Zt&CUru/n+tms

___’

*    &■ r’

S. 6ZCZEN10WSKI

.    _    /*    Inżynier-technolog.

*r    (Z

Æ./fir.

'fr+dlfsrru*

*r/*uLy

■'-<?-

// 0t4f*-US7

0 wytrzymałości

i WAPIENI.

Jb

■m

fl

Odbitka

z Pamiętnika Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości m. Warszawy

• • •

p. t. „Sprawy miejskie“.

WARSZAWA

1911.

Drukarnia Polska (L. Straszewicza) Jasna 18^20.

. i

• mm

l,

■ •

;a

.

!

vj

:‘v/i

i

!

Biblioteka Politechniki Krakowskie|

100000305891

5. SZCZEN10WSKI

Inżynier .technolog.

0 wytrzymałości

i WAPIENI.

Odbitka z Pamiętnika Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości m. Warszawy p. t. „Sprawy miejskie“.

WARSZAWA

1911.

Drukarnia Polska (L. Straszewicza) Dasna 18/20.

uq*

KRAKÓW

och

lT3H0ł5

ifiîijsî,

'<25-

S. Szczeniowski

Inżynier - technolog.

0 wytrzymałości niektórych KRAJOWYCH PIASKOWCÓW I WAPIENI.

Literatura i praktyka wykazują, że Królestwo Polskie obfituje szczególniej w dwa rodzaje kamieni rodzimych, a mianowicie: piaskowce i wapienie. Praktyka budowlana, której tradycye sięgają kilku stuleci, a dzieła w postaci całych miast, oddzielnych monumentalnych gmachów, pomników i t. p., rozsiane są po całym kraju, wytworzyła wogóle czysto poglądowe metody przy wyborze, ocenie i celowem użytkowaniu rodzimych piaskowców i wapieni. Orjentowała się ona w większości poszczególnych wypadków, ilekroć chodziło o zastosowanie w budowlach tych ma-terjałów, przy pomocy głównie pierwotnych i niezupełnie ścisłych spostrzeżeń odręcznych, jako to: uderzania młotkiem, zdrapywania ostremi narzędziami, nie otrzymując żadnych współczynników, które mogłyby charakteryzować jakąś miarą rzeczywiste, potrzebne i celowe własności danych okazów. Przy bardzo jednak podobnych cechach zewnętrznych, mechaniczne i fizyczne własności piaskowców, jakoteż wapieni, są nadzwyczaj różne, nawet w materjałacn z jednej miejscowości.

Wykonywane obecnie powszechnie liczne ścisłe próby w odpowiednich pracowniach, stwierdzają to zupełnie. Literatura zaś

'L ^ s^D£nrow    rcuTïjnj

W kra k n w*

dzisiejsza obca zawiera obfite, zebrane z doświadczeń, dane o własnościach tego rodzaju kamieni. O naszych piaskowcach i wapieniach, ich wytrzymałości, trwałości, po za ogólnym mater jąłem praktycznego ich użytkowania, nie posiadamy wogóle danych, a to dla braku właściwych doświadczeń w tym kierunku. Od czasu jednak utworzenia pracowni miejskiej w Warszawie, t. j. w ciągu 14 lat, zebraną została w tym przedmiocie pewna ilość rezultatów z 51 wykonanych badań piaskowców różnych gatunków i z różnych łomów krajowych i 33 wapieni, na ogólnej ilości 1005 okazów (606 piaskowców i. 399 wapieni). Badania te obejmowały, tak całkowite próby, jak również i poszczególne tylko co do pewnych własności. W liczbie próbowanych piaskowców znalazło się także i kilka okazów, nadesłanych przez Sekcją Geologiczną Muzeum Przemysłu, która zapoczątkowała, znajdujące się w toku, systematyczne studja nad znanemi więcej^ z praktycznej strony gatunkami piaskowców z różnych miejscowości kraju. Otrzymane rezultaty, zamieszczone w tablicach poniżej, mogą posłużyć jako pewien przyczynek do charakterystyki technicznej naszych piaskowców, i z tego tytułu przedstawiają pewien interes ogólniejszy.

a) PIHSKOWCE KRAJOWE.

Grupa I.

0 wytrzymałości poniżej 200 kilogr. na 1 kw. ctm.

Ko

Miejscowość

Wytrzymałość na zgniecenie

Po zamroź

na 1 U w. ctm.

Sucho i Mokro

Chłon

ność

wody

w °/o

Ciężar

właś

ciwy

Uwagi

Z okolic Masłowic, gub. Piotrkowska, powiat Nowo-Ra-domski . . .    •

Suwalskiego Uczą-stku szosowego .

1G2

18G

1G4

159

12,63

1,82

Piaskowiec o gliniastej zaprawie, koloru żółtawego, mało ścisły. Działania mrozu nie wytrzymuje.

2,15

Piaskowiec o wapiennej zaprawie, porowaty, biały, mało ścisły.

Grupa II.

O wytrzymałości od 200 do 600 kilogr. na 1 kw. ctm.

Z okolic Zagnań

ska

299

Ol OT

d-to

d-to

354

4GG

Żółty piaskowiec o ścisłem złożeniu.

d-to

Ciemno-różowego koloru, ścisły.

N®

Miejscowość

Wytrzymałość na zgniecenie

■Sucli o ! Mokro

|p°

| mroź.

na 1 k w. c t m.

za-

Chłon

ność

wody

w °/o

Ciężar

właś

ciwy

Uwagi

4 Z okolic Wierzbni-

ka

335

5 Z Szańca gubernii Kieleckiej . .    .

537

439

503    3,4

à-O

Ol

G Niewiadomego pochodzenia. Od Komitetu Kanaliza-cyi m. Warszawy

503

598

d-to

537

506

537    7,8

G17    8,91

CO LO O O LO

Biały, drobno ziarnisty

Piask. szary, dosyć ścisły ; na działanie mrozu względnie odporny.

Piask. szary, drobno ziarnisty, względnie ścisły. Na działanie mrozu odporny.

8 Doły-Biskupie. Z okolic Kuno w a, pow. Opatowski .

409

387

491    6,81

Ol

9 Niewiadomego pochodzenia. Kom i tot Kanaliz. m Warszawy ....    .

10 Niewiadomego pochodzenia. Bi u r o Budowy D. Ż. Kaliskiej .....

Piask. jasno szary o średnim ziarnie ; na działanio mrozu odporny.

Piask szary z żółt. odcieniem o gliniastej zaprawio, porowaty, ziarnisty, nawarstwo-wany; mało odporny na mróz.

Jasno szary, dosyć ścisły.

596

530

502

6,6

JO

3,09

11

d-to

550

4,1

JO i-S to

Piaskowiec czerwony, średn'o ścisły niezupełnie jedm lity, na mróz mniej odporny.

12

d-to

Tylko mrożone

2,85

13 Lubelski Ucząstek szosy .....

14; Z okolic Wąchocka (Bulwar Sztein-kellera) . . . .

303,7

565

491

547    6

15 Kaliski Ucząstek szosy, Warszawski Okręg. Komunik. . iG Zamoyski Ucząst. szosy, Warszawski Okręg. Komun. 17 Z okolic Szydłowca, Biuro Budowy Mostu w Warszawie . . . . .    .

Brunatny, drobno ziarnisty, średnio ścisły, niejednolity, porowaty. Mróz względnie wytrz. Jasno różowy, drobno ziarnisty, nicporowa-ty, jednolity. Mróz względnio wytrzym. Biały O wapiennej zaprawie, ziarnisty, porowaty.

Czerwony z wiśniowym odcieniem, ścisły, jednolity, drobno ziarnisty (pstry piaskowiec). Na mróz mało odporny. Biały, porowaty, mało ścisły.

S88'

313

tu

co

Biały o wapiennej zaprawio, średnio ścisły.

as

iasno szary, bardzo drobno ziarnisty, jednolity, mało ścisły.

390 i 244

8,72

-Nś Miejscowość

Wytrzymałość na Zgniecenie

Sucho

, ..    nośó

Mokro]    wody

| mroź.

na 1 k w. ctm.

Chłoń- Ciężar -wrła-w °/₀ ściwy

Uwagi

CO    O    O

t—i    -i-H    03

Ze Śmiłowa (pod Szydłowcem) .    .    393

Z Kunowa, gub.

Radomska . . .    413,3    335,3

Skempe. Z okolic Końska .... 326

370

186

Gru

LC

O    4-

LO    I—»•

CO    to    T-H

Ob CM OD    CO

CO    CO    O

00    ■    <J<

Piaskowiec biały, na mróz nieodporny.

Piaskowiec biały, na mróz nieodporny.

Piaśk. biały, zupełnie nie wytrz.

mrozu

t-H

ro

0 wytrzymałości od 600

Piaskowiec krajowy, niewiadomego pochodzenia, proponowany na bor-diury ....    .

Piaskowce z Szydłowca .....

603

744

644

Ou

ö "O

QO p

na 1 kw. ctm.

Biały ścisły, bardzo drobno ziarnisty.

CO -ł-

d-to

617

648

Ol O

-vl O

4^ l 'J

-8 O

cc iO

in

O H

ci ci

Piaskowiec biały ścisły, drobno ziarnisty.

Mróz wytrzymuje. Piaskowiec czorwory, mróz wytrzymuje.

i.

o ■ co

Piaskowiec niewiadomego pochodzenia, krajowy . Piaskowiec z okolic Szydłowca (Łomy Angiewieża) . Piaskowiec z okolic Rogowa. Gub. Radomska. (Łomy Tenenbauma) . . Piaskowce krajowe, okazy nadesłane przez Biuro Budowy kolei Kaliskiej .....

PO)

672

657

810

728

5'5

757

cc

C5

Cl

o

co

_p<

o?

ci

Piask. biały z śzaro-mi żyłami, ścisły, bardzo ziarnisty, na mróz odporny.

Biały, ścisły, drobno ziarnisty, na mróz

odporny.

CS

to

Jasno - szary, bardzo drobno ziarnisty, bardzo ścisły. Na mi.óz odporny.

Różowy, o grubem ziarnic, średnio ścisły, na działanie mrozu względnie odporny.

d-to

746

30 -i*

i.

co oT

2,18

2,2G

d-to

*1

cc

2 23

T)

Piaskowiec z okolic Kunowa z Dołów Biskupich.    .

772 i 716

•o

2,05

Biuro Budowy kolei Kaliskiej .    .

713

2,20

Bury, grubo ziarnisty, miejscami z dziurami, na mróz słabo odporny.

Biały, bardzo drobno ziarnisty, ścisły, jednolity, mróz względnie wytrzymuje. * Jasuo-szary z żółta-' wym odcieniem. Ścis-ł - , jednolity, drobno ziarnisty, na działanie mrozu względnie wytrzymały, Bronzowego koloru, nio jednolity, drobno ziarnisty z pęcherzami wewnątrz.

,I<V-

•Ns Miejscowość

Wytrzymałość na zgniecenie

Suche Mokre j

Po zamroź.

k w. ctm.

Chłoń- Ciężar ₄ nnśó "wody w °/₀ ściwy

wła-

ZD

• co

10 Piaskowiec z okolic Rejowca. Zamojski Ucz. Szosy 739

i 1 Z łomów w okolicach Tumlina.

Gub. Kieleckiej .    Gi2,5

665

2,26

Szaro żółty, drobno ziarnisty, z wielka zawartością muszli.

65 i 2.9    2,32

!2 Piaskowiec z Suchedniowa ...    738

13 Piaskowiec z

Wierzbnika. .    .    800

627

629

4,45    2,17

682    5,08    2,20

Piaskowiec pstry o gliniastem spoiwie, grubo ziarnisty. Na działanie mrozu i wpływy atmosf r. mało odporay. Ciemno brunatny, średnio ścisły z pęcherzami.

Różowy, na działanie mrozu słabo odporny.

G r u p a IV.

0 wytrzymałości powyżej 800 do 1700 kilogr. na 1 kw. ctm.

Biuro Budowy Dr.

Ż. Kaliskiej. Piaskowiec krajowy niewiad. pochodź

Biur ) budowy mostu w Warszawie.

Piaskowiec krajowy niewiad. pochodzenia . .    .

d-to

923

2,99

2,20

Bury z żółtawym odcieniem, drobno ziarnisty, ścisły. Na działanie mrozu odporny względnie.

Piaskowiec biały ścisła, jednoli i y, średnio ziarnisty.

1156

1712

1687

0,°8

2,52

2.57

Warsz twski Okrę Komunikacyi. Kaliski Ucz. szosy .

D-to. Zamojski Ucz. szosy . .    .

Biuro Budowy mostu. Piaskowiec z okolic Bliżyna. Gub. Radomskiej

Piaskowiec szary z żółtawym odcień om, ścisły.

Czorwony, drobno ziarnisty.

1G06

946

1279

1258

138G

4,61

2 56

2,56

2,20

Piaskowiec wapienny.

Piaskowiec z okolic Suchedniowa .

876

73S

2,18

2,37

d-to

1236

1148

1,185

2,48

S/.ary piaskowiec, bardzo drobno ziarnisty, ścisły, jednolity o krzemionkowej zaprawie; na mróz i wpływy atmosfer, odporny. Wada: wownęirznę spękania. Czerwono - brunatny, o złożeniu średnio ścisłem.

Jasno brunatny, ścisły, jednolity, drobno ziarnisty

Zamieszczone w tablicach cyfry stwierdzają wogóle nadzwyczaj wielką rozmaitość własności naszych piaskowców. Wy-

trzy małość ich na zgniatanie w stanie suchym zmienia się w granicach od 162 kgr. do 1700 klg. na 1 kw. ctm. Ciężar właściwy od 1,82 do 2,57 i chłonność od 0,38% do 12,6%. Na podstawie tychże cyfr można ustalić wyraźnie zarysowujące się 4 grupy o różnej wytrzymałości, a mianowicie:

i-a: o wytrzymałości poniżej 200 kilgr. na 1 kw. ctm.

2- a : „

3- a: „

4- a: „

/i

od 200 kilg. do 600 kilg. od 600 kilg. do 800 kilg. powyżej 800 do 1700 kilg. „

Dane te dalej stwierdzają również niewątpliwie, że znajdują się u nas i doskonałe i zupełnie nieodpowiednie piaskowce do celów budowlanych, czy to na zewnątrz, czy to wewnątrz budynków, np. na schody, płyty balkonowe, cokoły, filary i t. p. Cyfry te również wykazują, że jest pewna ścisła zależność między złożeniem danego piaskowca, grubością ziarn, rodzajem spoiwa, a jego wytrzymałością i odpornością na działanie wpływów atmosferycznych i mrozu.

Piaskowce ścisłe, jednolite, drobnoziarniaste, o spoiwie krze-mionkowem, lub krzemionkowo-wapiennem i mało porowate, są więcej wytrzymałe, tak suche, jak mokre. Średnia wytrzymałość tych piaskowców przedstawia się najkorzystniej. Piaskowce mokre wykazują zwykle mniejszą wytrzymałość na zgniatanie w stosunku 9 proc. do 18 proc., względnie do suchych.

Zaznaczyć należy, na podstawie danych z doświadczeń, częściowo wskazanych w tablicach, że wytrzymałość na ściskanie jednego i tego samego gatunku zależną jest także od tego, w jakim kierunku do naturalnego nawarstwienia działa obciążenie. Obciążenie prostopadłe do kierunku warstwy przezwycięża spójność cząstek, gdy takież równoległe zrywa spójność pomiędzy warstwami. Wytrzymałość piaskowców na zgniatanie w kierunku prostopadłym do nawarstwienia jest zwykle większą od tejże w kierunku równoległym, a to z racji większej naturalnej spójności pomiędzy cząsteczkami, aniżeli warstwami. Dla praktyki budowlanej ważnem zatem jest, aby na blokach, płytach i t. p. wyrobach, stosowanych w budowlach, zaznaczone były wyraźnie kierunki nawarstwienia i tym sposobem ułatwione było zachowanie warunku przy układaniu ich, aby leżały w położeniu naturalnem, t. j. powierzchniami, pracującemi równolegle do uwarstwienia skały.

Stwierdzają również przytoczone wyniki doświadczeń, że, dla orjentowania się a priori, w niezbędnych dla dobrego piaskowca własnościach: wytrzymałości na ściskanie, wytrzymałości na złamanie, porowatości, odporności na wpływy atmosferyczne i działanie mrozu, metody czysto praktyczne są niedokładne i zawodne. Tylko ścisłe programowe badanie, oparte na podstawach nauki o wytrzymałości i fizyki, przedstawia w danym razie właściwą wartość, zapobiegając zastosowaniu nieodpowiedniego lub zgoła złego materjału w poważnych wypadkach praktyki budowlanej. Cyfrowa charakterystyka własności materjału, jaką pozwala sformułować badanie ścisłe, daje możność więcej celowego, a nawet ekonomicznego użytkowania piaskowców, w tej lub innej formie konstrukcyjnej, przez właściwe wyzyskanie mechanicznej wytrzymałości i nadawanie właściwych wymiarów różnych części, wystawionych na działanie sił, czy to ściskających, czy to łamiących, lub wyginających (bloki cokołowe, płyty balkonowe, belki nadokienne, obramowania okien, gzymsy, kamienie kluczowe w sklepieniach i t. p.).

B) W H PIENIE.

Grupa 1.

O wytrzymałości poniżej 100 kilogr. na 1 kw. ctm.

Ci

Miejsce

pochodzenia

Wapień z okolic Pińczowa . .    .

Wapień Janikow

ski

Opoka Lubelska .

d-to

Wapień z okolic Kazijnierza . . .

d-to

Wapień ikrowiec .

Wytrzymałość na zgniecenie

i u    nośó

Sucho Mokro ^oza' wody mroź.

kg. na 1 kw. ctm.

Chłoń- Ciężar włi-W °/₀ ściwy

Uwagi

85,2G; 53

44,5

15,95

ci <n a 00 »0

-t-

CO    co

o> po    d

44,2

32,5

18,3

59

30,33

32 2

21,2

15,33

B'ato żółtawy, wapień znany pod mianem opoki, używany do budowli, porowaty chłonny.

Waçieû. używany do robót regulacyjnych w rzłkach, jako balastowy materjał.

d-to

Materjał bezwartościowy.

V * M-*

PtZY AKAD£

W KR A K1

HCZŁ i

Ko

Grupa II.

O wytrzymałości 100 do 200 kilogr. na 1 kw. ctm.

Miejs:e

pochodzenia

Wytrzymałość na zgniecenie

Po zamroź.

kg na 1 kw. ctm.

Suche ! Mokre

Chłonność wody w %

Ciężar

w'a-

ściwy

Uwagi

Wapień z okolic Kazimierza. .    .

Wapień z Podgó gór z a (N o w o -Aleksandryjski p. Wapień z okolic Kazimierza.    .    .

IC 8,5

186,6

101

140

24

23,6

1,45

Na działanie mrozu zupełnie nieodporny, pęka i łuszczy się. d-to

1,46

do robót;

Cl Cl

i i i i et- et- cf- r+-C O O w

GO (T. C H C5 GO CÏ 05 O

127

25

1,47

1,88

1,45

1,80

1,54

Używany regulacyjnych na rzekach.

d-to

d-to

d-to

d-to

Grupa 111-

O wytrzymałości powyżej 200 do 300 kilogr. na 1 kw. ctm.

Materjał do robót regulacyjnych. Biały, ścisły, słabo gliniasty, mało porowaty, dosyć odporny na wpływy atmosferyczno. Jako materjał budowlany—średniej wartości.

Do robót regulacyjnych.

Wapień tak zwany opoka.(Z okolic Kazimierza) . 235

189

323

23,8    1,47

Wapień Kazimierzowski

.    . 309

2,22

Grupa IV.

O wytrzymałości powyżej 500 do 1000 kilogr. na 1 kw. ctm.

Pochodzenie nie wskazane. Okazy dostarczone przez Zarząd Dr. Żel W.-W.....

889,7

994

1136

0,17

2,675

d-to

G18 j 631

074

2,318

2,318

Ciomno-szary, bardzo ścisły, drobno ziarnisty, zbliżający się do marmuru; łatwo się poleruje, kinehy; względnie mało odporny na działania atmosferyczne. Działanie mrozu względ-nio wytrzymuje.

Wapień żółty, g ubo ziarnisty, mało ścisły. ^orowaiy silnie, nie poleruje się; na wpływy atmosferyczne i działanie mrozu słabo odporny.

10

11

12

Miejsce

pochodzenia

Pochodzenie nie wskazane, Okazy dostarczone przez Zarząd Dr. Żel. W.-W.....

d-to

d-to

Wapień Kazimierzowski do robót regulacyjnych .    .

Wapień z Zamojskiego ucz. szosy

Wapień z Kieleckiego ucz. szosy z okolic Chęcin . Wapień z Zamojskiego ucz. szosy

Wapień z Radomskiego ucz szosy Wapienie niewiadomego pochodzenia. Dostarczone przez Biuro Budowy M o s t u na Wiśle . . .    .

- d-to

Wytrzymałość na zgniecenie

Po zamroź.

kg na 1 kw. ctm

Sucho | Mokre!

828,6

689,4

582

609

660

926

728

947

806

625

Chłon

ność

wody

w %

Ciężar

wła

ściwy

Uwagi

811,5 931,2 1,15

447,1

452

462

578

662

78G

995

1,64

1,63

3,55

1,7

2,35

Grupa V.

2,562

2,429

2,403

2,55

2,42

2,67

2,50

3,01

2,6

2,57

Jasno szary bardzo ścisły i twardy, drobno ziarnisty z wielką zawartością muszli, nie poleruje się. Odporny na wpływy atmosferyczne i działanie mrozu.

Jasno żółty bardzo ścisły, drobno ziarnisty z wielką zawartością drobnych skamieniałości, nie poleruje się, kruchy, dosyć odporny wy atmosfi

działanie mrozu. Jasno szary ścisły, krystaliczny, średnio ziarnisty nie poleruje się, odporny na wpływy atmosferyczne.

na wpły-eryczno i

Szary, ścisły, marglo-waty. Wapień tak zwany , siwak“ krachy. łatwo wietrzejący i trudny do obróbki. Stosu jo się główn:o na wapno i cement. Działanie mrozu względnie wytrzymuje.

Mntorjał szosowy jasno szary, drobno ziarnisty.

Marmurkowaty, ciemno szary, drobno ziarnisty, szab

używany na

er szosowy. Jasno szary z muszli, womi    wgłębienia

mi.

Szary kry taliczny.

Szary wapień na mróz mało odporny.

d-to

0 wytrzymałości powyżej 1000 kilogr. na 1 kw. ctm.

1 Wapień z guber-nii Kieleckiej z

okolic Czarnowa . 1812    1617    1872    0,08

Ciemno szary, złożo-. nie ścisłe z żyłkami kalcytu. Na działanie 2,7 mrozu odporny.

K»

Miejsce

pochodzenia

Wytrzymałość na zgniecenie

Suche j Mokre

kg. na 1 kw. ctm

| Fo zamroź.

Chłon

ność

wody

w %

Ciężar w ła-

ściwy

Uwagi

Niewiadomego pochodzenia krajowy, dostarczony przez Dr. Ż.

W.-W.....

Marmur Kielecki z łomów Bolechowie e.....

1691

1242

1170

0,76

2,6

1311    1299

1613

0,10

2,68

Wapień z Kieleckiego ucz. szosy. Z łomów Myszków, powiatu Miechowskiego .....

Szary, drobno ziarnisty, ścisły, marmur-kowaty, łatwo się poleruje; odporny na wpływy atmosferyczne i mróz.

Jasno szary, z różowym odcieniem, ścisły. odpowiedni szczególnie do robót dekoracyjnych wewnętrznych, poleruje się łatwo.

Biały ścisły, używany na szaber szosowy.

1204

2,36

Z wapieni różnych gatunków, w które również obfituje szczególniej południowy pas Królestwa Polskiego, pewne tylko odmiany, a mianowicie ścisłe, o znacznej wytrzymałości, zastoso-wywane są w wielu wypadkach, jako materjały przeważnie miejscowe do budowli w miastach, miasteczkach i osadach. Wskazuje to praktyka i literatura (miasta i osady w gub. Kieleckiej, Radomskiej i Lubelskiej), Z odmian bardzo ścisłych wapieni, prawie krystalicznych, znane są i dosyć cenione marmury kieleckie różnych odcieni i wzorów.

1/'

Wapienie nasze jednakże, na ogół biorąc, po za marmurami, zajmują we właściwej technice budowlanej stanowisko podrzędniejsze ze względu na mniejszą wytrzymałość z natury swego składu, mniejszą, a nawet słabą odporność na wpływy atmosferyczne i działanie mrozu. W znacznej też masie i głównie gatunki o zupełnie lub prawie czystym składzie (czysty węglan wapnia) zużytkowują się do wypalania mniej lub więcej dobrego wapna budowlanego.

Miejscowe zaś i niższe gatunki nawet używane są, jako materjały balastowe, do robót regulacyjnych na rzekach (np. wapień kazimierzowski), na szaber szosowy (twardsze gatunki).

Zamieszczone w tablicach niektóre dane o wapieniach, jakie były badane w miejskiej pracowni, aczkolwiek mniej obfite

w porównaniu z takiemiż dla piaskowców, pozwalają jednakże również na wyprowadzenie pewnych wniosków ogólniejszych.

Z tablic tych widać przedewszystkiem, że granice wytrzymałości wapieni, za odłączeniem grupy marmurów i wapieni mar-murkowych o jednostajnym, zwykle siwym, szarym lub ciemnoszarym kolorze, są znacznie niższe i węższe, i wynoszą od 45 do 820 klg. na 1 kw. ctm. przy ciężarze gatunkowym od 1,23 do 2,67 i chłonności od 0,17 do 30,3%. Podług wytrzymałości na ściskanie uwyraźniają się następujące 4 grupy wapieni:

1. Wytrzymałość poniżej 100 kilogr, na 1 kw. ctm.

2.

ii

fi

200

ff

3-

300

od 200 do 300 „ od 500 do 1000

(W tej liczbie szosowe wapienie o wytrzymałości do 990 kilgr. na 1 kw. ctm.).

Marmury z Kieleckiego i marmurkowe wapienie tworzą osobną 5-tą grupę, o znacznie wyższych wytrzymałościach od 1200 do 1800 i wyżej kilgr. na 1 kw. ctm., przy ciężarze gatunkowym 2,6 — 2,7 i chłonności od 0,1% do o,j6l.

Wytrzymałość wapieni w mokrym stanie, podobnie jak i piaskowców, jest też znacznie mniejszą w porównaniu z wytrzymałością suchych. Przytoczone tu dane o piaskowcach i wapieniach naszych nie obejmują wszystkich znanych i używanych w praktyce budowłano-technicznej gatunków tych kamieni naturalnych. Sądzę jednak, iż mogą one posłużyć w pewnym stopniu do zorjen-towania się i wytworzenia pewnego ogólnego pojęcia o technicznej wartości piaskowców i wapieni krajowych, jako wskaźniki przy użytkowaniu tych materjałów do celów budowlanych.

3-

4-

ii

' KRAKÓW

rt*

„22S

POLITECHNIKA KBAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

, J.

34075

Kdn. 524. 13. IX, 54

A/

’ t

t

Biblioteka Politechniki KiakowskiPj

100000305891