi w ostatnim roku obrachunkowym 44 579 ctr. pszenicy, 230 893 ctr. żyta, sprzedało 78 154 ctr. superfosfatu, 70 431 ctr. kainitu, 310 099 ctr. węgla itd.

Na ostatnim sejmiku podnoszono, iż ceny, jakie Rolnik płaci, są normą dla konkurentów; miarodajnem jest to, co Rolnik daje. Ceny równają się cenom giełd miast wielkich. Gospodarze są z instytucyi tych bardzo zadowoleni, gdyż podczas gdy dawniej padali ofiarą nadużyć, nie wiedząc jak wysoko poszczególne produkta stoją w kursie, i sprzedawali za tanio, dzisiaj znacznie wyższe osięgają ceny. Wielkie też już do Rolników gospodarze powzięli w krótkim tym czasie zaufanie. Dwory mają dotąd jeszcze wielokrotnie przesąd, sprzedają żydom, mimo to jednak swoi i obcy najmocniej przekonani są, iż Rolniki staną się w krótkim czasie jednym z najpotężniejszych czynników gospodarczych.

Rolniki mają swoje biuro centralne w Poznaniu przy patronacie, które podaż i popyt stara się regulować.

Prócz powyższych rodzajów spółek mamy jeszcze kilka innych, które powstały w miarę potrzeb gospodarczych ludności I tak założono w Zachodnich Prusach, gdzie brak było polskich kupców tak zw. Kupcy, w Brusach, Chmielnie i Wejherowie, w Grudziądzu: Bazar (sp. budowlana). Wreszcie założone zostały na podstawie spół-kowej w Gnieźnie drukarnia, w Krotoszynie fabryka wyrobów woskowych, w Poznaniu Dom Przemysłowy, „PonToc“ celem finansowania Teatru polskiego, Spółka melioracyjna i stolarska.

Walka z spółkami po stronie rządu i w łonie własnego społeczeństwa.

Historya spółek, to nie tylko dzieje ich rozwoju, ale i walk, jakie staczać musiały te organizacye z przeciwnikami.

Niezadługo po udzieleniu sankcyi ministeryalnej w r. 1 890 naszemu związkowi uwidoczniła się ze strony Niemców chęć odebrania mu prawa rewizyi.¹) ⁴

Rejencyi zdawało się, że znajdzie odpowiedni materyał obciążający, więc 1897 zażądała od Patrona papierów, »na mocy których możnaby o sposobie rewizyi sąd wydać i przekonać się o stanie Związku.«

w r.

w roku

Wśród otrzymanych pism zajęły rejencyę szczególnie monita Patrona, dokonane w protokółach rewizyjnych. Zdarzyło się bowiem, iż Patron zganił rozmaitym spółkom, iż zapisały w rejestrze spółkowym firmę swoję w języku niemieckim a nie w języku polskim lub, że protokóły Rady Nadzorczej lub Walnego Zebrania dokonywują się w języku niemieckim.

Tymczasem Patron nie taił się z tern stanowiskiem swojem i jeszcze poprzednim oświadczył publicznie: Wychodzimy z tej zasady, iż spółki, które się posługują językiem wielu członkom niezrozumiałym, nie mogą sprostać zadaniom. i obowiązkom swoim, wyrażonym w prawie spółkowem z d. 1 maja 1889. Również nie może spółka taka popierać zmysłu oszczędności, jeśli wygotowywuje depozytaryuszom książeczki, których zrozumieć nie mogą... to też rząd zrozumiał i uwzględnił, skoro udzielił Związkowi naszemu przywilej w rewizyi i nas nie zmusił do przystąpienia do związków niemieckich.

Ponieważ wszystko zresztą było w porządku, nic nie pozostało ministrowi handlu innego, jak oddać zarządowi Związku papiery.

Prawie równocześnie odbył się drugi konflikt z rządem pruskim.

Na wniosek Patrona X. Wawrzyniaka uznała centralna spółkowa kasa pruska¹) Bank Związku za godny zaufania i przyznała mu kredyt w kwocie 200 000 m. po 3°/0 z oświadczeniem, że tenże może być podwyższony.

Gdy się pewna część prasy niemieckiej dowiedziała o udzieleniu z instytucyi tej kredytu Związkowi („znanej dźwigni narodowo-polskich tendencyi“), wszczęła wielki hałas, jak można udzielać środków państwowych na cele polskiej propagandy — i wyraziła nadzieję, iż sprawa ta przyjdzie pod obrady sejmu pruskiego, a rząd skorzysta z tej okazyi, aby centralnej kasie uniemożliwić to popieranie polskości z funduszów państwowych. Sprawy tej nie popuściły niektóre znane nam ze swego usposobienia czynniki, tak, iż pod ich presyą wreszcie w r. 1897 zdecydował się minister skarbo-wości Miquel uczynić krok ku uspokojeniu opinii. Nie zakazał wprawdzie kasie zerwać stosunków, lecz prowadzić je „w inny sposób“.

Kasa centralna zażądała niebawem ze strony spółek, korzystających z kredytu, oświadczenia, którego treść była następująca:

Zarząd niżej podpisanej spółki oświadcza niniejszem i zaręcza:

a)    że spółka niemieckich członków, jeżeli się zgłoszą, przyjmie, jak to dotychczas bywało, jako spólników i ich od wyboru nie wykluczy, i z nimi w języku ojczystym porozumiewać się będzie;

b)    że spółka swe ogłoszenia także w niemieckim języku publikować będzie i to przynajmniej w jednem piśmie, które w danej okolicy bywa czytane;

c)    że spółka, o ile w gronie swem niemieckich członków posiadać będzie, protokóły z walnych zebrań prowadzić będzie w języku niemieckim, względnie w języku polskim i niemieckim;

d)    celem wykonania powyższych warunków postara się spółka w razie potrzeby o przeprowadzenie odpowiednich zmian na walnem zebraniu.

Zarazem zażądała dyrekcya kasy od Zarządu związku listy spółek, któreby się warunkom powyższym poddać chciały. (Rozporządzeni.¹ ministra finansów z dnia 24 lipca 1 897).

x) Kasa ta powstała na mocy prawa z d. 31 lipca 1895 i ma zazadanie starać się wedle sił o to, aby wypłacalność ułatwić połączonym z kasą związkom Spółek. W tym celu zawiązują naczelne banki związków spółek stosunki z centralną kasą i uzyskują wtejże tani, stale unormowany kredyt na rachunek bieżący oraz dyskont i lombard.

Porównaj: Heiligenstädt. Preuss. Central-Genossenschaftskasse. Jena. 1907.

Instytucya ta znajduje się w najściślejszym związku z pruskiem ministeryum skarbowości.

Stawione warunki nie zawierały nic nowego, gdyż spółki nasze

a)    zawsze Niemców na członków przyjmowały i porozumiewały się z nimi w języku niemieckim;

b)    ogłaszały też zawsze prawem przepisane obwieszczenia w języku niemieckim ;

c)    protokóły wedle potrzeby w polskim i niemieckim języku spisywały.

Tak też odpowiedział patronat i warunki przyjął. Nie tyle zależało na kredycie, jak raczej na tern, aby nie dawać nieprzychylnym nam sferom ani cienia pozoru, jakoby polskie banki wobec Niemców kierowały się nietolerancyą.

Mimo skutecznych starań ze strony Banku Związku i patronatu, aby żądanym przez Centralną kasę warunkom stało się zadość, zredukowała taż kasa skutkiem nacisku ze strony partyi politycznych kredyt z 200 000 na 140 500 marek.

Centralna kasa motywowała krok ten tern, iż spółki nie wszystkie i nie zupełnie dochowują podjętych zobowiązań, a mianowicie 20 maja 1901 doniosła dyrekcya kasy Centralnej Bankowi Związku, że „stwierdzono urzędownie i doniesiono do dyrek-cyi, że 5 spółek czerpiących kredyt z Centralnej kasy nie dotrzymało przyjętego obowiązku względem zastosowania u siebie mowy niemieckiej i dla tego kredyt im udzielony w wysokości 59 500 marek nietylko wypowiada się, ale także przyznany kredyt Bankowi Związku dla rozdzielenia go pomiędzy spółki obniża sie z 200 000 na 140 500 marekk

Na mocy doświadczeń poczynionych przez członków patronatu (gdyż statystyki narodowościowej członków spółki nie prowadzą) stwierdzono, iż prawie nie ma w W. Ks. Poznańskiem i w Prusach Zachodnich żadnej spółki należącej do Związku, do którejby nie należała większa lub mniejsza ilość członków niemieckiej narodowości, i że na myśl nie przyszło żadnej spółce wykluczać kogośkolwiek z powodu niemieckiego pochodzenia. Ze raczej przeciwnie mimo małej liczby członków Niemców wybiera się Niemców do zarządów i do Rad Nadzorczych i że nawet w Prusach Zachodnich w zarządach polskich spółek znajdują się Niemcy, którzy wcale po polsku nie umieją i z którymi w języku niemieckim trzeba korespondencyę prowadzić. Nietylko wreszcie nie odmówiono żadnemu Niemcowi z względów narodowościowych kredytu, lecz nawet wypożyczono większe sumy członkom, którzy należą notorycznie do wrogiego polskości towarzystwa kresów wschodnich.

Pomiędzy wyszczególnionemi przez pruską Centralną kasę spółkami, które rzekomo wykroczyły przeciw podjętym obowiązkom, była także wymienioną spółka w Mogilnie, w której prezesem Rady Nadzorczej jest Patron. Znając więc postępowanie spółki tej jak najdokładniej, wiedział Patron, iż zarzut uczyniony co do spółki w Mogilnie nie może być zgodny z prawdą i wystosował dnia 29 maja 1901 roku pismo do Centralnej Kasy z wnioskiem o podanie szczegółowo przypadku, w którym spółka w Mogilnie zbłądziła. Na zapytanie to nie nastąpiła żadna odpowiedź.

nie wyrównywały korzyści taniego kredytu w tej wysokości kosztów zamieszczania ogłoszeń w pismach niemieckich, więc patronat zrezygnował z pomocy kasy Centralnej.

I trzeci atak spółki nasze odparły zwycięzko. Od samego początku istnienia należeli urzędnicy pruscy do spółek. Wielu spółkom wychodziło to nawet na korzyść, iż w Zarządzie lub Radzie Nadzorczej zasiadał sędzia lub profesor gimnazyalny, gdyż budziło to i podnosiło zaufanie do instytucyi. Po zatem też w rozmaitych spółkach pracowali, choć z czasem w mniejszej liczbie, nauczyciele elementarni, tak jak to bywa w związkach niemieckich.

Członkostwo urzędników nie mogło pozostać tajemnicą, gdyż w rejestrze spół-kowym, który każdy interesowany na sądzie może oglądać, zapisane są nazwiska członków, a wedle ustaw wolno spółkom udzielać kredytu tylko członkom. Wiedziano także, iż wielu urzędników zanosi swe oszczędności do polskich spółek, gdyż te

Zato zniżyła kasa Centralna 21 grudnia 1901 kredyt na 120 500 mk., a gdy następnie raz jeszcze obniżyła go aż do 74 000 mk.

11

dawały nietylko wyższe procenta niż kasy powiatowe i komunalne, lecz oprocentowywały także wszystkie depozyta od dnia wpłaty, podczas gdy tamte miesiąca wpłaty i wypłaty nie biorą w rachubę. Już w roku 1902 donosił zarząd pewnej spółki, iż nakazano wystąpić z niej urzędnikom pocztowym i kolejowym, którzy do spółki w pośredniej lub bezpośredniej formie należeli, i natychmiast zerwać z nią stosunki.

Ponieważ w roku następnym zakazu tego nie uogólniono, więc sądzono, iż zakaz ten wydał jakiś poszczególny urzędnik.

Tymczasem w styczniu 1904 doszło do publicznej wiadomości rozporządzenie ministra finansów, nakazujące urzędnikom wszelkich kategoryi wystąpić wraz z członkami swoich rodzin z banków polskich i podnieść swoje oszczędności.

Niewątpliwie nie leżało to w intencyi ojca ustaw spółkowych Schulzego z Delitzsch, iżby rządowi udzielać za pomocą rejestru spółkowego wpływu na poszczególnych członków, ale faktem jest, iż rząd z tego urządzenia skorzystał, a urzędnicy musieli się do nakazu zastosować.

Pierwszem echem tego rozporządzenia była po stronie polskiej myśl o odwecie, wypowiedzenie kredytu setkom Niemców, dłużnikom spółek — i zupełne rozgraniczenie na polu spółkowem Polaków od Niemców.

Odrazu jednak zrozumiał Patron, iż nie należy naśladować rządu, lecz raczej unikać mieszania spraw politycznych do spraw ekonomicznych i wydał na d. 22. 1. 1904 do spółek taką odezwę : Stwierdziwszy na wstępie fakt zmuszenia urzędników do zerwania stosunków z naszemi spółkami, oświadczył Patron w imieniu wszystkich spółek, iż do takiego rozporządzenia nie daliśmy żadnej przyczyny.

„Nasze spółki stosowały się bowiem zawsze do przepisów prawa i nie czyniły nigdy żadnej różnicy pod względem wyznania, narodowości lub politycznego zapatrywania.

Tak samo postępować będziemy w przyszłości.

Spółki, które przez wystąpienie urzędników poniosły straty i które na bezwzględność władz się uskarżają, która jeszcze przed niedawnym czasem żądała, iżbyśmy wśród naszych członków mieli także członków narodowości niemieckiej, upominam i przestrzegam, iżby się niczem nie dały spowodować do opuszczenia jedynie słusznego stanowiska i iżby nie przestały traktować spraw pieniężnych bez względu na różnicę narodowości.

Ubytek kapitału spowodowany przez rozporządzenie to nie wyrządzi, jak przewiduję, spółkom naszym żadnej znaczniejszej straty i nie zmusi nas do wypowiedzenia udzielonego kredytu członkom naszym, chociażby to nawet byli Niemcy.

Niech każda myśl zemsty czy odwetu jako pogańska będzie od nas daleką!«

Memoryał ten wywołał po obu stronach zdziwienie. Część prasy polskiej nie była zadowolona z objektywnego stanowiska Patrona, wolała ona była raczej usłyszeć zawezwanie do wzięcia odwetu na członkach Niemcach żała niespodzianie pokojowe słowa Patrona, jako dowód wewnętrznej słabości polskich spółek.

niemiecka prasa zaś uwa-

Tymczasem skutki okazały jak prawidłowe było stanowisko zajęte przez

Patrona.

Władze i prasa niemiecka nie mogły nic zarzucić

a społeczeństwo polskie, na nowo zaczepione, tern lepiej zrozumiało obowiązek samopomocy i zewsząd poczęło gromadzić pieniądze w spółkach polskich.

Początkowo uważali Niemcy ten ruch za zwykły polski słomiany ogień — ale rok 1905 przyniósł dwa zastanawiające dowody, iż rozporządzenie ministeryalne osię-gnęło wręcz przeciwny zamierzonemu skutek: na walnem zebraniu spółek niemieckich W. Ks. Poznańskiego systemu Schulzego z Delitzsch w tymże roku w Poznaniu odbytem stwierdzono, iż Polacy rzeczywiście skutkiem rozporządzenia ministeryalnego wycofywują swe oszczędności z spółek niemieckich — a polskie spółki, które dotąd rosły o 5—7 milionów rocznie w oszczędnościach, wykazały nagły przyrost 12 milionów.

Tak skończyła się trzecia napaść rządu pruskiego na polskie gospodarstwo pieniężne.

To, że wyszliśmy zwycięsko z napaści ze strony władz, że spółki rozwijają się pomyślnie, zawdzięczamy zatem taktyce, iż spółki nasze trzymają się zasadniczo z dala od wszystkiego, coby można nazwać polityczną czynnością. „Związek — powiada Bernhard¹) — dawno byjuż został był powikłany w pobity czne procesy, gdyby choć tylko odrobinę w politykę się bawił. Od czasu jak Wawrzyniak jest Patronem, należy, do niezłomnych zasad każdej polskiej spółki, iż mgdy się interesów spółkowych nie miesza z kwesty ami politycznemid

Raz poraź ta lub owa redakeya odzywa się z świętem oburzeniem, że spółki zamiast ratować zagrożoną ziemię ojczystą, wzdrygają się przed najmniejszą ofiarą, mimo, iż w naszych czasach ratowanie ziemi po winne one za najprzedniejszy swój uważać obowiązek, a nie zbieranie funduszów rezerwowych i wypłacanie jak najwyższej dywidendy. W powyższem przedstawieniu znajdą pisma te i pożałowania godni ich poplecznicy na nierozważne swoje żądania w dziejach spółek odpowiedź.

Jedyne i rzeczywiste niebezpieczeństwo groziło spółkom naszym skutkiem ataków z łona własnego obozu.

Wobec coraz większego zapotrzebowania kredytu ze strony spółek i corocznie i systematycznie wzrastających rozmiarów interesów przez Bank Związku podejmowanych ujawniała się coraz większa potrzeba podwyższenia kapitału zakładowego Banku z 500 000 m. na 1 000 000.

Z tego względu sejmik, zwołany do Śremu 1 898, uznawszy racyę podwyższenia akcyi polecił spółkom, »aby w myśl dawnej uchwały wzięły akcyi najmniej do wysokości ¹J₁ o własnego majątku« celem wywierania należytego wpływu na ustrój i admi-nistracyę Banku. Odnośna subskrypeya miała być dokonaną do 31. 12. 1900.

Tymczasem urządził „Orędownik“ od początku roku 1899 kampanię przeciw Patronatowi i Dyrekcyi Banku Związku.

Były miesiące, gdzie codzień lub co drugi dzień umieszczał artykuły mające na celu zapobiedz wzięciu udziału w nowej emisyi ze strony spółek. Oto niektóre jego zarzuty.

(Nr. 33, z 12. 2. 1900)

zdaniem jego

»Bank spółek potrzebuje pół mil. m. na podwyższenie kapitału zakładowego ale nie dla spółek tylko dla interesów finansowych ze swą prywatną klientelą«. Bank zaangażował wielkie kapitały w nabyciu Czarnotek z przyległymi folwarkami i w kredycie udzielanym firmie H. Cegielskiego a Ks. Wawrzyniak, dr. Kusztelan i p. Cegielski decydują o potrzebie podwyższenia kapitału zakładowego.

»Spółki nie są wcale wtajemniczane w operacye Banku z prywatną klientelą. Operacye te zna tylko ks. Patron, który Bank związkowy rewiduje. Bank związkowy powinna rewidować komisya, złożona z delegatów spółek; wtedy spółki znałyby dobrze interesa Banku, czy podwyższenie kapitału jest petrzebne dla nich, czy dla kogo innego. Podwyższenie to nie jest potrzebne dla spółek tylko dla prywatnej klienteli Banku; spółki powinne na zebraniach uchwalić: że nowych akcyi Banku nie zakupią.“

owoc ciężkich trudów ludzi pracowitych i oszczędnych“.

(Nr. 38 z 17. 2) „Tak ks. Patron Wawrzyniak jak i p. dr. Kusztelan powierzyli wszystkie ważniejsze pozycye i urzędy w powiatowych spółkach samym samo-

(Nr. 36 z 15. 2). Bankowi „chodzi głównie o kapitały w spółkach nagromadzone i bezczynnie leżące

) Bernhard Ludwig. Das polnische Gemeinwesen im preussischen Staat. Leipzig 1907,

strona 242.

11 *

ukoili, z których też utworzyli powolne sobie ślepe kreatury, które z pewnością całkiem straciłyby głowę, gdyby im odnośnego nie dostało wodza. Faktem jest bowiem, iż w niektórych spółkach spoczywałoby po kilkadziesiąt tysięcy talarów w błogosławionych snach, gdyby takowych nie ulokowano w Zwdązku“. »Lokowanie zbyt wielkich kapitałów w tak jednostronnie i po uzurpatorsku zorganizowanych rękach uważać trzeba tak jak w Galicyi za zgubnea.

Za powyższe słowa

(N. 40 z 20. 2.) »Będzie miał „Orędownik“ zasługę u Boga, a także u ludzi, żeprze-strzega. Bo niech Bóg broni, gdyby w spółkach miały zaiść straty wielkie; kto je poniesie ? tylko drobny rzemieślnik i robotnik, którzy grosze zapracowane noszą do spółek na czarną godzinę.“

(N. 42 z 22. 2.) »Coby się to np. zrobił za rwetes, żeby ktoś zażądał rzetelnego sprawozdania : ile dziesiątek lub setek tysięcy pożyczki zaciągnęli sami członkowie Rady Nadzorczej, a ile tysięcy przypada na setki zwyczajnych członków spółki? albo też: Ile ten i ów członek Rady Nadzorczej posiada rzeczywistego majątku, a ile zaciągnął lub poręczył długu?«... ,,Pożyczkę to iuż chyba dzieci jak się ożenią — kiedyś może odpłacą!“

(N. 43 z 23. 2)    „Zwracamy uwagę wszystkich spółek na to, że kapitału, jaki

obrócą na zakupno akcyi, nigdy już nie ujrzą. “

„Za kapitały złożone w Banku, nie odpowiada żadna spółka, nie odpowiada nikt, ani nawet p. dr. Kusztelan. “

za-

(N. 52 z 6. 3.) Sięganie do kapitału spółek kryje »w sobie dla spółek wielkie niebezpieczeństwo, które przy niepomyślnym zbiegu okoliczności mogłoby się mienić nietylko na finansowaj klęskę spółek ale wprost na socyalną i narodową katastrofę społeczeństwa naszego“.

A w dniu 11. 3. przypomniał dawną zmorę Tellusa, która na lat dziesiątki zabiła zaufanie społeczeństwa do swoich instytucyi finansowych.

»Historya banków polskich w Poznania i w Prusach Zachodnich jest znana. Po wielkich bankach naszych, większych od Banku p. dr. Kusztelana i ks. Patrona Wawrzyniaka pozostały ruiny i wspomnienia. Dla tego spółki nasze powinne pilnować ściśle swego zakresu, wyłącznie swego interesu i nie brać nowych akcyi«.

W tymże miesiącu marcu 1900 oświadczyli w otwartem piśmie adwokaci Czy-picki z Koźmina, Schmidt ze Środy, Węsierski z Tucholi i Wyczyński z Brodnicy, iż kupowmnie akcyi Banku Związku uważają dla spółek za niebezpieczne, ponieważ zakupno jakichkolwiek akcyi uważają za niepewną lokacyą kapitału, a kapitał obrócony na zakupno akcyi unieruchomią się, i wyrazili zapatrywanie, że spółki ze względu na swój własny interes akcyi Banku Związku kupować nie powinny.

Wobec tego dnia 8. 3. 1900 w prasie odparł dyrektor Kusztelan zarzuty i sy-tuacyę oświetlił, zaś

Rcąda Nadzorcza Banku: St. Cegielski jirezes, Ks. Kotecki sekretarz, M. Bogu-liński ze Środy, T. Braunek z Zielnik, radca Jan Głębocki, dr. Karchowski z Xiąża, St. Krysiewicz z Poznania, dr. Rzepnikowski z Lubawy — i Patron spółek i kurator Banku ks. Wawrzyniak —

oświadczyli na d. 1 7 marca, iż zarzuty „najzupełniej nie uzasadnione, poprostu niesłychane“, jakie „Orędownik“ skierował przeciw nim — zostały zrobione nie na mocy poważnej informacyi, o którą nigdy się nie starano, lecz jedynie na podstawie tendencyjnych domysłów i nieogłędnych przypuszczeń.

Następnie 27. 3. 1900 oświadczył Patron Wawrzyniak w gazetach,

że zapewnienia hipoteczne i inne, jakie Bankowi dawała fabryka Cegielskiego bywały przez komisyę Rady Nadzorczej bez udziału prezesa ściśle badane i przez kuratora kontrolowane i nigdy nie zachodziły obawy o pretensye Banku do fabryki.

Patron stawił kilkanaście pytań i dał na nie odpowiedź co do pewności depozytów, składanych w Banku Związku, stosunku Banku Związku do fabryki H. Cegielski, nabywania akcyi Banku Związku przez spółki pisma napastują Bank Związku i Patronat z niechęci do ich kierowników i z pobudek, których bliżej określić nie potrzeba, że napastnicy nie chcą się poinformować i dowiedzieć prawdy i bez dowodzi wc formie pogłosek podają najnieprawdziwsze wiadomości’ iż nigdy nie zapytywali o wyjaśnienie sprawy przed ogłoszeniem zarzutów patrona, który był zawsze gotów dać wszelkie objaśnienia, pozostawiając krytykom swobodę wyciągania wniosków z faktów prawdziwych.

oświadczył, że niektóre

Napiętnował napaści te jako w sprawach przedewszystkiem finansowych bardzo niebezpieczne i szkodliwe, gdyż ludzie zaniepokojeni wycofują depozytu i zmuszają Bank do pozbywania się w niestosownym czasie papierów wartościowych i starania się wśród trudnych warunków o pieniądze.

zasłonięciu Banku Związku przed wycofaniem depozytów nie można

»o

Wszelkie te oświadczenia nie odwiodły „Orędownika“ od dalszej zaciętej kampanii. Twierdził, że oświadczenie Patrona nic nie wyświeciło, że sytuacya jest podobna w Banku do zajść w Banku szczecińskim, którego zachwianie w świeżej wszystkim stało pamięci, że oczywiście przy tern piśmie wcale myśleć.«

Dn. 12. 4. nr. 84 zaś napisał:

„że Patron stał się chwilowo — z rozmysłem czy mimowoli — w to nie wchodzimy, patronem nie spółek, tylko tych trutniów i darmozjadów społeczeństwa naszego, którzy w Dzienniku Poznańskim i Wielkopolaninie bezczelnie i ordynarnie głoszą teoryę: Pan Bóg stworzył kasy publiczne dla nas a wszyscy inni, jak chcą przyjść do grosza, niech na niego pracują.“

Tymczasem ludność zatrwożona temi napaściami, które po części powtarzała także Gazeta Toruńska, poczęła wycofywać swe oszczędności z Banku, wypowiedziała 4 miliony, a podniosła rzeczywiście 1¹/₂ miliona zv przeciągu paru miesięcy i zaniosła je po części do Ostbanku, instytucyi, przeznaczonej na wzmacnianie niemczyzny na kresach wschodnich.

Gdy wobec tego faktu Schlesische Volkszeitung napisała, że „Polacy znowu świetnie dowiedli swej niedojrzałości politycznej“, Orędownik odpowiedział:

25. 4.

»Stwierdzenie faktu, że ludność zaniepokojona wycofała z Banku Związku przeszło milion marek dowodzi jedynie tego, że ks. Patron W., głosząc po spółkach i wywierając na nie nacisk, że w ich interesie leży zakupywanie akcyi Banku nowej emisyi, działał nieopatrznie, bez dostatecznej rozwagi, bez dokładnej znajomości stosunków spółek i ludzi, a więc lekkomyślnie. Ta jego uparta lekkomyślność sprawiła też to, że ów »wyższy dobroczyńca ludu«, jak mówi w przekładzie Kuryer, Bankowi nie zapewnił pół miliona w nowych akcyach, a pozbawił go całego miliona depozytów.«

Była to napaść, która musiała była zachwiać każdą instytucyę nie prowadzoną z największą przezornością i sumiennością. Że Bank był prowadzony jak najzupełniej prawidłowm, że komisye rewizyjne spełniały swe zadania, że dyrektor i patron odpowiedzieli swemu stanowisku i zaufaniu w nich położonemu ze strony akcyonaryuszy i spółek, tego dowiódł skutek: mimo gwałtowności, z jaką wypowiadano skutkiem kampanii Orędownika kapitały, Bank się nie zachwiał i wyszedł z nawałnicy zwycięsko. Na końcu roku otrzymali akcyonaryusze jak zwykle 6%, a Bank podwyższył nawet i w tym roku swe rezerwy.

adherentom.

Szkody i strach ponieśli tylko ci, którzy dopomagali Orędownikowi i jego Ale i niewinnych ofiar nie brakło.

Aby bowiem nie popaść w jakiekolwiek trudniejsze położenie postanowiły organa Banku wypowiedzieć odpowiednią ilość pożyczek, a od udzielania choćby najpewniejszych pożyczek na pewien przeciąg czasu zupełnie odstąpiono.

„Jakie się wtedy — pisał dr. Kusztelan w Poradniku dla Spółek 31. 8. 00. — odbywały sceny w lokalach Banku naszego, gdy dłużnicy, najczęściej napróżno, prosili o udzielenie prolongaty od spłaty swego długu, chcielibyśmy, aby o nich

dowiedzieli się ci, którzy wywołali niefortunną sytuacyę swemi fałszywie rozsie-wanemi wieściami. Te łzy, te zaklinania i te złorzeczenia niechaj spadną na tych, którzy wbrew lepszej wiedzy wywołali sytuacyę nad wyraz przykrą i niebezpieczną

Na sejmiku spółek, odbytym tegoż roku w Toruniu, zajęły spółki stanowisko wobec powyżej opisanej kampanii. Urzędowy protokół sejmiku brzmi w odnośnym ustępie jak następuje:

„Przed wyborami zabiera głos mec. Głębocki i odczytuje zarzuty uczynione ks. Patronowi przez adwokata Wyczyńskiego, ażeby zebrani mogli się zastanowić, czy mogą głosować na dotychczasowego Patrona.

Dokonane kateczkami głosowanie wykazało, że z oddanych ważnych karteczek 7Ó, odebrał ks. Wawrzyniak 68.

W dowód zaufania dla ks. Patrona uchwalono jednomyślnie, aby na najbliższym sejmiku postawić na porządek obrad zmianę § 15, tak iżby można dokonać wyboru ks. Patrona na dłuższy czas względnie na na całe życie

¹

)    Marten Dr. W. Sprawozdanie jubileuszowe z czynności towarzystwa przemysłowego w Poznaniu 1848—98. Poznań, 1898.

²

)    22 września 1861 miał Schulze-Delitzsch w sejmie pruskim mowę, w której oświadczył: Stalibyśmy się zdrajcami sprawy niemieckiej, gdybyśmy nie trzymali z tymi, korzy misyę germanizacyi wypełniają. Koszutski Nestor: Die polnische Frage im Lichte der Sozialwissenschaft. Rundschreiben am Herrn Schulze-Delitzsch Paris 1862.

³

) »Dziennik Poznański« nr. 200 z dnia 30. 8. 1861.

⁴

) Jedyną podstawą, na której się oprzeć mogli, był § 60 prawa spółkowego, który opiewał: że można odjąć Związkowi prawo ustanawiania rewizora 1) jeśli się staje winnym karygodnych czynów, które zagrażają dobru publicznemu, lub jeśli zmierza do innych w § 55 powiedzianych celów (rewizya i popieranie interesów spółekj, 2) jeśli Związek nie wypełnia obowiązku swego względem dokonywania rewizyi.

Odjęcie prawa następuje przez kompetentną do udzielania prawa instancyę (ministra handlu) po wysłuchaniu zarządu Związku.

Sejmik pozostał przy uchwale sejmiku z r. 1898 (w Śremie) względem podwyższenia akcyi Banku Związku do wysokości 1 mil. marek i polecenia spółkom wzięcia akcyi najmniej do 7io własnego majątku.

Z dziejów poszczególnych spółek jak i całego Związku wiele można wysnuć wniosków i nauk, jakiemi nie tylko powyższe organizacye kierować się winne, ale i inne jeśli chcą dać podwaliny do rzetelnej, trwałej budowy, mającej społeczeństwu niezawodne przynieść korzyści i naprzód je posunąć na drodze prawidłowego rozwoju społecznego i gospodarczego.

Dwie myśli niech jeszcze na koniec znajdą uwydatnienie:

Cechą charakterystyczną naszych spółek to rozwaga w postępowaniu ich kierownictwa i z zrozumienia rzeczy i dobrej woli wynikające przyjęcie jego wytycznych dróg ze strony ogółu spółkowców.

Tym zasadom zawdzięcza Związek, iż nie pozwala się popychać w kierunku nowych, na obcych niwach wprowadzanych w życie urządzeń, które można uzasadniać gołosłownymi argumentami, lub które nawet gdzieindziej mogą mieć prawa bytu i przyszłość pomyślną, ale które u nas w odmiennych stosunkach wobec poczynionych doświadczeń mogłyby instytucye i społeczeństwo narazić na szwank.

Spółki zaś nasze pod zaborem pruskim, to nie naśladownictwo cudzych wzorów, to nie przeszczepienie jakiegoś systemu finansowego z obczyzny na naszę ziemię, ani też wytwór sztuczny, któryby życie i byt swój zawdzięczał względom wziętym z innych niw życia publicznego, nie pokrewnych jego istocie, i interesom postronnym:

Matką naszych spółek była bieda i nędza naszego rzemieślnika i włościanina, to był krzyk i jęk dławionych lichwą żydowską bezsilnych ludzi, a rodzicem poczucie obowiązku obywatelskiego inteligencyi miejskiej, względem niesienia pomocy uciśnionym warstwom ludowym i średnim.

Ze spółki nasze na zewnątrz na mocy ustawodawstwa mają formę tę samą co spółki niemieckie, to jest wynikiem nowoczesnej terytoryalności prawa.

Duch jaki panuje w naszych spółkach, odmienny jest od ducha, jakiego w niemieckich spółkach utrzymują przy życiu.

Wszakże z ust przeciwnej strony przy każdej sposobności słyszymy zazdrości wyrazy, budzącej się na widok powagi, jaką wszystkie stany uczuwają wobec instytu-cyi „pospolitej“ przez ogół stworzonej — wobec potęgi pojęcia, jakie się utworzyło w czasach niedoli i grozy i żyje jako otoczone czcią i majestatem słowo „grosz publiczny“ — wobec sumienności, rzetelności i ducha obywatelskiego rzeszy kierowników spółek, — wobec dojrzałości ich, gdy chodzi o zachowanie zwartości Związku i odparcie szkodliwych usiłowań względem rozdrabniania sił.

Inni nie mają ani tego ducha, ani tych pobudek działania, ani tych ludzi, ani tego wyszkolenia i kierunku.

z dnia na dzień dąży ku słońcu . . .

Spółki i spółkowcy nasi — i ci co gmin tworzą członków, i ci co znoszą do ułów, i co niemi kierują, i ci co na czele całości stoją, — to nasz dąb, co z ziemi naszej wziął swój początek i z niej bierze swe soki, sam rośnie bez cudzej pomocy, i wśród mgieł, podmuchów wrogich i burz nad ziemią i jej mieszkańcami opiekuńcze roztaczając konary

KS. WAWRZYNIAK.

POLSKIE SPÓŁKI NA ŚLĄSKU

I ICH REWIZYA.

Spółki polskie — t. j. Spółki używające języka polskiego w załatwianiu interesów z swymi polskimi członkami — powstały w Księstwie i w Prusach Zachodnich na tej słusznej podstawie — uznanej przez rząd —, iż nie godzi się niemniejących po niemiecku spólników zmuszać do tego, aby w sprawach czysto prywatnych, gdy chodzi o tak ważną sprawę jak o majątek i o kieszeń rozprawiali w języku niezrozumiałym, aby przyjmowali skrypta niezrozumiałe i podpisywali, czego nie rozumieją.

W uczuciu tej słusznej zasady, iż sprawy majątkowe — własne — prywatne urządzać każdemu wolno według własnego zapatrywania — nie tylko Spółkom wolno używać polskiego języka w książkowości i w załatwianiu interesów — ale rząd uznał Związek takich Spółek, dając w roku 1892 na mocy prawa spółkowego z 1 maja 1889 przywilej ustanawiania rewizora tak zwanemu polskiemu Związkowi pod firmą „Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych w Wielkiem Księstwie Poznańskiem i w Prusach Zachodnich¹'.

Wiadomą zaś jest rzeczą, iż według prawda społkowego każda Spółka musi być co 2 lata rewidowaną i że ma obowiązek dostarczyć sądowi poświadczenia, iż taka rewizya się odbyła.

Rewizyi takiej, której poświadczenie sądowi wystarczyć musi — może dokonać albo rewizor mianowany przez Związek rewizyjny uznany przez ministeryum albo mianowany przez sąd i to na wniosek Spółki po wysłuchaniu zdania wyższej władzy administracyjnej co do osobistości proponowanego rewizora.

Uznaną jest ogólnie rzeczą, iż rewizor związkowy zasadniczo dla Spółki powinien być lepszy aniżeli rewizor mianowany przez sąd i to z tej prostej przyczyny, iż Związek stara się o rewizora fachowego, obeznanego dokładnie z prawem spół-kowem i z urządzeniami spółkowemi, podczas gdy sąd zadowolić się musi rewizorem zkądinąd może dzielnym, ale nie zawsze wpracowanym w spółkow^ą działalność.

To też Spółki poważne, dbałe o własny interes dążą do Związków i w tychże swych rewizorów poszukują — i jeżeli Spółka do Związku nie należy, to zachodzi pewna anormalność, dla której wytłomaczenia w każdym poszczególnym przypadku poszukać należy.

Każdy Związek rewizyjny musi mieć swe ustawy, na mocy których urzę-downie potwierdzony zostaje.

W ustawach tych musi być między innemi wyrażonem, ile Spółek Związek może przyjmować i na jakie terytoryum ma się rozciągać.

Zmiana ustaw Związku nie podlega potwierdzeniu władzy. Należy tylko donieść do ministeryum, gdy się ustawy zmieni, o tejże zmianie.

Władza może odebrać Związkowi przywilej ustanowienia rewizorów i to na mocy § 60 prawa sp5łkowego.

Paragraf ten brzmi: „Prawo ustanowienia rewizorów może być Związkowi odebrane 1) skoro Związek dopuści się czynów zagrażających dobru ogólnemu, lub skoro dąży do innych celów aniżeli w $ 55 (rewizye i pilnowanie interesów Spółek) wyrażono; 2) skoro Związek nie wypełnia obowiązków rewidowania. — Odebranie nastąpi po wysłuchaniu Zarządu Związku przez ministra handlu“.

Gdy Związek na Poznańskie i Prusy Zachodnie zakładano — nie było polskich Spółek po za wymienionem terytoryum. Związek ograniczył się tedy na Poznańskie i Prusy, a najwyższą liczbę Spółek mogących do Związku należeć ustanowiono na 150 — gdy w rzeczywistości należało 77.

Liczbę tę Sejmiki odnośne podniosły najprzód na 200 —- a obecnie na 400.

Obecnie liczy Związek Spółek 225, która to liczba w najbliższych latach podniesie się na 250.

Oczywista rzecz, iż powiększanie się liczby Spółek ma granice, gdyż zbyt liczne Spółki straciłyby racyę bytu.

Tymczasem na podstawie tej samej słuszności, dla której zakładano Spółki polskie u nas — tj. iż wolno i należy polskim obywatelom zakładać Spółki z polskim językiem w prowmdzeniu interesów — zakładano Spółki polskie i na Górnym Slązku.

Spółek takich ma Slązk: 12 Banków ludowych i jednę Spółkę parcelacyjną w Bytomiu. — Spółki tak zwane „Konsumy“ — upadły.

Zanosi się zaś na założenie większej ilości Spółek pożyczkowych i to w okolicach, gdzie wprawdzie istnieją Spółki niemieckie, ale gdzie Polacy mogą się uważać za pokrzywdzonych — o ile Spółki nie uznają prawa polskich obywateli do mówienia na walnych zebraniach po polsku, do rozmówienia się w lokalu Spółki — do korespondowania itd. wt języku własnym.

Obecnie mają polskie Spółki i to Banki ludowe następujące miejscowości: 1) Bytom, 2) Gliwice, 3) Król. Huta, 4) Koźle, 5) Katowice, 6) Pszczyna, 7) Opole, 8) Racibórz, 9) Rybnik, 10) Siemianowice, 11 ) Strzelce, 12) Zaborze.

Spółki powyższe nie należą do żadnego Związku rewizyjnego.

Pomijając kwestyę, czyby zostały przyjęte przez którykolwiek z Związków niemieckich istniejących na Slązku, zachodziłyby w takim razie trudności w tern, iż Związki ślązkie nie mają polskich rewizorów i z trudnością mogłyby traktować polskie ślązkie Spółki w nienależytem uwzględnianiu językowej odrębności — choćby na sejmikach.

To też ślązkie Spółki dają się rewidowmć przez rewdzorów mianowanych

Nie wychodzi to na korzyść Spółek . . .

Jakkolwiek znane nam są odnośne protokóły rewizyjne

przez sądy.

nie wchodzimy

W uznaniu tej niedostateczności rewdzyi aby przystąpić do Zwdązku naszego . . .

Sprawę traktowano na Sejmiku pelplińskim, i Patron naszych Spółek dał Śląskowd radę, aby się starano o osobny Związek rewizyjny dla Śląska . . .

w ich krytykę i twierdzimy tylko, iż gdyby trzeba dowodów na to, że rewizya przez rewdzorów zamianowanych przez sąd nie jest i nie może być rewizyą przez fachowego, w Spółkach pracującego z wszelkiemi sprawami spółkow⁷emi obeznanego rewizora — toby odnośne polskie Spółki śląskie mogły dostarczyć klasycznego dowodu . . .

Spółki śląskie poczyniły kroki,

Patron wychodząc z przekonania, iż spraw spółkowych nikt nie powinien

że pobud-— sądził,

traktować z innego stanowiska, jak tylko z finansowo-ekonomicznego, — kami wyznaniowemi i narodowemi w Spółkach rząd kierować się nie będzie iż rząd prawa rewizyjnego Spółkom nie odmówi.

Gdyby to jednak nastąpiło, sądził Patron, iżby naprawdę w interesie Spółek było, aby do Związku mającego polskich rewizorów przy-

śląskich jako takich stąpiły.

Na mocy powyższego oświadczenia na Sejmiku pelplińskim stawiły tedy Spółki śląskie formalny wniosek o zatwierdzenie osobnego związku dla Spółek śląskich . . .

Rząd, jak zwykle czyni obszerne dochodzenia w takich sprawach — i bardzo się dziwić nie można, iż dotąd odpowiedź z ministeryum nie nadeszła, szym czasie spodziewać się jej jednak można . . .

Zdaniem podpisanego odpowiedź wypaść powinna na korzyść nowego

W najbliż-

Związku.

Zadaniem tego Związku będzie oprócz rewidowania fachowego przynależnych — zakładanie nowych Spółek tam, gdzie zachodzi tego rzeczywista ekonomiczna potrzeba i wogóle to wszystko, co wyraża § 2 ustaw naszych związkowych.

„Związek ma na celu: 1) rewidowanie Spółek do niego należnych, 2) wspólne popieranie interesów — oznaczonyeh w § 1 prawa o spółkach z 1 maja 1889 r., — mianowicie utrzymywanie wzajemnych stosunków“.

Całą sprawę najbliższa przyszłość rozstrzygnie.

Spółek

KS. K. ZIMMERMANN.

ORGANIZACYE ROBOTNICZE.

TOWARZYSTWA KATOLICKIE ROBOTNIKÓW POLSKICH

W W. KS. POZNAŃSKIEM.

Organizacya »czwartego stanu« z naszej strony nastąpiła w Księstwie dość późno. Już lat parędziesiąt mieli swoje stowarzyszenie przemysłowcy i włościanie, już z drugiej strony socyaliści zapuścili szeroko swoje zagony na niziny proletaryatu naszego, gdy pomyślano o robotnikach. Do założenia i rozwoju ich towarzystw nie dał inicyatywy interes społeczeństwa naszego pod względem politycznym lub socyal-nym, lecz sprawa katolicka.

W Kościele katolickim przekonały się w drugiej połowie stulecia bystrzejsze umysły, że formy zwykłe duszpasterstwa wobec zagadnięć i potrzeb nowoczesnych nie starczą, — że warstwom pracującym trzeba głosić to samo, ale w inny sposób w miarę ich potrzeb i dążności się zmieniających, a mianowicie, — że trzeba zająć stanowisko wobec dziejącej się robotnikowi krzywdzie i wyzyskowi, że wobec jego nieudolności trzeba się starać o podniesienie jego poziomu moralnego, intelektualnego i materyal-nego i to nie za pomocą paliatywnych środków ani patryarchalnego świadczenia dobrodziejstw, lecz radykalnych zmian w ustawodawstwie, popartych przez silne orga-nizacye robotników.

Te idee popierali i szerzyli najwybitniejsi przedstawiciele duchowieństwa i in-teligencyi katolickiej w Niemczech, Belgii, Anglii i Francyi — a Leon XIII korzystał z każdej sposobności, aby uznać i pochwalić tendencye ich i pracę, a drugich mniej rozumiejących ducha czasu i stan rzeczy do tej działalności pobudzić i zachęcić. Przykład socyalnego papieża oddziałał i na naszę hierarchię.

w której Leon XIII

Niedługo po ukazaniu się w sprawie towarzystw robotniczych listu pasterskiego biskupów Prus we Fuldzie zgromadzonych (23 sierpnia 1890 r.) wystosowali ówcześni administratorowie dyecezyi naszych (X. biskup dr. Likowski i X. kan. Kraus, 30 września 1890 r.) osobny okólnik do duchowieństwa z wezwaniem do zakładania towarzystw robotników. Rok później (15 maja 1891 roku) wyszła encyklika Rerum Novarum, zwana słusznie Magną Charta robotników stwierdził, iż „największa część robotników znajduje się w stanie biedy i nędzy niezasłużonej“, przedstawił wyczerpująco stan ich obecny, prawa, jakich im odmawiają i jakie im się należą, i wezwał wszystkich do współdziałania nad polepszeniem doli warstw pracujących.

Niezadługo też po wstąpieniu swem na stolicę gnieźnieńską i poznańską ponowił X. arcybiskup Stablewski żądanie zakładania towarzystw robotników (20 sty-nia 1892 roku) i wkrótce potem ogłosił statut dyecezalny dla towarzystw robotników w kościelnym Dzienniku urzędowym (VII, 1892/93, strona 49). Według tychże ustaw powstały pierwsze towarzystwa w 2 największych miastach archidyecezyi, w Poznaniu i Bydgoszczy. Prezesem dyecezalnym towarzystw mianował X. arcybiskup X. prałata Sty chla, który pierwsze tego rodzaju towarzystwo założył i który też w mowie swej, mianej na wiecu katolickim w Poznaniu 1894 r. (o potrzebie katolickich towarzystw ludowych) sprawę tę pierwszy przedstawił społeczeństwu.

Celem tych towarzystw było szerzenie religijności i uszlachetnianie obyczajów, oświata ogólna i narodowa, wspólne pożycie towarzyskie, skromna rozrywka, udzielanie pomocy materyalnej z okazyi śmierci, choroby lub zubożenia członka, usuwmnie niezgody pomiędzy członkami, pośrednictwo pomiędzy pracodawcami a pracobiorcami itd.

Środkami do tych celów miał być wspólny udział w objawach życia kościelnego, zebrania połączone z wykładami, pogadankami, deklamacyami, śpiewem, przedstawienia amatorskie i zabawy latowe, kasy pośmiertne i inne zasiłkowe, czytelnie i biblioteki itd,.

Miały więc towarzystwa te przedewszystkiem cele religijne, ogólnc-oświatowe i towarzyskie — charakter też ich w wielu miejscowościach nie był czysto stanowy, robotniczy, lecz ogólnie ludowy. Należeli do towarzystw prócz robotników gospodarze, chałupnicy i rzemieślnicy samodzielni, a w charakterze honorowych członków inteligencya miejscowa. Kierownictwo składało się z patrona, którym był wedle ustaw dyecezalnych jeden z miejscowych księży, i z zarządu wybieranego z łona towarzystwa.

W pierwszych latach nie wiele tych towarzystw powstało. Brakło mianowdcie zrozumienia dla potrzeb powołania ich do życia w szerszych kołach duchowieństwa i w publicystyce, która rąk jego dochodziła, a przedewszystkiem brakło człowieka, któryby agitacyi i organizacyi mógł całkowicie poświęcić swe siły.

Przez pierwsze siedm lat powstało ich zaledwie 29. Od roku 1899 począł Kuryer Poznański zamieszczać raz po raz artykuły z tego zakresu, na walnem zebraniu Centr. To w. Agronomicznego roku 1900 miał na życzenie zarządu X. prałat Goebel wykład na tenże temat, a w tymże roku zebrana w Poznaniu kongregacya księży dziekanów pod przewodnictwem ks. arcybiskupa uchwaliła szereg rezolucyi, w interesie rozwoju towarzystw przez prezesa dyecezalnego przedłożonych, i dokonano

Tegoż roku ogłosił w Kuryerze Poznańskim prezes odezwę, w której prosił księży mających w swoich parafiach towarzystwa robotników, aby się do niego zgłosili i nadesłali daty statystyczne ze stanu i działalności towarzystw.

organizacyi dyecezalnej na podstawie osobnego regulaminu. Na mocy tegoż regulaminu przydano komitet dyecezalny z 6 członków się składający do pomocy księdzu prezesowi.

Następnie (na 26 listopada 1900) zwołał do Domu Katolickiego w Poznaniu 44 patronów na Zjazd. Stawiło się z nich 23.

Tamże regulamin wspomniany przyjęto i komitet dyecezalny wybrano¹). Tymczasem rozwinęły się niejedne towarzystwa na wewnątrz i zewnątrz, członkowie okazywali dojrzałość, pomyślano zatem o ich usamodzielnieniu, o konstytucyonalizmie towarzystw.

Na V Zjeżdzie patronów (10 grudnia 19"3) uchwalono zwołać Zjazd- delegatów świeckich, który się też odbył 15 maja 1904. Przybyło 154 delegatów (na każdą rozpoczętą setkę członków po jednym delegacie) wysłanych przez 79 towarzystw. Zjazd ten przygotował X. kan. Adamski, wybrany w miejsce X. prob. Mayera sekretarzem generalnym Związku.

Zjazd delegatów świeckich uznany został wtedy w Związku za drugą izbę ustawodawczą. Od tegoż pierwszego zjazdu delegatów przedkłada się wszelkie uchwały przyjęte przez Zjazd księży patronów zjazdowi świeckich delegatów, który ma prawo ich zatwierdzenia lub odrzucenia.

Na VII Zjeżdzie patronów (5 marca 1907) dok mano w statucie na korzyść samorządu członków dalsze ważne zmiany. Dotąd komitet dyecezalny, który stanowił zarząd Związku, składał się z samych (7) księży patronów i wybierany był na zjeżdzie księży patronów, w którym świeccy członkowie nie brali udziału. Odtąd do zarządu głównego, składającego się z 10 osób należą prezes dyecezalny, wybieralny na Zjedzie księży patronów, a zatwierdzony przez władzę duchowną, komitet dyecezalny złożony z sekretarza generalnego i 3 członków, obranych na Zjeżdzie księży patronów, oraz wydział związku, liczący 5 członków, wybranych na zjeżdzie delegatów związku.

Zjazd delegatów stanowi jedynie decydujący czynnik w ustroju związkowym, podczas gdy zjazd księży patronów służy więcej ku informacyi i wyszkoleniu się księży w pracy w towarzystwach, oraz przygotowuje ze swej strony wnioski na Zjazd delegatów ²).

Oto krótki zarys rozwoju ustawodawczego Związku.

Wynika zeń, iż w miarę jak robotnicy okazywali zdolność do reprezentacyii admi-nistracyi swych interesów, czynniki, które nad ich wyrobieniem pracowały, cofały się i ustępowały, aby nie ściągać na siebie zarzutu, iż nie dążą do wyrobienia się członków i decydowania samodzielnego z ich strony o swych interesach, lecz żądni są panowania nad robotnikami. Zaznaczyć trzeba, iż inicyatywa do tego usamodzielnienia robotników nie wychodziła z kół robotników, lecz ze strony księży patronów — i że robotnicy do wydziału związku, do którego mieli samych robotników wybrać, wybrali jednak przedstawiciela wielkiej własności i księdza, którzy odznaczyli się działalnością dla dobra robotników.

Podobnie jak przy kółkach rolniczych i spółkach zarobkowych okazało się i wobec towarzystw robotniczych, że konieczną jest rzeczą, aby uzdolniona po temu jednostka, wolna od innych zajęć, zupełnie się poświęciła sprawie, jeśli przedsiębiorstwo społeczne ma się prawidłowo rozwijać.

') W skład komitetu weszli X. Goebel z Kruświcy, X. Kolasiński z Poznania, X. Uaubitz z Inowrocławia, X. Mayer (sekretarz) z Poznania, X. Potrykowski (jj z Śmigla, X. Szaal z Czarnkowa.

²) Na Zjazd ten każde towarzystwo wysyła oprócz patrona przynajmniej jednego członka; jeśli towarzystwo liczy więcej niż 100 członków, wtedy wysyła na każde następne rozpoczęte dwie setki po jednym delegacie.

jak tego sprawa wymagała.

Mimo najlepszych chęci i odpowiedniej wiedzy po stronie tych, którzy na czele Związku towarzystw robotniczych z początku stanęli, nie można było tak systematycznie pracować

Dopiero od chwili, gdy władza duchowna uznając słuszność wypowiadanych częstokroć życzeń względem uwolnienia jednego z księży od pracy duszpasterskiej i przekazania go sprawie towarzystw robotników, dała ks. Adamskiemu kanonię przy kolegiacie poznańskiej aby mógł się oddać pracy nad rozwojem towarzystw, datuje się ich wzrost i ukształtowanie i spotężnienie wewnętrzne.

W niebywałym, szybkim stopniu postępuje teraz przyrost towarzystw i członków, urządzeń oświatowych, organizacyjnych, dobroczynnych.

Do Związku należy ob-cnie 201 towarzystw z 27 111 członkami.

W jednym r. 1907 przybyło 38 nowo założonych towarzystw z 4628 członkami.

W. obrębie zaś związku zajęto się w ostatnich latach żywo agitacyą i or-

gamzacyą.

Dotąd w wielu towarzystwach czekano na robotników, aby się zgłosili. W ostatnim roku dopiero szereg towarzystw zaczął się odzywać do robotników nie należących jeszcze do towarzystwa za pomocą szerzenia pism ulotnych, wieców i nadzwyczajnych zebrań, na które zapraszano gości drukowanym listem.

Zaprowadziła dalej większa część towarzystw podział towarzystw na okręgi z mężami zaufania na czele, którzy posiadają spis członków w swoim okręgu — odbywają się zebrania zarządówr i mężów zaufania — członków kontroluje się co do przybywania na zebrania za pomocą osobnych kart kontrolowych, (których ury' > a się jedno pole i oddaje przy wejściu na salę).

Z niezbyt licznymi wyjątkami odbywają towarzystwa zebrania raz w miesiąc.

Związek uważa za konieczne, aby ojcowde rodzin jak najwięcej udzielać się mogli swej rodzinie podczas pozostałych w miesiącu niedziel, a za to daje im gazetę do ręki co tydzień, aby sprawy swoje omawiali i ośwdecali się w⁷ kółku rodziny i znajomych.

Z drugiej strony ciężar prowadzenia zebrań spada dotąd na duszpasterza, który najwięcej w niedzielę ma zajęcia, inteligencya bowiem nader mało troszczy się o towarzystwa robotników, a oni sami dotąd po większej części swojem własnem przewodnictwem i naukami się nie zadawalają.

O ile możności zwiedzał sekretarz jeneralny lub jego zastępca co niedzielę to-warzystwa lub zakładał nowe. ’)

Z każdym rokiem coraz więcej się uwidocznia, jak za pomocą towarzystw kultura umysłowa i towarzyska się szerzy.

Na zebraniach wszystkich niemal towarzystw" przestrzeg-a się form parlamentarnych i obraduje się według ułożonego z góry porządku obrad. Coraz wdęcej jest towarzystw, w których członkowue także podejmują się wykładów. Z początku zazwyczaj ograniczają się na streszczeniu artykułu czytanego w „Robotniku“.

103 towarzystw miało osobne biblioteki z 16161 książek, inne korzystają z Czytelni ludowych, a sprawozdania wspominają, iż członkowie pilnie korzystają z bibliotek.

Znaczna część towarzystw posiada scyoptykony. Inne pożyczają ich sobie do urządzania wykładów połączonych z obrazami świetlanymi.

Zwdązek ma osobny swój organ „Robotnika", (który zawdzięcza swe powstanie inicyatywie i materyalnej pomocy śp. arcybiskupa Stablewskiego), wychodzący od 1.1.1905 roku.

x) Sekretarz też dostarczał rozmaitych formularzy, książek kasowych, kontrolowych, spisów członków, ustaw i książek kwitowych, książek dla mężów zaufania, aby ujednolicić książkowość w towarzystwach i ułatwdć jak najwięcej zarządom prowadzenie towarzystw'.

Pismo to liczyło z początkiem 1908 r. około 21 000 abonentów. Już 144 towarzystw uchwaliło powszechny abonament »Robotnika«, tak iż za składkę miesięczną 20 fen. każdy członek dostaje (oprócz porady prawnej) do ręki gazetę traktującą o sprawach szczególnie i najbliżej dotyczących jego zawodu, warunków pracy, polepszenia bytu materyslnego, wskazówek co do współpracownictwa w towarzystwie, hygieny, obowiązków względem rodziny i społeczeństwa. Po zatem pismo to zawiera (w ograniczonej mierze) wiadomości z życia towarzystw, dział polityczny i ilustrowany dodatek beletrystyczny.

Redaktorem Robotnika jest ks. kan. Adamski, który ma do pomocy księdza Dettloffa i sekretarza p. Cejrowskiego.

Dla kierowników towarzystw nie mniej jak i dla pragnących uczyć się i pracować na niwie socyalnej założył śp. arcybiskup Ruch chrześciańsko-społeczny celem informowania ich w dziedzinie nauki i pracy społecznej, o postępie w ustawodawstwie, potrzebie reform na poszczególnych polach kwestyi socyalnej, drogach i środkach samopomocy socyalnej i ekonomicznej społeczeństwa, a szczególniej warstw pracujących — oraz udzielania gotowego materyału do wykładów. Redakcyę oddał śp. arcybiskup w ręce ks. K. Zimmermanna.

Aby uzdolnić księży do pracy w t warzystwach, rozporządził X. arcybiskup, aby w seminaryum gnieznieńskiem odbywały się objęte planem study ów wykłady o kwestyi socyalnej. a klerycy prócz tego brali udział w konferencyach socyalnych, urządzanych przez miejscowe duchowieństwo, i uczęszczali także na zebrania towarzystw katolickich.¹) Wykłady te powierzył X. arcybiskup X. prof. dr. T. Trzcińskiemu, po którym nastąpił X. prof. dr. Taczak.

Celom oświaty społecznej i pracy w towarzystwach służą jako dalszy ciąg nauki seminaryjnej biblioteka socyalna, rozliczne wydawnictwa i kursa socyalne, które mają swe siedlisko w murach Domu katolickiego, a po części i pomoc z Księgarni i Drukarni św. Wojciecha.

Od samego początku kierował się zarząd Związku zasadą, że na oświacie ograniczyć się nie może, lecz że chcąc pozyskać robotników, dać im powinien najbliżej leżące materyalne korzyści. Zadaniem Związku nie jest- walka ekonomiczna z chlebodawcami, lecz uzdolnienie robotników do tego, iżby sami mogli i umieli w innych orgamzacyach (związkach zawodowych) poprawić swe położenie. Ograniczył się zatem Związek do udzielania pomocy przez rozmaite kasy zasiłkowe, poradę prawną i biuro wykazu pracy.

Najłatwiejszą do urzędzenia instytucyą, świadczącą wszakże wielkie przysługi członkom i przyciągającą i przywiązującą ich do towarzystwa są tzw. kasy pośmiertne. Kasy takie, wypłacające po śmierci członka wsparcie pozostałej rodzinie, posiada 110 towarzystw. (Kasy repartycyjne istnieją w 73 towarzystwach, kasy mieszane lub oparte na składkach miesięcznych i dopłatach z kasy bieżącej posiadało 37 towa rzystw). Wsparcia na wypadek śmierci wynosiły 5'—1 30 marek.

W niektórych wypadkach udzielają towarzystwa wsparć z kasy bieżącej chorym, wdowom i sierotom.

Również ułatwiają towarzystwa składanie oszczędności w bankach.

W ostatnich latach wytęża związek wszelkie siły, aby członkom udostępnić bezpłatną a rzetelną poradę prawną. Urzędowe zabezpieczenie na niemoc i starość, zabezpieczenia od wypadku nieszczęśliwego, kasy chorych wypłacają robotnikom rokrocznie znaczne kwoty. W r. 1907 wypłaciło np. w samem tylko Księstwie Poznań-

P Znamienne słowa, motywujące to rozporządzenie, brzmiały: »Ponieważ duszpasterstwo tego-czesne nie ogranicza się tylko na udzielaniu posługi duchownej parafianom, ale obejmuje także w bardzo znacznej mierze obowiązki przewodnictwa w towarzystwach katolickich i pomoc w sprawach socyalnych i ekonomicznych, potrzeba młodzież duchowną zaznajamiać i z tą gałęzią duszpasterstwa.« (Pismo z dnia 9. 11. 1905, zamieszczone w X. dr. Trzcińskiego Przewodniku pracy społecznej dla kapłanów archidyecezyi gnieźnieńskiej i poznańskiej. Poznań 1907.

skiem zabezpieczenie na niemoc i starość półtora miliona marek, zabezpieczenie od wypadku około milion siedmkroć sto tysięcy marek w postaci rent, zapomóg i kosztów leczenia robotników i robotnic chorych i niezdolnych do pracy.

Uzyskanie renty nie zawsze jest łatwem. Opiera się na prawach, których robotnicy polscy nie znają. Skutkiem tego starający się o rentę robotnicy popełniają błędy, które ich często pozbawiają renty lub opóźniają otrzymanie. Wskutek owych ustaw zabezpieczeniowych utworzył się całkiem nowy a liczny stan doradców ludowych. Niestety, wielu doradców zabiera się do pracy bez żadnej naukowej i moralnej kwalifikacyi. Poza szeregiem uczciwych i sumiennych doradców i pisarzy ludowych stoi znaczny zastęp ludzi wyzyskujących robotnika w sposób lichwiarski. Każą sobie płacić ogromne nieraz sumy, a zamiast sprawie dopomódz, jeszcze ją zabagniają. Stwierdzono wypadki, w których doradca za jedno pismo uzyskał z kieszeni robotnika 125 marek. Zapłatę po 10 marek za jedno podanie króciutkie nie są rzadkością. Najwyższy urząd zabezpieczeń w sprawozdaniach swoich kilkakrotnie wskazywał na to, iż właśnie polscy robotnicy tak często podają ofiarą lichwiarskiego wyzysku niesumiennych doradców.

Związek stowarzyszeń robotniczych zwalcza całą siłą lichwę na tern polu. Popularyzuje się za pomocą wykładów i gazety związkowej prawa o zabezpieczeniach, aby robotnicy nie tracili praw wskutek niedopilnowania przepisów prawnych.

Aby ich wyrwać z rąk lichwiarskich, założono dla członków towarzystw bezpłatne biura porady prawnej, najpierw w Poznaniu, potem w Ostrowie, Inowrocławiu, Bydgoszczy, Dolsku, Wieleniu i Zbąszyniu.

Kierownicy tych biur odwiedzają stowarzyszenia związkowe z wykładami i udzielają porady prawnej.

Robotnicy coraz to chętniej korzystają z nich.

W poznańskiem, najstarszem biurze w godzinach przyjęcia lokal nabity interesentami, tak, iż wiele spraw załatwiać trzeba poza godzinami urzędowemi.

Inne biura również coraz to więcej mają pracy, w miarę jak robotnicy przekonują się o pożyteczności biura własnego. W ćwierćroczu ubiegłem, od 1 lipca do 1 października udzieliły biura bezpłatnej porady prawnej piśmiennej lub ustnej w 658 wypadkach. A przecież to dopiero początek pracy w tym kierunku.

Postarał się też Związek o to, aby mieć na terminach przed najwyższym urzędem dla zabezpieczeń w Berlinie reprezentanta, który ustnie popiera sprawy, jakie biura nasze nadsyłają.

Urządził wreszcie Związek wykaz pracy, czyli biuro stręczeń, które w ostatnim czasie poczęło się rozwijać pomyślnie.

Korzyścią, płynącą z istnienia towarzystw, a zarazem dowodem żywotności towarzystw robotników jest inicyatywa i energia społeczna — tak po stronie patronów jak robotników.

W ostatnich latach wybudowano cały szereg tzw. »Domów katolickich« i »sal parafialnych«, tak iż już 82 towarzystwa odbywają zebrania w własnych lokalach. Brak lokali wstrzymuje jeszcze zakładanie towarzystw robotniczych w wielu parafiach. Skoro zaś tylko się da inicyatywę, mieszkańcy sami ułatwiają rozpoczęte przedsiębiorstwo współudziałem czynnym.

Rezultaty istnienia towarzystw dla stanu robotniczego jak i dla całego społeczeństwa są już dzisiaj bardzo widoczne.

Towarzystwa robotników stają się u nas prawdziwą ostoją dla stanu robotniczego wobec jego niedoli, Opuszczenia, ciemnoty, obojętności względem wspólnych dóbr społeczeństwa i wobec niebezpieczeństw, grożących religii i zapatrywaniom na ustrój społeczny.

Za pomocą towarzystw "wciela się robotnik w organizm społeczny, uczuwa się jego cząstką, bierze do swego serca tradycye, pojęcia, dążności społeczeństwa, do którego więcej fizycznie dotąd należał, niż moralnie. Na zebraniach towarzystwa, w mowach, jakie

słyszy, w pismach, jakie otrzymuje, przekonuje on się, że nie jest w pogardzonym tłumie lekceważoną jednostką, lecz że wszystkim ludziom pragnącym rozwoju i dobra całego społeczeństwa zależy na tem, aby on jak najprędzej stał się obywatelem, cieszącym się w całej pełni prawami pod względem politycznym i socyalnym, człowiekiem, posiadającym jak najwyższy stopień oświaty i obyczajów towarzyskich i umiejącym w sposób legalny współzawodniczyć z innymi stanami, aby wywalczyć sobie lepszą dolę materyalną.

To też towarzystwa robotników zadzierżgują ścisłe, trwałe i serdeczne węzły pomiędzy ziemią i społeczeństwem i jego ideałami a robotnikiem. Przywiązują go do kraju, powstrzymują nieraz od wychodżtwa. Członkowie udający się na obczyznę pragną pozostać nadal członkami, opłacają składki, skwapliwie czytują swój organ, łączący ich z krajem i znajomymi, i na chwilę nie rozstają się z myślą powrotu.

a jak zadziwiające postępy czynią robotnicy

Swoi i obcy podnoszą, jak korzystnie na uobyczajanie naszego ludu a mianowicie na szerzenie wśród robotników trzeźwości oddziaływa przynależność do towarzystw robotników i udział w nich czynny pod względem wyrobienia w logicznem myśleniu, oświaty, przejęcia się duchem społecznym, budzenia szlachetnej ambicyi stanowej i poczucia godności ludzkiej, kontroli wzajemnej obyczajów, dążenia do rozwoju duchowego i materyalnego, zdobycia i utrwalenia czci ogólnej dla swego stowarzyszenia, o tem obecność na zebraniach robotników każdego poucza.

Jest to dążąca naprzód i olbrzymiejąca armia, która coraz więcej pracuje sama nad swojem wzmaganiem się i rozwojem, która najlepszą stanowi zaporę przeciw falom przewrotu społecznego.

STOWARZYSZENIA KOBIET PRACUJĄCYCH.

Te same stosunki i względy, które spowodowały powstanie towarzystw robotników, były miarodajne przy zakładaniu stowarzyszeń kobiet pracujących.

Niepewność jutra, wyzysk ze strony przedsiębiorców w niektórych zawodach, ukrócanie praw przynależnych, a mianowicie niebezpieczeństwa, zagrażające obyczajom, i opuszczenie, w jakiem się szczególnie dziewczyny, pracujące w fabrykach, magazynach i składach, a nie mieszkające w domu rodzicielskim, znajdują, przyczyniły się do tego, iż stowarzyszenia te poszły w tym samym kierunku co towarzystwa męskie.

W roku 1 889 założono pierwsze stowarzyszenie kobiet pracujących w Poznaniu, Stowarzyszenie pracownic fabrycznych p. w. M. B. N. P. Założycielką była śp. Aniela Karłowska; lecz było to raczej bractwo kościelne, stowarzyszenie czysto religijne, oparte na podstawie tercyarstwa. Miało ono na celu szerzenie religijności i moralności między pracownicami fabrycznemi.

Skoro przed kilku laty wzmógł się kierunek, pragnący uspołecznić rozmaite stowarzyszenia i instytucye, które dotąd tylko religijną stronę uwydatniały, skierowano też i uwagę na stowarzyszenie powyższe.

Postanowiono rozszerzyć jego pole działalności i zreformować ustrój.

Celem zreformowanego stowarzyszenia było udzielać oświaty ogólnej i społecznej pracownicom i dać im możność wyzyskania dobroczynnych instytucyi państwowych jako i praw ochronnych, starać się o podniesienie dobrobytu materyalnego przez zdrową samopomoc.

Zmarły ks. arcybiskup Stablewski uznał także potrzebę reform, a ustawy towarzystwa w tym kierunku zmienione zatwierdził 25. 1 1, 1905. Owocem tychże reform było urządzenie bezpłatnej porady prawnej, osobnej kasy chorych, kasy posagowej, pośredniczącej kasy oszczędności, biblioteki, założenie organu Towarzystwa „Pracownicy“ (od 1. IV. 1906.)

Ogromny przyrost członków z jednej strony, z drugiej zaś wzgląd na odrębność pracy zawodowej i pewna kastowość między pracownicami poszczególnych zawodów przyczyniły się do podzielenia istniejącego towarzystwa a względnie założenia nowych.

Ponieważ jednak mimo formalnych różnic program nowo założonych towarzystw ten sam był co w poprzednio założonem stowarzyszeniu, więc ze względu na wspólny cel utworzono centralizacyę pod nazwą Związek katolickich towarzystw" kobiet pracujących. Wszelkie materyalne korzyści towarzystwa pracownic fabrycznych, jak kasa chorych, kasa posagowa i pośmiertna, porada prawna stały się wspólną wdasnością Związku.

Wedle ustaw związkowych (zatwierdzonych przez śp. arcybiskupa Stablewskiego 5. IX. 1906) stoi na czele Związku prezes dyecezalny, mianowany przez wdadzę duchowną, który znów mianuje patronów poszczególnych towarzystw.

Główny Zarząd Związku składa się z 7 członków", wybieralnych przez Zjazd delegatek towarzystw. (Zjazd ten odbywa się w pierwszym kwartale roku.¹)

Dotąd należy do związku Towarzystwo pracownic fabrycznych pod wez. MBNP. w Poznaniu w dwóch oddziałach, z których każdy ma samodzielny zarząd, i osobne zebrania, razem 1100 członków — patronem jest ks. penit. Czechowski; Towmrzystwm pracownic konfekcyjnych w Poznaniu podzielone na dwra oddziały, jeden dla pracownic domowych, dru i dla magazynowych, razem 900 członków — patron ks. kan. Adamski; Towarzystwo kobiet procujących w handlu i konfekcyi w Gnieźnie 220 członków" — patron ks. podkust. Siudziński; Towarzystwo kobiet pracujących w Kościanie 800 członków — patron ks. dr. Surzyński; Towarzystwo katol. służby żeńskiej w" Poznaniu 1 700 członków — patron ks. szamb. Kłos; Towarzystwo żeńskiej młodzieży kupieckiej w Poznaniu 200 członków" — patron ks. kan. Adamski; nowo założone Towarzystwa kobiet pracujących w handlu i konfekcyi i Stowarzyszenie pracownic fabrycznych i służby domowej w Inowrocławiu, liczba członków" ostatnich stowarzyszeń jeszcze nie ustalona — patronami ks. prał. Laubitz i ks. Stanikowski.

Prezesem dyecezalnym jest ks. kan. Adamski, sekretarzem jeneralnym ksiądz Czechowski (ul. Seminaryjna 2.) Biuro Związku znajduje się przy ulicy św. Marcina 69.

Pole do pracy jest bardzo wielkie, a do ostatnich lat zupełnie zaniedbane. W sferach inteligencyi naszej 'płci żeńskiej dotąd panuje w wysokim stopniu brak zrozumienia dla praw- społecznych dziewczyn i kobiet pracujących, a więcej jeszcze brak umiejętności pracy nad podniesieniem ich poziomu intelektualnego, moralnego i ma-teryalnego. Celem podania sposobów „praktycznej pracy w towarzystwach żeńskich odbył się w dniach 30. XI i 1 i 2 XII. 1908 kurs społeczny dla kobiet, który cieszył się licznym udziałem inteligencyi i przebiegiem swoim rokuje nadzieje wT w"Spółpraco-wmictwo tychże sfer nad celami żeńskich stowarzyszeń robotniczych.

POLSKIE ZWIĄZKI ZAWODOWE.

Na różnych podstawach i z rozmaitein zabarwieniem partyjnem zorganizowali się już byli niemieccy robotnicy w związkach zawodowych na naszej ziemi i powcią-gali do nich naszych robotników", gdy pomyśleliśmy o utworzeniu odrębnych związków, w którychby oprócz wspólności interesów zawodowych łączyła członków także wrspólność szczepową.

Nic w tym objawie dziwnego.

Ruchy związkowe znajdywały swój początek we wszystkich krajach w łonie robotników przemysłowych — a takich, jak wiadomo, u nas brak w stosunku do innych społeczeństw zachodnich — a potem robotnik nasz pod względem uświadomienia co do swych interesów" zawodowych i rozwoju w kierunku samodzielności sta-

J) Zjazd ten jest walnem zebraniem Związku. Biorą w nim udział prócz delegatek także księża patronowie. Każde towarzystwo ma tyle głosów, ile ma rozpoczętych setek członków. Żadne towarzystwo nie może jednak mieć więcej jak 7 głosów¹.

nowej, pozostawał skutkiem najrozmaitszych społecznych i gospodarczych przyczyn po za robotnikiem niemieckim.

Przywódcy zaś niemieckich organizacyi robotniczych przeszczepiali idee związkowe z zachodu na wschód Rzeszy i stąd robotnicy nasi spotykali się z gotowymi ustrojami niemieckimi i do nich, pociągnięci agitacyą i względem na korzyści mate-ryalne przystępowali.

Najwcześniej rozbudził się samodzielny nasz robotniczy ruch związkowy w tej dzielnicy, w której najwięcej w przemyśle robotników polskich jest zajętych, tj. na Śląsku.

Powstał tam już w r. 1889 w Bytomiu Związek Wzajemnej Pomocy.

Głownem zadaniem Związku tego było zorganizowanie górników, zatrudnionych w kopalniach ślązkich, a opierających się na zasadach chrześciańskich, bez względu na narodowość. Związek ten przez długi szereg lat spełniał swoje zadanie zachowując robotników naszych dla naszej wiary i narodowości i chroniąc ich przed wpływami socyalizmu. W r. 1907 liczył Związek śląski około 12 000 członków. Do Związku należą obecnie prawie wyłącznie Polacy. Związek posiada swój organ zawodowy „Pracę“.

W drugiem ognisku wielkiego przemysłu w Prusiech, dokąd od paru dziesiątek lat napływać zaczęli wychodźcy nasi, powstało Zjednoczenie Zawodowe Polskie w Bochum. Zjednoczyło ono w przeciągu 4 letniego swojego istnienia 41 000 polskich robotników (do r. 1907). Z tych jest 26 000 górników, 3000 hutników, 500 murarzy, około 8000 rozmaitych robotników nie wykwalifikowanych, reszta zaś tworzy oddział rzemieślników. Majątku miał Związek w r. 1907 133 000 mk. Wsparć udziela się wrazie strejku i lokautu, na podróż, podczas choroby i w razie śmierci. (Związek posiadał własny organ „Zjednoczenie“).

W Wielkopolsce samej utworzony Polski Związek Zawodowy z siedzibą w Poznaniu miał znacznie trudniejsze warunki organizacyi dla braku wielkich przemysłowych przedsiębiorstw, które wytwarzają odpowiedni dla Związków Zawodowych ma-teryał robotniczy. Składa on się też przedewszystkiem z rzemieślników jak malarzy, metalowców, cieśli, murarzy, siodlarzy, szewców, piekarzy, stolarzy, porządkowych, tapicerów, fryzyerów, krawców oraz robotników nie wykwalifikowanych. Członków liczył Związek wedle sprawozdania za r. 1906 3903. Majątku dla bardzo licznych bezroboci, jakie Związek zmuszony był przeprowadzić, wiele nie posiadał. Związek ten udziela wsparcia w razie bezrobocia i lokautów, w chorobie, na przeprowadzkę i w razie śmierci. Tak samo jak powyższe Związki zaprowadził obronę prawną. (Wydawał własny organ »Siłę«).

Wszystkie te trzy Związki działały oddzielnie w miarę potrzeb lokalnych.

Myśl wszakże połączenia związków była przedmiotem nietylko związkowców samych, ale prawie całej prasy ludowej. Aż wreszcie po licznych dyskusyach w prasie i na zebraniach 14. 9. 1908 przyszło do połączenia Zachodu z Wschodem. Przyjęto nazwę Zjednoczenie zawodowe polskie z siedzibą w Bochum, wspólne ustawy i pismo „Siłę“ jako organ Zjednoczenia Zawodowego Polskiego („Śiła“ poznańska przestała wychodzić), Związek Wzajemnej Pomocy istnieje nadal odrębnie.

W ten sposób stanął nasz robotnik polski w jednym szeregu z wielkiemi organizacyami swych współbraci, którzy jak świat szeroki stanęli do pracy i do walki o uzyskanie lepszych warunków pracy i płacy na podstawie obecnie panującego ustroju społecznego. Jest to krok naprzód, dowód ewolucyi społecznej naszego ludu.

Robotnik nasz choć mało uświadomiony, nie umiejący pracować sam nad sobą, nie mogący wykrzesać ze siebie nawet odrobiny samodzielności, zwłaszcza na polu ekonomicznem, oglądał się zawsze za jakąś potęgą, za czemś, czego sobie wytłumaczyć nie umiał, jednak, choć bezwiednie może, parł do zespolenia sił, do stworzenia podstawy materyalnej we formie związków.

Już sam fakt powstania związków zawodowych o wybitnym charakterze polskim mimo rozlicznych przeszkód z zasadniczymi nawet motywami, opierającymi się na bezwzględnym stosunku robotnika do kapitalizmu, dowodzi, że robotnik nasz szukał dróg wyjścia z matni, w jaką wciągały go żywioły obce, że uczuwał konieczną potrzebę samopomocy, by nie dawać myta za okruchy mu rzucane.

Starali się o niego obcy: starały mianowicie związki chrześciańskie, „niemieckie“ i socyalistyczne. I w braku swoich własnych związków odrębnych robotnik nasz przez szereg lat do nich wstępował i w nich dla korzyści materyalnych oraz z lęku przed utratą już pozyskanych do wsparcia praw w stosunkowo poważnej ilości jeszcze pozostaje. Pobyt jego w tychże organizacyach i przystępowanie do polskich związków zawodowych związane są z pytaniem, czy związki polskie, w stosunku do innych związków słabo uposażone, będą mogły w przyszłości działać z korzyścią dla robotnika?

I na to tak odpowiadają przywódcy związków polskich:

Dotychczasowa działalność związków pod względem wspierania materyal-nego członków swoich żadną miarą nie ustępuje innym. Zaś o strejkach ogólnych wobec coraz silniejszych organisacyi pracodawców i bardzo bogate związki myśleć przestają, spychając je prawie wyłącznie do stosunków lokalnych. Z tego powodu takie partyzanckie strejki wytrzyma nasz związek.

W tym horoskopie nadzieja rozwoju naszych związków zawodowych.

WŁADYSŁAW TOMASZEWSKI.

RZUT OKA NA OBECNY STAN PRZEMYSŁU I HANDLU POLSKIEGO W POZNAŃSKIEM.

„Szczęśliwe narody, gdzie ziemianie zdążą za nowożytną ludzkości potęgą, za ruchem powszechnej wiedzy i pracy.“

Józef Supiński.

W dawnej Polsce zajmowały Wielkopolska i Prusy Królewskie pierwsze miejsce pod względem produkcyi przemysłowej.

Miasta Poznań, Leszno, Rawicz, Rogoźno, Toruń, Grudziądz, Chełmno i inne słynęły z sukiennictwa, garbarstwa, płatnierstwa i innych produkcyi, a Gdańsk był ujściem całego handlu w Polsce.

W chwili zajęcia Wielkopolski przez Prusaków przemysł narodowy ograniczał się na uprawie roli, na tępieniu lasów i na przerabianiu ze zboża napojów, pozbawiających lud wszelkich zasobów i odbierających mu przez to zdolność i możność do przemysłu. Handel spoczywał w rękach żydów, opierających zyski własne na rozpo-jeniu i marnotrawstwie chrześciańskich mieszczan, których zdołali wyprzeć z miast, zająć im siedziby i zagrodzić drogę do wszelkiego przemysłu.

Rzemiosło w miastach i miasteczkach było prawie wyłącznie w rękach niemieckich i żydowskich.

Wpływ panowania pruskiego nosił od samego początku cechę zagłady nie tylko samoistności, ale wszelkich znamion życia narodowego. „Zmiana rządu i zniesienie urzędników krajowych — jak pisze Fryd. hr. Skarbek w „Dziejach Ks. Warszawskiego“ — odebrały Polakom wszelkie ich polityczne prawa, szło jeszcze o to, jak ich zwolna doprowadzić do tego, ażeby albo się wszelkich uczuć i znamion narodowych wyrzekli i w przychylnych obcemu rządowi poddanych zamienili, albo też, aby się samochcąc własności swoich wyzuli, a potem kraj opuścili, lub od laski obcych możno-władców, ich dziedzictwa posiadających, zawisłymi byli.“

Handel i rzemiosło spoczywały z małymi wyjątkami i w pierwszej połowie wieku XIX niepodzielnie w rękach żydów i Niemców. Dopiero po rewolucyi w roku 1848 Wielkopolska znalazła podatny teren do stawiania pierwszych samodzielnych kroków na polu przemysłu i kupiectwa.

lnicyatywa wyszła od Karola Marcinkowskiego, hr. Macieja Mielżyńskiego, H. Cegielskiego i innych wybitnych mężów owego czasu. Powstał Bazar, fabryka H. Cegielskiego i kilkanaście firm kupieckich.

Zwolna i zmysł do rzemiosła zaczął się przyjmować w ludzie polskim.

Wszystko to działo się bez pomocy i wbrew życzeniu opiekuńczego rządu. Jak najświeższa statystyka poucza, z wszelkich prowincyi Poznańskie oprócz Prus wschodnich jest najmniej rozwinięte pod względem handlu i przemysłu. Prawdziwego wielkiego przemysłu nie posiada Księstwo prawie wcale, a forma produkcyi przemysłowej obliczona przeważnie na zaspokojenie potrzeb ludności miejscowej, jak wyrobów odzieży, obuwia etc., środków spożywczych i budownictwa. Co zatem idzie i liczba ludności w przemyśle pracujących jest znacznie niższa w Ks. Poznańskiem niż w innych prowincyach, bo gdy przeciętnie w monarchii pruskiej przypada na 1000 osób zarobkujących — zatrudnionych w przemyśle 359 — w W. Ks. Poznańskiem przypada ich tylko 136.x)

Z rozmaitych gałęzi gopodarstwa rolnego rozwinęły się w Księstwie tylko cukrownie i gorzelnie, inne zaś gałęzie produkcyi jak np. bicie bydła na eksport, wyrób sera, mleka kondensowanego etc. leżą odłogiem, wskutek czego zostało Poznańskie krainą, wywożącą produkta surowe. Pomimo obfitości lasów w Ks. Poznańskiem przemysł drzewny nie rozwinął się tak, jak w innych prowincyach.

Przemysłu tkacko-przędzalniczego wcale nie posiadamy.

Charakterystyczną dążnością naszej działalności ekonomicznej w ostatnich dziesiątkach przeszłego i początku wieku bieżącego jest usiłowanie wywołania przedsiębiorstw przemysłowych i kupieckich. Przygotowaniem niejako terenu tych usiłowań stały się odmienne stosunki i warunki, spowodowane wypadkami w Niemczech po rewolucyi. Wielkie odkrycia, zdziałane na polu mechaniki i ekonomii społecznej, przyczyniły się wielce do powiększenia produkcyi i wzrostu bogactw. Wielką pomocą stało się także stworzenie instytucyi kredytu ludowego, na samopomocy opartego — dzieło wielkiego filantropa Schulzego z Delitsch. Wzorując się na przykładach niemieckich, powstawały w Księstwie Pozn. i Prusach zachodnich od roku 1861 liczne Banki ludowe, których macierzą jest Bank Przemysłowców w Poznaniu.

W tej erze powstają sporadycznie w Poznaniu i na prowincyi nowe skromne handelki żelaza, wina, cygar, towarów kolonialnych, świec, płótna ,materyi wełnianych i t. p., których rozwój zależny był od zdolności i pilności właścicieli, których to firmy jeszcze dziś egzystują jak: J. N. Leitgeber, A. Pfitzner, C. Adamski, R. Barcikowski, Antoni Rose, A. Cichowicz, H. Robiński, M. Sobecki w Poznaniu, a na prowincyi Lf. Zboralski, I. Madaliński i inni.

Założona staraniem Banku Kwilecki, Potocki garbarnia, przekształcona później na syropiarnię w Wronkach, po nieudanych próbach przeszła w obce ręce.

¹) Dr. J. B. Marchlewski: Stosunki społeczno-ekonom. pod pan. pruskiem. Tabel str. 173.

12*

W roku 1870 zakłada dr. Roman May skromną na ówczas fabryką nawozów sztucznych, która nadspodziewanie się rozwinęła. Renomowana ta fabryka zaspokaja nietylko zapotrzebowanie rolników Księstwa i Prus Zachodnich, ale eksportuje swe fabrykaty do Królestwa i Galicyi. Niedawno powstała fubryka mydła Zwierzyńskiego w Gnieźnie i fabryka smarowidła Filipowskiego w Starołęce zyskują z każdym dniem coraz więcej odbiorców. W roku 1 894 przechodzi z niemieckich rąk w polskie fabryka i lejarnia żelaza J. Moegelina w Poznaniu, nieco później z rąk żydowskich fabryka tej samej gałęzi „Głogowski i Syn“ w Inowrocławiu. Z biegiem czasu powstają w różnych miastach i miasteczkach Księstwa liczne składy i warsztaty machin rolniczych, z których zakłady Malinowskiego w eremie, Jezierskiego w Pleszewie i Kraszkowskiego w Ostrowie, Fligierskiego w Poznaniu poważne mają zatrudnienie. Przed 10 laty przestała istnieć fabryka Urbanowski, Romocki i Spł.

W gałązi wyrobów z miedzi i mosiądzu bardzo dobrze prosperowała fabryka J. Krysiewicza, istniejąca do roku zeszłego. Aparaty gorzelnicze fabrykują obecnie firmy Leporowski—Ziółkowski i Dziabaszewski w Poznaniu. Gałęź wyrobów metalowych i z cyny reprezentuje firma Wincentego Płonki na Zagórzu, która z małych początków zdołała się rozwinąć do poważnej dziś fabryki, zatrudniającej około 100 robotników i wysyłającej swe wyroby do nieomal wszystkich ościennych państw europejskich, a nawet do Ameryki. Specyalnością fabryki są krzyże, kropielniczki itp. Firma Płonki reprezentowaną jest corocznie na jarmarku lipskim.

Bardzo korzystnie rozwinął się w dzielnicy naszej przemysł wyrobów tabacznych. W przemyśle tym pierwsze miejsce dzierży fabryka papierosów Ganowicza i Wlekliń-skiego w Poznaniu, której obroty sięgają przeszło 3 milionów marek. Firma ta zatrudnia przeszło 1300 robotników w swych fabrykach w Poznaniu i na prowincyi. Wyroby swe eksportuje do całych Niemiec. Dobrze rozwijają się młodsze fabryki tej branży, jak M. Drostego, Kalinowskiego i Przepiórkowskiego, Ozdowskiego, Handkie-wicza w Poznaniu i wielu innych mniejszych na prowincyi. Księstwo posiada nadto dwie fabryki cygar na większą skalę w Poznaniu Nehringa i Leitgebra i w Miłosławiu J. Smodlibowskiego. Obydwie fabryki prosperują znakomicie. Istnieje też poznańska fabryka gilz Logi pod firmą »Agol.»

Coraz większym zbytem cieszy się fabryka pierników Markiewicza w Kostrzynie, rugująca coraz bardziej wyroby niemieckie. W Toruniu powstała roku zeszłego nowa polska fabryka pierników toruńskich pod firmą Ruchniewicz i Spł.

Fabrykacyę świec i bielniku woskowego reprezentują w Księstwie 3 firmy, mianowicie M. Sobecki w Poznaniu, Krotoszyńska fabryka wyrobów woskowych i Walenty Noga w Gniewkowie.

Handel prodtiktami rolniczymi i artykułami pastewnymi znajdował się do niedawnych lat wyłącznie prawie w rękach żydów, którzy ku szkodzie społeczeństwa naszego ogromne z rolnictwa ciągnęli korzyści. Oprócz Banku Kwileckiego i Potockiego i „Gleby“ mieliśmy zaledwie kilku drobniejszych kupców i handlarzy. Brakowi temu zaradził choć w części ks. Patron Wawrzyniak zakładając Spółki »Rolniki«, których obecnie liczymy w Księstwie około 40. Oprócz „Rolników“ są w Poznaniu i na prowincyi liczne już interesy komisowe polskie. Składy nasion reprezentowane są chlubnie przez 2 renomowane firmy poznańskie Telesfora Otmianowskiego i Adama Jachimowicza.

Sprytowni polskiej nie mamy wcale. Młyny większe wyłącznie w rękach żydowskich, a dawniej miały sławę niestety upadłe młyny parowe Kratochwillów w Poznaniu, Gnieźnie i Pleszewie oraz młyn parowy w Inowrocławiu.

Handel drzewem i przemysł drzewny bardzo słabo reprezentowany jest w rękach polskich. Większe tartaki posiadamy w Antoninie i Wronkach (Wilczewskiego); obróbką drzewa trudnią się nadto fabryki Karola Frankiewicza, Nowakowskiego i synów oraz stara firma Zeylanda słynąca z swych artystycznych wyrobów stolarskich pod umie-jętnem kierownictwem Józefa Zeylanda.

naturalnych.

Wyrobami i sprzedażą mebli zajmują się w Poznaniu liczne firmy polskie, najwięcej znane w Poznaniu: Spółka stolarska, Dankowski i Spł., Sroczyński i Krąkowski. Na prowincyi prawie w każdem mieście posiadamy już składy mebli w polskich rękach, podczas gdy przed laty kilkunastu handel ten opanowywali wyłącznie żydzi.

O ile skonstatować zdołaliśmy, nie posiadamy w ręku polskim handlu skór

Fabrykacya cholewek znajduje się przeważnie w żydowskich rękach, dobrze prosperuje fabryka tej branży Jana Zabłockiego. Posiadamy w Poznaniu i na prowincyi dobre składy gotowego obuwia, które śmiało konkurować mogą z fabrykatami niemieckimi. Na szczególną wzmiankę zasługuje poznańska fabryka obuwia Maks. Zabłockiego.

Przędzeniem włosia i fabrykowaniem pozurozów i lin zajmuje się fabryka polska Bittnera (właśc. Tuchołka) w Poznaniu.

Bardzo dobrze rozwijają się 2 młode fabryki papy, asfaltu i podob. artykułów Seweryna Wrzesińskiego i J. Sobeckiego w Poznaniu. Podobne mniejsze zakłady mamy i na prowincyi.

Pracami przygotowawczemi celem wydobywania węgla brunatnego zajęte jest obecnie gwarectwo „Adelheid“ w Jerce. Zastępstwo węgla kamiennego spoczywa w ręku firmy W. Brzeski i innych firm w Poznaniu.

Cegielni większych wyrabiających cegłę, dachówki, rurki drenarskie itp. posiadamy pod Poznaniem kilka, jak F. Glabisza, L. Frankiewicza, S. Brzeskiego, nadto na prowincyi wielkie przedsiębiorstwa: Cegielnia w Przysiece, Taczanowskiej w Budzyniu, Mukułowskich w Kotlinie, Dirski w Ostrzeszewie, Hąci w Kępnie, Gorgolewskiego w Ostrzeszowie, Poturalskiego w Ostrowie i inne.

Cement, wapno, wyroby marmurowe i kamieniarskie reprezentowane w firmach S. Michalskiego (właść. Cz. Kusztelan), Ballenstaedta i innych mniejszych.

Co do środków spożywczych mamy fabrykę octu A. Glabisza. fabrykę musztardy i kiszonej kapusty, ogórków itp. Donata Stabrowskiego, fabrykę makaronów »Italia«, dobrze rozwijają się fabryki wódek, likierów i gorzelnie koniaków, z których największą jest fabryka B. Kasprowicza w Gnieźnie.

' Browary niestety przeważnie w rękach niemieckich i żydowskich. Posiadamy jedyny browar piwa grodziskiego w Grodzisku i browar w Miłosławiu obok kilku mniejszych zakładów" w Poznaniu i na prowincyi. Wielki browar popytnego piwa kobylopolskiego przeszedł niestety w ręce niemieckie.

Fabryki konfekcyi męskiej i dla chłopców w głównej części opanowali żydzi, dwie wielkie firmy polskie: K. Kużaja i S. Brzeskiego w Poznaniu prosperują znakomicie. Posiadamy nadto liczne składy gotowej garderoby męskiej tak w Poznaniu, jak

na prowincyi.

W branży papierowej nie zdobyliśmy się dotąd na skład hurtowny papieru do drukowania, chociaż samo Księstwo potrzebuje takiego papieru za kilka set tysięcy marek, nie posiadamy też wdększej fabryki wyrobów papierowych; za to rozwinęła się znakomicie fabryka obrazkózu śzuiętych i dewocyonalii S. Bendlewicza w Pleszewie oraz zakład ksiąg handlowych, formularzy etc. Ziółkowskiego w Pleszewie.

Z innych gałęzi zasługują na wzmiankę fabryki pasôzv Z. Mazurkiewicza i Grossmanna w Poznaniu, fabryka drutu i siatek drucianych Zwierzchowskiego w Śremie, fabryka czekolady i karmelków Frenzla i nowo założona Litwińskiego, fabryki powozów Degórskiego, Dzieciuchowicza i Laubego w Poznaniu, fabryka bielizny i aparatów kościelnych J. Eichstaedta, fabryka czapek C. Adamskiego, fabryka tutek Antoniego Rosego, fabryka perfumôzv, mydła i kosmetyków „Gorgo“, fabryki broni J. Spechta, Jaruszewskiego w Poznaniu i Nakulskiego w Gnieźnie.

Drtikarstwo, litografia i ksiegarstzvo w ostatnich dwudziestu latach rozwinęły się bardzo w Poznaniu i na prowincyi.

Posiadamy domy tozuarowe K. Ignatowieża w Poznaniu i R. Tilgnera w Pleszewie, liczne drogerye w każdem mieście; w Poznaniu renomowane firmy: R. Barci-kowski, J. Czepczyński, B. Śniegocki i K. Chmielewski, urządzone na sprzedaż hurtowną.

Składy towarów kolonialnych i delikatesów reprezentowane są w wielkiej liczbie w wszystkich miastach i miasteczkach; najpoważniejsza z nich firma: J. N. Leitgeber w Poznaniu, zajmująca się handlem hurtownym kawy, cukru i soli.

Nader ruchliwą działalność okazuje firma A. Gustowski, dawniej w Opalenicy, obecnie w Poznaniu, posiadająca zastępstwa wszystkich wyrobów swojskich Księstwa i Prus Zachodnich.

Jak z powyższego zestawienia widzimy, przemysł i handel polski w Poznań-skiem w ostatnich dziesiątkach lat w porównaniu do przeszłości podniósł się znacznie, daleko nam jednakże do tego, abyśmy współzawodniczyć mogli ogólnie i skutecznie z przemysłem i handlem żydowsko-niemieckim. Brak nam potrzebnego wyszkolenia, funduszów i zamiłowania szerszego do tej najważniejszej gałęzi gospodarstwa społecznego, potrzeba nam nareszcie rozleglejszej organizacyi.

Niemcy mają od lat 10 swój Związek wschodnio-niemieckich przemysłowców, liczący około 400 członków. Na początku października rb. odbyło się walne zebranie tego Związku. Tajny radca Schrey z Gdańska dając pogląd na 10-letnią czynność zarządu, zaznaczył w swem przemówieniu, że rząd z największą przychylnością popiera wszelkie usiłowania niemieckich przemysłowców na Wschodzie. Naczelny prezes Jagow oświadczył, że jak dotąd, tak i na przyszłość Związek może liczyć na poparcie rządu, któremu chodzi o rozwój na kresach wschodnich. Dodać należy, że prezesi naczelni prowincyi wschodnich posiadają milionowe fundusze dyspozycyjne, z których pełną dłonią wspierają przemysł i handel niemiecki.

My na poparcie i pomoc rządową liczyć nie możemy; wskazani jesteśmy na własne siły i na samopomoc, która nas nie zawiodła w organizacyi i rozwoju naszych spółek zarobkowych i gospodarczych. Z wielkim pożytkiem pracują w tym względzie Korporacya Kupców Chrześciańskich, Związek Kupiecki Polski na rzeszę niemiecką, Związek Towarzystw Młodzieży Kupieckiej w Poznaniu oraz Towarzystwa Przemysłowe rozsiane po całem Księstwie, których organami są pisma fachowe peryodyczne: „Kupiec“, „Przegląd kupiecki“, i „Przemysłowiec“.

Potrzebujemy atoli organizacyi\ któraby:

umiała złączyć siły gotowe i skłonne do inwestycyi w przemyśle celem rozszerzenia mniejszych, prosperujących przedsiębiorstw; zbierała materyał statystyczny i informacyjny i potrafiła wskazać, gdzie tworzenie nowych przedsiębiorstw ma racyę bytu i powodzenia; nawoływała nieustannie społeczeństwo do propagowania hasła „Swój do swego“; pouczała społeczeństwo na wzór czeski do kontentowania się przedmiotami fabrykowanymi w kraju, które choć skromniejsze i mniej wykwintne, ale swojskie; wyszukiwała nowe źródła zarobkowania i postarała się o ułatwienie kredytu dla handlu i przemysłu;

zachęcała, uświadamiała i przygotowywała młodzież do zawodu przemysłowo-handlowego; któraby wreszcie wciągała zvszystkie warstwy społeczne, wszystkie klasy i zawody do pracy nad' podniesieniem przemysłu i handlu swojskiego.

Jak się dowiedzieliśmy, przygotowania do akcyi organizacyjnej są w biegu i powołane czynniki niezadługo przystąpią z gotowymi projektami przed forum społeczeństwa wielkopolskiego.

Wzniosłą zachętę do tej akcyi dał nam nasz ekonomista narodowy Supiński w swej „Szkole polskiej gospodarstwa społecznego“ słowy:

nie

„Przeciwwagą śmierci jest tylko życie, życie pełne siły i jędrności wypuśćcie z rąk ani piędzi ziemi, wznoście sami domy po miastach waszych, rzucajcie się sami do przemysłu; a gdy zagarniecie wszystko, wołajcie: Jesteśmy/“

KONSTANTY KOŚCIŃSKI.

POZNAŃ W UBIEGŁYM PÓŁWIEKU.

i.

Nasz dorobek.

Chwalą się Niemcy, że przekształcili Poznań zupełnie, czyniąc go miastem wielkiem, „kultural-nem“, o wyglądzie europejskim, z piętnem prusko - niemieckiem. Na ten temat nawet już w szkołach piszą się wypracowania. W istocie: ktokolwiek Poznania od lat kilku

to

Ratusz w Poznaniu.

dziesięciu nie widział, a przybywa do niego ze strony głównego dworca kolejowego, nadziwić się nie może, bo sam oczom niedowierza, czy rzeczywiście wjeżdża do stolicy Wielkopolski. Z tej strony każdy był dawniej przyzwyczajony napawać oko widokiem kilku bram, Królewskiej, Berlińskiej, Rycerskiej, wielkich wałów, baszt, murów i redut, jako też głębokich fos twierdzy pruskiej, — wszystko, tak wielkim kosztem niegdyś wzniesione, znikło zupełnie. Po lewej stronie dworca kolejowego były dwie wsie, św. Łazarz i Jeżyce, a w dal-szem oddaleniu jeszcze Wilda bam-berska, gdzie obok zagród włościańskich uprawiano pola, siano żyto, sadzono kartofle i warzywo. I to znikło: nie ma już wsi Łazarza, Jeżyc i Wildy, bo zlały się organicznie z Poznaniem, tworząc miasto z 140 tysiącami¹) mieszkańców. Na dawniejszych sadybach gospodarskich wznoszą się teraz kilkopiętrowe kamienice, a od centralnego wjazdu kolejowego przedstawia się jeszcze cały szereg szczególnie okazałych gmachów.

budo-

Przy tak zwanej kaponierze spotykamy najpierw po lewej stronie akademię niemiecką, wielkim nakładem 1907/8 roku "wzniesioną. Tuż za nią wpada w oko — »besticht das Auge«, jak się wyraziła jedna z gazet niemieckich wla ciężka, o stylu lapidarnym, pałacu cesarskiego, na którą sejm pruski cały szereg

‘) Dn.- 1. 12. 1905 r. 136,808 podług urzędowej statystyki.

milionów wyznaczył. Za pałacem, bardziej na lewo, rozłożyła przybytek swój, w obszernych również zabudowaniach, pruska komisya kolonizacyjna. Po prawej zaś stronie wjazdu mamy również okazy sztuki budownictwa pruskiego: gmachy ziemstwa pro-wincyonalnego i poczty niemieckiej. Wszystko to wystawiono w latach ostatnich, dopiero po zniesieniu z tej strony fortyfikacyi poznańskich. Kosztowało to nie mało pieniędzy, więc zdziałać można było rzeczy pod pewnym względem imponujące. Nie jest to wszakże dorobek samych Niemców poznańskich.

Na te budowle bowiem składał się kraj cały, a po części, jak na pocztę, nawet cała Rzesza niemiecka. Zabudowania Ziemstwa zaś stanęły kosztem ziemian całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Tak tedy wspaniałe budynki na gruncie dawnych warowni, nie są piętnem dorobku kulturalnego samego miasta Poznania.

Dopiero wjechawszy w środek ulicy Swiętomarcińskiej, na dawniejsze przedmieście, które teraz stanowi prawie centrum całego miasta, dostrzedz można dawniejszą fizyognomię. Tu jakoś wszystko po dawnemu, nawet hotel »Altes Deutsches Haus«, choć zbyt starym jeszcze nie jest, na swojem dawnem znajduje się miejscu. Trochę dalej, po tej samej stronie odznacza się kamienica nowa, z ozdobnym frontem, w której mieści się oficyna pisma »Posener Neueste Nachrichten«, a w dalszym ciągu ulicy św. Marcińskiej, po lewej stronie jest także nowy gmach drukarni nadwornej W. Deckera i Spki, w której wychodzi »Posener Zeitung«. Cyfra złocona 1794 przypomina nam rok, w którym po zajęciu tej dzielnicy przez Prusy założono zaraz drukarnię niemiecką w stolicy Wielkopolski.

Rycerska ulica nabrała trochę innego wyglądu. Tu biblioteka cesarza Wilhelma zajmuje dość poważny fronton, mniej więcej naprzeciw redakcyi i drukarni »Pracy«, jako też znanej firmy bankowej Drwęski i Langner, której właściciel, p. Marcin Biedermann, zapisał się dodatnio w polskich sprawach agrarnych pod zaborem pruskim.

Tak

Jeszcze na placu Wilhelmowskim podpada swoją strukturą stara budowla niemieckiego teatru¹), z którego wyrugowane jest słowo polskie, a na wylocie placu tego, przy ulicy Nowej, wielki i piękny gmach Muzeum niemieckiego. Poza tein wystawiono też jeszcze w nowszych czasach pałac komenderującego generała, kilka nowych koszar wojskowych, gmach dla sądu nadziemiańskiego, sądu ziemiańskiego, sądu obwodowego, głównego urzędu celnego, podobnie też kilka kościołów protestanckich i pomników zakroju politycznego, ale to wszystko powstało nie z pracy wyłącznej obywateli niemieckich w Poznaniu, lecz kosztem sfer szerszych, które silą się na to, aby zmienić Poznań do niepoznania i nadać mu piętno koszarowo-nieinieckie.

oczy bijącemi« budowlami z ostatnich lat pięćdziesięciu Polacy w Poznaniu poszczycić się nie mogą. Jednakowoż przekonać się można, że jak nie wszystko złoto co się świeci, a pod blichtrem nieraz ułudny szych tylko, tak z drugiej strony pod urzędową lub z urzędu popieraną powłoką niemiecką tli jeszcze życie polskie. Płomień tego życia co prawda stłumiony, ale żar we wnętrzu ten sam co dawniej, a może większy jeszcze, bo się skoncentrował. Żar to bezgranicznej miłości wszystkiego co swojskie, co polsko-katolickie, ten żar dodaje otuchy i sprawia, że bez subwencyi rządowych, bez wsparć kraju całego, sami sobie jakoś wystarczamy i dajemy radę. Laska Boska widocznie towarzyszy nam, skoro w tak trudnych warunkach nietylko że pozostaliśmy sobą, ale rozwijamy się w każdym kierunku, przyczyniając się i nauką ojczystą i literaturą, a nie mniej sztuką i przemysłem do ogólnej kultury. Skromny jest nasz dorobek, ale mimo to zaszczyt nam przynosi, bo stworzyliśmy nie jedno, co trwały przynosi pożytek społeczeństwu.

Pomiędzy instytucyami, na jakie się w ubiegłym półwieku zdobyliśmy, pierwsze miejsce zajmuje Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które właśnie przed pięćdziesięciu

]) Teatr miejski w Poznaniu wystawiono r. 1804. Z biegiem czasu przeobrażał on się w teatr niemiecki. Str. 137. Zeszyt 9 z r. 1908. Histor. Monatsblätter für die Prov. Posen.

laty, przez liczne grono najpoważniejszych osób Wielkiego Księstwa Poznańskiego zawiązanem zostało.

Przybyło nam też w latach ostatnich, dzięki niestrudzonym staraniom zmarłego ks. arcybiskupa Stablewskiego, seminaryum duchowne; a taksamo muzeum dyecezalne, które również z biegiem czasu oddać może usługi nauce. W dziedzinie wiedzy i nauki mieliśmy ręce skrępowane, bo system pruski nie pozwolił nam na wywieranie w niej wpływu rodzimego. Dlatego, pominąwszy kilka prywatnych pensyi i szkół handlowych, nie wiele więcej na tern polu zdziałać mogliśmy.

Runęła wprawdzie niejedna fortuna dawna i instytucya finansowa w dzielnicy naszej, a nawet w samym Poznaniu¹) ale mimo to, osądzając położenie nasze z punktu widzenia ogólnego, stwierdzić możemy, żeśmy się pod względem ekonomicznym podnieśli znacznie. Banki i inne poważne instytucye finansowe, jakie posiadamy, są tego najlepszym dowodem, a jest ich w Poznaniu — nie mówiąc już o prowincyi — cały szereg : Bank przemysłowców sięga swym początkiem roku 1864. Bank Związku Spółek zarobkowych, najważniejszy dla całego zaboru, powstał r. 1871. Bank rolniczy Kwilecki Potocki i Spółka założono r. 1870. Bank Włościański zorganizowano 1873 roku. W tym samym roku założono »Westę«, bank ubezpieczeniowy. Bank Ziemski rozpoczął swą działalność r. 1887. Kasę wzajemnej pomocy założono 1 887 r., Pomoc, Spółkę budowlaną r. 1890, Spółkę Ziemską 1 890 r.,

• ■; y «

Spółkę melioracyjną 1891 roku, Związek Ziemian 1902 r., Spółkę rolników parcelacyjną 1894 roku,

t,:i

Spółkę stolarską 1894 r., Bank ludowy (na Jeżycach) 1894 r., Bank parcelacyjny 1 897 r., Bank pożyczkowy (na św. Łazarzu) 1907 r., Skarbonę 1907 r. Nie są to wszystkie instytucye finansowe, wymieniliśmy tylko ważniejsze.

Bazar Poznański.

„Bank Przemysłowców“ zdobył się w roku bieżącym na swój własny, bardzo okazały gmach przy Starym Rynku, stanowiący jego rzeczywistą ozdobę. Cała fasada z piaskowca. Figury alegoryczne „Handel i Przemysł“, umieszczone na froncie, wykute są tu w Poznaniu z kamienia.

Łącznie z finansowością podniósł się nasz przemysł i handel. Mamy w Poznaniu już pokaźną liczbę polskich fabryk, które przeważnie z małych zaczątków powstały, a kupiectwo nasze dobiło się poważnego w grodzie naszym stanowiska. Dom przemysłowy wystawiliśmy r. 1890.

Bazar²) przebudowano w latach ostatnich bardzo okazale, odpowiednio do wymagań nowoczesnych.³)

To nie wszystko atoli, cośmy w ubiegłem pięćdziesięcioleciu stworzyli. Pracę naszą wytężaliśmy jeszcze na innem polu, tj. w kierunku umoralnienia, uświadomienia i podniesienia umysłowego warstw jak najszerszych.

Pracowaliśmy nie mniej w kierunku miłości bliźniego. Wszystko to zogniskowało się przeważnie w towarzystwach. Towarzystw pomocy naukowej, zawodowych, śpiewackich, robotniczych i dobroczynnych posiadamy obecnie 120. Z wyjątkiem kilku, zawdzięczamy towarzystwa te ostatniemu półwiekowi. Do najważniejszych zaliczyć można Towarzystwo Czytelni Ludowych, które obejmuje działalnością swą nietylko Poznań, lecz całe Wielkie Księstwo Poznańskie i inne ościenne dzielnice.

Dobroczynność miasta Poznania ma swoją świetną historyę, a choć czasy ostatnie przyniosły nam kilkakrotne przesilenie ekonomiczne, to jednak ofiarność

U Do strat znaczniejszych zaliczyć trzeba instytucyę ,.Tellus“.

²) Ważniejsze instytucye nasze doznają w tej księdze osobnego, szczegółowego opisu, dla tego ograniczamy się tu do pobieżnej, ogólnej o nich wzmianki.

s) Pierwotne zabudowanie pochodzi z roku 1840.

nasza nie ustawała. W rzędzie stałych instytucyi dobroczynnych poszczycić się możemy Zakładem św. Józefa przy ulicy św. Piotra, św. Kaźmierza na Sródce i zakładem Garczyń-skich na Wildzie, który — lubo obecnie służy głównie innym, zawsze jest polską fundacyą. Siostry Elżbietanki podjęły się przy ulicy Łąkowej budowy wielkiego sanatoryum, które urządzone będzie podług zasad najracyonalniejszych. Towarzystwo kolonii wakacyjnych „Stella“, urzeczywistniając myśl śp. Franciszka Dobrowolskiego, urządziło dla biednych, wytchnienia letniego potrzebujących dzieci, zakład w Kobelnicy, który oprócz należytych pomieszczeń posiada zbudowaną już przed kilku laty kaplicę pod wezwaniem św. Krzyża. Do rzędu pożytecznych, dobroczynnych instytucyi zaliczyć możemy także „Letnisko“, które młodzież kupiecka stworzyła sobie w Puszczykowie. Dodać wreszcie trzeba bezpłatną lecznicę Towarzystwa społeczno-hygienicznego. — Do zebrań naszych posiadamy nietylką wielką salę bazarową, lecz także kilka mniejszych, z których wyszczególnić należy »Dom Katolicki«. Przyczyniliśmy się też znacznie do założenia „Ogrodu zoologicznego“.

Drukarń polskich mamy w Poznaniu 17, polskich zakładów litograficznych, chemigraficznych i kartograficznych 3, a pism polskich 34.

Teatr polski wznieśliśmy w ogrodzie Potockiego 1875 roku.

Nie zapomnieliśmy też o upiększeniu miasta, o ile do tego w trudnych warunkach politycznych mieliśmy sposobność. Pomnik Mickiewicza postawiliśmy 1858 r., Kochanowskiego 1884 r., a pomnik Higiei stanął za przyczynieniem się magnata polskiego roku 1908.

Na chwałę Bożą i podziękę za doznane łaski wystawiliśmy kilka kościołów i kaplic. Kościół Najśw. Serca Jezusa powstał na Jeżycach r. 1897, świątynię Matki Boskiej Bolesnej na Łazirzu wystawiono r. 1902, a zaprojektowany jest też kościół na Wildzie.

Takie są zdobycze kultury naszej w ubiegłych 50 latach. Streściliśmy tylko rzeczy najważniejsze, szerszą publiczność obchodzące. Ileż jednakże po za tern jeszcze kryje się cichej mozolnej, również skutecznej pracy!

Jeżeli to wszystko przebiegniemy choćby tylko pobieżnie wzrokiem, to serce nasze nabierze otuchy do dalszej wytrwałości.

II.

Kultura niemiecka.

Zaraz po trzecim podziale Polski zaczęła się gnieździć niemczyzna w Wielko-polsce, ale były to zrazu luźne tylko zawiązki. Po owe czasy kastowość jeszcze u Niemców także była wielka, więc też dygnitarze pruscy, jacy się do zawiadywania zagarniętą ziemią polską zjeżdżali, niewiele albo wcale nie mieszali się z napływową ludnością niemiecką. Po roku 1831 dopiero zaczęła się organizac)m Niemców w mieście Poznaniu za pomocą towarzystw. Najstarszem niemieckiem towarzystwem (dziś jeszcze istniejącem) jest „Naturwissenschaftlicher Verein“, który działa już od r. 1837 a od r. 1894 wydaje osobne pismo swoje.

Roku 1867 zawiązało się towarzystwo politechniczne (Politechnische Gesellschaft), które 1869 r. urządziło przygotowawczą szkołę techniczną w Poznaniu (Gewerbliche Vorschule). Również r. 1869 zawiązało się towarzystwo śpiewu Henniga (Hennigscher Gesangverein), pielęgnujące oratorya i urządzające koncerty solistów i solistek.

Do wojny francuskiej towarzystwa niemieckie w Poznaniu mało miały znaczenia i wpływu. Dopiero r. 1875, gdy na mocy ustawy o dotacyach na cele artystyczne i naukowe wyznaczono pewne sumy, zaczęło życie niemieckie w Poznaniu więcej się ujawniać, a Towarzystwa wyrastać jak grzyby po deszczu. Rząd i magistrat miejski życzliwą otaczał je opieką, dając wsparcia, zapomogi i ułatwienia najróżnorodniejsze. To też namnożyło się towarzystw niemieckich niezmiernie wiele. Ważniejsze z tego czasu są: „Posener Kunstverein“, który powstał r. 1884, jako też towarzystwo historyczne p. t. „Historische Gesellschaft für die Provinz Posen“. To ostatnie towarzystwo wydaje pismo p. t. „Zeitschrift“, w którem niejeden ważny ukazuje się artykuł, oparty na tajnikach archiwalnych, Polakom nie zawsze dostępnych. Większość podawanych szczegółów jednakże ma znaczenie tylko lokalne. Towarzystwo niemieckie skrzętnie zbiera wszystko, cokolwiek odnosi się do szlaków zaznaczonych przez kolonistów niemieckich a w wielu względach służyć może za przykład, jak skupiać i cenić wszystko co swoje.

Choć nam Polakom zarzucają Niemcy, że zbytnio organizujemy się w towarzystwa¹), to jednak towarzystw niemieckich w Wielkiem Księstwie Poznańskiem stosunkowo więcej jest niż polskich.

Kontentujemy się tern co mamy. Tej skromności po stronie przeciwników nieraz daremnie byśmy szukali. Dowód na to wypadki, które w latach ostatnich zaszły w łonie towarzystwa strzeleckiego. Za każdą cenę postanowili Niemcy, poznańskie towarzystwo kurkowe, za polskich czasów uprzywilejowane, przeciągnąć na stronę niemiecką. Wyszło przeto hasło, aby Niemcy masowo do tego towarzystwa wstępowali. Postarano się nawet o ułatwienia co do opłat. Polacy przyjęli ich do swego grona, a dopiero wtedy rozczarowali się, gdy ci nowi członkowie opanowali zarząd i zaczęli gospodarować pod egidą bismarkowską: „Alles ringsumher ist deutsches Tand“.

Dnia 4 listopada 1903 r. założono w Poznaniu królewską akademię. Fakt ten w rozwoju kulturalnym nie tylko miasta Poznania, ale całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego mógłby wiele zaważyć na szali, gdyby nie polityka antypolska, która i na tej akademii wybitne wyraziła piętno.

Akademia bez wątpienia jest dla dzielnic polskich potrzebną. Wybitni Polacy starali się już od lat wielu o uniwersytet, ale wszelkie zabiegi spełzły na niczem. Przyczyn, dla których nie można było spełnić życzeń kilkumilionowej ludności kresowej, nie wyjaśniano dobitnie, z towarzyszących okoliczności wnoszono jednakże, że uniwersytet w stolicy Wielkopolski poparłby życie polskie, a temu rząd jest stanowczo przeciwny. Powody jednakże leżały głębiej. Z czasem wyszły one na jaw, a to, co doszło do ogólnej wiadomości, cechuje politykę pruską, przeciw nam stosowaną, i dowodzi, że system wynarodowienia Polaków nie jest dziełem ani Flotwella, ani też Bismarcka, lecz ma swój początek w tradycyi pruskiej.

Utworzone r. 1901 w Poznaniu niemieckie towarzystwo dla sztuki i nauki (Gesellschaft für Kunst und Wissenschaft) pierwszym było zawiązkiem do tej nowej poznańskiej akademii. W r. 1903 projekta stały się bardziej konkretnemi, a dnia 4 listopada 1903 r. nastąpiło otwarcie akademii. Paragraf pierwszy statutu tej akademii brzmi:

„Zadaniem królewskiej akademii w Poznaniu jest popieranie niemieckiego życia duchowego na wschodnich kresach przez działalność nauczycielską i usiłowania naukowe. Na jej działalność nauczycielską składają się przedewszystkiem prelekcye, wykłady i ćwiczenia, a obok nich naukowe kursa uzupełniające dla poszczególnych gałęzi zawodowych. Nadto ma akademia obowiązek wspierać radą i czynem „Towarzystwo Sztuki i Nauki w Poznaniu“, przy urządzaniu wykładów dla szerszych kół. Akademia jest urządzeniem państwa i ma wszelkie prawa korporacyi uprzywilejowanej. Utrzymuje swoją własną pieczęć i używa jej na publicznych dokumentach.“

‘) Motywowano też tem projekt wywłaszczenia 1907 r.

Dalsze przepisy wzorowane są na ustawach uniwersyteckich. Tylko § 16 ma

tło odrębne:

„Akademii służy prawo, w drodze jednomyślnej uchwały, mianować za zgodą ministra honorowymi członkami osoby, które w wybitnej mierze zasłużyły się około rozwoju niemieckiego życia duchowego na wschodnich kresach.“

Nauki udziela się na wzór uniwersytecki w semestrach.

Program obejmuje trzy główne działy, a mianowicie:

1 ) ekonomię polityczną, prawodawstwo i wiadomości handlowe ;

2)    historyę i literaturę (razem z filozofią, historyą literatury, językami, historyą sztuki i wiadomościami muzycznemi);

3)    nauki przyrodnicze (z medycyną, matematyką, techniką i geografią).

Do prelekcyi dopuszcza się osoby takie, które posiadają uprawnienie do służby jednorocznej lub podobne.

Instytucya nie daje żadnych praw. Kierunek jej jest, jak wykazaliśmy, niemiecki polityczno-narodowy.

Roku 1894 zawarło niemieckie towarzystwo „Historische Gesellschaft für die Provinz Posen“ układ z zarządem prowincyonalnym, mocą którego owo towarzystwo swoją dość znaczną bibliotekę odstąpiło prowincyi. Inne towarzystwa, taksamo urzędy publiczne, jakoteż wielu Niemców, nawet zamiejscowych, tak powiększali darami swemi ten księgozbiór, że składał się wkrótce z mniej więcej 25 000 tomów. Takim sposobem powstała z dniem 1 października 1894 roku „biblioteka krajowa“ (Uandesbibliothek). Umieszczono ją w starej komendanturze generalnej przy ulicy Wilhelmowskiej ¹). W tym samym czasie urządzono też muzeum prowincyonalne, do którego wymienione historyczne towarzystwo również swoje zbiory oddało. Roku 1896 wskazał starosta krajowy Dziembowski w pruskiej izbie deputowanych na to, że w dziedzinie sztuki i nauki Prusy, od chwili wcielenia dzielnic polskich, dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego nic nie uczyniły, a poseł polski, ks. dr. Jażdżewski potwierdził to. Wtedy rząd przyrzekł uczynić co można w tej sprawie i poprzeć „kulturalne dążności“. Jakoś zabrano się najpierw do urządzenia wielkiej biblioteki. Dyrektor ministeryalny dr. Althof wydał odezwę do narodu niemieckiego, aby wsparł te usiłowania. Wskutek tego nadesłało 2-79 firm księgarskich swoje wydawnictwa. Rzecz wkrótce dojrzała o tyle, że rozkazem gabinetowym z dnia 9 czerwca 1 898 roku nadano zbiorom miano biblioteki Cesarza Wilhelma (Kaiser Wilhelm-Bibliothek). Razem z pierwotną biblioteką krajową zdobyła się niebawem biblioteka Ces. Wilhelma na przeszłol 46 000 tomów, powiększając się ciągle. W r. 1904 przybyło do biblioteki 8 383 tomów dzieł i pism pomniejszych, jakoteż 135 map, a w roku 1905 tomów 9 687 i map 1 28.

Korzystać z biblioteki może każda dorosła osoba, bądź to w czytelni bibliotecznej, bądź też pożyczając sobie książki do domu. W roku 1904 korzystało z czytelni 52 863 osób; w roku 1905 osób 53 642; w roku 1906 50 374. Wypożyczono książek do domu w roku 1904 tomów 75 963, w roku 1905 tomów 73 004, w roku 1906 74 051 tomów.

Wydatki na bibliotekę Cesarza Wilhelma wynosiły roku 1904 75 477 marek, r. 1905 78 181 mk., roku 1906 83 689 mk. Rząd dał subwencyi r. 1904 30 000 a r. 1905 i 1906 40 000 marek, a oprócz tego roku 1905 dokładki nadzwyczajnej 12 000 marek. Prowincya dała dokładki w r. 1904 40 086 mk., r. 1905 31 813 mk., a r. 1906 38 165 mk.

Z biblioteki Cesarza Wilhelma korzystają również Polacy. Z rzeczy polskich zawiera ona cały szereg dzieł encyklopedycznych, n. p. Estrejchera, Joch era, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Kodeks Wielkopolski Raczyńskiego i t. d. Z pism peryodycznych znaleść można też tam główne pisma polskie W. Ks. Poznańskiego, jako to: Dziennik Poznański, Kuryer Poznański, Orędownik, Goniec, Postęp, Wielkopolanin i t. d.

mem

Z biblioteką Cesarza Wilhelma połączona jest też „prowincyonalna biblioteka wędrowna“, która już wynosi kilkanaście tysięcy tomów. W roku 1906 było 11580 tomów, w roku 1907 13 350 tomów. Do tej biblioteki wędrownej przyłączyły się też już wędrowne biblioteki powiatowe, co daje możność zaopatrzenia całej prowincyi niemieckiemi książkami najrozmaitszej treści. Jest to przykład naśladowania godny. Z naszych towarzystw Związek Towarzystw Robotniczych pierwszy zajął się urządza-takich bibliotek wędrownych. Skutki okazały się bardzo dodatnimi, dla tego też i nasze Towarzystwo Czytelni Ludowych w te same wstępuje ślady. Roku 1899 nabyto na pomieszczenie biblioteki Cesarza Wilhelma za 549 000 marek nieruchomość przy ulicy Rycerskiej, gdzie stanął w tym celu wspaniały gmach. „Poświęcenia“ dokonano dnia 14 listopada 1902 roku.

Trzeciem wielkiem dziełem kulturalnem — poza akademią i biblioteką -— jest muzeum, urządzone w okazałej budowli przy placu Wilhelmowskim i ulicy Nowej, naprzeciwko Bazaru.

Muzeum to otwarto dnia 5 października 1 904 r.

Koszta wynosiły 929 000 marek. Z tego przypadło 50 000 mk na urządzenia wewnętrzne. Pruska izba deputowanych uchwaliła na ten cel 900 000 marek.

Zaczątek zbiorów stanowiły zbiory dawnego muzeum prowincyonalnego, które powiększały się tak drogą zakupu, jako też podarkami.

Muzeum niemieckie.

Ozdobą muzeum Cesarza Fryderyka jest galerya obrazów, której główną i najcenniejszą częścią jest galerya hr. Anastazego Raczyńskiego, magnata polskiego. On to zrodzony z ojca i matki Polaków, ożeniony z Radziwiłłówną, brat dobroczyńcy miasta Poznania i gorącego patryoty hr. Edwarda Raczyńskiego, sam oficer wojsk polskich, weteran z pod Gdańska i Raszyna, zostawił swe zbiory artystyczne w spuściznie społeczeństwu niemieckiemu, ofiarowując je królowi pruskiemu. Około lat 30 znajdowały się zbiory te w berlińskiej „National-Galerie“, a dopiero przy urządzeniu muzeum niemieckiego w Poznaniu sprowadzono je tutaj. Zbiór hr. Raczyńskiego przedstawia się imponująco. Z mistrzów włoskich jest tu reprezentowany Bronzino. Cano-lettego z szkoły weneckiej płótno przedstawia obór króla polskiego Stanisława Augusta na Woli pod Warszawą. Są też tu i obrazy szkoły francuskiej, flamandzkiej, hiszpańskiej, a najliczniejsze, niemieckiej. W jednej z bocznych sal wisi kilka obrazów ministrów polskich: cztery akwarele Orłowskiego, jedna Piotra Michałowskiego.

Oprócz zbiorów hrabiego Anastazego Raczyńskiego posiada Muzeum Cesarza Fryderyka jeszcze znaczną ilość obrazów nadesłanych przez różnych ofiarodawców, między innymi przez członków niemieckiej rodziny cesarskiej i zarząd królewskich muzeów w Berlinie.

Z rzeźb są tu między innemi dzieła Thorwaldsena i Falgniera.

Dalsze sale zapełnione są wykopaliskami wielkopolskiemi, jako też okazami sztuki i przemysłu tej dzielnicy: rzeźbami, nagrobkami, makatami, bronią i wyrobami żelaznymi, dzwonami, tryptykami, ołtarzami, monstrancyami, krucyfiksami i t. d.

Ażeby zainteresować społeczeństwo zbiorami muzealnymi, urządzane bywają różne wystawy muzealne. Takich wystaw było w roku 1904 : 6, a w roku 1 905 : 14.

Koszta bieżące muzeum wynosiły w roku etatowym 1904 : 89 209 marek, roku 1905 : 85 250 mk., 1906 roku 103 287 mk. Rząd dokładał w roku 1904 : 20 000 marek, a w roku 1905 : 40 000 mk. Prowincya dała w roku 1905 subwencyi 32 448 mk., a w r. 1906 89 810 marek.

Nasi współobywatele niemieccy zdobyli się także w Poznaniu na kilka pomników. Dość wejrzeć na ich spis, aby ocenić zazaz tych pomników tendencyę i znaczenie. Mają one uwidocznić, kto w Wielkopolsce roztacza swe panowanie. Pomniki niemieckie mają przeto nieomal wyłącznie charakter wojskowy. Są to następujące:

Pomnik ze spiżu na placu Wilhelmowskim, w pobliżu teatru niemieckiego, na cześć poległych w r. 1866 pod Nachodem Prusaków. Pomnik ten przedstawia lwa na piedestale, przy którym cztery postacie żołnierzy pruskich.

Pomnik wojskowy z r. 1870-—71 przed komendą generalną, na wylocie ulicy Pryderykowskiej.

Kolumna z czarnym pruskim orłem i popiersiem Jahna, twórcy niemieckich towarzystw gimnastycznych, przy ulicy Długiej, na »Zielonych ogrodach«. Pomnik ten możnaby uważać jako nie wojskowy, ale czarny pruski orzeł wskazuje na to, że i ten pomnik dostroić się musiał do charakteru innych.

Pomnik Bismarcka jest ostatnim w szeregu pomników niemieckich. Znajduje się on w pobliżu pałacu cesarskiego. Twarz żelaznego księcia zwrócona była pierwotnie bardziej do krajów słowiańskich, obecnie po przestawieniu, kierunek jest cokolwiek inny, w strony niemieckie.

III.

Rozrost miasta.

Poznań w rzędzie miast polskich zawsze niepoślednią odgrywał rolę. W Wielkopolsce był Poznań centrem politycznem, choć pod względem kościelnym prym trzymało Gniezno. Po zajęciu ziem polskich przez Prusy zmieniły się stosunki, ale zupełny przewrót nastąpił dopiero w ostatniem półwieku. Zaraz na początku skierowały Prusy swoją uwagę na to, by właśnie w środowisku wielkopolskiem wytworzyć sobie silny punkt oparcia. Warownie polskie, pochodzące z wieków dawnych, na ten cel nie wystarczały. Wystawiono więc kilka pogranicznych fortyfikacyi, najgłówniejszą jednakże w Poznaniu. Już r. 1 828A) ściśniono murami, wałami i przekopami jakoby pierścieniem gród Przemysławów i to nietyle ze względu na sąsiedztwo rosyjskie, jak głównie na stosunki wewnętrzne, polskie. Wszak zabrano się do ufortyfikowania Poznania w tym czasie, gdy miało jeszcze praktyczne znaczenie przymierze zaczepno-odporne²), zawarte między Rosyą a Prusami, bo przymierzu temu dano daleko później³) wyraz przez wystawienie odpowiedniego pomnika w Kaliszu. Przyznał to zresztą poznański organ półurzędowy⁴), że forteca służyć miała głównie jako wał ochronny przeciwko polskim dążnościom rewolucyjnym.

Jednakże wszystko na świecie nie stałe, bo to, co z wielkim nakładem czasu i pieniędzy urządzili w Poznaniu dla opancerzenia siedliska Polaków Prusacy, to z biegiem czasu, z tym samym może kosztem wypadło im zburzyć i to nie z powodów politycznych, wojskowych lub strategicznych, lecz ze względów ekonomicznych i społecznych, które w tym razie okazały się daleko silniejszymi, niż najlepiej obmyślane plany militarne. Runęły więc w latach 1905—1907 w znacznej części pod młotami i motykami polskiego także robotnika wzniesione z wielkim mozołem mury i baszty pruskie.

Na miejscu dawniejszych wałów i rowów powstały nowe ulice i place. Teren dawny forteczny miał fiskus pruski w swojem posiadaniu. Oddał go wprawdzie na prywatny użytek, ale nie darmo, lecz za sowitem wynagrodzeniem, a przytem na

O W tym r. założono fortecę.

*) z d. 13. 2. 1833 r. s) 1841 roku.

⁴) Nr. 445 Posener-Ztg. z roku 1907.

takich jeszcze warunkach, że z terenu tego rdzennej ludności polskiej ani piędź nie dostanie się ziemi. Teren forteczny obrócono przedewszystkiem na place dla zamku cesarskiego, gmachu komisyi kolonizacyjnej, ziemstwa prowincyonalnego, akademii niemieckiej, dyrekcyi poczty itd.

Rozbudowanie dawnych wsi Jeżyc, św. Uazarza i Wildy w stronę miasta posuwało się już od lat dawnych. Skoro znikły przedmurza forteczne, dążność ta wzmogła się do tego stopnia, że już w latach najbliższych Poznań, Jeżyce, Uazarz i Wilda stanowić będą całość ciągłych i zabudowanych ulic. Przyłączenie komunalne tych miejscowości nastąpiło już r. 1900. Poznań stał się wielkiem miastem.

Taki rozwój stosunków wpłynął także na konieczność przebudowy centralnego dworca kolejowego. Praca ta również chyżym posuwa się krokiem. Pawilon do sprzedaży biletów od strony św. Uazarza jest już ukończony. Niedługo doczekamy się też przełożenia szyn do toru gnieźnieńsko-toruńskiego.

Miasto z swej strony przyczyniło się o tyle do przebudowania dworca, ile że poświęciło na ten cel 529,000 mk., pod warunkiem¹) jednakże, że rząd tak samo jak dyrekcya kolejowa uwzględnią życzenie miasta co do rozprzestrzenienia sieci ulic. Tak między innemi ulica wiodąca od Ogrodu Zoologicznego aż do „kaponiery“ będzie rozszerzona. Planty w pobliżu starego cmentarza świętomarcińskiego mają być powiększone. Roboty poczęści już dokonane, po części rozpoczęte.

Podobne prace podjęto także i z drugiej strony miasta, tak od Wildy jako i od Główny. Padła brama Wildecka, otwierając widok na dawną osadę miejską bamberską.

Pękł więc pierścień, otaczający przez lat 80 miasto Poznań.

Od »św. Wojciecha» począwszy ciągnie się teraz w miejscu dawnej fosy aż do samej Warty nowy bulwar okrężny. Stworzono bulwary: »Burgrabiowski« ² 3) od drogi Dębińskiej aż do bramy Wildeckiej; »Margrabiowski« od bramy Wildeckiej do Rycerskiej; „Blektorski“ od bramy Rycerskiej do Berlińskiej; „Królewski“ od bramy Berlińskiej do Królewskiej i „Cesarski“ od bramy Królewskiej do św. Wojciecha. Bulwary te wytknięto, o ile było możebnem, na miejscu dawniejszej fosy fortecznej.

inną postać.

Bulwary, a raczej „Wały“, jak je nazwała „Straż“, dają Poznaniowi zupełnie

Na bulwarach Królewskich wytknięto przez sam środek dzielnicy nową ulicę w przedłużeniu ulicy św. Pawła, aż do toru kolejowego. Pomost połączy ulicę tę z ulicą Wielkoberlińską na Jeżycach.

Zamek cesarski wzniesiono w stylu romańskim.

Dla utrzymania harmonii wyszły polecenia i przepisy, aby i sąsiednie budowle ten sam styl wykazywały. Dla tego też po prawej stronie frontu zamkowego zabudowania Ziemstwa prowincyonalnego, a po lewej gmach pocztowy w tym samym stylu zbudowane zostały. Całość robi niejako wrażenie palatyńskiego zamku średniowiecznego⁴) Na froncie przednim widzimy cour d’honneur, z którą łączy się wieża, tworząca narożnik. Wieża ta ma 70 metrów wysokości, a 15 metrów średnicy. Urządzony w niej jest wjazd dla pary cesarskiej. Nad wjazdem znajduje się kaplica zamkowa. Przy urządzaniu apartamentów cesarskich odstąpiono trochę od dotychczasowych prawideł. Podczas, gdy n. p. zamek strasburski w ten sposób urządzono, że pomiędzy pokojami cesarza i cesarzowej znajdują się pomieszczenia dla przyjęć, -— w poznańskim zamku nie przedzielono wspólnych pokoi pary cesarskiej żadnemi ubi-kacyami reprezentacyjnemi, bo rozkład z takiem przedzieleniem okazał się niepraktycznym. Wejście oficyalne (po schodach wieży) skierowane jest do pokoi cesarskiej pary, które na pierwszem urządzono piętrze. Pokoje cesarza leżą od frontu, cesarzowej od strony parku. W środku zamku urządzono obszerne podwórze (43X42 metr.) Na stronie, która leży naprzeciwko wieży, mieszczą się sale reprezentacyjne które wielkością i wspaniałością szczególnie odznaczać się mają. „Wielka sala“ większą jest od „Sali białej“ w zamku berlińskim. Dla gości urządzono osobne wspaniałe wejścia i schody. Park rozpoczyna się zaraz przy froncie tylnym zamku i będzie z zamkiem połączony wielką terasą. Do zbudowania zamku użyto śląskiego piaskowca. Koszta wynoszą 5 Ł/₂ miliona marek.

Na bulwarach Elektorskich urządzono plac zabawy tdla dzieci i pobudowano gmach Ziemstwa prowincyonalnego, jako też dyrekcyę poczty.

Na bulwarach Cesarskich, przy dawniejszym forcie Haake’go pobudowano pralnię wojskową, a „za bramą Młyńską“ gmachy wozowni artyleryjskiej.

Runął tu też dawniejszy fort Waldersee.

czone

Bulwary Margrabiowskie, na miejscu dawniejszego fortu Grolmana, przezna-są na budowle wielkich koszar wojskowych.

Bulwary Burgrabiowskie przecin • dwie nowe ulice: pierwsza przedłuża Łą-

^ kową, druga znajduje się w miejscu zniesionego fortu Brünnecka.

Całe nowe Bulwary okalaj ące stary Poznań, mają od ulicy Północnej aż do Grobli przeszło 4 kim. długości.

RSI

•M,

'f ÄMv« :Z JÏH~ -

44.441’

tè

Zamek cesarski.

Poznań skorzystał też o tyle, że powstały nowe skwery i ogrody, powiększone jeszcze nabyciem ogrodu Fehlana¹). Urządzono w nim park, który oddano 2. 8. 1906 do publicznego użytku. Drugi ogród, a właściwie także park, urządzono przy dawnym cmentarzu świętomarcińskim. Ozdobiono go sztucznym stawem, wodotryskiem i biustem Szylera.

Na św. Łazarzu powstał piękny, „ogród botaniczny“.

Przy ulicy Lessinga urządzono r. 1906 wielki plac do zabawy dla dzieci. Projektowany jest też wielki park podmiejski w Sołaczu. Stracił jednak Poznań przy tern wszystkiem wielką promenadę, która się ciągnęła od kaponiery w lewą stronę aż ku Tamie Garbarskiej.

Rozwój miasta spowodował także zmianę wewnętrznych stosunków komunika-

cyjnych.

Przed kilkudziesięciu laty wystarczały zupełnie dorożki i inne wozy prywatne. Z biegiem czasu urządzono kolej konną, pierwotnie w samem mieście tylko. Na Jeżyce, Łazarz i Wildę szły omnibusy. Wkrótce i to nie zaspokajało potrzeb. Kolej konną zamieniono przed 12 laty²) na elektryczną, a do dawniejszych wsi podmiejskich, któremi były Jeżyce, Łazarz i Wilca, pociągnięto szyny. R. 1905 posiadał już Poznań 24,63 km. toru tramwajowego. Kursa wszystkie w tym roku wynosiły 2,282,356,3 km.

Wielkie znaczenie miałoby dla komunikacyi handlowej Poznania należyte uregulowanie brzegów Warty i urządzenie odpowiedniej zatoki. W tym względzie wy-

27. 10. 1896.

J Kontrakt z d. 6. 7. 1905 r.

11. 11. 1896.

²) Kontrakt miasta z poznańskiem Towarzystwem akcyjnem kolei miejskiej z dnia

konał d. 30. 3. 1904 r. inspektor budowli wodnych projekt, który koszta uregulowania oblicza na 5,280,000 mk.¹). Miasto ma zamiar przyjąć ten projekt, jeśliby rząd wyznaczył na ten cel 3,000,000 mk. i teren potrzebny dał bezpłatnie. Sprawa ta jest jeszcze przedmiotem pertraktacyi z rządem.

W lipcu 1905 r. oddano most na Cybinie do publicznego użytku. Zbudowała go prowincya. Od strony katedry konstrukcya żelazna nie robi zbyt pięknego wraże nia, dla tego powzięto myśl stosownego upiększenia przy pomocy portyku.

Woda i światło są dwa żywioły, które w każdym ustroju ważną odgrywają rolę. Zawisło od nich nietylko udogodnienie, lecz także nasze zdrowie i życie. Każda przeto gmina, czy większa, czy mniejsza, na te czynniki szczególną zwraca uwagę, boznań niegdyś chromał pod jednym i drugim względem. Co dó wody dobroczyńca Poznania hr. Edward Raczyński już w pierwszej połowie zeszłego stulecia zaradził potjzebie. On to stworzył kanalizacyę poznańską, która przetrwała do czasów naszych, dopóki miasto nie przeprowadziło urządzenia kanalizacyjnego podług zasad najnowszych. Roku 1878 sprawiło miasto wielką parową maszynę do pompowania, którą miesięcznie wydobywa się wody około 4 000 000 metrów kubicznych. Tak wielkie jest w Poznaniu zapotrzebowanie. Kanalizacya umożliwia też wystawienie ludowych łazienek natryskowych, których obecnie mamy już dwie, na Nowym Rynku i na Wildzie.

Oświetlenia dokonywano przez długi czas lampami olejnemi, potem naftowemi, następnie gazowemi, a obecnie jest w Poznaniu także oświetlenie elektryczne, które podług projektu z roku 1904 w latach ostatnich znacznie rozpowszechniono. Każdy nieomal dom ma już oświetlenie albo gazowe albo elektryczne. Gazu używa Poznań w znacznej części także na potrzeby kuchenne ²). Miejskie zakłady elektryczne znajdują się w mieście na Grobli, jakoteż na przedmieściach św. Łazarza, Jeżycach i na Wildzie.

Straż ogniowa wzorowo jest urządzona. Główny odwach mieści się przy ulicy Masztalerskiej, a mniejsze przy ulicy Karola, Kluczborskiej i na Chwaliszewie. Straż ogniowa składa się z dyrektora, ogniomistrza, dwóch feldweblów, 14 kapralów i 64 strażaków.

Miejska masztalarnia dostarcza 14 woźniców. Razem składa się Straż pożarna z około 100 ludzi. Narzędzia do gaszenia odpowiadają wymaganiom współczesnym. Co tylko na polu techniki w tym kierunku wynaleziono, to też i w Poznaniu znalazło zastosowanie. Są 3 wielkie sikawki parowe, jedna pompa parowa, kilka sikawek ręcznych, do tego drabiny najrozmaitsze większe i mniejsze i drobniejsze przedmioty ratunkowe.

W dziedzinie sanitarnej miasto wystawiło kilka okazałych budowli. Wielki lazaret miejski mieści się przy ulicy Szkolnej. Zbiornik ścieków itd. urządza się pomiędzy Szelągiem a Wilczym młynem.

Rozwój szkolnictwa pruskiego pociągnął za sobą także potrzebę wystawienia w Poznaniu całego szeregu nowych gmachów. W ostatnich 50 latach stanął gmach gimnazyum św. Maryi Magdaleny, gimnazyum Bergera, gimnazyurn jeżyckiego, szkoły Ludwiki itd. Poza tern wystawiono odpowiednią liczbę gmachów szkół miejskich.

Wobec tak wielkiego rozwoju miasta okazała się również potrzeba odpowiedniego powiększenia biur magistrackich. Stary ratusz, z polskich pochodzący czasów, ozdoba architektoniczna grodu naszego, nie starczył już na to, dla tego wybudowano tuż obok niego jeden jeszcze gmach, nazywany powszechnie ratuszem nowym. Powzięto też projekt wyrestaurowania ratusza starego. Jest to dawnetn życzeniem ludności poznańskiej. Rząd i miasto uznają także potrzebę restauracyi, ale rozchodzi się jeszcze o koszta, które będą, jeśli restauracya ma być „stylowa“, dość znaczne.

J Sprawozdanie miejskiej administracyi z r. 1905 str. 132. Uchwały rady miejskiej 12. 6. 1905-Przedstawienie magistratu 7. 12. 1905 wysłane do prezydenta rejencyjnego ²) Warunki oddania gazu na użytek prywatny z roku 1898.

13

Już w latach 1874—1877 odbywały się w tym przedmiocie rokowania pomiędzy naczelnym prezydentem prowincyi a zarządem miejskim. Miano wtedy na oku, że rząd weźmie udział w tej sprawie. Spoczywała ona następnie aż do r. 1884. Wtedy konserwator pomników sztuki v. Dehn-Rotfelser w sprawozdaniu swojem poparł rzecz o tyle, że gorąco polecił, by rząd zajął się odrestaurowaniem. Rząd uznał wprawdzie, że ^życzenia re-stauracyi są słuszne, dał jednak do zrozumienia, że koszta przebudowania wewnętrznego ponieść musi miasto, a koszta ^zewnętrznej ornamentacyi, kontur heraldycznych i t. d., prowincya. Roku 1888 nakreślił archi waryusz dr. Ehrenberg program artystycznego przyozdobienia głównego frontu ratuszowego, a dyrektor muzeum berlińskiego, profesor Ewald wypracował w roku 1 894 odpowiedni projekt. Pierwotnie chciano ratuszowi zostawić charakter dawny. Kwesty a ta jednak stała się wątpliwą, kiedy Ehrenberg wypowiedział swoje mniemanie, że resztki malowań na głównym froncie, nie są pierwo-tnemi, nie posiadają przeto wartości.. Te resztki przedstawiają wizerunki królów polskich. Później zajmowali się tą sprawą radca rejencyjny Persius (1898), budowniczy rządowy Kohte, radca budowli miejskich Griider, jako też inspektor budowli Zeidler. Ten ostatni pracował razem z przydzielonym mu architektem roku 1903 przez trzy miesiące nad projektem re-stauracyi i rysunkami. Rząd zgodził się na projekt Zeid-lera, a miasto poruczyło jego wykona-nie radcy budowlanemu Teuberowi. Fasada ma być w sposób polichromiczny ozdobioną. Rząd daje mały zasiłek. — Nas zaciekawia, czy owe „bezwartościowe“ malowidła królów polskich zatarte czy też odnowione będą. Przejęci jesteśmy pewnym pesymizmem, bo niektórym zawadzał już nawet historyczny orzeł polski, który 125 lat właśnie przetrwał na wieży ratuszowej. — Opis rozbudowania miasta nie byłby kompletny, gdybyśmy nie wspomnieli o projekcie wybudowania nowego teatru nie-

Wm

P.

Fi

fl||

■„i

Il

; JF

ff

».

li

•■'.„•I

pi

G,

il

«If

ilHI

i*

F7

fln *

■ r

Üigg

i:J

f -1

il

Ri

». i

. ,13

f3J

- 4»

Vß

Mi

k.

J

gl

‘1

tsl

Ai

g pi

■ J: r.

Bank Przemysłowców.

mieckiego. Stary teatr niemiecki, którego początki sięgają r. 1304¹), a budowla teraźniejsza pochodzi z r. 1879, już naszym współobywatelom Niemcom nie wystarcza. Nowy, okazały,

oczywiście na koszt miasta i z zasiłkiem rządowym

stanąć ma

w sąsiedztwie gmachu komisyi kolonizacyjncj, przy przedłużeniu ulicy św. Pawła, w pobliżu ozdobnego sztucznego stawu, który miasto także urządzić zamierza. Że z teatru miejskiego, na który składać się muszą w formie podatków także i Polacy, wykluczono zupełnie język polski, uważają Niemcy w historycznej stolicy Wielkopolski za rzecz zupełnie naturalną i usprawiedliwioną.

Nie dziw. że na tak szerokie plany w administracyi miejskiej dochody miejskie starczyć nie mogą. Miasto zadłużyło się znacznie, a rada miejska w ostatnich czasach postanowiła, nową zaciągnąć pożyczkę, która wynosić ma 26 milionów marek. Ministrowie finansów i spraw wewnętrznych zezwolili już pod dniem 3 lipca 1908 r.⁵ 6) na wydanie obligacyi 3, 3Y₂ i 4 procentowych na sumę ogólną 10 000 000 mk. Suma ta ma być częścią owych 26 milionów. Dług ma być rocznie w wysokości 1 72 proc.,*z do-liczeniem procentu, amortyzowany.

O rozwoju miasta Poznania świadczy też etat jego, z którego dowiadujemy się o dochodach i rozchodach. Zamykają się one rocznie w sumie przeszło dziesięciu milionów marek. Dochód z administracyi preliminowany jest na rok bieżący na 1 1 7,750 mk., ze szkół na 540,031 mk., z gruntów miejskich na 1,070,515 mk., z podatków na 4,565,436 mk. Reszta z drobnych innych gałęzi. Rozchód określono: na administracyę 1,507,744 mk., na szkoły 2,176,890 mk., na etat ubogich 1,066,490 mk. Przeszło półtora miliona marek pochłania więc administracya miejska. Sami burmistrze i płatni radni miejscy pobierają rocznie 82,583 mk., a wyżsi urzędnicy 58,720 mk. W jednej i drugiej kategoryi nie ma ani jednego Polaka. Są tylko Polacy w nieznacznej liczbie na stanowiskach podrzędnych, natomiast wielu ich jest na najniższych.

Ciekawą jest też statystyka ludności miasta Poznania, którą w pewnych odstępach od r. 1816 sporządzano.

W r. 1816 liczył Poznań 23,844 ludności, w r. 1846: 43,058, w r. 1858: 47,543, w r. 1867: 53,392, w r. 1895: 73,239. W roku 1900 powiększyła się ludność znacznie, ale głównie z tego powodu, że przyłączono wtedy do Poznania gminy św. Łazarz, Jeżyce i Wildę. Takim sposobem naliczono w tymże roku w powiększonem mieście Poznaniu 1 1 7,033 mieszkańców. Ostatnie liczenie ludności, dokonane dnia 1 grudnia 1905 r. wykazuje liczbę 137,067, t. j. przeszło 20,000 czyli 17 proc. więcej niż pięć lat poprzednio. Płeć piękna zawsze przeważała w Poznaniu. Kobiet w czasie spisu ostatniego było 70,894, a mężczyzn cywilnych 59,792, wojskowych zaś 6,381.

Roku 1890 bvło w Poznaniu Polaków 50,76 proc., Niemców 49,09 proc.

Ludność polska w Poznaniu, w stosunku do niemieckiej, mniej jest zamożną i mniej wykształconą, zapełnia przeto najniższe kategorye gospodarcze i społeczne⁷). Dziwić się temu nie można, zważywszy ogólne upośledzenie, w którem znajduje się pod zaborem pruskim żywioł polski. Mimo to w stosunku do tego, co dawniej było, zauważyć można w dziedzinie naszej postęp nie mały. Walą się na nas ze wszystkich stron przeciwności, ale mimo to upadać nam na duchu nie potrzeba, bo mamy za sobą prawa Boskie i prawa przyrodzone, a rozwojowi naszemu w ramach legalnych żadna potęga zapobiedz nie może.

13*

SZPITALIK DZIECIĘCY POD WEZWANIEM Ś. JÓZEFA

(PRZY ULICY Ś. PIOTRA 7—8).

PODAŁ

KSIĄDZ KAZIMIERZ BAJEROWICZ,

KAPELAN ZAKŁADU.

Jedną z najpiękniejszych instytucyi, założonych w ostatniem pięćdziesięcioleciu w grodzie Przemysława jest szpitalik dziecięcy pod wezwaniem św. Józefa. Jestto pierwszy tego rodzaju zakład w Księstwie a wielką jego potrzebę niechaj wykaże sam rozwój szpitalika.

Pierwotny dom, zakupiony 1853 roku przez Siostrę Miłosierdzia ś. p. Sewerynę Morawską, służył za ochronkę i szwalnię, w której mieściło się 40 dziewcząt-sierot. Roku 1859 Siostra Irena Łuszczewska objąwszy rządy zakładu pobudowała 1868 roku dom dla nieuleczalnych i starych niewiast, gdzie znajduje 40 osób pomieszczenie. Gdy 1876 r. rząd zamknął zakład sierót, opróżnione z frontu domu pokoje pozostały wolne. — Następnego roku tj. 1877 założył dr. Zielewicz »stowarzyszenie opieki domowej dla chorych dzieci«. Aby piękne i szlachetne te zamiary urzeczywistnić, trzeba było przedewszystkiem kilku pokoi, gdzieby można wstawić łóżka dla cierpiącej dziatwy.

Siostra Irena Łuszczewska umożliwiła urzeczywistnienie tego dzieła miłosierdzia oddając na ten cel pokoje pozostałe po rozwiązaniu zakładu sierót, sama zajęła się wewnętrznem ich urządzeniem, a niedługo potem objęła kierownictwo szpitalika, oddając go opiece św. Józefa.

Tak powstał szpitalik dziecięcy pod wezwaniem św. Józefa. Miał on tylko 12 łóżeczek. W miesiącu maju tegoż roku otworzono bezpłatną poliklinikę, a miesiąc później królewski rząd zezwolił na otwarcie samego szpitalika. Kierownictwo kliniki i polikliniki objął dr. Zielewicz, któremu pomagali dr. Grodzki i dr. Kapuściński. Pierwszego zaraz roku leczono w klinice 103 dzieci, w poliklinice 1149.

Roku 1880 objął lekarskie kierownictwo dr. Osowicki, a pomoc przyrzekli mu dr. Batkowski i dr. Heliodor Święcicki. Tego roku powiększono liczbę łóżeczek na 30 a leczono w klinice 246 dzieci a w poliklinice 2666 — kąpieli zdrowotnych, przeważnie solankowych wydano 2500.

Trzy lata później przebudowano szpitalik i dodano w ten sposób 20 dalszych łóżeczek, dalej urządzono osobną salkę dla dyfteryi i osobną dla szkarlatyny. Roku 1890 postawiono zakład kąpielowy na 20 wanienek i zaraz pierwszego roku korzystały dzieci z kąpieli 15091.

W roku 1890 objął dr. Drobnik wydział chirurgiczny. Roku 1895 miejsce dr. Osowickiego zajął dr. Krysiewicz. Do stacyi ocznej pozyskano r. 1899 wybitną siłę w osobie okulisty dr. Stasińskiego. Roku 1900 objął stanowisko chirurga dr. Pomorski. Jako specyaliści pracują panowie: dr. Stark, dr. Dembiński, dr. Bolewski i dr. Grabowski. Roku 1907 pozyskano nową siłę lekarską — dr. Szulczewskiego.

Aż do miesiąca lipca 1907 r. rozkład szpitalika był następujący. — Parter: ubikacye Sióstr a w skrzydle stacya szkarlatynowa. — Pierwsze piętro : stacya chirurgiczna, sala operacyjna, poliklinika, apteka, 22 łóżeczka. — Drugie piętro; 22 łóżeczka i stacya dyfterytyczna.

Kuchnia, pralnia, zakład kąpielowy, desynfekcya i śmiertelnica znajdują się w osobnych budynkach w podwórzu, którego pozostałe miejsce tworzy ogród. Grunt przyległy dokupiono wraz z budynkiem, który przemieniono na stacyę szkarlatyny. — Ogółem było 60 łóżeczek, lecz i to nie starczyło.

Liczba chorych w przeciągu 25 lat była na prymitywny a tak mały i dopiero rozwijający się zakład olbrzymia: w klinice leczono 10,290 dzieci przez 365,568 dni; w poliklinice udzielano pomocy lekarskiej i bezpłatnych lekarstw wr 100,602 wypadkach; kąpieli zdrowotnych wydano 235,71 1. — Ze zaś liczba chorych z miasta i z prowincyi coraz się wzmagała, postanowiono wybudować wielki gmach, któryby odpowiadał nowoczesnym wymaganiom.    Ą

Z frontu był wolny grunt i stara ochrona, którą obalono, a wybudowano nową w ogrodzie. Zniesiono też starą kapliczkę a wybudowano nową od frontu po prawej stronie starego szpitalika. Zaś po lewej stronie pozostał wielki plac budowlany, na którym wzniósł się nowy szpital, do którego plany wygotował p. Roger Sławski.

Front nowego dwupiętrowego gmachu przeprowadzono w stylu gotyckim. Obszerne salki z wielkiemi oknami wychodzą na stronę słoneczną. Ze strony podwórza wzdłuż domu idą wielkie i jasne kury tarze, gdzie dzieci bawią się wśród dnia. Na I i II piętrze ciągną się wzdłuż całego domu balkony, gdzie dzieci na leżakach werandują.

Na parterze znajdują się salki poczekalne, poliklinika i apteka. — Sala opera-

Na każdem piętrze łazienki fajansowe dla

Łóżeczek jest przeszło 120.

Stacyą wewnętrzną kieruje wielce zasłużony około szpitalika p. dr. Krysiewicz a stacyą chirurgiczną niestrudzony dr. Pomorski, którym dzielnie pomagają panowie: dr. Szulczewski i specyaliści dr. Stasiński, dr. Stark, dr. Dembiński, dr. Bo-lewski i dr. Grabowski.

cyjna pięknie i kosztownie urządzona, chorych dzieci. — W skrzydle drugiego piętra jest odosobniony wydział dyfterytyczny, do którego osobna prowadzi klatka schodowa. — W starym szpitaliku urządzono częściowo stacyę chirurgiczną, tuberkuliczną i oczną. -— Nowy zakład ma centralne ogrzewanie i oświetlenie elektryczne.

Poświęcenie nowego gmachu przez Najprz. ks. Biskupa dra Likowskiego odbyło się 2 lipca 1907 r. Przy tej sposobności podniósł Ks. Biskup wielkie zasługi, jakie położyła Przew. Siostra Irena Łuszczewska, przełożona zakładu wraz całym zastępem Sióstr Miłosierdzia. Nie małą bowiem było rzeczą stać wytrwale przez długi szereg lat u steru tak trudnego zadania, jakiemu trzeba było sprostać, aby szpitalik mógł dojść do dzisiejszego rozwoju i bogatej w plon pracy.

Na wyrazy najgorętszego uznania zasługują przedewszystkiem obecnie zakładem kierujący lekarze, którzy pracują z pełnem poświęceniem.

Od założenia nowego szpitalika, czyli od lipca 1907 r. aż do października 1908 r. leczono w klinice 1054 dzieci przez 45,712 dni, w poliklinice zaś 7503 dzieci.

Zamiarem, z którym nosi się zarząd Zakładu, jest, aby na miejscu starego szpitalika wybudować drugą połowę już istniejącego, nowego gmachu. Wtenczas umieści się jakie 200 dzieci chorych.

Może nam to przyniesie niedaleka przyszłość, jeżeli się spłaci dług na już wybudowanym domu jeszcze ciążący a zbierze się dostateczną sumę na rozpoczęcie budowy tej drugiej połowy.

KONSTANTY KOŚCIŃSKI.

TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ NAUK.

Do niedawna stał przy ulicy Wiktoryijfgmach dość okazały, na którym umieszczony był napis: »Muzeum Mielżyńskich«. Brama dębowa poważne robiła wrażenie, a godło nad nią kazało^się domyślać, że to jest siedlisko pracy naukowej.

W roku bieżącym gmach ten od frontu zburzono, a na miejscu jego i sąsiedniej kamienicy stanęła pomnikowa budowla, która może należy do najpiękniejszych w mieście. Wykonali ją Polacy, podług planu architekta polskiego.

Jest to przybytek najpoważniejszej polskiej instytucyi naukowej pod zaborem pruskim, t. j. Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, które przed półwiekiem, t. j. r. 1857 w grodzie naszym zawiązanem zostało przez liczne grono najwybitniejszych osób Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Dzielnica ta podówczas pod względem pielęgnowania nauk, umiejętności i oświaty rodzimej przedstawiała widok nader smutny i przykry.¹) W powszechności senność lub bezwładne zobojętnienie na dolę bieżącą i niepamięć na przyszłość; w jedno-jä stkach brak myśli przewodniej w tro-

■    sce o zachowanie swojskiego żywiołu,

■    przedewszystkiem zaś brak spójni K duchowej; oto wierny obraz położe-*■ nia ówczesnego. Stosunki zewnętrzne,

miejscowe, które stan ten wywołały, groziły zupełnem przytłumieniem rodzimej myśli i oświaty.

Wütern położeniu*⁷rzeczy umysły myślące uznały nieuchronną potrzebę zachowania ostatniej przynajmniej spuścizny, świadczącej o istnieniu naszem, potrzebę obronnej uprawy rodzimego języka i przekazania go szczęśliwszym pokoleniom.

Sprowadzić rozrzucone i samopas chodzące promienie naukowe do wspólnego ogniska, pobudzić ludzi przeświadczonych o ważności oświaty krajowej, i zjednoczenia ich ku wspólnym naukowym celom, takie nastręczała środki myśl, coraz dotkliwszą niepokojona troską. Myśl ta, podniesiona z żywem współczuciem przez młodsze zwłaszcza pokolenie, wywołała Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie.

Pośród licznych zewnętrznych trudności, bez zasobów, bez środków do pokrycia pierwszych potrzeb, nawet bez miejsca własnego do zebrań, bez innej podniety nad

m.

Wmr

§•

.ii

■':T

ił

•h; >

Ife

Gmach Towarzystwa"Przyjaciół Nauk i imienia Mielżyńskich.

muzeum

b Sprawozdanie 'z d. 1. 1. 1860 r.

przeświadczenie o pożytku zespolonej dla kraju pracy, przystąpiono w imię Boże do dzieła. Pierwsze zebrania odbywały się z kolei w mieszkaniu hr. Tytusa Działyń-skiego, Władysława Niegolewskiego i hr. Rogiera Raczyńskiego. Zarząd Towarzystwa zostawał pod przewodnictwem najpierw hr. Augusta Cieszkowskiego następnie hr. Tytusa Działyńskiego a nadto należeli do Zarządu Władysław Niegolewski jako prezes, hr. Jan Działyński jako redaktor, dr. Matecki jako podskarbi i Teon Wegner jako sekretarz. Konserwatorem był Albin Górecki.

mocne

wice-

Pielęgnowanie nauk i umiejętności w języku polskim przyjęło towarzystwo w ustawach swych za główny cel usiłowań.¹). Wogóle wzięło sobie²) Towarzystwo za zadanie, zajmować się jedynie kwestyami czysto naukowemi, rzc_ można akademickiemi, a wstrzymywać się jak najzupełniej od jakiegokolwiek wpływania na kwestye aktualnej, praktycznej natury, mogące w jakikolwiek bądź sposób oddziaływać na życie publiczne.

Z początku nie posiadało Towarzystwo Przyjaciół Nauk swego własnego lokalu, lecz korzystało z gościnności w mieszkaniach prywatnych wybitnych obywateli, dopóki

//

hr. Rogier Raczyński, w pałacu Ra- _

czyńskich nietylko Towarzystwu, ale i jego zbiorom nie udzielił pomieszczenia.

Roku 1869 jednakże wypowiedziało kuratoryum biblioteki Raczyńskich lokal ten Towarzystwu.

W skład kuratoryum wchodzą bowiem władze miejskie i rządowe, a te uważały za stosowne, nie uwzglę- M dnić życzliwości hr. Rogiera. Wtedy i to „Bazar“ odstąpił kilka pokoi To- i warzystwu, a niebawem wzięło się i społeczeństwo rączo do dzieła, by Towarzystwu własną urządzić zagrodę. |S Na czele licznych ofiarodawców sta- g nęła zacna rodzina hr. Mielżyńskich z Miłosławia. Hrabia Seweryn nabył dla Towarzystwa nieruchomość przy ulicy Wiktoryi i tu stanęła roku 1874 kamienica, która dotrwała do roku 1907. Tam umieszczono zbiory, które zasłynęły nietylko u nas, ale i za granicą, a z dniem każdym tak się powiększały, że dziś należą do najcenniejszych i największych polskich wogóle. Biblioteka zawiera około 45 000 dzieł, w których jest wiele pierwszych druków i rzadkich wydawnictw. Dział najważniejszych rękopisów obejmuje około 600 numerów. Gabinet archeologiczny i przyrodniczy zawiera wiele okazów widzenia godnych, a zbiory pamiątek narodowych, umieszczone w muzeum, wiele obejmują przedmiotów miłych sercu polskiemu. Wreszcie zbiór obrazów Miłosławskiej — z wspaniałego daru hr. Mielżyńskich i galerya hr. Ciecierskich podnoszą bardzo wartość instytucyi. Ogrom darów z czasem wzrósł do tego stopnia, że dotychczasowa kamienica nie wystarczała. Po dokupieniu sąsiedniej nieruchomości zdobyło się Towarzystwo na przybytek nowy, godnie reprezentujący tę naszą instytucyę. Budowlę wzniósł roku 1908 architekt p. Mieczkowski podług planu p. Sławskiego.

Dorobek duchowy przedstawia się w Rocznikach Towarzystwa i we wydziałach nie mniej pokaźnie. Istnieją w Towarzystwie cztery wydziały. Najznaczniejszym jest wydział historyczno-literacki, bardzo ruchliwym wydział lekarzy i wydział przy-

rfd

Ti

ja*!

*    : §a|

I it ]

m t.

I*

i; ;

gy

r.Ji

Oli

lii.1

Pil

Biblioteka Raczyńskich.

pod tytułem Galeryi

') Ustawy Tow. Przyj. Nauk Pozn. z r. 1857 w Roczniku I. Poznań 1860. ²) X. K. Z. Pogląd na działalność. Ruch VII. Nr. 3 z r. 1908.

rodników, a nowo wskrzeszonymx) wydział prawniczo-ekonomiczny. Każdy z tych wydziałów ma swego prezesa i sekretarza. Prezesem wydziału histo-ryczno-literackiego jest pan dr. Bolesław Erzepki, prezesem | wydziału lekarzy i wydziału przyrodni- Ig ków pan radca dr. Franciszek Chłapowski, a wydziału prawniczo-ekonomicznego ks. prałat Wawrzyniak. Na czele całej insty-tucyi jest Zarząd, w skład którego wchodzą Najprzewielebniejszy ks. biskup Eikowski |yj jako prezes, pp. dr. Heliodor Święcicki jako H

i.,

v à

Prezesi Towarzystwa Przyjaciół Nauk

Karol Libelt.

Tytus hr. Działyński.

-VÎ

.I

i?

iii!

l’es* .

<4

i» •

•V.

Ks. biskup dr. Likowski.

Stanisław Koźmian.

wiceprezes, radca Głębocki jako sekretarz, radca Lukomski jako podskarbi i*ks. prałat Warmiński jako redaktor. Członków liczy Towarzystwo kilkaset.

August hr. Cieszkowski.

Prace naukowe bywają czy-dzeniach, a następnie, jeśli zys-w Rocznikach Towarzystwa, a zapisały się w nich zaszczy-ziemi wielkopolskiej, lat 20 swój własny organ p. t. naczelnym jest dr. Lazarewicz, redakcyjny.

szych, którzy pamięć trwałą należy najpierw hr. Augusta Tytusa Działyńskiego. Nastę-kowski znów prezesostwo, aby Libeltowi, który piastował tę Po Libelcie reprezentował To-, sław Koźmian, a po nim znów

) Wydział ten istniał już roku 1893, ale podupadł.

'-F

Dr. Bolesław Erzepki,

konserwator zbiorów.

tane i dyskutowane na posiekają aprobatę, umieszczane są Roczników tych jest już XXXIV tnie pierwsze powagi naukowe Wydział lekarski wydaje od Nowiny lekarskie. Redaktorem a 14 lekarzy tworzą komitet W liczbie prezesów dawniej -zostawili po sobie, wymienić Cieszkowskiego, a po nim hr. pnie (roku 1861) objął hr. Ciesz-ustąpić miejsca dr. Karolowi godność aż do roku 1875. warzystwo jako prezes Stani-hr. Cieszkowski.

Od lat kilku jest prezesem Najprzewielebniejszy ks. biskup dr. Likowski, sam znakomity historyk i znawca dziejów polskich.

Hieronim

Konserwatorami zbiorów Towarzystwa byli pp. Albin Górecki, Feldmanowski, Klemens Kantecki, a obecnie jest nim p. dr. Bolesław Erzepki, znany badacz starożytności i zabytków językowych.

KONSTANTY KOŚCIŃSKI.

TOWARZYSTWO POMOCY NAUKOWEJ IMIENIA KAROLA MARCINKOWSKIEGO.

mm

7.

W powodzi niemieckiej literatury antypolskiej, z której utworzyć możnaby już wielką bibliotekę, nie ma zgoła publi-kacyi niepotrącającej o znane nasze Towarzystwo Pomocy Naukowej. Przytaczane przez wrogą nam prasę fakta są częstokroć nietylko tendencyjnie przekręcone, ale i do wysokiego stopnia przesadzone. Chociaż »Towarzystwo Marcinkowskiego« już dłużej niż lat 50 istnieje, to jednak najgłówniejsza jego działalność przypada na ostatnie pół wieku. Ztąd też w przeglądzie dobytku naszego z czasu tego należy się ważnej tej instytucyi osobne wspomnienie.

Już r. 1841 dnia 19 kwietnia zszere-gowała się za główną inicyatywą Karola Marcinkowskiego w Poznaniu pewna liczba wybitnych Polaków Wielkiego Księstwa Poznańskiego w tym celu, by utworzyć towarzystwo wspierania uczącej się młodzieży. Czasy późniejsze okazały, jak zbawienną była ta myśl.

Dr. Karol Marcinkowski.

Naczelny prezydent Wielkiego Księstwa Poznańskiego v. Flottwell, znany z swego antypolskiego memoryału, nie stawiał Towarzystwu żadnych zapór, a następca jego, v. Arnim, potwierdził reskryptem z dnia 21 września 1841 r. ustawy, które do dziś bez zmiany znaczniejszej się utrzymały. Z postawy tych dygnitarzy pruskich wnoszono wtedy, iż rząd przychylny jest temu Towarzystwu, a w mniemaniu takiem utwierdziło się społeczeństwo tembardziej, ile że ministrowie spraw wewnętrznych, oświaty i spraw wewnętrznych po przesłaniu im rocznego sprawozdania wyraźnie uznali pożyteczną i zbawienną działalność Towarzystwa, a generalny pocztmistrz Nagler nawet tegoż samego tj. r. 1841 nadał Towarzystwu wolność portoryi na obręb Wielkiego Księstwa Poznańskiego, którym to przywilejem posługiwano się mniej więcej

do roku 1861. Szczególnych względów mogło się Towarzystwo przecież spodziewać, bo cel jego był jasny, a zmierzał jedynie do tego, by wspierać materyalnie kształcącą się niezamożną młodzież, urodzoną w Wielkiem Księstwie Poznańskiem.

Towarzystwem Pomocy Naukowej -— rzecz naturalna — zainteresowało się społeczeństwo polskie.

Już rok 1841/2 przyniósł dochodu 12 622 tal., rok 1842/3 — 7312 tal., a rok 1843/4: 13 213 tal.

Przez całe pierwsze lat 25 wynosił dochód 224.040 tal. Źródła niemieckie przytaczają kilka nazwisk niemieckich między ofiarodawcami, ale to zadziwiać nie może, boć Polacy wspierali i wspierają niejednę filantropijną instytucyę niemiecką. Z nazwisk samych zresztą dowieść narodowości nie można, a po za tern i to jeszcze zważyć należy, że Toworzystwo Pomocy Naukowej udzielało także wsparcia młodzieży niemieckiej, a w stosownych wypadkach i dziś jeszcze nie usuwa się od tego.

Pół wieku minęło, gdy Towarzystwo, obchodząc 20 rocznicę istnienia swego, na posiedzeniu dnia 31-go stycznia 1860 roku postanowiło utworzyć fundusz żelazny, aby byt towarzystwa ile możności utrwalić i oprzeć na silnej podstawie finansowej. Niebawem posypały się znaczniejsze datki i zamiar ten chwalebny został urzeczywistniony. Dyrekcyę w tym czasie stanowili pp. hr. Mielżyński Maciej prezes, Dr. Hip. Cegielski zastępca, prałat Brzeziński sekretarz, hr. Cieszkowski August, hr. Działyński Tytus, Łaszczewski Fńliks, Dr. Matecki, prof. Dr. Motty, Potworowski Gustaw, ksiądz Dr. Prusinowski, Radoński Anastazy, profesor Dr. Rymarkiewicz, profesor Wannowski, syndyk Wegner, podskarbi Grandtke, kanonik metropolitalny.

Urzędowo nazywała się instytucya do końca 1860 r. „Towarzystwem Pomocy Naukowej dla młodzieży Wielkiego Księstwa Poznańskiego«. Dopiero na zebraniu dnia 20 lutego 1861 r. przyjęto nazwę Imienia Karola Marcinkowskiego, aby uczcić pamięć tego zasłużonego męża.

taki jest tytuł zupełny tej dobroczynnej instytucyi, wzrósł Składki zwyczajne wynosiły r. 1907 32,887 mk., a nadzwyczajne

Posiew padł na żyzną rolę. Obecnie poszczycić się możemy, że fundusz żelazny »Towarzystwa Pomocy Naukowej Imienia Karola Marcinkowskiego dla Wielkiego Księstwa Poznańskiego« do 1,084.198 mk.

8124 mk. Wobec tego liczba wspieranych osób od początku istnienia Towarzystwa, wynosi nie setki, lecz tysiące. Ciekawe jest zestawienie stypendystów z ostatniego roku podług zawodów, którym się poświęcili, i zakładów naukowych, przez nich zwiedzanych. Kształciło się :

Oi 00 Ol

Na wydziale filozoficznym włącznie teologów osób »    »    prawniczym    —    —    -    —    —

»    »    lekarskim    —    —    —    —    --

Na dentystów 10, weterynarzy 2, aptekarzy 29, chemików 3, agronomów 5,. leśników 10, górników 2, mierników 2, na politechnikach i technikach 29, w szkołach budowlanych 39, w szkołach handlowych 2, na werkmistrzów, rzemieślników artystycznych i rękodzielników 25, w szkołach sztuk pięknych 2, w gimnazyach i szkołach realnych 258, w szkołach średnich 41. Razem 547. Z stypendystów roku 1907 ukończyło swe studya 29, w tern 20 gimnazyastów. Liczba stypendystów prawników zmniejszyła się. W roku 1905 było ich 22, w roku 1906: 23, a w ostatnim, iak wymieniliśmy, tylko 1 8.    *

Do składu Dyrekcyi należeli roku 1907: Hr. Mieczysław Kwilecki prezes, ks. kanonik Echaust wiceprezes, Władysław Jerzykiewicz podskarbi, Dr. Stanisław Grossmann sekretarz; szambelan Stefan Cegielski, książę Zdzisław Czartoryski, Jan Głębocki, Dr. Stanisław Jerzykowski, Dr. Franciszek Kożuszkiewicz, Stanisław Krysiewicz, Julian Lukomski, ks. prałat Poniński, ks. prałat Wawrzyniak, ks. prałat Woliński, i Adam Woliński, członkowie.

DYONIZY KRÓLIKOWSKI.

TEATR POLSKI W POZNANIU.

Pierwsze zawiązki publicznego teatru polskiego sięgają początku królowania Stanisława Augusta i za staraniem tegoż króla, wielkiego miłośnika sztuk pięknych, grali pierwsi zawodowi aktorowie polscy w r. 1765 w Warszawie. Już niespełna 20 lat później po zamknięciu wr r. 1784 sceny narodowej w Warszawie, część ich przybyła do Poznania i tutaj w r. 1784 w szkole pojezuickiej pod dyrekcyą Srokowskiego dawano pierwsze widowiska teatralne.

Do roku 1870 nie posiadaliśmy w Poznaniu stałej sceny; przybywały tu tylko raz po raz na czas krótki trupy aktorów polskich z Warszawy lub Krakowa, goszcząc rzadko dłużej nad parę miesięcy. Od r. 1844 zjeżdżali regularnie artyści z Krakowa z Juliuszem Pfeiferem na czele i o nich to w pierwszym roczniku Dziennika Poznańskiego w r. 1859 znajdujemy pierwszą wzmiankę, w nr. 111, zapowiadającą ich przyjazd a w nr. 150 z dnia 7 lipca pierwszą recenzyę z przedstawienia pożegnalnego „Karpaccy Górale“ wraz z podziękowaniem dla dyrektora, za to, że „od wielu lat dawał sposobność cieszenia się przez kilka tygodni polskim teatrem grodowi Mieczysława“.

W sezonie tym wystawiono poraź pierwszy „Mazepę“ Juliusza Słowackiego. Filarami trupy tej byli artyści tej miary, jak: Jan Królikowski, Chomiński, La-dnowski, Radzyński i Gadomski, w roku 1860 trupa ta była bardzo szczupła.

Składali ją: Krajewscy, Bendowie, Joanna i Leona Karśniccy, A. Dalehan, A. Janowski, Karol Królikowski, Fr. Ptaszyń-ska i Marcelina Biedrońska.

Od roku 1 860 do czerwca r. 1866 nie gościła w Poznaniu żadna trupa teatralna. Od roku 1866—1869 zjeżdżał tu ówczesny przedsiębiorca teatru krakowskiego, Adam Skorupka.

W roku 1869 po ogłoszeniu ordynacyi procederowej powstał projekt założenia stałej sceny polskiej, ponieważ ordynacya usuwała przeszkody policyjno-rządowe do uzyskania koncesyi na teatr stały. Dziennik Poznański’ wychodzący wówczas pod redakcyą Teodora Żychlińskiego akceptował myśl podaną w „Gazecie Toruńskiej“ przez dr. Fr. Rakowskiego, umieściwszy list „jednego z obywateli poznańskich“, w którym wyrażono między innemi, że każdy z rodaków przyczyni się choć małym datkiem do wybudowania „świątyni narodowej“. W jednym z następnych numerów naszego pisma znajdujemy wiadomość, iż tworzy się komitet ad hoc i że po utworzeniu komitetu „Dziennik P.“ otworzy na cel ten składkę.

Hy

I- 1 M

— -..'J

-5 y

. -Y

i _

-    " -f-iâü.

/..neot-BR, <

Gmach teatru polskiego.

PM

Recenzent teatralny „Dziennika Poznańskiego“ żegnając w dniu 4 września r. 1869 goszczącą wówczas scenę krakowską, porusza także sprawę stałego teatru polskiego i przemawia za tem, aby „teatr stanął jako dzieło całej ludności polskiej pod panowaniem pruskiem i aby dyrekcya, wybrana na walnem zebraniu składkujących, na ten cel wypuszczała scenę w dzierżawę, albo sama ją administrowała. Plan ten podany w tak ogólnym zarysie został później wykonany.

W listopadzie w r. 1869 zaprojektował »Dziennik Pozn.« aby kółka amatorskie w Poznaniu i na prowincyi na cel ten dawały przedstawienia; w tymże miesiącu wybrano komisyę tymczasową, w skład której weszli dr, Jarnatowski, Deon Smitkowski, Władysław Kosiński, Teodor Żychliński i dr. R. Szymański. Wskutek odezwy tejże komisyi odbyło się w grudniu tegoż roku zebranie liczniejsze, na którem wybrano ściślejszy komitet teatralny. Prezesem komitetu był hr. Adolf Bniński, sekretarzem Teodor Żychliński.

Na wiecu teatralnym zwołanym w dniu 12 kwietnia r. 1 870 uchwalono założyć Towarzystwo Komandytowe pod nazwą »Teatr Polski w Poznaniu«, co jednakowoż stało się zbytecznem, gdy ustawa z dnia 11 czerwca r. 1870 uwolniła towarzystwa akcyjne od warunku uzyskania koncesyi rządowej. Wówczas zwołano drugi wiec teatralny i uchwalono statut spółki w tej formie, w jakiej po dziś dzień obowiązuje. Na temże zebraniu oświadczyli pp. M. Tyskowski i Teodor Żychliński, że hr. Bolesław Potocki z Będlewa oddaje Spółce sposobem darowizny na plac pod przyszły teatr nieruchomość swoją w Poznaniu. Zebranie chcąc uczcić czyn tak chwalebny uchwaliło nadać spółce firmę »Teatr Polski w ogrodzie Potockiego«.

Komitet teatralny wybrał w styczniu r. 1871 komisyę wykonawczą, która się zająć miała utworzeniem Towarzystwa akcyjnego; do komisyi tej wybrano: M. Dy-skowskiego, hr. Adolfa Bnińskiego, Władysława Jerzykiewicza, Leona Smitkowskiego i Antoniego Krzyżanowskiego. Osobnego sekretarza przybrała sobie komisya w osobie dr. Wład. Dębińskiego, późniejszego naczelnego redaktora »Dz. Pozn.«

Komisya wydała Odezwę do Rodaków, drukowaną w „Dzienniku Poznańskim“ w dniu 21 lutego 1871 roku i zorganizowała subskrypcyę, wysławszy na prowincyę trzech płatnych kolektorów na powiaty Wielkiego Księstwa Poznańskiego i mężów zaufania na Zachodnie Prusy i Drezno. Wkrótce zebrano przeszło 1200 akcyi po 50 talarów z 765 akcyonaryuszami. Na posiedzeniu w dniu 6 maja tegoż roku wybrano siedmiu członków Rady nadzorczej i następnie dokonano wyboru dyrekcyi spółki; dyrektorem był Ignacy Grabowski, radcami dr. Wł. Dębiński i Teodor Żychliński. Rada nadzorcza sprzedała nieruchomość hr. Potockiego, położoną przy ul. Królewskiej naprzeciw Dyakonisek, ponieważ na tem miejscu z powodu bliskości lazaretu nie byłaby otrzymała konsensu i kupiła od budowniczego p. Hebanowskiego nieruchomość położoną przy ulicy Berlińskiej pod liczbą 18.

W roku 1872 uzyskano konsens i w roku następnym rozpoczęto budowę.

Uroczyste otwarcie teatru nastąpiło dnia 13 czerwca w r. 1875. Na pierwszem przedstawieniu odegrało grono amatorów i amatorek, należących do najprzedniejszych rodzin wielkopolskich komedyę Korzeniowskiego „Wąsy i peruka“.

W roku 1 875 powierzono prowadzenie sceny od października na trzy lata następne Karolowi Doroszyńskiemu i Władysławowi Terenkoczemu.

Warunki kontraktu były następujące: Przedsiębiorcy otrzymują teatr bezpłatnie i obowiązani dawać widowiska polskie przynajmniej trzy râzy w tygodniu i to conaj-mniej przez siedm miesięcy w roku, dawać dramaty, komedye, operetki i wodewile.

W roku 1877 ograniczono się tylko do przedstawień dramatu i komedyi. W roku 1879 była znowu operetka i kontrakt na prowadzenie sceny przedłużono panu Doroszyńskiemu samemu na dalsze trzy lata. W roku 1881 Doroszyński z powodu niepowodzenia Poznań w dniu 1 grudnia opuścił.

Dalsze prowadzenie sceny powierzył zarząd spółki Ducyanowi Kościeleckiemu, zapewniając mu 4000 marek subwencyi. W roku następnym objął kierownictwo Aleksander Podwyszyński.

Od 1 października roku 1883 postanowił zarząd Spółki prowadzić scenę na własny rachunek. Dyrektorem Spółki był wówczas redaktor „Dzień. Poznańskiego“ Franciszek Dobrowolski, który podjął się bezinteresownie trudu zarządzania sceną i stał na czele tej instytucyi do swej śmierci tj. do roku 1896.

Po śmierci Dobrowolskiego oddał scenę poznańską zarząd Spółki teatralnej artyście sceny krakowskiej Edmundowi Rygerowi, który ją prowadził do roku 1908.

W r. 1908 powierzyła Spółka kierownictwo teatru p. Eelewiczowi ze Lwowa, który kontraktowo zobowiązany został do utrzymywania obok dramatu opery i operetki.

Z szeregu kierowników sceny poznańskiej wymienić jeszcze należy Lecha Nowakowskiego i Miłosza Stengla, którzy byli pierwszymi dyrektorami stałego teatru poznańskiego w r. 1871, następnie Stanisława Dobrzańskiego, Zygmunta Sarneckiego i Zygmunta Jaraczewskiego, mniej żywo zachowanych nawet w pamięci starszej gene-racyi dlatego, że ich pobyt był krótki i zwykle nie przekraczał jednego sezonu teatralnego. Jednym z pierwszych dyrektorów naszego teatru, którzy trwalszą pozostawili po sobie pamięć był Karol Doroszyński, wspominany dziś jeszcze, ilekroć jest mowa o dyrektorach teatru, umiejących trafić w gust publiczności.

Bez wątpienia, wszyscy ci kierownicy sceny naszej wywierali wpływ nietylko na publiczność poznańską, ale na cały zabór, to też repertuar sztuk teatralnych i siły artystyczne, z jakich ich drużyny się składały, są interesującym i informującym zarazem przyczynkiem do historyi kultury naszego zaboru.

Dlatego chcielibyśmy scharakteryzować choć tylko pobieżnie i kierowników ówczesnych oraz publiczność i jej upodobania.

Jakim był teatr w r. 1870 za czasów Stengla i Nowakowskiego? Jakim był repertuar? Otóż w pierwszym rzędzie składał się ze sztuk swojskich, grywano „Grochowy wieniec“ Małeckiego, wznowiony z powodu jubileuszu autora w roku zeszłym, „Karpackich Górali“, Lobzowian“, „Okrężne“, „Pana Jowialskiego“, „Verbum nobile“ (komedya Łozińskiego), „Wspomnienie o ks. Poniatowskim“, „Szkoda wąsów“, „Szlachtę czynszową“ itd. Z obcych autorów nie wystawiano wielu mimo rozgłosu, jaki już wówczas posiadali. Grano tylko Scribego „Adrienne Lecouvreur“ i „Szklankę wody“ oraz Szyi era „Intrygę i miłość“.

Grono artystów było wówczas wyborowe. Dobrzański Stanisław, znakomity komik Hennig, Kaleciński; z artystek pani Bolechowska, Nowakowska, panna Więckowska, Poznanianka. Na gościnnych występach był Józef Rychter.

Następca Stengla i Nowakowskiego, Dobrzański uwzględniał więcej, licząc się zapewne z wymaganiami publiczności, sztuki autorów zagranicznych. Grano „Don Carlosa“, „Hamleta“, „Maryę Tudor“ Viktora Hugo, „Otella“, „Romea i Julię“, „Wesele Figara“, „Wilhelma Telia“. Z autorów polskich Anczyca, Lubowskiego i Fredrę.

Po Dobrzańskim objął dyrekcyę żyjący dziś jeszcze literat, krytyk i estetyk Zygmunt Sarnecki, znawca ówczesnych teatrów zagranicznych; za jego dyrekcyi wystawiono poraź pierwszy w dniu 8 marca r. 1873 „Halkę“. Sarnecki, pojmując doskonale, że interes prawdziwie głęboki mogą tylko wzbudzić sztuki swojskie, starał się o nie wszelkiemi siłami i zachęcał autorów polskich do pisywania sztuk teatralnych.

Po Sarneckim i Jaraczewskim objął kierownictwo Karol Doroszyński do spółki z Terenkoczym i zaraz w pierwszym s zonie przekonywa nas repertuar, że wybór sztuk dokonywany jest ze znajomością rzeczy.

Wystawiono wówczas »Balladynę« Słowackiego, „Daniszewy« Dumasa syna, »Drahomirę« Weila, »Żyda« Asnyka itd. itd. W następnych sezonach nie pominięto żadnego z wybitnych współczesnych lub dawniejszych autorów, tak iż publiczność doskonale była utrzymywaną w kontakcie z literaturą sceniczną swojską i zagraniczną.

Za Doroszyńskiego wznowiono »Halkę«, grano »Yiolettę“, »Cyrulika Sewilskiego«, dawano operetki: »Paziowie królowej Marysieńki«, »Córka pani Angot«, »Dziesięć cór na wydaniu« »Zemsta nietoperza« itd. itd. Do świetności tych czasów przyczyniły się także występy gościnne, między innemi Heleny Modrzejewskiej.

Przejściową była działalność kierowników L. Kościeleckiego i Podwyszyńskiego po których objął kierownictwo Franciszek Dobrowolski. Kierownictwo to objął Dobrowolski w czasie bardzo niepomyślnym, kiedy teatr nasz walczył z ciągłymi niedoborami, trzeba bowiem wiedzieć, że ostatni sezon Doroszyńskiego skończy! się niedoborem a Podwyszyński już od stycznia nie mógł wypełniać swoich obowiązków finansowych i pod koniec sezonu, bo w połowie marca r. 1883 zmuszony został do ustąpienia, pozostawszy artystom dłużnym 2.270 mk.

Nasza

Niepowodzenie teatru tłumaczono sobie w kołach kompetentnych w sposób następujący: Przedsiębiorcy nie uwzględniali dostatecznie warunków poznańskich, mieli oni na uwadze Warszawę i dlatego angażowali za wielkie towarzystwo obliczone na Warszawę, utrzymywali operę i operetkę i prowadzili odpowiedni repertuar. Dopóki Warszawa dopisywała, szło im dobrze, atoli gdy powstały tam inne teatry, Poznań nie mógł dostarczyć funduszów odpowiednich dla zbyt wielkiego grona, wówczas położenie stało się niemożliwem. Chcąc utrzymać scenę poznańską, trzeba się wyrzec opery i operetek i ograniczyć się tylko do dramatu, komedyi i wodewilu, scena dlatego nie domagała, iż na wielką scenę pozowała, co u nas jest niemożliwem.

Za czasów dyrekcyi Dobrowolskiego stawała się kwestya utrzymania teatru ciągle aktualną, trudności utrzymania sceny były ogromne i dopiero w ostatnich latach można było mieć nadzieję, iż scena dzięki pomyślnemu składaniu się warunków nie upadnie. A różne przyczyny złożyły się na tę zmianę pomyślną.

Były niemi zwiększająca się liczba inteligencyi miejskiej, dobrobyt kupców i przemysłowców, ustawa policyjna o zamykaniu składów w niedzielę, dalej przedstawienia popularne i zniżenie cen na przedstawienia.

Jeden z najlepszych znawców naszego teatru, jakim był Fijałkowski, robi słuszne spostrzeżenie, że fizyonomia naszego audytoryum teatralnego zmieniła się w ostatnich dziesiątkach lat zupełnie. Do roku 1883 opierało się powodzenie finansowe sceny głównie na publiczności zajmującej miejsca pierwszorzędne, a której dostarczało przeważnie zamożne obywatelstwo wiejskie, często i licznie w Poznaniu przebywające.

Z pogorszeniem się stosunków ekonomicznych i materyalnym upadkiem wielu rodzin ziemiańskich, obecnie tylko w wyjątkowych razach zapełnia się sala teatralna widzami z tej sfery.

Ten ubytek wyrównał dopiero w ostatnich latach znacznie liczniejszy zastęp wyższej inteligencyi miejskiej, na który złożyła się większa ilość adwokatów, lekarzy członków instytucyi finansowych itp. Ta sfera posiłkowana przez zamożniejszych kupców i przemysłowców osiadłych w Poznaniu może dziś sama wypełniać droższe miejsca w teatrze; nie daje ona jednakże szerszej podstawy dla frekwencyi teatralnej.

Gdzie jej szukać należało, wskazywało już w sezonach 1872 — 73 i następnym oblicze sali w dawniejszym teatrze Hildebrandowej, gdzię w niedzielę i święta gromadziły się na przedstawienie polskie do tysiąca i więcej wddzówr z haszycli warstwr średnich i niższych. Dla tych widzów nie było dostatecznej liczby miejsc tanich, obejmujących normalnie tylko 260 miejsc na II i III piętrze, nie mogły się więc te warstwy do teatru rychło przywiązać i w nim rozmiłować.

Znał te stosunki Dobrowolski i widząc miejsca coraz mniej zajmowane, wprowadził od sezonu 1885/86 przedstawienia po cenach o połowie zmniejszonych, które dawane we wtorki z repertuarem popularnym, były zazwyczaj zapełnione.

Skłoniło to Dobrowolskiego do tego, że częstokroć i inne dni poświęcał na takie przedstawienia, a w ostatnich latach działo się — pisze Fijałkowski nad potrzebę, ale Dobrowolski patrzał zawsze rozpromieniony na audytoryum zapełnione „ludkiem“, jak nazwał widzów z warstw uboższych.

nieraz

Wprowadzone od 1 lipca roku 1899 prawo „o spoczynku niedzielnym“ dostarczyło setek widzów ze sfery pomocników i pomocnic handlowych, tak iż dla uspokojenia popytu na tańsze miejsca stało się koniecznością odstępować w niedziele i święta droższe miejsca po cenach zniżonych.

Słusznie mógł powiedzieć Dobrowolski na walnem zebraniu akcyonaryuszów Spółki teatralnej w r. 1893; że „teatr zdobył sobie grunt w sercach szerokich warstw miasta naszego, dla których stał się teraz potrzebnym do ich duchowego życia czynnikiem“.

Atoli dopiero po jego śmierci okazało się to w całej pełni, gdy dyrekcyę objął Edmund Ryger, artysta teatru krakowskiego.

Mimo niepowodzenia materyalnego poziom artystyczny sceny poznańskiej nie został za czasów Dobrowolskiego obniżony, podnieść także należy, że dbał on zawsze o etyczny i narodowy kierunek repertuaru i że starał się o gromadzenie sił aktorskich celniejszych i rutynowanych.

Podczas dwunastoletniej działalności Edmunda Rygera, jako kierownika teatru podstawa materyalna sceny została utrwalona, pomiędzy teatrem a publicznością został zadzierżgnięty węzeł silny; bez wątpienia przyczyniły się do tego w znacznej mierze umiejętny wybór sztuk, doskonała reżyserya, ujawniająca się w zręcznem operowaniu siłami artystycznemi, jakiemi teatr każdorazowo rozporządzał „last, but not least“ wybitny talent aktorski kierownika, który do samego końca swego pobytu był ulubieńcem szerokiej publiczności i grą swoją umiał publiczność zainteresować.

Umiał on odkrywać kiełkujące talenta i doprowadzać je rychło do rozkwitu. Jako reżyser potrafił wybornie pokrywać defekty aktorów, pokazując ich talent i zdolności w rolach odpowiednich ze strony najkorzystniejszej i doprowadzając w zadziwiająco krótkim czasie do zespołu zadawalającego. W dwunastu latach kierownictwa Rygera byliśmy świadkami, iż artyści przyprowadzeni przez niego na scenę poznańską jako nieznani i początkujący, często już w sezonie następnym dostawali się na pierwszorzędne sceny polskie i na stanowiska pierwszorzędne. Gdy produkcye na początku sezonu były zwykle słabe, w ostatnich miesiącach mogły one zaspakajać nawet wybredne wymagania. Jedną z najdodatniejszych stron kierownictwa Rygera było także to, że względy osobiste, protekcye do ostatnich czasów nie odgrywały żadnej roli, że na scenie poznańskiej nie działo się to, co tak często dzieje się na scenach innych ze szkodą dla sztuki, iż protekcye dyrektora, reżysera a nawet artystów i artystek decydują przy rozdawnictwie ról, zkąd pochodzi, iż przy lepszych siłach i w lepszych warunkach wystawienie sztuki wypada nie tak, jak wypaść powinno.

Za czasów kierownictwa Edm. Rygera wystawa sztuk stała się staranniejszą i dekoracye i kostyumy kosztowniejszemi. Jako brak odczuwała jednakowoż publiczność, iż teatr nie posiadał ani opery, ani operetki.

W jednym z sezonów wystawiono wprawdzie „Halkę“ i kilka operetek, jednakowoż później ze względów finansowych, dla braku orkiestry i kierownika artystycznego nie ponowiła dyrekcya próby utrzymania opery.

W ciągu kilkunastoletniej działalności E. Rygiera uczęszczanie do teatru znacznie się zwiększyło i już w pierwszych dwóch sezonach dochód był większy o 8 względnie 17 tysięcy marek. Wpłynęły na to różne przyczyny, między innemi i ta, że Franciszek Dobrowolski, biorący czynny udział w życiu politycznem, miał wielu przeciwników politycznych, których nowy dyrektor nie posiadał; korzystnem okazało się powtarzanie sobotnich premier zaraz w niedzielę, wybór sztuk odpowiednich na przedstawienia popołudniowe w niedzielę, ostatecznie częstsze przedstawiania nadkontraktowe. W ostatnich latach zainteresowanie słabło i to głównie Jskutkiem braku urozmaicenia repertuaru, co bez sztuk śpiewnych było bardzo trudnem do przeprowadzenia.

Okazało się też wyraźnie z jakiemi trudnościami teatr nasz jako prowincyo-nalny ma do walczenia.

Wzgląd na publiczność nieliczną nakazywał urozmaicenie repertoaru, zmuszał do wystawiania premier przynajmniej raz w tygodniu; urozmaicenie repertoaru wymaga od artystów pracy tak pospiesznej, że o pogłębieniu ról, a często nawet o ich prostem opanowaniu pamięciowem nie może być mowy. Pospiech i brak przygotowania uniemożliwiają grę staranną i prowadzą z natury rzeczy do obniżenia poziomu artystycznego. Gra aktorów nieprzygotowanych należycie osłabia wrażenie prawdy na scenie, aktor nieprzygotowany nie podkreśli tego, co podkreślić powinien i nietylko gra jego jest słabszą, lecz sztuka sama staje się niezrozumiałą, gdy w pospiechu opuszczono zdania, nie uwydatniono zwrotu w akcyi, gdy każdy z aktorów zajęty sobą, nie ma czasu myśleć o całości.

Sytuacya staje się o tyle fatalniejszą, że wymagania, jakie się stawia od aktorów, są tern niesprawiedliwsze, jeżeli się zważy, że na scenie prowincyonalnej nie występują artyści pierwszorzędni, doskonale rutynowani, lecz przeważnie siły początkujące, częstokroć nie aktorzy, lecz adepci, dla których przygotowanie gruntowne i długie do roli jest niezbędnem.

Wzgląd na to, wymagał ażeby repertuar w tygodniu nie był trudny i aby

wybierano sztuki ograne i tym żność wzorowania się na przy-ma na scenach innych, przez studyów własnych. — Uwzglę-cyi Dobrowolskiego, kiedy za-wienia popołudniowe i reper-wszednie z wyjątkiem dnia pre-magań nowej teatralnej publi-cej się ze sfer średnich i niż-niejszemi. Było to rzeczywistą w sytuacyi zoryentowała się, dzieć, zadecydował nieomal o mo-znaniu, który bez poparcia warstw szerszych, nie mógłby był żadną miarą ostać się dłużej.

- i*

Edmund Ryger.

sposobem artystom dawano mo-kładach, jakie mieli przed oczy-co oszczędza się im mozolnych dniono to już za czasów dyrek-prowadzono niedzielne przedsta-tuar niedzielny i w dni po-mierowego dostosowano do wy-czności poznańskiej, rekrutują-szych z wymaganiami skrom-zasługą ówczesnej dyrekcyi, że gdyż fakt ten, możnaby powie-żliwości istnienia teatru w Po

Odtąd to wystawiono premiery w sobotę, zapełniające teatr publicznością wyborową i zdobyto sztukami popularnemi powodzenie dla popołudniowego przedstawienia niedzielnego.

Teatr poznański idąc w tym kierunku, stał się w rzeczywistości sceną ludową w najdodatniejszem tego słowa znaczeniu, dając najbiedniejszym za wydatek 15 lub 30 fenygów możność spędzenia wieczoru w teatrze.

Uszlachetniający wpływ sceny na masy, o czem marzą współcześni reformatorzy społeczeństwa i idealiści, zaznaczał się u nas faktycznie, gdyż wydatek nieznaczny umożliwiał pobyt w teatrze jednostkom, posiadającym mało wyższych aspiracyi, i odwodził je od złych nałogów i kształcił umysłowo i moralnie.

Wybór sztuk obliczonych na gust szerszej publiczności nie jest u nas tak łatwym, jakby to mogło się zdawać. Nie ulega bowiem wątpliwości, że najwięcej interesu budzą utwory swojskie. Tutaj musiała się każdorazowa dyrekcya liczyć nietylko z trudnościami technicznemi przy wykonaniu, jakiemi były wymagania pod względem śpiewu, muzyki, kostyumów, dekoracyi, licznego grona statystów, lecz także z cenzurą, zabraniającą wystawiania sztuk najefektowniejszych. Oprócz tego wchodzi w rachubę wzgląd na to, że nasza literatura ludowa, zwłaszcza dramatyczna przedstawia lud polski w świetle niezbyt sympatycznem, że niveau umysłowe ludu galicyjskiego, jest niższe aniżeli ludu naszego, że w sztukach ludowych odgrywają różne czynniki rolę główną, których u nas niema, tak n. p. żyd, główna vis comica utworów ludowych jest u nas nieomal jupełnie nieznanym.

Dla szerszych warstw naszego społeczeństwa tło, jakie daje nietylko ludowa, ale wogóle nasza literatura dramatyczna jest nam obce. Jakim to ważnym szczegółem i czynnikiem budzącym interes powszechny, mieliśmy sposobność przekonać się, gdy mniej lub więcej zręcznie powiodło się jakąkolwiek sztukę zlokalizować. Sztuki takie grywano z ogromnem powodzeniem kilkanaście razy.

Nie ulega wątpliwości, że gdyby repertuar naszej sceny posiadał w zapasie choćby tylko kilka sztuk tego rodzaju, zostałaby znacznie ułatwioną praca, ponieważ możnaby je wystawiać więcej razy, co znowu miałoby tę dobrą stronę, iż artyści mieliby czas i sposobność przestudyowania naszych typów lokalnych, przyswojenia sobie w grze charakteru lokalnego. Dopiero wówczas też możnaby mówić o organicznem złączeniu się sceny naszej ze społeczeństwem i z naszym światem, ktćrego na scenie nie widzimy, gdyż artyści pochodzą przeważnie z innych zaborów, z Krakowa, Lwowa i Warszawy i znają tylko tamtejsze typy mniej nam bliskie i zrozumiałe.

Zasługą i zrozumieniem położenia było ze strony dyrekcyi Dobrowolskiego, iż starał się o utrzymanie jednych i tych samych sił na naszej scenie, ponieważ tym sposobem daną była artystom możność do study ów naszych typów. Nie ulega też wątpliwości, że artyści, grywający przez szereg lat na naszej scenie, umieli zadzierzgnąć węzeł silniejszy pomiędzy sobą a publicznością, ich gra stawała się dla nas zrozu-mialszą i bardziej interesującą; z tego punktu widzenia ważnym czynnikiem w rozwoju sceny byłoby, gdybyśmy posiadali artystów rekrutujących się z naszego społeczeństwa i ten wzgląd powinien być najprzedniejszym dla każdorazowej dyrekcyi.

Kto rozumie doniosłość tej łączności pomiędzy teatrem a publicznością, kto pojmuje znaczenie, jakie posiada moment swojszczyzny w sztuce, zrozumie konieczność usiłowań w tym kierunku. Byłoby pożądanem tutaj, aby trzymano się metody Dobrowolskiego, starającego się zawsze usilnie o utrzymanie sił na scenie możliwie najdłużej, sił tych samych, lub też coby było jeszcze pożądańszem, o kształcenie talentów miejscowych. Jest to jeden z postulatów przyszłości, który koniecznie i z innych jeszcze powodów powinien znaleść uwzględnienie.

Artysta, który od dziecka' chował się w naszem społeczeństwie, zrozumiałej przedstawi mu każdą postać, zainteresuje nią łatwiej.

Nasza publiczność uczęszczająca do teatru, składa się nieomal ze wszystkich warstw społeczeństwa. Niskie ceny biletów na przedstawienia niedzielne popołudniowe umożliwiły wstęp do teatru sferom najuboższym.

Jaką korzyść moralności publicznej przynosi fakt, iż za cenę taką niską może młodociany robotnik lub uczeń pozostający w terminie u rzemieślnika spędzić najniebezpieczniejszy dlań popołudniowy czas niedzielny w teatrze, gdzie znajduje się pod wpływem umoralniającym sztuki i gry, łatwo ocenić. Wprawdzie teatr podczas przedstawień niedzielnych z publicznością na galeryach żądną wrażeń i nie krępującą się zbytnio z objawami swego entuzyazmu lub zadowolenia niejednokrotnie zbyt był ożywiony, jednakowoż wszystkie te objawy pozostawały zawsze w granicach dozwolonych. Publiczność drugiego piętra rekrutuje się przeważnie ze sfer rzemieślniczych i drobnych kupców, zamożniejsi przemysłowcy uczęszczają z rodzinami na parter, a loże zajęte przez kupców, lekarzy, adwokatów i słabo zwykle reprezentowaną wieś.

Publiczność jest w naszym teatrze bardzo różnolitą. Znajdujemy wśród niej jednostki, znające pierwszorzędne teatry zagraniczne, część publiczności parterowej zna teatry berlińskie, bo do Berlina niedaleko i z okazyi pobytu tamże zwiedza ona okolicznościowo teatry stolicy Niemiec. Niepożądanym objawem jest u nas chęć krytykowania i lekceważenia sztuki swojskiej, oraz brak sądu trafnego i zmysłu oryenta-

14

cyjnego co do wartości artystycznej produkcyi. Porównując teatry niemieckie w Berlinie z naszym teatrem ma przeciętna publiczność na myśli tylko przepych wystawy i rozmiary sceny a wyższości sztuki polskiej nad niemiecką, nie posiadającej w całym świecie dobrej reputacyi, nie rozumie wcale lub też mało. Sztuka niemiecka, jak to najwybitniejsi krytycy przyznają, nie potrafiła dotychczas wyemancypować się z pod wpływów tz. »schmiere«, z której wyszła; wśród aktorów niemieckich zdarzają się tylko wybitne talenta sceniczne. Sposób pojmowania sztuki, styl niemiecki, niemiecki ensemble nigdy jeszcze nie sięgał posiadała dawniej naprzykład si i konkurujący z nimi Rosya-wym w Wiedniu podczas wybrały udział pierwszorzędne te-niemieckiej było kompletne, oświadczył, że sztuki jego naj-nigdzie tak często ich nie gry-W Niemczech, jak wiadomo, książęcych było tak dużo tea-doborowe stało się niemożliwo-ska sztuki scenicznej, skupiają-naj wybitniejsze, zdolnego do ska kultury prawdziwej. U nas nem była Warszawa; na całą posiadający kierowników zna-rowano się wszędzie indziej,

niczne i chociaż dziś już nie posiada gwiazd pierwszorzędnych, tradycye dawnej świetności żyją, istnieją wzory w żywej pamięci.

Nie ulega też najmniejszej wątpliwości, że brak temperamentu i wdzięku wła-ciwy Niemcom nietylko północnym, ale także południowym przyczynia się do tego, że produkcye aktorów niemieckich mniej są interesujące.

I nasz teatr poznański zawsze utrzymywał żywą duchową łączność z centrum sztuki narodowej, posiadał wybitne talenta, które produkcyom nadawały cechę głębszej wartości artystycznej.

po palmę pierwszeństwa, jaką »Comédie française« a dziś Wio

>. .•'k

Jl

is

l #. Ęk.j. /*

Andrzej Lelewicz.

nie. Na turnieju międzynarodo-stawy teatralnej, w którym atry niemieckie, fiasko sztuki Znaną jest rzeczą, iż Ibsen sam lepiej grywają Włosi, chociaż wano, jak właśnie w Niemczech, skutkiem licznych rezydencyi trów, że zaopatrzenie ich w siły ścią. Nigdzie nie było środowi-cego w całym szeregu lat siły wytworzenia tradycyi i ogni-przeciwnie. Ogniskiem głów-Polskę mieliśmy jeden teatr, korni tych. Na tym teatrze wzo-skupiał on wybitne talenta sce-

7V

<0

<Z>

<0

<Z>

<0

<Z>

CZĘŚĆ DRUGA.

IGNACY BALIŃSKI.

TO WIEM.

ie wiem, do jakich wędruje wybrzeży Ludzkości nawa przez wieków przestworze, Lecz wiem, iż wiecznie niewolniczym statkiem Z czarną u masztu flagą być nie może.

Nie wiem, czy równość jednaka ogarnie Wszystkich, jak dzieci, z tkliwością matczyną, Lecz wiem, że zawsze przemoc i bezprawie Tej nierówności nie będą przyczyną.

Nie wiem, czy kiedy wyczerpią się do dna Bólów i cierpień przepełnione czary,

Lecz wiem: — nie będzie wciąż cierpienia źródłem Odmienność mowy, plemienia lub wiary.

Nie wiem, jak często światłości i mroku Zmienia się kolej ponad ludów bytem,

Lecz wiem, harmonii wszelkich zjawisk świadom, Ze się noc każda musi kończyć świtem.

I wiem, że jabłoń zakwitnie po zimie Kwieciem jabłoni, a wiśnio wem — wiśnie,

Choć nie wiem, kiedy — w łzach oczekiwana —

Nad moim sadem znów wiosna zabłyśnie.

Nie wiem, jednostki bywa-li udziałem Zabiegów swoich owoc rwać dojrzały,

nie Syzyfa pracą,

Lecz trud pokoleń Wiem, że swą bryłę wtoczą na szczyt skały.

Nie wiem, czy jeszcze zdobywa wąwozy Szarż Somosierskich junacka zuchwałość,

Lecz niema takich niedostępnych wirchów,

Gdzie nie dosięgnie rozumna wytrwałość.

I wytrwałości tej w pielgrzymce bratniej Słowo nadziei ślę i liść wawrzynu...

... Nie wiem, czy słowo rozkrusza łańcuchy, Lecz wiem, że ono jest pochodnią czynu!

IGNACY BARANOWSKI.

'M

KOMPROMIS JAKO ZASADA ŻYCIOWA.

„Kompromis z łacińskiego — compromissum — układ — sąd polubowny — polubownictwo“ (v. słownik łacińsko-polski do źródeł Prawa Rzymskiego, ułożony staraniem prof. T. Dy-dyńskiego. Warszawa i883 r.)

Kompromis jest zasadą kierowniczą w stosunkach ludzkich. Jest nią świadomie lub bezwiednie. Zarówno jednostka ludzka jak i ciała zbiorowe zasadą tą rządzić się muszą. Bez polubownictwa, bez ustępstw wzajemnych, bez liczenia się nie jedynie z własną potrzebą, z własnem przekonaniem, bez liczenia się z potrzebami i przekonaniami innych współobcującyeh — życie byłoby ciągłą walką, byłoby „bellum omnium contra omnes“, byłoby stanem ciągłej anarchii. Jedynie ludzie zapatrzeni w jeden punkt, fanatycy w sferze pojęć religijnych, politycznych, czy socyalnych, umysłem ciaśni, o uczuciach suchych, o egoizmie zaślepiającym i odejmującym możność zrozumienia wszystkiego, co nie jest osobiste, — ludzie w najwyższym stopniu subjektywni, — ci jedynie nie uznają kompromisu, nie rozumieją polubownictwa, niezdolni są do żadnych na rzecz drugiego ustępstw: Są to anarchiści z przekonania lub z natury.

Stan prawny regulujący stosunki między jednostkami, układ społeczny warunkujący spokój we współżyciu grup ludzkich, ład polityczny w narodzie, związany z istnieniem oraz wymianą wpły wów różnych stronnictw, wreszcie stosunek państw i części świata wzajemny: wszystko to jest wytworem układu, opartego na wzajemnych ustępstwach, wszystko owocem kompromisu.

Im kto mniej żył, mniej obcował, mnięj doświadczał — jednostka czy naród — grupa społeczna czy stronnictwo polityczne, tern bezwzględniejszym jest, tern mniej do kompromisów zdolny. Ztąd młodzież, a także stronnictwa, grupujące jednostki najmniej wykształcone, najmniej wyrobione, okazują się najbezwzględniej radykalnemi, tj. niezdoinemi do kompromisu. Narody i państwa tern więcej w postępowaniu i polityce rządzą się radykalizmem, im niższą jest ich kultura, ich wyrobienie ludzkie.

Kompromis polega na uwzględnieniu praw drugiej jednostki, na uznaniu tych praw, na ich poszanowaniu.

BRONISŁAW BOUFFAŁŁ.

„Takie zawsze będą Rzeczypospolite, jakie ich młodzieży

In/.

chowanie“.

Te wiekopomne słowa kanclerza Jana Zamoyskiego, wypowiedziane przed 300 latami z górą, pragnęlibyśmy wyryć złotemi głoskami nietylko na gmachu każdej szkoły polskiej, ale i w umysłach i w sercach wszystkich rodziców i wszystkich dzieci naszych.

Cel wychowania polega na wyrobieniu w młodzieży nałogu cnoty przez stałe i systematyczne jej przyzwyczajanie do postępowania we wszystkich okolicznościach życia zgodnie z przykazaniami moralnemi tak, ażeby impulsy działania stały się niejako bezwiednymi i nieświadomymi. Jeszcze dawni Persowie, jak pisze Ksenofont, uczyli dzieci nietylko jeździć konno i strzelać z łuku, lecz także mówić prawdę.

I słusznie zaznaczył jeden ze współczesnych pedagogów amerykańskich, że dobry nauczyciel potrafi podnieść wykład każdego przedmiotu do wysokości etyki przez budzenie w uczniach czystego dążenia do prawdy, ducha uczciwości umysłowej, chęci do pracy i pokonywania trudności, wreszcie długiego szeregu cichych cnót codziennych. —

Ale że szczęście osobiste powinno być ściśle związanem ze szczęściem całego społeczeństwa, więc nietylko wytworzenie człowieka cnotliwego, lecz i użytecznego dla kraju obywatela powinno być każdej polskiej szkoły zadaniem.

Tylko pod tym warunkiem szkoła jako jeden z czynników organizacyi społecznej spełni najważniejszą swą funkcyę, jaką stanowi — wychowywanie- społeczeństwa przez szkołę.

m-

EDM, BOGDANOWICZ (BOŻYDAR).

¹

) Na miejscu tej komendantury wznosi się teraz Muzeum Cesarza Fryderyka.

²

)    Projekt rządowy 2. 7. 1904. Życzenia magistratu 10. 10. 1904. Konferencya magistratu z ministrem Komunikacyi 6. 5, 05. Uchwała rady miejskiej 7. 6. 05. Projekt przebudowania przesłany przez dyrekcyę kolejową 11. 8. 05. Zezwolenie rady miejskiej 4. 4. 06.

³

)    Nowe nazwy miejscowych ulic i placów wyjęto z historyi pruskiej lub zapożyczono od nazwisk praskich generałów i ministrów. Wiele one ludowi polskiemu sprawiały ambarasu, ale lud jakoś uporał się z niemi, tłomacząc je po swojemu. Gneisenaustr. przezwał ul. Gnieźnieńską, Bitterstr. Gorzką itd. a „Straż“ wydała nawet dokładny spis spolszczonych nazw.

⁴

)    Refer. radcy budowl. Schweichten’a.

⁵

)    Nr. 9 Historische Monatsblätter für die Provinz Posen z r. 1908.

⁶

)    Deutscher Reichs- und Königl. Preuss. Staatsanzeiger.

⁷

SJ Ruch chrześciańsko-społeczny Nr. 22. Rok VI.

JAKIEŚ MI ZNÓW ECHA DZWONIĄ...

i:

Jakieś mi znów echa dzwonią Mazowiecką szczerą błonią.

Coś harmonią mknie do ucha,

Coś pieszczotą lgnie do ducha.

Coś tchnie, niby dech,¹1 po twarzy,

Coś tam gwarzy — coś tam marzy... Ano — w niebo idzie gleba,

To i głosy pewnie z nieba.

Jakże by zaś!... Mazur z dziada Wie, że jego niebo gada,

Po mazursku zasie gwarzy,

Jako drzewiej oj ce starzy.

Gada echem — gnębią — ciszą, Kiedy nocą gwiazdy wiszą,

Gada słonkiem — świtem — zorzą, Jak ta ziemia Męką Bożą.

Aż słoneczność coraz rośnie Na poświty, na przedwiośnie,

Jużci !... Mazur wie od dziecka, Że ta ziemia mazowiecka I że w niebie ma sąsiada,

Z którym sobie w przełaj gada. To raz prawi — to znów słucha, I ztąd bierze tę moc ducha,

I ztąd bierze owo trwanie I to wielkie miłowanie.

łzy kropliste,

A już z wiosną to ci dzwoni Z skowrończanej modrej toni Niby pacierz, niby granie, Niby jakieś miłowanie;

Szepty słyszysz gdzieś daleko, To pod lasem, to nad rzeką, To znów nuci coś tak blisko Niby macierz nad kołyską.

Twarda dola, Jezu Chryste!... Krwawe poty W blade świty chodzą pługi,

A przednówek zawżdy długi — Ale Mazur, jak ta bieda Twardy, w kaszy zjeść się nie da, W kark da temu to owemu...

Ano, bogać, po staremu!...

Echo smugiem pól się toczy Z sinej głębi i przezroczy,

To raz ginie, to znów płynie Po dolinie i równinie.

To kwiat łężny muśnie w locie,

To skrą zadrga w słońca złocie — Aż ci westchnie szczera gleba,

Bo to głosy pewnie z nieba...

Sam zaś w zorze, aby dalej —

A co dobre to się chwali:

Silna wiarą stara strzecha,

Stary zwyczaj, stare echa,

Stara Wisła, stara mowa, Wszystko drogie — ani słowa!... Jeno słońca daj mu, Boże,

Mazur dolę swą wyorze.

I choć przez mgły jeszcze blada Do Mazura echem gada,

Niby echem nad kołyską:

—    Wytrwaj jeno... wiosna blisko...

—    Wytrwaj jeno... i znoś brzemię...

—    Trwaj!... idź w zorze!... miłuj ziemię!...

Mazur z niebem dwaj sąsiedzi: Niebo wisi — Mazur siedzi; Tam Bóg sobie i anieli,

Tu — chłop z pługa i kądzieli. Póki Boga — poty nieba,

Póki chłopa — poty gleba,

A nie zejdzie Mazur z proga, Póki nieba — póki Boga.

Mazur stanął... czapka z ucha... Wpił się w niebo i ech słucha... Potem, niby toń potoku Zamknął niebo w siwem oku,

Skupił wzrokiem w uścisk dwoje: Ziemię — niebo, i rzekł: Moje!... Ramionami objął swemi:

Nie dam nieba!... Nie dam ziemi!...

Bóg na przyzbę wyjdzie w zorze, Mazur jużci ziemię orze;

Więc Słoneczność chłopu rada, Skowrończanem echem gada;

A z mazurska mowę wiedzie:

—    Co tam słychać, mój sąsiedzie!... A chłop w nogi czapką Temu:

—    Chwalić Boga, po staremu!...

...Takie ińi znów echa dzwonią Mazowiecką szczerą błonią.

Coś mi szeptem lgnie do ucha, Jak pieszczota, jak otucha,

Coś tak goi, coś tak koi,

Niby macierz, niby swoi...

Ano, w niebo idzie gleba,

To i głosy jużci z nieba.

„Dopóki prasa radzi lub krytykuje, może mieć często słuszność, ale gdy zacznie rozkazywać i przewodzić, wtedy ma zwykle niesłuszność!“

»Dziennik Poznański« kierował się przeważnie tą rozsądną zasadą, to znaczy: służył społeczeństwu radą i wytykał wady, ale nie wydawał od siebie rozkazów i nie

groził i dla tego dziś, otoczony ogólnym szacunkiem, święci w pełni rozwoju złoty jubileusz, na który mu, jako syn założyciela i jako wieloletni członek rady nadzorczej, ślę serdeczne życzenia.

Stefan Cegielski.

ZYGMUNT CELICHOWSKX.

łv:.

KARTKA Z MARTYROLOGII POLSKIEJ.

Po upadku powstania listopadowego nabrały bystrzejsze umysły przeświadczenia, że przyczyną niepowodzenia nie był brak sił, lecz brak wiary w te siły, jakoteż niedostateczne przygotowanie ogółu i zbyt małe zainteresowanie się sprawą powstania szerokich mas ludowych.

Rozpoczęto więc pracę nad uświadomieniem całego narodu, aby zyskać ogólne poparcie w razie ponownego wybuchu. Najczynniejszem w tym kierunku było zawiązane na emigracyi Towarzystwo demokratyczne, które zalewało wszystkie ziemie dawne jRzeczypospolitej emisaryuszami, przychodzącymi do kraju i z żywem słowem i z drukami zagranicznymi. Ale nie brakło i w kraju ludzi z gorącem sercem, którzy niej tylko przemycali przez kordony graniczne patryotyczne druki emigracyjne, ale i sami pisali w tym kierunku i drukowali swe utwory za granicą, a następnie taj-nemi drogami sprowadzali je do Polski.

Do nich należał Henryk Kamieński, dziedzic znacznego majątku — Ruda — w Lubelskiem.

Pod pseudonimem Filareta Prawdowskiego wydał on w Paryżu roku 1844 „CLprawdach żywotnych narodu polskiego“, a roku 1845 „Katechizm demokratyczny czyli opowiadania słowa ludowego“. Pomocą w przedostawaniu druków tych w granice Kongresówki był mu rządca majątku jego Benedykt Kosiewicz, Wielkopolanin pochodzący z Babimostu. Przejazdy jego częstsze przez granicę nie zwracały zrazu uwagi władz policyjnych, aż wreszcie roku 1846 przydybano go z transportem wydawnictwa Kamieńskiego.

Osadzono go w cytadeli i badano, z czyjego polecenia przewoził zakazane druki. Mimo znanych sztuczek moskiewskich komisyi śledczych nie zdradził Kosiewicz swego chlebodawcy.

Skazany został na karę tysiąca pałek i na ciężkie roboty na Sybirze. We fortecy Modlińskiej wytrzymał wspomnianą, barbarzyńską, iście zwie»zęcą egzekucyę, — poczem z ostrzyżoną do połowy głową i ze zgolonym do połowy zarostem na twarzy, wpakowany w mundur aresztancki, do którego cech znamiennych należała czapka w połowie siwa, w połowie bura, zesłany został do kopalni sybirskich.

Tam przebył 4 lata, poczem złagodzono mu karę na tak zwane posielenie, czyli osiedlenie na Sybirze, ale już na wolnej stopie. Los posieleńców, zwłaszcza jeżeli im na miejsce pobytu przeznaczoną została okolica niezbyt na północ wysunięta, był dość znośny. Kosiewiczem zajął się znany na Sybirze przemysłowiec

i przedsiębiorca polski, Koziełło Paklewski, który prawdziwą byl opatrznością dla biednych wygnańców i mnóstwo ich zatrudniał w swych przedsiębiorstwach.

Po śmierci cara Mikołaja I, a wskutek amnestyi ogłoszonej przez Aleksandra II wrócił Rosiewicz do Wielkopolski, gdzie po kilku latach znalazł zajęcie jako kasyer w majętności kórnickiej. Szanowany i kochany powszechnie umarł na tern stanowisku 30 stycznia 1887 roku.

Równocześnie z Rosiewiczem dostał się do cytadeli za udział w ruchu 1846 r. Rarol Ruprecht, rodem z Puław, student uniwersytetu berlińskiego. Zamknięci byli w sąsiadujących ze sobą celach, a zawarli ze sobą znajomość sposobem używanym przez więźniów cytadeli t. j. za pomocą pukania i wymyślonego na ten cel alfabetu telegraficznego. Nie mieli jednakże sposobności spotkania lub zobaczenia się wzajemnego.

Ruprecht skazany został na śmierć przez powieszenie. Już stał pod szubienicą, już mu śmiertelną za wdziano koszulę a kat miał przystąpić do egzekucyi, gdy w ostatniej chwili ogłoszono mu złagodzenie wyroku i to zmianę kary śmierci na ciężkie roboty w kopalniach nerczyńskich. I Ruprechta uwolniła ze Sybiru amnestya w roku 1857.

Wrócił do Warszawy otoczony aureolą męczeństwa, a chociaż złamany fizycznie, wziął czynny udział w budzącym się wówczas ruchu narodowym w Rrólestwie. Skompromitowany wobec rządu rosyjskiego, zmuszony był schronić się za granicę, zwłaszcza gdy sterane zdrowie nie dozwoliło mu schwycić za broń i stanąć w szeregach powstańczych. W Paryżu był on jedną z najsympatyczniejszych postaci naszej emigracyi. Powierzono mu zarząd biblioteki Batiniolskiej — a gdy biblioteka ta po wojnie niemiecko-francuskiej roku 1870/71 i po zwinięciu szkoły Batiniolskiej przeniesioną została do Rórnika, ofiarował mu tutaj gościnę śp. Jan hr. Działyński.

spotkali się po raz pierwszy, zobaczyli

Przybył Ruprecht do Rórnika w roku 1874 i tutaj w 27 lat po zawarciu znajomości poprzez ścianę celi więziennej i uścisnęli dwaj towarzysze więzienni, dwaj wygnańcy sybirscy, dwaj męczennicy za sprawę narodową.

Wkrótce po przybyciu do Rórnika wyjechał Ruprecht do Bawaryi, aby załatwić tam sprawę naturalizacyi. Ale trawiła go już wówczas nieuleczalna choroba piersiowa. Uległ jej dnia 31 marca 1875 w Monachium i tamże został pochowany. Los zawistny nie dozwolił mu spocząć w ziemi ojczystej, którą tak ukochał.

RS. ZYGMUNT CHEEMICRI.

LUŹNE UWAGI.

Okres, który świeżo przeżyliśmy, a któremu, słusznie czy niesłusznie, nadajemy miano »rewolucyjnego«, posiadał wszelkie znamiona choroby zapalnej. Temperatura całego naszego organizmu narodowego podniosła się, pod wpływem ułudnych nadziei i nieugaszonego od tylu lat pragnienia lepszej doli; groźnemu wszakże i opłakanemu w skutkach swoich zakażeniu uległy organa wątłe, mało odporne, najwięcej podatne dla wszelakiego zarazka. Wśród nich tedy choroba rewolucyjna najbardziej szerzyła dzieło zniszczenia.

Dzisiaj nastała chwila trzeźwości, gorzkiej, uświadomionej ciężkimi ciosami, jakie na nas spadły, trzeźwości zrównoważonej zrozumieniem realnych warunków, w jakich nas postawiła rzeczywistość. Naród nasz całą potęgą swej istności pożąda zdrowia i sił, aby sprostać trudnościom, które nas czekają, i bądź co bądź zdobyć sobie znośniejsze warunki bytu. Od tego zawisła nasza przyszłość! To pożądanie zdusić powinno wszelkie pokuszenia rozpaczy lub zwątpienia. Nie czas więc po temu, aby załamywać ręce nad tern, co się stało, aby poszukiwać winnych, lub piętnować szkodników; zostawmy sąd o tern przyszłym pokoleniom dla ich nauki i przestrogi. Zadaniem dnia dzisiejszego zagojenie ran, jakieśmy sami sobie lub obcy nam zadali, uzdrowienie, wzmocnienie na siłach onych organów słabych, uzbrojenie ich w należytą odporność na przyszłość, zahartowanie w przezornem umiłowaniu ojczyzny, zespolenie mocne z całością naszego organizmu narodowego. Szkolnictwo i sprawa społeczna — oto pole pracy, jakie czeka każdego Polaka; nie ma znoju, nie ma zaparcia się, nie ma ofiary, do których nie byłby każdy z nas obowiązany, aby spełnić tutaj swoją powinność świętą.

Od tego zawisło zdrowie, życie i przyszłość Polski.

KAZIMIERZ CHŁAPOWSKI.

Z PRZESZŁOŚCI.

W północnej stolicy, w Petersburgu, przed cerkwią Pre-obrażenskiego pułku leży działo, a prócz białego orła i herbu Jelita widny na nim napis:

»Johannes Zamoyski multis principibus subactis haec arma fecit ut gloriam Poloniae canet«. „Jan Zamoyski zwyciężywszy wielu książąt, ulał to działo, by chwałę Polski śpiewało.“

mniana !

Więc pamiątka naszego wielkiego hetmana i kanclerza, leży w pyle zapo-

Działo ulane, by sławę Polski śpiewało, dziś potrącane nogami przechodniów i depce je lada kałmuk!

Tu leży! Któż je tu przeniósł i kiedy?

Kto ściągnął z murów Zamościa, z których przez lat tyle przez wieki całe głosiło zwycięztwa i tryumfy i sławę Polski śpiewało!

Witało Zamoyskiego po Byczynie, witało Kirchholm, Kłuszyn, Chocim i Sobieskiego powracającego z pod Wiednia!

Któż je zawlókł w ten kraj lodów i niewoli?

Ach gdyby spiż odezwać się mogła, jak ciężkie i krwawe usłyszelibyśmy słowa!

Dzieje pełne chwały, szlaclietnych porywów i poświęceń dla krzyża i ojczyzny, ale potem upadek wiary, zanik cnót obywatelskich, prywata, zawiść i niezgoda.

Za króla Sasa nie było czyjej sławy śpiewać!

Naród do spraw rycerskich i wrażeń nawykły zgnuśniał w długim pokoju, a tylko jedno widział — złotej wolności strzegł, a nie baczył, że wolność bez granic, i szacunku dla prawa, to swawola i zguba.

Przyszło upamiętanie. Sama szlachta swą swawolę ukrócić chciała. — Grały znów działa 3 Maja radośnie, budząc zapał i nadzieję.

Krótko to trwało! Ościenne sąsiadów niecne intrygi, umiejące podsycać zawiści, a z obudzonych korzystać, rozbiły wielkie dzieło odrodzenia.

Porwał się naród do broni, zagrzmiały znów działa, obok starej szabli zaświeciły kosy w rozpaczliwej walce i znów cisza cmentarna, zanim choć pod obcym sztandarem „piosnka rdzą przecięła więzy tylu lat.« Przy jej nucie naród odzyskał zaufanie do siebie, honor rycerski odnowił, sławą się ' okrył przed światem i zmył dawne grzechy własną krwią obficie.

Nadaremnie!

Raz jeszcze orzeł biały rozwinął skrzydła, raz jeszcze bohatersko, zgodnie i sfornie lud polski stanął do walki od Wisły do Niemna, rozwinął tyle poświęcenia, czystej dobrej woli, zgody i karności, jakich za najświetniejszych czasów rzeczypo-spolitej nie było, i znów nadaremnie!

Bóg inaczej rozrządził.

Na okopach Woli, na wałach Warszawy zamilkły działa. Wróg zabrał je daleko jako trofea zwycięskie a obrońcy poszli na gorzki chleb tułaczy.

Zdawało się, że w spiżu drga serce, i cichą prośbę słychać.

„Szabli i dział rola na długo skończona. Walka i praca dziś na innem polu. Wytrwałość i cierpliwość obok męstwa, to cnoty na teraz.«

»Ale pamiętaj przechodniu, gdy Bóg w »którego sercu bije' wszelka zwycięstwa godzina, nim tu narodom, na ziemi uderzy« powie: Dość próby, dość już pokuty i słońce nam zaświeci, wspomnij na biedne działo.

przelejcie na

niech zwołuje lud boży na modlitwę i pracę, niech wtóruje,

Nie zostawcie go na wygnaniu, ale weźcie do rodzinnej ziemi dzwony do kościoła

gdy wdzięczny i swobodny śpiewać będzie swej Królowej: Salve Regina, mater mi-sericordiae.

TEODOR JBSKB-CHOIŃSKI.

Äi-

ß ..A

feł

ZMIERZCH EUROPY.

rm

Padł blady strach na starą Europę, która trzymała przez lat dwa tysiące wodze rządów kuli ziemskiej, przyszedł po majestatycznych falach Oceanów z hukiem armat japońskich, z szeptem rad i wskazówek amerykańskich. Nie flota »żółtych małp« skończyła w cieśninie Koreańskiej dni niesławne, lecz europejska, nie Paryż, Londyn, Berlin, Wiedeń łączyły krwią ociekłe ręce przeciwników do zgody, lecz Waszyngton. Azya zwyciężyła, Ameryka pośredniczyła — Europa stała na uboczu zdumiona.

Więc powstał lament w Europie. Dzienniki paryskie alarmowały Francyę, londyńscy posłowie wskazywali Anglii widmo »żółtego niebezpieczeństwa.“

'% Dotychczas była Europa panią mórz i lądów, czarnych, żółtych, czerwonych. Gdy któryś z jej śmielszych synów odkrył gdzieś ziemie żyzne, równiny urodzajne, lasy, nadziane kością słoniową, rzeki pełne skór bobrowych, kopalnie złota, dyamentów, kruszców i kamieni szlachetnych, — posyłała swoje okręty, swoje wojsko i zabierała bez ceremonii cudzą własność, jak swoją rodzoną. Bo na cóż takie skarby zostawiać tej hałastrze różnobarwnej, która się nawet na ich wrartości nie rozumie?

Gdy Europejczykowi było za ciasno w granicach własnej, zbyt zaludnionej ojczyzny, płynął za morza i urządzał się w domu obcych gospodarzów, jak u siebie. Ogniem, mieczem i gorzałką wypędzał czerwonoskórych Indyan z bogatych lasów i pastwisk Ameryki, ogniem, mieczem i zdradą rzucił pod stopy swoje bronzowo-skórych Indów i tępi obecnie czarne dzieci Afryki. Wszędzie, gdzie można coś łatwo zarobić, wydrzeć coś komu bez wielkiego trudu, szedł, zabierał, wmawiając w siebie i ograbionych, że niesie w zamian za wydarte skarby cywilizacyę, kulturę Nigdy nie przyszło mu na myśl, że każdy woli być panem u siebie bez cywilizacyi, niż sługą z cywilizacyą, wierzył bowiem, że geniusz ludzkości mianował tylko jego, białego półboga ziemi, wykonawcą swojej woli, swoich zamiarów.

Tak był o tej swojej misyi przeświadczony, tak czuł się, czuje się dotąd urodzonym panem świata, iż nie uważa nawet za potrzebne krępować się w dziewiczych lasach Afryki humanitaryzmem europejskim. Wszystko, co od niego pochodzi, jest dobre dla czerwono i czarnoskórych.

Bardzo wygodnie było Europie z godnością misyonarza cywilizacyi, wygodnie było przedewszystkiem jej handlowi, który zbywał i zbywa swoją tandetę na całej kuli ziemskiej za drogie pieniądze. Przeto woła przerażona staruszka: ratujcie!

Zdradziły ją nasamprzód jej własne dzieci, Jankesi amerykańscy, wydarłszy Hiszpanii Kubę. Teraz pokazała jej pięść Japonia, a za Japonią czekają Chiny na swoją kolej. Chiny? Okropnie! Co się stanie z nami, gdy całe chmury tej żółtej szarańczy spadną na nasz biały ląd?

W tych lamentach politycznych nie słychać ani jednego głosu, któryby miał odwagę potrącić o przyczyny tej dekadencyi europejskiej. Europa nie chce się do tego przyznać, że traci z własnej winy prawo do kierownictwa losami ludzkości.

A jednak tak jest.

Było posłannictwem Europy wcielić w życiu ideał chrześciaństwa — ideał powszechnej sprawiedliwości i pobłażliwości. Na to zalały kiedyś barbarzyńskie, dziewicze, przerafinowaną kulturą grecko-rzymską jeszcze nie skażone ludy słowiańskie i germańskie przesławne imperium cezarów, aby nowi ludzie wzięli w siebie nowe idee.

I było posłannictwem Europy oczyścić człowieka z brutalnego, materyalisty-cznego samolubstwa kultury przedchrześciańskiej, podnieść go do wyżyn uducho-wnienia.

Jakże wywiązała się z tej misyi?

Narody europejskie stoją uzbrojone od czuba do pięt, spoglądając na siebie podejrzliwie, z podełba, każdej chwili gotowe runąć na sąsiada, by się skąpać w jego

pieniądz, kapitał trzyma pracę za gardło grubą, bez-

roz-

krwi, wydrzeć mu ojcowiznę względną łapą ordynarnego parweniusza — handel dyktuje swoją wolę polityce — bezlitosna walka o byt, o rozkosz pieni się z nienawiści, z zazdrości we wszystkich warstwach — samolubstwo skruszyło hamulce obowiązku, postawiwszy na jego miejsce nienasycony indywidualizm — krytycyzm, płaski cynizm strawił wiarę, energię pusta zbrukała miłość. Etiropeus Europeo Lupus, dla wszystkich zaś innych ras jest tygrysem.

Wiek XIX sponiewierał duszę ludzką.

Przeto nie dziw, że się tej duszy przykrzy gnić w ciele Europy, że rozwija swoje białe skrzydła do odlotu, by się w inną wcielić rasę.

KS. WŁADYSŁAW CHOTKOWSKL

Jesienią roku 1868 prowadziłem w „Dzienniku Poznańskim“ polemikę z późniejszym tegoż pisma redaktorem śp. dr. Władysławem Łebińskim na temat: czy duchowieństwo powinno brać udział w życiu publicznem i w pracy nad społecznym rozwojem narodu. — Mój adwersarz dowodził, że duchowny powinien się ograniczać na kościół i zakrystyę — a miał tę szansę, że takie było wówczas przekonanie śp. arcybiskupa Łedóchowskiego. — Wiadomo, że późniejszy kardynał rozpoczął swoją działalność pasterską od okólnika „poufnie“ wydanego, w którym zakazał duchowieństwu udziału w życiu publicznem, a szczególnie w wyborach do ciał prawodawczych. Jak zaś ściśle tego zakazu przestrzegał, wystarczy przypomnieć, że śp. ks. Józefat Biliński został za opozycyę na tym punkcie z dyecezyi obydwóch wydalony. To samo przekonanie dzielili biskupi galicyjscy, a każdy kapłan, który zajmował się ruchem społecznym, uchodził za niebezpiecznego demagoga. Wystarczy wskazać na prześladowanie, które przechodził ks. dr. Adam Kopyciński, dzisiaj powszechnem cieszący się uznaniem.

miary.

We Francyi trzymali się wszyscy biskupi tej samej zasady i duchowieństwo ograniczyło się zupełnie na zakrystyę, straciło wszelką styczność z narodem. W rezultacie mogli nieprzyjaciele kościoła przeprowadzić najnowsze ustawy. — Natomiast w Niemczech trzymali się biskupi zasady: Kto chce coś znaczyć — musi działać. To też działalność społeczna duchowieństwa, jego ścisła łączność i pożycie towarzyskie z narodem sprawiły, że całe społeczeństwo katolickie niemieckie stanęło zwartym szeregiem po stronie Kościoła — Bismarck musiał zaniechać walki, rozpoczętej na olbrzymie roz-Wielki socyolog na stolicy apostolskiej, Leon XIII rozstrzygnął kwestyę, o której mowa, zasadniczo, a piszący to może bez przechwałki przypomnieć polemikę, którą przed czterdziestu laty, jako neopresbyter w „Dzienniku Poznańskim“ prowadził.

A-i

pili

ADAM DAROWSKI.

■L ; U

KOSZTA PODRÓŻY NUNCYUSZA Z KRAKOWA DO WARSZAWY W XVII WIEKU.

Pomiędzy dokumentami Barberinich, zakupionymi przed kilku laty przez Stolicę Apostolską, znajduje się dokument bez daty, x) z wieku XVII, widocznie z czasów Urbana VIII Barberiniego (r. 1623—1644), odnoszący się do podróży jednego z nuncyuszów, może monsignora Filonardego, lub De Torre, za panowania Władysława IV, z Krakowa do Warszawy.

J Bibl. Barberini. Cod. LVI—103. Zdaje mi się, że dokument ten nie jest ogłoszonym.

Nuncyusz jechał z wielkim aparatem, gdyż towarzyszyło mu 3oo osób orszaku, z tych 250 na koniach. On sam jechał w karecie, tak jak i inni prałaci, służba zaś t. zw. familia, częścią na wózkach, częścią konno. Prócz tego Rzeczpospolita dawała konwój honorowy złożony z wojska.

Naturalnie, że utrzymania nuncyusza i jego otoczenia podejmował się skarb państwa. Jak zobaczymy ze spisu, niżej podanego, sporządzonego przez jednego z stanowniczych królewskich, wydatek był dość sporym:

A mianowicie dostarczano codziennie:

Dwa woły, siedem cieląt, siedem skopów, sześć prosiąt, 48 kapłonów, 76 kurcząt, 20 gołębi, sześć ozorów, 26 gęsi, półtory kiełbasy. Dwa garnki masła (po trzydzieści funtów każdy), chleba pszennego za 12 złotych, chleba razowego za 6 złotych, wina baryłek trzy, piwa 10 beczułek, indyków lub pawi trzy sztuki, 20 dzikich kaczek, 10 kuropatw, 20 przepiórek.

Jeśli podróż przypadała na piątek i sobotę, lub w wigilię święta, wtedy miano na oku zapasy postne, a mianowicie:

Cztery wielkie szczupaki, dwanaście średnich szczupaków, czterdzieści małych szczupaków, ośm karpi, 1 2 leszczów (lesz] jak mówili włosi), 20 funtów rozmaitych rybek, 20 funtów małych rybek nazwanych ślizy (slise), 60 sztuk linów, łososiów ile można było dostać, tak jak i pstrągów, pospolitych ryb dla służby, ile można było dostać, oliwy funtów 12, oleju z maku lub lnianego funtów 10, ćwierć grzybów (gribi), suchych śliwek funtów 12, jabłek, gruszek, śliw i tym podobnych owoców ile można było dostać, kwaszonej kapusty wielki ceber, krakowskiej kaszy (manna), według potrzeby; jaj 240, krup (crupi) ile było potrzeba, kaszy z prosa ile było potrzeba, masła trzy garnki po 30 funtów w garnku, krowiego sera, dla familii] funtów 100; wina, piwa, chleba tyle ile w dni nie postne się wydawało.

BRONISŁAW DEMBIŃSKI.

>;-;ó ■ -i'

sb-Ą

NARODOWA SAMO WIEDZA.

vVK

A

„Każda prawda rodzi się wśród bólu“, powiedział Mickiewicz, kiedy rozwiały się nadzieje po r. 1830 i wypadło „pielgrzymom“, nękanym tęsknotą za krajem, szukać nowych dróg, krzepić wewnętrzną moc, budzić wiarę w „posłannictwo“ narodu. W tęczowych blaskach poetyckiego natchnienia, widniała świadomość o samodzielnej narodowej myśli. Wśród bólu rodziła się prawda o istocie polskiego ducha. Po natchnionych wieszczach przyszli myśliciele, którzy odczuwając żywo tętno narodowego życia, pragnęli zrozumieć treść naszych dziejów i istotę naszego bytu, ugruntować przez głęboką refleksyę świadomość, czem byliśmy i czem jesteśmy. Świadomość oparła się nie tylko na uczuciu, ale i na realnych podstawach, trzeźwo wyrozumowanych. Był to owoc intenzywnej wewnętrznej pracy i dojrzałości ducha, owoc twardych doświadczeń i przebytych walk. A taka jest moc narodowej idei, że spokojna refleksya i kry-

tyczna praca badacza, i zimna rachuba trzeźwego polityka nie osłabiła i nie mogła osłabić wiary w siebie, owszem pogłębiła ją i utwierdziła.

Potrzebą naszą wewnętrzną i koniecznością zewnętrzną jest baczyć na przewodnie idee, na wielkie linie dziejowego rozwoju. Powszechną jest skarga, że te linie w obecnej dobie się gmatwają i gubią w dorywczem działaniu. Ztąd chwiejność i niepewność na szczytach i u dołu, ztąd frazes a brak świadomego czynu. Nagłe postanowienia chwili mają stanowić o wielkich sprawach, o życiu i przyszłości narodów. A przecież ta przyszłość nie zależy i nie może zależeć od zmiennych prądów. Zagadkę przyszłości rozwiązuje sam naród; można mu szkodzić, ale niepodobno go zniszczyć, jeżeli w nim jest moc ducha i żywa a czynna świadomość. Realną potęgą jest idea, która przenika miliony, jeżeli ta idea, pieszczona w duszy narodu, ma ogólnoludzki podkład.

Patrząc z wielkiej historycznej perspektywy, ufamy, że nie zginie, co w narodzie tkwi naprawdę wielkiego, co jest istotą jego bytu, co go wiąże z głęboko i powszechnie odczuwaną potrzebą — pokoju i sprawiedliwości. Sprawiedliwym, wiernym idei, o której świadczą piękne karty dziejów, promienne a ofiarne postacie, wyznawcom idei a zbrojnym w męską siłę, stanie się dziejowa sprawiedliwość. Umiejmy tylko zawsze znaleść i cenić samych siebie, stać z godnością i pełną świadomością narodową.

ANTONI DONIMIRSKI.

O KULTURĘ I NAUKĘ POLSKĄ.

Koleje, jakie przechodzi ludność polska pod berłem prus-kiem, żywe budzą zainteresowanie nietylko tam, gdzie rozbrzmiewają dźwięki polskiej mowy, gdzie polskie biją serca, lecz na całym świecie cywilizowanym.

Wszyscy wiedzą, że, urągający humanitarnym zasadom XX wieku hakatyzm pruski, w bezgranicznej pysze swojej skazał ludność polską na zagładę, że chce zatrzeć wszelkie ślady jej istnienia w granicach monarchii pruskiej. Powołując się na rzekomy mandat twórcy zjednoczenia Niemiec, Bismarcka, hakatyzm w różnych poczynaniach swoich zdołał pociągnąć za sobą rząd pruski i sejm a nawet większość — wprawdzie nie ludności i wyborców, ale — parlamentu niemieckiego. Wszak nawet „postępowcy“ głosowali za ustawami, które urągają wszelkim zasadom postępu.

Więc świat ma przed oczami widok zapasów nierównych, w których po jednej stronie staje rząd pruski i niemiecki, cały aparat administracyjny i prawodawczy, z zaopatrzoną w setki milionów komisyą kolonizacyjną i inneini instytucyami, powo-łanemi do życia wyłącznie w celach germanizacyjnych, z drugiej strony Pclacy stanowiący zaledwie 10% zaludnienia monarchii pruskiej a 6% zaludnienia Rzeszy niemieckiej, pozbawieni wielu praw, przysługujących obywatelom państwa, a silni jedynie przywiązaniem do ziemi rodzinnej, do języka ojczystego i obyczaju polskiego.

I podziw budzi ludność polska monarchii pruskiej przedewszystkinm spokojem i wielką powagą swojej obrony. Nie uroniwszy ani źdźbła głębokiego patryotyzmu, zdołała zwalczyć w sobie przyrodzoną Polakom, dziejami XIX wieku jeszcze bardziej rozbudzoną, nerwowość i powstrzymuje skutecznie tych, którzy nad wrodzoną niecier-

powiadają oskarżyciele — Wielkopolanie tą kulturą zupełnie przesiąkają, nawet obyczaj niemiecki pod wielu względami sobie przyswajają, bo niedostatecznie czerpią z tryskającego bądź co bądź obficie źródła nauki i literatury polskiej.

pliwością zapanować nie umieją i jeszcze dziś do nierozważnych kroków społeczeństwo pociągnąć gotowi.

Imponuje wielka solidarność w tej obronie. Nie ujawnia się nawet ślad dawnego dziejowego warcholstwa wielkopolskiego; walka klas, która szarpie prawie wszystkie społeczeństwa świata cywilizowanego, nie przybrała szerszych rozmiarów wśród ludności polskiej W. Ks. Poznańskiego i Prus Królewskich; wszystkie koła ludności, przedstawiciele różnych kierunków ideowych łączą się w obronie tych pozycyi, które są najbardziej zagrożone: języka i bytu narodowego.

A solidarność ta stworzyła wielkie dzieła. Społeczeństwo, którego gospodarka ekonomiczna była dawniej pośmiewiskiem bliskich i dalekich, dziś na tern polu innym przyświeca przykładem. Patrząc na organizacye, stworzone przez pracę współdzielczą w Poznań-skiem i w Prusach Zachodnich, pewien wybitny na tern polu działacz angielski, na kongresie kooperatystów angielskich, nazwał Polaków urodzonymi kooperatystami. A nawet Niemcy dziś w zaborze pruskim podziwiają wzorowe polskie gospodarstwo.

Jeden tylko Polakom w zaborze pruskim właśni rodacy z innych dzielnic czynią zarzut; mianowicie: niedostatecznego interesowania się tern, co wytwarza osobną kulturę polską, mianowicie nauką i literaturą polską.

Zapatrzeni w kulturę niemiecką

Zarzuty podnoszono niestety w formie dosyć bezwzględnej, więc odpierano je też ze zrozumiałą draźliwością. Ale skutkiem tego kwestya pozostała niewyjaśniona.

Naszem zdaniem zarzuty są nieuzasadnione, choć samemu faktowi, stanowiącemu podstawę zarzutów, zaprzeczyć nie można.

To było postępowanie

Sprzeczność w powyższem zdaniu jest tylko pozorna. Na to, co jest, złożyły się okoliczności, więc do zarzutu nie ma powodu, można tylko życzyć sobie zmiany na lepsze i nad nią pracować. Prowincye pruskie, zamieszkane przez ludność polską, przez długi czas ekonomicznie były zaniedbane, tak dalece, że nawet posłowie niemieccy w sejmie pruskim się na to skarżyli. Wiadomo, jaki użytek prezydent pro-wincyi pruskiej von Schön uczynił z funduszu „Retablissementsgelder“, przeznaczonego po wojnach napoleońskich na poprawienie położenia zadłużonych właścicieli ziemskich tej prowincyi. Zlicytował Polaków, zalegających, na równi z Niemcami, z opłatą procentów landszaftowych, a „Retablissementsgelder“ posłużyły na pożyczki ekonomom niemieckim, którzy zlicytowane majątki za bezcen kupowali, typowe. Z Wanderlehrer ów niemieckich, którzy wygłaszali odczyty pouczające o przejściu z trzypolówki do płodozmiennego gospodarstwa, włościanie polscy oczywiście korzystać nie mogli, bo odczytów niemieckich nie rozumieli.

Ludność polska tedy musiała przedewszystkiem wytężyć wszelkie siły, aby wzmocnić swoje położenie materyalne. Temu celowi służyły towarzystwa rolnicze i rzemieślnicze, a później przedewszystkiem Kółka rolnicze i Spółki pożyczkowe. W pracy nad podniesieniem rolnictwa i nad polepszeniem bytu rzemieślników po miastach skoncentrowały się wszystkie wysiłki ludności polskiej. A łożyła ona obok tego więcej jak setkę tysięcy rocznie na wychowanie niezamożnej młodzieży, przygotowując ją do zajęcia w społeczeństwie poważnych stanowisk, jako lekarzy, prawników, architektów, oczywiście przy należytem uwzględnieniu przygotowania do różnych zawodów praktycznych.

Nie zbrakło też centrów dla pracy naukowej. Poznań ma Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a nawet Toruń posiada Towarzystwo Naukowe, którego wielką zasługą jest wydawnictwo roczników, zbierających skrzętnie źródła do polskich dziejów prowincyi. Zasilane ono jest głównie pracami księży. Możnaby nawet podnieść zarzut, że rodacy po za zaborem pruskim o takich wydawnictwach prawie nie wiedzą, a w każdym razie żadnego poparcia im nie udzielają. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk ma nawet bogate zbiory we własnym gmachu, zaś borykające się z tru-

15

dnościami toruńskie Towarzystwo Naukowe, ma, skromne co prawda, zbiory, mieszczące się w Domu polskim, którego byt jednakże niebardzo silnie jest utrwalony.

Niewątpliwie! praca naukowa dwu wymienionych instytucyi, nie stoi na wysokości potrzeb 3LJ₂ milionowej ludności polskiej.

Ale i tu trzeba uwzględnić potrzeby ludności i jej charakter. Ludność polska pod zaborem pruskim, to społeczeństwo zdemokratyzowane w dobrem znaczeniu tego słowa. Niema ono bodaj wcale analfabetów lub ma ich bardzo mało. Ogół ludności i kulturalny i względnie wykształcony. Niema domu, nie mówimy już rzemieślnika lub włościanina, lecz robotnika w mieście i na wsi, gdzieby się nie znalazło własne pismo: dziennik lub tygodnik. To sekret powodzenia bardzo licznych pism ludowych, które razem mają kilkaset tysięcy prenumeratorów.

Te pisma starają się różnemi dodatkami zadosyćuczynić potrzebom umysłowym swoich czytelników.

Kadry tej warstwy zaś, którą par excellence inteligencyą nazywamy, wśród ludności polskiej w zaborze pruskim są stosunkowo nieliczne. Na wsi: więksi właściciele ziemscy i duchowieństwo, w mieście: obok księży różni zawodowcy, jako to lekarze, prawnicy, redaktorowie pism, inżynierowie i t. d. Wyższych urzędników Polaków niema, nauczycieli polskich prawie niema, bo i wyższych zakładów naukowych polskich niema, zaś w niemieckich Polacy nie znajdują pomieszczenia.

To znaczy w stosunku do liczby ludności niedobór paru tysięcy jednostek „inteligencyi“.

Właśnie brak zakładów naukowych, to jedna z głównych przyczyn braku pol-kiego życia naukowego wśród ludności polskiej w zaborze pruskim, bo ono zawsze i wszędzie około zakładów naukowych, uniwersytetów i innych wyższych uczelni się skupia. Wszak nawet w Warszawie, po zamknięciu Szkoły Głównej, ruch naukowy prawie zamarł, choć Warszawa posiada z pewnością kilka tysięcy osób z wykształceniem uniwersyteckiem. Ale zawodowcy sami życia naukowego nie wytworzą, bo zdolni z pomiędzy nich pracą zawodową są przeciążeni, mniej zdolni a więc i mniej zatrudnieni, do pracy naukowej nie bardzo zdolni. To też przez dziesiątki lat Kraków i naukową pracą i kulturą stał niewątpliwie wyżej od Warszawy, a cóż dopiero od Poznania, w gorszych się znajdującego warunkach.

Literaci polscy skarżą się, że płody ich ducha wśród ludności polskiej w zaborze pruskim stosunkowo mało mają czytelników i wyciągają ztąd wniosek, że w ogóle literatura polska jej jest obojętną. Tymczasem przyczyny tego zjawiska szukać należy w czem innem.

Obrona na naszych kresach zachodnich wymaga dużo ęnergii, siły i połączonego z niemi a spokrewnionego optymizmu. Tymczasem literatura polska dziś, kiedy Wielkopolanie, po dokonaniu najcięższej pracy, mogą odpoczywać, mogą się więcej zwrócić do pracy umysłowej, nie zawodowej, przeważnie poszła w kierunku rozstroju i pesymizmu. Czytanie większej części utworów polskich nie wytwarza hartu i siły, lecz ubezwładnia, tworzy pesymistów życiowych. Więc też one nie trafiają do umysłów naszych obrońców kresowych; rodzice nie pragną, aby ich dzieci przejmowały się prądami obecnymi, bo osłabłaby siła obrony. Zresztą rodacy nasi w Poznańskiem nawet nie odczuli anarchii i rewolucyi, przez które Polacy w zaborze rosyjskim przechodzili w ostatnich kilku latach, więc oni nie odczuwają nastrojów, które się ztąd wytworzyły, jako nieunikniony rezultat wszelkiego rozstroju, któremu drażliwe dusze literatów ulegają bardziej, niżeli wszyscy inni, a mianowicie ci, którzy stoją ciągle z bronią przy boku na kresowych posterunkach.

Prusacy niewątpliwie nie powołają do życia instytucyi naukowych, któreby skupiały życie umysłowe i naukową pracę polską wśród ludności polskiej. Tak jak o wszystkiem, czego im potrzeba, Polacy i o tern sami pomyśleć muszą. Dla nich skarb państwa istnieje tylko w charakterze poborcy, na własne cele polskie nic nie daje, za pracę kulturalną uważa jedynie germanizacyę.

Dzięki temu ludzie, pragnący poświęcić się pracy naukowej lub literackiej, muszą opuszczać niegościnne dla polskiej nauki i literatury Prusy i szukać gdzieindziej przytułku.

Czy nie możnaby zatrzymać choć kilku, którzyby tworzyli punkt oparcia dla wszystkich Polaków, pracujących umysłowo?

Sądzimy, że tak. Naszem zdaniem Towarzystwo Przyjaciół Nauk powinno takie centrum wytworzyć. Środki jego materyalne są obecnie bardzo ograniczone, tak iż zaledwie uczonego kustosza zbiorów utrzymać może. Ale Polacy z zaboru pruskiego w ostatnich kilkunastu latach wzrośli w zamożności, rozporządzają większymi środkami niżeli dawniej. Powinni się tedy znaleźć wśród nich mecenasi, którzyby Towarzystwo Przyjaciół Nauk w takie wyposażyli środki, iżby ono mogło na czele wydziałów swoich, albo na stanowisku sekretarzy wydziałów postawić ludzi, oddanych wyłącznie nauce. Zresztą, jeżeli się nie znajdą mecenasi w Wielkopolsce lub za jej granicami, powinno Towarzystwu środków na ten cel dostarczyć zamożne dziś społeczeństwo zbiorowo.

Takich kilku uczonych, pracujących w różnych działach nauki, jej wyłącznie poświęconych, stworzyłoby niewątpliwie centrum polskiej pracy umysłowej w Poznaniu, około którego skupiłoby się wielu innych. Poznańskie ma dosyć ludzi z uniwersy-teckiem wykształceniem i wysoką kulturą umysłową, ale pożądani i potrzebni są ludzie, którzyby ich zespolili, pracy ich nadali kierunek celowy.

Trudno zaprzeczyć temu, że dziś w umysłowem i nad umysłowem życiem Wielkopolan dominuje kultura niemiecka i że tam zaczyna wsiąkać w obyczaj. Jesteśmy ostatni do zachęcania i nawoływania Polaków, aby się zupełnie z wpływu tej kultury otrząsnęli. Umiemy ocenić jej wartość dla życia umysłowego wogóle, a tak samo dla naszego w szczególności.

Ale przecież my mamy i swoją rodzimą kulturę, opartą na własnej nauce, literaturze, sztuce i na własnym obyczaju. Wszyscy ją musimy pielęgnować i doskonalić; ale w tym celu musimy wszyscy być ze sobą w pewnym kontakcie duchowym. Sama prasa na to nie wystarcza; potrzebne są centra naukowe, literackie i artystyczne. Otóż jesteśmy przekonani, że poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk mogłoby się stać takiem centrem, któreby, jako źródło części polskiego dorobku naukowego i literackiego, pośredniczyło zarazem w tym duchowym stosunku Polaków w zaborze pruskim z innemi centrami ruchu umysłowego, które razem składają się na naszą polską kulturę.

Nie czyniąc im żadnego zarzutu z tego, że pod wpływem prądów chwili i ciężkich warunków życiowych przez czas pewien pracy swojej cokolwiek jednostronny nadali kierunek, nie wątpimy, że Polacy w zaborze pruskim pomyślą dziś o roznieceniu na nowo ogniska kultury i nauki polskiej, które kiedyś jasno świeciło i dalekie rzucało promienie.

ZYGMUNT DZIEMBOWSKI.

if§Ł

Ih

WYWŁASZCZENIE.

Gdy ustawa-o wywłaszczeniu przeszła wiosną tego roku, sądzono u nas powszechnie, iż zaraz nazajutrz otrzymają właściciele nasi dekreta expropryacyjne. Miałem sposobność wykazania w mowie sejmowej oraz w odczycie, iż wywłaszczenie jest możliwe najwcześniej w jesieni, po uskutecznieniu reorganizacyi komisyi koloniza-cyjnej. Fakt, iż wywłaszczenie zostało odroczone, że nie zostało jeszcze wykonanem,

15*

spowodował, iż przestaliśmy się ogólnie liczyć z tą możliwością. Kolportują pewni ludzie wiadomości pochodzące rzekomo z wszystkich sfer, że wywłaszczenia nie będzie, a społeczeństwo chętnie daje wiarę tym pomyślnym wiadomościom, wierzy, bo chce wierzyć. Taki optymizm ma swoje dobre strony, społeczeństwo nasze przyszło do pewnej równowagi, ale widzę pewne niebezpieczeństwo w tem, iż wywłaszczenie przyjdzie niespodzianie i zaskoczy nas nieprzygotowanych. Dlatego korzystam z chwili sposobnej, aby zwrócić uwagę naszych ziemian, że niebezpieczeństwo wywłaszczenia nam grozi, że nie zostało usunięte.

Przedewszystkiem pragnę wszelako, aby z tego głosu mego społeczeństwo wysnuło racyonalne konsekwencye. Wiosną roku bieżącego obywatele nasi rozpoczęli »akcyę rozpaczy«. Cofnięto zamówienia maszyn, narzędzi rolniczych, wstrzymano budowle i melioracye z obawy, iż przy wywłaszczeniu nie otrzymają stosownej zapłaty w kwocie expropryacyjnej. Stanowisko takie jest wprost samobójstwem ekono-micznem, przeciwnie podniesienie gospodarstwa daje najlepsze rękojmie wysokiej zapłaty. Nasi ziemianie starają się o to, aby gospodarstwo przedstawiało się korzystnie przy taksach landszaftowych, bo wiedzą z doświadczenia, iż pomimo, że inwentarz nie podlega ocenie, że budynki tylko częściowo zostają uwzględnione, to wrażenie ogólne całego gospodarstwa, zasób inwentarzy, stan budynków wpływa nawet na ocenę przy taksie ziemi i gruntów. Podobnie dziać się będzie przy taksie .ekspropryacyjnej. Im zasobniejsze gospodarstwo, im większa produkcya spowodowana kulturą ziemi oraz sztucznymi nawozami, tem wyższa będzie bonitacya. Przeciwnie zatem należy się starać o szybkie podniesienie naszych gospodarstw, o melioracye racyonalne, gdyż inaczej nie uzyskamy odpowiedniego odszkodowania.

Równie błędne panują u nas pojęcia, co do czynników składających się na podstawy taksy. Wykazałem w moim podręczniku, iż według wyroków sądu rzeszy nie ma jasnych absolutnie pewnych zasad oceny gruntów, a to dlatego, iż na wartość składają się czynniki różne, które w danym wypadku według miejscowych stosunków i warunków uwzględnione być muszą. Dotychczasowe taksy nie będą miaro-dawcze, jednakże i one stanowią pewną podstawę późniejszej oceny. Dochód stanowi z pewnością poważny argument dla taksatorów i sądów, ale i ten punkt nie jest absolutnie rozstrzygającym, tak jak ceny płacone za ziemię w pewnym okręgu. W tem właśnie powstaje poważna trudność dla interesentów, że powinni zawczasu starać się o uzyskanie stosownych różnych podstaw dla oceny swych majątków, że nietylko starać się winni o powody rezultatów ekonomicznych, wysokości produkcyi, o książki odpowiednie, ale o przygotowanie wszelkich innych materyałów zasadniczych, aby udowodnić istotną wartość posiadanego majątku. Rozmowy z naszymi ziemianami wykazują, iż brak jeszcze u nas zrozumienia doniosłości sprawy, że nie wiele albo nic w tej mierze nie zdziałano, brak pewnej organicznej wspólnej pracy, aby informować dostatecznie interesentów, aby zbierać stosowny materyał, aby wywłaszczenie nie zastało nas nieprzygotowanych. Praca taka zbiorowa jest potrzebna jeszcze w innym kierunku. Sędziowie i urzędnicy administracyjni fałszywie zupełnie zapatrują się na wartość ziemi w Księstwie, nie doceniają jej dostatecznie i dzielą stereotypowe zdanie komisyi, że wysokie ceny ziemi są wpływem walki narodowej o nią. Kto dziś przejrzy bilansy naszych dobrych gospodarzy, kto widzi olbrzymią produkcyę Księstwa w oświetleniu dat statystycznych, ten zrozumie dopiero, iż ceny płacone obecnie za majątki ziemskie są niskie, bo gospodarstwo dobrze prowadzone przynosi już dziś około 30 marek z morgi, czyli odpowiada wartości 3000 marek za ha. Wobec tego ceny komisyi kolonizacyjnej są nadzwyczaj niskie, może dlatego, iż nabytki pochodzą przeważnie z rąk nieudolnych i niezaradnych rolników. Jest obowiązkiem naszego społeczeństwa, aby się zorganizowało do wspólnej pracy, aby udowodnić statystycznie słuszność naszych twierdzeń, i stosownemi publikacyami objaśnić opinię niemiecką, tworząc tem obronę skuteczną, bo zasadniczą, wartości naszej ziemi, inaczej grozi nam niebezpieczeństwo, że miarodawcze czynniki oceniać będą stosunki z pewnem uprzedzeniem, które usunąć możemy. Publikacye takie są nadzwyczaj dla nas pożądane, niech wykażą, że ziemia nietylko jest przez nas ukochana, bo nasza, ale że jest najlepszą i najpewniejszą podstawą bytu ekonomicznego.

BBNZEESTJERNA-ENGESTRÖM.

VERITAS.

Bo dopełnił życia miary W imię Boże na tej ziemi.

I zasypia pełen wiary,

Ze żyć będzie między swemi,

Dzień się słoni, — gwiazda wschodzi, Wieczór tuli nas do koła,

Uspokaja i ochłodzi —

Uznojone pracą czoła.

Cieniem swoim nas okrywa I tamuje życia ruch;

Do spoczynku człeka wzywa, By odpoczął — człowiek duch!

Którzy brata odprowadzą W czci koronie — jaką śnił, I potomnym go oddadzą. Aby z nimi — duchem żył.

prawdą Bożą!

Myśl i praca tego ducha Siłę naszą tutaj tworzą,

Jeśli człowiek Boga słucha — Jeśli żyje

Becz kto stanął o wieczorze, Duchem martwy i leniwy,

Ten wspomnieniem żyć nie może, Bo on nigdy nie był żywy !....

Wówczas spocząć mu się godzi, Odpoczywać — marzyć — śnić ! Bo gdy życia sen nadchodzi Wie, że we śnie — może żyć !..

Skrzydeł życia nie rozwinął, Ciałem tylko w świecie żył, — Więc i z Bogiem się rozminął I nie będzie — duchem śnił!

MARYAN GAWALEWICZ (n.)

Z GŁĘBI DUSZY.

Polakiem !...

Pochwalony!... pochwalony

Niechaj będzie Pan nad Pany, Że zawiesił złote dzwony

W ludzkiej duszy rozśpiewanej!...

Co odczuje • serce "człeka,

Co pomyśli ■ ludzka głowa,

W znak cudowny się obleka

I rozbrzmiewa dźwiękiem słowa.

Czcij i koch aj że go zatem

A tym swojskim zdobny znakiem Dasz świadectwo dziś przed światem. Że tej ziemi syn

Stań się Polski godnym synem, Chrobry, dzielny i wytrwały Ucz się łączyć słowo z czynem,

W żmudnej pracy szukaj chwały !

Szanuj ludu skarb ten święty,

Jakim język jest i mowa,

Bo w nich duch twój jest zaklęty,

Bo w nich myśli twych osnowa!...

Na rozłogach tego świata

W pomieszanym ludzi tłumie, Po języku poznasz brata,

Co cię pojmie i zrozumie.

Pomnąc, że do jaśniejszego

Jutra cała ludzkość zmierza — Ucz się wcześniej od wszystkiego: Abecadła i pacierza!...

Światło wiary, jasność Boża

W ciemne dusze, jak dzień wnika; Nie zabłądzi na bezdroża,

Kto ma w wierze przewodnika...

Najchlubniejsze naszé* rany,

Najpiękniejsze nasze blizny, To po strugach krwi wylanej,

Te dla wiary i Ojczyzny!

Ku zagubię

Nad przepaścią nasza droga

Przez zawrotne wiedzie skręty, — Kto nią lud chce wieść bez Boga,

ten przeklęty!...

Ale błogosławion taki,

Co w nim szczepi miłość, wiarę, Co pod Chrystusowe znaki Składa serce na ofiarę!

Błogosławion każdy z ludzi Dobrej woli, czystej siły, Który w słabszych ducha budzi: Biada sercom, co zwątpiły!...

Gdy w przyszłości pragniesz cudu, Co-ć ma ojców zwrócić stratę, Czcij i kochajże mój ludu:

Język, wiarę i oświatę!...

mm

Nad przepaścią droga nasza...

W cieniach, w mrokach szczyt wysoki... Lecz jest gwiazda, co rozprasza Dla narodów nocne mroki...

I ten tylko wzwyż się wspina,

Kto w jej blasku naprzód kroczył Z nią się nowy dzień poczyna,

Ku niej ludzkość zwraca oczy;

W jej promieniach świat się mieni :

Wśród pustyni wschodzą kwiaty, Zorze wstają z nocnych cieni,

Kędy gwiazda lśni —. oświaty...

Zaś najsroższa z klęsk, co gnębi Lucly i we więzy mota,

Co aż z piekieł wyszła z głębi,

By świat gubić — to ciemnota! .

ALEKS. GŁOWACKI (BOLESŁAW PRUS).

STAN KRAJU.

(„NAJOGÓLNIEJSZE IDEAŁY ŻYCIOWE“.)

Od wielu lat, już to dzięki osobistym skłonnościom, już to z obowiązków dziennikarskich, zastanawiałem się nad położeniem naszego kraju.

Przypatrywałem się jego wycinanym lasom, wodom, pozbawionym ryb, polom, które nie wydają tyle plonów, ile wydaćby mogły. Widywałem jego chaty niewygodne i niezdrowe, jego złe drogi, przy których barbarzyńskie ręce wyłamywały drzewa. Oglądałem małe miasteczka, ich szpetne ulice, zatrute studnie napół walące się domy.

Nie lepiej działo się z ludnością, odznaczającą się trzema bardzo smutnemi cechami: biedą, ciemnotą i małą wytwórczością. Nie lepiej ze zwierzętami, które są drobne, głodne, niemocne i dręczone.

Słowem — gdziekolwiek zwróciłem oczy, widziałem, że kraj ten i to społeczeństwo w cywilizacyjnym pochodzie znajduje się bardzo daleko poza innemi eurepej-skiemi społeczeństwami.

Jednocześnie przypatrywałem się klasom inteligentnym. Widziałem, że mają one niewątpliwe zdolności umysłowe, pewien zasób wiedzy, sporo szlachetnych uczuć, a nawet pewną skłonność nietylko do ofiar, ale i do poświęceń. Byłem więc zdziwiony, przekonawszy się, że inteligencya ta prawie nie oddziaływa na rozwój niższych warstw społeczeństwa.

Stopniowo przekonałem się, że nasze klasy oświecone i zamożne, obok niewątpliwych zalet, posiadają dwie grup)' wad.

Pierwsza grupa zależy od naszego charakteru, w którym uczucie stanowczo przeważa nad myślą i wolą. Nadto w dziedzinie myśli fantazya i skłonność do marzeń góruje nad obserwacyą i ścisłem rozumowaniem. W sferze uczuć popęd do uciech stołu i łoża, tudzież skłonność do zabaw, nie pozwalają rozwijać się wielkim uczuciom, to jest namiętnej miłości, dumie, popędowi do władzy itd.

Nareszcie w zakresie woli jesteśmy skłonni do działań wybuchowych, nie lubimy pracy małej i wytrwałej, a już zupełnie brakuje nam karności, tej cnoty społecznej, przez którą człowiek umie słuchać i uczy się rozkazywać.

Druga grupa wad wypływa z zastosowania naszego charakteru do życiowych stosunków i wytwarza dziwne rezultaty. Nieraz naprzykład spotykamy ludzi, którzy mówią :

— Ja tak kocham kraj i społeczeństwo, że poświęciłbym dla nich życie.

wprost

W praktyce zaś z największem zdumieniem widzimy, że ludzie ci nie lubią naszych krajobrazów, a pogardzają chłopami, rzemieślnikami, handlarzami...

Znaczy to, że ci ludzie nie kochają rzeczywistego kraju i społeczeństwa, wśród których żyjemy i które stanowią prawdziwą ojczyznę człowieka, ale są zakochani w jakimś umysłowym utworze złożonym z odległych wspomnień i nieokreślonych pragnień. Dla tego nierzeczywistego kraju i społeczeństwa gotowi są naprawdę do ofiar i poświęceń, które jednak rzeczywistej ziemi i jej mieszkańcom najmniejszego nie przynoszą pożytku.

JERZY HULEWICZ.

"A

li

â &

a-#;«.

«JS

ri

V.

.. W-

JUT

sïfi*#'î*ï

lips**

JB 4‘v.

jHf

Ntl

W 5#;^

jA'<*:*§!

k il

ssa

s <>

*»**

vm:.k

M

*/■/ ■■ *. ÿ -sgh ,.:

; ' ?

■ ** w*if*S'    ■ y* ' i:‘ ■ ■' :^i

i )y>

j m

* *W:M

jgU

;/ \:ą

i7ą

wm

ta

■A,*«. '

•. w*

fis:

■%SC

;V-Â

ii

fjÉp

Pieśń Wajdeloty.

ADOLF WŁADYSŁAW INŁENDER.

DWA WSPOMNIENIA.

Chaque peuple hier, qui sous les cieux respire, Reçoit des mains du Dieu de vérité Une ame libre dont l’amour l’inspire Dans le danger que court sa liberté.

Przed kilku laty, wracając z Warszawy do Wiednia, wybrałem drogę na Poznań. Nie byłem w Poznaniu lat przeszło dwadzieścia i zapomniałem prawie, jak wygląda. A jednak tęskniłem za nim. Któż z nas nie tęskni za dzieckiem boleści całej Polski, któż nie pragnie spojrzeć z bliska na walkę idei z siłą, na bezprzykładne w dziejach zmaganie się ducha narodowego z tłoczącym go olbrzymem, na kolebkę wielkiego narodu, przyświecającą całej Polsce przykładem hartu i wytrwałości!

Przyjeżdżam. Na dworcu kolejowym typ krępego Wielkopolanina, posługacz w pruskim mundurze, wita mnie w niemieckim języku, z pruskiem zacięciem. Odpo-

zagadujecie

wiadam po polsku. Idziemy ku wyjściu. A czemuż tu — pytam obcego od razu po niemiecku?

— Nie wolno inaczej, panie — odpowiada szeptem.

Na dworze przy dorożce mówi już śmiało po polsku i z tą chwilą cała jego istota się zmienia. Znika sztywność, znika rubaszność, a występuje cała dobroduszna miękkość polskiego włościanina. Za drobny .datek dziękuje słowami »Bóg zapłać« i żegna mnie uprzejmie.

Ta sama kubek w kubek historya powtarza się z dorożkarzem.

Zajeżdżam do hotelu, oczywiście polskiego. Ku memu zdziwieniu, odźwierny wita mnie po niemiecku.

— A cóż to — mówię — czy i u was się już tylko po niemiecku mówi?

— Niech pan daruje — odpowiada — ale człowiek nie wie, z kim ma do czynienia, swój wybaczy, a Niemiec by się rozgniewał.

Robi mi się duszno.

Wychodzę na miasto i podobna scena powtarza się u fryzyera, w magazynie, słowem wszędzie.

Po ulicach snują się mundury pruskie; wojskowe i cywilne, takie i owakie, Niemcy patrzą butnie, mówią głośno, krzyczą prawie, a język polski słychać prawie jakoby tylko szeptany.

Wchodzę do polskich znajomych. Po chwili już toczy się rozmowa poważna, słyszę wytrawne zdania, widzę nastrój poważny wprawdzie, ale z każdego słowa dźwięczy pewność: nie zginiemy!

Jest mi dobrze.

Ale skoro tylko znów znajduję się na ulicy, język niemiecki brzęczy mi nad uchem jak natrętna osa, błyszczą mundury, pobrzękują pałaszami i znów odnoszę wrażenie, że jestem w obcym domu źle widzianym gościem, wszystko mnie krępuje, ciasno mi. duszno i smutno.

Nie wytrzymałem nawet do wieczora, pojechałem na dworzec. Dowiedziałem się że bezpośredni pociąg odchodzi dopiero za dwie godziny. Jednak nie mogłem wytrzymać dłużej wśród tych mundurów i niemczyzny, siadłem do pierwszego lepszego pociągu i przeczekałem w Wrocławiu.

Błądząc przygnębiony po ulicach tego koszarowego miasta, dumałem smutnie. Wtem przyszło mi na myśl inne wspomnienie, dawne i prawie już zapomniane, z lat jeszcze chłopięcych.

Było to w dwa lata po powstaniu. Jako jedenastoletni chłopak z małej galicyjskiej mieściny przeniosłem się z matką do Lwowa, gdzie miałem uczęszczać do szkół. W miasteczkach galicyjskich panował wówczas nastrój patryotyczny graniczący z fanatyzmem. Zmora niemiecka tłocząca wielkie miasta, w miasteczkach nie bardzo była widoczną: mało urzędów, mało szkół, więc i mało Niemców. A i na tę garstkę nikt się nie oglądał, miasteczko żyło swojem życiem a Niemcy swojem. Największą figurą w mieście był pan „Forsteher“ (coś w rodzaju dzisiejszego starosty), przepędzony z wojska za długi oficer, oczywiście Niemiec. Ale pan „forsteher“ był wielkim łapownikiem, umiał więc „indywidualizmować“ ustawy i rozporządzenia stosowane do potrzeb patryotycznego mieszczaństwa i — jakoś się żyło. Wojska w mieście nie było, napisów niemieckich również, bo tam w ogóle żadnych nie było napisów — słowem nikt niemczyzny nie czuł. Prawda: szkoła była niemiecką. Ale szkołę utrzymywali księża Bazylianie, Rusini w największej (wówczas) zgodzie z Polakami będący i nie-mieckość tej szkoły była więc raczej na papierze. Księża rozmawiali z nami po polsku lub po rusińsku, a i w nauce szkolnej kto nie umiał wysłowić »się po niemiecku, pomagał sobie językiem polskim lub rusińskim.

Powstanie wywołało w mieście gorączkę, która udzielała się nawet małym dzieciom. Teraz dwa lata z rzędu nie tańczono, panie nosiły grubą żałobę, w każdym domu rozlegały się żałobne pieśni, a dzieci kaleczyły sobie palce, zbierając ciernie na wieńce do nieustających żałobnych nabożeństw. Kilku starszych z młodzieży wydawało »Dziennik«, tajny oczywiście, bo kraj był w stanie oblężenia. Dziennik przepisywany w 15 egzemplarzach podrzucano głównie dygnitarzom austryackim, a pamiętam, jaki byłem dumny, kiedy na mnie, dziesięcioletniego chłopca, przyszła kolej podrzucania niebezpiecznej gazety samemu p. »Forsteherowi«. Marzeniem każdego z nas dzieci był Lwów, jako ówczesne ognisko ruchu narodowego. Ideałem naszym był Tadeusz Romanowicz, młody wówczas akademik o płomiennej wymowie. Słowa jego dochodziły echem aż do szkół elementarnych w zapadłych zakątkach kraju i rozpłomieniały serca dzieci. Lwów był w naszych czasach tern co Mekka dla muzułmanina, tam w naszej wyobraźni na publicznych placach gorzał ogień patryotyzmu, tam można było jzdawić się w uczuciach narodowych.

W tern usposobieniu wjeżdżałem po dwudniowej podróży batagolską biedką przez rogatkę łyczakowską do stolicy kraju. Tuż za rogatką uderza mnie napis restauracyi »Zu den 2 Tauben«. Patrzę: napisy ulic dwujęzyczne, z pierwszeństwem dla niemieckiego języka: Breite Gasse, Lange Gasse itd.

Na restauracyach, magazynach itd. na pierwszem przeważnie miejscu język niemiecki, na niektórych polskiego wcale nie widać. Afisze oznajmiają o przedstawieniach teatru niemieckiego, jakiś restaurator reklamuje »Grosses Volksfest«, inny zapowiada »brillante Soirée« — słowem: niemieckie miasto! Zajeżdżamy do hotelu, kelner wita nas po niemiecku. Idziemy na obiad do restauracyi: połowa towarzystwa rozmawia po niemiecku. Był to jeden z najsmutniejszych dni mojego życia, noc całą przepłakałem. Wprawdzie skoro tylko wszedłem do szkoły, widmo niemieckiego miasta zniknęło i Lwów ukazał mi się takim, jakim widziałem go w chłopięcych marzeniach, ale owa niemiecka skorupa przejęła mnie taką odrazą, że serce mi się ściskało, ilekroć przechodziłem ulicami.

Minęło lat kilka. Zwyciężona pod Królowymgrodem Austrya ukorzyła się przed własnymi poddanymi, każdy dzień przynosił nam nowe ustępstwa. Spolonizowano szkoły i urzędy, całe masy nieproszonych » kultur tregerów« powędrowały na zachód. Wspaniała fundacya hr. Skarbka, zagrabiona przez rząd na cele teatru niemieckiego, przeszła znowu w wolny zarząd kraju i muza niemiecka musiała w innych krajach szukać sobie przybytku. Rzesze niemieckich przedsiębiorców, szynkarzy, hotelarzy,

Jakby za dotknięciem różczki czarodziejskiej Lwów zmienił się prawie że przez noc: skorupa niemiecka pękła, i w całym blasku zajaśniał polski Lwów.

kupców, wnet się przerzedziły, a ci co pozostali schowali napisy niemieckie gdzieś w głębi piwnic. Na rogach ulic zamiast ryzmaitych Breite Gasse i Lange Gasse zajaśniały miłe dla polskiego oka napisy: ulica Kopernika, Sobieskiego, Mickiewicza, Kościuszki itd.

Pod wrażeniem tego wspomnienia jak bańka mydlana prysły ponure myśli, które opadły mnie w Poznaniu i na zawsze w sercu pozostała wiara, że duch narodu silniejszym jest od każdej materyalnej siły.

CZESŁAW JANKOWSKI.

ARABESKI.

WIOSNA.

O brzasku wczoraj już Dymiły łuny zórz —

Hen, z nad dalekich mórz Płynął ich dym...

Od wschodnich nieba stron Wciąż bił i bił, jak dzwon, Rwący się, głuchy ton — Huczy dziś znów...

A cichy, jasny dzień!

Ciepłych przepełny tchnień... Otwórzmy w oścież sień:

Wnijdź, wiosno, wnijdź!

Ściany skulonych chat Odtajcie! W Boży świat Z za okien gęstych krat Leć, duszo leć!

Wesel się duszo ty!

Ciężkie twe, mroczne sny Przetapia w lotne mgły

Słoneczny blask! —

Od wschodnich nieba stron Wciąż głuchy huczy dzwon, Bije na trwogę, — zgon...

Boże! — gdzie Ty?

Kwiecień, 1904

Polany (na Litwie)

DZWON ZATOPIONY.

Marzec, 1906

Wilno

Szum proporców, szczęk pałasza Z jękiem hymnów — tonie... Polska mowo, mowo nasza, Zatopiony dzwonie!

Senatorsko i orężnie,

W laurach i w koronie,

Z głębin zabrzmij znów potężnie, Zatopiony dzwonie!

WIDZENIE.

Przeleciał nocą cudny ptak

Gdzieś, którąś nieba stroną... Podobno jaśniał jego szlak,

Piórami szumiał cudny ptak, —

Ktoś gdzieś go widział — pono.

Pastusze ognie z łąk i z pól Czerwienią go barwiły,

Że płynął jakby krawawy ból Sponiewieranych naszych pól,

Porosłych wkrąg — w mogiły. Sierpień, 1908

Wybiegli ludzie po przed dwór,

Zbudzeni światła smugą Noc ciemna... szumi z dala bór...

Gwiazd nieco błyska w przerwach chmur — Nikt usnąć nie mógł długo.

I długo blady budził świt

Znużonych ócz powieki,

W snach trzymał ludzi cudny mit,

I każdy zdał się snami syt,

Wczarowan w świat — daleki.

Warszawa

Hi

TADEUSZ JAWORSKI.

NA GRUZACH ZAMKU W PODGÓRZU.¹»

Śnią złomy murów dumnych. Czasu twarde ciosy Zdarły im kolumn wdzięki, rozbiły w puch łuki, Wyorały im brózdy gorzkie wieków rosy I zagrały pogrzebny hymn zniszczenia kruki.

dla włości obrony.

Wiatr piasku miotał burze; gdzie ongi zaborca Częstokołu się czepiał berdyszem rażony I wołał róg głośny z wieży książęcego dworca Na wyprawę wojenną

Dzisiaj pył i gruz martwy. Chwasty, dzikie róże Rumowisk kryją smutek. Spłynęły wspomnienia I osiadły tumanem opuszczone wzgórze I muskają pielgrzyma skroń stuleci tchnienia.

Ginę, tonę w zaświaty. Hej ! wy ciemne chmury,

I wy, bogi wiślane, uwijcie trzy mary,

Miecze dajcie im w dłonie, gmach stawcie ponury, A na baszcie zatknijcie trzech książąt sztandary.

J Zwany także zamkiem w Raciążku, położonym w powiecie nieszawskim nad Wisłą. Zbudowany w XIII stuleciu, słynny kilkakrotnymi zjazdami Jagiełły, Witołda i mistrzów krzyżackich. Utkany przez królową Jadwigę ornat pokazują w kościele zaciążskim. Zamek był później rezydencyą biskupów kujawskich. Zburzyli go Szwedzi i Prusacy.

Już widny kniaź Jagiełło, Witołd obok brata,

Mistrz Konrad na krzyż składa wiarłomne zaklęcia — Słucha dymna świetlica w strój zbrojny bogata,

z ufnością dziecięcia.

Słuchają srogie woje

Przy krosnach dolorosa, wnuczka Kaźmierzowa,

Złote ściegi swych marzeń w ornat wszywa biały,

A gdy się troską niemą pochyliła głowa,

Krąg świetlisty promienie słońca jej utkały.

Zamgliły się obrazy.... Jakiś zgiełk wojenny Z poświstem leci wiatru: to skrzydła sokole...

Nie... to zgrzytnął o pancerz procy grot kamienny — Jęknął krzyżak i runął... To Grunwaldu pole!

W grobowców schodzę cienie. Wtem lęk przeszył ciało I schwycił mię pod gardło jakiś strach dławiący:

Bo słowo nagle w zmrokach jak piorun zagrzmiało I Duch zstąpił na runy żaru Mocą tchnący.

„Na tom cierpiał bez miary, gdym wiódł wasze ręce Z otchłannych krain śmierci w górę, w blaski słońca,

Na tom wyzwalał serca tonące w udręce Wspomnień i mar przeszłości — na tom szukał końca

„Waszej walki z szkielety, miażdżącej wam dusze,

Byście, gdym padł na łanie, umęczon tą pracą,

Nim kości swe strawione na popiół rozkruszę,

Stali się znów jak widma, co nocą kołacą

„Do wrót rajów straconych? O męko, o trudzie!

Póki trwać będą w wiecznej widziadeł pogoni?

Żali ci bracia moi żywi jeszcze ludzie?

Żali spiż się w ich piersi nowy nie rozdzwoni?“

Potężny duchu wieszczy!

Wyspiański twe imię Dla tych, co słabi pragną czepiać się puklerza I błądząc w urokach zwątpień i omamień dymie,

Z królem ducha i władzą szukają przymierza.

tam napis położą:

Dla mnie tyś życiem samem, tyś duszy jest zorzą I pieśnią świata twórczą, co wznosi świątynie Trwalsze od skał granitu;

„Gdy naród w przyszłość patrzy, to naród nie zginie!“

Żegnajcie mi ruiny! — Idę orać ziemię,

I siać będę w nią ziarno na chleb dla mych braci,

Może kiedyś silniejsze wyrośnie z nich plemię A za me trudy wolna Polska im zapłaci.

Ciechocinek, w sierpniu 1908.

CEZARY JELLENTA.

?:U'

PRAWO DO BOHATERSTWA.

V

w“.

Każdemu wolno być bohaterem w życiu, lecz nie każdemu wolno nim być w dramacie lub powieści.

f>

J    Z pod szczytnego prawa wyjęci są niektórzy. Jaką po

I!

ił pełnili ohydę, jakim splamili się brudem, do jakich szumowin społecznych należą, lub jaką nielitościwą prozę z siebie wyziewają, że im nie wolno w tragedyi lub powieści grać roli głównej? Muszą to być steki i wcielenia grzechu i krzywdy? Jak się ci zadżumieni nazywają?

Nazywają się: literaci i artyści.

Im to właśnie nie wolno być bohaterami.

Czy zawsze i wszędzie?

Wszędzie, dokąd sięga ograniczoność krytyków i tępota* słuchającej ich publiczności. Oni to rozpowszechnili mądre mniemanie, że gdy bohaterem powieści lub sztuki scenicznej jest poeta, literat, artysta, władający piórem — powieść jest zła.

U podstawy tego przesądu tkwi formułka, że gdy literat jest bohaterem, utwór nie jest dość żywym, dramatycznym, gwałtownym. Przeciętna krytyka nie jest wcale lepszą od cyrkowej publiczności; chce ona, żeby się dużo działo, no a czy może się dużo dziać tam, gdzie osobistością główną nie jest ani byk hiszpański, ani błazen swojski, ani bandyta europejski, tylko człowiek, którego rzemiosłem i żywiołem jest myśl, uczucie, marzenie, fantazyowanie, tworzęnie i burzenie?

Tacy krytycy nie pomyślą, że literatem był Faust i Torquato Tasso, że pisarzem był każdy „wróg ludu“, że literatami byli bohaterowie dramatów Wyspiańskiego, Mickiewicz i Lelewel. Lub może tacy krytycy o tern poprostu nie wiedzą...

Więc niechaj wiedzą, nim zaczną pisać i oceniać^ i niech wraz z swoimi czytelnikami zapamiętają sobie następujące prawdy.

Każdy twórca i artysta żyje wiarą, że poezya i sztuka jest czemś wyższem, niż np. granie na giełdzie, lub wzajemne okłamywanie się dyplomatów i niż sto innych zawodów, będących w czci i poszanowaniu u ogółu. A wszystko co wyższe, jest tern samem heroiczniejsze i dramatyczniejsze, bo życie i społeczeństwo nie jest powołane do hodowania wyżyn, lecz do rozścielania i plenienia nizin i równin.

Poeta i artysta jest na drzewie społecznem kwiatem i owocem, jest w potoku życia nurtem i prądem, w atmosferze umysłowej wichrem i gromem, burzą i elektrycznością, chmurą i iskrą. Jeżeli zaś wszystkiem tern nie jest, to oszukuje społeczeństwo i siebie, to jest pospolitym samozwańcem lub ordynaryjnym karyerzystą.

Poeta i artysta uosabia życie, realne, tętniące życie w najwyższem spotęgowaniu. Zycie i walkę, ból i proroctwo, tragedyę i śmieszność. I dla tego na bohatera poematu książkowego czy scenicznego tak samo się nadaje, jak wódz na wojnie lub działacz, wytwarzający historyę.

Nawet więcej. W twórcy życie przewala się daleko potężniej nieraz i szybciej, i wypowiada je on daleko szczerzej. Nikt tak jak on nie reaguje całą istotą na fakt zewnętrzny. Jeśli człowiek zwykły cierpi, twórca cierpi chorobliwie; jeśli kocha, artysta nie tylko kocha, lecz i ma talent zaścielania drogi miłości krwawiącemi cierniami. Niepraktyczny i niekonsekwentny, kołysząc się na falach własnego przypływu i odpływu namiętności i żądzy ziszczenia rajów, wiecznie się tarza po bolesnem łożu samotragedyi i wiecznie słania się omdleniami całej ludzkości. Nad miarę wrażliwe

i impulsywny, posiada kunszt zamiany życia na piekło, własnego talentu na źródła goryczy, najcudniejszych darów nieba na przekleństwa bytu.

Jeśli przez życie rozumiemy nie doktrynę lub teoryę, która skuwa człowieka jak "dożywotni pancerz, i nie zimne, zaczajone od kolebki aż do grobu wyrachowanie, które z duszy czyni tabliczkę procentów składanych, martwą i nieubłaganą — to takie życie, bogate i nierówne, jest właśnie udziałem poety i artysty.

Więc taki mocarz uczucia i pasyi i niewolnik swojego straszliwego przeznaczenia nie ma prawa być bohaterem dramatu lub romansu, a ma prawo być nim jeno jakiś profesyonalny pionek życia, ubogi duchem i fatalnością, karny szeregowiec w rocie saperów ?

Dziwne to pojmowanie bohaterstwa—nie jest tak baidzo dziwnem. Krytyka, która żąda od bohatera, ażeby był zerem lub automatem i miał koniecznie porządną legitymacyę, np. lekarza, urzędnika, inżyniera lub adwokata, jest naturalnym wytworem uroczystego zejścia literatury na psy mieszczańskie.

W wielkiej, obrażającej poufałości ze światem ducha, która jest znamieniem spospolitowania się godności autorskiej i handlu ideami, przestano rozumieć, co jest tego ducha stygmatem i cechą, co on w sobie zawiera i kryje, czem grozi i co obiecuje, czem jest niebezpieczny i błogosławiony.

Odkąd krytykujący grafoman stał się równy — w swojem i ogólnem pojęciu — twórcy i natchnionemu, odtąd więcej tytułu do bohaterstwa w powieści przyznawać zaczęto prostytutce niż Hamletowi.

KS. K. J. KANTAK.

MONSALWAT.

Monsalwat to góra zaklęta, zamek świętych tajemnic. Parsifal doń pielgrzymuje. A Parsifal to nie naród lecz człowiek. W Monsalwacie Górski podaje swój osobisty stosunek do Mickiewicza. Dla narodu polskiego Mickiewicz przedstawia się inaczej. U Górskiego Mickiewicz jest geniuszem walczącym ze sobą, zwyciężającym się. Rozwój jego dokonywa się za pomocą szeregu rewolucyi wewnętrznych. Naród zaś w Mickiewiczu upatruje bohatera niewzruszonego, niezmiennego, bez walki ze sobą. Takiego króla władnego, nie męczennika własnej istoty wprowadził na Wawel. Mickiewicz to uosobienie^ tego wszystkiego, co naród widział w Polsce wielkiego, dodatniego, synteza kultury i idei narodowej. Mickiewicza widział wiek dziewiętnasty — ideałem.

_ Żyjemy w czasach przełomu duchowego. Mówi o tern literatura. W całej polskiej naturze przemiana (Wyspiański). Świadczy historya: Przejęcie się ideą słowiańską, porzucenie dawnych nienawiści, jutrzenka nowych ideałów". Zwęża się Polska terv-toryalnie na obszar etnograficzny, pogłębia się przez uświadomienie ludu i spojenie organiczne różnych warstw^ narodu. Dzisiaj na granicy wieków godzi się postawić zagadnienie: Czy Mickiewicz będzie dla wieku dwudziestego tym samym, jakim był dla dziewiętnastego ? Czy będzie nadal jedynym geniuszem, jedynym ideałem narodowym ?

Mickiewicz odtworzył przeszłość Polski, powstała w całej swej krasie i wdzięku w ostatni dzień jesieni pięknej, aż jej nie pogrzebały śniegi zimowe Lecz my nie chcemy umrzeć, chcemy żyć nadal.

W Panu Tadeuszu Rzeczypospolita

zmartwychpowstała w pieśni a umarła w rzeczywistości.

Jakie drogi wskazuje nam Mickiewicz na przyszłość? Miłości ojczyzny posługującej się środkami „mimo Boga“ nie pragniemy. Z Pana Tadeusza chyba wyciągniemy złudną ideę napoleońską, z kursów słowiańskich towianizm pseudo-mesyański. W legiony dawno przestaliśmy wierzyć, na solidarności międzynarodowej pokładać nadzieje, doświadczenie nas oduczyło. Gdzie u Mickiewicza znajdziemy drogę w przyszłość ? Pokoleniom późniejszym zwiastuje »męczeństwo bez zmartwychpowstania«.

w przyszłość.

W chwili dzisiejszej, kiedy Polska stała się znowu słowiańską w duchu miłości i swobody, należy przystąpić do obrachunku z idei polskiej z bohaterami kultury polskiej. Wtedy się pokaże, że nie sam Mickiewicz wyobraża Polskę, że nie jest on jakoby jeden jedyny posąg Memnona, wznoszący się podniebnie z piasku pustynnego, ale raczej, że ideę narodową uosabia cały szereg posągów niewymownego piękna. Linia rozwoju biegnie od Mickiewicza przez Krasińskiego do Hoene-Wrońskiego i Słowackiego, stamtąd przez Norwida i Wielopolskiego

BRONISLAW KĄSINOWSKI.

Z REFLEKSYI. ROCZNICOWYCH.

Uroczysta chwila, w której „Dziennik Poznański“ jako jubilat staje u kresu swego pięćdziesięciolecia, niechaj równocześnie uprzytomni niektóre inne rocznice n\ające wybitniejsze znaczenie w życiu umysłowem Wielkopolski. Pobudzą one mimowoli do pouczającego porównania tego, co „było“, z tern, co „jest“, odświeżą wśród tej szczupłej garstki „starszych“, która żyje jeszcze oddechem minionych dni, słoneczniej szych, szczęśliwszych, niejedno miłe drogie wspomnienie, — do „młodszych“ zaś przemówią krzepiąco : et nos fuimus.

mami i

W bieżącym roku dnia 10 kwietnia ubiegła setna rocznica urodzin Wojciecha Cybulskiego, Poznańczyka, uczestnika walk pod Grochowem, Wawrem, Dembem, Iga-Ostrołęką, w których otrzymał 1 7 ran, uczonego niepośledniej miary, syntetyka w wielkim stylu, poprzednika prof. Władysława Nehringa na katedrze literatur słowiańskich w Wrocławiu. — Przed laty 40 umarli Hipolit Cegielski 1 Antoni Popliński; grzęd laty 20 Kazimierz Jarochowski’ na rok przyszły przypada 80 rocznica jego urodzin. LTbiegłego roku minęła setna rocznica urodzin dra Ludwika Gąsiorowskiego, autora słynnego 4 tomowego dzieła: „Zbiór wiadomości do historyi sztuki lekarskiej w Polsce“; przed 75 laty otrzymał on od akademii paryskiej w nagrodę za wskazówki w leczeniu cholery medal złoty wartości 1000 franków wraz z dyplomem pochwalnym.

W roku 1818 urodzili się jan Chryzostom /aniszewski, zmarły biskup sufragan, jeden z najlepszych kaznodziejów polskich, i Józefat Zielonacki’ Poznańczyk, uczony prawnik, profesor wszechnic w Krakowie, Insbrucku i Lwowie; w tymże roku lub

roku 1816 Piotr Dahlmann, autor tak popularnej w Poznańskiem dumki „Na dolinie zawierucha“, jeden z członków założycieli „Towarzystwa literacko - słowiańskiego“ w Wrocławiu; w roku 1819 autor pomatu „Don Juan poznański“ Ryszard Berwiński, więziony w Wiśniczu (w Galicyi) i w Moabicie pod Berlinem; w roku 1823 pozyskał stopień doktorski (na podstawie rozprawy „De fontibus indic. general.“) chluba Poznania Karol Marcinkowski; w roku 1828 urodził się Wojciech Kętrzyński (pierwotnie Winkler) swego czasu zawiadowca księgozbioru kórnickiego (poprzednik Zygmunta Celichow-skiego) obecnie dyrektor biblioteki im. Ossolińskich we Lwowie; w tymże roku Ksawery Liske, znany badacz dziejów, zmarły profesor historyi powszechnej w uniwersytecie lwowskim.

Na rok bieżący przypada 125 rocznica urodzin słynnego powieściopisarza drezdeńskiego, Polaka piszącego po niemiecku, Aleksandra Bronikowskiego ; — 140 rocznica urodzin a zarazem 70 śmierci Jędrzeja Śniadeckiego, autora „Teoryi

jestestw organicznych“, Dantyszka.

‘    — 465-ta śmierci Klemensa Janickiego a 460-ta śmierci

Gdyby Józef Przyborowski (Ateneum 1878) nie był ustalił roku śmierci (1602) Sebastyana Klonowicza, mieliby bieżącego roku obywatele Sulmierzyc okazyę uroczystego obchodu 400 rocznicy śmierci swego znakomitego ziomka; sądzono bowiem dawniej, że Klonowicz umarł w roku 1608.

Przed laty 130 wydaje Onufry Kopczyński (rodem z Czerniejewa) poraź pierwszy swoją (łacińsko-polską) gramatykę; „Układ gramatyki dla szkół narodowych“ wyszedł 7 lat później u Grólla. Przed laty 5O Józef Lompa, górnośląski nauczyciel ludowy ogłosił (w Bochni) „Przysłowia i mowy potoczne ludu polskiego na Śląsku“ z godłem Jachowicza: „Cudze chwalicie, swego nie znacie“. W tym samym roku wyszedł (w Lipsku) pierwszy tom dziejów Kościoła katolickiego w dawnej dyecezyi poznańskiej skreślonych przez Józefa Łukaszewicza pod skromnym tytułem: „Krótki opis kościołów“ itd. Również przed laty 50 pojawia się wysoko ceniona publikacya ks. Jana Nepomucena Jabczyńskiego, kanonika metropolitalnego poznańskiego: „Kazania i mowy treści religijnej miane przez znakomitych mówców duchownych“. Wreszcie przed laty 40 wydaje Żupański w Poznaniu „Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta“ ks. Wale-ryana Kalinki.

Niechże mi na tern miejscu jako ostatniemu prezesowi wrocławskiego Towarzystwa literacko-słowiańskiego (rozwiązanego reskryptem ministra Gosslera w r. 1886) i redaktorowi wydanego wówczas „Pamiętnika jubileuszowego“ wolno będzie uzupełnić jeden szczegół, w biografii zmarłego w ubiegłym roku, naczelnika redakcyi Dzień. Poznańskiego. Nie uwzględniono tego szczegółu we wspomnieniach pośmiertnych. Otóż przed pięćdziesięciu laty, tj. w roku 1858 śp. Władysław Łebiński jako uczeń wrocławskiego uniwersytetu zapisał się w poczet członków powyżej wymienionego towarzystwa, które w życiu młodzieży polskiej zaboru pruskiego tak piękną odegrało rolę. Niestrudzoną pracę i gorliwość śp. Władysława Łebińskiego uczcili koledzy obierając go w dwa lata potem prezesem.

Należeli za jego czasów do Towarzystwa literacko-słowiańskiego między innymi : Piotr Laskowski (obecnie radca zdrowia w Wągrowcu), Stefan Paw lie ki {obecnie profesor filozofii w uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie), Michał Sczaniecki, Adam Asnyky Seweryn Robiński, Ludwik Mizerski, Ksawery Liske.

A i w chwili rozwiązania towarzystwa śp. Władysław Łebiński jako dawny jego prezes zasłużył się niemało. Tych zasług chlubne świadectwo zda zarząd poznańskiego „Towarzystwa Przyjaciół Nauk“, a także ówczesny sekretarz generalny hr. Wawrzyniec Benzelstjerna-Engestróm.

16

I jeszcze jedna, może najpiękniejsza i najdroższa dla Poznańczyków rocznica: W roku 1848, a więc przed laty 60, dnia 10 kwietnia przyjeżdża do Poznania, zamieszkuje u Juliana Bukoivieckiego (Piekary 12. I piętro, dom wówczas dra Gąsiorow-skiego) Juliusz SłowackiJ przyjeżdża z silnem i niezłomnem postanowieniem przelania krwi za ojczyznę, wstąpienia do kosynierów Mierosławskiego, ażeby w ten sposób naprawić swój grzech młodzieńczy z roku 1830. Wartoby ten epizod wspaniały, bohaterski w życiu autora Anhellego spopularyzować w przyszłym jubileuszowym roku, właśnie w Poznaniu, osobną broszurą lub książką. Z jakiegokolwiek stanowiska ocenimy ówczesne wystąpienie Słowackiego w ratuszu poznańskim za odezwą Libelta a przeciw wywodom Potworowskiego — ta gotowość jego bezwarunkowa i bez zastrzeżeń złożenia ofiary z swej krwi sprawia, że chylimy przed nim czoło nietylkojako poetą ale i jako spadkobiercą męstwa Żółkiewskich i Karlińskich.

Ziemia wielkopolska, której wieszcz swą stopą dotknął, dała mu Anteuszowe odrodzenie siły ducha, jakkolwiek nie ciała, gdyż dni jego były już policzone.

STANISŁAW KEMPNER.

postęp mm i postulat msmm.

Każda nauka jest sama sobie celem. Służy do pozna-vvania objektywnych prajvd. Jest zgoła bezinteresowna, wolna od dążeń utylitarnych. Pożytek praktyczny daje pośrednio. Z prawd, które nauka wykrywa, z jej zdobyczy, człowiek wysnuwa dla siebie korzyści i stosuje je do życia. Nie jest to już nauka czysta, ścisła, lecz stosowana. Ale niezależnie od takiego pośredniego pożytku, który wiedza daje człowiekowi, a który on przyswaja sobie świadomie — zwycięstwa bezinteresowne nauki, samo jej światło, same ścisłe prawdy, wydzierane tajnikom przyrody i zagadkom ludzkiego współżycia, podnoszą człowieka, oświecają go, wyzwalają z zależności od żywiołowego działania przyrody i od zamętu zawikła-nych stosunków społecznych. Pod tym wpływem zmienia się nietylko pogląd człowieka na otoczenie, ale sam człowiek się przeistacza.

W miarę postępu wiedzy dokonywa się olbrzymi wzrost potęgi ludzkiej. Jaźń człowieka kulturalnego podniosła się już o tę całą zdobycz władzy człowieka nad przyrodą, jaką on sobie wywalczył w ciągu ostatnich stuleci. Myśl ludzka uległa niezwykłej ewolucyi. Przestała być niewolniczą: panuje nad przyrodą.

Nietylko przez całe średniowiecze, ale przez długi okres czasu aż do powstania filozofii racyonalistycznej końca XVIII Iw. świadomość człowieka oświeconego była w niewoli u praw nadprzyrodzonych.

Świadomość człowieka współczesnego stała się autonomiczną. Jego widnokrąg myślowy wznosi się aż ponad nieskończoność. Suma zgromadzonych i zsyntetyzowa-nych doświadczeń coraz się mnoży. Wiedza się rozszerza, a instynkt wiedzy potęguje. Miejsce wiary w siły metafizyczne zajmuje wiara w bezwzględny determinizm zjawisk, a drogę myślenia, opartą o sztuczne analogie, zastępuje myślenie, oparte na doświadczalnej indukcyi.

Wielkie odkrycia i zdobycze wiedzy zmieniły zupełnie stosunek człowieka do otoczenia. Wszystko, co on wykrył w ciągu XIX stulecia i już w wieku bieżącym, przekonało go o jedności sił przyrody i o zdolnościach jego obracania tych potęg na własny pożytek.

Gdy wykryto prawa zachowania energii oraz niezniszczalności siły i materyi w wszechświecie, człowiek prawa te ujarzmił.

Stąd zgoła zmieniły się warunki techniki. Jej podstawy w przeszłości były konserwatywne. Czeladnik uczył się od majstra, korzystał z jego doświadczeń i podług przyjętych wzorów urabiał przedmiot. Skoro przypadkowo znalazł nowy sposób pracy, z całą ostrożnością stosował go do swojego rzemiosła, a zdobyczą taką wzbogacał nie całą technikę, lecz tajemniczy katechizm rzemieślnika. A katechizm ten składał się tylko z ograniczonych prawideł rutyny.

Taką rutynę rzemieślnika feudalnego wyparła wiedza. Postęp techniki pogrzebał bezpowrotnie uświęcone tradycye przeszłości. Mechanika, termofizyka, chemia, elektrotechnika, wreszcie sztuka przetworzyły formy produkcyi. W wytwórczości siły martwe mają przewagę nad siłami żywemi. Siłę człowieka i zwierzęcia zastępuje para i elektryczność. Robotnika z krwi i kości zastępuje robotnik ze stali i żelaza —- maszyna. Wyroby naturalne i organiczne zastępują nieorganiczne i sztuczne: żelazo, węgiel, farby anilinowe itp.

maszyny, która jest zbiorem sił, tkwiących w przyrodzie

Praca, postępująca tą drogą, staje się coraz bardziej nieosobistą, niezawisłą od czasu i miejsca. Pracuje nie tyle zręczność rąk i zdolność myśli jednostek, ile sprawność siły bezimiennej -po za człowiekiem. Człowiek je odkrył, a ich pracę dla określonego celu produkcyi na swoją korzyść zaklął w złożone narzędzie, w którem siły te mają moc, wyzwoloną z pod żywiołowego, przyrodniczego działania. — Potęgi te stały się zbiorowemi, ko-lektyimiemi zdobyczami ludzkości.

I oto mamy urzeczywistnienie jednej ważnej sfery kolektywizmu eko?iomiczncgo. Przedmiotowo bowiem kolektywizm ten zmienił już formy produkcyi i pracy, zależnej poprzednio tylko od wysiłku jednostki. Człowiek wzbogacił tern samem swoją autonomię, wzmógł swoją niezawisłość nietylko od natury, nietylko od sił, które uważał za metafizyczne, lecz od własnej pracy jednostkowej i pracy innych ludzi. Ujarzmione przez się potęgi przyrody uczynił swoimi niewolnikami. Wyosobnił je z żywiołowego działania, powiązał i skoordynował jako zbiorową, uprawidłowioną pracę, wytwarzającą pod jego kierunkiem i na jego korzyść. Wiedza, która mu dała te zdobycze, jest też kolektywnym dobytkiem ludzkości, a same siły są zarazem zbiorową własnością wszystkich.

Przedmiotowo więc rozwiązano najważniejszą może stronę postulatu kolektywistycznego, albowiem ludzkość wywalczyła sobie na swój wspóhiy użytek siły najpotężniejsze, które kryją się we wszechświecie.

MAR Y A KOŚCIEUSKA.

MAJAKI.

Y; A

Należałem do plejady większych poetów w kawiarni, której zwierciadła odbijały codzień moją postać w godzinach pobiu-rowych. Ale gdy się należy do większych, pragnęłoby się zostać największym. Kilka tuzinów ulotnych, nastrojowych wierszy, na których opierała się moja sława, to tylko jej podwaliny ; jedynie większy utwór mógł mi zapewnić jaśniejszą aureolę, po którą młody mój zapał radby sięgnąć. Większy utwór? ale jaki? Radziłem się kawiarnianych przyjaciół i kolegów po

16*

piórze. Ci, z którymi pijałem czarną kawę, jako ludzie lubiący spokój a nienawidzący ruchu : głosowali za epicznym poematem ; ci, z którymi grywałem w bilard : stanowczo za dramatem, jako ludzie ruchu i czynu. Zgodzono się wreszcie na to, że właściwa forma się znajdzie, skoro temat zostanie uchwalony. Ktoś zaproponował „Salome“, co przyjęto jednogłośnie. Zarzuciłem, że więksi odeninie imali się tego tematu, że trudno będzie z takimi współzawodniczyć. Zakrzyczano mię ! „Salome“ jest postacią tak niewyczerpaną, że nie jest poetą, kto nie czuje w sobie możności stworzenia jej na nowo, odziania jej w nieznane dotąd tęcze!

gdy po

Wobec takiej alternatywy: „być poetą“, lub „nie być nim“ tej rozmowie, późną nocą, szedłem pustemi ulicami do domu, postanowiłem, że „będę“ i napiszę „Salome“! „I ja miałem Beatryczę moją“ i ja będę miał swoją „Salome“ !

Roznieciwszy płomień lampy drżącemi trochę palcami, (podniecenie spowodowane dyskusyą... a może likworami !) postawiłem ją na biurko. Zabielał kusząco rozłożony śnieżny papier — chwyciłem odruchowo za pióro, czułem, że teraz — teraz właśnie— tryśnie źródło natchnienia i wypisałem gorączkowo wielkiemi głoskami : Salome ! Potem kilka wierszy wybiegły mi z pod pióra. Rymy dobre, kunsztowne — ot popłynie pieśń natchniona na cześć przewrotnej, demonicznej tancerki!

Tylko coś z tą lampą... Czy ona gaśnie, albo, czy mi oczy mgłą zachodzą...? Podśrubowałem lampę — nie pomogło. Raz zasłaniąją ją jakieś smugi dymu — to znowu biją od niej blaski tak oślepiające, że chwilami muszę przymrużać powieki. Stanowczo zalegają pokój jakieś świetlane opary. Czy mi się majaczy...? Z tych mgieł wyłania się postać kobieca !

Złoto i drogie kamienie zdobią nawpół nagie, smukłe ciało. Perłami przetykane włosy spadają rudemi promieniami na obnażone ramiona, pełzają po nich, jak węże jadowite — a w drobnych rączkach złota misa, na niej piękna, krwawa głowa męska... Wyciągnęłem dłonie, złożone jak do modliwy, bom ją poznał: Salome moją!

Rubinowe usta królewnej jęły się poruszać i słyszałem wyraźnie:

Piękną, strojną, lubieżną tą krwią, której wam trzeba, by spotęgować wasze

„Módl się do mnie, poeto ! bom waszą patronką. Gdzież stosowniejsza odemnie? Któraż ściślej streści w swej legendzie wasz dzisiejszy sen? i zdradliwą, krwią zbroczoną omdlałe uczucia! a krwią rozlaną z rozpusty: takąście mnie wynieśli na swoje ołtarze ! — Ukazałam ci się, by cię, jednego więcej w szeregu, powalić do moich roztańczonych stóp.“

„Dzięki ci, boska — piekielnie boska ! żeś mię nawiedziła. Życia mego odtąd za mało będzie, by ciebie sławić, by malować mieniący się opal tego wcielenia naszych marzeń i zachwytów, który przyświeca nam w tobie.“

Salome uśmiechnęła się podobnie, jak się uśmiechała, gdy wyłudziła od żądzą pijanego Heroda śinierciodajną obietnicę. Wygięła w tył nagą kibić, zakołysała się w biodrach, zabrzęczały złote obręcze u bosych nóżek... Czy tańczyć zacznie znowu tak jak ongi? Tańczyć dla mnie?

Ale czy mi się w oczach dwoi? Z tajemniczego półcienia wynurza się nowa postać niewieścia i sunie ku mnie bezszelestynmi kroki, a w wyciągniętej prawicy, jak tamta, ukazuje mi krwawą męską głowę !

„Czy druga Salome?“ wybiegło na me usta. „Czyż jest na świecie druga

Salome? “

„Spójrz w me źrenice“, widmo nowe odparło „i potem mów, czym Salome? czy człowieka zabiłam ja z dzikiej rozpusty?“

Oczy me przebiegły wzdłuż kruczych, gładkich splotów, wzdłuż spływających hieratycznych fałd, które otulały zazdrośnie królewskie ciało, zatrzymały się na wzniosłych, natchnionych licach i nagle zrozumiałem: „Tyś Judyta!“

„Jam Judyta. Wobec Judyty czy się jeszcze korzyć będziesz przed lubieżną i morderczą Salome ?“

Zaśmiała się Salome :

„A tyś nie mordowała?“

„Nie“, ozwała się Judyta, „ja byłam tylko narzędziem Bożem. Wątła i czuła niewiasta jak ja, brzydzi się krwią — ale Bóg mi dał moc, by służyć ideałom: Izraelowi i Jehowie!“

„Ideałom!“, zaśmiała się znowu Salome. „Dziś o nich poetom nie wspominaj. Nie takich trzeba im prostaczych bohaterek, jak ty, co modlą się przed czynem! nie takich co mają ojczyznę! Komplikacyi łakną i tego, co mieni się i lśni w tysiącznych barwach — przedziwnych, bezcelowych giestów — rozumem nie zgłębionych nastrojów — misternych kluczy do drzwi, których nigdzie nie ma — łun pożarnych, roznieconych li tylko, by fantastyczne rzucały blaski — miłości, która śmiejąc się i tańcząc zabija. Więc pewną bądź, że Salome wiek ten opiewać będzie — nie Judytę.“

Wejrzeniem pogardy obrzuciła Judyt śmiejącą się rozpustnicę, a do mnie

przemówiła:

we

„Poeto ! odwróć się od niej. Dając ci lutnię, Bóg dał ci broń i kazał służyć, tak jak mnie służyć kazał, a twarda jest ta Boża służba! Gdyby ci ręce opadły, wspomnij o ojczyźnie i moc w ciebie wstąpi — owa moc wielka i święta, która mnie wstąpiła, gdym się pod namiotem wroga modliła do Boga Izraela. Za ideę walcz, jak walczył przez wszystkie wieki korowód szermierzy i wieszczów ! Dziwactw, rozłamów, igraszek nie szukaj — ze spiżu lej pieśni. Niech płomienna, czysta, wniebowzięta będzie twa pieśń, jak pieśń Judyty, gdy wracała zwycięska do obozu umiłowanego, ojczystego narodu. Z niezdrowego snu epoki rozkładu, obudź się poeto !“

Czułem jej rękę na mojem ramieniu i słyszałem wciąż słowa: „obudź się! obudź się!“ i... przebudziłem się.

Nademną stał starszy brat i trząsł mię za ramię powtarzając: „Obudź się wreszcie! Już dzień —- wszyscy wstają do pracy, a ty śpisz przed biurkiem, przy kopcącej lampie, nad zabazgranym arkuszem. Pokaż no, coś pisał: Aha, Salome! Zamierzasz napisać Salome, aby zadośćuczynić naglącej potrzebie?“

„Nie“, odparłem przecierając powieki. „Pieśni o Salome pisać nie będę. Napisałbym może pieśń o Jydycie, ale sił mi na to nie starczy.“

„Salome! Judyta!“ i naśladując palcami, niby ścięcie karku: „Jak widzę hołdujesz luźnym kawałkom. Nie mając siły, by coś wyrąbać, szukasz czegoś odrąbanego !“ zachichotał mój brat.

„Nie śmiej się“, rzekłem z westchnieniem, „nie napiszę również poematu o Judycie, chociażby dla tego, że czuję, iż opiewając Judytę... tęskniłbym za Salome! — Więc tymczasem pójdę do biura.“

JÓZEF KOŚCIBLSKI.

PIEŚNIOM NAGŁÓWEK.

Przecz po ćwierć wieku, miasto do mogiły, kołatam znowu do serca współbraci? czyż nowe, żywsze czuję w sobie siły,    *

czy znów plon świeży żniwo mi bogaci; czyż na zwierciadle, które lata zćmiły, roztęcza mi się nowych rój postaci, tam, gdzie melodyi koniec, nie początek, czyż nowy motyw rozsnuwa swój wątek?

Krwawemi snopy łan się nasz uścielał, gdym się do pieśni obudził chłopięciem, a miłość, którą ból mi w duszę wcielał, postrzału rytmem grała, szabli cięciem.

Dziś, gdy mi włos już nad skronią pobielał, nowych się bólów dni znaczą poczęciem, i równy motyw podaje do pieśni powstaniec z lasu, albo dziecię z Wrześni.

Nie piołun wam podaję, ale miody stężałe w cenny przekonania karat, i tam was wiodę, kędy wiodłem młody: z potopu troski na blasków Ararat.

Z którejbądź strony przychodzą nam szkody, czy zakon na krzyż rozpina, czy carat, wiodę was, ani skargą ni żałobą, lecz wielkiem wieków hasłem: bądźmy sobą.

To prawo moje — bo co w duszy śpiewa jest zawsze cząstką harmonii narodu:

Tak samo dzisiaj szumią nasze drzewa jako mi kiedyś szumiały za młodu, tak samo potok na kamyk się gniewa lub pieśń nadziei zawodzi z pod lodu, tak samo krew i pot na zagon ciecze, tak samo fałsz oburza, krzywda piecze....

Ci, co wraz zemną wyszli z kosą w pole, posnęli wszyscy pod mogilną darnią, a ja się jeszcze kołatam w mozole, lecz, choć mi dusza tęsknicą cmentarnią idę, gdziem winien iść, a nie gdzie wolę, bo wiem, gdy zgon mi da rozbrat z męczarnią, zostanie po mnie, po życiu prześnitem proch pod zagonem, a pieśń po nad żytem.

(Mam zamiar wydać zbiór okolicznościowych poezyi p. t. „Rytmy przygodne“. Wiersz ofiarowany do jubileuszowego numeru „Dziennika Poznańskiego“ stanowić ma przedmowę do tego zbicru.)

/. K

WINCENTY KOSIAKIEWICZ (WUK).

Z DNI REWOLUCYJNYCH.

WSPOMNIENIE.

Spotkał mnie onego czasu na ulicy p. Konstanty Mitro-faniewicz Pridubienko, człowiek lat poważnych, z niemałą brodą i niemałą rangą. Poznaliśmy się niegdyś, przelotem i przypadkiem, w Busku, gdzieśmy razem się leczyli, — spieszę dodać, że każdy na inną chorobę.

zawołał polskim zwyczajem p. Pridubienko, szerokim

— Kopę lat, kopę lat ruchem wyciągając do mnie prawicę swoją.

Spojrzałem na tę wystawioną ku mnie prawicę z podziwem niemałym. Nie każdemu doprawdy Pan Bóg dał rękę, tak wspaniałą: duża, szeroka, mięsista, chwytna. Co to się w takiej ręce pomieścić może? — przyszło mi na myśl. Moje uszanowanie...

Pan Pridubienko pomieścił tymczasem w tej potężnej prawicy swojej moją mizerną łapę. Po twarzy jego znać było, iż czyni to — faute de mieux. Jakoż po chwili tę mizerną łapę moją — wypuścił ze swej dłoni. Prawdopodobnie przez pogardę.

Na obliczu jego odmalował się teraz wyraz, który był zupełnie podobny do współuczucia.

—    A to was urządzili?

—    Was?

—    Was... dziennikarzy...

—    Kto?

Pan Pridubienko nachylił nieco twarz i łypnął oczami w sposób manifestacyjnie konspiratorski.

—    Pan się pyta? Któż, jak nie

-    Oni?!

om...

konaniem.

— No, naturalnie — odrzekł z ogromnym naciskiem i przebijającem prze

Mimo tego nacisku i przekonania czułem się jeszcze jak tabaka w rogu.

Pan Pridubienko odgadł we mnie brak inteligencji. Więc naprzód uśmiechnął się. Potem uczynił wyraz twarzy łagodny i poufały i rzekł:

— Powiem panu wszystko i niech pan ostrzeże redaktorów waszych. Ale

wstąpmy na kieliszek.

— Nie mam czasu...

—    Na jeden, jej Bogu...

—    Nie sposób.

Pan Pridubienko trochę jakby się obraził.

—    No, Wuk Wukowicz, jeden jedyny.

—    Pilno mi.

— Pan bo pewno myśli... Nie... Każdy za siebie zapłaci, po sprawiedliwości. — Na mnie czekają...

Pan Pridubienko się rozmarszezył i rzekł gromkim i zamaszystym głosem!

— Aj, wy Lachy, wy Lachy...

Zanim jednak zdołałem skombinować, czy to był wyrzut czy też pochwała, mój partner do przypadkowej konwersacyi dodał zdecydowanym tonem:

Nu, to już ja zapłacę... Niech będzie moja krzywda. ł

Że byłem niewzruszony, pan Pridubienko nachylił się znowu konspiratorskim gestem ku mnie i rzekł:

— To ja panu i na stojący powiem, że wy się strzeżcie. Oni was umyślnie

tak ubrali.

—    Jacy oni?

—    Nu oui, wiadomo.

was ubrać.

Oni wam narocznie dali swobodę prasy, żeby Czekałem, co będzie, resztkami cierpliwości. Ale że mój partner milczał,

bąknąłem:

— Prawda, mówił mi pan niegdyś, że pan ma wuja w cenzurze...

Pan Pridubienko machnął pogardliwie ręką.

— Co mnie on!... Ja na niego... Ja panu powiem otwarcie, że on całkiem po protekcyi tylko popadł w cenzory. Ale on jest kompletnie głupi. Nigdy nie mógł ustawu nauczyć się na pamięć. Jemu nawet nie pozwalają cenzurować w domu. Tylko nieprzemiennie w komitecie. Nie, ja go nawet nie słucham, jak on mnie mówi. Ale ja mam inne wiadomości. I pewne. I ja jako dobry człowiek, powiem panu, że oni naumyślnie wam niby tę swobodę prasy...

— Ale czemu?

-— Jak to czemu? Żeby was zgubić.

— A to w jaki sposób?

to go zaraz po szei. I ot, widzi pan.

„Nu, a co pan puścił w »Latawcu Podniebnym« wczoraj?“ I jemu wygowor, i jemu kara, i jemu nawet odstawka. A wam co? Wam nic. Wam, ak za ścianą, o którą wszelki wicher się rozbija; wam ciepło i dobrze. Potrząsnął głową.

— Tak Wuk Wukowicz, tak. Cenzor, zwłaszcza dobry cenzor, to był dla was zupełnie, jak ta ściana od wiatru, jak ten parasol od gradu. Wy to zrozumijcie. Pan, jako wykształcony człowiek, to wie, co to jest solidarność. Piękne słowo. Za granicą

— Ja panu to powiem. Widzi pan, cenzor, dobry cenzor, to on jest, jak to powiedzieć — specyalist. On zna ustawę. On czyta cyrkularze. To on wie, co wolno, a co nie wolno. A jak czego nie wie Pan naprzykład, Wuk Wukowicz, nabluzgałeś, co tam pod pióro się napatoczyło. I to, i sio. I na tego i na owego. Jest cenzura. Cenzor puścił. Pan sobie śpi spokojnie. Ani pan dba o co. I redaktor sobie w winta gra, jakby nigdy nic. I wydawca dobre winko spija. A tymczasem cenzora biedaka taszczą... „Czy wy czytali cyrkularz za numerem dwa miliony siedemset ośmnaście tysięcy czternasty?“ — „Czytałem, wasze stwo?“

dużo o tern mówią. I u nas też, bo to taka moda teraz nastała, że jak co z zagranicy, to i dawaj. Ja taki tam nie jestem. Ale ja sprawiedliwy. Co dobre, to dobre. Solidarność mnie się podoba. Otóż pomiędzy redakcyą a cenzurą powinna być solidarność: niech oni was nie prześladują, ale niech was osłaniają, niech was bronią, że by wam krzywda nie była zdziałana, niech was własnemi piersiami zaszczycają. Ot co! . . .

Jeszcze mnie przytrzymał.

— Ja was uprzedzam, że wam teraz bieda będzie. Pan wie, już i tego za-wdesili, i tamtego zawiesili, a choć tylko na kilka tygodni, ale straty były. A zkąd te straty? Bo nie było tej ściany od wiatru, bo nie było tego parasolu od gradu, który się cenzorem nazywa. Żeby był cenzor — to czyby zawiesili, powiedzcie, Wuk Wukowicz? Nie. Prawda. Ot co! Tak was ubrali oni. Teraz to cenzory są spokojne i nic im, a ty redaktor, ty, wydawca — oho! nie to, co dawniej...

Nachylił się mi do ucha.

— Ja wam dam dobrą radę... Co oni wam mają wszystko odejmować? Wy podajcie proszenie, żeby wam przywrócili cenzurę. Ja wam mogę pomódz. U mnie stosunki są. To nawet nie będzie tak znowu wiele kosztować...

ALEKSANDER KRAUSHAR.

Cjś

ORŁY I SZTANDARY.

(KARTKA Z ROKU 1831.)

Kiedy w pamiętnym w czasach naszych dniu 5-go listopada 1905 roku ulicami Warszawy przeciągały wielotysięczne rzesze, śpiewając hymn narodowy, ponad ich głowami szeleścił powiewał sztandar bojowy, ocalony z wojny o niepodległość 1831 r. z wymownym treścią swą napisem „za naszą i waszą wolność“.

Niewątpliwie, wie¹ z żyjącego dziś pokolenia nie wiedziało i nie wie, że sprawâ rozdawnictwa nowych szf idarów bojowych, po jednym dla każdego pułku armii roku 1831, była przedmiotem wymiany zdań między Naczelnym Wodzem ówczesnym Skrzyneckim, a członkami Rządu Narodowego i, że dygnitarze wojskowi wypowiedzieli się podówczas przeciw rozdaniu nowych sztandarów bojowych; lecz przeważyła opinia, upatrująca w owych sztandarach widomy symbol honoru armii, którego strzedz i dla którego krew i życie poświęcać — stanowić winno pierwszy obowiązek rycerza.

Odgłosy owej dyskusyi zachowały się w aktach b. Rządu Narodowego, w dokumentach odnoszących się do epoki nieszczęśliwej wyprawy Skrzyneckiego na gwar-dye rosyjskie i spowodowanej przez to klęski pod Ostrołęką.

Zanim poznamy osnowę odnośnych dokumentów, wyjaśnić należy, że w początkach akcyi zbrojnej rozpoczętej dopiero w lutym 183-1 r. z chwalą objęcia tytularnego dowództwa naczelnego przez księcia Michała Radziwdłła, przy współudziale faktycznym b. dyktatora, jenerała Chłopićkiego, Rząd Narodowy pragnąc podnieść ducha armii zwrócił się do Naczelnego Wodza z odezwą daty 3-go lutego 1831 r. następującego brzmienia:

„W chwalebnych walkach, które Wojsko Narodowe za sprawę ojczystą stoczyło, dało wprawdzie wszystkie dowody niezachwianego męztwa i bez granic poświęcenia się; jednakże z raportów, które Rząd Narodowy odebrał, przekonał się, iż niektóre pułki szczególniejsze dały dowody bohaterskiej waleczności, jak to czwarty pułk piechoty liniowej i artyleryi.

„Chcąc przeto Rząd dać dań wdzięczności narodowej i uwiecznić pamiątkę ich waleczności, jest zdania, aby takim udzielone zostały dawne orły narodowe, na który chby krzyż cnót wojskowych zawieszony został. Przedmiot ten przedstawia i Naczelnemu Wodzowi dla zasiągnięcia jego w tym przedmiocie zdania i odpowiedzi na to oczekuje“.

Jednocześnie na posiedzeniu rządu z dnia 6-go lutego postanowiono: „Dotychczasowe chorągwie w pułkach zastąpione być mają przez orły polskie z napisem: „Wojsko polskie“.

„W dopełnieniu powyższego postanowienia swego z dnia 6-go lutego — brzmiała

którem dotychczasowe chorągwie wojska naszego

odezwa Rządu z marca 1831 r. zamienione są na orły, pod którymi rycerstwo nasze w ostatnich wojnach tak świetnymi okryło się wawrzynami, Rząd Narodowy polecił sporządzić te znaki, które mężnym obrońcom niepodległości naszej do nowych walk, a ‘mam nadzieję i do nowych zwycięstw przewodniczyć mają.

Prezes Rządu A. Czartoryski1“

„Wskutek tego, cztery już orły Rządowi nadesłane zostały, a pomiędzy nimi, dwa dla nieustraszonego pułku piechoty liniowej. Rząd przeto chcąc okazać wdzięczność narodową tym walecznym obrońcom Ojczyzny, którzy obok niezłomnego męztwa całego Rycerstwa naszego znaleźli wszakże sposób odznaczenia się jako najwaleczniejsi z pomiędzy walecznych, ma zaszczyt upraszać *JW. Naczelnego Wodza siły zbrojnej narodowej, ażeby orły mężnego pułku czwartego piechoty liniowej z jak największą uroczystością oddanymi być mogły i ażeby Wódz Naczelny raczył zawiadomić Rząd Narodowy, czyliby orłów dla tego pułku przeznaczonych orderem, zasługi wojskowej przyozdobić nie można.

Dnia 20-go lutego, po wydaniu pierwszego postanowienia z dnia 6-go lutego 1831 r., polecił Rząd Narodowy P. Lelewelowi, referendarzowi stanu (bratu historyka), aby wyjednał od komisyi wojny zezwolenie na wydanie z arsenału orłów dawnych wojska Księstwa Warszawskiego i aby bezzwłocznie zajął się ich odrestaurowaniem.

Oto raport złożony w tej sprawie przez referendarza stanu Lelewela.

„W dniu 20-go lutego z arsenału składowego otrzymałem wszystkie tam znalezione orły sztandarowe wojska polskiego i te złożyłem w komisaryacie wojskowym generałowi Biegańskiemu do naprawy, jak świadczy spis tu dołączony. Pomiędzy orłami tymi, jeden jest srebrny massiv, którego zakonserwowanie w arsenale w czasie pamiętnej nocy 29-go listopada należy się podoficerowi Podleckiemu, mającemu tam służbę. Komisaryat wojskowy posiadał drugiego orła srebrnego massiv, znacznie również ważnego i ma zamiar przedstawić komisyi rząd. wojny, aby te obydwa orły raczej na potrzeby teraźniejsze Narodu obrócone były, kiedy z innego tańszego metalu

łatwo zastąpione być mogą“.

Lelewel,

referendarz stanu.

Dołączony do odezwy wykaz następujący, przyjętych do magazynu komisaryatu z arsenału orłów do sztandarów:

1.    Jeden orzeł srebrny, u którego jednej nogi brakuje.

2.    Ośm orłów bronzowych.

3.    Jeden orzeł drewniany.

4.    Jedenaście drzewców do noszenia orłów.

5.    Tyleż podstawek pod orły z napisami, wszystko potrzebujące naprawy.

Warszawa, dnia 20-go lutego 1831 r.

N. D. K. G. D. Biegański.

Już działania wojenne armii, walczącej pod znakiem orłów i chorągwi z dawnych walk ocalonych, trwały pięć miesięcy, zaznaczywszy się czynami bohaterstwa i tryumfów, gdy szala powodzenia po niefortunnej wyprawie na gwardye i po klęsce Ostrołęckiej chwiać się zaczęła.

Poszarpane kulami chorągwie bojowe wymagały odnowienia i sukursu. Naczelny Wódz siły zbrojnej narodowej dał rozkaz Szefowi sztabu głównego generałowi Łubieńskiemu, by w tej mierze zasięgnął opinii dowódców brygad i pułków piechoty.

Oto brzmienie raportu generała Łubieńskiego, złożonego w dniu 4 lipca 1831 roku Rządowi Narodowemu: „Stosownie do rozkazu, danego mi przez Naczelnego Wodza natychmiast zawezwałem dowódców dywizyi, brygad i pułków piechoty do złożenia opinii w przedmiocie rozdania pułkom chorągwi i wykonania przez wojsko przysięgi na takowe.

„Pomiędzy wotującymi, trzynastu było za rozdaniem chorągwi, piętnastu za odłożeniem do dalszego czasu. Przewaga okazała się więc na stronę ostatnich.

„Opiniujący za rozdaniem byli zdania, że udzielenie pułkom po jednym sztandarze i wykonanie nań przysięgi, dopomogłoby nietylko do obudzenia zapału i przywiązania do sprawy Narodowej w wojsku, lecz że posłużyćby zarazem mogło za cel zbioru w czasie boju, około którego zgromadziłyby się nawet rozproszone w zaciętej walce szeregi.

„W zdaniach głosujących za odłożeniem mieści się ta słuszna uwaga, że obrona sztandaru, wymagając mocnej straży, potrzeba ta sparaliżowałaby w każdym pułku pewną część siły, któraby częstokroć nierównie korzystnie użytą być mogła, zwłaszcza, że jak to doświadczenie w teraźniejszej wojnie nauczyło, piechota nierównie częściej w rozsypce aniżeli uformowanym bije się frontem; że sztandar pułkowy wtenczas tylko istotną może mieć wartość działającą na żołnierza, gdy się już do niego wielkie przywiązują wspomnienia, rozdanie zaś świeżych chorągwi nie odpowiadałoby takiemu spodziewanemu wrażeniu; że w pułkach nowych młody żołnierz mało ma jeszcze w boju doświadczenia, ażeby wykonywając ruchy mu wskazane, miał nadto ciągłą na zapewnienie sztandaru baczność, a z czego nieprzyjaciel łatwo mógłby skorzystać.

„Nadto

Generał dywizyi Tomasz ŁubieńskiI“

dodał pułkownik Łangerman — że Rosyame już teraz walczą bez sztandarów ; mieliby więc widoczną nad nami przewagę, która ich wojsku dodając otuchy, mogłaby pozornie w oczach wojska i Narodu polskiego, lub osłabić nasze korzyści, lub zwiększać odniesione przez nieprzyjaciela.

W Warszawie, dnia 4-go lipca 1831 r.

O rezultacie opinii wojskowych Wódz Naczelny tegoż dnia zawiadomił Rząd

Narodowy.

„Z raportu tu w kopii wierzytelnej załączonego — pisał Skrzynecki — Rząd Narodowy przekonać się raczy, że z pomiędzy głosujących większość jest za odłożeniem rozdania chorągwi do dalszego czasu.“

Nie znajdujemy w aktach decyzyi Rządu w tej sprawie. Widoczne zatem, że do końca kampanii 1831 armia polska wyłącznie pod dawnymi walczyła sztandarami, do których jedynie, w pierwszych już przed Grochowską bitwach, dołączono napis symboliczny: vZa naszą wolność i waszą.“

CZEGO BRAK NASZYM SZKOŁOM?

"'•'A

;È

wr

K. SZKARADEK-KROTOSKI.

Że nasze szkolnictwo nowoczesne niedomaga i to poważnie niedomaga, tego dowodem choćby te ustawiczne próby reformy. Reformuje się szkolnictwo ludowe, reformują zwłaszcza szkoły średnie.

Obok gimnazyów mamy zreformowane gimnazya, obok szkół realnych realne gimnazya. Reformuje się ciągle plany naukowe i sposoby nauczania.

Ustawicznie pojawiają się nowe podręczniki naukowe, nowe metody. To, co przed paru laty było alfą i omegą dydaktyczną, dziś zarzuca się do przestarzałych rupieci. Gramatyka łacińska będąca do niedawna Al warem ‘nowoczesnym w gimna-zyach, dziś schodzi na drugi plan. Zasada, jakoby zadanie piśmienne rozstrzygało o zdolności ucznia, ustępuje przekonaniu, że ustne odpowiedzi są lepszym objawem umysłowości i wiedzy itd. itd., wszystko jest zachwiane i zakwestyonowane. Dąży się do wyrzucenia greki z gimnazyum, wyrzucenia filozofii propedeutyc/nej, a z drugiej strony cały szereg nowych umiejętności kołace do bram naszych szkół.

Nowoczesne bowiem szkolnictwo ulega jeszcze tej samej iluzyi, jaką się upajał wiek XVIII, jakoby oświata i oświecenie mas były równoznaczne z ich uobyczajeniem i jakoby moralne wykształcenie było podrzędnym produktem umysłowego oświecenia. Jak szkoła manchesterowska na polu ekonomicznem rozpowszechniała mniemanie, że trzeba tylko siły rozpętać, by dojść do harmonii w społecznej gospodarce, tak i na polu wrychowawczem spotykamy się dość często jeszcze z mniemaniem, jakoby wykształcenie wszystkich sił umysłowych jednostki samo przez się wiodło do harmonii z porządkiem moralnym.

Kto jednak życie zna głębiej, ten wie, jak mało głębszej siły wychowawczej tkwi w samej wiedzy, ba co więcej, jak dalece ta wiedza nawet szkodzić i tylko zarozumiałości pyszałkowatej służyć może, jeżeli wcześnie nie jest podporządkowana kształceniu charakterów. Prawdziwe wykształcenie stanowi nie to, że się coś wie, lecz w jakim celu się wie i w jakim związku do najwyższego i do najważniejszego ideału. Nie o to przecież chodzi, że się umie czytać i pisać, lecz co się czyta i pisze. Szkoła zaś, która uczy czytania i pisania, i z tego powodu winna się troszczyć o pielęgnowanie trafne charakteru dziecka, aby używanie wszystkich duchowych biegłości nie niszczyło właśnie tego, co się nazywa głębszem wewnętrznem wykształceniem.

Co jednak nasze szkolnictwo czyni dla utrwalenia takiego wykształcenia ? Czy wszystkim naszym szkołom aż po uniwersytet nie trzeba zrobić zarzutu, że rozsiewają różnego rodzaju wiedzę i wiadomości bez uszlachetnienia jednostki i pomagania jej, by tę wiedzę sobie przyswoiła, która sumienie porusza, poznanie siebie pogłębia, zaostrza zmysł dla poznania prawa przyczynowości w ludzkiem działaniu, pogłębia poczucie słuszności i sprawiedliwości?

Czy jednak to poczucie słuszności i sprawiedliwości bywa pogłębiane w przeważnej części szkół europejskich, zwłaszcza w dziedzinie historyi powszechnej, która winna być „moralności zakładem“ dla naszej młodzieży? Czy przeciwnie bałwochwalstwo sukcesu politycznego i korzyści państwowych, racyi stanu nie jest busolą nauki historycznej w przeważnej części szkół państwowych? Charakterystycznem pod tym względem jest to, co głosi tyle sławiony dziejopisarz angielski Carlyle o sile i prawie.

„Siła i prawo“, twierdzi on, „różnią się bardzo od godziny do godziny, jeżeli jednak da się im wieki całe, tedy okażą sią identycznemi. Czyją ziemią była Brytania? Boga, który ją stworzył, jego a nikogo innego była i jest. Które z Bożych stworzeń miały prawo żyć na niej? Czy wilki i tury? Zapewne, dopóty ktoś z lepszem prawem się nie pojawił. Przybył tedy Celt, legitymując się lepszem prawem i starał się je nie bez bólu dla turów udokumentować. Miał on lepsze prawo do tego kawałka Bożej ziemi, t. j. lepszą siłę do jej zużytkowania. Tury znikły, Celtowie weszli w posiadanie ziemi i uprawiali ją. Czy to jednak miało trwać na wieki? Niestety nie ma na wieki żadnej kategoryi, któraby na tym ziemskim świecie zdołała się utrzymać. Żadna własność nie jest wieczysta, z wyjątkiem własności Stwórcy; komu niebo pozzvala brać coś w posiadanie, ten ma i prawo do tego.“ Tyle sławiony zwłaszcza w Prusiech angielski myśliciel. Czy można mu udowodnić fałsz? Nic trudniejszego, jak etycznie osądzić wypadki dziejowe. Niewątpliwie „Die Weltgeschichte ist das Weltgericht“, z tern wszystkiem ten sąd ostateczny leży poza ludzką sferą. W tym labiryncie przyczyn i skutków można wszystko udowodnić i wszystkiemu zaprzeczyć, a przekonanie, jakoby podstęp i gwałt nic twórczego nie zdołały wydać, nie da się historycznie stwierdzić. — Dla tego należałoby zwrócić uwagę na moment psychologiczny, na to, co gwałt w duszy gnębiciela i gnębionego dokonywa, a wnet przekonamy się, że wszelki rzeczywisty postęp także i w życiu społecznem polega na rosnącem panowaniu jednostki nad własnemi namiętnościami i że ten postęp przez wszelkiego rodzaju gwałty tylko się powstrzymuje, tylko się cofa, że zatem kultura tylko tam się poczyna, gdzie się zrezygnowało z gwałtu, że wszelkie sukcesy krwawe są tylko upadkami, które swoimi skutkami wszystko zamącają, co ubocznie za pomocą idealnych sił chciano szlachetnego dokonać lub rzeczywiście dokonano. Gwałt w społeczeństwie ludzkiem nic twórczego, nic trwałego nie zdoła dokonać, choćby i pozory historycznych wypadków coś przeciwnego wykazywały. Ceł nie uświęca nigdy środków.

Nieuczciwe lub krwawe czyny tylko w oczach krótkowidzów potrafią coś wyższego poprzeć; dla tego tylko pozornie są „środkami“, w rzeczywistości są „przeciw-środkami“. Uszlachetnienie jednostki jest kamieniem węgielnym wszelkiego pewnego postępu kultury, wszystko zaś jest na lodzie zbudowane, co kosztem tego wewnętrznego uszlachetnienia się uzyskuje lub działa. Państwo, które drakońskimi środkami usiłuje wynarodowić obce elementa, które gwałtem i kijem szerzy swoją kulturę, wychowuje nie obywateli, lecz wrogów. Państwo, które niemoralnymi środkami zabezpieczyć chce swój byt i swą przyszłość, kładzie dynamitowe naboje pod fundamenta swej egzystencyi. — „Kto nie ze mną gromadzi, ten rozprasza“, powiedział Chrystus Pan. Nic bowiem tak bardzo nie zatruwa społeczeństwa, jak przykład brutalności i nieuczciwości pełnej sukcesu. Społeczeństwo ludzkie spoczywa ostatecznie na uczciwości, wierze i zaufaniu. Poczucie prawa i sumienie są narodowym kapitałem zakładowym, którego nigdy tykać nie wolno; a uszanowanie prawa słabszych należy do zasadniczych pierwiastków każdej wyższej, mającej przyszłość cywilizacyi. Nie należy zapominać^ że pewna cywilizacya wtenczas podstawy swej wyższości niszczy, gdy w imienne swojej zuyższości inne grupy ludzi praw pozbawia i ograbia. Sama siebie wyzuwa się z praw najfatalniej, traci najpewniejsze duchowo-moralne spójnie swej społeczności i jeżeli tego najbliższy sukces nie uwidoczni, przeciwnie uwidoczni spotęgowanie zewnętrznej zdolności działania, tedy na dalszą metę takie postępowanie musi się społecznym upadkiem skończyć. To jest »sąd ostateczny« ostatni rozstrzygający wynik wyzutej z prawa potęgi.

Że siła prawo tworzy, jest tylko odnośnie do wielu zewnętrznych formuł prawnych słuszne ; nigdy jednak siła nie tworzy usposobienia, które do ograniczenia siebie na korzyść bliźnich wiedzie — a przecież ze wzrostu tego usposobienia powstała ostatecznie wszelka ludzka kultura prawna i przez nie się utrzymuje. Dla tego też przez pogwałcenie nie może nigdy i nigdzie kultura powstać i utrzymać się, lecz tylko upaść i ten naród, który dzięki zvarunkom dziejowym największą działalność podbóiczą roz-winąl, zawsze wystawiony jest na największe niebezpieczeństwo, że zmarnieje wskutek de-moralizacyi. „Co pomoże człowiekowi, choćby i cały świat zyskał, a poniósł szkodę na swej duszy?“

Ta szkoda co do duszy jest na dalszą metę i szkodą kulturalną.

Stąd też mówiąc słowy Carlyle’a, lepsza siła do uprawiania ziemi jest zawsze przywiązana do postępu głębszego uobyczajenia. Dla tego też powiedziane jest: „Troszczcie się najpierw o Królestwo niebieskie, a reszta będzie wam dana“ i „Błogosławieni cisi, albowiem oni posiędą ziemię“. Z pewnością tylko cisi ją posiędą, tylko ci, którzy posiadają kulturę ducha; albowiem to tylko, co ludzkie a nie zwierzę jest tym czynnikiem, który nas panami ziemi czyni. —

Tego nas nowożytna nasza szkoła ani nasza kultura nowożytna nie uczy. — Nasza wyłącznie świecka kultura kieruje ludzki umysł na sprawy uboczne. — Kultura średniowieczna troszczyła się głównie o wewnętrzną naturę człowieka, przypominała ludziom obowiązek skupiania się i oczyszczania, przedstawiała im na każdym kroku wielkie idee sądu i zbawienia. Człowiek wtedy upadał i grzeszył, jak po wszystkie czasy, ale on wiedział, że upadał, że grzeszył, albowiem cały duchowy świat ówczesny był przepełniony straszliwą rzeczywistością różnicy między- dobrem a złem, wobec czego wszystkie inne rzeczywistości schodziły na drugi plan. My dzisiaj patrzymy z góry na ruin)' starych symboli wewnętrzności i sławimy pomniki naszego panowania nad zewnętrznościami. Sławimy nasze czasy, ponieważ za pomocą telegrafu i telefonu, kolei żelaznych, parowców ludzi tysiącem nowych nici zespoliły — w rzeczywistości jednak wszystkie te wynalazki dotąd nas tylko bardziej rozłączyły, albowiem w szalonej pogoni życia nowoczesnego nie mamy spokoju myśleć o nas samych i naszych bliźnich. Nowożytne społeczeństwo duchowo i moralnie nie dorosło do olbrzymich materyalnych środków władzy, które przez umiejętność i technikę rozpętało. Mamy cywilizacyę, to jest techniczną władzę nad przyrodą i rozwinięcie niezliczonych potrzeb, brak nam kultury, t. j. podporządkowania wszystkiego indywidualnego potrzebowania pod duchową władzę życia, opanowania przez człowieka swojej własnej natury.

Bez takiej kultury wszelka cywilizacya nie ma żywotności.

Jest tedy kwestyą żywotną naszego społeczeństwa, czy ma siły, by swą techniczną cywilizacyę podporządkowa temu, co się zowie kulturą ducha, czy też cała nasza wiedza i umiejętność bez ratunku przeznaczona jest na to, by służyć wyrafinowaniu materyalneinu, a tern samem demoralizacyi: »Co w życie chcemy wprowadzić to najpierw musimy wprowadzić do szkoły«, mówi Humbolt.

Reformujemy ustawicznie nasze szkoły. Czy jednak szerzymy tam wewnętrzną kulturę? Czy tam kształcimy charaktery? Czy wychowujemy tam młodzież, aby kochała, aby miłowała? Czy staramy się młodzieży naszej uczynić zbawienie duszy znowu drogiem? Czy staramy się ją od tysiącznych bagateli i fatałaszek oderwać a przywieść do najważniejszych rzeczy: do miłości, do pokory i pokonania siebie? Takie zadania stawia wychowaniu młodzieży nie jakiś tam kaznodzieja o średniowiecznych poglądach, nie jakiś katolicki ortodoksus lub jakaś polska pobożna dewotka — te postulata poczytuje za węgieł najnowszego wychowania, te zasady głosi dziś protestant Niemiec, najgłośniejszy dziś pedagog, docent uniwersytetu w Zti-richu dr. Foerster. Dzieła jego jak „Jugendlehre“ w kilkudziesięciu tysięcach egzemplarzy publikuje się w Berlinie. Czy też je tylko zrozumieją pruscy pedagodzy w Berlinie?

STEFAN KRZYWOSZEWSKI.

WESOŁE ŻYCIE.

KOMBDYA W 4 AKTACH.

Wyjątek z I-go aktu.

(Scena przedstawia salę redakcyjną. Umeblowanie niewykwintne. Kilka odrapanych biurek, krzesła wiedeńskie, w kącie kanapa, kryta ceratą, na podłodze papiery, na ścianach mapa jeograficzna i kilka portretów. Nieciuszko, pięćdziesięcioletni mężczyzna o miłej twarzy, siedzi przy biurku, pośrodku pokoju i poprawia spiesznie korektę. Bilski, młody dziennikarz, stoi przy oknie z papierosem w ustach, a wyrazem znudzenia na ustach. Makocki, pulchny krytyk teatralny, wygodnie rozłożony na kanapie,

przegląda dzienniki).

Nieciuszko (podnosi głowę w stronę Makockiego). Nic nie mamy o odczycie Bojań-skiego. Trzeba dać parę wierszy...

Bilski (skwapliwie). Ja byłem. Mogę zaraz napisać pięćdziesiąt wierszy?

Makocki. Amator.

Nieciuszko (podnosi głowę w stronę Bilskiego). Naiwny młodzieńcze. Numer prawie zamknięty. Najwyżej dziesięć wierszy. .. (Uroczyście). I wiedz pan, że to nam jest zupełnie wszystko jedno, czyś pan był na tym odczycie, czyś uie był. Gdybyś pan nie był, napisałbyś objektywniej. (Aforystycznie) Prawdziwy dziennikarz najlepiej pisze o tern, czego nie wie.

Makocki (wstaje i zbliża się do biurka Nieciuszki). Pisać o tern, co się wie, nie jest sztuką, godną rzetelnego dziennikarza (Do Nieciuszki, pokazując ręką krawat). Widziałeś pan krawacik ? (Bilski przygląda się również).

Nieciuszko (rzucił spojrzenie cokolwiek cyniczne). Bardzo... bardzo... Jajecznica ze szczypiorkiem.

Makocki (insynujący). Najmodniejszy kolor. Król Edward rano tylko takie... (z afektowaną niedbałością). Przywieziono mi go z Londynu... (po chwili wraca na swą kanapę).

Bilski (do Nieciuszki, zwracając jego uwagę żywszą giestykulacyą). Pan nie ma pojęcia co ten osioł wczoraj za głupstwa prawił, po prostu skandaliczne. Można się trochę przejechać?...

Nieciuszko (klepie go po ramieniu). Nogi w strzemiona, pegaza w cugle i jazda. (Do Makockiego). Jeszcze jest w tym wieku, w którym chętnie pokazuje się zęby. (Bilski idzie do swego biurka).

SCENA II.

Cii sami, Przetakiewicz, woźny.

(Woźny wprowadza Przetakiewicza i wskazuje mu giestem Nieciuszkę).

Przetakiewicz (nadzwyczaj uprzejmy, do woźnego). Dziękuję panu, bardzo dziękuję... (woźny oczekuje widocznie wynagrodzenia bardziej realnego, niż podziękowanie, Przetakiewicz, po chwili wahania, wyjmuje portmonetkę i daje mu 10 kop.) Owszem, bardzo proszę... (zbliża się w ukłonach do Nieciuszki, nader ugrze-czniony). Przepraszam szanownego pana... (staje z respektem o krok od biurka). Nieciuszko (zajęty korektą, nie raczył podnieść oczu). Zaraz...

Makocki (do woźnego). Czy ta herbata będzie, czy nie? Ile razy trzeba cię prosić?

Woźny. W tej chwili. Samowar już nastawiony.

Makocki (wyjmuje z portmonetki pieniądze). Przyniesiesz mi dwie bułki i ćwierć funta salcesonu.

Nie duszko (nie odrywając oczu od korekty). Salcesonik? Mimo zaburzeń żołądkowych? (Woźny wychodzi).

Przetakiewicz (bardzo słodko). Przepraszani najmocniej szanownego pana...

Nieduszko (jak wyżej). Zaraz... (Dzwoni i wraz wpada drzwiami od zecerni chłopiec redakcyjny). Do drukarni. Chłopiec bierze korektę i wybiega).

Bilski (zbliża się w tej chwili do Nieciuszki z kartką w ręku). Czy tak będzie dobrze? (Czyta). »Wczoraj p. Feliks Bojański wygłosił odczyt o ideałach społecznych Mickiewicza. Rozpaczliwie płytkie poglądy niefortunnego prelegenta, sztuczne popisywanie się erudycyą, źle osłaniające brak źródłowej wiedzy i wreszcie forma banalnie niewyszukana wywołały, wśród nader nielicznie zgromadzonej publiczności, wrażenie przygnębiającej nudy«. (Kontent z siebie). Ostro, prawda.

Nieduszko (wziął papier i kreśli). Czekaj pan... Tak nie można... »Rozpaczliwie płytkie«. ... nie... niech będzie »nie interesujące poglądy«. ... — »Sztuczna erudycyą «... to wykreślimy...

Przetakiewicz (któremu znudziło się przestępowanie z nogi na nogę, jednak słodko). Przepraszam najmocniej szanownego pana, ale właśnie spieszę się...

Nieduszko (ukrywa jadowite szyderstwo pod pozorami życżliwości). Spieszy się pan? Na śniadanko?...

Przetakiewicz. Nie... ja przeciwnie... na pogrzeb...

Nieduszko. Na pogrzeb? Mam nadzieję, że nie na własny?

Przetakiewicz (przerażony). Jakto! na własny?

Makocki (z kanapy, aforystycznie). Na własny pogrzeb nikt się nie spieszy. Tylko na pogrzeby przyjaciół.

Przetakiewicz (trochę zmięszany). Tak... ja właśnie...

ja muszę załatwić

Nieduszko (wskazuje mu krzesło przy biurku). Niech pan siada. (Do Bilskiego, oddając mu kartkę'. Daj pan do przejrzenia Makockiemu, się z tym panem... (Bilski idzie z kartką do Makockiego). Czem mogę służyć?

Makocki (odkłada flegmatycznie kartkę, którą podał mu Bilski). Nie pali się przecież ...

Przetakiewicz (odpowiada Nieciuszce). Jestem Przetakiewicz... (Wstaje i kłania się). Byłem właśnie w administracyi i polecono mi zwrócić się do szanownego pana. Chodzi o nekrolog dla mego wspólnika... (błagalnie) o ciepły nekrolog, proszę szanownego pana.

Neciuszko. Nekrolog? Owszem... Może być ciepły.

Przetakiewicz (słodki). Dziesięć wierszy, proszę szanownego pana, ale serdecznych...

Nieduszko (z poważną urazą w głosie). Pan chcesz mieć ciepły nekrolog w dziesięciu wierszach? To się nie da, dobry panie. Co można zmieścić w dziesięciu wierszach? Jakąś obojętną wzmiankę... Ale żeby napisać ciepło, serdecznie, — to... potrzeba przynajmniej.. 25 wierszy.

Przetakiewicz (stropiony). Dwadzieścia pięć... (chwila wahania). Niech będzie. Ja zapłacę. Byle serdecznie i ciepło...

Nieduszko. Będzie pan kontent. (Bierze pióro i papier). Zaraz zanotuję sobie... Jak się nazywał pański wspólnik?

Przetakiewicz. Dukasz Fidecki... ś. p. Dukasz Fidecki z firmy Fidecki i Ska. Bardzo porządny był człowiek, zostawił znaczny majątek...

Nieduszko (notuje). Zasłużony kupiec, jeden z tych cichych pracowników, którzy w dziejach ekonomicznego rozwoju naszej ojczyzny...

Przetakiewicz (pochwytuje z radością). Tak, tak... ojczyzny...

Nieduszko. Czy sprawował jakie godności obywatelskie i społeczne?

Przetakiewicz. To nie... ale był bardzo porządny człowiek...

Makocki (z daleka). Czy to handel win?

Przetakiewicz (zachwycony, odwraca się do Makockiego). Właśnie, handel win... Dwadzieścia lat na jednem miejscu.

Makocki To on miał przecież — ów głośny proces o fałszowanie win francuskich?

Przetakiewicz (j. w.). Tak, bardzo głośny proces... Ale uniewinniony. (Do Nieciuszki) O tern lepiej nie wspominać.

Nieciuszko. Dobrze byłoby podnieść jakieś zasługi. Należał może do jakich stowarzyszeń? (Przetakiewicz milczy). Dawał na cele dobroczynne? (Przetakiewicz milczy). No... nie może pan coś takiego powiedzieć?

Przetakiewicz (po mozolnym namyśle). To wszystko nie, ale... (z radością) był bardzo słabego zdrowia... Całe życie bardzo słabowity...

Nieciuszko (z ukrytą ironią). No, widzisz pan, zawsze coś się znalazło... (pisze).

(Bilski zbliżył się do Makockiego, który wziął ze stołu jego rękopis i kreśli na nim poprawki).

Makocki. Uważa pan... My nie możemy tak napastliwie... Trzeba złagodzić.. »Poglądy« — powiedzmy... mato interesujące, »erudycya« — nieco sztuczna... choć zdradzająca pewną znajomość przedmiotu... no już z tą „banalnie niewyszukaną formą“ dajmy pokój... Powiedz pan „wykład jasny".

Bilski. Kiedy on wcale nie był jasny. Słowo panu daję...

Makocki. Wszystko jedno... Będzie się pan kłócił o jedno wyrażenie? Poślij pan do drukarni... (Oddaje mu rękopis).

Nieciuszko. Dajcie lepiej do przejrzenia redaktorowi. (Bilski woła chłopca, daje mu rękopis i zlecenie, poczem chłopiec idzie do gabinetu redaktora).

Nieciuszko (oddaje kartkę Przetakiewiczowi). Tak będzie dobrze... Niech pan z tern idzie do administracyi. Tam pana obliczą...

Przetakiewicz (błagalnie). A czy będzie ciepły?

Nieciuszko. Własnej teściowej nie napisałbym serdeczniej.

Przetakiewicz (kłania się uniżenie). Dziękuję szanownemu panu... uniżony sługa... (do innych). Sługa panów... (Wychodzi).

SCENA III.

Ciż sami bez Przetakiewicza.

Nieciuszko (zapala papierosa). Wesoły obywatel. Zgon nieodżałowanego wspólnika musiał go mocno ucieszyć.

Makocki (odłożył z wyrazem znudzenia dzienniki). Tek... Coście robili wczoraj?

Nieciuszko. Nic... Justyna grała, więc czekałem na nią przy wyjściu z teatru...

Makocki (ironicznie). Jak zwykle...

Nieciuszko. Jak zwykle. Odprowadziłem ją i poszedłem do kawiarni...

Makocki (j. w.) Jak zwykle.

Nieciuszko. Panie drogi. Człowiek, który się szanuje, powinien zawsze i wszystko robić jak zwykle... (Do Bilskiego). Dla czego ojciec nie był wczoraj w kawiarni?

Bilski (nieszczerze). Byłem zajęty.

Nieciuszko. Bonne fortune ?

Bilski (j. w.). Obowiązki rodzinne...

Nieciuszko (nieubłagany). Pan jesteś na złej drodze, panie Bilski. Kto się nie umie oprzeć zaproszeniu cioci, tego czeka własny rosołek z pięciorgiem drobnych dzieci. Chyba, że ta ciocia... tego? (Giest canaille, przyczem spojrzenie jego staje się badawczem).

Bilski (j. w.). Ale skąd... (Do chłopaka, który wypadł z gabinetu redaktora i leci z rękopisem do zecerni). Pokaż... (Bierze rękopis i czyta). Nie, słowo daję, co się z tego zrobiło... (Czyta). „Interesujące poglądy, erudycya bogata i zdradza-

17

jąca gruntowną znajomość przedmiotu, i wreszcie wykład jasny, wywołały wśród licznie zgromadzonej publiczności żywe uznanie dla prelegenta, któremu dziękowano gromkim oklaskiem.“

Nieciuszko (śmieje się). No, nie da się zaprzeczyć, że pański kawałek uległ pewnym przeobrażeniom... (Do Makockiego). Teraz wiemy na pewno, iż pan Bojański należy do naszego stronnictwa...

Bilski (wściekły). To są po prostu kpiny. W takim świstku uczciwy człowiek nie może pracować. (Do Nieciuszki). Słowo panu daję, że napisałem tylko szczerą prawdę.

Nieciuszko. Drogi panie. Poczytne dzienniki nie są od tego, ażeby pisały prawdę. Od tego są pisma, których nikt nie czyta. Dziennik poczytny pisze wtedy tylko prawdę, gdy to się zgadza z jego interesem... No, iw gruncie rzeczy, czy to nie wszystko jedno, że o tym odczycie będzie napisane tik, a nie inaczej?

Bilski (j. w.). Panu jest zawsze wszystko jedno.

Makocki (drwiąco do Nieci’uszki). Jesteś pan wstrętny cynik. Są rzeczy, które się robi, ale o nich się nie mówi głośno.

Nieciuszko (smętnie do Bilskiego). W pana wieku pisałem tylko prawdę. Walczyłem dla idei i chodziłem w dziurawych butach... Wy teraz już nawet w młodości nie znosicie dziurawych butów... (Wchodzi Justyna). O! Justyna!

K. LASKOWSKI.

rV,

BYŁO TO W DZIEŃ WIGILII...

Było to w dzień Wigilji...

Dawne, dawne czasy!

Rówiesne mej choince już wyrosły w lasy,

A te, co wtedy starym rozbrzmiewały borem,

Już może legły w próchnie, może pod toporem, —

Została jeno pamięć, jak pień po trzebieży.

Na ślad o tym minionym dla nowych pacierzy,

Co, jeśli mają w sobie nieść serdeczne tchnienie,

Muszą o jakieś stare oprzeć się wspomnienie,

Wystrzelić, by latorośl, wyróść na karczunku,

Z podobnej barwy liściem w tym samym rynsztunku, Inaczej nic z pacierzy...

Dzień był po ponowie

Mroźny; więc suty ogień palił się w alkowie Na kominku, przy którym zwykle dziadek siadał, Prawił o Bonapartem, bitwy opowiadał Lub nam, wmuczętom, zbrojne udającym szyki, Kazał na cześć cesarza wydawać okrzyki,

Sam »Vive, l’empereur!« wołał, zacierając ręce, Nim się przy Dąbrowskiego roztkliwił piosence I, odprawiwszy malce, klęknął do pacierza...

Tego dnia jakiś smutek spłynął na żołnierza:

Siedział chmurny, milczący, w głuchem zamyśleniu,

Bujając się na krześle, jak jeździec w strzemieniu,

Który, gdzieś na straconej stawiony pikiecie,

Unosi się na siodle, rozgląda po świecie,

Nasłuchuje, od której strony wróg uderzy...

Nam, malcom, pilno było zasiąść do wieczery, Więc, zaniechawszy z dziadem codziennej gawędy, Biegliśmy wigilijne podziwiać obrzędy:

Choinkę, stoły lnianym nakryte obrusem,

Z małą szopką i małym na sianku Jezusem,

Z pastuszkami, Melchiorem, Kasprem, Baltazarem. Raz po raz poglądamy ku ścianie z zegarem: Rychło-li pożądaną wydzwoni godzinę?

Raz po raz wznosim oczy na przestworze sine, Szukając wśród tumanów śnieżystej zamieci Tej gwiazdy betleemskiej, co Dzieciątku świeci. Wreszcie błysnęła, złota nad pobliskim borem »Bóg się rodzi« zabrzmiało staroświeckim dworem, I wnet dziadek i matka, my dzieci pospołu Zasiedliśmy do hojnie nakrytego stołu, Prześpiewawszy kolędę, uprzednio zaczętą...

Dziad wziął opłatki.

Właśnie z ręką wysuniętą.

Zaczął_ zwykłe życzenia drżącym głosem składać,

Przyjmować wzajem i znów wzajem odpowiadać,

Chlipiąc i mokre oczy przecierając ręką,

Gdy nagle... ktoś w zamarzłe zapukał okienko,

Panie! naszych gonią.

I, po chwili gajowy, chłop z uciętą dłonią,

Wpadł do pokoju, szepcąc:

Była bitwa za borem... tamci przyszli w kupie...

Rozbili... Kilku rannych skryłem w swej chałupie...

Inni jadą do dworu, trza ich schować duchem...

Śnieg leci, to i ślady zasypie, kiej puchem!...

Trza schować, jaśnie panie! Już ich patrzeć ino...

Zgiął się do kolan, płową potrząsnął czupryną,

I choć bez słów, oczyma w dalszym ciągu prosił.

A już przed domem tętent kopyt się roznosił,

Już coraz bliżej głosy dobiegały echem...

Dziad zerwał się na nogi z zapartym oddechem, Skoczył rzeźko, jak ongi z faszyn wolskich szańców," Roztworzył drzwi ścieżajem.

Ujrzałem powstańców!

Nie jedliśmy wieczerzy, nie palili drzewka, Zamarła w ciszy nawet kolędowa śpiewka. Dziadek nakazał milczeć o tern, co się stało. Śnieg padał, całą ziemię okrył płachtą białą, Zasypał wszystkie ślady, prócz ran i cierpienia...

17*

Tyle zim przeminęło! tyle lat milczenia! Tyle różnych nadziei zapalały zorze!

A jednakże o każdej wigilijnej porze

Dziś mówię o tern ludziom, co mówiłem Bogu — Gdy wreszcie mówić mogę, gdy za wiek cierpienia Mam chociaż jedno prawo: prawo niemilczenia!

■:ą

MARYA HALINA LKBIŃSKA.

CEL WYSTAW ROBÓT KOBIECYCH.

Kiedy przed kilkunastu laty po raz pierwszy przystąpiono do urządzenia wystawy robót kobiecych, przyświecał inicyator-kom ten sam cel, który jest bodźcem dla każdej wystawy.

Na ogół każda wystawa działa kształcąco, oprócz tego wystawianie przedmiotów do oceny publicznej pobudza szlachetną emulacyę i prowadzi tak sztukę, jak rzemiosło ku wydoskonaleniu.

My przy naszych wystawach mamy jeszcze inne, rzec można, szczegółowe cele.

Cele te można podzielić na dwie odrębne kategorye.

Pierwszy jest natury praktycznej. Wystawy nasze, urządzane zwykle w czasie przedgwiazdkowym, mają być niejako rynkiem zbytu dla przedmiotów pomysłowości i zręczności kobiecej, mają przyczynić się do przysporzenia dochodów kobietom pilnym i zręcznym, które bez tych naszych wystaw albo wcale nie mogłyby się pozbyć swych wyrobów, albo oddając je w ręce pośredniczące główny zysk zostawiłyby u nich.

Idziemy więc przy naszych wystawach tą drogą, którą od dawna kroczą na Zachodzie, dążymy do nawiązania stosunku pomiędzy producentem a konsumentem z wykluczeniem pośrednika, ażeby robotnicom dać możność lepszego zarobku, publiczności ofiarować wyroby ich po tańszej cenie aniżeli w składach.

Jasnem jest, że wystawy nasze są w dalszym ciągu próbą i niejako pierwszym szczeblem na długiej pełnej przeszkód ścieżce do stworzenia bazaru krajowego, w którym mogłyby stały byt znaleźć wyroby zręczności kobiecej, wytwory pewnego rodzaju przemysłu domowego i który spełniałby zadanie już wyżej wspomniane, to jest nawiązanie stałej sprzedaży towarów wprost konsumentowi z wykluczeniem pośredników.

Mógłby nam kto wprawdzie zarzucić, że końcowy cel, do którego zmierzamy,, to jest otworzenie i utrzymanie bazaru robót kobiecych, zaszkodzi naszym prywatnym przedsiębiorstwom. Na ten zarzut możemy odpowiedzieć, że po pierwsze składów takich u nas nie ma, a powtóre, że choćby były, to stały bazar robót kobiecych nie podkopałby ich egzystencyi, co najwyżej byłby regulatorem cen na tern polu wytwórczości.

I tu się zbliżamy do sprawy ważnej pośrednio połączonej z naszemi wystawami. Oto stworzenie stałego bazaru robót kobiecych, za pomocą którego mogłyby pracownice sprzedawać swe wyroby publiczności wprost, byłoby w pewnej mierze ase-

kuracyą tychże przed wyzyskiem przedsiębiorcy prywatnego, który, nie mając konku-rencyi silnej, sam ustanawia ceny.

Praktyczna strona naszych wystaw starczyłaby sama, aby ogół przekonać o ich pożyteczności.

Lecz mamy oprócz celów praktycznych na oku cele idealnej natury.

Oto chciałybyśmy przy pomocy tych wystaw wyrobić u nas zmysł estetyczny, poprawić gust znieprawiony tandetą niemiecką, nauczyć ogół cenić i kochać piękno w najdrobniejszym przedmiocie, chciałybyśmy sztukę zastosować do przedmiotów codzienności, chciałybyśmy wreszcie, aby sztuka stosowana o stylu miejscowym, swojskim i u nas zakwitła.

Do spełnienia tych zamiarów droga daleka, ale zamiar jest tak podniosłym, że w pracy i usiłowaniach, aby go spełnić, ustawać nam nie trzeba.

Z pewnem zadowoleniem stwierdzić zresztą możemy, że bezskutecznie emulacya stworzona przez nasze wystawy nie minęła.

Kto porówna wystawy dawniejsze z dzisiejszemi, przyznać musi, że i ilościowo i jakościowo się podniosły. Widzimy na nich to, czego dawniej u nas prawie nie znano, liczne i piękne wyroby sztuki stosowanej — przeważnie w stylu zakopiańskim. Przyczyniamy się zatem do przenoszenia na nasz grunt, stale zalewany pomysłowością o cechach niemieckich, tonu swojskiego, a przez to przyczynimy się choć w drobnej części do wzmocnienia własnej, rodzimej kultury.

Przekonujemy się dalej z naszych wystaw, na których mamy meble, kilimy, malarstwo na porcelanie, hafty, wyroby skórzane, rytownicze, ceramikę, projekty na okładki do książek, tapety, dywany, rzeźbę w drzewie itd., że kilka pań naszych wyuczyło się sztuki stosowanej w specyalnych zakładach i właśnie przez nasze wystawy mają zachętę do wykonywania przedmiotów artystycznych.

Nie ulega wątpliwości, że publiczność, kupując przedmioty artystycznie wykonane do codziennego użytku lub ku ozdobie mieszkań, wyrabia w sobie smak, zmysł estetyczny i zamiłowanie piękna, a młodsze pokolenie wychowane w otoczeniu, w którem harmonia, piękno i dobry smak stanowią ton zasadniczy, nauczy się cenić piękno jako takie, wychowa się w poczuciu jego i śmiało twierdzić możemy, że nawet na całokształt życia zamiłowanie harmonii, estetyzmu, ukochanie piękna wpłynie dodatnio i podniośle.

Jest to — rzecz naturalna — ostatecznym i najwznioślejszym celem naszych wystaw, trudnym i jeszcze bardzo dalekim, ale pracować w tym duchu warto.

Może tych słów kilka przyczyni się najpierw do innej oceny naszych corocznych wystaw a równocześnie zachęci ogół naszych pań, aby w swych kołach do równych z naszymi dążyły celów.

WALERY LEBIŃSKI.

I.

PRAWDA.

(Z TEKI SATYR PROZĄ I WIERSZEM.)

Dopóki człowiek był doskonałym, panowały na świecie tylko cnoty, lecz z jego upadkiem zrodziły się też niecnoty. A kiedy największa ze zdobyczy ludzkich, cywilizacya, rozszerzyła się po świecie, niecnoty tak wzięły górę nad cnotami, że te, dawszy za wygrane, schroniły się w niebiesiech, patrząc z żalem na niecnoty świata.

Ucieczka jednak do stóp tronu niebieskiego była sama w sobie niecnotą, bo dokonała się pod wpływem niecnoty upadku ducha.

Zrozumiały to cnoty i otrząsnąwszy się z upadku ducha złożyły naradę.

Cóż tu długo o tych naradach prawić?

Cnoty postanowiły zesłać do ludzi jedną z najprzedniejszych, najpiękniejszych i najsilniejszych cnót: Prawdę, aby im, tj. cnotom, torowała drogi.

Zbiegła zatem Prawda chyżo z pod niebios sklepienia jasna, przeczysta, promienna w całym swym nagim, potężnym majestacie i niezwłocznie rozpoczęła działanie.

Rzecz dziwna ! Ludziom świat innym się wydał nagle,    jakby im kto    z oczu

był bielmo zdjął, jakby ze źrenic była łuska spadła. Otworzyły    im się oczy.

Widzieli tam, gdzie dotąd nic nie dostrzegali, plamę,    gdzie tylko    ślad był

brudu,    cuchnęły całe kałuże, gdzie źdźbło tkwiło, urosło szybko    w belkę.

A ujrzawszy siebie zupełnie obranych z wszelkich obsłonek, z poloru konwenansu, w całej nagiej rzeczywistości, poczęli się odwracać z odrazą mąż od żony i żona od męża, a przyjaciel od przyjaciela.

Rodzice dziwnym wzrokiem patrzyli na dzieci, a dzieci przerażone prawdą, przymykały powieki, nie chcąc patrzeć na rodziców.

Gdy do tego ogół przekonał się o pobudkach czynów ludzkich, ten świat, pełen dotąd pięknych ułud, wydał się wszystkim tak wstrętnym zbiornikiem kału, że obrzydzono go sobie i tłumnie chciano opuszczać.

Takie owoce działania przeraziły Prawdę, a chcąc jakoś tym niespodzianym skutkom zaradzić, udała się Prawda, jak to w ostatecznej potrzebie zwykle bywa, do największej potęgi cywilizowanego świata, do przemożnej, wszechwiedzącej, jasnej pani: Prasy.

Obiega Prawda wszystkie prasy siedziby, zwane redakcyami, lecz wytrawni i doświadczeni potentaci pióra znali ją dobrze i wprawnem uchem rozróżniali nawet jej stukanie do podwoji, dla tego ich wcale dla niej nie uchylili.

Po długich atoli mozołach znalazła Prawda redaktora, młodego, pełnego zapału

idealistę.

Usłuchał jej głosu, który wołał: Napisz im Prawdę:

Napisał on całą prawdę o świecie i człowieku.

Tak to bywa na tym najlepszym z światów. Tak, jak jest, jest źle, ale jeszcze

Wrażenie artykułu było niesłychane i tak piorunujące, że Prawda dała za wygrane, schroniła się do stóp niebieskiego tronu i już całkiem na świat nie wróciła, ale redaktor także całkiem do redakcyi nie wrócił, ponieważ czytelnicy drzwi mu do niej zaparli.

nie najgorzej!

II.

(Z teki satyr wierszem).

EPIGRAM.

Woląt gromada przed nowem staje wrotem,

Ni w prawą, ni w lewą — ni iść chce z powrotem,

* *

*

Poeta nowych prądów utwór czyta I pnie się śmiało na szczyty olbrzymie,

lecz drzymie.

Część tłumu — zaskoczona — Co to? pyta Reszta szczęśliwsza... nie pyta

Nie zaginie ku nowym prądom ochota Choć woląt i tłumu równa jest istota.

TEOFIL MERUNOWICZ.

/■

/

!

Si

MINIONE DWUDZIESTOPIĘCIOLECIE W GALICYI.

(t.) W numerze jubileuszowym Dziennika Poznańskiego, wydanym w dniu 1 stycznia 1884, w ćwierćwiekową rocznicę istnienia Waszego pisma — jako ówczesny korespondent ;]Wasz ze Lwowa (cg]) podałem pogląd na stosunki wewnętrzne 'Gali-cyi w owym momencie, jak one wytworzyły się w okresie 25-letnira zwycięzkiej walki naszej z centralistyczną biuro-kracyą niemiecką, która jeszcze w roku 1858 panowała w Austryi i rządziła nią, jak sama chciała. Były to początkowe lata niezmiernie uciążliwych walk naszej reprezentacyi parlamentarnej w sejmie lwowskim i we Wiedniu o przyznanie i ugruntowanie samorządu naszego — kiedy to krok za krokiem, z upartą wytrwałością potrzeba było zdobywać wprowadzenie języka polskiego do szkół i do urzędów, gdzie dawniej panował wyłącznie język niemiecki; potrzeba było prowadzić targi o dopuszczenie chociażby w bardzo skromnych rozmiarach samorządu w gminach i powiatach, i o obsadę stanowisk urzędowych synami tego kraju, dla którego oni mieli pracować.

Biurokracya niemiecka, po ośmdziesięcioletnich rządach, ustępując powoli z pola, pozostawiła nasz kraj bardzo powierzchownie tylko zgermanizowany. Ale za to był ten kraj przez nią całkiem gruntownie zdezorganizowany społecznie i ekonomicznie zniszczony. Aby nie budziła się świadomość narodowa, tłumiono oświatę — 90 °/₀ ludności należało do analfabetów; kraj był pogrążony w ciemnocie i zacofaniu, a nędza galicyjska była w całej Austryi przysłowiową. W imię zasady: Divide ’et impera ! — jątrzyła ta biurokracya systematycznie ciemne masy ludu przeciwko uświadomionej narodowo inteligencyi. A dzieje pierwszyrh lat ery konstytucyjnej w Austryi, to dzieje ciężkich prac nad usunięciem tego rumowiska, które uprzątnąć

było potrzeba, zanim można było przystąpić do budowy nowego gmachu kulturalnego i ekonomicznego odrodzenia kraju.

Pierwszych dwadzieścia lat z górą ery konstytucyjnej w Austryi upłynęło nam na targach o autonomię kraju. Dopiero mniej więcej od r. 1881, kiedy śp. dr. Mikołaj Zyblikićwicz objął laskę marszałkowską w sejmie, rozległo się po kraju jego hasło: Do roboty w kraju! Kraj potrzeba odrodzić; wzmocnijmy się w domu, a wówczas będzie także polityka nasza silniejszą i skuteczniejszą we Wiedniu!

Ostatnią ćwierć wieku życia publicznego w Galicyi wypełnia też intenzywna praca nad wewnętrznem odrodzeniem społeczeństwa w duchu programu marszałka Zyblikiewicza. I sądzę, że gdy na kartach numeru jubileuszowego Dziennika Poznańskiego w pięćdziesiątą rocznicę jego chlubnej pracy na niwie narodowej w Waszej dzielnicy, podane będą niewątpliwie poglądy na ubiegłe dzieje tych walk i trudów — nie raczycie odmówić w tym numerze miejsca także ujętemu w najogólniejsze rysy obrazowi prac naszych w tym kierunku, ażeby nieszczęsny kraj nasz z nędzy, zacofania i rozstroju społecznego, 'w jaki pogrążyły go przeklętej pamięci rządy Kultnr-traegerów — podżwignąć.

Sądzę, iż przez porównanie kilku znamiennych cyfr autonomiczego budżetu galicyjskiego, uchwalonego na rok 1909, z budżetem z przed dwudziestu i pięciu lat — tj. z budżetem na rok 1884, najdobitniej wykaże się postęp, jaki kraj nasz w tym okresie uczynił.

I tak n. p. gdy w budżet na rok 1884 wstawiono na cele oświatowe 1111 206 koron, to w budżecie na r. 1909 uchwalił sejm na te cele 21 731 546 koron — a więc niespełna dwudziestokrotną sumę!

Na utrzymanie pomników historycznych wyznaczono na rok 1884 dotacyą w sumie 30 820 koron — na rok 1909 koron 339 536.

Na cele zdrowotne — a więc na szpitale, służbę zdrowia, szczepienia ochronne i t. p. wynosił kredyt, uchwalony na r. 1884 koron 1 329 460, na r. 1909 zaś uchwalono 6 078 735.

Na komunikacye 1884: 1 678 882 koron, 1909: 5 261 086 koron.

Na melioracye gruntowe i budowle wodne 1884: 52 000 koron, na rok 1909:

6 944 536 koron.

Na cele gospodarstwa krajowego 1884: 533 026 koron, gdy w budżet na rok 1909 na cele rolnicze, górnicze, tudzież na popieranie przemysłu fabrycznego i rękodzieł wstawiono ogółem 5 420 993 koron.

Ogólna suma wydatków skarbu krajowego oznaczoną została w budżecie na rok 1884 na 6 882 248 koron, w budżecie na rok 1909 na 53 370 199 koron.

Wzmogły się więc wydatki autonomicznej administracyi w Galicyi w ostatniem dwudziestopięcioleciu na cele oświatowe i ekonomiczne, mające podżwignąć siły produkcyjne kraju, dziesięcio i dwudziestokrotnie!

W tym okresie uporządkował sejm rachunki spłaty dawnych powinności pańszczyźnianych (t. zw. indemnizacyi), przez biurokracyę niemiecką rozmyślnie przewlekane i gmatwane z olbrzymią szkodą dla kraju. Raty amortyzacyjne tego funduszu przygniatały bowiem ciężkiem brzemieniem całą finansową gospodarkę kraju, gdy rachunkowo suma zobowiązań kraju nie zmniejszała się jakoś. Ośmnaście lat trwały usiłowania najdzielniejszych naszych polityków, zanim udało się im doprowadzić w tej drażliwej sprawie do kompromisu z rządem wiedeńskim i do ustawowego uregulowania sprawy w taki sposób, iż całkowite umorzenie długu indemnizacyjnego, obliczonego ostatecznie na 53 850 000 koron będzie dokonanem w ściśle oznaczonym czasie.

Drugą ważną reformą, dokonaną w ubiegłem dwudziestopięcioleciu w Galicyi, jest umorzenie ostatniego przywileju pańszczyźnianego dworów — tak zwanego prawa propinacyi, czyli wyłącznego prawa wyszynku napojów spirytusowych. Dwory wydzierżawiały w regule to prawo żydom, i tym sposobem dwór stawał się mimowoli wspólnikiem całej tej demoralizacyi i wyzysku ludu, jakiego siedliskiem była u nas od wieków żydowska karczma. Kraj’ objął propinacyę we własny zarząd, właścicieli prawa tego spłacił pożyczką na ten cel zaciągniętą w sumie 106 milionów koron, i umarza tę pożyczkę własnymi dochodami ukrajowionej propinacyi, bez żadnego obciążenia ludności. W roku 1910 będzie cała operacya skończoną, i propinacya wygaśnie całkowicie.

Kraj pokrył się siecią dróg bitych i kolei żelaznych, miliony idą corocznie na regulacyę rzek, osuszanie bagnisk, zalesianie pustek piaszczystych i na inne melioracye, rzemiosła dźwigają się z zastoju i upadku, powstaje przemysł fabryczny. Produkcya kopalin wzmogła się dziesięciokrotnie. Zaniedbane srodze szkolnictwo odrodziło się: frekwencya dziatwy w szkołach początkowych wzmogła się również dziesięciokrotnie, w szkołach średnich dwudziestokrotnie, w uniwersytetach i innych wyższych szkołach wzrosła także ilość słuchaczy potężnie. Przytem ilość i jakość szkół naszych podniosła się znakomicie.

W państwie, do którego należymy, jesteśmy wpływowym i poważanym czynnikiem. Niejednokrotnie dzierżyli polscy mężowie stanu najwyższe urzędy koronne i zawsze pozostawiali po sobie chlubne ślady swej działalności. W dziejach Austryi pozostaną na zawsze z poszanowaniem zachowane czyny polskich ministrów i parlamentarzystów takich jak Franciszek Smolka, pierwszy prezydent parlamentu, Agenor hrabia Gołuchowski (ojciec) twórca konstytucyonalizmu w Austryi, Agenor hr. Gołu-chowski, syn pierwszego, wielce zasłużony austro-węgierski minister spraw zagranicznych, dr. Julian Dunajewski, minister skarbu, który przeprowadził trwałe usunięcie deficytu z budżetu państwowego, dr. Leon Biliński, twórca austryackiego systemu żelaznych kolei państwowych, hr. Kazimierz Badeni, prezydent ministrów, pod którego rządami dokonano całego szeregu doniosłych reform ustawodawczych itd.

Z monarchą naszym łączy nas stosunek wzajemnego zaufania szczerego. Jemu mamy do zawdzięczenia przywrócenie nam zdeptanych niegdyś praw narodowych, przeto odpłacamy mu za to uczuciami niezmiennej wierności i wdzięczności serdecznej. Podstawą stosunku kraju naszego do cesarza jest adres, uchwalony przez sejm galicyjski 24 września 1868, w którym pomiędzy innemi powiedziano:

„Kraj przez nas reprezentowany, część udzielnego niegdyś i potężnego państwa, mimo losów, jakie spotkały niegdyś całość naszej Ojczyzny, nie przestał być organiczną częścią narodu, który przez lat tysiąc spełniał i spełnia jeszcze teraz znakomite w dziejach Buropy posłannictwo i chociaż niepodległy byt utracił, żyje jednak pełnem życiem w gronie narodów“.

Ciężki jest los naszego narodu w obcnej dobie wobec wrogich systemów rządowych w innych dzielnicach. Przechodziliśmy jednak i my tę bardzo a bardzo ciężką dolę — przechodziliśmy ją i przetrwaliśmy ją. Teraz nam trochę lżej. Czy na długo — w Bożem to ręku .... Pracujemy jednak z wiarą i ufnością w sprawiedliwość Bożą i w żywotność naszego narodu. I wam zasyłamy z głębi serca płynące wezwanie: Sur sum corda!

MARYA MIECZKOWSKA (MICHAŁ BOŃCZA).

NADZIEJO NASZA, O POLSKI LUDU!

Nadziejo nasza, o polski ludu!

W tobie Ojczyzny przyszłość spoczywa,

Co w twardej pracy, wśród znoi, trudu Chleł) nam codzienny ze ziemi łona Na karm dobywasz. W tobie złożona Pierwotna siła, a niezdobyta,

Co przeciwności za bary chwyta I z wytrwałością zwalcza je, zmaga;

Bo do dziś w tobie polska odwaga Żyje — i tobą ziemię zdobywa!

Pańskie pałace, szlacheckie dwory Skąpo rozsiane już dziś w ziemie}’, Prastarej ojców, — słabe zapory Miały, — cisnięte pękły wrzeciądze — Więc w obce ręce szły — za pieniądze... I dawni sławni w dziejach po mieczu, Jako wyjątki jasno nam świecą...

I tern li tylko, że jak lud cały Z zaparciem pracy jąć się umiały,

Nie wstydząc potu się swej krwawicy!

O polski ludu, o nasza siło!

My przecież z ciebie wszyscy z krwi, kości. Królami łono nas twe darzyło...

Z ciebie powstali nasi Piastowie,

O chrobrem ręku i mądrej głowie... Kaźmierz, jedyny »Wielkim« wielbiony, Ostatni prawnuk twój z pod korony!

I szlachta cała prawym twym synem, Herbem strojąca dom, jak wawrzynem,

Za krew ojczyźnie daną — z miłości!

I tyś nie cały został przy ziemi,

Syn pierworodny — jak stróż matczyny, Wielu złudziło blaskami swemi Kat wiej sze życie!

Co nie żałują trudu ni pracy,

Nie pożałują w ubóstwie życia,

Dla ukochanych łanów zdobycia...

I lud pracuje, lud cały szczędzi I odzyskuje wciąż piędź po piędzi,

Gdy wielcy ziemi dzierżą ostatki. —

W tobie o ludu tkwi cnota stara,

Złe złem nazywasz a święte świętem — I życia przędza twojego szara,

Złota nadzieja wciąż lepszej doli,

Którą zdobywasz z trudem, powoli, Często wśród obcych, boć się uśmiecha Za krwawą pracą nabyta strzecha,

Swoja, wśród swoich i ziemia własna I przyszłość trudna, lecz wolna, — jasna Zadowoleniem w pracy poczętem!

Kecz przyszły obce wpływy i rządy I łączność przyszła i dziś dopiero W bólu, ucisku, giną przesądy...

ale są tacy,

Spojeni twardą dolą i łzami Znowu się jednem czujemy z wami!

Brat brata strzeże przed obcą matnią, Sercem swem krzywdę odczuwa bratnią. Walczy, ramieniem wsparty o ramię I jedno hasło mamy i znamię!

Serce otwarte i duszę szczerą!

O nam trza dzisiaj spoić się z tobą Nie tylko sercem, nie tylko duszą,1 Kzą na przeszłości wylaną grobie...

Nam trza się z tobą zrównać dziś trudem I pracą twardą być jednem z ludem!

Czy nie wstyd, aby oni, ci jedni Bronili ziemi sami i biedni,

A zasobniejszy trwonił dopóty,

Aż nie zostanie z ziemi wyzuty,

Aż go złe dole złamią i skruszą? —

Wyszedł,

legalnej prawej...

Dwie wiedziem walki, o naszą ziemię I o tę słodką praojców mowę!

Niech razem bratnie pracuje plemię. Każden, co matki czuje się synem,

Niech za zwyciężkim goni wawrzynem W tej walce o byt Dzisiaj nie pora uciech, zabawy,

Chwila poważna, — my wśród wyłomu... Gdy twierdzę w każdym mieć będzie domu Język i ziemia, wstaną dni nowe!

I błyśnie nowa jutrznia nad głową,

W kwiaty się zmienią zielone pęki I ciche męztwo przyszłość nam zdrową Jasną otworzy! - Dziś chmury w górze, Wichry nad głową, — lecz miną burze... Zła — rzek powodzie, co kraj zlewają Wrócą do łożysk, — fale wracają Morskie, gdy przyjdzie przypływu chwila, Niech się kto morze wstrzymać wysila, Przypłaci zgubą, — świat z bożej ręki

nie ludziom wyroki boże Kamać, — w kim życie tkwi z woli bożej, Burze nie zniszczą, świat go nie zmoże. Chociaż niszczony, chociaż łamany Z korzenia rośnie— niepokonany,

Z wiosną kwieciste nosi korony,

Siłę drzemiącą w pęd prosty wciela,

Owoc znówT rodzi, z przed laty wiela...

Ma przyszłość komu Bóg przyszłość tworzy !

LUDWIK MIZERSKI.

KUJAWSKA DIDO.

(LEGENDA WILKOPOLSKA, NA TLE PRAWDZIWEGO ZDARZENIA NAPISANA PRZED LATY.)

Pan starosta w Rybitwach siwe czerni wąsy I choć mróz ma już w kościach, chadza jeszcze w pląsy, Ba ! nawet wT Kąsku nieraz wywija oberka,

A z pod oka na krasną Halkę ciągle zerka.

Ach! nie zerka, lecz raczej wzrokiem ją pożera I z cicha do niej wzdycha, a nawet choć sknera,

Nasyła ją kwiatami. Cóż! kiedy bogdanka Darem się grochowego odwdzięczyła wianka.

Lecz pierwszym nie zrażony koszem Satyr stary Nadal w sercu miłosne nieci ku niej żary.

Dzisiaj w dniu jej imienin już się rankiem skrada Z pękiem astrów, georgin do dworku sąsiada,

Już cicho przez bawialne przesunął się salki I stamtąd krok swój niesie wprost w alkowę Halki.

Tu ledwie drzwi uchylił, rozwarł usta, oczy,

Bo w głębi ujrzał widok nad wyraz uroczy.

W alkowie przed zwierciadłem stała chorążanka W negliżu, w jakim dziewczę ujrzysz chyba z ranka. Spódniczek muślinowy nie krył nóżki całej Jawiąc oku wstydliwy wdzięk jej stopki białej.

Ujrzał też tam prześliczne dwie toczone rączki A w zwierciadła odbłysku śnieżnych lilii pączki.

Wtem panna go spostrzegła. Krzyknie nieboraczka I chyżo się w muśliny tuli, spiekłszy raczka.

Wpada matka i ojciec. „Hej, mości sąsiedzie,

Co za licho w panieński alkierz waści wiedzie?“

„Ach wybacz, panie bracie! bukiet mi ten świadkiem, Nie w grzêsznej myśli tutaj zaszedłem przypadkiem. Wszak dzisiaj twoja córa dzień patronki święci,

Toż z rana jeszcze dowód mej składam pamięci.

Niech więc panna Halina bukiet przyjąć raczy,

Co li słabo afektów moich żar tłumaczy.

Pani z wstrętem odpychasz me kwiaty.

Lecz widzę Gniewna o profanacyę dziewiczej komnaty.

Ach, wyznaję, zgrzeszyłem. Śmiałość Akteona Ukarz, śliczna Dyano, słusznie obrażona.

Zaklnij mnie więc w jelenia, lecz daruj mi życie,

Bym niemy patrzał na cię i tonął w zachwycie.

Lub jeżeliś łaskawsza od greckiej bogini,

Mów, jakaż tobie zadość ofiara uczyni.

Bym był Krezusem, klnę się szlacheckim klejnotem, Drogę z Ląska do Rybitw wysłałbym ci złotem.

Gdy nie mam takich skarbów, bierz tyle z mej ziemi, He jej sobie stopki wydepcesz bosemi.

Niech cię w tym stroju ujrzą błonia me i niwy,

Tak, jak ja cię ujrzałem w tej chwili, szczęśliwy,

A ręczę, same tobie oddadzą się w dani,

Ja zaś w grodzie dziś jeszcze zapiszę je Pani !

„Starosto, dar przyjmuję. W szczerość twego słowa Ufna, biegnę po wiano me, jak Dido nowa.“

To mówiąc, chorążanka z swych obsłon wyskoczy, Otworzy okno, frunie jak motyl uroczy I nim ją słowem wstrzymać zdołali rodzice,

Już chyżo przez sad pędzi prosto na granicę.

Zdziwione tym widokiem ćwikły i jarmuże I klomby astrów, strojnych w kolory papuże Zginały przed nią, szepcąc, srebrne szronem włosy,

A ziemia w lot chwytała ślady stopki bosej,

Pan starosta oniemiał, bo pierwej w noc słońca,

Niż takiego się spodział swej owacy i końca.

Milczący, w dal spoglądał źrenicą strwożoną.

Podczas, gdy pan chorąży cicho szeptał z żoną.

I mijały minuty, zbiegł już kwadrans cały Już poważne kuranty dziewiątą wygrały,

A dziewicy nie widać. Nareszcie wśród błoni Z za granic jakaś postać jasna się wyłoni.

Z rozbujanym warkoczem, lotna, cała wt bieli, Opromieniona słońcem jak pańscy anieli,

Na skrzydłach wiatru płynąc zdała się z oddali,

Jak łódka po jarmużów szmaragdowej fali.

Już bliżej, — już jej widać zrumienione lice I pod ciemnemi rzęsy źrenic błyskawice.

wyperla ząbki.

Pierś łąbędzia pospiesznie białe wznosi rąbki A uśmiech z koralowych ust Już dobiegła i w ciepłych puchach zaraz tonie,

Aż nie ścichnie gwałtowna nawałnica w łonie.

Gdy wyszła z swej komnaty, tak gościa powita :

„Na wiosnę już, starosto, mniej siać będziesz żyta,

Bo biegłam nie na żarty, jak dziś sprawdzisz jeszcze, Sypiąc kopce graniczne na mych śladów ścieżce.

Biorąc wiano z podzięką, wraz ślub składam święty:

Nie tknąć grosza do śmierci z ziemi tak ci wziętej. Dziesięć wdów, sierót, starców w twojem własnem siole, Corocznie błogosławić będzie ową rolę.

Pan starosta, choć w duszy klął zdradną dziewicę,

Skłonił się i do joty spełnił obietnicę.

Dziś jeszcze Kąska dziedzic w urodzajne smugi Pod sam dwór starościński zapuszcza swe pługi,

A skowronki co wiosnę przyśpiewują roli O skąpcu, co rozrzutnym stał się mimo woli!¹)

FRANCISZEK MORAWSKI.

DWA KULTY.

Są w istnieniu narodów dwa prądy, dwie wole, dwie siły — życia i śmierci. Są zawsze razem, lecz zawsze rozmaitym ich wzajemny stosunek. Bo nie równo znaczą i nie równo są czczone.

W jednych narodach daje się pierwszeństwo chwale życia, w innych składa się hołd największy dostojności śmierci. To dwa sposoby patrzenia na świat, dwa rodzaje pojmowania spraw własnych i cudzych, wynikające z ustroju duszy krajów i ludów. Kult śmierci pojawia się najwybitniej u Słowian, zwłaszcza u Rosyan, a bardzo też u Polaków, kult życia najjawniej u Anglosasów.

Rzućmy okiem na Polskę. Jakże silnie, jak jaskrawo objawia się w nastroju psyche narodowej tradycyjny już i dziedziczny- hołd dla porażki, dla męczeństwa, dla

b Podanie o rezolutnej córce dziedzica Eąska, co klin ziemi w kształcie litery Z wydeptała niedyskretnemu sąsiadowi z Rybitw, żyje do dziś dnia w uściech łudu kujawskiego, jak świadczy o tern Kolberg w swem dziele o Kujawach Niestety oba majątki znajdują się obecnie w ręku innoplemieńców, a Rybitwy otrzymały niemiecką nazwę Georgenburg śmierci. W prozie i poezyi, w muzyce i wymowie, w obchodach pamiątkowych i w sądzie o rzeczach współczesnych, wszędzie na pierwszem miejscu idea ofiary całopalnej, idea poświęcenia, sławienie katuszy, nieszczęść i gotowość znoszenia ich. Przed wyobraźnią staje Polak najczęściej jako bity, wieszany, pędzony na Sybir, Polak ograbiony z majątku, widnieją cale dzielnice, co poszły z dymem pożarów, wyniszczone konfiskatą, zmarnowane do szczętu, z podeptaną, wytępioną polskością, po walkach podjętych nie z rachunkiem sił i wiarą w zwycięztwo, lecz z rozpaczy i udręczenia. Słyszymy od dzieciństwa o Polaku rzucającym się na dziesięćkrotne moce i zwykle ginącym śmiercią bohaterską. Pojęcie matki Ojczyzny przedstawia nam stale obraz ukrzyżowanej męczennicy. Wytworzyło się poczucie Polaka, polskości i Polski jako czynników nietylko cierpiących, ale poniekąd stworzonych do cierpienia. W żadnej też literaturze z wyjątkiem rosyjskiej, nie znajdujemy tak udoskonalonego typu nowożytnego męczeństwa, co w polskiej. Idea śmierci wyciska u nas swe piętno nawet tam, gdzie siła życia największa, najrdzenniejsza. Toż maciejowicki okrzyk rozpaczy i końca, wiara narodu włożyła w usta właśnie temu, który nigdy, przenigdy nie mógł go wydać, temu co jasnowidzącem okiem ogarniał rozwój tak daleki, że dziś jeszcze stoimy na pierwszych jego szczeblach.

A jednak jest i kult życia. Jest u nas i będzie, bo życia jest tak wiele, £e choć przywykł marzyć i tęsknić na nutę rozpaczną, Polak porozbiorowy nie może nie odczuwać własnej żywotności i wśród jęków nad stratami przeszłości chcąc nie chcąc widzi, ile jeszcze, a raczej ile już znowu ma do stracenia. I realny, pogodny kult życia święci się wśród najczarniejszych nawałnic. Owszem nawet tam, gdzie one zdają się być przemożne, zajaśniał najobficiej. Im dalej w Polsce ku zachodowi, tern go więcej, tern silniej wpływa on na ukształtowanie pojęć, tern realniej uwypukla i ogranicza myśl. Im dalej na wschód, tern słabszy i myśl rozbieżniejsza, mglistsza, już krewna smutnej siostrzycy rosyjskiej. Tylko że pieśń życia, choć jej treść jest ogromna, cichszą jest od hymnu śmierci. Ona raz zabrzmiała najwspanialej, gdy tysiącznem echem i falą nadziei szumnie i górnie prowadziła legiony z ziemi włoskiej do Polski. A teraz zstąpiła z wyżyn i płynie nisko i blisko i jeszcze bardziej z serca wśród zbóż złotych i gdzie huczą warsztaty i gdzie dzwonią pieniądze. Płynie cicho z pracą powszednią i śpiewa nam nie o szabli i płomieniach, lecz o budowie przezornej i o zysku dostatnim i o woli życia upartej, niezdartej, niezwyciężonej. Zaczem dzieje się rzecz dziwna. Choć akordy śmierci grane są przez mistrzów, choć dla ucha naszego są najgłośniejsze, przeciwnie, zewnętrzni, obcy, nasz cichy kult życia oceniają ogromną miarą, miarą swej nienawiści.

Ta zorza, ta miłość, to poszanowanie życia, zmartwychwstają z samych głębin istoty narodu, z jego rdzennych podstaw i pierwszych, twórczych dziejów. I wracają na świat znowu w swej zachodniej kolebce, z której niegdyś poszły na wschód. Nie jest przypadkiem, lecz logiką i wiernością historyi, realizm twórczy ludności zachodnio-polskiej, jej brak gorączki chorobliwej, jej spokój w leczeniu otrzymanych ran, w wytwarzaniu wciąż nowych zasobów sił. Nie jest przypadkiem ów odcień pozytywizmu, odróżniający zachodniego Polaka od wschodniego. Bo kult śmierci można święcić na romantycznych ruinach w zwodniczej ciemni nocnej, można go święcić, choć gorączka trawi i nerwy grają i do głowy krew bije, a chleba powszedniego organizm nie żądny. Ale kult życia krzewi się tylko w białym dniu. On jest przywilejem zdrowia, a miejsce jego nie na zgliszczach i popiołach, lecz w domu dostatnim, gdzie ciepło i pożywno.

Tak żyją u nas te dwa kulty współrzędnie. Jeden pokrewny wschodowi, bezbrzeżny i smętny, drugi zachodowi, nie najbliższemu germańskiemu, lecz poza nim łacińskiemu, dziedzinie trzeźwości i miary. A to, że ów pierwszy staje się z tej strony kordonu coraz bardziej już tylko pokusą, a ów drugi, życiowy, coraz więcej wolą i czynem, wlewa w serce otuchę na przyszłość.

KAZIMIERZ MORAWSKI.

MORTUI LOQUUNTUR.

W jednym ze sławnych księgozbiorów świata widniały te słowra jako hasło. I mówią zaprawdę zmarli do żyjących potężnym głosem, a liczba tych mówców dużo jest pokaźniejszą od tych co na ziemi słuchają. Rzymianin wyrażał się też w swoim jędrnym języku o umierającym: abiit ad, plures. Z tych głosów odzywają się niektóre doniosłej, te, które w księgach się uwieczniły. Obcujemy z ich twórcami, niektórych z nich do przyjaciół naszvch zaliczamy i doradców, choć szereg wieków nas od nich przedziela. Autorzy greckiej i łacińskiej mowy przestawają z nami w ten sposób w codziennem nieomal pożyciu. Mówią wprawdzie pewni ludzie, że to duchy od nas różne, odrywające niepotrzebnie od życia, rzeczywistości i jej warunków, że myśli ich i słowa nie znajdują w nas należytego oddźwięku. A przecież ten oddźwięk bywa bardzo wydatnym. Epoki i narody, które się zbliżyły do źródła starożytności, zaznaczały się zawsze czy to bujniejszym rozkwitem swojskiej, rodzimej literatury, czy to żywszem tętnem miłości własnej ojczyzny. Tak było za wczesnego odrodzenia w czasach Karola Wielkiego, tak za drugiego odrodzenia w 15 i 16 stuleciu, zarówno na południu, jak w innych krajach i w Polsce, tak w Niemczech przy schyłku osiemnastego wieku, tak wreszcie u nas w pierwszej dziewiętnastego wieku połowie.

Ciekawemi są nader badania i przedstawienia dziejów pośmiertnych starych autorów, opowieść o tern, jakie oni w różnych czasach i u różnych narodów budzili uczucia i myśli. Psychologia ludów ma tu przed sobą wdzięczne zadanie i pole. Obcowanie z wielkimi duchami rzeczypospolitej zmarłych bywa dla szczęśliwych ozdobą życia i okrasą, dla nieszczęśliwych i skołatanych schroniskiem, pociechą i podnietą. Nam Polakom niektórzy z tych starych pisarzy są bliższymi, zrozumialszymi, czytamy ich z większem ciepłem i żywszem zajęciem. I tak Odyseja do serca polskiego więcej przypadnie od Iliady. Ten pościg za ziemią ukochaną i obiecaną, ta tęsknota za domem rodzinnym, którego dymy ścielące się po błoniach chciałby tułacz ujrzeć choćby z daleka, to rzeczy i uczucia, które z naszej idą duszy i do duszy nam trafią. Z tragików Sofokles ma najwięcej rysów stycznych z tajnikami naszego życia wnętrznego. Zrozumiemy od razu jego dziewki podniosłe, tę, która sztandar praw niepiśanych nad pisane zakony wywyższa i uwielbia, Antygonę, i tę drugą, bolejącą nad znieważeniem domowego ogniska, dyszącą świętym gniewem i świętą zemstą, Elektrę. — A wśród Rzymian rzewny Wergili znajdzie w nas łzy gotowe, które tak obficie sączą w jego epopei na wskroś przesiąkniętej uczuciem. Starożytność miała wiele opisów oblężenia i pogromu Troji ; w Eneidzie posiadamy jedyną opowieść płynącą z ust ludzi, którzy przegrali a mimo tego nie łamią się na duchu, nie tracą nadziei, a ratując swych bogów ze zgliszczów i złomów idą w świat naprzód, aby położyć podwaliny pod świetną przyszłość i wielką, tak wielką jak ich miłość i jak ich nadzieja. Inną zupełnie osobistością jak tkliwy i rzewny Wergiliusz jest największy historyk rzymskiego piśmiennictwa, Tacitus. Ponury on i twardy, ma zwroty nagłe i jak stal ostre, pełne jadu i nienawiści przeciw tym, co tłumią i niszczą jego ideały. Życie jego przypadło na epokę zamąconą ciężkiem prześladowaniem i groźnymi przewrotami. Milczeć musiał długo i przełykać w ciszy swe gorycze, a nawet wtedy, kiedy już mówić było wolno, nie dopowiadał często myśli i obwieszał znaczącemi zamilczeniami swe słowa. Nauka jak pod złymi książętami, mali principes, człowiek postępować powinien, jak w dniach ciężkich i znojnych, odżywiać energię i męstwo, a służyć temu, co się ukochało, snuje się jak nić złota przez jego czarne obrazy. Pewien uczony niemiecki powiedział, że biada społeczeństwu, które Tacyta zupełnie zrozumie. My znamy je dobrze i dla tego czcimy, pojmujemy, kochamy tego płomiennego dziejopisarza.

Tak więc ze zdroju przeszłości biją na nas tysiączne natchnienia, które uczą sztuki życia i przeżycia. Sadzawka to drgająca zdrowiem, czekająca na wód poruszenie przez tych, co do niej wstąpią. O jej cudownych właściwościach śpiewał Mickiewicz mówiąc w swoim Żeglarzu :

Balsam go rzymski ukrzepi w ochocie.

LUDWIK MYCIELSKI.

Hf¹

I-Ä

PO BITWIE POD JENĄ.

W drugim zwłaszcza i w trzecim podziale Polski otrzymały Prusy najrdzenniejszą część dawnej Rzeczypospolitej wraz z polską stolicą. Nie łatwem było zadaniem przyswoić sobie organicznie kraj tak rozległy, tak odmienny charakterem i obyczajem. Rządy pruskie nie pokusiły się nawet o to, nie zrobiły nic, aby sobie zjednać swych polskich poddanych. Ziemie polskie wcielone zostały do Prus tylko w sposób mechaniczny. Zamieniono je na dwie prowincye pod nazwą: Prus południowych i Prus nowo-wschodnich i nadano im organizacyę na modłę istniejących urządzeń w innych pruskich prowincyach. Nie liczono się przytem ani z odrębnemi właściwościami zajętego kraju, ani z jego historyczną przeszłością. Starano się raczej tę przeszłość zatrzeć i ile możności wszelkie jej ślady zniweczyć, w przeciwieństwie do okazywanego poszanowania dla polskiej narodowości i polskich zwyczajów w zaborze rosyjskim. Jedyną i dla Polaków dobroczynną troską rządu pruskiego były zabiegi okoio podniesienia ogólnego ekonomicznego rozwoju i staranie o uregulowanie stosunków prawnych, nadwątlonych wewnętrzną i zewnętrzną zawieruchą dni przedrozbiorowych. Zabiegi te i starania, aczkolwiek podjęte głównie w celu wzmożenia siły podatkowej prowincyi, wychodziły niewątpliwie na korzyść jej mieszkańców. Ale ten mieszkaniec Polak czuł, iż w swej własnej ojczyźnie uważanym jest niejako za przybłędę. Nie miał on dostępu do urzędów, a chyba tylko wyjątkowo jakiś drobny urząd otrzymywał; w urzędzie czy sądzie nie mógł się porozumieć tym językiem, którym najczęściej wyłącznie władał; narażonym bywał na niegrzeczności i grubiaństwa ze strony urzędnika Niemca i to tak dalece, że aż minister Hoym w raporcie, złożonym królowi po zwiedzeniu Prus południowych, gani „grubiańskie i drwiące zachowanie się urzędników wobec najpoważniejszych osobistości“.

Tak tedy od razu zaostrzył się stosunek pomiędzy rządzonymi a rządzącymi. Rozdźwięk wzmagał się w miarę uprzywilejowanego stanowiska, nadawanego na każ-dem polu i przy każdej sposobności napływowym warstwom przybyszów niemieckiej narodowości. Skoro zwłaszcza olbrzymie starościeńskie i duchowne dobra, wbrew przyrzeczeniom królewskim, odebranemi zostały za marnem wynagrodzeniem dotychczasowym ich dzierżycielom i rozsprzedanemi na wpół za darmo Niemcom, którzy umieli sobie łaski sfer rządowych zaskarbić, poznano wyraźnie, jak inną zupełnie miarę zasto-sowuje się we wszystkiem do Niemców, a inną do Polaków. I ci więc, którzy w chwili wzięcia w posiadanie ziem polskich przez Prusy nie zdawali sobie sprawy z ogromu tego nieszczęścia, uczuli teraz, jaki to bezmiar niedoli pociąga za sobą niewola. Nie dziw, że gdy Napoleon wypowiedział wojnę Prusom, którą nazwał „pierwszą kampanią polską“, w Polsce po mężach przeszedł dreszcz orężny, a pieśń legionów o tej‘co „nie zginęła“ odezwała się we wszystkich sercach echem nadziei.

Wojna zaledwie wypowiedziana, uwieńczoną została niebywałem zwycięstwem pod Jeną.’ Na pierwszą wieść o tern zwycięstwie ogarnął wszystkich Niemców w polskich prowincyach pruskich niewypowiedziany strach nie przed zwycięską armią napoleońską, ale przed Polakami. Obawiano się natychmiastowego wybuchu zbrojnego powstania w Polsce i odwetu ze strony Polaków za doznawane upokorzenia i krzywdy. Pomiędzy urzędnikami mianowicie powstał taki popłoch, że wielu było takich, co nie-pomnąc swych obowiązków, chcieli zaraz uciekać, wracać w rodzinne strony. Osobny dopiero rozkaz królewski kazał im wytrwać na stanowisku. Wszelkie zresztą obawy i trwogi okazały się zbytecznemi. Do czynnej pomsty na Niemcach przyszło tylko w bardzo wyjątkowych wypadkach. Zrzucenie jarzma pruskiego i przemiana rządów pruskich na polskie odbyła się nader spokojnie. Skoro bowiem wojska francuskie, witane wszędzie z zapałem przez ludność polską, zajmowały kolejno Poznań, Kalisz, Warszawę, załogi wojskowe pruskie wynosiły się cichaczem. Pod osłoną napoleońskich orłów i w imię Napoleona dokonywaną była organizacya komisyi wojewódzkich i powiatowych, złożonych z przedniejszych obywateli, w których ręce dotychczasowe pruskie „kamery“ i „amty“ dobrowolnie składały swe urzędowe czynności, fundusze i akta. Wielu nawet pruskich urzędników pozostawiono na ich posadach pod kontrolą 'codopiero wspomnianych komisyi. W Warszawie ustanowionym został rząd centralny pod nazwą Komisyi rządzącej, składającej się z siedmiu członków pod przewodnictwem byłego marszałka czteroletniego sejmu, sędziwego Stanisława Małachowskiego. Na razie bez krwi rozlewu odzyskała wielka część Polski swą tymczasową samodzielność. Wszystkie tam teraz usiłowania skierowane do tego były, by zaspakajać potrzeby armii francuskiej i stworzyć czemprędzej polskie wojsko, godne tego imienia.

W Memlu tymczasem, dokąd po klęsce pod Jeną schronił się był Fryderyk Wilhelm III ze swą rodziną, dworem i rządem, nie miano zrazu dokładnego wyobrażenia o doniosłości wypadków, zaszłych w polskich prowincyach. Chciano groźbą Polaków utrzymać w posłuszeństwie. Król kazał więc wydać i publicznie ogłosić rozkaz do cywilnych i wojskowych władz Prus południowych, aby każdego szlachcica, podejrzanego o należenie lub namawianie do powstania chwytać, pod sąd wojenny oddawać i w razie winy natychmiast rozstrzelać. Był to środek bardziej niż wątpliwej natury, zwłaszcza, że niebawem i owe władze, do których rozkaz się zwracał, istnieć przestały. To też wśród otoczenia królewskiego oglądać się poczęto za innym jakim sposobem zachowania czy odzyskania polskich prowincyi.

Inicyatorem takiego daleko sięgającego sposobu był magnat polski, książę Antoni Radziwiłł, ożeniony z księżniczką Hohenzollern, a tern samem w pokrewnych i bliskich z dworem pruskim pozostający stosunkach. Jeszcze przed wybuchem wojny, w sierpniu 1 806 roku w memoryale, przesłanym królowi, zwracał on uwagę na tern większą konieczność dla Prus pozyskania sobie Polaków już ze względu, że jeśli tego nie uczyni król pruski, to uczyni to Napoleon i pociągnie za sobą całą szlachtę polską. Radził przeto Fryderykowi Wilhelmowi, aby Napoleona uprzedził, a w tym celu, porozumiawszy się z cesarzem Aleksandrem, ogłosił się królem Wielkopolski przy równoczesnem ogłoszeniu się Aleksandra królem Bitwy. Myśl oddania tronu polskiego któremu z książąt pruskich, lub nawet samemu królowi nie była nową, chociaż w innych dawniej obracała się warunkach. Niegdyś Wielki Elektor chciał sięgnąć po polską koronę. Potem Barszczanie ofiarowywali ją księciu Henrykowi, a partya pruska za czteroletniego sejmu Eudwikowi Ferdynandowi, bratu księżnej Radziwiłłowej, lub w ostatecznym razie

18

samemu królowi. — Nawet wódz legionów już po ostatnim rozbiorze myślał o Ludwiku Ferdynandzie. Radziwiłł znał te zamysły, w niektórych brał osobisty udział. Może zatem i te wspomnienia były mu pobudką. Głównym jednak powodem jego wystąpienia było to, że nietylko instynktowo nienawidził Napoleona, ale przede-wszystkiem, zarówno jak Kościuszko i Czartoryski, nie ufał Napoleonowi. Nie ufał, aby Napoleon coś dla Polski zrobił i dlatego pragnął na innej drodze byt swej ojczyzny zabezpieczyć, uchronić ją przed germanizacyjnymi zapędami, położyć fundament, na którymby się oparł szczery i trwały stosunek pomiędzy królestwem pruskiem a owem projektowanem królestwem wielkopolskiem ze względu na Rosyę i Austryę, o geograficznej raczej, niżli o historycznej nazwie. Szlachetnymi powodowany był zamiarami Radziwiłł, gdy dążył do stworzenia chociażby ułamkowej Polski pod berłem króla pruskiego; acz dziwnym właśnie zbiegiem okoliczności nieomal równocześnie Czartoryski, minister podówczas Aleksandra I, pchał ukoronowanego przyjaciela do odebrania Prusom ich polskich dzielnic i do odbudowania całej Polski pod własnem swem berłem; Małachowski znów, jako głowa komisyi rządzącej, nie szczędził usiłowań, by wyjednać u Napoleona Polskę wielką, samoistną, z Hieronimem Bonaparte lub z królem saskim na tronie. Taka zaś była niejasność i zawiłość położenia, iż Radziwiłł, Czartoryski, czy Małachowski chociaż działali rozbieżnie, każdy z nich z osobna dźia-łał w dobrej wierze, a miał na myśli dobro i pożytek ojczyzny. Prawdziwa tragiczność, objawiająca się u nas w wielkich i w mniejszych sprawach niejednokrotnie!

Memoryał Radziwiłła napisany i podany królowi jeszcze przed wojną nie zwrócił należytej uwagi doradców królewskich. Dopiero po klęsce pod Jeną, po oderwaniu się od Prus polskich prowincyi, rzecz poruszona w memoryale stała się przedmiotem żywego jej rozpatrzenia. Sam też Radziwiłł uznał za stosowne w końcu stycznia 1807 roku raz jeszcze swe propozycye powtórzyć. Nie było to z jego strony upieraniem się, pomimo zmienionych okoliczności, przy raz powziętym zamiarze, ale krokiem podyktowanym przez ówczesną ogólną sytuacyę. Pomimo bowiem, że klęska god Jeną Prusy ubezwładniła, ostateczny wynik wojny był zawsze jeszcze niepewnym. Wielka armja rosyjska nadciągała Prusom na pomoc, oczekiwano i zbrojnej interwencyi Austryi, miano nadzieję wziąść Napoleona w trzy ognie. Była nawet chwila, że i Napoleon, zniechęcony przedłużającą się kampanią wśród zimy i różnego rodzaju niedostatków w ubogim i wycieńczonym kraju, zamierzał zawrzeć z Prusami oddzielny pokój, poświęcając im Polskę. Gdy przeto znów los polskich prowincyi pruskich ważyć się począł, Radziwiłł przypomniał królowi dawniejsze swe rady, kładąc nacisk na to, że jak dawniej dla utrzymania tych prowincyi polecał względność dla Polaków i polskiego imienia, tak i dziś dla odzyskania tychże poleca te same środki, a więc przyjęcie tytułu króla Wielkopolski, udzielenie jaknajszerszej amnestyi powstańcom, wysłanie odpowiedniej osobistości w charakterze namiestnika królewskiego, i utworzenie polskiej legii pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego.

Te powtórne propozycye doznały innego przyjęcia niż pierwsze, bo też inne były teraz czasy. Znany już wówczas, a tak następnie zasłużony minister Stein poparł cały projekt jak najusilniej. W piśmie, które przy tej okazyi wystosował do króla surowej podaje krytyce rządy pruskie w Polsce. »Rozpoczęto, pisze Stein, od roztrwonienia majątku publicznego przez rozdanie starostw łakomym i chciwym zausznikom, oddano wewnętrzną administracyę kraju biegłej w piórze biurokracyi, powiększono podatki i usunięto krajowców od wszelkiego współudziału w sprawach, dotyczących ich ojczyzny... Naród polski ma wady, ale posiada i wielkie cnoty... Dumnym jest ze swej narodowości, boleje nad tern, że jego język i imię ma zginąć i wrogie żywi uczucie dla państwa, które mu taką krzywdę wyrządza. Byłby zadowolonym i wiernym państwu, gdyby mu nadanym został ustrój, w którymby jego duma narodowa zaspokojoną i jego indywidualne właściwości zapewnionemi były“. Ale obok zdań takich odezwały się głosy przeciwne. Pochodziły one od tej „biegłej w piórze biurokracyi“, której Polskę oddano na pastwę; od tych urzędników „grubi-jańskich“, którzy długo odgrywali rolę małych satrapów, a teraz podwójną czuli do Polaków niechęć za to, iż z ich winy stracili wygodne i intratne stanowiska. Od nich to szły raporty do ministrów i do króla samego, opisujące w najczarniejszych nieraz kolorach najzwyklejsze zajścia i wołające o pomstę na Polaków.

oto były kary,

Odznaczył się przed innymi dyrektor kamery poznańskiej nazwiskiem Grüner. Uciekłszy z Poznania udał się wprost do Memla, aby być apostołem zastosowania najsroższych i najdzikszych represyi przeciw zbuntowanym Polakom. Konfiskatę dóbr i karę śmierci na n aj czynniej szych i najwybitniejszych uczestników buntu, przymusowe wywłaszczenie i wygnanie z kraju na mniej wybitnych, przesiedlenie do innych pro-wincyi wszystkich podejrzanych, a to zarówno mężczyzn, jak i kobiet i zakazanie wszelkiego nawet listowego komunikowania się z pozostałymi które wedle zdania byłego dyrektora kamery poznańskiej najpospolitsza przepisywała sprawiedliwość. Pospieszył on nawet z wymienieniem nazwisk tych z możniejszej szlachty z departamentu poznańskiego, których za karygodnych w pierwszej linii uważał. Znaleźli się na tej proskrypcyjnej liście: Działyński, Stanisław Mycielski, Celestyn Sokolnicki, Węgorzewski, Niemojowski, Kęszycki, Jaraczewski, Breza, Niegolewski, Chłapowski, Zaremba i Kołaczkowski. Grüner nie taił się z tern, że należy skorzystać z nadarzającej się sposobności, aby możniejszą szlachtę polską zgnieść raz na zawsze, a następnie wziąść się tern energiczniej do germanizacyi całego kraju. Na przyszłość polecał więc nałożyć na całą szlachtę nowe podatki i kontrybucye, wypowiedzieć posiedzicielom ziemskim pożyczki ciężące na ich majątkach, a równocześnie utrudnić wogóle kredyt i tym oto sposobem szlachcie odebrać ziemię. Mieszczanina i chłopa polskiego spodziewał się prędzej czy później zgermanizować przez osiedlanie kolonistów, przez niemiecką szkołę i przez służbę w wojsku. Po upływie piętnastu, lat ktoby po niemiecku nie umiał, nie miał ślubu otrzymać.

Można śmiało uznać Grunera za duchowego ojca tego systemu, który przez Grolmana i Flottwella wprowadzony dziś święci tryumfy. Miał ten system i wtenczas swoich popleczników, lecz posiadał tę pierworodną wadę, że był niemożliwym do wykonania. Brakło podówczas Prusom potęgi i siły. Dwudniowa mordercza bitwa pod pruską Iławą, którą właśnie stoczył Napoleon z połączonemi rosyjskiemi i pruskiemi wojskami pozostała wprawdzie nie rozstrzygniętą, ale nie rokowała tak prędkiego i łatwego pokonania Napoleona, nie budziła nadziei odzyskania siłą polskich pro-wincyi. Interes więc pruski przemawiał za propozycyami Radziwiłła. Zrozumiała to większość doradców królewskich. Ówczesny szef gabinetu Hardenberg przedstawił królowi niedorzeczność środków polecanych przez Grunera. Nazwał je „dyszącymi zemstą“, przypomniał, że próby wynarodowienia Polaków okazały się daremnemi, wyraził się w słowach pełnych uznania dla Radziwiłła i jego projektu.

W myśl opinii Hardenberga rozstrzygnął i król. Radziwiłł otrzymał nieomal nieograniczone królewskie pełnomocnictwo do urzeczywistnienia swego planu, i zajęcia się na razie tak wszystkiemi przedwstępnemi przygotowaniami, jak i porozumieniem się z cesarzem Aleksandrem i cesarzem Franciszkiem.

Wtem nowe wielkie zwycięstwo Napoleona pod Friedlandem położyło koniec wszystkim kombinacyom. Zamiast Królestwa wielkopolskiego pod berłem Fryderyka Wilhelma III powstało z polskich dzielnic Prusom odebranych: Księstwo Warszawskie.

18*

DAMA

U

NA ULICY

A

à

■

M

•#“A'

%

,

r

'

*

1

4 ’jr

.

vl::

; ' ■

•-;-V

m

♦

K?

!

-

I

:>.

■

-'T

'

■

’^fmh

tew

SH4.Ç

■

à-' g

f ' ■

à®

r Jü

i

Hé ük?

> ' Il

-

il*

"I: ?

: • . |

1

, •

’

;

» .

1: '

IP

&;1,

H

D. MUKULOWSKA.

W. MUKUŁOWSKA.

PRZEBUDZENIE.

Panna Hala promienieje. — Wczoraj gdy odebrała grzeczny list, proszący o osobiste przybycie do redakcyi, była więcej zaciekawioną, niż uradowaną.

Poco ją wzywają?

Czy przyjmą nowelkę, czy zażądają jakicli zmian, czy może zwrócą jako rzecz niekwalifikującą się do ram pisma?

Panna Hala wystarała się o urlop (od roku jest buchalterką w wielkim handlu żelaza) i o oznaczonej godzinie stanęła z bijącem nieco serduszkiem przed obliczem naczelnego redaktora. I zaraz na wstępie spotkała ją miła niespodzianka: wielki człowiek okazał się niesłychanie uprzejmym, powiedział kilka pochwał,] nie szczędził zachęty — wreszcie oświadczył, że Białego Motylka zamieści w najbliższych numerach. A potem stała się rzecz zupełnie niespodziewana: objaśnił uszczęśliwioną autorkę, że może zaraz odebrać z kasy honoraryum — całe sto koron.

Panna Hala nie posiada się z radości. Jej dzieło, owoc kilkutygodniowej pracy zostanie wydrukowane — czytane — podziwiane.

Naturalnie !

człowiek poprostu genialny.

Przecież pochwalił je sam naczelny redaktor Tak przynajmniej sądzi panna Hala.

Oczy przechodniów z przyjemnością spoczywają na eleganckiej postaci ślicznego dziewczęcia — któremu nagle przychodzi do głowy, coby to było, gdyby im tak kto powiedział, że ta panienka, skromna pracownica w firmie Kowalsk, i Spł., to autorka Białego Motylka, który niebawem ukaże się na łamach sławnego pisma. Ale na razie panna Hala może się cieszyć swem incognito : o jej autorstwie nie wie nikt. nawet najbliżsi.

Pracowała głównie nocami, w domu myślano zapewme, że przynosi nadetatową robotę z biura — nikt nie pytał co robi.

Mamie nic nie mówiła. Mama ma zawsze tyle kłopotów, lada rzecz ją denerwuje, a Nina wyśmiałaby ją z pewnością. Bo Nina jest wyjątkowo uposażoną istotą, duszą o wysokich aspiracyach, nienawidzącą pospolitości i filisterstwa i spoglądającą z politowaniem na Halę, której do szczęścia wystarcza zsumowywanie cyfr i zajmowanie się np. porządkiem domowym.

Panna Hala jakoś nigdy nie zastanawia się, na czem wyjątkowość siostry właściwie polega.

Ale czuje doskonale, że osobie, która tylko przez wysubtelnione poczucie obowiązku robi czasami tę koncesyę ludzkości, że zetrze pył z mebli, że takiej osobie nie można się zwierzyć z pisaniem nowelki niekoniecznie salonowej. Bo w Białym Motylku występuje biedna baba, drwa nosząca, i panienka — która — piecze sama chleb. Nina wzruszyłaby pogardliwie ramionami na samą wzmiankę o literackich ambicyach siostry.

A tymczasem powodzenie przeszło najśmielsze oczekiwania — pracę oceniono i wynagrodzono.

Idąc plantami marzy panna Hala, że zdobędzie rozgłos i sławę, że gazety pisać będą o niej „nasza znana i ceniona“ a kiedyś, po latach panienki będą się na pensyi uczyły biografii znakomitej powieściopisarki Haliny Zarańskiej.

cieszyła się na nią

A tymczasem jest sobie ot, zwyczajną buchalterką, zmuszoną liczyć się z każdym centem.

I mimowolnie sięga do kieszonki żakietu, jakby przekonać się chciała czy stu-koronowy banknot nie rozwiał się jak sen.

Przed kilku tygodniami grono znajomych urządzało majówkę. Od dawna a jednak nie poszła dla braku sukni. Z przeszłorocznej wyrosła

mama

zupełnie, a pod koniec kwartału tyle zebrało się wydatków gospodarczych, że żadną miarą nie chciała się zgodzić na sprawienie nowej.

Nina z pomocą taniej krawcowej zrobiła sobie batystową suknię i przybrała koronkami kupionemi gdzieś na Grodzkiej u żyda. Kosztowały parę centów łokieć a efekt był wspaniały i Nina wyglądała jak królowa.

Panna Hala nie ma czasu na szycie. Od rana do wieczora siedzi w biurze a za powrotem do domu zawsze ją czeka praca. Panie Zarańskie szczupłymi rozporządzają funduszami: nie wielka renta matki i pensya panny Hali wystarczają na konieczne potrzeby, o zbytkach nie ma mowy.

Dziewczęciu żal było zabawy i niejedną łezkę wylała w sekrecie przed matką

i siostrą.

tony katarynki

»Ale taki dzień, jak dzisiaj, wynagradza wszystko, filozofuje i machinąlnie zawraca ku domowi. Idzie teraz szybko, pilno jej podzielić się wrażeniami z rodziną. Tak jej miło na duszy, cieszy się powodzeniem, cieszy się swemi stu koronami — radaby cały świat uszczęśliwić. I gdy na podwórzu swej kamienicy słyszy wrzaskliwe wspaniałomyślnie obdarza koncertanta dwoma szóstkami. Potem schodami od kuchni lekko wbiega do mieszkania.

Z jadalni dochodzą ją słowa ostrym wymówione tonem.

»Dłużej czekać nie mam ochoty, jużem i tak cierpliwa. Gdybym miała więcej takich odbiorców, dawnobym budę zamknąć musiała.«

Potem cichy głos matki i znowu

„Ani mi się śni! Jeżeli dziś nie dostanę zapłaty, to przyślę komornika. —-Fumy u was jaśnie pańskie a kabza.“

Panna Hala otwiera drzwi. Przed zaczerwienioną z gniewu Niną stoi jakaś nieznana osoba i energicznie wymachuje rękami.

„Co to znaczy?“ pyta zdumiona Hala.

Zamaszysta jejmość zwraca się ku nowoprzybyłej.

„Ot, co znaczy“, wykrzykuje ze złością.

„Na 2 lipca oddałam wieczorkową suknię i chodzę i chodzę i ani centa doprosić się nie mogę“.

„Ile?“

Hala nerwowym ruchem wydobywa banknot. Modystka na widok pieniędzy staje się nagle bardzo uprzejmą.

„Tu mam rachunek, ile odciągnąć? Ja może przyjdę później“, proponuje

uniżenie.

Pannie Hali kręci się w głowie. „Spokojnie, tylko spokojnie“ szepce w duchu.

A głośno mówi:

„Płacimy zaraz wszystko. Proszę pokwitować.“

Modystka pochyla się nad rachunkiem. Wstydzi się swej gwałtowności i pragnie ułagodzić nieznajomą, w której przewiduje dobrą klientkę.

„Ja i tak nie drogo porachowałam, sto koron za materyał i robotę — a suknia leży jak ulał. Przytem dodatki. Same koronki kosztowały przeszło 20 reńskich“.

Hali w głowie się kręci. Aha... Tak... Koronki ! Po parę centów łokieć na Grodzkiej u żyda. A suknia uszyta w domu, przy pomocy taniej krawcoweł. Prawda.

Czuje, że przed nią rozdarto jakąś zasłonę, że zobaczyła coś, czego istnienia nawet nie przypuszczała. Nie odpowiada na ukłony modystki—nie zważa na pytanie matki — ucieka do swego pokoiku i przekręca klucz w zamku.

W biednej jej głowie wir i zamęt.

czemu odmówiono jej przyjemności. Aby tern

Czemu przed nią skłamano łatwiej sprawić Ninie zbytkowną na ich stosunki tualetę. Czemu? czemu?

Słychać kroki.

„Otwórz, Halu“.

„Halu!“

Hala zaciska rączkami uszy. Tylko teraz nic nie słyszeć — nie myśleć!

Ale rozdrażnione nerw)- chwytają każdy dźwięk — i każdy wyraz przynoszą z przeraźliwą dokładnością.

„Co się stało“ ? Skąd te pieniądze? Czemu wraca o godzinę wcześniej i taka

podniecona ?

A Nina zupełnie już spokojna poddaje:

>Powiadam mamie, musiała zrobić jakąś awanturę w biurze — i wydalili ją w środku miesiąca«.

Biedna Halu !

ELIZA ORZESZKOWA.

KILKA ZDAŃ.

I.

ŃA 4

m h,

Bywają na świecie ludzie bardzo rozumni, w robotach swych bardzo biegli i którym nie brakuje niczego zupełnie oprócz — duszy. Bezpiecznie i z ufnością powierzajcie ich głowom budowanie domów i mostów, lecz sercom ich • nie] opo-wiadajcie dramatu, bo go nie zrozumieją, ani czytajcie poematu, bo nazwrą“go|głupstwem, ani dawajcie kwiatów, bo rzucą je pomiędzy śmiecie. Nie spodziewajciefsię przerazić ich widokiem damoklesowego miecza, który wisi nad ich rodem, bo odpowiedzą: après moi le déluge i nie mówcie przed nimi z miłością o matce, bo wnet wyliczać zaczną, ile pudów złota zawierają korony, zdobiące głowy innych matek; a jeżeli utrzymywać zechcecie, że tę dla tego najbardziej kochać trzeba, iż nie posiada korony, parskną śmiechem i odpowiedzą: „utonął okręt z głupimi!“

II.

miłość. Miłość ludzi, miłość rzeczy, miłość idei, miłość

Koroną świata ziemskiego jest człowiek, koroną człowieka dobroć, koroną dobroci służenie dobru, koroną dobra służba jemu czynna, pracowita, odważna, wytrwała. Duszą tej służby wdasnej duszy, której udoskonalenie jest celem istnienia człowieka na ziemi.

III.

Smutek może być dobroczynnym dla duszy, lecz wówczas tylko, gdy towarzyszy mu choćby cień pociechy', albo cień nadziei. Człowiek jest tak wiotkim, że

niekiedy cienie nawet wspierać go mogą. Gdyby zaś człowieka smutnego wspierali ludzie, smutek byłby zawsze dobroczynnym dla duszy, bo zawsze towarzyszyłyby mu pociecha i nadzieja.

IV.

Smutek najgłębiej i najtrwalej osiada w tych, którzy go ani gniewem, ani oskarżeniami wylewać z siebie nie umieją.

V.

Patryota ma swoją górę Synai, u której szczytu jaśnieje tablica przykazań surowych. Jedno z nich zawiera się w słowach: jakkolwiek skąpą i niesprawiedliwą byłaby dla nas Ojczyzna, jest ona Matką, na którą gniewać się i której usług odmawiać nie wolno. A drugie: pragnij Ojczyzny dobrej, duchem wielkiej, sprawiedliwej, czystej, dla tego czyń samego siebie lepszym, wyższym, sprawiedliwszym, czystszym i usiłuj to samo czynić względem ludzi i rzeczy ojczystych.

ERAZM PILTZ.

I?

W swych pracach politycznych, w swem życiu publi-cznem i prywatnem, w swych mowach i rozmowach, był Włodzimierz Spasowicz zawsze jeden i ten sam. Był jak posąg z bronzu odlany, jednolity i pełen mocy. Poglądy na drogi i środki działania ulegały zmianie z wiekiem i z okoliczn )ściami, ale zasadnicze pojęcia i ideały, wierzenia i nadzieje Spasowieża zachowały te same pierwotne, czyste i nieskazitelne formy, jakie je odlała w młodzieńczej duszy płomienna epoka 1848 roku, w której rósł i mężniał.

Słowa, które pełzająca legenda włożyła w usta Spaso wieża, że: „Polska nigdy nie wskrześnie«, były takim samym fałszem, jak beznadziejny okrzyk, przypisywany Kościuszce po klęsce maciejowickiej. Spasowicz mówił tylko o »starej Polsce«, szlacheckiej, której relikwie mogą być przechowane i czczone jak święte, ale w której przeżyte kształty nie dałoby się już wtłoczyć zubożałego materyalnie, ale spotężnio nego duchowo nowego życia narodu. I zaiste, czyż można poważnie twierdzić, że dawne państwo polskie z roku 1 772, z jego przeoranemi przez stuletnie dzieje granicami, z jego archaicznemi instytucyami, z jego napół tylko unowożytnionym ustrojem społecznym, może być dziś, w wieku XX, ideałem politycznym dla jakiegokolwiek stronnictwa? Spasowicz nigdy nie wątpił w ostateczne zwycięstwo idei, ale marzył o nowej Polsce, oczyszczonej przez cierpienie, odrodzonej przez pracę, opartej na demokratycznych podstawach.

Ten człowiek, umiejący zawsze z taką dziwną siłą trzymać uczucie na wodzy rozumu, ten wielki i wszechstronny uczony, szukający surowej prawdy we wszystkich dziejowych zjawiskach, ten chłodny krytyk i analizator, kochał i wierzył. Kochał przeszłość narodu »w złocie i purpurze« (mowa w procesie Nieczajewa). Lubował się do końca życia w poezyi romantycznej. Widział błędy i drżał na myśl, że powtórzyć

się mogą, ale nie złorzeczył pokoleniom, które je popełniały. „Nie podłe, zaprawdę (pisał w r. 1880), były uczucia w tych ludziach zapału i poświęcenia, którzy, chociaż błędnie i nie w porę, apostołowali ruch“. Bronił wobec Rosyan narodu, który w walce o wolność nie złożył broni dopóty, dopóki „nie wystrzelał ostatnich ładunków“ (mowa na uczcie puszkinowskiej). Wierzył gorąco i całą siłą w przyszłość. „Raczej jesteś przeczuwana za mgłą rzeczywistości, niż oglądana, ziemio Chanaan! (Pisał w r. 1882). Jednakżeś jest, wierzymy tak mocno, jak wierzył Kolumb, kiedy ku Ameryce żeglował“.

Przed gasnącemi oczyma wielkiego starca majaczył świt tylko lepszej przyszłości. Nie danem mu było ujrzeć ziemi obiecanej, ale jeśli kiedy spełni się proroctwo naszych wieszczów i słońce wolności obleje tę krwią i łzami przesiąkniętą ziemię, wierzymy, że wymierzoną będzie sprawiedliwość »pracownikowi ciężkiej godziny«, który do tej upragnionej przyszłości drogę torował.

ZUZANNA RABSKA.

O ZACHODZIE.

IM PRES Y A.

■Ï*S

Tego dnia nad morzem miałam ów nastrój, który możnaby lazwać: morze smutne, tak, jak jest wino smutne i miłość smutna...

'"V,

,4 Ą

Smętek szedł ku mnie od fali płowej,' od bezkresów sinego widnokręgu, od cichego, zadumanego powietrza.

W smętku staje się dusza czujniejszą, wrażliwość się zaostrza. Serce bije mocniej i czeka. Czeka objawień samotnej godziny, czeka prawd, które wyjawia dusza w zetknięciu z przyrodą.

blade

Oddałam się wszystkimi nerwami mistycznemu urokowi zachodu.

Przedemną obszar złotego piasku, na którym barwią się muszle kwiaty mórz. Wczoraj jeszcze spały w głębokiem łonie wody, a jutro znowu po nie przyjdzie fala.

Z wydm, ze wzgórz nagich, pustynnych, słychać szum przypływu, miarowy, jedno-tonny, wieczny. Siostrzyce — falc, wszystkie jednakie, w swych długich, szarych płaszczach, na których się kołyszą białe piany, niby włosy wzburzone, podbiegają łoi brzegom i kładą się leniwie, rozkosznie, na piasku, słońcem wygrzanym. Coraz ich więcej nadbiega z oddali, coraz więcej tych fal — dziewic, a istnienie ich krótkie, bezimienne i rozwiewają się jako sny.

Nie doczekają końca, nie doczekają przeznaczenia swego, któreby im może kazało buntować się, grozić, grzmieć, pianą bryzgać i umrzeć śmiercią nagłą, rozbijając się łukiem wspaniałym o granit wybrzeża.

Giną śmiercią cichą, niepłakaną, przepadają bez śladu.

Od lat, od setek tysięcy lat to samo.

Zbliża się godzina, a one posłuszne, wierne prawom stanowczym, jak daleko sięga bezmiar wód, rozwrażliwiają się, rwą, kolebią, biegną ze wspaniałą obojętnością ku nicości. Wciąż inne, a wciąż te same...

Wspaniałe, ogromne, złote zawisło nad niemi słońce.

W zachwyceniu i lęku fale zdają się oddychać mocniej.

Jeszcze chwila... Zapalą się ogniem, spłoną purpurą.

Dokoła bezkres cichy i świetlany, nieskalany żadnym obcym dźwiękiem prócz przyciszonego szumu — szeptu morza. Panowanie Piękna i Prawdy! Święte, mocne panowanie, tak święte, iż się zgina kolano i skrzydlatym ruchem wznoszą się ku górze ręce, by wielbić Stwórcę.

Lecz nie — znowu przypływ ironii, tej wiekuistej, tej mądrej.

Zadźwięczał mi w pamięci krótki wierszyk Heinego, o romantycznej panience, co siedziała nad morzem i spoglądała smutnie na zachód słońca:

Mein Fräulein, seien Sie munter Das ist ein altes Stück:

Hier vorne geht Sie unter,

Und kehrt von hinten zurück.

Powróci... I jutro, i pojutrze, i za lat dziesięć i sto i wtedy, gdy już minie młodość, będzie się tak samo wolno, majestatycznie staczać w morze jak dziś. I jutro i pojutrze patrzyć w nie będę z tern samem marzącem zachwyceniem. Patrzyć w nie będę ja, i inni, i dziesiątki tysięcy innych, i ci głośni, natrętni, i ci wielcy, a cisi...

Jeden mały, krótki wierszyk Heinego: Mem Fräulein, seien Sie munter...

O czemuż, czemuż ten wieczysty, nieubłagany, zjawiający się wtedy, gdy serce skore do głębokich uniesień, gdy dusza żądna szlachetnych wzruszeń, czemuż ten zimny, okrutny sceptycyzm?

Jakże inne, doskonalsze, szlachetniejsze byłoby życie, gdyby nie to jedno, nie

ta sycząca nuta ironii... Wznieść oczy w górę — wstyd, kochać do łez rżenie, klękać przed duszą wybraną, przed Pięknem — hańba. Pod sznur serca, oczy, pod sznur!

upoko-

O, wiekuista ironio! Nie uznajesz spontanicznych uniesień, gestów najszczerszego impulsu! Widzisz w nich małość duszy, podczas kiedy cne właśnie są jej szczytną wielkością. Widzisz w nich nędzę, podczas, kiedy one są bezcennem bogactwem...

O słońce! Zlać się z tobą, stopić w jedność ognia i purpury! O wodo! — szumieć z tobą, wyspowiadać ci swą najgłębszą, najsłodszą tajemnicę kochania i twojej wieczystej troski przyjąć wyznanie... O ciszo — na twojem spocząć łonie... Przejść królestwo Piękna, kochać i rozumieć naturę przez moment jeden, przez moment gorącego zachodu tak głęboko i szczerze, jak się kocha duszę wybranego i umiłowanego człowieka...

Oczy niczyje nie uśmiechną się, szydzić nie będą milczeniem pobłażliwemu Pobłogosławi zachwyt duszy milczenie nieba i mowa wód...

Jeszcze nie utonęło w falach bezkresnych.

Z za wzgórza piaszczystego wysunęła się ciemna postać, schodząc wolno po sypkich zaspach ku morzu. Była to cienka sylweta młodego kleryka, pewno jakiegoś braciszka z opactwa w Bruges, kędy drzemią ciche, szare kanały, a przez puste uliczki niesie się usypiająca melodya carillon’u. Pod blask zachodu, gdy koło mnie w zamyśleniu się przesuwał, wyświetlił się profil surowy, ascetyczny, z wydatnym nosem i zapadłemi skroniami, na które padał cień dużego kapelusza. Zamglone, blade oczy miały ten szczególny wyraz mistyków, ten wzrok nieczuły na otoczenie, a na wewnątrz zwrócony. Byłam pewną, że nic dokoła siebie nie widzi, prócz obrazów swych myśli. Bawił swą suchą, ascetyczną obojętnością na czar mistycznej godziny.

Zeszedł z wydm na gładki obszar plaży, kędy stały smugi wody, która nie zdążyła wsiąknąć w piasek i w której przeglądał się różowy zachód. Szedł wolno w zadumie, wprost na kulę purpurową, której połowa zatonęła już w wodach. Jeszcze kroków parę a wstąpi w szlak promienny, który słońce gasnące świetnie za morzem rzuciło szarej ziemi, niby kładkę świetlaną...

Nagle przystanął. Jakby przejrzał. Chwilę trwał nieruchomo, jak czarny, samotny słup, wskazujący drogę. A potem padł na oba kolana, wznosząc ręce wysoko ponad duże skrzydła kapelusza...

Modlił się.

Modlitwa to była do Piękna.

Modlitwa nerwów zachwyconych, żywiołowa, nadzmysłowa, wszelkiej literackości wyzbyta, prawie pogańska, przepojona tern zachwyceniem ludzi pierwotnych, którzy, nie stawiając jeszcze świątyń i tronów, chwalili Boga u ołtarzy gór i mórz...

Wielki, wspaniały kult natury, święta ekstaza!

symbol niezwykły, oczarowujący duszę...

Długo, długo, na tle fioletowiejącego zachodu, w pustce przedwieczornej, widniała samotna sylweta braciszka,

WŁADYSŁAW RABSKI.

Z PAMIĘTNIKÓW KRYTYKA.

URYWEK.

. . . Mam wrażenie, że spoliczkowałem starca. A przecież napisałem prawdę. Zagasił wszystkie błyskawice poety, sfałszował duszę dramatu, grał jak automat, nakręcany rutyną, z wzrokiem utkwionym w suflera.

Ale te jego oczy, te jego martwe oczy, tam przy bufecie, w knajpie zadymionej. Nie przemówił ani słowa. Tylko tak patrzał na mnie, jak trup, któremu jeszcze nie przymknięto powiek. Te oczy włóczą się za mną. Na ulicy, w domu, w teatrze, wszędzie.

Niegdyś zabiłem psa. Stracił słuch i wzrok. Więc go zabiłem. A zanim skonał, tak spojrzał na mnie, jak on.

Pamiętam; widziałem go po raz pierwszy przed 20 laty. Grał króla Leara. A ból jego huczał jak burza w dębach odwiecznych. Żebracy skomlą, króle tak płaczą . . . Ale szedł czas i wyżerał szpik z jego kości, ogień z jego duszy. A jednak grał. Może musiał grać, żeby żyć. I już nie mocą talentu, lecz prawem starości, prawem weteranów zasługi dzierżył w teatrze berło i tron. Było coś rozpaczliwego w jego pogoni za rolą, bo wpił się w niego strach, — śmiertelny strach przed końcem karyery.

Raz — to już kilka lat temu —

Spojrzał na mnie tak, jak patrzy tylko nienawiść. — Rozumiem — zgrzytnął.

radziłem mu zagrać »Budowniczego Solnessa«.

Mam zagrać siebie samego. Chcesz pan zobaczyć starego człowieka i słyszeć krzyk jego trwogi: »Młodość puka do drzwi!«

I roześmiał się głośno. A może zapłakał. Nie wiem.

Nie ma bólu większego nad ból tych, którzy spóźnili się ze śmiercią i długo, długo konają. I nie ma dla krytyka smutniejszej rozprawy, jak sąd nad żywymi tru-parni. Pełno ich wszędzie. Wloką się po gościńcach literatury z wieńcami suchymi na głowie i wsłuchują się w ciszę, czy ktoś nie wywoła ich nazwiska. Martwą ręką uderzają w struny swej liry i martwą pieśnią chcą zachwycać duszę. A tam z daleka słychać śpiew młodości. Na jasnych czołach pachną żywe kwiaty. I tłum z podziwem wita ludzi wdosny. Z drogi stare trupy!

Czyż ja naprawdę wymówiłem to słowo? W chwili, gdy pióro maczałem w atramencie, była we mnie litość. Chciałem tylko powiedzieć: »Grałeś fałszywie!«, a napisałem: »Tyś trup!« Wstąpił we mnie szał argumentacyi. I zdaje mi się, że w końcu już nie myślałem o tern, aby przekonać czytelników o błędach starego aktora, lecz o mistrzostwie własnej dyalektyki. Hej! Proszę na widowisko! Oto błyska moja stal damasceńska! Oto wiruje w młynku szalonym! Oto się czai i uderza jak grom! A że tam czyjeś serce się zakrwawi, — niech ginie! Byle tylko z trybun rzucono róże zwycięzcy.

Nie chciałem zabić.

Zabiłem.

W kałamarzu każdego krytyka jest szatan — kusiciel, któremu na imię: Próżność. I nieraz naprawdę podobni jesteśmy do owych matek, które niby swoje córki w świat wprowadzają, ale same dekoltują piersi i tańczą do upadłego. Piętnujemy aktorów, grających dla galeryi, a jakże często sami żebrzemy oklasków gawiedzi. Z wdziękiem i brawurą toreadorów w żywem ciele zatapiamy szpady. Ale w arenie hiszpańskiej pięknie mordują zwierzęta, — w arenie literatury pięknie mordują ludzi.

I znowu widzę martwe oczy swojej ofiary. Sto razy powtarzam sobie, że pie skłamałem, że jestem w porządku z sumieniem. Napróżno! I jeżeli powiem, że gromada aktorów winszowała mi tej wiwisekcyi, że tysiące powtarzają dziś moje słowa, jak tryumf prawdy zuchwałej, dyabeł rozśmieje się w kącie: „Zawiść ściskała ci ręce. Gestem atlety olśniłeś pożeraczów bibuły“.

Wszystko napróżno! Sumienia oszukać nie mogę. Są smutne prawdy, z których nie wolno urządzać igrzyska. Są łzy, które trzeba wyciskać, lecz ja zrobiłem z nich dyadein dla siebie.

A martwe oczy starego aktora wciąż patrzą na mnie. Wciąż patrzą . . .

MICHAŁ ROMAN (ROM).

Z ŻYCIA WARSZAWSKIEGO.

imm.

Do redakcyi »Flagi« wkracza rewirowy.

— Czy jest pan redaktor?

— Jestem. Co naczelnik powie?

■-Î

Naczelnik jest uprzedzająco grzeczny, serdeczny.

— Moje uszanowanie!.. Jak zdróweczko pana redaktora?. — Dziękuję, dziękuję:.. Co naczelnik przynosi dobrego? — E... nic... Bagatelka!.. Ale dobrego nic...

— A złego?

—    No i złego bardzo nie... Mam tu papierek...

—    Aha... Zamknięcie?

—    Niby tak... trochę...

— Niech więc pan pełni swą powinność...

— No tak... ale pocóż tak nagle... nic pilnego...

Naczelnik wyjmuje z teki papiery, przerzuca, przekłada, znów chowa... wstaje, zaciera ręce, drapie się w głowę.

— Co naczelnik tak debatuje?

— Bo to... niech licho weźmie,., doprawdy nie wiem... Ja tu nie dawno... Panie redaktorze, niech pan będzie tak dobry... Panu już tyle razy zawieszali... Pan już doświadczony...

— Więc o co idzie?

— Bo ja nie wiem, jak się to robi!.. Może pan redaktor sam mnie objaśni!.. — No, papier już widziałem... Rznij naczelnik protokół!

— Ba, właśnie!... Takiego jeszcze nie pisałem.

— To głupstwo! Ja tu mam kopie poprzednich... Zaraz odszukam... Jest! No, pisz pan, będę dyktował.

Protokół gotowy.

— Bardzo wdzięczny panu redaktorowi...

— Proszę bardzo... Więc to już wszystko!

— Pewnie... pan redaktor sam wie najlepiej... Tylko tu w »papierze« jeszcze

coś jest...

— Aresztowanie?

— Niechże Bóg broni! Pan redaktor lubi żartować... Zkądżeby! Tylko — kazano skonfiskować numer...

— I to głupstwo!.. Franek, daj tu ostatni numer!

— Co, taka ogromna kupa?!.. Daj pokój chłopcze, podźwigasz się... Po co to, na co?.. Konfiskować to ja wiem, jak się robi... Proszę o jeden numerek...

— Ale jakże! Weiże naczelnik choć pięćdziesiąt!

— Dziękuję!.. Nie potrzeba!

— Dwadzieścia, dziesięć!..

— Kiedy pan redaktor tak prosi, to wezmę — jeszcze jeden... Dziękuję i moje uszanowanie!... przepraszam bardzo!

— Ależ proszę!.. Nic nie szkodzi!.. Proszę częściej!

codzień...

— Doprawdy... pan redaktor taki grzeczny i uprzejmy, że ja radbym choćby

STANISŁAW SIEROSŁAWSKI.

JAK W BAJCE.

(Z CYKLU „TRAGEDYE DZIECIĘCE“.)

Zosia śpi niespokojnie.

Wczoraj znowu zakradła się do tatusiowej biblioteki, znowu zabrała książkę i czytała. Ona tak lubi te śliczne historye z obrazkami, a nawet bez obrazków, historye o rycerzach groźnych, w stal zakutych, a tak słodkich dla ukochanych królewien, historye o królewiczach,-miłu-jących kopciuszka, nawet historye o rozbójnikach dzikich, którzy w noc ciemną napadają na podróżnych w odległych lasach.

Zosia śpi niespokojnie.

W malutkiej główce majaczą dziwaczne obrazy, to znowu budzą ją przestrachem.

Ale gdy tylko ujrzy światło nocnej lampki, gdy wspomni, że obok za niedomkniętemu drzwiami śpi tatuś, uspokaja się zaraz.

niema ani królewiczów ani rycerzy, niema

Nieraz zburczał ją tatuś za to, że zakrada się do biblioteki, nieraz śmiał się z niej, że wierzy w bajki, które są w książkach z obrazkami, lub które opowiada stara Barbara. Bo — tatuś mówił

smoków i rozbójników. Tatuś musi o tern wiedzieć.

Ale Zosia marzenia z główki odegnać nie może, odegnać nie chce. I Zosia wierzy, że kiedyś to wszystko się wypełni, że zobaczy królewicza, królewicza w złocistej karecie, który przyjedzie, pokłoni się mamusi i zawiezie ją do królewskiego pałacu, nie bojąc się po drodze ani smoków, ani złych rycerzy ani rozbójników. Wtedy tatuś przekona się, że to wszystko prawda.

Szkoda tylko, że królewicze i rozbójnicy mieszkają daleko i rzadko zajeżdżają w te okolice. Chyba, że może któryś jest przebrany...?

Zosia zamyśla się.

Ten nowy ekonom zupełnie wygląda na rycerza. Tylko źle mu z oczu patrzy i Zosia boi się go zawsze. Mówiła nawet tatusiowi o tern. Ale tatuś śmiał *się z niej i powiedział, że to zwykły ekonom, a nawet ma dobre świadectwa. Tak mówił tatuś, ale Zosia nie wierzy temu. Zosia czuje, że to zły rycerz, z którym nie chce się spotkać królewicz. I dlatego nie przyjeżdża...

Tak marzy Zosia i zasypia znowu. Z mgły sennej wypływa jakaś postać. Twarz znajoma i głos znajomy. Ktoś, podobny do nowego ekonoma, ale nie on, a może i on, tylko straszny, groźny. Ubrany jakoś inaczej, ma wielką szablę przy boku i groźny kindżał za pasem... Gęsty las, on kryje się między drzewami, jak gdyby czekał na kogoś... A tam w dali dźwięczą już dzwonki i błyszczy w słońcu złocista karoca... Królewicz, królewicz jedzie... Zosia chce biedź naprzeciw niemu, ale oto zły rycerz wysuwa się z za drzewa. Straszna szabla złowrogą błyskawicą spada na głowę biednego królewicza, krew płynie szeroką strugą...

— Zły rycerz zabił królewicza!

Z tym okrzykiem budzi się Zosia.

Głośny jej krzyk przenika ściany modrzewiowego dworu. Lecz wnet przy łóżeczku dziecka stoją obrońcy: tatuś i mamusia.

— Znowu czytała jakieś głupstwa — mówi stary pan do żony — albo ta głupia Barbara opowiedziała jej coś o napadzie w Firlejówce.

Zosia czuje obronę obok siebie i uspakaja się powoli.

że to wszystko bajki.

— Nie, nie, tatusiu — protestuje trochę jeszcze zaspana.

— Spać, malcze! To wszystko bajki.

Serdeczny pocałunek i Zosia znowu zostaje sama w pokoju.

Ale teraz cieszy się naprawdę, że się jej to tylko śniło i że zły rycerz nie zabił królewicza.

— No, śpij mała spokojnie — mówi tatuś — do książek nie chodź i pamiętaj,

Nocna lampka migoce chwiejnem światłem. Królewicz i zły rycerz znikają coraz bardziej we mgle... Zosia śpi.

Śpi teraz twardo i spokojnie.

To wszystko bajki.

I nie słyszy wcale, jak drzwi uchylają się cicho, jak ktoś skrada się na palcach przez pokój, ktoś, podobny do nowego ekonoma, ale nie on, a może i on tylko, straszny, groźny, z maską na twarzy, z rewolwerem w ręku. I nie słyszy wcale, jak okno

otwiera się bez szmeru, a z ogrodu wsuwa się przez nie do pokoju jeszcze dwóch ludzi, złych rycerzy, także zamaskowanych, także zbrojnych.

W mdłem świetle lampki nocnej porozumiewają się ruchami, ten pierwszy wskazuje im drzwi pokoju tatusia.

Zosia nie słyszy, nie widzi.

Królewiczów nie ma i nie ma złych rycerzy.

Zosia śpi spokojnie.

Budzi ją dopiero straszny krzyk tatusia:

— Do mnie! Bandyci!

Suchy trzask rewolwerowego strzału i wszystko milknie.

I Zosia nie wie, czy to była prawda czy śniła tylko.

Lecz oto drugi strzał w pokoju mamusi.

Zosia biegnie bosemi nóżkami przez pokój, otwiera drzwi do tatusia.

I staje.

Z twarzy nowego ekonoma opadła już maska.

Zły rycerz zabił tatusia!!

STELLA (HALINA ADAMSKA).

NA JEZIORO W DOLSKU.

’'0': i;r

Z okien mego domu patrzę ja co rano Jak kładą słońca wschodzącego brzaski Na twoje lekko rozbudzone fale Poranne blaski.

I zwykłem patrzeć jak w letnie południa Twa fala złotem się mieni,

Kiedy ku tobie słońce zdała spływa Żarem promieni.

A zaś pod wieczór, sam przy oknie stanę —

Tak pusto przy mnie i tak cicho w dali —

Choć toniesz w mrokach jeszcze mówisz do mnie Szeptem swej fali.

Słyszałem szept twój. Gdy wszystko milczało W noce bezsenne — to tam, za oknami Coś cicho, zda się — nademną płakało Wód twoich łzami.

A gdy w dni chmurne, gdy w czas życia męki Serce rozdarły zawody,

Wśród cieniów nocy, ponurym swym szumem Wzdychały twe wody.

Były też noce, pełne gwiazd, majowe. Gdy leżąc, do snu nie mając ochoty, Mówiłem tobie, że na moją drogę Padł życia sen złoty.

Maj życia! Cicha noc wiośniana Patrzyła ku mnie lśniących gwiazd oczami, A ciche szczęście ciemność rozjaśniała Tęczy barwami!

Dziś nic. Patrz — cicho! Szczęście i cierpienie W nieznane życia uszły kędyś dale!

Ty wiesz — bom się skarżył — że szczęście jest zmienne Jak twoje fale!

I kres nasz równy — bo dalekim szlakiem Srebrno-blękitnym znaczy się twa droga,

A moja dalsza jeszcze, ach! bo kres człowieka Tylko u Boga.

LUDWIK STRASZEWICZ.

oto najoczywistsza i najważniejsza pra-

Brak ludzi

wda, jaka się ujawniła w Królestwie Polskiem przez wypadki kilku lat ostatnich.

*    ~    '    1    Brak ludzi przygotowanych do pracy publicznej, przemy

ślanych i zrównoważonych w sprawach politycznych. Następstwa są dla każdego jasne — błędy nieuniknione, co przy istniejącym stosunku państwa rosyjskiego do Polski zawsze równoznaczne jest z klęską.

W dniach zawieruchy i przewrotu nikt z nas bodaj nie oryentował się,"nie przewidywał najbliższej przyszłości. A jeśli nawet byli ludzie obdarzeni duchem- Ka-sandry, to szeptali tak cicho, że ogół nie słyszał.

Polityka nasza chwili obecnej jest ciągłą improwizacyą, opartą na wrażeniach, na natchnieniach. Nie ma wyrobionych przesłanek, nie ma zasad, które byłyby dla ludzi światłem, drogoskazern, schronieniem.

Którekolwiek stronnictwo poszłoby do Petersburga, każde musiałoby zapewne zmieniać front, bo charakter dumy i państwa się zmieniał. A oryentować się w takich warunkach zdołaliby jedynie ludzie doświadczeni.

Brak nie tylko polityków do kierowania sprawami narodu w Petersburgu, ale i na miejscu; nie mamy wcale zbytku ludzi do pracy społecznej. Ztąd chromanie in-stytucyi przeróżnych, niedomagania, czasem nawet nadużycia.

Prawda to jest fatalna, ale nie powinna być niespodzianką.

Gdzie, w jaki sposób mogliśmy się byli uzdolnić do życia publicznego?

Najlżejsze rzemiosło wymaga nauki i praktyki. A polityka jest najtrudniejszą ze sztuk.

na bezczynność. Dręt-

Myśmy byli od roku 1863 zupełnie, a od roku 1831 w bardzo dużym stopniu skazani na straszne, może najniebezpieczniejsze z nieszczęść wieliśmy, umieraliśmy. Traciliśmy zmysły, nieodzowne do życia publicznego, zanikało w nas poczucie potrzeb, oryentacyi, sądu.

Uzdrowić nas zdoła jedynie praktyka życia publicznego. Dla tego nieodzowną potrzebą są instytucye samorządu. Najważniejszą, najpilniejszą.

Jedynie one zdołają wyrobić ludzi, jedynie one nauczą ogół patrzeć, rozumować, sądzić.

To też nazajadlejsi wrogowie nasi nie przebierają w środkach, aby zaspokojenie tej palącej potrzeby odkładać bez ustanku na miesiące, na lata.

Straszliwa dola!...

to przetworzenie stosunków wewnętrznych. I to jest nie-

Potrzeba druga zbędne i to jest strasznie pilne.

Wszędzie są stronnictwa, wszędzie rzucają się na siebie bez sumienia.

Ale u nas położenie inne jest niż wszędzie i to powinno powstrzymać od naśladowania złych przykładów.

Powtóre, wszędzie, gdzie żyje uczucie narodowe, stronnictwa, najbardziej skłócone w sprawach wewnętrznych, jednoczą się, stają ramię przy ramieniu wobec niebezpieczeństwa z zewnątrz.

Nawet kantony pojedyńcze Szwajcaryi okazują nieraz solidarność wobec

federacyi.

My mamy pod tym względem najgorsze w całej Europie trądycye!

A i teraźniejszość bywa nieraz gorsząca.

Zwykle stronnictwa odsądzają się wzajemnie od rozumu, od patryotyzmu. Jedne mówią o drugich jak o szkodnikach, jak o grzesznikach.

Zajrzyjmy do historyi — ona nigdy sądów podobnych nie stwierdza. Z niej dowiadujemy się zawsze niemal, że ci i tamci byli pomimo waśni współpracownikami. Ze się dopełniali wzajemnie. Że ci i tamci w czemś błądzili — jak zawsze ludzie.

Okoliczność ta powinna przecie miarkować bardzo sąd nasz o przeciwnikach. Najsilniejsze przekonanie moralne okazać się może stronniczym błędem. Nawet fakty zmieniają swój kształt i barwę zależnie od oka, które patrzy.

W położeniu naszem poczucie solidarności narodowej jest koniecznym warunkiem powodzenia, a może nawet i bytu.

Jeżeli ono nie zacznie górować nad waśnią stronniczą — zmarniejemy!

Kto się przyjrzy stosunkom — uzna to z pewnością. Zmarniejemy!

Zmieniły się warunki. Stoimy wobec nowych stosunków i wymagań. Więc i układ sił wewnętrznych musi być inny.

19

Przedtem nie było co robić, więc zabijaliśmy czas kłótnią. Przyszedł okres pracy, która wymaga zgody i porozumienia.

Ludzie wybitni są narodowi potrzebni nieodzownie. To figury i atuty

w grze życia.

nieuznanych

Cechą charakterystyczną niepospolitości jest szukanie dróg nowych, jeszcze omyłki nie mogą być nigdzie i nigdy wykluczone.

Gdzieindziej zbrodniarze nie są ścigani z taką zawziętością, jak u nas nieraz współobywatele, których krok jakiś, choćby najpatryotyczniejszy nie podoba się opinii.

Pospiech w obalaniu ludzi wybitnych i jakaś dzika radość z obalenia są sym-ptomatem ciężkiej choroby społecznej: nie znosimy wyższości, zawiść przerasta miłość dobra publicznego.

Zdrowy naród z figurantów robi mężów użytecznych, chory nie znosi nic prócz pospolitości i schlebiania własnym słabościom.

Pohamujmy własne i stronnicze uprzedzenia, a zdrowie przyjdzie, z niem zaś

siła i znaczenie.

HELIODOR ŚWIĘCICKI.

GARŚĆ AFORYZMÓW.

Pierwsze ministeryum Oświecenia w Europie, nasza Komisy a edukacyjna, powiada przy końcu „Ustawy“ swojej: „Nie można nabierać oświecenia umysłu, dzielności duszy i zręczności w wykonaniu obowiązków swego stanu bez zdrowia, bez mocnego i trwałego złożenia ciała“. — Pragnąłbym, aby nasza Wielkopolska Komisya edukacyjna tj. „Czytelnie ludowe“ słowa powyższe w przyszłości więcej, niż dotychczas, uwzględniać raczyły, rozszerzając wśród swoich czytelników także i dzieła hy-gieniczne.

Są w historyi narodu naszego daty, żałobnemi zapisane głoskami. Dla mnie data 8 lutego 1 863 roku należy do najsmutniejszych. Jeszcze dzisiaj daje nam się ona tu i tam we znaki a krzyżowa męka, choć mamy „żywota prawo“, trwa i ustać nie chce.

W programowym artykule warszawskiej „Kultury Polskiej“ uważane są dotychczasowe zabiegi nasze wobec zadań kultury za krzątaninę garści mrówek około dźwignięcia wielkiej góry. Porównanie to jest zarzutem, ale równocześnie i zaszczytem dla społeczeństwa; z nauk przyrodniczych wiemy bowiem, że każda mrówka stawia sprawę ogółu ponad interes osobisty. Bądźmy tylko wszyscy owemi mrówkami, a pełni przytem wiary i woli, dźwigniemy wielką nawet górę i rozwiniemy lepszego jutra rękojmię.

Ból, cierpienie, mówi wiedza dzisiejsza, to zabójcze oddziaływanie jadów chemicznych na organizm. Ale w takim razie grzeszysz przeciw naturze, gdy bratu twemu ból sprawiasz! Hindusowie proszą codziennie bóstw swoich w modlitwie, aby

wszystkie istoty żyjące wolne były od cierpień. Miałżebyś gorszym być od Hindusa?

* *

* ' ■ ■

Przyroda miłuje, ale nie nienawidzi. „Walka o byt,“ to nie walka, ale podstawa rozwoju i postępu w naturze. Ludzie, czemu nie miłując się wzajemie, psujecie harmonię w przyrodzie i sami siebie krzywdzicie? —

Są uczeni, którzy, pragnąc rozwiązać niektóre zagadki biologiczne, przyjmują w swych wywodach jakieś potęgi wewnętrzne, które nazywają dawnemi entelechiami, dominantami, psychoidami, czuciami lub doznaniami. Panowie ci mają oczy a nie widzą, że to, co zowią kształtującemi siłami, energiami^pychicznemi, to sprawy Boże, przez naturalne czyny uskutecznione.

Z chwilą, gdy Miłość bliźniego wskaże Narodowościom miejsce wśród Nauk i Sztuk pięknych i wchłonie w siebie narodów „misyę historyczną“, dopiero wówczas ludy, jak „łańcuch żórawi w postęp popłyną“ i wejdzie w całej pełni słońce wolności i swobody i będzie na świecie „sława i moc, płomienna kula rozbije mgły, co świat otula“. Î nowe powstanie życie, „królestwo dusz“ a ludy promienieć będą aureolą danteizmu.

Gdyby ludzie gmach etyczny budowali na prawdzie a za cegły brali wykształcenie, dopiero wówczas możnaby mówić o etyce rzeczywistej. Dzisiaj natomiast tyle prawie jest etyk, ilu jest ludzi. Na tegorocznej, >98-letniej uroczystości założenia uniwersytetu berlińskiego twierdził rektor uniwersytetu, profesor Stumpf, że istnieje etyka temporalna, lokalna i narodowa. Tutaj więc jeden człowiek nawet trzy uznaje etyki.

Człowiekiem normalnym nazywam takiego, u którego mechanizm równowagi duchowej prawidłowo funkcyonuje. Aparat ten jest wielce skomplikowany. Składa się on z różnych kółek i kółeczek, a niemi są: inteligencya, usposobienie, wychowanie, otoczenie itd. Zrównoważonego człowieka w idealnem znaczeniu tego słowa nie łatwo też napotkać. „Szukam człowieka“, mawiał już Dyogenes Laercyusz.

Tylko ten z łatwością przejdzie przez świat, który posiada wolę, wiarę w siebie, spokój i zna wady i zalety drugich.

W galeryach spotyka się przed dziełami wielkich mistrzów pędzla lub dłuta zwykle nie gromady widzów, lecz pojedyńcze tylko jednostki, stojące przed dziełem mistrza w skupieniu ducha. Zkąd taka obojętność ogółu? — Czy dla tego, że dzieła mistrzów tym jedynie podobać się mogą, których dusza ma poczucie piękna, i którzy rozumem i wyobraźnią odczuć potrafią to, co artysta czuł, gdy „Bóg Stworzyciel ogniem rozsadzał mu łono“ a on w takiej chwili odtwarzał w dziele swem naturę, lub jak pragnie Rodin, »syntezę wyglądu kształtu“? A może miał Edmund Goncourt słuszność, twierdząc, że pięknem jest to, do czego filister instynktowną czuje odrazę?...

19*

Nieustannie unosimy się nad błogimi skutkami kultury. Zgoda; strzeżmy się atoli przesady, aby z kultury nie wytworzyć nadkultury. Absorbowałaby ona bowiem system nerwowy, robiłaby go nadczułym a nawet., mogłaby w ostateczności wywołać zboczenie umysłowe. — Coż tedy czynić należy? Nie być łodygą bez korzeni; dbać o spokojny, pojedynczy i systematyczny tryb życia, więcej wsumieniać się w siebie i hartować naprzemian ciało i ducha.

ZYGMUNT SZUŁDRZYŃSKI.

W 50-tym roku jubileuszowym »Dziennika Poznańskiego« składam me gorące i szczere życzenie, by »Dziennik Poznański« wytrwał dalej na drodze wskazanej mu przez znakomitych założycieli i pracowników, jakimi byli H. Cegielski i Wł. Bentkowski.

W ciężkiem położeniu społeczeństwa naszego tern więcej pożądaną, a nawet konieczną jest pomoc prasy, któraby dawała jasny pogląd na potrzeby i zadania społeczne, zdrową radę ku spełnieniu obywatelskich obowiązków, a niosąc w poszanowaniu nieskażony sztandar narodowy, łączyła pod nim wszystkie siły obywatelskie na kresach naszych w zgodnej, solidarnej, narodowej pracy.

„Quod felix, faustum fortunatumque sit“.    #

H. SZUMAN.

Z DNI KRYTYCZNYCH „DZIENNIKA POZNAŃSKIEGO“

(WSPOMNIENIA CZTERDZIESTOPIĘCIOLETNIE.)

Jakkolwiek już od dawnych czasów z peryodycznemi pismami, dziennikami poznańskimi, jako dorywczy współpracownik w pewnych pozostawałem stosunkach, to do ściślejszego zawiązania ich, z »Dziennikiem Poznańskim« na zaproszenie Hip. Cegielskiego przyszło dopiero w r. 1862 i 63.

Właściwym redaktorem i kierownikiem Dz. P. był naonczas Wł. Bentkowski, były poseł, niegdyś oficer artyleryi pruskiej, w r. 1849 kapitan w armii powstańczej węgierskiej, pod dowództwem generała Bema, z którym przeszedł granicę turecką, a powróciwszy do kraju, osiadł w Poznaniu, posłował przez parę kadencyi z odznaczeniem w Berlinie, a później oddał się publicystyce. Po wybuchu powstania w Królestwie, w końcu lutego 1863 przyłączył się do niego i pełnił służbę jako adjutant wyniesionego na dyktatora Langiewicza, co właściwie, gdyby w odwrotnym nastąpiło było stosunku, byłoby było raczej odpowiedniejszem, a może dla sprawy pożyteczniej-szem a »Dziennik Poznański« znalazł się w obec tego w krytycznem położeniu, bo chociaż liczył kilku współpracowników miejscowych, między innymi Mar. Mottego, nominalnego i odpowiedzialnego redaktora Ludwika Jagielskiego i innych, nie stało odpowiedniego kierownika.

Zwrócono się do mnie (zda mi się za poradą ustępującego Bentkowskiego), siedzącego na wsi i pilnie dźwigającego własne, w opłakanym stanie przejęte gospodarstwo. Po dłuższych piśmiennie i ustnie prowadzonych układach, podjąłem się za skromnem wynagrodzeniem 1000 tal. rocznie przejąć redakcyą »Dzień. Pozn.«, zastrzegając sobie tylko, że do czasu, aż mi się uda włość sprzedać lub wydzierżawić, co tydzień w sobotę wyjeżdżać będę na dzień jeden do domu, by jakkolwiek dojrzeć własnego-dobytku. Wziąłem też na się odpowiedzialność prawną, ufając sobie, żeni »Dziennika« ni siebie na szwank policyjno-prawny nie narażę. I szło to dosyć pomyślnie, uczyniłem to zaś zarazem i dla objaśnienia publiczności.

Po rewizyi policyjnej u hr. Jana Działyńskiego dokonanej, o czem w » Dzienniku « w sposób uspokajający się rozpisałem, zjawił się u mnie w redakcyi młody nieznanymi człowiek, mieniąc się być wysłannikiem warszawskiego tajnego rządu narodowego i wykazując się jakimś świstkiem, jął, rzekomo z polecenia tegoż rządu, dawać mi wskazówki, jak tutaj należy przez »Dziennik« popierać ruch powstańczy. Przypomniałem sobie praktyki prezesa policyi p. Baerensprunga, które dały pochop do słynnej interpelacyi Wł. Niegolewskiego. Zaczem rzekomemu wysłannikowi rządu narodowego oświadczyłem, że prowadzę politykę »Dziennika« według własnego przekonania, a wskazówek od nieznanego mi rządu narodowego przyjmować nie mogę i grzecznie wyprosiłem go za drzwi.

Na drugi czy trzeci dzień potem, zjawił się w redakcyi komisarz policyjny Crusius, celem odbycia rewizyi i jął szukać rękopisów niektórych podejrzanych kores-pondencyi. Po proteście moim i oświadczeniu, że tylko gwałtowi ulegam, odbyła się ona dosyć szczelnie, wszakże bez pożądanego dla policyi skutku. L,eżał na biurku mojem pugilares, jeszcze w r. 1818 ofiarowany mi przez hrabinę Kwilecką, w mieszkaniu której jako dowódca legii akademickiej podówczas kwaterowałem. A znajdowała się w nim kokarda czerwono-biała i na paru kartach rozkaz dzienny, jaki mi Mierosławski jako sztabowemu adjutantowi podyktował na przypadek natarcia ze strony wojska pruskiego, o którem się wieść w Miłosławiu rozeszła była po konwen-cyi Jarosławieckiej. A to co — rzecze p. Crusius — toć to rozporządzenia wprost wojenne. Tak jest p. komisarzu — z uśmiechem odparłem — ale sam zechcesz zauważyć, że to jest akt z 15 kwietnia 1848 roku, więc rzecz dawno zapomniana i z wypadkami dzisiejszymi w żadnym nie pozostająca związku, — pamiątka moja osobista. Raz jeszcze przejrzał szczelnie pugilares p. Crusius i zapiski wszelkie odczytał, a władał dobrze językiem polskim, poczem mi go zwrócił, wypytywał jeszcze o niektóre szczegóły nadeszłych z teatru wojny powstańczej wiadomości, które zbyłem ogólnikami nie wiele znaczącymi — i tak groźna na pozór nawałnica rozeszła się bez piorunów i ulewy.

Równocześnie prawie w domu moim na wsi, gdzie pozostawała żona moja z drobnemi dziećmi, landrat powiatowy również ścisłą odbył -rewizyą w podwórzu, domu i . moich papierach, również bezskuteczną.

Niedługo potem, w dniu św. Stanisława, 8 maja, wyjechałem na dzień ten do domu i stamtąd na nabożeństwo do parafialnego kościoła w Czarnkowie i jak zwykle, wstąpiłem po niem do zaprzyjaźnionego mi ówczesnego proboszcza ks. Lniskiego. Zaledwieśmy się powitali i wszczęli rozmowę o wypadkach dnia, kiedy na plebanią wszedł urzędnik biurowy landratury, katolik i Polak i pod zaklęciem na dyskrecyą, opowiedział proboszczowi, że właśnie co wyjechał komisarz z dwoma żandarmami z poleceniem uwięzienia mnie na rekwizycyę policyi poznańskiej. Nalegania żony i proboszcza, żeby się ratować ucieczką, odrzuciłem wywodząc, że chyba ucieczka taka podałaby mnie, poniekąd słusznie, w podejrzenie do poczuwania się do winy, której niema. Pojechałem więc w trop za komisarzem do domu i tam w tragikomiczny sposób, który w moich wspomnieniach szczegółowo opisałem, przy-aresztowanym zostałem i następnie do więzienia w Trzciance, Poznaniu i Berlinie wtrąconym i dopiero w półtora roku z niego uwolnionym, gdy się nic nie znalazło, coby oskarżenie o zbrodnię stanu wytoczone, jakokolwiek poprzeć było mogło.

Oskarżenie całe opierało się na dowolnem twierdzeniu, iż pochodzę ze spolszczonej rodziny niemieckiej, że siostry moje wyszły zamąż za wybitnych Polaków, że sam wybitnym jestem Polakiem — i na enigmatycznej jakiejś notatce w pugilaresie hr. Działyńskiego, którą prezes policyi Bärensprung tłumaczył dowolnie jako mojej osoby dotyczącą. — Dla »Dziennika Poznańskiego« niespodziane moje uwięzienie i przetrzymywanie w kaźni, spowodowane przez p. Bärensprunga, może i z tym planem, ażeby

stłumić wydawnictwo jego, feralne miało następstwa. Z razu ani Cegielski, ani ktoś-kolwiek ze spółpracowników »Dziennika« nie wiedział, co się ze mną stało. Po paru dniach dopiero doniosłem z więzienia o stanie rzeczy, wyrażając nadzieję, że moja kaźń skończyć się musi niedługo. Uczyniono zatem jednego z podrzędnych spółpracowników, Zórawskiego, odpowiedzialnym redaktorem „Dziennika“, a gdy i tego w niedługim czasie w więzieniu osadzono i Cegielski nie mógł znaleść osobistości odpowiedniej, któraby się podjęła niebezpiecznego, jak się okazało zadania, zdał wydawnictwo pisma na księgarza i drukarza Merzbacha, w tłoczni którego „Dziennik“ się drukował, a ten, jeżeli mnie pamięć nie myli, powołał na naczelnego redaktora Mieczysława Waligórskiego. Aż w roku następnym zawiązała się spółka akcyjna i od Merzbacha wydawnictwo »Dziennika« z powrotem przejęła.

URI ELA.

W *

W L

WT{ ••

WSPOMNIENIE.

Fala ognista przedemną się żarzy

Nad nią błękitne wznoszą się płomyki, Na skroń schyloną rzucają promyki,

A w duszy rzewne snują się obrazy.

Myśl moja w przeszłość daleką odlata, Widzę urocze rodzinne ustronie,

Gaje kwieciste i woniące błonie,

Powracam sercem w me dziecinne lata.

Znowu cię widzę strumieniu przeczysty, Nad tobą smętny, biały kwiat kaliny, Znowu was widzę zielone wierzbiny I ciebie gaju brzeziny cienisty!

Ileż to razy w tej dolinie miłej,

Szczęsna dziecina przepędziłam ranki Rzucając w wodę woniące równianki, Które z szumiącą falą popłynęły.

Srebrzysta falo, tyś je w świat rzuciła, Zielone wieńce zwiędły w zapomnieniu, I dusza moja po krótkiem złudzeniu Ze snu uroczych marzeń się zbudziła.

Strumieniu, płyniesz jak niegdyś wesoło, Jak niegdyś białe w koło kwitną kwiaty I wierzby szumią jak owemi laty,

Tylko się moje zachmurzyło czoło!

Zwolna znikają iskra po iskierce Już je pokrywa czarny kir żałoby,

I w życiu mojem piętrzą się wciąż groby, I niespokojnie bije smutne serce.

W tern śród popiołów błysła iskra drżąca

Rozjaśnia chwilkę czarnej nocy cienie, I w sercu mojem powstaje wspomnienie,

A na me lica spada łza gorąca.....

MACIEJ WIERZBIŃSKI.

‘i?

maska cmi mm i wielkim człowiekiem.

Co to jest wielki człowiek?... Co to jest?...

Ze wstydem wyznaję, że nie wiem, chociaż... a może właśnie dla tego, że los cisnął mnie w środowisko, chlubiące się hyperprodukcyą wielkich ludzi.

Pewien bardzo uczony znawca stosunków lokalnych stwierdził statystycznie, że z pośród osobników płci męskiej co trzeci zalicza się cło gatunku »wielkich«. A u nas autorytetów kwestyonować nie wolno. U nas, panie, jeśli na ślepo ciśniesz kamieniem przed siebie, z pewnością ugodzisz w jaką znikomą cząstkę dostojnika.

Niestety nie należę do tego zastępu szczęśliwych wybrańców. Nie mam talentu na wielkiego człowieka. A jak małym być muszę w swej małości wobec wielkości naszych wielkich...

Lecz co to jest wielki człowiek?

Jak zmora trapiło mnie to zagadnienie. Ileż kosztowało mnie to bezsennych nocy? Dookoła plenią się jak króliki wielkości, roją chmarami na kupie, wyrastają skądsiś jak grzyby po deszczu, lęgą na każdym kamieniu. A ja...?

Tymczasem w takiej atmosferze człek musi być wielkim, chociażby nie chciał, jeżeli nie ma ochoty wychylać się z korca i brać strychulcem w łeb. Więc za cenę rozwiązania łamigłówki, za cenę skutecznej recepty na wielkiego człowieka byłbym nawet djabłu zaprzedał duszę. Ale u nas, panie, nie ma djabłów.

Atoli bardzo mądrzy ludzie twierdzą, że każdemu raz w życiu uśmiecha się złoty promień szczęścia.

wania zdrowia“

I mnie się uśmiechnął, gdy naczelny redaktor wyjechał do wód dla „porato-nadwątlonego skutkiem polemik, skręcania się wewnętrznego, kurczenia się duchowego i tysiącznych kłopotów nie swoich a „dobro publiczne“, „obowiązek“ i inne rzeczy zawezwały mnie w progi jednej z naszych największych wielkości.

Wybiła moja godzina. Zabłysła mi nadzieja, że uchwycę zasadnicze rysy tego typu i ulepię nareszcie syntezę lokalnej wielkości. Dotąd wśród tylu drzew nie mogłem dostrzedz lasu. Nareszcie...

Radość i lęk skłębiły się we mnie w obłok oszołomiającego tumanu, zdjęło mnie lekkie drżenie łydek, jak starożytnych Greków w przeczuwanej obecności bogów, gdy rozwarły się przedemną podwoje komnaty, w której ponad murem ksiąg królowała sowa, ptak mądrości, z rozpiętemi do lotu skrzydłami.

Wielki człowiek wyciągnął do mnie rękę.

— Z kim mam przyjemność...?

— Jestem... z przeproszeniem... Nikim.

— Bardzo mi przyjemnie poznać tak... użytecznego obywatela.

Wskazał mi fotel. Utonęłem w srebrnych promieniach jego źrenic, w muzyce jego głosu, w toku rozmowy. Co powiedział takiego, co uchyliłoby rąbek na tajnię wielkości? Nie mogę dziś wyłuskać z potoku słów ani ziarnka. Dość, że mówił wiele, potoczyście, stanowczo. Jakie pozostawił na mnie wrażenie? Jak proch przy-gniecony do błyszczącej posadzki poczuciem swej nicości, byłem niby w obliczu zjawiska na szczycie olympijskim olśniony, bezkrytyczny^ niemal nieprzytomny.

Ocknąłem się dopiero z hypnozy, gdy rozdzieliła nas ściana

Wtem kaskada homerycznego śmiechu doleciała mych uszu z poza drzwi i przykuła mnie do miejsca. Cóż rozśmieszyło wielkiego człowieka tak serdecznie? Czy śmiał się ze mnie?

Ozwał się we mnie wrodzony nam instynkt reporterski i zbliżyłem się do drwi, zajrzałem przez dziurkę do wnętrza komnaty.

Dziwy! Istne dziwy!

Wielki człowiek, stojąc przed taflą zwierciadła był zapatrzony w swój konterfekt a, lubo z ust grzmiał śmiech, rysy oblicza pozostały zimne jak stal, martwe. Snadż piorunującem wrażeniem, jakie wywarł, połaskotany, wyrzekł do siebie:

— Ja istotnie jestem wielkim...

I w nagłem postanowieniu, uniósłszy obie ręce do twarzy, zdjął z niej... maskę.

— Dość tego... — szepnął przez zęby i królewskim giestem odrzucił dzieło sztuki na posadzkę tak, iż rozbiło się, rozsypało w kawałki.

Na dźwięk ten myszy wypadły z po za książek i w mgnieniu oka pogryzły chciwie szczątki maski a sowa uniosła skrzydła i frunęła, zniknęła gdzieś jak sen ułudny.

A wielki człowiek, ślepy na to, patrzał w swe prawdziwe oblicze, które pod naciskiem maski przybrało identyczne z nią kontury, rysy i linie. Była to ta sama twarz, lecz piękniejsza jeszcze, bo odzwierciadlająca grę uczuć, żywa.

— Jestem istotnie wielkim człowiekiem... — powtórzył z głębi duszy w zachwycie, w upojeniu.

Atoli jeszcze chwila a potem ścięgnie i muskuły licowe wyzwolone roz^rzęgły się, rozluźniły i powoli powróciły do pierwotnych, naturalnych linii. Nie była to już twarz wielkiego człowieka, lecz pospolita gęba pierwszego lepszego jegomościa z ulicy.

On wszakże nie dostrzegł metamorfozy. Uśpiony wonią kadzideł, rozkołysany w hamaku pychy, zakochany w sobie szepnął, zapadając w najsłodsze far niente:

— Jam... jest wielki...

Com widział, opisałem wiernie pomną wdzięczność.

Tymczasem zaraz nazajutrz wpadł do redakcyi jak bomba jeden z piastunów opinii publicznej. Oczywiście także wielki człowiek.

— Panie!

pewny, że odkryciem zaskarbię sobie wieko-

huknął na mnie z miejsca. — Coś pan nawarzył dobrego!? Rozwarłem oczy szeroko. Spadając z wyżyny pragnień na ziemię, począłem jąkać trwożliwie:

— Od dawna było mym ideałem...

— Co słyszę? Więc pan bawi się w ideały...?! —przerwał mi wielki człowiek i załamał nademną ręce rozpaczliwie niby nad opętanym przez złego ducha skazańcem. Spróbowałem jeszcze:

— Myślałem, że...

— Jakto!? Pan myśli?... Ależ pan jest przecież od pisania!

Doprowadzony do ostateczności, wyrzuciłem z naciskiem:

— Napisałem szczerą prawdę!

A on na to rozczerwienił się jak burak, rozwścieklił i przywalił mnie głazem. — Prawdę?! Czyś pan oszalał?... I pan jest publicystą?...

Byłem bezbronny, bezsilny — ukamienowany, zabity.

Źle się skończyło.

Wylali mnie.

Ha, stało się.

Zrazu cios był bolesn}-, ale w skutkach zbawienny. Nie oddaję się już złudzeniom i wiem, że nie mam talentu ani na wielkiego człowieka ani na zasłużonego dla kraju męża. Zawiesiłem pióro na kołku, zamilkłem.

Za to założyłem handelek z przednimi likworami i tylnem wejściem. Przestałem bawić się w ideały, przestałem myśleć a mianowicie mówić prawdę. Natomiast nie przestaję nigdy kłaniać się czołobitnie wszelakim wielkościom.

I powodzi mi się doskonale.

Przychodzę do przekonania, że przy tak chwalebnych zasadach można być u nas całkiem szczęśliwym, nie będąc nawet wielkim człowiekiem.

A kto wde, skoro dorobię się trochę, może i ja... Dlaczegoż-by nie, jeżeli

tylu innych...

Niekiedy jeszcze nawiedza mnie idée fixe, zakłóca błogie ukojenie, burzy coś w znakomitym porządku świata, zdziera grube optymizmu iluzye...

Bo, u djabła, co to jest wielki człowiek?...

BOLESŁAW WICH ERKIEWICZ.

Wezwany przez Szan. Redakcyę do napisania artykułu do numeru jubileuszowego „Dziennika Poznańskiego“ nie mając po temu czasu czuję jednak potrzebę serca zwrócić się do Szan. Redakcyi z podziękowaniem za zaszczyt i z życzeniem, aby „Dziennik“, który przez pół wieku tak znamienne oddawał usługi społeczeństwu polskiemu, urabiając jego zdrową opinię, którą umiał w ciężkiej nieraz walce o najdroższe skarby Polaka tj. o wiarę w Boga chrześciańskiego i wiarę w lepszą ojczyzny przyszłość podtrzymywać czy budzić, zasługując, by go nie tylko poważano, ale by się z nim liczono, — zyskał sobie coraz szersze koła czytelników, — życzę dalej, byście wytrwali na stanowisku, jakie „Dziennik“ wasz, pomijając przejściowy okres przed walką kulturną zgodnie z zapatrywaniami całego prawie narodu zajmował, zachęcając do jawności uczuć i zapatrywań politycznych i stwierdzania ich czynem przy każdej sposobności. Potrzeba tego właśnie teraz tern więcej, iż dziś doszło do tego, iż w obec przewagi żywiołów wrogich i wierze i porządkowi społecznemu poczytuje się niejednokrotnie ludziom wybitniejsze w kraju zajmującym stanowisko za wadę czy grzech, gdy mają odwagę życiem i czynami, słowem i pismem objawiać swą przynależność do społeczności chrześciańskiej. Nie tak dawno temu, jak jedno z pism politycznych wiedeńskich omawiając rekonstrukcyę gabinetu austryackiego zauważyło, że baron Bienerth nie może spełnić tego zadania, bo »już obciążony przez zaufanie chrześciań-sko-społecznego stronnictwa, w obec czego trudno mu będzie znaleść średnią linię.«

Z przekonań swych czy to religijnych czy społecznych czy politycznych nikt nie powinien robić tajemnicy, owszem, gdzie tego zachodzi potrzeba, głośno się do nich przyznawać zwłaszcza tam, gdzie chodzi o pozyskanie sojuszników.

Ale w naszem położeniu w obec wroga podstępnego a zaciętego w nienawiści do nas nakazuje często rozum, działać bez rozgłosu, bez manifestacyi, bez budzenia czujności nieprzyjaciela, a prasa ma tutaj trudne, ale tern zaszczytniejsze zadanie, wskazywać drogę, którą dla dobra Kościoła, kraju i ojczyzny kroczyć trzeba każdemu Polakowi.

ADAM WOLIŃSKI.

1 « mi« m w lii i stmf Mmimn.

Przy ogólnej walce, którą zwolennicy przewrotu wytoczyli kardynalnym zasadom i fundamentom wiary św. i chrześciań-skiej moralności, powinno obywatelstwo oświeceńsze gorliwą otoczyć opieką brać swoją młodszą, mniej wykształconą, żyjącą z pracy rąk i: „jako głowy ludu; jako stróżowie śpiących i wodzowie nieumiejętnych i świece ciemnych i ojcowie dzieci prostych

nad ich dobrem i spokojem obmyśliwać.« (Skarga.)

Bracia ci nasi, przyciśnięci rzeczywistą niedolą, nie mający broni nauki i wiedzy, skłonniejsi są, niż inni, do uwierzenia fałszywym, zdradliwym i zręcznym podszeptom, do uwierzenia fałszywym prorokom, przyobiecującym im w ułudnych kolorach raj już tu na ziemi. W nich to przedewszystkiem godzą zwolennicy przewrotu, wiedząc, .że tam mogą najwdzięczniejsze znaleść pole dla swej agitacyi.

Jako oględny wódz w walce baczy przedewszystkiem na to, gdzie jest słaba strona, i stara się tę przedewszystkiem wzmocnić, tak i klasy wykształceńsze naszego obywatelstwa świeckiego, wodzowie nieumiejętnych i świece ciemnych, powinny zająć się szczerze bracią swą młodszą, żyjącą z pracy rąk, a więc robotnikami i rzemieślnikami.

Kościół katolicki już się gorąco zajął nimi, zakładając przez kapłanów swoich towarzystwa robotników i rzemieślników katolickich. Ojciec św. Leon XIII w swej wiekopomnej Encyklice z dnia 15 maja 181)1 „Rerum novarum“, w tym skarbcu, w którym złożone są wszystkie zasady społecznego porządku chrześciańskiego, a z którego po wieki świat swą wiedzę na tern polu czerpać będzie, gorąco poleca zakładanie i utrzymywanie podobnych mstytucyi, które uważa za najodpowiedniejsze do usunięcia moralnej i materaalnej niedoli klas roboczych.

W liście zaś swym z roku 1884 pisze Ojciec święty:

„Aby tych, którzy żyjąc z pracy rąk, nieraz biedą są znękani, wspierano ze szczególną przychylnością i zapraszano do dobrych toivarzystw, aby nie wpadli w sidła towarzystw złych“.

I nasz zmarły Arcypasterz śp. ks. arcybiskup Floryan Stablewski w pierwszym zaraz swym liście arcypasterskim z dnia 20 stycznia 1892 wzywa kapłanów do zakładania podobnych towarzystw i opiekowania się niemi.

Temu wezwaniu kapłani archidyecezyi naszych jak najskwapliwiej zadość uczynili i utworzyli już wielką liczbę takich towarzystw.

Ale na tern nie powinno się skończyć. I obywatelstwo świeckie powinno być przy tej pracy kapłanom pomocnem — powinno radą i czynem przyczyniać się do coraz to większego rozwoju moralnego tych towarzystw.

Dzisiaj większa część obywatelstwa świeckiego obojętną jest jeszcze bardzo dla tych towarzystw.

Kapłan sam przy tylu ciężkich i rozlicznych zajęciach swego powołania nie jest w możności podołać wszystkiemu i poparcie osób świeckich przy tej chwalebnej pracy około moralnego podniesienia ludu roboczego w towarzystwach, pomoc osób świeckich, nadzwyczaj mu będzie pożądaną.

na

Odpowiednimi wykładami w towarzystwach takich a nieraz już samą“ obecnością na posiedzeniach owych towarzystw, osoby świeckie nadzwyczaj dodatni wywrą nie wpływ, bo robotnicy i rzemieślnicy widzieć będą, że klasy wykształceńsze

do nich się przybliżają, nimi się opiekują, że wiedzę, którą im właśnie przypadkowo Pan Bóg dał, nie chcą dla siebie samych schować, lecz chcą się nią i z bracią swą podzielić; — tym sposobem stwarza się pewna łączność pomiędzy klasami społecznemi wytwarza się zaufanie klas niższych do wyższych, niknie niezaufanie wzajemne — i to będzie najskuteczniejszą bronią przeciw socyalistom, którzy rządzą się zasadą, — di vide et impera — rozłączaj a potem rządź — którzy chcą właśnie wbić klin pomiędzy klasy wykształceńsze i mniej wykształcone, mienniejsze i mniej zamożne. Obywatelstwo świeckie tak się opiekując i zajmując wraz z duchowieństwem towarzystwami kato-lickiemi, wytrąci socyalistom z ręki tę najpotężniejszą broń. Wszakże widmo to socya-lizmu wszędzie się wciska — jak wąż wślizguje się do biednych i ciasnych mieszkań robotników i palącym oddechem burzy w nich krew, w⁷znieca wstręt do pracy, a w zwierciadle fałszywych obietnic ukazuje cudze mienie, jako pożądaną własność.

Widmo to już i nad naszym zkądinąd i tak nieszczęśliwym krajem krwawą powdewa chustką. I czyż my wodzowie nieumiejętnych i ojcowie dzieci prostych wobec tego spać będziemy ? Obudźmy się z tego letargu obojętności dziś za wielkiej dla klas robotniczych, dla ich towarzystw, bądźmy kapłanom pomocnymi w opiekowaniu się niemi, otaczajmy tę brać młodszą promieniem miłości chrześciańskiej, starajmy się o poprawienie ich moralnego i materyalnego bytu; mianowicie jako chlebodawcy nie bądźmy tego zdania, że wypełniliśmy jako tacy już swój obowiązek, gdyśmy im za ich pracę zapłacili, bo robotnik to nie towar, nie maszyna, to również jak i my człowiek na obraz i podobieństwo Boga stworzony, ale starajmy się i po za skończoną pracą tymi, którzy dla nas pracują, więcej niż dotychczas się zajmować, ażeby ten węzeł między⁷ chlebodawcami a robotnikami tak się zawiązał, byśmy⁷ niejako jednę wielką rodzinę chrzęściańską tworzyli a wtedy śmiało możemy w oczy⁷ wejrzyć hydrze socyalizmu i zwolennicy jego nie znajdą przystępu do naszego ludu.

JÓZEF ZAREMBSKI.

ŻYŁKA MYŚLIWSKA.

nasuwa

Pasy a myśliwska, zwana powszechnie „żyłką myśliwską “ jest bardzo powszechna wśród wszelkich społeczeństw, począwszy od najpierwotniejszych a skończywszy na najbardziej ucywilizowanych. Zarówno wśród afrykańskich Kafrów, jak i wśród lordów angielskich pasya ta ma licznych niewolników. Polowanie więc, które jest tej pasyi zewnętrznym przejawem, ma legiony⁷ zwolenników⁷ na wszystkich szczeblach drabiny społecznej, bez względu na długość i szerokość geograficzną. Zastanawiając się nad naturą tego objawu wśród narodów o wysokiej kulturze, się pytanie: jakie są składowe pierwiastki tej pasyi myśliwskiej w człowieku ucywilizowanym? Czy jest ona szczątkową pozostałością dzikości naszych pradziadów, czy atawistyczną resztką dzielności praojców — nikt napewno twderdzić nie może. Zdaje się jednak nie ulegać wątpliwości, że jednym z zasadniczych pierwiastków tej pasyi w człowieku jest jego pociąg i skłonność do nieustającej walki o byt.

Zwierz drapieżny był odwiecznymi wrogiem człowieka i groził jego życiu na każdym kroku. Zwalczanie tej wrogiej siły dla człowieka pierwotnego było jednym

z najkonieczniejszych warunków zabezpieczenia istnienia ludzkiego. Była to więc zasadnicza walka o byt pomiędzy człowiekiem a zwierzęciem.

Na pierwszych szczeblach swego uspołecznienia człowiek, jako pasterz, czy rolnik, musiał oganiać swój dobytek od szkodników ze świata zwierzęcego, niszczyłyby mu bowiem stale plony jego pracy i owoce usilnych starań i zabiegów. Wychodząc zwycięsko z walki z tym wrogiem, człowiek miał w zysku mięso, skóry, futra, które zaspokajały jego mnożące się potrzeby życiowe. Że jednak gromadzenie pewnych zapasów, czyli tworzenie bogactw, dawało człowiekowi zbyt widoczne korzyści, przeto starał się o zdobycie jak największej ilości skór, futer itp. i dla tego ścigał on już zwierza nietylko dla uchronienia się od szkód bezpośrednich, ale i dla zdobycia tych zasobów, które mu czyniły życie wygodniejszem.

Z rozwojem cywilizacyi, w krajach o wysokiej kulturze, dziki zwierz uległ w walce z panem stworzenia. Nieliczne egzemplarze groźniejszych przedstawicieli świata zwierzęcego, jak niedźwiedzie, wilki itp. drapieżniki, zniknęłyby już zupełnie z powierzchni starej Europy, gdyby ich nie ochraniały pewne prawa, dozwalające na mnożenie się tych gatunków dzikiego zwierza w ograniczonej i zupełnie od woli człowieka zależnej ilości.

konieczności obrony własnego życia — tak podnie-

Główny więc czynnik

cający niegdyś pasyę myśliwską, zniknął, a przynajmniej ograniczony został do minimum:, sama jednak „żyłka myśliwska“ w człowieku pozostała i zwróciła się całą siłą przeciwko zwierzynie drobniejszej, mniej szkodliwej, która jednak nie jest zupełnie bez winy.

Zwierz w gatunku roślinożernych, nie grożąc bezpośrednio życiu człowieka, rozmnożony w ilości nadmiernej, przyczyniłby mu szkód niemało. Wspaniały jeleń w polu jest szkodnikiem zdecydowanym, piękne sarenki również nie przyczyniają się do rozkwitu kultur leśnych, nawet mały zając, rozpleniony w wielkiej ilości, wylegując liczne kotliny po zbożach, przyniósłby niewątpliwy uszczerbek rolnikowi, nie mówiąc już o króliku, który pozostawiony w spokoju stałby się prawdziwą plagą gospodarstwa rolnego i leśnego.

Otóż człowiek nie może godzić się z faktem ogłodzenia go przez zwierzęta i musi z niemi prowadzić w dalszym ciągu nieustającą walkę. Nie niszcząc ich zupełnie, dla utrzymania harmonii we wszechświecie zmuszony jest regulować ich przy rost za pomocą polowania do normy, jaką uznaje za odpowiednią. Szczególne upodobanie, z jakiem wielu oddaje się tej czynności, łatwo wytłomaczyć sobie tymi cudami natury, z jakimi myśliwy spotyka się na każdym kroku przy każdym rodzaju polowania: czy wspinając się po górach za kozicą, czy podchodząc ryczącego jelenia, czy stojąc w zaśnieżonej głuszy leśnej podczas obławy, czy wreszcie krocząc za wyżłem, skradającym się do stada kuropatw. Wszędzie natura wabi go swoimi wdziękami, z czego myśliwy w danej chwili nie zdaje sobie może sprawy, ale co odczuwa niewątpliwie. Przytem nieustająca walka ze zmyślnością i ostrożnością zwierza, starającego się ujść pogoni, drażni ambicyę człowieka, podniecając nieustannie jego pasyę myśliwską, która każe mu zapomnieć o trudach i niewygodach, naraża niejednokrotnie na niebezpieczeństwa, z któremi się łamie dobrowolnie i chętnie dla pozyskania upragnionego trofeum.

Natury gnuśne, na piękno natury nie wrażliwe, uroku polowania odczuć nie są w stanie i dla tego żyłki myśliwskiej nie posiadają. Życie w mieście często pasyę myśliwską przytłumia; bieganina za chlebem powszednim po bruku miejskim wyczerpuje energię i pochłania czas całkowicie, a jednak kto czuje w sobie ową skłonność do zmagań fizycznych, kto ma żyłkę myśliwską, szukać będzie zawsze okazyi do zaspokojenia tej żądzy, która tkwi w nim gdzieś głęboko pomimo jego wiedzy i woli.

Czy z pasyą tą walczyć należy, czy trzeba dążyć do jej zaniku w człowieku i społeczeństwach? Jest ona tak niewinna w porównaniu do wielu innych pasyi, że

pragnąć jej zagłady nie mamy żadnego interesu. Zresztą jeśli jej pierwiastkiem składowym jest istotnie wrodzona człowiekowi skłonność do walki o byt, to pasya ta,, jako siła żywdołowa unicestwić się nie da i trwać będzie po wieczne czasy.

EUGENIA ŻMIJEWSKA.

ZA DUSZE.

Dziadzio Sławowski przez lat czterdzieścisześć przychodził do biura codzień o dziewiątej. Przez lat czterdzieścisześć nie spóźnił się ani razu — o minutę.

W pierwszym, w drugim, a nawet w trzecim lat dziesiątku ta akuratność przychodziła mu łatwo. Nie lubił się wylegiwać. Punkt o 7-ej budził się. Raz, dwa, trzy — wyskakiwał z łóżka. Pantofle na nogi i do miednicy — ogromnej.

— Raz, dwa, trzy, cztery... Żeby za dużo czasu nie stracić, myjąc się rachował do stu pięćdziesięciu — ani o jedną cyfrę więcej.

— Tylko sobie dać folgę — mawiał — za tern idzie wszystko najgorsze.

Czesał się, licząc do trzydziestu, ubierał się, licząc do stu. Dopóki był apli-

wychodził na śniadanie do cukierni

kwadrans, z zegarkiem leżącym na stole, dwa tysiące kroków w jedną i dwa tysiące w drugą stronę — do biura. Zawsze w jednym i tym samym kierunku. A wszystko dokładnie, systematycznie.

kantem — za czasów kawalerskich tej samej

potem krótki spacer

na róg. Śniadanie i gazety

zawsze

W szóstym roku pierwszego lat dziesiątka pracy biurowej, zaraz po otrzymaniu etatu, pan Onufry Sławowski ożenił się.

W trybie jego przedbiurowego życia zaszła ta zmiana, że zaczął jadać pierwsze śniadanie w domu i że poświęcał na tę czynność — nie kwadrans, lecz pół godziny — z zegarkiem, leżącym na stole jadalnym przed nakryciem, a potem, gdy zamożność domu wzrosła — z podnoszeniem co parę minut oczu na zegar ścienny, wprost

nakrycia.

Ten wyłom, uczyniony przez życie małżeńskie w zwyczajach pana Onufrego, pozbawił go . . . dwu tysięcy kroków. Mógł już tylko robić tysiąc kroków w jedną i tysiąc w drugą stronę przed godzinami pracy.

Trzy razy w ciągu lat 46 rannego spaceru zaniechał. Stało się to w dniu narodzin pierwszej córki Wandzi, drugiej ■— Stefci i syna Wacława.

Pierwsza urodziła się akuratnie o kwadrans po 8 z rana, więc zabrakło czasu na spacer; druga przyszła na świat w nocy, ale tak się rozkrzyczała nad ranem, że musiał ją wziąć na ręce i huśtać uspokoiła, o dziesięć minut przed 9. A już, trzecim razem, przy kolebce nowonarodzonego syna zapatrzył się, zadumał. I tak przesiedział od wpół do 6 do 8 minut 55. Omal, że się do biura nie spóźnił:

Rzecz niebywała: zapinał palto na ulicy i szedł krokiem przyspieszonym — nie zaś miarowym, jak zwykle. Ale to się zdarzyło raz tylko jeden na lat czterdzieścisześć.

Pan Onufry miał lat 52, a po za sobą 26 lat pracy biurowej, gdy po raz pierwszy wstał o trzy minuty przed siódmą i do codziennego pacierza, odmawianego stojący, z rękami skrzyżowanemi na piersiach, musiał dodać Anioł Pański za dusze

licząc do tysiąca ośmiuset czterdziestu, aż się

750 kroków od mieszkania i 48 schodów.

ś. p. Macieja, jednego z piętnastu rówieśników, którzy razem weszli do biura i tworzyli jakby rodzinę. Pierwszy złamał ten zwarty szereg Maciej Galiński.

Pewnego dnia skarżył się, że go strzyka pod łopatką.

śmiali się koledzy

— Imaginacya — Bo ja na twarz nie choruję długo! A proszę was o Anioł Pański.

wyglądasz, jak ćwik.

— odpowiedział. Ale niedługo mi już, nie-Nie zapomnijcie.

Mówił napół żartem i wszyscy to za żart wzięli. Wrzyscy, oprócz pana Onufrego.

Nazajutrz kolega położył się do łóżka, a w parę tygodni potem umarł na ostre zapalenie płuc.

Koledzy poszli gremialnie na nabożeństwo za jego duszę i gremialnie na jego pogrzeb. Odmówili Anioł Pański raz i drugi, i na tern koniec.

O prośbie zmarłego zapomnieli wszyscy, ale pamiętał pan Onufry.

— Wola nieboszczyka, rzecz święta — powiedział sobie. I odtąd codzień trzy minuty jego pamięci poświęcał.

W półtora roku potem musiał wstać o sześć minut przed siódmą, żeby dodać Anioł Pański za duszę drugiego kolegi — zwykł był z nim grywać w domino, po obiedzie, przy czarnej kawie, w cukierni.

W dwa lata potem wstał o dziesięć minut przed siódmą.

I musiał wstawać coraz wcześniej.

Wymierała stara gwardya. Po śmierci szóstego kolegi pan Onufry przemówił do pozostałych, wzywając ich, aby się związali ślubem modlitwy za dusze tych* którzy odchodzić będą.

— Wyrwałeś się Onuferku, jak Filip z Konopi — szydził pan Walenty, stary kawaler, umizgus.

Inni odpowiadali kiwaniem głowy lub wstrząsaniem ramion. Jeden tylko chudy, kaszlający p. Józef Markowski, podszedł do niego, rękę mu podał i jedno tylko rzekł słowo: »dobrze«.

I oto w niespełna lat trzy, pan Onufry wstał znowu o trzy minuty wcześniej — 24 minut przed siódmą, aby odmówić Anioł Pański za duszę ś. p. Walentego.

W trzydziestympiątym roku swojej pracy biurowej, a 61 życia wstawał już

o wpół do 7.

— A dajcież pokój z tern umieraniem — nawoływał pozostałych dowcipniś biurowy pan Ignacy — pozwólcie człowiekowi odsapnąć między jednym pogrzebem a drugim.

chłystki, smarkacze — po

Pan Onufry zbliżał się już do siedmdziesiątki. Nazywali go dziadziem nie-tylko dzieci i wnukowie, ale i nowi koledzy w biurze lat 40. 50.

Starsi już odeszli — wszyscy, oprócz pana Józefa Markowskiego, który wciąż kaszlał, wełnianymi szalikami okręcał szyję nawet latem, ale jakoś się trzymał. Dziadzio wstawał już o 42 minut przed 7.

Zimą wśród zmroku i ciszy sypialni, jak wosk na kir katafalku kapały słowa

przyciszone. :

—    Za    duszę    ś.    p.    Walentego ...

—    Za    duszę    ś.    p.    Ignacego . . .

—    Za    duszę    ś.    p.    Czesława . . .

Zmieniały się imiona, lecz, jak zwrotka pieśni, co trzy minuty powtarzało się jedno: Wieczny odpoczynek.

Pan Onufry przywykł modlić się półgłosem. Budził tym szeptem babcię. A miała sen coraz lżejszy, zwłaszcza nad ranem.

— A bo też mógłbyś mniej pamiętać o zmarłych, a więcej o żywych — mówiła, nasuwając kołdrę na uszy.

— Co trzeba, to trzeba, odpowiadał zwięźle i głos przyciszał, aby po chwili podnieść go znowu ... bezwiednie,

Przez trzy lata dziadzio wstawał o 42 minut przed siódmą — bez zmiany.

Pewnego dnia wstał znowu o trzy minuty wcześniej. Wśród ciemności i głuche] ciszy rozległ się szept:

— Za duszę ś. p. Józefa . . .

Tego samego dnia, a było to w 45 roku pracy biurowej, a 71 życia p. Onufrego przyszła na stół zupa przydymiona. Babcia nie mogła już tak dojrzeć kuchni, jak dawniej.

Dziadzio nic nie powiedział, tylko syknął i łyżkę odłożył.

— Wiadoma rzecz, przyrnówiła mu babcia, kto się rano nie wyśpi, ten zły

być musi.

Dziadzio udał, że nie rozumie.

— Pan Onufry — rzekła z naciskiem — mógłby też i o sobie trochę myśleć. Zrywa się jak jaki młodzik. To nie ma sensu.

— Obiecało się, duszko, obiecało. Ale teraz nie będę już wstawał wcześniej. Markowski — ostatni.

A ja?

— Ej, niechże Dosia da pokój z żartami.

— To wcale nie żarty. Ja bardzo pana Onufrego proszę, żeby za moją duszę nie modlił się naczczo.

Dziadzio położył zmarszczoną dłoń na zmarszczonych ustach babci. Od owego dnia modlił się pocichu.

Aż nagle pewnej nocy, w pół roku po tej rozmowie, babcia jęknęła. Onufry zerwał się, nachylił się nad nią:

zapytał.

podchwyciła babcia z urazą.

Pan

—    Co ci jest, duszko? —

—    Ciemno mi w oczach.

Zapalił świecę.

Nie pomogło.

— Zimno mi, zimno!

Rozcierał jej ręce, nogi.

I to nie pomogło.

Ukląkł przy łóżku. Babcia położyła dłoń na jego siwej czuprynie — chciała jeszcze coś powiedzieć i już powiedzieć nie mogła.

Dziadzo klęczał długo. Nie odmawiał pacierzy ... za duszę Doroty, nie płakał. Nie czuł bólu. Odrętwiał.

I klęczał do rana, a potem, kiedy przyszły dzieci i posadziły na fotelu, nie ruszył się przez cały dzień i po raz pierwszy do biura wcale nie poszedł.

A gdy łóżko babci zostało puste — nazajutrz — nie wstał o 48 minut przed siódmą, ani nawet o siódmej. Leżał, leżał, patrzał w sufit i podnieść mu sie nie chciało.

A dni następnych wstawał coraz później i przestał rachować przy czesaniu, myciu, kroków już nie liczył i do biura się spóźniał — z początku o parę minut, potem — o kwadrans, a potem i o pół godziny.

— Wszyscy już! Wszyscy! Byle prędzej! szeptał — wracając o trzeciej o pustych kątów, bo przy dzieciach zamieszkać nie chciał.

Inne pokolenie — tłómaczył im — ani ja was nie rozumiem, ani wy mnie . . . Ostatni!

pustyni.

I zwieszał siwą głowę i w gwarnem, ludnem mieście, czuł się sam, jak na

Dziadzio Sławowski zdziecinniał — patrzy już na księżą oborę — mówili koledzy — ci nowi. Chłystki — po lat pięćdziesiąt, i więcej . . .

>T

/i

?

A

g>-

J i

qpT

c

Ift

V

V

-i

/,

<#J%

■<t

V

<w

Nv

i

°ą - J**

y

4F

3Ê

"CZ

9

j^ÿy

O

#

j—^

• ^ V - ⁷ •

3

_j_. / r> , i

**ł*"9£'*0~'    /7*Kł

ii

&

-fe

^7/ ™ Twąst

£

TT

j-— 61

__- Pyz- - PÇ/

*tfksi

i.

£

i*

^tT

O

->»t* tr*ffjjr

3^

TT

•"» -

/rxjrrm

^ / *

ÉEE#

F?

-ö.

V ~C '    u(^

Y

^ a -

i >*->'

-X t**»-»' i

- J fi-uaf se*- I    \

.    ,    *i-^ -    «*    - •;

k>*

*r> - .y -^/    / PĄf-

'    *”g+^2***3-rw—Ç

r {-arTT^y+j »a$4^ ** >a A«^/ V

O

Yf-“J ^

SM

CD

rO

7

S, 80

J?

V

\

<5"

\

hë?x

*>

X

_

F

F

k

H

B

m

Ji

s

mm

m

m

p

m

p

P

m

i

m

m

p

p

m

p

a

p

p

B

lEli

HB

P

Hi

m

m

gg

P

e-

n

p

P

PKH»

P

PU

E

r>g

lljfflll^

s

1

H

P

P

É

>Â

H

m

w

1

:

s

s

mi

Q.

<

s

F

K

III

>

Z

3

1

F

s

«*

i a a

k

c

c

c

c

c

c

c

c

c

c

C

c

r

III

il

s

KSIĄŻKI

UUI’l

u' ff

SS*

MQ 47934

I

Ü

'i

•m

POLITECHNIKA KRAKOWSKA | BIBLIOTEKA GŁÓWNA

*1

V ; m :

L. inw.

8690

v

|n 452/57

-a»-

m

m

m

]

ü.

§

•Mi

»

ii

f-ih

m

fl

ii

II!

\!ll

M

II

-V ; '

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

i

100000231049