—1

13

11

;•

.

U; w~~~''i"¹:~

fPSrfTS

1 m ‘M

I ®«ś; fe'V

|§|i

II

'1

Ą;

ilP

a-

WSĘ

U';M j

& •:•: •: :•• -xss jpjp-' ~ '---- :=g

i?

lUllil

r// 'vi

, vl

im

K' - AS

‘    S

n kSM

- i 11-#

|^?l    '

:, w L i w i\:

[:!

sm tw

la

II

lilia

P jjgl

K*'"

ii

pif

jjSĄ

ii

vj§

Biblioteka Politechniki Kiakowskiej

100000299775

■IB

ippii>8sp§l

ppMtamOTi

ikmsmmśm?mmtmm

hMśtii

m%

■■■■■i    .

Empygmimfói

51

i-

ai

mm

£i

as

i*.

X*4

w*:

i

\

WIEK XIX.

*

0. Xeixner

-'—pJ\rO-

.i

OBRAZ WAŻNIEJSZYCH WYPADKÓW NA TLE CYWILIZACYI

W DZIEDZINIE

HISTORYI, SZTUKI, NAUKI, PRZEMYSŁU I POLITYKI, z lioznemi illustracyami

Opracował według oryginału

J^r. Ąawifa (^awrońs^i)

Pod kierunkiem Redakcyi „Tygodnika lllustrowanego"

ZOydanie drugie,, przejrzane i poprawione

Tom I

—>x<>;

0X<o°—

WARSZAWA

Nakład i własność Gebethnąra i Wolffa

1895

j/Qr

f/O.    \

BIBLIOTEKA r 6LÓWNA *

iV

'c*

,II,o3BOJieHo HeesypoK). BapiuaBa, 9 ABrycTa 1894 ro,a.a.

ii

)VARSZAWA. p^UKIE/rt ji^IILA jSK.lWSK.IEGO.

Akc. Nr. Al

rr)

SŁOWO WSTĘPIE,

Pragnąc zapoznać polskiego czytelnika z dziełem O- v. Leix-nera, „W i e k XIX,” musimy koniecznie kilka słów wstępnych powiedzieć, ażeby ułatwić mu poniekąd sformułowanie własnej opinii o samem dziele niemieckiego autora, o jego brakach i zaletach, jakoteż pokazać wiek nasz, o ile to będzie moźebnem, w oświetleniu całokształtu wypadków i zdarzeń rozmaitej dziedziny.

Historya wogóle, czyli—jak do niedawna rozumiano, polityczne dzieje państw, dzieje zatargów jednego z innemi państwami, przekształca się coraz bardziej na historyę cywilizacyi, czyli obejmuje nie wojny tylko i traktaty, nie życie królów, wodzów i najwybitniejszych mężów stanu, lecz całkowity umysłowy rozwój narodów. Zapewne, rzeczą jest bardzo ciekawą poznać życie i czyny wielkich mężów i królów, ale o wiele jest cieką wszem poznanie życia narodu, który tych mężów i królów wydał, gdyż na dnie jego dziejów znaleźć można nieraz odpowiedź na zagadkę niejednego czynu. Mężowie ci nie są — nawet jeżeli obdarzeni geniuszem— zjawiskiem odosobnionem, nie są jakąś odrębną całością, ale pochodzą z krwi i kości żywego społeczeństwa, poznanie więc genezy ich umysłowości i charakteru będzie zawsze ponę-tnem dla każdego myślącego czytelnika, szukającego związku

Wiek XIX.

pewnych zjawisk i przyczyn w fundamentach społecznych. Ci, którzy machinę państwową popychają, są niejako skoncentrowaniem umysłowości pewnej chwili dziejowej; noszą oni na sobie nieraz kilka rysów wybitnych, charakterystycznych, ale cała fizyo-gnomia duchowa tej chwili odbija się dopiero wyraźnie w róźno-stronnych kierunkach i przejawach społecznego i narodowego życia.

Taką fizyognomię duchową posiadają nie tylko wybitniejsi ludzie, ale całe epoki dziejowe; jest ona następstwem pracy wspólnej, różnorodnej, w każdej dziedzinie ducha, która żłobi pomaleńku znamienne rysy. Dzieło niniejsze ma na celu umoźebnić czytelnikom odtworzenie w umyśle swoim wybitniejszych znamion naszego wieku, narysowanie niejako jego profilu. Ułatwić to zadanie może historya umysłowego rozwoju wszystkich państw Europy, rozważana na jednym poziomie, z jednego punktu, czyli historya cywilizacyi. Takie też dzieło w moźebnem skróceniu dajemy czytelnikom.

Wiek nasz należy niezawodnie do najciekawszych i największych w dziejach ludzkości. Już z tego względu dzieło niniejsze posiadałoby wielką doniosłość. Jeżeli historya cywilizacyi każdego narodu jest rzeczą ciekawą i pouczającą, to dla nowożytnego czytelnika nie może być chyba książki ciekawszej nad historyę cywilizacyi całego wieku, wieku, w którym żyjemy, którego pojedyncze drganie, wybitniejsze momenty życia umysłowego w pewnem odosobnieniu każdy spostrzega.

Epokę naszą moźnaby scharakteryzować krótko: jest to wiek wielkich wypadków, wielkich ludzi, wielkich wynalazków, wielkich myśli. Każda dziedzina umysłowego życia nosi na sobie ślady tej wielkości. Począwszy od Napoleona I, który nie tylko pod względem politycznym całą Europę przekształcił, nić wypadków cywilizacyjnych rozwijała się z tak gorączkowym pośpiechem, że piętno owej gorączki wycisnęło się na każdej pracy umysłowej naszego wieku. Mózg ludzki, jak po długim śnie rozbudzony człowiek, pracował na kaźdem polu z niesłychanym wysiłkiem i wszechstronnością.

W dziedzinie ekonomicznej rozwój techniki i zastąpienie pracy ludzkiej pracą machin wytworzyło powoli grunt dla kwestyi so-cyalnej. Z pracą machin począł niesłychanie szybko gromadzić się kapitał pod najrozmaitszą formą, a równolegle z nim mnożył się proletaryat, potęgował się antagonizm pracy i kapitału, który w końcu wywołał potrzebę wmieszania się w walki klasowe państwa. Z drugiej strony, ta sama przyczyna przekształcała zupełnie kierunek produkcyi, nadając jej coraz wybitniejsze cechy wielkiego przemysłu. Współzawodnictwo zabiło drobny przemysł, odbierając jeszcze więcej środków zarobkowania ludziom ubogim i kwestyę socyalną zaostrzyło bardzo.

Racyonalizm i materyalizm francuski na początku wieku zniszczył wiarę, jako ideał etyczny człowieka, a na miejsce rozwalonego gmachu nie zdołano jeszcze nic postawić. Ludzkość dotychczas szuka drogi dla swoich celów i zadań moralnych. Ideał obowiązku Kanta upadł, ale też i ideał pozytywistów utrzymać się nie zdołał. Z jednej więc strony materyalizm postawił niejako cel życia—używanie, z drugiej ten sam przesyt popchnął na drogę filozoficznego pessymizmu, aż w końcu filozofia poszła na żołd idei państwowej (Hartman).

Każda dziedzina twórczości ludzkiej naszego wieku zaznaczyła się nadzwyczajnym postępem. W polityce widzimy przekształcenie się starych organizacyi państwowych i grupowanie się państw wolnych w dwóch kierunkach: federacyjnym i narodowościowym, ostatni zaś kierunek w rozmaitych ustrojach od r. 1870 przybiera charakter szowinistyczny, szukając oparcia bądź w pierwiastku etnograficznym, bądź w prawach historycznych, ad hoc naciąganych. Antagonizmy narodowe popchnęły państwa na drogę zgubnego militaryzmu, rujnując narody. Gwałtowna centra-lizacya państwowa poczęła wywierać rozkładowy wpływ na umysłowe życie społeczeństwa, naginając wszystko do ściśle zakreślonych planów i posługując się w tym względzie zorganizowaną biurokracyą i szkołą.

W nauce spostrzegamy rozwój we wszystkich kierunkach, niewidziany dotychczas w dziejach ludzkości. W filozofii po przeżyciu się metafizycznej szkoły niemieckiej powstaje pozytywizm, a obok Kanta, Hegla, Schellinga i Trentowskiego zapisują się imiona Comte’a i Littre’go; później równolegle idą eklektyzm i pesymizm. Niesłychany rozwój wiedzy przyrodniczej umożebnia nie tylko powstawanie nowych nauk, ale też daje materyał naukowy, pozwalający pokusić się o rozwiązanie zagadki stworzenia ziemi i zamiast faktu biblijnego stworzenia, postawić teoryę ewolucyi czyli powolnego kształcenia się i przekształcania się żywego i martwego świata. Prace Śniadeckich, Darwina, Hegla i wielu innych uczonych torują drogi dla nowych idei. Niektóre działy nauk przyrodniczo-matematycznych, jak fizyka i chemia, specyalizując się, utworzyły nowe zupełnie gałęzie wiedzy, które, jak elektryczność, pozwoliły Edisonowi dokonać największych wynalazków naszego wieku i postawiły ciekawość ludzką na skraju nadziei— zdumiewająco wielkich.

Twórczość naszego wieku nie mniej się czynną okazała w dziedzinie literatury i sztuki. Rozbudzone z półsenności pseu-do-klasycznej umysły, dały Europie w epoce romantyzmu największych poetów—Byron, V. Hugo, Goethe, Mickiewicz — którzy na barkach swoich podtrzymywali ideały ludzkości. Zwrot do poezyi ludowej, jako źródła natchnienia, rozszerzył się z czasem w szeroki gościniec, prowadzący do natury i życia, po którym błądzą dotychczas realiści (Baudelaire) klasycy (Leconte de Lisie), poeci-filozofowie (Sully-Prudhomme, Hammerling), dekadenci (Verlaine, Mallarme) i liczni jeszcze epigonowie romantyzmu. To samo można powiedzieć o powieści.

Sztuka przebyła także różne stopnie, począwszy od sztywnego pseudo-klasycyzmu, od malarstwa religijnego, z romantycznym odcieniem, do nowożytnych kierunków. Malarstwo w ciągu ostatnich dwudziestu pięciu lat zdołało wytworzyć impresyonizm, plein - airryzm i inne kierunki — jak szkoła historyczna, klasyczna, i t. p.

W dziedzinie kościelnej zanotować należy walkę kościoła z państwem, która rozpoczęta we Francyi pod hasłem sekulary-zacyi szkół, w Niemczech stała się wskaźnikiem stronnictw politycznych i narzędziem do ucisku słabszych narodowości.

Słowem, nieskończona mnogość rozmaitych czynników składała się na utworzenie umysłowego życia społeczeństw i państw europejskich.

Ale nie tylko to ciekawą czyni historyę cywilizacyi naszego wieku.

Obejmując całokształt umysłowego życia wszystkich narodów Europy, które w pochodzie cywilizacyjnym udział brały, rozpatrując pracę każdego narodu równolegle niejako, epokami, możemy z łatwością nie tylko śledzić porównawczo bieg rozmaitych wypadków i prądów, ale obserwować łączność wybitniejszych zjawisk życia z dziedziny politycznej, umysłowej, ekonomicznej. Wtedy to dopiero dostrzedz możemy, jak wielki istnieje związek pomiędzy narodami w każdej dziedzinie ich życia, widzimy wyraźnie te nici, które łączą wszystkie państwa i narody w jedną wielką całość— ludzkość. Widzimy, że cząstki ludzkości, jako organizmy państwowe, lub społeczeństwa żyją niezależnem napozór życiem, niby odosobnione, a jednak biją w nich ogólno-ludzkie tętna umysłowe. Nie było wielkiego wypadku w Europie w jakiejbądź dziedzinie, ażeby ten wypadek nie powtórzył się z większem lub mniejszem zaakcentowaniem u innych narodów. Tu się przekonać możemy, że idea, myśl, jest czemś żywem, że ona przychodzi, Bóg wie nieraz skąd, do umysłu, zapładnia go, daje mu energię, siłę. W polityce hasła wielkiej francuskiej rewolucyi, jak echa, odbiły się w kaźdem społeczeństwie europejskiem; w literaturze pseudo-klasycyzm i romantyzm, w architekturze — neoklasycyzm, w filozofii—metafizyka i pozytywizm.

Łączność i zależność zjawisk w każdej dziedzinie ludzkiej pracy tylko się dostrzegać daje na tle historyi cywilizacyi. Nic przeto dziwnego, że dla każdego umysłu oświeconego, nadzwyczaj wiele interesu przedstawiać muszą dzieje wieku, największego niezawodnie z dziewiętnastu przeżytych przez ludzkość stuleci.

W rozwoju umysłowego życia Europy mieliśmy chwile tak świetne, jakich niewiele naliczyćby można w Austryi, Prusiech, Włoszech, Hiszpanii i Portugalii:—był to rozkwit Akademii Wileńskiej, która dała Śniadeckich i Lelewela na katedrze a cały szereg znakomitych uczniów; później w filozofii mieliśmy Trentowskiego; w historyi Lelewela, Szajnochę, Korzona i in.; w poezyi takich geniuszów, jak Mickiewicz, Słowacki, Krasiński i inni; w ekonomii Supińskiego, Bilińskiego, Dunajewskiego — nieustępującycli wcale największym niemieckim geniuszom i uczonym. W powieściopisarstwie posiadamy T. T. Jeża, J. I. Kraszewskiego, J. Korzeniowskiego, Z. Kaczkowskiego, a z młodszych H. Sienkiewicza, Prusa, E. Orzeszkową, Ad. Krechowieckiego i innych—na których Niemcy zdobyć się dotychczas nie mogą. Z dziedziny sztuki — nasze malarstwo rodzajowe i historyczne pozyskało europejską sławę. Słowem: widać, że od początku wieku nie tylko praca twórcza narodu nie ustawała, ale chwilami wzmagała się i potężniała.

Pragnąc nie tylko przysposobić pracę O. Leixnera dla polskiego czytelnika, ale ukazać i własne; społeczeństwo w związku z pracą ludzkości, potrzeba było dzieło niemieckiego autora w wielu miejscach przerobić, a tam, gdzie jest miejsce nasze w kulturalnym rozwoju Europy, miejsce to wypełnić. Nie było to zadanie łatwe z tego względu, że się stosować należało do planu autora i w wykładzie rzeczy polskich pewien proporcyonalny stosunek zachować.

Warszawa, dnia 26 lutego 1891 r.

&Z. cHauńła.

KSIĘGA PIERWSZA.

1776 - 1830.

\

.

:

mm ,d

i

P'

SA

mm.

fe.

''

MST

bBB

***^£a&*

:n

,*wi

T~

s^;_,’ IflH

....

J*

Gr

wh

!!:■

. '1®'

,> #"•

w>1

a®KM 1.^#

^tflPSl

t jfe|#Pily

sr» MJtma

JH

Cii

ii,

Lżv

/Jtff

Kil

$PH5

mil

p?,

mmi

k-..

rj

mSSP

!■

ROZDZIAŁ I.

ix

Cd walki o niepodległość Stanów Ameryki północnej do Cesarstwa Napoleona.

na-

ożeli chcemy ocenić doniosłość wypadków politycznych, które zaszły w końcu wieku XVIII-go i były niezmiernie płodne w najrozmaitsze stępstwa, trzeba się cofnąć do tego ważnego faktu historycznego, jakim była niezawodnie walka o niepodległość stanów Ameryki północnej. Wywołała ją potrzeba obrony wobec nadużyć metropolii.

Po mniej lub więcej szczęśliwych potyczkach, na wiosnę roku 1776-go, zmusił Washington, zamkniętego w Bostonie generała Ho-we’a do poddania się; w czerwcu zwołał kongres, a 4-go lipca uroczyście ogłoszono niepodległość Stanów Zjednoczonych. W odezwie obrońcy Ameryki stanęli także w obronie praw ludzkich. „Wobec sprawiedliwości—głosiła odezwa—wszyscy ludzie są równi; Stwórca obdarzył ich prawem do życia, do wolności i do szczęścia. Prawomocnym może być tylko rząd, który te prawa podtrzymuje, a taki rząd wyjść tylko może z łona i woli rządzonych. Jeżeli zaś zadaniom powyższym nie odpowiada, naród ma prawo go zmienić.”

Myśli te były zwiastunami rewolucyi francuskiej.

Zgromadzony kongres wysłał członka swego, Ben. Franklina, do Paryża, ażeby usiłował wejść w stosunki z Francy ą i pomoc jej zjednać. Franklin wszędzie był przyjęty z największym zapałem; szlachta, uczeni, pisarze — wszystko to kupiło się koło niego, pochłaniając idee, które tak niedawno znalazły w Ameryce praktyczne urzeczywistnienie. Słuchano i podziwiano tego pełnego prostoty i rozsądku człowieka.

Igrano z ogniem nieświadomie.

U niektórych w głębi duszy już budziły się rewolucyjne myśli. Jednym z takich był młody markiz Marya Józef de Lafayette (ur. 1757). Już na parę miesięcy przedtem, z własnego popędu zebrał doborowy oddział wojska, przygotował fregatę, a w kwietniu odpłynął do Ameryki. Washington powitał go bardzo przyjaźnie, a kongres mianował młodzieńca generał-majorem. W jesieni wojna przybrała pomyślny dla związkowych przebieg. Złożenie broni przez wojska angielskie pod Saratogą przechyliło ministeryum francuskie ku stanowczej decyzyi. Dnia 8-go lutego 1778-go r. zawarto z Franklinem dwa przymierza, na mocy których Francya uznawała niezależność Stanów Zjednoczonych i aż do chwili zupełnego wyzwolenia przyobiecała czynną pomoc. We dwa tygodnie po zawarciu przymierza, Franklin został uroczyście na dworze królewskim przedstawiony. Historycznie była to chwila jedna z najciekawszych. Wobec towarzystwa, które pomimo marzeń o wszechludzkiem obywatelstwie i wolności nie pozbyło się ani odrobiny swojej arystokratyczności i wobec ludu zachowywało się wyniośle, stanęło trzech zwykłych mieszczuchów w długich surdutach, o włosach niepudrowanych, nieposiadających w całem zachowaniu się swojem nic z owej lekkości i lekkomyślności, jakiemi dwór paryski celował. Kiedy się zbliżali do króla, przechodząc pośród szeregów połyskującej bogactwem szlachty, powitano ich rzęsistemi oklaskami. Całość tego obrazu stanowić mogła niewinną przygrywkę do wielkiej rewolucyi, która już kiełkowała w umyśle narodu.

Wojna ciągnęła się dalej z przemiennem szczęściem aż dopóki Washingtonowi nie udało się 19-go października 1781-gor. zadać ostatniego ciosu potędze angielskiej. Była to chwila bardzo stanowcza, gdyż długoletnia wojna wyczerpała zupełnie zasoby kolonii, szczególniej pieniężne, — tern bardziej, że wszelki handel wstrzymany został. Anglia przyszła wreszcie do przeświadczenia, że powodzenie dalszej wojny jest niemożliwem. Pragnąc nadal utrzymać kolonie, musiałaby nie tylko z Francya walczyć, ale stawić czoło opozycyi w łonie własnego

■i;

%\ Wilg?

I*

Wum&M

W:£

mm

m

%. -j

ll®. ^

•j4s

:■

• ■■■TWś

& £ £

'?%Ss

V* ;

ii

iii®

jlllSlf

i£sTMś

r,:.

wam

%'•-

l!"

I*

T-'

ifflM

ii

WmB -ą

■ ■ -

Wmm mm

IgSF 1

Przejście Washingtona przez Delaware.

iii

mi

lilii

li ilHBl

ii

li,

mmm

" ÓS

,v-

narodu. Niebezpieczeństwo zwiększało się wskutek zbliżenia się do Francji Karola III hiszpańskiego. W dodatku do wszystkiego, pod przewodnictwem Rossyi tworzył się naturalny związek państw morskich, których obowiązkiem było ochraniać okręty handlowe Rossyi i Niderlandów. Anglia czuła się zniewoloną wypowiedzieć Niderlandom wojnę. W ten sposób miała w Europie trzech przeciwników, wewnątrz opozycję, na czele której stał Ryszard Brinsley Sheridan, znany poeta, oraz William Pitt, młodszy. Do marca 1782-go r. toczyła się opozycyjna walka przeciwko North’owi, dopóki wreszcie nie złożył urzędu. Wtedy Jerzy III widział się zmuszonym zwołać nowe mi-nisteryum z nienawistnego mu stronnictwa. Na czele jego stanęli Roc-kingham, Sheridan i Burkę — ludzie, którzy już od wielu lat żądali uznania niepodległości kolonii, i teraz te same żądania stały się hasłem ich polityki. Wojna przyniosła Anglii niejedną stratę—Minorkę odebrali im hiszpanie, o Gibraltar jednak kuszono się daremnie; tak samo nie udały się usiłowania Francy i oderwania od posiadłości angielskich v schodnio-indyjskich wysp.

Już ku końcowi wojny próbowano zawiązać układy w Paryżu; doprowadziły one wreszcie 3-go września 1783-go r. do pokoju w Wersalu. Franklin żądał uznania niepodległości Stanów ze strony Anglii; Hiszpania została w posiadaniu podbitych krajów, ale zrzekła się Gibraltaru, Francyę też wynagrodzono. Najgorzej wyszła Holandya. Chociaż więc Anglia stanowisko swoje, jako pierwszorzędne państwo morskie—utrzymała, pokój wywołał niezadowolenie, a walka w łonie ministeryum rozpoczęła się jeszcze przed podpisaniem traktatu. Niezadowolenie dało pohop do utworzenia ministeryum koalicyjnego, wktó-rem, obok lorda North, zasiadł także rewolucyonista i przeciwnik jego James Fox. Cele obu reprezentantów koalicyi były wręcz przeciwne i zaznaczyły się rychło. Dnia 19-go grudnia 1783-go roku król Jerzy rozwinął ministeryum, a na czele rządu stanął William Pitt, przeciwnik koalicyi i ruchu demokratycznego, zwolennik przywilejów arystokracyi, zdolny mąż stanu i dyplomata, spokoj ny, rozważny i umiejący panować nad sobą. W Anglii zaś zwyciężył prąd konserwatywny w tej chwili właśnie, kiedy w innych państwach Europy —we Francyi, Belgii i Holandyi dźwigał się ruch rewolucyi i coraz bardziej potężniał.

Na początku bieżącego stulecia życie duchowe wielkich narodów prawie zamarło; nie tylko u południowo-romańskich szczepów, ale w Anglii, Niemczech, we Francyi, w literaturze, w sztuce, w nauce,

w życiu codziennem, wszędzie panował duch pospolitości. Rdzeń narodu—lud, z każdej dziedziny politycznego i duchowego życia był wykluczony; książęta, szlachta, duchowieństwo, uczeni stanowili wyłączne koła, dla których istniało prawo; z wyjątkiem Anglii masa ludowa nie miała pojęcia o życiu duchowem i państwowem. Ale w cichości, powoli, kształtowały się inne poglądy i w znacznej mierze w Anglii początek brały. Filozof angielski John Locke (um. 1704) wskazywał, jako jedyne źródło wiedzy ludzkiej, rozum i refleksyę i zaprzeczał możliwości istnienia wiedzy, nie opartej na bezpośredniem doświadczeniu i na indukcyi; jednocześnie zaś bronił wolności człowieka, a w rzeczach wiary głosił nie tylko powszechną tolerancyę, ale żądał nawet obywatelskiej równości dla każdego wyznania. Myśli, wypowiedziane przez głośnego filozofa w jego dziełach, nie mogły szerzyć się i działać szybko; potrzeba było na to czasu i popularnej formy, ażeby je uczynić przystępnemi dla szerokich kół. Co do Lock’a, zadania tego dokonał w części Antoni hr. Shaftesbury (um. 1713), który w pismach swoich w gładkim, światowym stylu, pełnym jasności, spopularyzował angielskiego filozofa. Ostrzej jednak od niego wystąpił przeciwko religii i żądał dla każdego badania zupełnej wolności. Ponieważ pisma jego odznaczały się dowcipem, ironią, a niekiedy porywającym stylem, szerzyły się przeto głównie pośród klas bogatych, z których wyszli także dwaj najbardziej wpływowi pisarze: lord Henryk Bolingbrock (um. 1751) i hr. Filip Chesterfield (um. 1773). Pierwszy z nich powstawał jeszcze bardziej przeciw religii; nie zaprzecza on wprawdzie istnieniu bóstwa, ale radby ograniczyć wpływ jego do celów państwowych. Uważa, iż religia potrzebną jest dla szerokich mas, ale dla klas wykształconych wszelkie „przesądy” są tylko czynnikiem wstrzymującym postęp. Obaj ci pisarze charakteryzują się brakiem ideałów etycznych.

Obok nich wystąpiło grono ludzi poważnych i naukowo wykształconych, którzy mienili się wyznawcami deizmu, wiary w Boga, ale wiary nieuznającej wcale nadprzyrodzonego objawienia, a wszelkie zasady kierownicze pragnęli tylko z rozumu wysnuć. Niektórzy z pośród deistów, zwanych także wolnomyślnymi, posunęli się do zaprzeczenia wszelkiej religii.

Pomimo tego wszystkiego ruch umysłowy ograniczył się do bardzo nielicznych kół i szerokich mas nie ogarniał. Dopiero we Francyi myśli te przybrały kształty wyraźne i głębsze warstwy społeczne przeniknęły. W literaturze angielskiej niepośledni wpływ wywierały tygodniowe pisma treści moralnej, wydawane przy współudziale poety

nnm (dw

MbMIIuM

Józefa Addisona, ale daleko większym wpływem cieszyły się sentymentalne i humorystyczne romanse i dzieła pewnej grupy poetów, skierowane przeciwko beztreściwemu i lichemu naśladownictwu klasycznej literatury; wypowiadali oni myśl, że poezya do natury wrócić musi i szukać dla siebie takich wzorów, któreby były prostem i wier-nem odbiciem samej natury — jak grecki Homer. W 1760-ym roku poeta Mackpherson wydał poetyczne urywki barda szkockiego Oesinnn, w kilka lat później biskup Persy wydał staroangielskie pieśni i ballady. W każdej dziedzinie sztuki widać było dążenie do prostoty i coraz większe pod tym względem wymagania. Z innej strony dały się słyszeć nawoływania do otrząśnięcia się z „przestarzałych” reguł klasycyzmu, ażeby natchnienie i myśl uwolnić z więzów; wskazywano z naciskiem dawniejszych poetów, jak Shakespeare’a i Miltona, autora Straconego raju, jakoteż pisano rozprawy o geniuszu i o jego prawach do niepodległości.

mans:

1689). Dzieło to wywołało niesłychany zapał, malując życie i uczucia z wielką naturalnością i prostotą, a jednocześnie czystością etyczną. Drugi romans, jeszcze bardziej uczuciowy—„Clarisse” Harlowe’a (1748) miał takież same powodzenie. W obu romansach cnota i występek były odmalowane przesadnie; cnota nadto różowemi barwami, występek— zbyt czarnemi; główne charaktery były przesycone sentymentalizmem, wszystkich stron wyglądały moralne nauki. Wada ta jeszcze bar-

Przekształcenie się smaku było w najściślejszym związku z położeniem politycznem: im bardziej budziłasię w Anglii samów iedza oby wa-telska, tern częściej za tło poezyi służyło życie domowe z tendencyą moralną; jednocześnie pogłębiło się także uczucie, występując w przesadnej formie—jako sentymentalizm. Wr. 1740-ym wyszedł ro-„Pamela, albo nagrodzona cnota” Samuela Richardsona (ur.

a ze

dziej jaskrawo wystąpiła w trzecim romansie Richardsona „Sir Charles Grandison” (1753); bohater jest tutaj zbiorem wszelkich możebnych cnót, i dlatego, pomimo bardzo sympatycznej całości, nieprawdziwy.

Romanse te były formalnie pochłaniane, i one to otworzyły upusty sentymentalnych łez, które się później przelewać miały przez wszystkie literatury narodów Europy. Pomimo wielkiego powodzenia takich romansów, równocześnie rozwinął się inny kierunek smaku, który w części wystąpił przeciwko zbytniej przesadzie cnoty Richardsona; do walki z nią stanął komizm. Henryk Fielding w wielu swoich dziełach wyśmiewał współczesnych, i trzeba przyznać, bliższym był prawdy od Richardsona. Jeszcze mocniej na gruncie rzeczywistości stanęły ro-

H!

=m

k\

A

\

;

m

———.

w

■

ssif

ŃSS&

Hi

Hf

~SS5&

K

&

\

v\

\m

i

V

=5

v. - -

w

==S=

t

lilii?

■

gggg;

:: " V. IB

;/; ;

Si

W

rap,-i

W^H-I

SSateJ

k -,:-

■

Wż=ż.

•*p

®lll

-^•r=r= ^-^-rrr~rr-

*

:V

1

#

.

ii

J2

s

■

mMM

-

>

_

m

.-•

%

wm.

WZZ

śM

■

WA

%

/

#£

- 7

vsr*

gi

!

r-: j

:ęsę

m

■■::1

ir

•;Ć

181

ISKiliil

i=

laE.

'Jfe

P

n

*?■ / jjjy^

W,

A

k^sC'

■ ;

•"

manse Georg’a Smolleta (urod. 1721), z których pierwszy ukazał się dopiero w r. 1746 (Roderich Randone). Chociaż w charakterach jego wiele przesady, niemniej przeto rzeczywistość leży w ich osnowie.

Najwierniej może odmalowane są owe czasy przez Williama Ho-garth’a (um. 1764), który życie prywatne swojej doby wystawił w szkicach ostro-satyrycznych (Zycie zalotnicy, Życie próżniaka i in.}.

Każda chwila dziejowa, w sprzeczności bogata, musi wytworzyć kierunek satyryczny i humorystyczny w literaturze. Na czele tego kierunku stanął Waw. Sterne (1713—1768), któremu bardzo szeroką sławę przyniosły dwa romanse: „Tristram Shandy” i „Podróż sentymentalna.” Materyał opowiadania bardzo ubogi, składający się z wypadków i uwag różnego rodzaju, od wzruszających, pobudzających do płaczu aż do wesołych i humorystycznych. Sterne w drugiej swojej powieści wprowadził do literatury wyraz sentymentalny, którym później scharakteryzowano cały okres.

Nacechowaliśmy nieco obszerniej ruch umysłowy w Anglii, gdyż w wielu kierunkach wywarł on niepośledni wpływ we Francyi i Niemczech. Idee odbywają także wędrówkę i szukają sobie nowej ojczyzny, gdzie z duchem jej nowy tworzą związek i nieraz pierwotny swój kształt zmieniają.

Rozwój umysłowego życia w Anglii wskazał drogi do poddawania krytyce rozumu wszystkiego, co się działo w dziedzinie polityki, filozofii i religii, do wszechstronnego wybuchu uczuć osobistych. Kierunek ten znalazł przedewszystkiem zastosowanie we Francyi i zyskał tam poplecznika w osobie Franciszka Maryi Arouet’a Voltaire’a (ur. 1694, ur. 1778). Nie był to wcale geniusz twórczy, ale człowiek żywego umysłu, pisarz niezmiernie cięty, obeznany z literaturą całego świata. Dowcipny aż do cynizmu, nieprzejednany wróg religii, nie-uznający żadnej powagi, deista, ale wróg śmiertelny pozytywnego chrystyaniztnu i duchowieństwa,niestrudzony bojownik o wolność ducha, obrońca niesprawiedliwie uciśnionych. Jednocześnie był to człowiek sprzecznego ducha, próżny, chciwy pieniędzy i sławy, często modyfikujący wobec ukoronowanych przyjaciół zasadnicze swoje po-glądy.

Yoltaire skierował swoje strzały głównie przeciwko kościołowi, jak Karol de Montesąieu (um. 1755) przeciwko polityce. W Listach perskich wyszydził pod formą romansu życie państwowe i społeczne we Francyi. Te same poglądy w formie naukowej i filozoficznej rozwinął w dwóch pomnikowych dziełach swoich: Uwagi o przyczy-

n a c h wielkości i upadku państwa rzymskiego, j a-koteż w klasycznem dziele O duchu praw. Voltaire zwrócił uwagę na stosunki w Anglii, wynosił wysoko urządzenia państwowe tego kraju, zabezpieczające narodowi samorząd, wskazywał despotyzm w rządzie, jako przyczynę upadku ludzkości, skażenia obyczajów, a w konstytucyjnym ustroju państwowym widział ideał, do którego dążyć powinny wszystkie państwa Europy. Wytworna i prosta forma przyczyniała się do rozszerzenia jego idei, w głębi których ukrywał} się rewolucyjne kiełki.

W innym zupełnie kierunku działały pisma Jana Jakuba Rousseau (ur. 1712, um. 1778). Wypływały one nie tyle z głębin jego filozoficznego rozumu, ile z pełnego serca. Ale w nim tkwiło także pewne rozgoryczenie i niezadowolenie ze stosunków istniejących obok marzycielskiego rozmiłowania się w naturze. Wieść głosi, że w ostatniej chwili swego życia, kazał otworzyć okno, ażeby wzrok swój rozweselić dalekim widokiem. Zasadniczy jego pogląd skupiał się w tem, że oświata przynosi zepsucie tylko; ratunek zaś ludzkość znaleźć może jedynie w powrocie do stanu natury. Bezprawność uciśnionych, dzikość panujących, biorą początek w wyrodzeniu się rodzaju ludzkiego. Jeżeli podobne myśli oddziaływały na umysły współczesnych nader żywo, to o ile więcej potęgowało się to działanie z chwilą, kiedy Rousseau nadał im formę romansów. I tutaj prawom i wymaganiom natury przeciwstawił on sztuczne stosunki, uwydatnił kontrast między przebiegłością i kłamstwem, panującemi w zwykłych stosunkach, a powłoką ludzkiego uobyczajenia. Najpotężniej może oddziaływał romans Emil, traktujący o wychowaniu i religii. Z niezwykłą śmiałością napadł Rousseau na brak naturalności w wychowaniu dzieci i stworzył własny ideał; z największem ożywieniem podnosił znaczenie tylko takiej religii, która z głębin ducha ludzkiego początek bierze.

Ruch materyalistyczny dosięgną! swego szczytu u współpracowników Encyklopedyi, która stosownie do zamiarów wydawcy miała zastąpić wszelkie książki.

Duch ogarniający encyklopedystów możnaby nazwać duchem przeczenia; ganili oni wszystko stare, bili na każdą wiarę religijną, bez względu na cokolwiek; zaprzeczali współdziałaniu wżyciu ludzkości i jednostek wszelkich duchowych czynników, nic natomiast nie stawiąc. Zgodnie z temi poglądami, moralność encyklopedystów była nawskróś materyalistyczną; zamiast moralnego poczucia obowiązku wysunęło się sobkostwo i chęć użycia.

Wiek XIX.

Cnota, obyczajowość, wolność moralna, panowanie nad namiętnościami—wszystko to uznano za niedorzeczność. Jak podobne myśli działać mogły na wyższe klasy, już i bez tego głęboko, zdemoralizowane—nie potrzebuje dowodzenia. Już w pismach tych czuć lekki oddech rewolucyi. Im bliżej polityczne stosunki zbliżały się ku przewrotowi, tern gwałtowniej wdzierały się do literatury dążności rozkładowe. Z jednej strony panowała samowola, tern smutniejsza, że wzór jej znajdował się w samej rzeczywistości; z drugiej strony atak na system, panujący w państwie i kościele, stawał się coraz gwałtowniejszym. Coraz namiętniej zwracano uwagę społeczeństwu na konieczność nowej orga-nizacyi, coraz głębiej w klasy zamożniejsze i w masy wcielały się myśli rewolucyjne, a głosiciele ich nie przeczuwali nawet niebezpieczeństwa w ich głębi drzemiącego.

Ruch umysłowy w Niemczech powstawał pod wpływami Anglii i Francyi, ale absolutny brak politycznego życia wywoływał to, że nowe prądy kierowały się głównie w dziedzinę nauki i literatury.

Już na początku stulecia usiłowano poezyę i naukę szerszym kołom uprzystępnić. Język łaciński musiał ustąpić miejsca niemieckiemu; pisma, wydawane na wzór angielskich, poczęły przenikać do klas średnich. Ale we wszystkich dziedzinach życia panował jeszcze dawny suchy i pospolity ton; rzadko gdzie czuć było świeży powiew. Dramat niemiecki zaczerpnął wzorów w literaturze francuskiej. Fr. Klopstock, piewca „Messyady,” zaszczepił kierunek sentymentalny; Johann Win-kellmann odtworzył pojęcie o sztuce greko-rzymskiej; Gotth. Lessing dał początek rozumowanej krytyce i usunął przewagę duchową francuzów w dramacie. Wystawił on pierwszą, znakomitą pod względem artystycznym, niemiecką komedyę p. t. „Minna z Barnhelm,” a jako myśliciel i poeta usilnie dążył do obrony największych skarbów ducha—wolności myśli i sumienia. Obok niego i po nim działali J. G. Herder, zapalony obrońca humanizmu, przejęty najlepszemi uczuciami dla poezyi ludowej wszystkich narodów, bardziej poeta niż myśliciel i Krzy. Wieland, który wystąpił wprawdzie, jako naśladowca Klopsto-cka, ale z czasem w poezyi i prozie doprowadził język niemiecki do nieznanej przedtem giętkości.

Pomału wytwarzały się ideały ludzkie, społeczne, narodowe, które przenikały w dziedzinę sztuki i życia codziennego; burza przedrewolucyjna zniszczyła wprawdzie resztki panujących opinii w sztuce i życiu, ale niepodobna było wcielić jeszcze nowych ideałów w życie państwowe. Niemcy, jako potężna całość, dla której obywatele państwa

mogliby z pożytkiem pracować, nie istniały jeszcze. Wprawdzie Fryderyk Wielki zdołał dla tej idei rozbudzić i przygotować umysły na północy i południu, a przy istniejącem rozszczepieniu, przy panującej zazdrości między szczepami i państwami, przy współzawodnictwie między młodemi Prusami a starą Austryą, przebudzenie się to nie miało trwałej podstawy. Pytanie: Habsburgi czy Hohenzollerny,—nie było jeszcze historycznie rozwiązanem, ale oba państwa czuły już to dobrze że spór historyczny nie da się rozwiązać na drodze pokojowej. JózefII

■.•li

mmm

V,

Pp$

sm

Ii

WSBBB&izsg:**

9Rw...

iBf-. ;

mm

i&gggfgr '■*£■■■*

iwmmm

[J«£

____

Fryderyk II wita cesarza Józefa II w Nissie.

był od lat młodzieńczych zapalonym czcicielem króla pruskiego; kiedy nareszcie życzeniu jego, osobistego spotkania się z królem w Nissie (1769), stało się zadość, marzył, że zjednoczenie ku chlubie Niemiec będzie możebnem; ale rozczarowanie wkrótce nastąpiło.

Fryderyk i Józef II byli samowładnymi królami, ożywionymi wprawdzie najlepszemi chęciami względem własnego narodu, ale czyny ich nie zawsze odpowiadały dobrym chęciom. Obok nich panowalijeszcze drobni despoci, nieposiadający żadnego państwowego ideału, dyletanci we wszystkiem, oprócz umiejętności użycia, jednem słowem próżniacy w purpurze Jakże na takim gruncie zrodzić się mogło poczucie narodowe? Ale wkrótce powstała jedność, pod której sztandarem złączyły się najlepsze umysły Niemiec na północy i południu, od granic Francyi do granic Rossyi— jedność w dziedzinie myśli. Z pośród tych burz i pędów wysunęły się postacie dwóch wielkich mężów — Wolf. Goetlie’go i Fryd. Shillera. Obaj goniuszem swym sięgnęli w główne prądy wieku, w rozpętanych uczuć krainę; pierwszy utworami swymi „Goetz z Ber* lichingen,” „Clavigo,” i „Stella,” drugi dramatami: „Rozbójnicy” i „Intryga i miłość.” Wkrótce jednak obaj wyzwolili się z tego przesadnego kierunku, a od najlepszych mistrzów starożytności nauczyli się miary artystycznej. Oni to własną myślą, uczuciem, pracą, stworzyli duchową ojczyznę niemiecką.

Ale duch rewolucyjny wieku objawiał się nie tylko w usiłowaniu zdobyciu wolności myśli i uczuć, nie tylko w poezyi, wkroczył także w dziedzinę nauk, teologii, historyi. W zakresie nauki usiłowali ludzie wolnomyślni, pod wpływem pisarzy angielskich, stworzyć czysty prawdziwy chrześcijanizm i religię z rozumem pojednać. W pierwszym szeregu wałczących stał Lessing, w drugim Tyinot. Spittler (um. 1810), który w dziełach swoich, bardzo przystępnie pisanych, bronił prawa narodów i szukał dróg do odzyskania tych praw i utrzymania ich. Wielu marzycieli nie tylko podzielało myśli J. J. Rousseau o wychowaniu, ale starało się je w życie wprowadzić. Im obficiej napływały nowe myśli, im gwałtowniej się kształtowały, tern ważniejszem stawało się zadanie prasy. Dawniejsze pisma tygodniowe, zajmujące się wyłącznie prawie sprawami literackiemi, ustąpiły miejsca innym, które nie tylko interesowały się polityką, ale także szerzyły niejedną myśl pożyteczną w życiu społecznem.

Kiedy rewolucya w Niemczech odbywała się wyłącznie w dziedzinie ducha, zagranicą coraz widoczniej można było dostrzedz ślady głębokich wirów politycznych. Zbyt gwałtowne reformy Józefa Ii-go, dążące do jedności państwowej i do usunięcia wpływu duchowieństwa, spełzły na niczem. Belgia, opanowana prawie wyłącznie przez duchowieństwo i z trudem tylko przy koronie Habsburgów utrzymywana, powstała przeciw józefińskim reformom, które miały na celu zupełne przekształcenie szkoły i ograniczenie władzy duchowieństwa. W grudniu 1786-go r. wybuchło powstanie w Lowen, rozszerzyło się wkrótce po całym kraju, tak, że Józef II zdecydował się (w czerwcu 1789) zgromadzenie stanów rozwiązać. Działo się to właśnie w chwili, kiedy w Paryżu rewolucya stawiała już pierwsze kroki. W listopadzie stany ogłosiły swoją, niezależność, a w miesiąc później wszystkie prowincye złączyły się w jedną rzeczpospolitą, i austryacy zostali wypędzeni. Śmierć Józefa Ii-go (20-go lutego 1790) przeszkodziła dalszemu zaognieniu stosunków, tem bardziej, że następca jego, Leopold I, roztro-pnem zachowaniem się zdołał burzę zażegnać. W końcu listopada Belgia wróciła pod panowanie Austryi.

Holandya podniosła także chorągiew groźnego buntu przeciw Wilhelmowi V Orańskiemu. Żona jego, Zofia Wilhelmina, była siostrą Fryeryka Wilhelma II, następcy, „starego Fritza.” Król skorzystał ze sposobności wmieszania się do sporu domowego, otrzymał łatwe zwycięstwo i Wilhelm Y znowu na tronie zasiadł. Prusy, Hol-landya i Anglia zawarły trój przymierze (1788), a ruch rewolucyjny zakończył się jeszcze prędzej niż belgijski.

Inne zupełnie rzeczy działy się we Francyi, w kraju, że tak powiemy, ojczystym rewolucyi. Z chwilą, kiedy za czasów Ludwika XIV Francya zapanowała prawie nad całą Europą, wyrobiły się w tem społeczeństwie zasadnicze przeciwieństwa, które wkrótce w krew i kości przeszły. U góry, przy królu, wszystkie prawa; szlachta i duchowieństwo tylko wobec króla posiadają prawa ograniczone, względem wszystkich innych warstw korzystają bezwzględnie ze swoich przywilejów; u dołu mieszczaństwo pozbawione wszelkiej samodzielności, lud, nie-posiadający żadnych praw, oddany na pastwę wszystkim. Wystarczać mu była powinna sława francuskiego oręża i powodzenie dyplomacyi. Wszędzie w dodatku panowała choroba rozrzutności, samowola i przeciwieństwo interesów warstwy używajęcej życia i zwiększającego się gwałtownie, pozbawionego wszelkiej moralności proletaryatu, napływającego z prowincyi do Paryża. Po śmierci Ludwika XIV rządziła regencya; były to czasy szalonej samowoli, nikczemności i bezpraAvia. W takiej atmosferze rósł Ludwik XV-ty, jako niewolnik zalotnic i faworytów, oddany tylko przyjemnościom chwili, póki wreszcie nie padł w ramiona bigoteryi. W takiej to właśnie chwili dziejowej powstała literatura, unicestwiająca wszystko, rzucająca szyderstwo na wszystko, co się poczuwało do wyższości, a jednocześnie z nią zawitał duch rewolucyi, tęsknota do wolności.

Zużyta armia, bezwładny rząd, sprzedaj ni urzędnicy, zadłużona szlachta, rolnictwo i przemysł w zaniedbaniu, lud ubogi i uciśniony, państwo stojące nad przepaścią, —w takim stanie była Francya¹, kiedy panować zaczął Ludwik XVI, król dobry, ale słaby. Posiadał on dosyć bystrości wzroku, ażeby zrozumieć położenie kraju, ale nie posiadał zupełnie daru wyszukiwania ludzi, którzyby mogli jakiś ratunek obmyśleć, i łatwo podlegał wpływowi otoczenia.

Po ustąpieniu z ministeryum finansów Jakóba Neckera (ur. 1734), człowieka prawego, ale wcale nie genialnego, w dodatku nienawidzonego przy dworze, — teka ministeryalna różne przechodziła koleje, aż wreszcie dostała się do rąk Aleks. Calonne’a, który sprawował rządy starym trybem, robił długi, i nareszcie, wyczerpawszy wszelkie środki, zaproponował królowi zgromadzeniu notablów, ażeby wspólnie z nimi naradzić się nad reformą podatku. Na krótko przedtem odegrała się gorsząca historya z naszyjnikiem, która naraziła królowę na obmowę.

Awanturnik włoski Józef Balsamo, znany pod imieniem hr. Cagliostro, wymógł na kardynale ks. Rohanie, przy pomocy sfałszowanego listu królowej, kupienie kosztownego naszyjnika, który przy pośrednictwie osoby trzeciej, miał być jej wręczony. Osoba ta była w porozumieniu z Cagliostrem i kamienie z naszyjnika sprzedała. Kiedy jednak jubiler zadługo nie otrzymywał należnej mu zapłaty, zwrócił się bezpośrednio do królowej, która o niczem nie wiedziała. Oszustwo wykryło się. Rohan został wspólnie z innymi aresztowany, parlament kazał go uwolnić, ale król, pomimo tego, polecił mu opuścić Paryż. Krok ten przeciw wielkiemu dostojnikowi kościoła i członkowi najwyższej arystokracyi wywołał oburzenie nie tylko wśród duchowieństwa, ale także wśród szlachty, źle usposobionej względem królowej.

Tymczasem na zgromadzenie notablów nie można było wiele liczyć, gdyż każda reforma podatkowa ich przedewszystkiem dotykać musiała; szlachta nie czuła się wcale usposobioną do ofiar na korzyść państwa. Posiedzenia więc schodziły na niczem, pomimo tege jednak dały się tam słyszeć opinie, n. p. Laffayette’a, zwracające uwagę na to, iż polepszenie stanu rzeczy jest koniecznością.

na

Od tej chwili wypadki podążały już szybkim krokiem ku katastrofie. Nowy minister zaczął od rozpisania podatku, gdyż Calonne podniósł deficyt do 170 mil. liwrów. Parlament orzekł, że tylko stany generalne mają prawo nakładać podatki i nie zgodził się na zaciągnięcie wniosku do protokółu, ażeby mu siłę wykonawczą nadać; skutkiem czego parlament rozpędzono. W stolicy już się. rozpoczynały niepokoje. Mary a Antonina nie mogła pokazywać się publicznie. Kiedy jednak wyraźne zezwolenie króla, wygnani posłowie 21-go września 1787 r. do Pa ryta wrócili, ludność powitała ich ostentacyjnie. Ale zgoda nie

trwała długo. Parlament stanął wkrótce znowu na wrogiej stopie z ministeryum i królem, przyczetn dwóch posłów aresztowano. Wtedy całe zgromadzenie zażądało uwolnienia ich i w końcu uznało (stycz. 1788) za nieważne wszystkie listy gończe i edykta królewskie, wydane w ciągu ostatniego stulecia. Ludwik oświadczył publicznie, że prawa jego królewskie są nieograniczone, że jego osoba jest jedynem źródłem władzy, a sądy i parlamenty są tylko organami jego woli. Na to zaprotestował parlament, powołując się, że w konstytucyjnej monarchii

■'II

Si

*J||

r.

fc

Talleyrand.

stany generalne tylko stanowić mogą podatek, że są nietykalne, że prawa narodowe są niewzruszalne. Jednocześnie postanowiono nie uznawać prawomocności „ordonansów,” zmniejszających ich władzę i krępujących wolność.

Pomimo tego ordonanse ogłoszono i wszystkim parlamentom pro-wincyonalnym odebrano władzę stanowienia o podatkach i prawach narodu. Parlamenty nie chciały z praw swoich zrezygnować. Wybuchły zamieszki w Delfinacie i Bretanii. W pierwszej z tych prowincyi, gdzie obok szlachty i duchowieństwa w zgromadzeniu zasiadali także mieszczanie, chłopi i ludność miejska nie dopuściły wojska do rozpędzenia parlamentu w Grenobli. W Paryżu rosło niezadowolenie z dniem każdym, a ludność poczęła się burzyć.

Król rozwiązał ministeryum, przywołał po raz drugi Necker’a i zwołał stany generalne. Lud począł podpalać i niszczyć pałace znienawidzonych ministrów, tak, że trzeba było użyć siły wojskowej do obrony. Necker był wprawdzie ulubieńcem ludu, ale nienawidził go dwór i parlament. Obraził on zgromadzenie tern, że mieszczaństwu pragnął nadać podwójną ilość głosów, w porównaniu z innemi stanami. W końcu zdecydowano, iż trzeci stan powinien posiadać tyluż reprezentantów, co inne. Dnia 1 maja 1789 r. zgromadziły się stany generalne, powitane przez naród francuski i przez całą Europę z wielkim zapałem.

Było to jedno z najznakomitszych zgromadzeń, jakie zna historya. Obok niezłomnych obrońców dawnych przywilejów szlachty i duchowieństwa, wolnomyślni arystokraci, jak Laffayette, przebiegli dyplomaci, jak biskup Maurycy Talleyrand (ur. 1754) i obok niego Ilonoryusz hr. Mirabeau (ur. 1749), zepsuty moralnie, żądny sławy i pozbawiony charakteru, ale wymowny i ożywiony; marzyciele, obdarzeni najlepsze-mi nadziejami i chęciami, ale nie liczący się z rzeczywistością; wysocy dostojnicy kościoła, żyjący w zbytkach, jak arystokraci i ubodzy proboszcze z różnych prowincyi, ludzie, którzy z przekonania stali po stronie mieszczaństwa, idealiści, nieznający ani świata, ani ludzi, uczeni, jak astronom Bailly, który z niewiadomych pobudek przeszedł ze swego gabinetu na ślizkie pole polityki; publicyści, jak abbe Sieyes, który w broszurze swojej, wydanej w 1788 r. p. t. „Co to jest trzeci stan?”—uważał mieszczaństwo za jądro narodu. Obok tych wszystkich, osobistości, których nikt nie znał, jak Maksymilian Robespierre z Arrasu. Dwór, jakoteż szlachta i duchowieństwo żądali głosowania według stanów i obrad odrębnych. Sprzeciwiał się temu trzeci stan, posiłkowany przez Laffayette’a, komedyanta wolności Talleyranda i księcia Orleańskiego, ogłosił się jako zgromadzenie narodowe, gotowe dokonać przekształcenia Francyi nawet bez pomocy innych. Jednocześnie wrzenie ogarniało coraz szersze warstwy narodu. Wyborcy paryzcy utworzyli nowy klub. Polityczne hasła, wygłaszane z zapałem przez mówców, przechodziły wprawdzie z ust do ust, ale nie były wcale rozumiane; tłum stolicy podburzał się bez żadnego idealnego celu, budził się po-prostu z długiego snu i odczuwał fizyczną swoją siłę.

Usiłowanie króla, za poradą stronnictwa dworskiego, by podejść trzeci stan i narzucić mu konstytucyę, nie udało się. Mirabeau zawołał

m

mm

jjj

?

353 i

1

%

■

■

i

m

:

:v

p[g£iH£vM

| f-

._■. ■■■.’-■

mmm

■

. -i

■ ^

K

V

mmm

m

■HI

• i

II

2.'.

tóg

im

w»,'

j

i?

mm

m

t

i

9B

f

;

' fe -

!.,. HHI11.....;

'■

*■

:

Y

Ja

fv; \

y:

*

ZĘ^Ę/mm

r

m

:

u

F

r=

i

mm

i-

m

m

m-

. V

:

" L

m

■ii

KI

■

?w

SE51

7V"

ETO

S

K

...1

WA

&

w

• T

Sts

m

■

p

1| K!

&

■U ■

m

V-

E

PN

<h- JŁ/J

1

Km

i

SS?

. .iB

HHl

ES

II

Ui

H5

u

.

'..J

V

K

fcS

.

W\

;.

m

w

B

ara

:

1

:•

v*^

E

s

M

R

r

I

3

V ą

\ r.

f

.

Lf

LliS?

o:

m

K

3

^ ' V

i

ls2

mm : -

£

r

1!

.

m

¹

ŹSi.

m

BL

U

i

n

1

;v

bi

Zdobycie Bastylii (patrz atr. 25).

«

$

-

—

do mistrza ceremonii: „Proszę powiedzieć swemu panu, żeśmy się tu zgromadzili z woli narodu, i że usunąć nas stąd można tylko bagnetami!” Ludwik wahający się ciągle, przyrzekał wreszcie szlachcie i duchowieństwu zgromadzać wspólne posiedzenia z trzecim stanem, chociaż chętnie byłby usunął drażniące go niespokojne żywioły. Stał się więc powoli narzędziem w ręku królowej i dworu i robił wszystko, czego od niego żądano. W końcu zgodził się nawet na dyinisyę Necke-ra. Zaledwie postanowienie jego stało się wiadomem, oburzył się cały Paryż. Tłumy ludu, złożone z mieszczan i motłochu z najkrzykliwszych przedmieść, przeciągały ulicami i gromadziły się na placach koło krzykaczy. W ogrodzie Palais royal, gdzie kawiarnia była zbiorowym punktem pisarzy, artystów, literatów, polityków, młody zapaleniec, Kamil Desmoulins, 12 lipca wezwał lud do broni, ustrojony, jako pa-tryota w „liście zielone.” Słowa jego były iskrą rzuconą do prochowni: już nazajutrz przyszło do starcia między ludem a wojskiem. Żołnierze tysiącami przechodzili z gwardyi do ludu, a potem do gwardyi narodowej. Na dworze śmiano się z tego wszystkiego i panowało tam przekonanie, że siłą da się wszystko zażegnać. Wieczorem 13-go lipca w świetnych salonach Wersalu, zgromadziło się na bal wyborowe towarzystwo, nazajutrz rano zaatakowano dom Inwalidów i broń ludowi rozdano, a w kilka godzin później zdobyto Kastylię. Ucięte głowy gubernatora i oficerów, wsadzono na piki i z temi oznakami zwycięstwa rozjuszony tłum przeciągał ulicami Paryża.

Teraz dopiero rozpoczęła się emigracya książąt i arystokratów, którzy dla bezpieczeństwa uciekali za granicę i usiłowali obce mocarstwa na pomoc Francyi przywołać. Ludwik z drużyną wiernych pozostał sam. Już go można było uważać, jako jeńca, z którym nikt się nie liczył. Dnia 16-go lipca król przywołał znowu Neckera, który jako teoretyk, w ciężkich dniach burzy najmniej był zdolny na kierownika. Wkrótce potem odbył on tryumfalny wjazd do Paryża z córką swoją przy boku, panią de Stael.

W gruncie bezrząd i bezprawie panowały już wszędzie. Długo pozbawione własnej woli masy podniosły się w całym kraju; chłopi burzyli zamki feodalnych panów i gospodarowali, jak zwierzęta. Zgromadzenie narodowe opracowało nową konstytucyę, opartą zupełnie na zasadach Montesquieu’ego i Franklina, która ku końcowi sierpnia już była ukończoną. Pomyślana przez idealistów, oparta na stosunkach uczciwych, przepełnioną była marzycielstwem i nieznajomością natury ludzkiej. Zniesienie poddaństwa, praw lennych, przywilejów klasowych, prawa miecza, dziesięciny duchownej — wszystko to odpowiadało potrzebom wieku, niejednocześnie dano takie określenie prawom ludzkim, które czyniło cały nowy gmach pozbawionym trwałości.

Niezależnie od rewolucyi, dokony wującej się w dziedzinie pań* stwowo-prawnej, szerzyła się także rewolucya wśród plebsu, której pi zeznaczonem było wszystko pochłonąć. Nietaktowne postępowanie, szczególnie ze strony królowej, jeszcze bardziej podburzało niezadowolonych. Dnia 5 października, niezliczone tłumy, dowodzone przez bohaterów zdobycia Bastylii, rzeźnika Jourdana i pięknej Theroigne de Mericourt, ruszyły ku Wersalowi, ażeby rodzinę królewską uwięzić. Doszło do scen okropnych; królowej omal nie zamordowano. Laffayette, pomimo zebranej naprędce gwardyi narodowej, nie zdołał ludu powstrzymać. Król musiał uledz. Dnia 6 października wsiadł do powozu razem z rodziną, i konwojowany przez tłum, postępujący na czele i niosący zatknięte na pikach głowy pomordowanych, powrócił do Paryża. Naturalnie, że król i dwór, wobec gwałtownie wzmagającego się wzburzenia mas, niszczących resztki porządku państwowego, nadzieje swoje ku zagranicy zwracali. Kiedy zgromadzenie narodowe traciło czas w bezustannych sporach, szukając możności urzeczywistnienia idealnych żądań, tworzyć się poczęły rozmaite kluby, w których ręku skupiłasię faktyczna władza, jak j akobin ó w, usiłujących przy-pochlebiać się masom, i jeszcze bardziej gwałtownych kordelierów (cordeliers). Od listopada zgromadzenie narodowe powzięło kilka uchwał: zniosło klasztory i zagarnęło ich fundusze na rzecz skarbu, ustanowiło wybór duchowieństwa na posady proboszczów, jako urzędników gminnych, którzy muszą składać przysięgę na nową konstytucyę, skasowało wszelkie oznaki honorowe, wszelkie przywileje szlacheckie, wprowadziło sąd przysięgłych i samorząd gminny.

W rocznicę obchodu święta związkowego (14 lipca 1790) zapał ogólny wzmógł się do najwyższego stopnia. Delegaci różnych prowin-cyi zwołani zostali na pole Marsowe, a świętująca ludność zgromadziła się przed Ołtarzem ojczyzny. Prawdziwem szyderstwem history-cznem była msza, odprawiana przez biskupaTaylleranda, przebiegłego dyplomatę i światowca. Pierwszy Lafayette wykonał przysięgę na wierność narodowi, prawu i królowi. Ludwik złożył przysięgę także. Wszyscy ściskali się i całowali. Zdawało się, że wszystko zapomniane, a nowy porządek rzeczy zapanował. Odurzenie znikło jednak wkrótce. Już zagranicą, pod wpływem roboty emigrantów, rozpoczął się ruch wsteczny; bezwzględni zwolennicy rewolucyi, którzy o zgodzie z królem

nie myśleli, z jakobinami na czele dzierżyli faktyczną, władzę w swoich ręku; o prawidłowem funkcyonowaniu sądów, o bezpieczeństwie osób imienia nie'było mowy; kredyt państwowy, skutkiem wprowadzenia w obieg pieniędzy papierowych (asygnat) był narażony na najniebezpieczniejsze ewentualności, znaczenie władzy królewskiej stało się fikcyą. Król widział, że nic już do uratowania nie zostało, szedł więc za radą tych, którzy do ucieczki namawiali. Przedsięwziął ją bez ża-

mm

sil

!|

aSSHrJsSIS

Mli

ni

I?

i*:.;,

i v.;

Mi

ii

\m

jmm

■I

^SSStik

be

gj

wm,= - Ai. i

SK-.:

ilCTilk

%#

stUP

ii

pil

mf

mam

Pochwycenie Ludwika XVI w Yarennes.

dnych ostrożności, w nocy 30-go czerwca 1791 i\, a nazajutrz rano już cały Paryż o tern wiedział. Zatrzymano zbiegów z Yarennes i zawrócono do Paryża.

Zgromadzenie narodowe zawiesiło całą sprawę, aż do chwili, kiedy Ludwik miał zaprzysiądz nowo-opracowaną konstytucyę. Stało się to 17 września 1791 r. Konstytucya przyrzekała wolność myśli, wolność prasy i usuwała wiele nieporozumień, wywołanych samowolą chwilowych stosunków. Ale stworzyła jednocześnie prawo wyborcze, oddające władzę w ręce stronnictwa, które rozporządzało głosami najniższych warstw; stronnictwem takiem byli nieprzejednani demokraci. Z jednej strony nieprzejednani republikanie, jak Póthion, Poland de la

Platiere i jego piękna żona, którzy marzyli o idealnej rzeczy pospolitej, z drugiej jakobini, jak Danton, dziennikarz Marat, Fabre d’Fglantine iw.in., ludzie bezwzględni, silnego charakteru. Łatwo było domyśleć

L>

fl

i;'

ii

II

>*j

yy:>v:;

ijr:

ąy-f!

.":V'V';

•®r»,

l|Jlp

śfev /f PM&

iP

\-p$

Sf

mi\

••

lii

>■

il

ii'"

IsPlyl

•.

;r""";|||

ty

Hifc

'lim

i-i

ILirj

% ':«

teS\, '. -ylj

m ni

.. --^yyy Upssą ;.,i ; ii^

ir

yn3

»V

i®

Kostiumy z czasów Dyrektoryatu

się, że stanowczy krok zrobią, nie ideliści, lecz oni. Nowo wybrane zgromadzenie prawodawcze okazało się do gruntu republikańskiem i usunęło wszelkie pośrednictwo żywiołów spokojnych, konstytucyjnych. Jakobini posiadali już przewagę i tworzyli niby drugi rząd, mający

i m

gjjgjgjfll

' - •-

;-:

@1

;->a

X- 1 £5

•-

ssg

B

r<-" ‘'

im

=5'-

"

%

m

- ■ yiZ- —--■•

•• :■ - .

.

s

B

fi;

X

Billi

m

3

m m

y

:;i

w

m

,

"L

■R

gaf|g

i

-

; =

■jar

?l

⁷

4-r-——

l§Sg

'i

sr

f ;

fgS

iff

i~5

W

.

w

■s

a

K

a

sM

n

I

.‘3

■

r.-

a

.1

'

*;> if-

1

a

*"■

tt

W

II If:

X:

;;

£

i

flSMil

if

- I

!:.

::

|;:i:r

?! "I¹

mmm

MaBa

ffjfS

■a

E®0*E::

Bffl

. :

—JV

H

■■ '■/.

Si

'■ •:

-

ii

1

tlM!i.lilli|i;i.l:l.lllMI!l;l'I.IT.I!l:llllii:i'll'Hilil

I'l;l H ll;i'l Iffl Hlf filii lii l'fTTWFlffl;l i'IT'111 Ml Uli I ilłllWWfflfflltiml IM

plebs do rozporządzenia. Konspiracye dworu, książąt emigrantów, jakoteż szlachty, która z chwilą opuszczenia majątku traciła do niego prawa, wywołały zagranicą pewien ruch wsteczny, głównie w Niemczech. Groźne noty cesarza do zgromadzenia prawodawczego, raniły uczucia miłości własnej francuzów; duch wojskowy wzmagał się, podsycany przez skrajne stronnictwo jakobinów, późniejszej góry, ministeryum upadło, król widział się zmuszonym utworzyć nowe z łona opozycyi. Starcie się rewolueyi z zagranicą stawało się nieuniknionem.

* *gfS§N

Itff.

ł/

. y/s

-J*

Wm

WM

Ki

-i

W"

Fryderyk Wilhelm II, król pruski.

Anglia przez Pitt'a młodszego kierowana w duchu konserwatywnym, nie obawiała się rewolueyi. Zdołał on z łatwością niewielkie radykalne stronnictwo uczynić nieszkodliwem, i jakkolwiek nie występował otwarcie, jako wróg rewolueyi, zdecydowany był stanąć po stronie jej przeciwników—Prus i Austryi. Fryderyk Wilhelm II, jako król pozbawiony zdolności, jako człowiek małego znaczenia, oddany własnym namiętnościom, reprezentował w Prusiech ruch wsteczny. Ministrowie: Wóllner, Lucchesini, Bischofswerder popychali go ciągle do walki z każda wolną myślą—zresztą zadawalał się on mistyeznemi zabawkami i przyjemnostkami. W Austryi również zaznaczył się powrót do zaniechanych reform, ale Leopold II nie miał wielkiej chęci porywać się do wojny, tem bardziej, że na sprzymierzeńców liczyć nie mógł. W Berlinie natomiast rosło niezadowolenie ku francuzom, aż wreszcie przyszło do zjazdu między Wilhelmem a Leopoldem w Pillnitz (27 sierp. 1791), na którym stanęli także, zaproszeni jako goście, hr. Artois, brat Ludwik XYI-go i dwaj inni wybitni emigranci, z memoryałem. Obaj królowie odrzucili pojednanie. Godzili się na tym punkcie, że odbudowanie monarchii we Francyi jest koniecznością, ale co do szczegółów zdania były niejasne, gdyż wzajemnie obaj sobie nie dowierzali. Król Leopold polecił książętom prowincyi reńskich, ażeby wichrzeń i werbunku emigrantów zabronili; kiedy dopiero ministeryum żyron-dystów stanowczych wyjaśnień od Austryi zażądało, zdecydował się na zawarcie sojuszu z Prusami, oświadczył jednakże rządowi francuskiemu, że jeżeli życiu królewskiej rodziny nic nie zagraża, on nie myśli wcale wtrącać się w nieporozumienia wewnętrzne. Działo się to w końcu lutego (1792). Dnia 1 marca umarł cesarz, a na tron wstąpił Franciszek II, człowiek pozbawiony wszelkiej samodzielności. Ministeryum stanęło po stronie emigrantów. Ostra nota do posła francuskiego w tej sprawie wyłołała wypowiedzenie wojny „królowi Austryi i Węgier.’* Prusy stanęły po stronie sojuszników.

Obie strony sprzymierzonych, chociaż uzbrojone bardzo niedostatecznie, zapatrywały się na wojnę, jako na spacer wojskowy. Gdyby nawet po wypowiedzeniu wojny wyruszyła w pole dobrze uzbrojona armia, zwycięstwo byłoby może łatwem; ale upływały miesiące całe, nim się na krok stanowczy zdobyto. Ferdynand, ks. brunszwicki, dowódca armii pruskiej, sądził, że wszystko pójdzie tak łatwo, jak w Ho-landyi. Tymczasem w Paryżu zbrojono się na seryo i usiłowano podburzać masy. Dobra emigrantów zostały skonfiskowane, wypuszczono 1900 mil. nowych asygnat. Wzburzenie umysłów dochodziło najwyższego stopnia: ministeryum żyrondystów już nie wystarczało—musiało ustąpić. Dnia 11 lipca oświadczono, że „ojczyzna w niebezpieczeństwie;” władza przeszła w ręce terrorystów: Marata, Robespierre’a, Dantona i in. 25 lipca wydał książę brunszwicki manifest wojenny i na czele 50,000 żołnierzy wkroczył w granice Alzacyi i Lotaryngii. Armia austryncka składająca się z 82,000 żołnierzy, stała nad Renem i w Belgii. Odezwa księcia wywołała szaloną burzę, która spadła na Tuillerie. Król pod bardzo podejrzaną opieką udać się musiał na zgromadzenie

prawodawcze; pałac został zdobyty i splondrowany, gwarciya szwajcarska częściowo wymordowana. Zgromadzeniu, zwanemu „konwencyą,” polecono wypracowanie nowej konstytucyi na podstawach wolności i równości, utworzono nowe ministeryum, w którem Danton otrzymał tekę ministra sprawiedliwości. Z nim stanęli niejako terroryści na czele rządu i wypowiedzieli wojnę wszelkim spokojniejszym żywiołom, które uważane były za wrogów porządku. Rozpoczęły się te szalone, nieludzkie orgie, które ochrzczone zostały mianem swrześniowych mordów.” Nędzna komedya sądu nadawała sankcyę zabójstwom, które w gruncie rzeczy zabezpieczać miały tylko panowanie jakobinów.

Związkowi tymczasem rozpoczęli wojnę. Ferdynand brunszwicki 19 sierpnia przekroczył granicę i dopiero w miesiąc później pod Valmy przyszło do nieużytecznej kanonady. Nawiązane intrygi nie zdołały pokłócić Austryi z Prusami i odciągnąć ich ku Francyi. Wojska pruskie cofnęły się w końcu do Trewiru. Odwaga republikańskich wodzów zdwoiła się. Wojsko było ożywione dumą i pragnieniem sławy, podniecone myślą, że walczyć będzie za naród cały i jego sprawę, nie zaś w obronie króla, że zadaniem jego jest przynieść wolność wszystkim narodom. Konwencyą postanowiła przejść do wojny zaczepnej i dekretem (19 listop.) przyrzekła pomoc Francyi wszystkim narodom, które przeciwko królowi swemu broń podniosą.

W krajach nadreńskich już oddawna wolnomyślne idee odbiły się echem. Tam pośród małych książątek, panował jeszcze duch średniowieczny: szlachta i duchowieństwo były wszystkiem, mieszczaństwo i chłopi niczem, lub mało co więcej; nadużycia urzędników były wielkie, podatki, dziesięciny i cła gniotły ludność; książęta i książątka prowadzili życie hulaszcze i próżniacze. W Kolonii i Trewirze emigranci z otwartemi ramionami przyjęci, spędzali czas weselej jeszcze, niż w Paryżu. Wkrótce w Moguncyi utworzyło się silne republikańskie stronnictwo, a na dworze arcybiskupa Józefa igrano z ogniem republikańskich idei, tak samo, jak za czasów Franklina na dworze Ludwika. Kiedy generał Custine przekroczył francuską granicę i zą-jął Spirę i Wormacyę, zagrożona Moguncya znalazła się w fatalnem położeniu: forteca była w najgorszym stanie, wojska źle utrzymane. Kurfirst uciekł z całym dworem, 21-go października miasto poddało się, francuzi wkroczyli, a 25-go Custine wydał proklamacyę do uciśnionych narodów Niemiec, w której obiecywał każdemu swobodę wyboru pomiędzy uciskiem lub wolnością. Wkrótce jednak zmienił ton i dał uczuć, że jest zwycięzcą. Komitet republikański w Moguncyi, przejęty idealistycznem ożywieniem dla wolności, usiłował przeciągnąć na swoją stronę mieszczaństwo. Z pomiędzy zapalonych głów klubistów wyróżniał się Jerzy Forster, który młodzieńcem będąc, od był podróż z Cook’iem naokoło świata i opisem podróży, jakoteż inne* mi pismami, zjednał sobie powszechny rozgłos. Zapaleni marzyciele coraz bardziej zbliżali się do Francyi. Ale mieszczaństwo nie sprzyjało temu ruchowi, a nawet w łonie klubu utworzyły się dwa odłamy— francuskich i niemieckich republikanów. Odłam niemiecki, pomimo zapału dla ideału wolności, nie chciał swojej samodzielności przynieść w ofierze. Łatwe zdobycie Moguncyi bardzo podniosło dobre mniemanie o sobie Custine’a; zdecydował się przeto posunąć ku Frankfurtowi, gdzie także wydał odezwę, przepełnioną bardzo świetnemi frazesami,— nie przeszkodziło mu to jednak ściągnąć dwóch milionów liwrów kontrybucyi.

Ciosy od strony Renu rozruszały nieco drzemiące państwo niemieckie. Prusy i Hessya, ostatnia podbudzona przez Karola von Stein; złączyły się, wypędziły Francuzów z Frankfurtu (2 grud.) i odniosły zwycięstwo pod Hochheim.

Jednocześnie druga republikańska armia pod wodzą Dumourieza i Kellermana pod Jemappes tak pobiła Austryaków, że już w grudniu opanowała całą Belgię i zagroziła Holandyi. Tu już zostały dotknięte interesa Anglii, która dotychczas otwarcie przeciwko Francyi nie występowała. Rozwój sytuacyi w Paryżu przynaglił Pitt’a do stanowczego kroku. 22-go września 1792-go r. ogłoszoną została republika a król Ludwik ścięty. Konwencya była niesłychanie czynną; dla nowych stosunków trzeba było stworzyć nowe ustawy, które wpływ wywarły i na dalszy rozwój kraju. Wprawdzie stronnictwo żyron-dystów miało przewagę, ale mniejszość, do której należeli Danton, Robespierre, Marat i in. była mocno zdecydowaną spokojne panowanie większości złamać i przeszkodzić zamierzonemu przez nich procesowi o morderstwa. Oni wiedzieli, że cała rzesza proletaryatu była po ich stronie. Drobny wypadek posłużył do niezwykłego podniecenia tłumu i do dania oręża w ręce Jakobinów. Ludwik kazał sobie w maju wmurować w Tuillerie małą żelazną skrzynkę do przechowywania dokumentów; ślusarz odkrył tajemnicę, konwencya nakazała śledztwo; jakobińscy członkowie konwencyi obwinili żyrondystów w komisyi śledczej, że zniszczyli niektóre kompromitujące ich listy. Nienawiść względem króla wzmogła się pośród prostej ludności, u której była sztucznie podtrzymywaną; podejrzewano każdego, kto bodaj słowo Wiek XIX.

jedno w jego obronie wyrzekł. Dnia 7-go października wniesiono oskarżenie przeciw królowi. Poczęto odtąd „Ludwika Capet’a” i jego rodzinę traktować, jako zdrajców. Wszelkie usiłowania umiarkowanej partyi konwencyi złagodzenia tej sprawy, przyniosły jej tylko nienawiść Jakobinów i tłumu. 15-go stycznia 1793-go r. uznano Ludwi-

RV

fi- ł

Mmm

7y:

Wmk

■Hi

Stój

mMm

lilii

Ufa

®§§§

'2

Austryacki arcyksiążę Karol.

ka winnym. Wieczorem 17-go stycznia kiedy miano zdecydować o rodzaju kary, tłum pospólstwa z przedmieść, zwykła gwardya przyboczna terrorystów,wcisnął się na kurytarze sali posiedzeń konwencyi i rozbestwiony brał udział w obradach i głosowaniu. W lożach, jak na jakiem przedstawieniu, siedziały mieszczki w balowych strojach, rozmawiały, śmiały się i dowcipkowały z panami, towarzyszącymi im. W pewnych odstępach słychać było tylko wycie tłumów, ile razy ktoś się ośmielił słówko w obronie króla przemówić. 21-go stycznia prowadzano go już, w asystencyi tłumu, na gilotynę, gdzie miał odpokutować za winy swoich przodków i własną słabość ducha.

Teraz dopiero, kiedy w Paryżu rozpoczynała się walka na śmierć i życie, między żyrondystami i jakobinami, Pitt poruszył wszelkie sprężyny, ażeby przeciwko Francyi cała Europa broń podniosła. Austrya i Prusy, były już zjednane; w marcu i kwietniu przyszła do skutku pierwsza koalicya, do której, oprócz Hiszpanii, Portugalii, niektórych państw włoskich, także w pewnej mierze przystąpiły Niemcy. Na początku kampanii Dumouriez miał powodzenie, lb-go marca jednak poniósł ciężką porażkę od Austryaków pod Neervinden, gdzie młody arcyksiążę Karol (urod. 1771 r.) brat Franciszka I-go, pierwsze zdobył wawrzyny. Dumouriez już od niejakiego czasu był w stosunkach ze związkowymi; konwencya była o tem przez szpiegów powiadomiona — nic więc innego nie pozostawało, tylko przejść jawnie na stronę Austryaków.

W Paryżu stronnictwo gwałtu coraz bardziej ujmowało wtedy ster w swtye ręce i wytworzyło trybunał rewolucyjny, a wkrótce po zdradzie Dumouriez’a zawiązał się komitet bezpieczeństwa publicznego. Obowiązkiem jego było bronić republikę od wewnętrznych i zewnętrznych wrogów. W rzeczy samej zaś członkowie tego komitetu byli narzędziami w ręku terrorystów. Od tej chwili wzburzenie umysłów doszło do szczytu; ulubieńcy ludu byli panami położenia, ludność przedmieść stanowiła tę siłę, przy pomocy której przewódcy zbrojnej lewicy zwalczyli wszystkie inne stronnictwa, począwszy od żyrondy-stów. Obecnie dzikie żywioły panującego stronnictwa mogły swobodnie się rozbujać, gilotyna mogła wyprawiać swoje krwawe uczty. Ale z początku w cichości, potem coraz widoczniej począł się budzić duch odporu przeciwko władzy obłąkańców; młoda dziewczyna Karolina Corday, ożywiona republikańskiemi marzeniami, widząc w panowaniu morderców naj większą przeszkodę do urzeczywistnienia ideału wolności, a w Maracie przedstawiciela tego stronnictwa, zdecydowała się na krok stanowczy. Dnia 13-go lipca zasztyletowała go i spokojnie poszła na śmierć, prowadzona na gilotynę wśród dzikiego wycia tłumu.

Na prowincyi, w Marsylii, w Tulonie, budził się również duch oporu przeciwko Avładzy jakobinów. Tulon bronić się musiał przeciwko wojskom konwencyi i poddał się w końcu; artyleryą, oblężniczą. do* wodził młody oficer, korsykańezyk, Napoleon Bonaparte (urodź. 15 sierpnia 1769-go r. w Ajaccio). Wysłańcy konwencyi naśladowali, jak

ii

ii

mm

tls

11

11

Hi

MSPP.

■EiśitffW «■ I «

i&ISSKmMi-Mk-..... .^>? ■

tu

iiips

pr

1:

■Jf

•i

li

wm

SU

::

|ń

2E^a

: •    1i!|

Hhb

■

pifii

i: ,*

aiiiBlg

ii tlij

llBB

mm

Mm t.

WA

mm

Urn

^J| i i Mliii .y

■Mi

fi

Si

■ mi

£_Ji

!ł

ii,

i'’

r.j

il"

r¹'

ffiRg ;

■

Więzienie Maryi Antoniny w Conciergerie.

umieli, na prowincyi okrucieństwa swoich mistrzów. Zdarzały się wypadki, których niepodobna wytłómaczyć inaczej, tylko pewnem zboczeniem umysłów. „Podejrzanych” w Nantes już nie gilotynowano, trwało to za długo, ale wiązano parami, mężczyznę i kobietę, i wrzucano do Loary. W Lyonie strzelano do nich kartaczami. Były to „gody republikańskie,” jak powiada Carrier.

Najdłużej i najuporczywiej broniła się Wandea, gdzie władza królewska w kościele i szlachcie miała najwierniejsze oparcie przeciw ideom rewolucyjnym i wojskom konwencyi. Tu rozpoczęła się naprzód wojna ludowa, prowadzona początkowo z wielkim zapałem, ale która z czasem przybrała charakter zemsty. W Paryżu duch terroryzmu, szczególniej po straceniu królowej (16 paźdz.), którą od lipca więziono w Conciergerie, osobno od dzieci, przeistoczył się w jakiś sztuczny system państwowy, na którego czele stanęli Robespierre, St. Just i Couthon; mieli oni jedyny cel przed sobą: zniszczenie wszystkiego. Co powoli wytwarzały dzieje, co się w życiu zakorzeniło, usiłowali zburzyć; wprowadzili nową rachubę czasu, od chwili ogłoszenia rzeczypospolitej, nowe miary i wagi, pragnęli nawet dawne zwyczaje i religię zagładzić, a przedewszystkiem wytępić uczucia religijne. Zamiast pamiątki świętych kościelnych uchwalono święcenie pewnych taktów i zdarzeń. Nie poprzestano na grabieży świątyń i poniżeniu religii: wprowadzono nadto święto rozumu (kult bogini Rozumu). 10 listopada odbyły się pierwsze uroczystości ku czci nowego bóstwa w koście Panny Maryi; na ołtarzu siedziała młoda, piękna, na pół ubra-dziewczyna, którą otaczano, a zgromadzona w głębi tłuszcza śpiewała patryotyczne pieśni. Nastąpił potem pochód przez ulice: tłum ubrany w ornaty kościelne, sankiuloci z ulicznicami i przekupkami tańczący. Oto był ideał Dantonistów, nurzających się w błocie, którym anarchia służyła tylko za środek do osiągnięcia funduszów na życie rozrzutne. Robespierre znienawidził wreszcie własnych kolegów i występował przeciwko nim jawnie i skrycie. Powoli usiłował usunąć ziemię z pod nóg terrorystów i rzucić na nich podejrzenie, że pracują na zgubę rzeczypospolitej. Danton poznał zbliżające się niebezpieczeństwo i gotów był przyjąć walkę; generał Westerman proponował mu wystąpić jawnie przeciw dyktaturze trzech mężów, ale miłość ojczyzny, pomimo całej gwałtowności jego natury, była jeszcze w Dantonie zbyt wielką,— nie chciał dawać powodu do nowych i krwawych zapasów. W nocy 30 marca Robespierre kazał jego i jego spólników aresztować, 5 kwietnia wyrzekła gilotyna ostatnie słowo w procesie przewodny stronnictwa.

Robespierre sam wystąpił przeciwko niemu w mowie, najeżonej frazesami republikańskiemi, a w kwietniu i maju rozpoczęło się znowu wieszanie „podejrzanych.” Pośród tych nieludzkich orgii odegrano komedyę 7 maja; Robespierre w długiej mowie dowodził, że trzeba zdetronizowanemu Bogu powrócić jego prawa. Po tym akcie łaski stworzono nową, religię dla użytku rzeczypospolitej i 8 czerwca obchodzono święto „Najwyższej Istoty” w tym samym operowym stylu, w jakim odbywały się owoczesne uroczystości. Wszelako nowy Bóg republikański nie okazał się wdzięcznym swemu twórcy. Gwałt sprowadza gwałty, a samolubstwo — samolubstwo. Przeciwnicy Robespierre’a bronili się i znaleźli poparcie u Dantonistów; 27 lipca przyszło w konWencyi do scen gwałtownych i w końcu do uwięzienia trójcy naczelnej. Jeszcze tego samego dnia spadła głowa Robespierr’a a 21 jego popleczników, ale w miejsce upadłych tyranów wystąpili nowi— termidorzyści. Dni ich jednak były policzone, gdyż większa część plebsu, podtrzymująca upadłych, była wrogo usposobiona dla zwycięzców, a większość ludu tęskniła już do spokoju.

W tym czasie koalicya w walce z rzeczpospolitą małe uczyniła postępy, gdyż wodzom ich brakło planu, wojsku ducha, który przenikał armie przeciwnika. Wodzowie i rządy nie działały zgodnie; każdy miał cel własny i niedowierzająco obserwował sojusznika, dyplomaci austryaccy i pruscy starali się wzajemnie wyprowadzić w pole, reszta zaś „państwa niemieckiego” nie mogła się zdobyć na jednomyślność. Do Alzacyi wkroczył generał Wurmser, nie zwracając wcale na ruchy Prus uwagi; każda armia działała sama dla siebie, siły ich rozpraszały się, chociaż niejedna twierdza w ręce związkowych wpadła. Niezależnie od tego Fryderyk Wilhelm musiał część wojska trzymać w Polsce, z obawy, ażeby Rossy a lub Austrya nie pozbawiły go świeżej zdobyczy.

Nic przeto dziwnego, że wobec takich warunków armie republikańskie prawie wszędzie odnosiły zwycięstwa. Zdawałoby się, że konieczność stworzyła im od razu cały szereg zdolnych wodzów. Jour-dan, Bernadotte, Pichegru, Moreau i wielu in. doprowadziło armie swoje do stanu świetnego; bystrem okiem chwytali oni w lot każdą pomyłkę lub słabość przeciwników i nie oszczędzali wcale żołnierzy— ważna niezawodnie recepta na powodzenie. Słusznie powiedział jeden ze współczesnych: „idea ożywiająca ludzi zwyciężyła sztucznie wytworzoną formę.” Kiedy więc niebezpieczeństwo, grożące Francy i zewnątrz minęło, wewnątrz powoli rozpoczęła się reakcya.

Termidorzyści stali zanadto na uboczu, ażeby władzę w swoje ręce ująć. Godną, uwagi jest rzeczą, że monarchiści także podnieśli głowy, a nawet w nowobudzącem się życiu społecznem usiłowali odegrać rolę; nawet Talleyrand, który czasy terroryzmu przebył w Ameryce, wypłynął znowu na jaw. Jakobini byli przez konwencyę coraz dalej na drugi plan usuwani, a klub ich się zdezorganizował. Nie dali jednak za wygranę. Jeszcze w maju 1795-go r. próbowali wywołać ruchawkę, zgniecioną przez żołnierzy i mieszczaństwo. Z chwilą otrzymanego zwycięstwa nad stronnictwem terrorystycznem, zyskiwało coraz więcej siły stronnictwo królewskie.

Jeszcze przed wybuchem powstania, konwencya naszkicowała projekt nowej konstytucyi, która jak Dyrektoryat do skutku przyszła. Izba, składająca się z 500-set członków, co najmniej 30 letnich, otrzymała moc rozpoznawania projektów prawodawczych i stanowienia praw; radzie starszych zlecono oceniać owe projekta, zatwierdzać lub odrzucać; tejże radzie poruczono wybór pięciu dyrektorów, jako przedstawicieli władzy zwierzchniej, z pomiędzy 50-u, przez parlament zaproponowanych kandydatów. Cała konstytucya była tylko aktem konieczności i ukrywała tajemną myśl konwencyi utrzymania się pod nową formą przy dawnej władzy. Chodziło o podniesienie ducha stronnictwa. Po stronie konwencyi stała nieokiełznana tłuszcza, gotowa pogodzić się z każdem stronnictwem terrorystycznem; drugi obóz składał się z republikanów rozmaitych odcieni, z konstytucyonalistów, a nawet rojalistów. Stronnictwo było zdecydowane do nowej walki. Dnia 5-go października konwencya mianowała członka swego, Pawła Jana Barrasa dowódcą siły zbrojnej, ten zaś jako pomocnika, zalecił Napoleona Bonapartego, który po upadku Robespierre’a, podejrzany o sprzyjanie mu, utracił stanowisko i bez zajęcia przesiadywał w Paryżu. On to na czele wojska rozpędził kartaczami zgromadzenie. 10 paźdz. otrzymał stopień generała i w kilka miesięcy później, ożeniwszy się z wdową po generale Beauharnais, Józefiną, przyjaciółką Barrasa, jako wódz naczelny wysłany został do Włoch.

Wojnę [przeciwko rojalistom w Wandei zakończył energiczny i rozumny Łazarz Hoche; zagranica również zbliżyła się nieco do rze-czypospolitej, mianowicie Prusy w 1794 r. rozpoczęły z Francyą taje-mńe rokowania, albowiem pokój stawał się niezbędnym. Austrya i Rossya 3-go stycznia 1795-go r. zawarły tajemną umowę, o nowy podział Polski, bez dopuszczenia Prus do udziału. Wobec tego król pruski musiał co rychlej zabezpieczyć się z jednej strony i zawarł pokój w Bazylei 5-go kwietnia 1796-go r. Francya posunęła granice swoje aż do Renu; północne provvincye niemieckie uznano za neutralne. Południe oddano na łup z jednej strony Francyi, drugiej Austryi, przez to wytworzyła się nader trudna sytuacya, która w końcu mogła stać się dla Prus niebezpieczną,. Tak samo, jak Prusy, państwa włoskie zawarły przymierze; Toskania, Wenecya Neapol, a nawet Hiszpania i Portugalia uznały rzeczpospolitę. Holandya przez zawarty pokój w maju 1785 r. stała się zależną od Francyi.

W" ten sposób wojna ześrodkowała się w południowych Niemczech. Wurtemberg, Palatynat, Bawarya i W. K. Badeńskie znużyły się już wojną, tak więc cały ciężar spadł na Austryę, którą wkrótce opuścił zdradliwy sojusznik. Generałowie Wurmser, Clairfaix i arcy-książę Karol walczyli z powodzeniem przeciwko Rzeczpospolitej aż do czasu wstąpienia Napoleona na ziemię włoską. Zwycięstwa jego zniewoliły Austryę do wysłania lepszej części swojej armii do Włoch. Maleńkie niemieckie państewka poszły za przykładem Prus i postawiły sprawę Niemiec na ostrzu miecza, ażeby ratować siebie. Wkrótce też cały lewy brzeg Renu aż do Moguncyi był znowu przez Francuzów opanowany. Wurtemberg, Baden, Szwabia i Frankonia zawarły w lipcu przymierze i rozpoczęły pertraktacye pokojowe pod bardzo upokarzającemi warunkami. Saksonia wycofała swoje wojska z nad Renu, a Prusy 5-go sierp. 1796-go r. zawarły tajemny pokój z Rzeczpospolitą, mocą którego zastrzegły sobie nietykalność granic. Taki był patryotyzm niemieckich książąt.

27-go marca Napoleon przybył do kwatery głównej, zwyciężył Sa dyi yków i Austryaków w kilku pomniejszych bitwach, króla Sardynii Wiktora Amadeusza III przyciągnął od Austryaków do siebie zawarciem pokoju, przez co zmusił jednocześnie Prusy i Modenę do rozejmu. Napoleon już na początku swego zawodu zrozumiał dobrze, że narodom pochlebiać trzeba, a wojnę wojną żywić, — posełał więc, jako trofea swoje do Paryża, różne przedmioty sztuki, starożytności zrabowane we Włoszech. Od 10-go maja 1796-go r. począwszy, od bitwy z Austryakami pod Lodi, ten śmiały wódz rozpoczął szereg zwycięstw, które od podbicia Neapolu i Państwa kościelnego, od zwycięstw pod Castiglione, Bassano, Arcole i Rivoli, 'doprowadziły wojska austryackie, pomimo bohaterskiej obrony, do ostatniego rozbicia. W marcu 1797-go r. arcyksiążę Karol objął naczelne dowództwo nad wojskiem, lecz widział się zniewolonym cofnąć aż do Karyntyi, której główne miasto Celo wiec, Bonaparte już w końcu miesiąca

mm

.

r ■. : •

mm

■■

WĘmmm

■■

r-rW

s

, o--:.

•••••• . :

*£•'. -

■M

.

r : :i

Ś.-±i

T-:

H|

■

IWPMlMiggsaeggBfcf ■ k i ^

9g?-.    ”

, -

SflHB

m

m t

-i-

kSi^SS?--'-^ '&Jj£s tttM

•    ^y?/ l J&sajfc m

li '

:

••A-

'

• ^ ...

mmmm

.

m

%

3

k/

:f'' ) • .1

ts

[i

S

:>

t,y

> ;

‘'-''-i

£S\

IS

B3

: . S:

lltl

■ {

p\

m

Sk ■fv-,'-;Vr*>'""

•>

*.■ .■

s&s-:

UvSs

pj^sp

Si

j

>-« r •-    - %.V    Ł‘ —■=•    ‘    '    - •"=*

>.\v;

SI

:m,

HH1M

EssssiiM

w*.

zajął. Obawiając się odcięcia od Francyi, Bonaparte proponował arcy-księciu zawieszenie broni a jednocześnie rozpoczęły się intrygi dyplomatyczne, skutkiem których cesarz, przeciw woli arcyksięcia w Leoben (dnia 18 kwietn.) pokój zawarł. Przeciwnicy usiłowali oszukać siebie wzajemnie. Napoleon chwilowo tylko chciał mieć ręce wolne. Naprzód więc rozbroił państwo weneckie, gdzie arystokracya dawno już pozbyła się męskości, znosiła wszelkie upokorzenia, a ojczyznę zdała na łaskę nieprzyjaciół. Stosownie do tajemnych punktów umowy w Leoben, Wenecya miała przejść w posiadanie Austryi. Z Gre-nuą postąpił tak samo i z jej posiadłości utworzył zależną od Francyi Reczpospolitę Liguryjską, a z Lombardyi, Modeny, niektórych prowincyi Wenecyi i Państwa kościelnego zrobił Rzeczpospolite Cisalpińską, — a wszystko to były środki tylko, które służyć miały tajemnym planom pełnego dumy wodza. W rzeczy samej rozporządzał się on we Włoszech, jak król i nie ulega wątpliwości, że wtedy już zapadła w niespokojną duszę Napoleona myśl o ujęciu władzy nad Francyą w swoje wyłącznie ręce.

Nowy Dyrektoryat od początku już nosił w sobie zaród śmierci; członkom jego brakło przedewszystkiem charakteru. Dyrektorowie, nie wyłączając nawet Łazarza Carnot, ministra wojny, byli samolubnymi do głębi, używali wszelkich środków jawnych i potajemnych, ażeby się na stanowisku utrzymać, i lawirowali między stronnictwami, z których żadne nie było z nich zadowolone. Zajmowali oni pośrednie miejsce między resztkami zwolenników Robespierre’a i Dantona a rojalistami. Większa część narodu tęskniła już do porządku i spokoju, pośród mieszczaństwa mnożyli się zwolennicy Burbonów, myślano o nowych wyborach do parlamentu, co tein prawdopodobniej przyjść mogło do skutku, że nawet śród Dyrektoryatu trzech członków stało po stronie powrotu do pokoju. Trzej inni mieli zamiar ratować się za pomocą zamachu stanu; z początku, jako narzędzie do tego celu, był wybrany generał Hoche, który miał przy pomocy swego wojska rozpędzić większość; ale wkrótce przekonał się, że ma do czynienia z intrygantami i w razie nieudania się zamachu padnie ofiarą. Przystępniejszym i przezorniejszym okazał się Bonaparte; wysłał żołnierzy i oficerów włoskiej armii na urlop do Paryża, gdzie jeden z jego podkomendnych miał ich zużytkować stosownie do celów i wskazówek Dyrektoryatu. Dnia 4-go września 1797-go r. przystąpiono do rzeczy i przeciwników zesłano bardzo łatwo do Guyany.

Najbliższem następstwem udania się zamachu było to, że Bonaparte czuł się podwójnie niezależnym, co już dało się uczuć w czasie pertraktacyi przy zawarciu pokoju z Austryą, podpisanego w Campo Formio (17-go paźdz.), gdzie wystąpił z zacięciem prawdziwego monarchy. Wszystkie włoskie posiadłości Austryi miały wejść w skład rzeczpospolitej Cisalpińskiej; za to otrzymywała ona część posiadłości weneckich: Istryę i Dalmacyę. Księcia Modeny, którego kraj wszedł także do nowej rzeczpospolitej, przyobiecał wynagrodzić ustąpieniem Bryzgowii. Jednocześnie postanowiono, że Francya z Niemcami zawrze pokój oddzielnie. W tym celu miał się zebrać kongres w Rastat-cie. Niezależnie od tego, tajemne punkta umowy mieściły warunek, że cesarz wycofa wojska swoje ze wschodniej granicy, ale lewy brzeg Renu pozostanie w posiadaniu Francyi; jednem słowem jeszcze przed kongresem „Państwo Niemieckie” oddano ze skrępowanemi rękoma w ręce nieprzyjaciela.

Z tego widać, o ile brak wszelkiego poczucia moralnego i miłości ojczyzny był udziałem książąt i dyplomatów niemieckich, zarówno na południu, jak na północy; ale wobec ich egoizmu stał szatański egoizm jednego człowieka, wolnego nie tylko od wszelkich etycznych zasad, lecz posiadającego nadto żelazną wolę. Że był on już obecnie pierwszym mężem we Francyi, świadczyło przyjęcie, jakie mu zgotował Paryż. Osypano go honorami; on jednak z niepospolitem mistrzow-stwem umiał łączyć skromność z wygórowaną miłością własną, jednakże niejednokrotnie wyraził swoje niezadowolenie z gospodarki Dy-rektoryatu. Zamiarem jego na razie nie było zwalenie istniejącego porządku rzeczy, lecz upokorzenie Anglii przecięciem jej stosunków' handlowych z Egiptem. Doprowadził to do skutku przy pomocy wyprawy, która przyniosła nieobliczone korzyści dla nauki, uchyliwszy rąbek tajemniczej zasłony z krainy piramid.

W czasie pobytu Napoleona w Egipcie odegrała się komedya kongresu w Rastatcie 9-go grudnia 1797-go r. Dyplomaci niemieccy wystąpili na nim w roli maryonetek, poruszanych ręką Talleyranda. Zdołał on we wzajemnym szachu utrzymywać względem siebie Austryę i Prusy i wyzyskiwał obawę państewek. Zręcznie podsycał niezadowolenie obu wielkich monarchii niemieckich, z każdem z osobna nawiązywał tajne rokowania, a jednocześnie z uwagi nie spuszczał głównego celu — lewego brzegu Renu. Przedstawiciele książąt niemieckich, każdy własny tylko cel mając na oku, przystawali na wszystko. Ale nim jeszcze zakończył się kongres, Francya ujęła znowu za oręż, zajęła w 1798 r. nadreńską twierdzę Ehrenbreitstein i wywołała z powodu najście na Szwajcaryę, Państwo kościelne i Neapol drugą. koalicyę, zawartą, przez Austryą, Rossyę, Królestwo Neapoli-tańskie i Turcyę, która nie tylko nowo-utwrorzone rzeczpospolite, ale także miała zamiar uwrolnić Niemcy z pod wpływu Francyi. Tylko Prusy, gdzie od 16 listopada 1797 r. panował Fryderyk Wilhelm III, zachowały neutralność.

Szczególne znaczenie miały wypadki w Neapolu, gdzie panowała królowa Marya Karolina. Chociaż z jednej strony oddała znaczne usługi Francyi przy zawarciu pokoju w Campo Formio, drugiej—toczyła tajemne rokowania z Pittem, usiłującym stworzyć z drugą koalicyę. Wiele wpływała na to lady Hamilton, kobieta wyszła z warstw nizkich, prowadząca bardzo dwuznaczne życie, w końcu żona posła angielskiego na dworze neapolitańskim i przyjaciółka królowej. W r. 1797 przybył do Neapolu admirał Nelson, który niedawno zniszczył flotę francuską pod Abukirem i namówił rodzinę królewską, przy pomocy pięknej lady, która wkrótce stała się jego kochanką, do opuszczenia Neapolu w celu uniknienia niebezpieczeństwa, grożącego jej ze strony Francyi. Wielkorządca rozpoczął natychmiast rokowania z Francuzami, które powstanie lazaronów przerwało. Wkrótce uzbrojeni stanęli przeciwko armii francuskiej, ale opór był niemożebny; 21 stycznia pobito ich, a wkrótce potem Neapol, jako Rzeczpospolita Partenopejska, został lennikiem zwycięzców. Podobne ludowe powstanie wybuchnęło w Abruzzach pod dowództwem Peggi, znanego pod imieniem Fra Diavolo. Nelson przywiózł znowu króla i jego rodzinę do Neapolu i z niezwykłą surowością zdziesiątkował stronnictwo republikańskie; pozostało to plamą na pamięci admirała angielskiego.

Nowa wojna związkowych rozpoczęła się szczęśliwie; juz w kwietniu arcyksiążę Karol odebrał Francuzom prawy brzeg Renu. Poseł austryacki, stary Metternich, ojciec znakomitego później kanclerza, i hrabiowie Cobenzl i Lehrbach opuścili Rastatt, uznawszy za nieważne wszystkie postanowienia; trzej francuscy pełnomocnicy opuścili także miasto, lecz dwaj z nich byli po drodze zamordowani przez huzarów austryackich. Jako sprawcę tego gwałtu, uważano gabinet wiedeński, który przez to usiłował zawładnąć pewnemi papierami, ma-jącemi dowodzić stosunku kurfirsta bawarskiego Maxymiliana Józefa z Francyą. Oczywiście był to pozór do zawładnięcia przez Austrya-ków Bawaryi.

Odsunięta armia francuska cofnęła się wzdłuż górnego Renu do Szwajcaryi i połączyła się tam z korpusem Andrzeja Masseny. We Włoszech związkowi walczyli także pomyślnie; zjednoczene wojska Austryi i Rossyi odniosły zwycięstwo pod Cassano i Novi, dopóki między generałem russkim Su worowem, a wodzem austryackim nie wynikły nieporozumienia, które zmusiły cesarza Pawła do cofnięcia wojsk.

11

WLI

■te

i?

..

pi

HP

' :fg

.A

lV

'f!Ą

'WĘw?

\N

W'

Alexander I, cesarz Rossyi

Pojawienie się Napoleona nadało inny kierunek walce. Dostał się on już był do Syryi, kiedy nadeszła z Europy wiadomość, że godzina jego uderzyła.

Szybko powziąwszy postanowienie, w nielicznej asystencyi, odpłynął do Europy, szczęśliwie uniknął spotkania się ze statkami angiel-skiemi, krążącemi na morzu Sródziemnem, i nagle stanął w Paryżu. Stosunki tam zastał fatalne: w Dyrektoryacie panowało przekupstwo, które broń do ręki przeciwnikom dawało; nawet minister wojny Ludwik Józef Scherer nie był wolny od zarzutu. Napoleon 9-go listopada (1779 r.) obalił Dyrektoryat i jako pierwszy konsul stanął na czele Rzeczpospolitej; obok niego stanęło jeszcze dwóch figurantów

Sieyes i Roger Ducos. Obaj jednakże wkrótce po ogłoszeniu nowej konstytucyi (25-go grudnia) złożyli swoje urzędy, ustępując miejsca dwom innym.

Napoleona powitał naród z największą radością i zaufaniem; on zaś okiem męża stanu dojrzał wszystkie korzyści swego położenia i dążył do tego, ażeby utrzymać się na stanowisku. Każdy talent znajdował w nim uznanie, chociażby nawet jako charakter godny był pogardy, jak n. p. Fouchó, którego zrobił ministrem policyi. Wracając religii dawne jej prawa, zyskał przez to sympatyę stanu włościańskiego; pozwoliwszy wrócić emigrantom, uczynił ich uleglejszymi, a poprawiwszy finanse — zaskarbił względy mieszczaństwa. Równie był czynnym na polu podniesienia szkolnictwa i administracyi prowincyi, gdyż mianując prefektów i merów, uwolnił lud od gwałtu i samowoli. W ciągu kilku miesięcy zdołał całej machinie państwowej nadać bieg prawidłowy. Usiłowania pierwszego konsula dążyły do utrwalenia pokoju, tymczasem położenie rzeczy kazało mu miecz w rękę ująć. Austrya zawiele liczyła na powodzenie swego oręża i odrzuciła pokój w Campo Formio. Pierwszy konsul, zabezpieczywszy sobie neutralność Prus, pozyskawszy cesarza Pawła, rozpoczął drugą kampanię włoską przeciw Austryi a drugą armię, będącą pod rozkazami Jana Wiktora Moreau, zwycięzcy pod Cassano, pchnął do Niemiec. Bitwa pod Marengo uczyniła go panem północnych Włoch, gdy tymczasem Moreau odsunął Austryaków aż za Regensburg, pobił (3-go grudnia) pod Hohenlinden i zawarł z arcyksięciem Karolem rozejin w Ste-yer. Pokój lunewilski (9-go lutego 1801-go r.) zakończył kampanię. Teraz wielki konsul podyktował Cobenzlowi warunki. Cesarz Franciszek nie tylko musiał zgodzić się na punkta w Campo Formio postawione, ale prowincye włoskie z tamtej strony Adygi zwrócić, książąt Modeny i Toskanii wynagrodzić, przystać na konfiskatę dóbr kościelnych i zniesienie miast wolnych; ostatnie dwie pozycye miały być kompensatą książąt Rzeszy Niemieckiej. Rozpoczął się cały szereg wstrętnych dyplomatycznych intryg, skierowanych ku temu, ażeby o ile można zdobycz zabezpieczyć od ohydnej żebraniny niemieckich książąt u wielkiego konsula i jego ministra. O państwo niemieckie i cześć narodową nikt się nie troszczył.

Po śmierci Pawła wstąpił na tron Alexander I, którego Bonaparte zjednać potrafił dla tych zmian, jakie w Niemczech przeprowadził. W maju 1803-go r. skończono układy w Regensburgu. Prawie wszystkie państewka kościelne straciły swoją samodzielność, 46 miast niemieckich swoje posiadłości; utrzymały się tylko przy dawnych prawach i posiadłościach Norymberga, Regensburg, Frankfurt, Brema, Hamburg i Lubeka.

Potęga wielkiego konsula wzrosła na wewnątrz, tak samo, jak i zewnątrz. Wprawdzie forma rządu pozostała republikańską, ale system przybrał charakter jedynowładztwa. Ustanowiono cenzurę, wpływ duchowieństwa wzmagał się, gdyż Bonaparte widział w niem podporę dla zamierzonych planów. Życie dworskie przybierało coraz bardziej cechy monarchiczne; pochlebstwo weszło w modę i niejeden, który przed kilku laty zdobił swoją cnotę republikańską dziurawym płaszczem, precz go odrzucił i przekształcił się w narzędzie Napoleona. Pomimo tego rojaliści marzyli jeszcze o Bourbonach, a resztki nieprzejednanych Jakobinów spiskowały w cichości. Niepewność położenia stworzyła system szpiegowstwa, który z czasem pół Europy objął. Napoleon zbliżał się jednak krok za krokiem do celu. Wskutek bardzo sprytnie prowadzonej pośród ludu agitacyi 2-go sierpnia roku 1802-go okrzyknięto go konsulem dożywotnim; wprawdzie obu kolegom służyło to samo prawo, jednak konstytucya nadała Napoleonowi prawo rozstrzygania o pokoju i wojnie, mianowania senato rów i ułaskawiania,—jednem słowem prawo samowładzcy, którym już był faktycznie od lat kilku.

Największy spisek przeciw pierwszemu konsulowi wyszedł z ini-cyatywy księcia bourbońskiego, około którego skupili się wszyscy niezadowoleni. Cele ich były o tyle wspólne, o ile pożądali pozbycia się Bonapartego: ministeryum angielskie podtrzymywało spiskowców wszelkiemi uczciwemi i nieuczciwemi środkami. Konsul nie przebierający również w środkach, dokładał wszelkich starań, ażeby pokrzyżować plany nieprzyjaciół. Podejrzenia jego padły na Ludwika ks. Enghien, przesiadującego w maleńkiem miasteczku badeńskiem Ettenheim. Dnia 5-go marca (1804 r.) oddział żołnierzy przeszedł Ren i porwał księcia. Ani uroczyste zapewnienie jego, ani prośba o pozwolenie osobistego rozmówienia się z konsulem nic nie pomogły, — 1-go kwietnia wydano mu wyrok śmierci, natychmiast prawie wykonany w Yincennes. Okrzyk oburzenia przebiegł Europę całą, ale konsul zwalił winę na kogo innnego, w cichości duszy ciesząc się, że zdołał osłabić partyę rojalistyczną. Od tej chwili dążył już prosto— do tronu. Znowu musiały wyższe władze odegrać komedyę ofiarowania pierwszemu konsulowi korony, — 16-go maja 1804-go r. Napoleona Bonapartego obwołano dziedzicznym cesarzem Francyi. Wielu z tych, którzy zgięci uniżenie stali teraz przed Napoleonem, niedawno jeszcze fałszywemi frazesami bronili wolności. Niewielu pozostało wiernych dawnym przekonaniom, jak Carnot, który na posiedzeniu trybunału nie wahał się powiedzieć: jeżeli obywatel wolność nam wrócił, nie wynika jeszcze z tego, aby mu tę wolność złożyć av ofierze.

mm

/:~a

■4

MM

Hf

mm

II

|||!|

IH

Wsi

§§§

m/m

pH^m

'V,iv

kil

f fc ■.

Ji

• >-5»S S

' .Vi!:W

.idfJill

ii

-ś%

>/7f

W/' • 1

ifel

£2

:•

pil

Eg

ii

■^M

MdM

§|§|B

Igg

'-/i

3i

mmmm.

iiś

?±

gsjSQ«%S

: ' ■' -.V.

Ili

iNapoleonl w cesarskim płaszczu i koronie.

W kilka miesięcy później pozorna rzeczpospolita przeobraziła się w monarchię absolutną, z jej godnościami, ceremoniałem, blaskiem zewnętrznym, podziwianym przez te same tłumy, które patrzyły z dzikim rykiem na spadającą pod gilotyną głowę Ludwika XVI-go. Kró umiał uciskać tylko dla własnych zachcianek, Napoleon rozszerzył granice kraju, dał mu potężna organizacyę i otoczył Francyę takim urokiem sławy i wielkości, do jakich nigdy ani przedtem, ani potem nie doszła.

Najbliższem następstwem zmiany rządu we Francy i było przekształcenie także rzeczpospolitej cisalpińskiej na królestwo włoskie. Jednocześnie cesarz Franciszek przybrał tytuł dziedzicznego cesarza Austryi. Przygotowały się jednak nowe zaburzenia, gdyż Napoleon zajął także, jeszcze jako konsul neutralny Hanower, stojący pod opieką Anglii. Zanosiło się na utworzenie trzeciej koalicyi. William Pitt i tu dał początek, zdoławszy związać razem Rossyę, Austryę i Szwecyę (1805 r.) Alexander I, marzyciel o miękkiem sercu, strasznie oburzony na morderstwo ks. d’Enghien, podsuwał sejmowi Rzeszy myśl bronienia Hanoweru, ale Niemcy spały i pozwalały się kołysać Talleyrandowi.

Zamiarem koalicyi było wypędzenie Francuzów nie tylko z Niemiec, Holandyi i Szwajcaryi, ale także z Włoch. Źle rachowano, Prusy zachowywały niewzruszoną neutralność; Wiirtemberg, Bawary a i Baden stanęły po stronie Napoleona. Miał on z początku zamiar z wielką armią wylądować w Angli, ale okoliczności zmusiły do zmiany tego planu. Skoro tylko armia austryacka Inn przekroczyła, przerzucił się z siedmiu kolumnami za Ren i ściągnął południowo-niemiec-kie wojska do siebie. Marszałek Bernadotte wyruszył z Hanoweru nad Dunaj, nie troszcząc się wcale o neutralność przebytych prowincyi. Wkrótce opanowali Francuzi Augsburg i zajęli Monachium; 20-go października padł Ulm i Napoleon ruszył na Wiedeń, który 13-go listopada opanował; dwór przeniósł się do Preszburga. Cesarz Franciszek, stojąc na czele armii na Morawach, połączył się z armią ruską. Napoleon pragnął walnej bitwy, gdyż Nelson zwyciężył pod Trafalga-rem zjednoczoną flotę francusko-hiszpańską. Jeszcze gorzej składały się inne okoliczności. Kiedy 14-go października doszła do Berlina wiadomość o pogwałceniu neutralności, oburzyło króla mocno złamanie słowa. Stronnictwo nieprzychylne Francyi, z ministrem Hardenber-giem na czele, wzięło przewagę; królowa Ludwika (urodź. 10 marca 1776-go r., córka księcia Karola Meklemburg-Strelitz) podtrzymywała je, głos opinii publicznej przychylał się za wojną. Król powiadomił Napoleona, że poddanych swoich bronić musi, kazał wojskom wkroczyć do Hanoweru i ruskiej armii pozwolił przejść przez Szląsk. Dowiedziawszy się o tem, cesarz Alexander pospieszył natychmiast do Berlina i starał się króla dla koalicyi pozyskać; w tym samym celu przybył Wiek XIX.

także jeden z członków rodziny cesarskiej. 3-go listopada zdecydował się Fryderyk Wilhelm do podpisania tajemnej umowy, mocą. której zobowiązał się albo pośredniczyć, albo wystąpić z armią przeciwko Napoleonowi. Wieczorem tego samego dnia przy grobowcu Fryderyka wielkiego cesarz Alexander I i król podali sobie w obecności królowej Ludwiki ręce i poprzysięgli przyjaźń.

Hr. Karola v. Haugwitz wysłano do głównej kwatery Napoleona do Brna. Cesarz o związku tajemnym już wiedział, posła do Talleyranda do Wiednia wyprawił, powiedziawszy, że już nie czas na per-

|r:

l!,', #3

: M

"V,V,

jMh|

; iw

fil

III

■H

fil

h] 4

ffH........

JH

Kvj

11

•i:-

i!

my

|U:Ł

IM

i;,

Kii

ymfd

fcp-- iB8/dj

mm

[V -

XT- „ . .

-i-    *• ■ • i"'' ■    --

Pr- —:iry?

Napoleon i cesarz Franciszek w Preszburgu.

traktacye. Bój trój cesarski pod Austerlitz (2-go grudnia) rozstrzygnął losy związkowych: Austrya i Rossya poniosły ogromną klęskę. Alexander cofnął się ku granicy, Franciszek zawarł z początku rozejm, potem przy bardzo upokarzającem spotkaniu się w Preszburgu—pokój (26-go grudnia) dla Austryi wielce niekorzystny: musiał ustąpić We-necyę ,Włochom, Tyrol i Yorarlberg Bawaryi, Bryzgowię — księstwu Badeńskiemu, część górnej Szwabii—Wurtembergowi, a w zamian za to otrzymał tylko Salzburg. Cesarz Franciszek musiał przytem zgodzić się na przyznanie królewskiego tytułu Bawaryi i Wiirtembergowi, ovaz na wyniesienie księstwa Badeńskiego do godności wielkiego księstwa. Prawie równocześnie zawarły Prusy traktat. Musiał go podpisać Haugwitz, godząc się na ustąpienie Cleve i Neuenburga Francy i, Ansbachu—Bawaryi i obowiązując się armię postawić na stopie pokojowej i nie powiększać jej;—za to był im Hanower obiecany. Przypadek zrządził, że wkrótce po zawarciu pokoju burza oderwała głowę u posągu bogini wojny, stojącego na arsenale berlińskim; dało to powód do bardzo zjadliwych uwag.

Teraz rozpoczęła się na dobre samowola Napoleona. Odjął on konstytucyę Holendrom i zmusił do przyjęcia na tron brata swego Ludwika Bonapartego; szwagier Napoleona Joachim Murat dostał wielkie księstwo Cleve-Berg, a we Włoszech rozporządził się Napoleon, jak u siebie w domu: wypędził dynastyę neapolitańską, brata Józefa zrobił królem obojga Sycyli, a rozmaite kraje i kraiki rozdawał swoim generałom i dyplomatom. Niemcy wpadały w coraz większą zależność od Francyi; Napoleon łączył je ze sobą związkami krwi i polityką. Nowe korony ciężyły narodom. Wolniejszy duch począł się budzić w Bawaryi pod Maxymilianem I i jego ministrem Montge-lasem, ale w Wurtembergu rządził samowolnie Fryderyk I, znienawidzony przez ludność i wysysał kraj, ażeby uczynić zadość swoim dyplomatycznym zachciankom. 12 lipca 1806 r. obaj królowie, wielcy książęta badeński i Cleve’u, książę Nassauski i inne drobne księstewka ogłosiły niezależność swoją od związku niemieckiego i utworzyły Związek Reński pod protektoratem Napoleona. Naturalnie, była to nowa siła w jego ręku. Kanclerz dawnej niemieckiej rzeszy Karol von Dalberg, jako książę prymas niemieckich biskupów otrzymał przewodnictwo związku z siedzibą we Frankfurcie i mianował przyrodniego brata matki Napoleona, kardynała Fescha, swoim następcą.

Cesarz Franciszek, ostatni cesarz świętego Imperyum Rzymskiego, złożył 6 sierpnia godność swoją. W ten sposób pod naciskiem woli jednego człowieka runął gmach Rzeszy, ofiara braku jedności i sobko-stwa książąt niemieckich, a rozpoczęły się nowe dzieje pod panowaniem wpływu Napoleon. Państwo niemieckie upadło, bo nie odpowiadało duchowi czasu, a chaos musiał ustąpić, ażeby się z niego nowe stosunki ukształtować mogły. Ucisk wywołał przedewszystkiem obudzenie się narodowego ducha, stawiącego opór tyranii jednego człowieka. W cichości poczęto odczuwać wstyd takiego położenia, chociaż rzadko kto miał odwagę z tem się odezwać, obawiając się szpiegów Napoleona.

Na wiosnę 1806 r. ukazała się bezimienna broszurka p. t. Niemcy w poniżeniu u księgarza J. F. Palma w Norymberdze. Z treści swojej mało warta, obudziła wszakże ogromne wrażenie i Palm na wyraźne żądanie z Paryża został aresztowany. Wszelkie usiłowania żony spełzły na niczem, 25 sierpnia nadzwyczajna komisya wojskowa, obradującą w Braunau, złożona z oficerów francuskich, wydała na niego wyrok śmierci, który wykonano nazajutrz. Załoga stała w pogotowiu, armaty na place miejskie skierowano, ażeby najlżejszy ruch stłumić. Pomimo stosunków zależności, taki czyn gwałtowny obudził ogólne niezadowolonie w północnych Niemczech, w Rossyi, nawet w Anglii; zewsząd posypały się ofiary, ażeby los pozostałej rodziny zabezpieczyć.

ROZDZIAŁ II.

Od Jeny do Moskwy.

SMj

>rak stanowczości ze strony Fryderyka Wilhelma III był główną przyczyną, że Prusy straciły stosowną chwilę do zrzucenia z sie-bie jarzma Napoleona. Nawet po podpisaniu ugody w Schon-brunie wahał się w wyborze drogi. W połowie lutego 1806 r. Prusy ujrzały się zmuszone do zamknięcia swoich portów dla okrętów angielskich. Naturalnie, Anglia ze swej strony ścisnęła handel w ogóle, a w szczególności pruski, tak, że Prusy widziały się w konieczności wypowiedzieć wojnę — co też i było tajeranem życzeniem Napoleona. Prusy stały się zupełnie maryonetką w ręku cesarza, którą on poruszał według własnej woli lub odrzucał na stronę. Głośno skłaniał się do utworzenia związku północno-niemieckiego pod przewodnictwem Prus, a w tajemnicy przeciwdziałał temu. Za pośrednictwem Talleyrand’a nawiązał z Anglią pertraktacye ugodowe, utrzymując, że Hanower nie może być żadną, ku temu przeszkodą,—a więc mógł być odebrany Prusom; Murat pragnął opanować prowincyę pruską, a jego cesarski szwagier bynajmniej nie opierał się temu; fortecę Wesel wcielono do Fran-eyi. Musiano i w Berlinie otworzyć na to oczy, że sojusznik zmierza do zupełnego odosobnienia i ruiny Prus. Aż do września Talleyrand zatrzymywał pełnomocników, wreszcie 7 października 1806 r. król wyłuszczył cesarzowi, zbliżającemu się już ku granicom Prus, ostatnie swoje żądania: nie zrywać północno - niemieckiego związku i spór z Muratem załatwić. Napoleon odrzucił żądania, wojna była nieuniknioną, a Prusy stały odosobnione. Że Austrya do żadnego związku przystąpić nie chciała—rzecz łatwa do zrozumienia, nie miała żadnych po temu pobudek. Anglia po śmierci Foxa, następcy Pitta, musiała nastawać na uregulowanie kwestyi hanowerskiej, Saksonia przyłączyła się wprawdzie do niej, ale był to sojusznik niepewny, Rossya, przyobiecała pomoc, ale nie miała wojsk do rozporządzenia. Największe niebezpieczeństwo tkwiło jednak w samych Prusieeh. Stronnictwo patryotyczne z królową Ludwiką i ministrem Steinem na czele, cieszyło się, że neutralność nareszcie zerwana; oficerowie byli pełni nadziei, ale stosunki armii pozostawiały wiele do życzenia. Oficerowie bezczynnością i życiem koszarowem zdemoralizowani i zniewieścieli, przytem fachowo mało wykształceni, podoficerowie źle ułożeni, żołnierze nie wyćwiczeni dostatecznie, niezbędna w czasie wojny organizacya szpiegów zaniechana; landwera i rezerwa istniały tylko na papierze; intendentura w największym nieładzie. Na czele armii stał, jako generał, ks. brunświcki, chory, uparty, mało szanowany przez kolegów. Jeden ze współczesnych wyraził się o armii pruskiej, że są to kupy ludzi, idących bez celu i planu, gdzie generałowie nie mają żadnych rozkazów, żołnierzom brak chleba, furażu i prochu, a wódz naczelny nie wie, czy śpi, czy działa.

Przeciwko tym kupom, dowodzonym przez zużytego generała, stała armia doborowa, trzymana w karności, zaopatrzona naturalnie na koszt niemiecki—we wszystko, szpiegów miała znakomitych, a na czele sztabu genialnego wodza. 6 paźdz. wydał Napoleon proklamacyę do wojska, 7-go—Niemcy. 10 paźdz. już cesarz rozbił przednią straż pruską. Ks. brunświcki stracił głowę i odbierał ducha królowi. Tylko królowa Ludwika zachowała odwagę, 13 paźdz. stanęła przed wojskiem i starała się natchnąć męża nową siłą—daremnie; wkrótce Napoleon i marszałek Davoust pod Jeną i Auerstadt na głowę niemiecką armię pobili; niedługo potem bez wystrzału poddał się Kostrzyn, Szcze-

cin, Magdeburg. Cofanie się tylko Bliichera (ur. 1742 r. Rostocku) broniącego się trzem korpusom, obrona Kołobrzegu przez majora Gnei-senau, burmistrza Rettelbecka i dowódzcę nowozaciężnych Ferdynanda von Schill, uratowały splamiony honor armii pruskiej. Bliicher, po porażce pod Jeną, chcąc część przynajmniej armii ocalić, cofnął się i.z konieczności zajął neutralną Lubekę, ażeby się tam bronić. Ale natychmiast prawie dopędzili go Francuzi i wygnali z miasta, poczem nastąpiły sceny mordu i rabunku rozpasanego żołnierstwa. Wtedy to

h\

lii.

/i

W ;śmk

i?

m

Mi

•O

iii

Jr    ■

: fi

su

m

i-, j/M

W

[iST*

■^1

tLzzr:-i

y

fil,

li:¹

r li

a?

gg

•aipgr- Yf

-mm

•• . !

tej

|§e

Igi

Napoleon wobec grobowca Fryderyka Wielkiego.

właśnie zrabowano dom pewnego kapitana pruskiego, osiedlonego w Lubece; sześcioletni syn jego był świadkiem tej sceny. Synowi temu było na imię Helmut v. Moltke.

Ogólny nastrój umysłów w Berlinie był bardzo wojowniczy, w teatrach grywano Obóz Wallensteina, a publiczność przy każdej sposobności manifestowała uczucia patryotyczne; zapał jednak był znacznie mniejszy, ile razy chodziło o ofiarę. Fałszywe wiadomości o zwycięstwach podniosły ducha, gdy nagle 17 października przyszła złowroga wiadomość. Po rogach ulic rozlepiono czerwone afisze.

„Król przegrał bitwę; spokój jest teraz obowiązkiem obywateli.

Proszę o to.

Schulenburg.” r Władze i mieszkańców opanował przestrach; a kto posiadał pieniądze, wyżsi urzędnicy, mieszczanie, szlachta — wszystko to uciekało. Minister hr. v. Schulenburg, zamianowawszy zięcia swego hr. Hatzfel-da gubernatorem, wyjechał z innymi. Skarbiec królewski, kasy i banki przeniesiono do Kostrzynia i Szczecina; ludność zaś, przeciwnie, ze wszystkich stron napływała do miasta. Wreszcie 24-go października przyszedł pierwszy oddział Francuzów z korpusem Davousta i generał Hulin został komendantem placu; 25 magistrat wręczył marszałkowi klucze od miasta; nie przyjął ich, zapowiadając przybycie Napoleona. Jakoż 27 nadciągnął on z Charlottenburga, powitany przez pozostałych ministrów i urzędników, podziwiany przez gromadzącą się ciekawą ludność. Współczesny tak go opisuje: „Ogólny wyraz twarzy harmonijny, imponujący. Oczy, w ciągłym ruchu, wyrażają namiętną czynność mózgu. Rzadko powaga jego twarzy rozjaśnia się uśmiechem, ale jest to uśmiech, który mówi, że innym tak samo śmiać się nie wolno. ’ Karność wojska była wielką, zachowanie się żołnierzy doskonałe; Napoleon sam pamiętał o tern, ażeby urzędnikom, emerytom, inwalidom pensyę wypłacono, uregulował cenę chleba, w celu zabezpieczenia uboższej ludności przed wyzyskiem, ale rabował miasto po swojemu. Wiadomo, że przy oglądaniu grobowca Fryderyka W. kazał wziąć jego szpadę i przepaskę, które następnie figurowały, jako trofea przy wjeździe do Paryża. Znał Francuzów.

Z rezydencyi królów pruskich ogłosił swoją wolę: książąt Nassau i Brunświku, jako też ks. Heskiego tronu pozbawił; kraje ich i miasta hanzeatyckie wojskiem obsadził; księcia elektora saskiego, mianowa-nego już królem, do związku reńskiego dopuścił- Najznakomitszy z dekretów Napoleona, wydanych w Berlinie, dotyczę zamknięcia kontynentu (21 listopada). Było to coś w rodzaju stanu oblężenia Anglii: wszelki stosunek z nią, nawet listowy, był zerwany, każdego Anglika na kontynencie uważano za jeńca, który zaś z innymi porozumiewał się, karany był jako winowajca polityczny; wszystkie towary angielskie, które się w danej chwili znalazły pod panowaniem Francyi, ulegały konfiskacie. Anglia nie zasypiała także sprawy, zamykając wszystkie swoje porty dla okrętów francuskich i związkowych.

Fryderyk Wilhelm, który się do Królewca schronił, tak upadł na duchu, że ani królowa, ani Stein nie zdołali wlać w niego otuchy. Gotów on był przyjąć najbardziej upokarzające warunki i nawet pisał (lo Napoleona, pragnąc uzyskać zawieszenie broni. Rozpoczęły się rokowania przy pośrednictwie Talleyranda i Duroc’a, ale tak upokarzające, że pokój przy tych warunkach byłby ostatecznem zniszczeniem Prus. Król pod wpływem żony i otoczenia nieprzychylnego Francuzom, nie podpisał umowy, a posłowi ruskiemu oświadczył, że się zdaje na łaskę cesarza Rossyi. Wkrótce potem wkroczyły pierwsze oddziały wojsk ruskich do Prus wschodnich. Bitwy pod Jeną i Auerstadtem wskazywały konieczną potrzebę reformy armii pruskiej: chwilowo więc wydał król rozkaz „usunięcia rozmaitych nadużyć w wojsku.” Rozkaz ten, wydany 1 grudnia 1806 r. jest smutnem świadectwem historycz-nem, do jakiego stopnia były obydne stosunki wojskowe. Duch armii tak nizko upadł, że oficerom trzeba było przypominać obowiązek pozostawania na placu boju i sztuczne podnoszenie męstwa obietnicą podniesienia do stopnia oficerskiego każdego żołnierza, który się męstwem na polu bitwy odznaczy. W ten sposób przerwano także na czas jakiś faworyzowanie szlachty.

Napoleon rozpoczął w Poznaniu przygotowania do zimowej kampanii, a jednocześnie robił zabiegi pozyskania dla swoich planów W. K. Poznańskiego. Wydał proklamacyę w Warszawie, łudząc Polaków wolnością, która dla niego była tylko hasłem do inaczej zrozumianej niewoli. W lutym przyszło pod Iłowem pruskim do pierwszej krwawej bitwy Francuzów ze związkowymi; walka była straszna, ale do stanowczego rozwiązania nie przyszło. Plac boju przeniósł się do Szlaska, gdzie gospodarowały wojska Związku reńskiego pod wodzą Hieronima Bonapartego.

Król uciekł z Królewca do Kłajpedy, ciągle wahając się między dwoma stronnictwami swego otoczenia. Stein nagle otrzymał dymisyę, gdyż chwilowo partya francuska przy dworze rej wodziła. 2 kwietnia 1807 r. przybył do Kłajpedy cesarz Alexander i wymógł, że Harden-burg a z nim stronnictwo patryotów wpływ swój odzyskało, a z Rossyą zawarto nowy układ. W początku czerwca kampania rozpoczęła się na nowo i po kilku krwawych utarczkach przyszło do bitwy pod Friedland, gdzie armia ruska była pobita na głowę. To rozbroiło także Prusy; pomimo zabiegów Hardenberga i Steina, który po raz drugi wszedł do ministeryum, cesarz Alexander skłonić się do walki nie dał; Prusy wobec tego były niezdolne do obrony. Dnia 25 czerwca rozpoczęły się układy w Tylży, naprzód między Alexandrem i Napoleonem. Cesarz, po pierwszej rozmowie z Napoleonem, został oczarowany, opuścił Fryderyka Wilhelma i godził się na wszystko, co dla Prus było najgorszem. Królowa Ludwika zdecydowała się, pomimo ostrzeżenia, sama porozumieć się z Napoleonem; ale cesarz w ostrych, zjadliwie grzecznych wyrazach, odrzucił pośrednictwo kobiety. 7 lipca nastąpiło zawarcie pokoju między Francyą a Rossyą. Według panującego owoczesnego zwyczaju w dyplomacyi, tajemna umowa była skierowaną przeciw Austryi i Turcyi, a jawna—rozstrzygała także o losach Prus. Główne punkta były następujące: Król musiał się wyrzec prawie połowy swoich posiadłości, tak, że zostawał tylko przy Prusiech wschodnich i zachodnich, Brandeburgii, Pomorzu i Szląsku; Gdańsk tracił. Straty więc ogólne wynosiły pięć milionów mieszkańców i 2,700 mil kw. przestrzeni. Nadto musiał zapłacić 150 mil. haraczu wojennego i zobowiązał się do utrzymania na swój koszt trzech korpusów wojska nieprzyjacielskiego. Nowy król saski otrzy* mał, jako swoją część z wziętego łupu W. Ks. Poznańskie. Dla księcia Hieronima z Brunświku, połud. części Hanoweru, Hessyi i pruskich posiadłości na lewym brzegu Elby było wykrojone królestwo Westfalskie. 7 lipca ostateczna umowa z Prusami ograniczała armię pruską do 42,000 żołnierza i zobowiązywała do wojny z Anglią—na żądanie cesarza. Pokój w Tylży położył koniec aspiracyom Prus do wielkiego państwa, a Napoleon stał się wszechwładnym panem całego kontynentu. W tej najwyższej chwili poniżenia ducha niemieckiego, rosło także w cichości ale głęboko zakorzenione samopoczucie narodowe, potężniało i nareszcie wywołało ruch odpowiedni. Nim histo-ryę tego ruchu skreślimy, rzucimy okiem na wypadki w innych częściach Europy.

Turcya od wielu wieków znajdowała się w ciągłej walce o własne istnienie; niepodobna było związać w jednolity system rządowy najróżnorodniejszych składowych jej części; w Konstantynopolu walczyły ze sobą wpływy Anglii, Rossyi i Francyi. Pod Selimem III górę wzięli Francuzi, panowały jednak ciągłe zatargi z Rossyą, która usiłowała prowincye słowiańskie nad Dunajem przeciwko Turcyi podniecać i wreszcie wkroczyła do Mołdawii bez żadnego wypowiedzenia wojny. Napoleon po bitwie pod Jeną przyobiecał sułtanowi swoją pomoc i miał istotnie zamiar posłać mu armię. Ale w spór wmieszała się Anglia i zagroziła zbombardowaniem Konstantynopola, jeżeli sułtan nie zerwie z Napoleonem i nie zawrze przymierza z Anglią i Rossyą. Selim odrzucił propozycye i przy pośrednictwie francuskiego posła przeszkodził blokadzie Carogrodu. Kiedy wreszcie nie udało się Egiptu, który przeszedł znowu pod władzę sułtana, do buntu skłonić, Rossy a i Anglia zdecydowały się, przy pomocy partyi niezadowolonych, wywołać zamieszki w Konstantynopolu. Reformy Selima oburzyły prze-dewszystkiem ulemów—rodzaj teologów prawoznawców, oraz janczarów — wojsko ze słowiańskich dzieci, gwałtem na muzułmanizm nawróconych, uformowane. Pierwszych ograniczono wpływ na radę państwa (Dywan), drudzy czuli się pokrzywdzeni w swoich przywilejach. 28 maja 1807 r. wybuchło powstanie, Selima uznano za niegodnego do dźwigania chorągwi proroka, ministrów zamordowano, a sułtanem ogłoszono stryja Selima, Mustafę IY-go. Wypowiedział on natychmiast wojnę Angli i Rossyi, która podburzyła przeciwko Turcyi Serbów z Jerzym Czarnym (Karageorgim) na czele. Wkrótce jednak przyszło do pokoju przy pośrednictwie „bezinteresownej” dyplomacyi francuskiej—w miesiąc po rozmowie Napoleona z cesarzem Rossyi, w której poruszono kwestyę podziału państwa osmanów, na jakiś czas przed rokowaniem w Petersburgu. Cesarz Alexander naradzał się tam właśnie z posłami Napoleona nad podziałem Turcyi, która mu się wydawała łatwą zdobyczą. Mustafa stał się igraszką w ręku ulemów i janczarów, wkrótce przez Bajraktara pozbawiony został tronu, a miejsce jego zajął Mahmud II. Powrót do reform Selima wywołał nowe powstania i wkrótce zapanowała dawna gospodarka z ulemami i janczarami na czele.

Szwecya i Dania stały się także widownią gwałtownych przeobrażeń. Szwecya wzięła udział w kampanii 1807 roku i pomimo zawartego z Francyą zawieszenia broni, podtrzymywała z częścią floty obronę Kołobrzegu. Po zawarciu pokoju Prus z Francyą cały ciężar wojny spadł na Szwecyę. Po śmierci Gustawa III zasiadł na tronie Gustaw IY, nie tylko nieprzyjaciel rewolucyi, ale natura nawskróś nerwowa, chora, u którego pojęcie królewskości dochodziło często do szaleństwa. Wojna poszła nieszczęśliwie. Szlachta utworzyła znowu zamach na czele z baronem Adlersparre’em; Gustaw został aresztowany i zrzekł się korony na rzecz swego wuja ks. Sudermanii (Karola XIII).

W Danii rządził w zastępstwie chorego na umyśle ojca arcy-książę Fryderyk IY pospołu z hr. Piotrem v. Bernstorf. Obaj byli ludźmi niepospolitego umysłu i serca i usiłowali zabezpieczyć krajowi dobrobyt. Od roku 1800 syn Piotra, Krystyn, po śmierci ojca został ministrem spraw zewnętrznych i dążył wszelkiemi siłami do utrzymania dobrych stosunków z sąsiadami, szczególnie z Anglią. Kiedy w Tylży zawarto pokój, obawiano się w Anglii, gdzie ministrem spraw zewnętrznych był Jerzy Canning, że Dania będzie zmuszona przez

Francję i Rossyę wystąpić przeciwko Szwecyi, a więc i przeciwko Anglii. Powzięto więc zamiar, który jak owe projekta podziału Tur-cyi, był urąganiem ze wszystkich praw międzynarodowych. Postawiono arcyksięciu warunek, albo się połączyć z Anglią, albo wydać swoją flotę, w innym razie Kopenhaga miała być zbombardowaną. Fryderyk IV przyjechał z Kielu do stolicy i ogłosił manifest, powołujący lud do obrony. Chociaż wojna nie była wcale wypowiedzianą, stał się fakt niesłychany: flota angielska zbombardowała Kopenhagę, tak, że ulice zasypały się gruzami i przeszło 2,000 ludzi śmierć poniosło. 6 września komendant nie tylko oddał Anglikom miasto, lecz i flotę— wbrew woli Fryderyka. Ten napad rozbójniczy przerzucił Danię na stronę Napoleona.

Włochani Napoleon rozporządzał wciąż według własnej woli i rozdawał w niej synekury swojej rodzinie; chociaż jeszcze w 1805 r. przyrzekł uczynić Włochy niezależnemi od Francji, mianował adoptowanego syna Eugeniusza Beauharnais swoim zastępcą. Jedyną przeszkodą na drodze był papież Pius VII. Od roku 1795 pozostawał Napoleon w ciągłym z nim sporze; nie brakło do tego ani kościelnych, ani politycznych powodów. Ku końcowi 1807 roku cesarz zajął część Państwa Kościelnego, a 2 lutego 1808 roku wojska francuskie opanowały Rzym. Jednocześnie poczęło się we Włoszech budzić poczucie narodowe, i wzmagała się nienawiść ku Francuzom. Nie było jeszcze powodu do wzmocnienia dumy narodowej, ale naród spostrzegł, że jest igraszką ciągłych wirów, że na miejsce wielu małych tyranów wystąpił jeden—wielki. Tak samo, jak we Włoszech, rósł duch odporności w Hiszpanii, ale najbardziej w Prusiech.

Fryderyk Wilhelm skutkiem ciężkich ciosów przyszedł do przeświadczenia, że odrodzenie tylko wtedy stanie się możliwe, kiedy się uczucia narodowe wzmogą, kiedy w wir nowego życia cały naród będzie wciągnięty, kiedy na stanowisko kreatur, ożywionych sympatyami francuskiemi, przyjdą ludzie duchem niemieckim przejęci. Trzech takich mężów stanęło do pracy: v. Stein, jako minister, Gerhard Scharnhorst dyrektor wojskowego departamentu i obok niego Gnei-senau, obrońca Kołobrzegu. Pierwszą czynnością, która miała przyczynić się do zreformowania armii, było wprowadzenie obowiązkowej służby wojskowej; jednocześnie starano się usunąć nadużycia, wykryte podczas ostatniej wojny. Ponieważ ilość wojska była ograniczoną do 42,000, Scharnhorst postanowił zastępować wyćwiczonego żołnierza przez nowozaciężnych. Kraj więc był uzbrojony bez przeciążenia

we

skarbu; żołnierzom rozdawano nową. broń, artyleryę zaopatrzono w no-działa. Przez wprowadzenie do szeregów różnych stanów, podniósł i odświeżył się duch armii i oficerów. Chociaż jeszcze niepoprawni junkrowie patrzyli z góry na inne klasy obywateli, stracili jednak wiele z dawnych swoich przywilejów i zacieśniona różnica między stanem wojskowym a cywilnym się zacierała. Karność zapanowała wszędzie, ukrócono dziką samowolę żołdactwa, którą się odznaczał przedewszystkiem garnizon pocztdamski.

Równie czynnym był Stein w celu doprowadzenia administracyi do porządku. Trzeba było przede wszystkiem obudzić w narodzie godność i miłość dla państwa. Zniósł więc poddaństwo i chłopów ziemią obdarzył (9 października 1807 roku), miastom nadał ordyna-cyę, umożebniającą samorząd i wprowadził ład w departamencie skarbu. Tu szczególniej zagnieździł się nepotyzm; tu bastardzi szlachciców, dymisyowani junkrowie, dawni lokaje, nieposiadający innych zasług poza temi, że z metresami swoich panów się pożenili, posiadali synekury.

Reformy rozwinęły się także w innym kierunku. Młodzież niemiecka, otoczona romantycznym nimbem, wiązała się w tajemne stowarzyszenia, z których najważniejszym był Związek cnoty (1807). Szkoły wyższe w Królewcu dały początek. Uczeni, mężowie stanu, generałowie należeli do niego. Nie skrywano tego, że pracować trzeba nad zrzuceniem obcego jarzma. Mowa profesora Fichtego do „narodu niemieckiego” budziła entuzyazm. Nie obawiając się szpiegów napoleońskich, wyrzucał on śmiało poniżenie narodu, wielki cel mu wskazując, nie z punktu pruskiego, ale ogólnoniemieckiego. Kiedy cała Europa jęczała w więzach egoizmu, Niemcy miały się stać państwem wolności i sprawiedliwości.

Obok Fichtego z katedry i kazalnicy budził niemieckiego ducha teolog Fryderyk Schleiermacher. Nawet ze sceny, z Szyllerowskiego Telia nawoływano do jedności. Młodzież ogarniętą była największym zapałem, nienawiścią dla panowania cudzoziemskiego i marzeniem o wydobyciu się z niewoli. Chociaż w tym ruchu umysłowym panowało wiele niejasności, chociaż tkwiły kiełki marzycielstwa dla przyszłej wolności szkodliwe, czuć jednak było w tych marzeniach woń świeżości i wiosny. Środkowym punktem agitacyi stał się założony w 1810 r. uniwersytet berliński. W Greifswaldzie wydał Ernest Maurycy Arndt broszurę p. t. Duch czasu, i musiał przed pachołkami Napoleona uciekać; Fr. Richter napisał Kazanie o pokoju (1808), w którem praw ludzkości i wolności narodów z wielkim zapałem bronił.

Wkrótce Napoleon dowiedział się, że od Prus ostry wiatr wionął; nienawiść jego dosięgła naprzód ministra Steina. Szpiegi przyłapali jego list, w którym była mowa o podniesieniu się Niemiec. Cesarz byłby się pozbył niebezpiecznego człowieka, gdyby ważniejsze wypadki nie stały na przeszkodzie. Pokój z Alexandrem I-ym chwiał się; Napoleon pragnął usunąć nieporozumienia. Nosił się on właśnie z planem przeciwko Hiszpanii, potrzebował więc upewnić się od strony północnego sojusznika. Było to powodem kongresu w Erfur-cie (wrzesień i październik 1808 r.). Napoleon przybył wcześniej, powitany przez miasto z niewolniczą pokorą. Powitalne słowa głosiły: „Napoleon jest święte imię, w którem mieści się wszystko, co rodzaj ludzki utrzymuje, broni i żąda, — które przewyższa wszystko największe i najwyższe, któremu ziemia cała w niemem podziwieniu hołd składa.* W koło niego zgromadził się wdeniec książąt niemieckich, począwszy od królów saskiego, bawarskiego i wirtemberskiego, aż do małych książąt Reuss - Plauen - Greiz i Hohenzollern-Hechingen,— wszystko prawie ukoronowani lokaje francuskiego cesarza. Po przybyciu Alexandra I rozpoczęły się świetne festyny. Aktorowie z „Co-mćdie franęaise” byli sprowadzeni z Paryża.

Największymi przecież aktorami chwili byli Alexander i Napoleon. Zgadzali się oni na różne punkta, dyplomaci ich pracowali nad sklejeniem owego sojuszu, ale obadwaj pomimo wzajemnych pochlebstw, byli zdecydowani tak działać, jak się im obu podoba. Po kongresie Napoleon odjechał do Paryża, ale stanęło na tern, że Stein urząd swój złożył i do Austryi wyjechał. Następcy jego, v. Alten-stein i Hardenberg szli tym samym szlakiem.

Hiszpania od kilku lat była opanowaną przez zwykłego awanturnika Manuela Godoya, który jako kochanek królowej Maryi Ludwiki, żony Karola IV, rządy opanował i był kreaturą Napoleona. Kiedy w 1806 r. wybuchła wojna między Francyą i Prusami, chciał się z pod wpływu tego uwolnić, ale wypadki pod Jeną położyły koniec jego intrygom. Napoleona zamiarem było wypędzić królewską rodzinę. Do Hiszpanii więc z armią wkroczył. Wtedy pod wodzą następcy tronu wybuchło powstanie, które nie tylko obaliło rządy Godoya, lecz zmusiło Karola IV do abdykacyi, a 20 marca 1808 r. syn jego, jako Ferdynand VII, rządy objął. Tymczasem 23 marca Murat wtargnął do Madrytu, lecz nie uznał nowego króla, w myśl Napoleona, by pozbawić tronu Burbonów. Ferdynanda pod różnemi pozorami wywieziono z Madrytu i umieszczono w Bayonnie, dokąd także internowano innych członków rodziny królewskiej. Wtedy wybuchło powstanie ludności, które siłą stłumiono. Napoleon zmusił Karola IV jakoteż Ferdynanda do zrzeczenia się tronu, objął Hiszpanię w posiadanie i brata swego Józefa, króla Neapolu, ogłosił królem Hiszpanii. Wszelako Hiszpanie nie okazali się tak powolnymi, jak Niemcy; przekonano się wkrótce, że miano do czynienia z narodem, który się nie zadowolni nienawiścią. Już w lipcu 1808 r. cały kraj za broń pochwycił; fanatyzm religijny i narodowy wystąpił przeciwko Napoieo-nidom. Już początek walki świadczył, że będzie się prowadzić ona z niesłychaną srogością, na śmierć lub życie; każde miasto broniło się do ostateczności. Józef już 1 sierpnia musiał Madryt opuścić. Tego samego dnia wylądowało na wybrzeżach Portugalii wojsko angielskie pod wodzą Artura Wellesley’a, późniejszego księcia Wellington, który wkrótce Portugalię z rąk Francyi wyrwał. Gdyby Hiszpania w tej chwili posiadała obmyślany plan walki i wodza, możnaby było łatwo pozbyć się panowania francuskiego. Napoleon uparł się wszelkiemi środkami bronić mniemanych praw swoich, nie pytając, ile to ofiar będzie kosztowało. Dnia 8 listopada przybył i—bitwę po bitwie wygrywając, zdobył wkrótce północną Hiszpanię, a 4 grudnia był już w Madrycie. Anglicy się cofnęli. Cesarz byłby cały kraj opanował, gdyby 2 stycznia nie nadeszły wiadomości o uzbrojeniach Austryi. Pozostawił więc brata Józefa z marszałkiem Jourdanem, a sam odjechał do Paryża.

W Austryi od owego nieszczęsnego pokoju w Preszburgu stosunki się zmieniły. Powstał rodzaj tajemnego związku patryotyczne-go o tyle różny od pruskiego, że wyszedł z łona kół najbardziej arystokratycznych. Usiłował on nie tylko dążyć do polepszenia stosunków pomiędzy ludem, ale również odeprzeć gwałt Napoleona i powrócić do dawnego legitymizmu. Związek potrafił nie tylko pozyskać sym-patye szlachty całej Europy, ale też skupić koło siebie najwybitniejsze publicystyczne talenty, jak Fryd. Gentza (urodź. 2 maja 1763 r.) i Fryd. v. Schlegla. Pisarze pracowali nad zreformowaniem opinii publicznej, dyplomaci nad zjednaniem rządów. Chwilowo Austrya nie mogła sobie znaleźć sojusznika, ale wypadki w Hiszpanii były dobrym momentem do rozpoczęcia wojny.

Wybuchła też ona w marcu. Napoleon ruszył wprost na Wiedeń. Ale szczęście nie dopisało mu: pod Esslingen i Aspern został przez arcyksięcia Karola na głowę pobity.

Jeszcze przed rozpoczęciem kampanii Tyrol zaczął się burzyć. Od roku 1806 przyłączony do Bawaryi, ciężył jednak ku Austryi; nienawidzono tam zarówno obcego rządu, jak i wolnomyślnych reform Montgelas’a. Wielu tyrolczyków, jak Andrzej Hofer, kapucyn Ha-spinger usiłowali iskrę niezadowolenia rozdmuchać i w związek tajemny z gabinetem wiedeńskim weszli. Grudzień 1808 r. i styczeń roku następnego były użyte na wypracowanie planu powstania, czem się zajęli sekretarz dworu Józef v. Hormayr i generał Chasteler. W początkach kwietnia Chasteler wkroczył do Tyrolu, powstanie wybuchło. Szczęście sprzyjało powstańcom, którzy bili Francuzów i Bawarczyków, prowadząc partyzantkę w wąwozach i dolinach. Ale już w maju bawarczycy wzięli górę, a na odgłos, że Napoleon skazał Chastelera na wygnanie, jak w r. 1800-ym Steina, generał się cofnął. Wkrótce Bawarczycy i Francuzi opuścili Tyrol, zostawiwszy dla utrzymania pokoju małe załogi. Powstanie wybuchło znowu; duszą jego był Hofer. W czasie tych wypadków w południowych Niemczech, na północy przyszło także do wybuchu — pruski kapitan v. Katt usiłował nagle opanować Magdeburg, a w Westfalii powstali chłopi pod wodzą v. Dornberga, — ale oba wypadki minęły bez następstw. Major Schill pragnął przyjść z pomocą westfalczykom, lecz został pokonany; oficerów rozstrzelano, żołnierzy, jak rabusiów, wysłano na galery. Jednocześnie z powstaniem Schilla ks brunświcko-oelski, podtrzymywany przez Austryę, usiłował wywołać ruchawkę w królestwie saskiem; z tak zwaną czarną legią wkroczył on z Czech do Saksonii, a za nim wojska austryackie. Wkrótce jednak po bitwie pod Wagram, związkowi opuścili księcia. Wtedy powziął śmiały plan przebicia się na północ i przedostania do Anglii. Udało mu się to; 7 sierpnia resztki legionu były już bezpieczne.

Wszystkie podobne przedsięwzięcia nie zawsze miały tylko miłość kraju na celu; szęsto wywoływały je przyczyny bardzo małe, nadto osobiste, ale w każdym razie były one świadectwem, że się duch odporności budził, a z nim wiara w lepszą przyszłość. Opowiadano sobie o śmiałych krokach, czynach, odwadze; smucono się ze spełznięcia jakiegoś zamiaru, cieszono się z bohaterskiej ucieczki ks. Brun-świku. W sercu młodzieży czyny takie zawsze znajdowały odgłos i co dnia rosła potężniej myśl uwolnienia ojczyzny.

Tymczasem wojna francusko - austryacka poszła niepomyślnie. I tutaj działo się to samo, co w Prusiech po Jenie — wodzowie broń składali, nie troszcząc się wcale o honor armii i państwa. 6 lipca

przyszło do bitwy pod wioską, Wagram; arcyksiążę Karol po dwuna-stogodzinnej bitwie cofnął się do Znaimu. Zmęczony intrygami i walką zaproponował cesarzowi zawieszenie broni. Najbardziej cieszył się z tego Napoleon; ze wszech stron, z Niemiec, Tyrolu, Hiszpanii, a nawet Francyi przychodziły niepokojące wieści. Układy pokojowe prowadził Wacław Metternich (ur. 15 maja 1773 r.) tak powolnie, że Napoleon odgrażał się na drzazgi rozbić Austryę. Daremnie Metternich usiłował nakłonić cesarza do wytrwania, przewidując kłopoty Napo-

llgSI

spig

WL.

PI

U.

L.\

§§|

*cv*Vr>

t"

iw

\m

'r    -

Ks. Metternich.

leona, Franciszek podpisał umowę w Schonbrunie, która Austryę kosztowała 2,000 mil kw. Salzburg i część prowincyi nad Innem przeszły do Bawaryi, część Galicyi i Księstwo Warszawskie do Rossyi, z Krainy, Chorwacyi, Dalmacyi i Tryestu utworzono prowincye illyryjskie, które jako francuskie posiadłości przeszły pod władzę Francyi. Z Tyrolem cesarz Franciszek postąpił niesłusznie. Przed powstaniem przyobiecał on własnoręcznym listem zawrzeć tylko taki pokój, któryby Tyrol pozostawił przy Austryi, tymczasem zgodził się na podział jego między Włochy a Bawaryę, czyniąc zadość jeno widokom Napoleona.

'V;:

TUSSMjŚfB

-4HHh

I lisi fili®

imm,

MMBPl/' li!

mn    ii W

Ml!

Pil

rTi

fli.i '-i O'. , 1 t

li I

MW

g, j

•’l

i";!'.

ri

Hf

iW

W.l

’r-\

>ss

:•

wi

MM

gŁillpI

im

mk

m

Ew';

Bl

i...

-//i

[Tai, I ii?

Wyprowadzenie na śmierć Andrzeja Hofera. (Obraz Defreggera).

g§Sgm

iPmLł

in

V ' U? ,

Wiek XIX.

Chociaż Bawarya i Napoleon dały Tyrolowi amnestyę, rozdarcie kraju na dwie połowy obudziło największy fanatyzm. Walka, która wybuchła w listopadzie, była prowadzoną z niezmiernem natężeniem sił. Francuzi wałczyli z nadzwyczajną srogością, krwią zalewając góry. Większość dowódzców zdołała uciec; tylko Hofer, zdradzony przez własnych 27-go stycznia 1810 roku i uwięziony, w dniu 20-tym lutego był rozstrzelany. Wiadomość o tym wypadku wywołała takie oburzenie, że młodzieniec Fryd. Staps powziął zamiar zamordowania Napoleona, pokusił się o to w Schonbrunie i życiem przypłacił pwój zapał.

Pomimo zewnętrznej potęgi, gwiazda Napoleona gasła. Wisiała nad nim kara przeznaczenia, która w końcu dosięgnąć musi człowieka, lekceważącego sprawiedliwość i ludzkość. Bystry jego wzrok opanowywała chwilowa ślepota, zasłaniająca przed nim przepaść. Nieokiełznana miłość własna i chęć władzy przetworzyły się w coś podobnego do obłędu, do pożerającej go gorączki. Stał się głuchym na krzyk oburzenia przeciwko niemu, na szczęk uzbrajających się narodów od północy do południa.

Po opuszczeniu przez niego Hiszpanii, wojna była prowadzoną już nie tylko przeciwko żołnierzom, broniącym dynastyi i państwa, ale przeciwko ludowi, jak dowodzi obrona Saragossy. Mieszczanie, kobiety, dziewczęta walczyły tam w jednym szeregu z żołnierzami; każdy dom, każdą ulicę musiano zdobywać, jak fortecę, a kiedy wreszcie 19 lutego (1809 roku) miasto się poddało — było to jedno wielkie rumowisko. Tymczasem Wellington uformował w Portugalii nowe wojsko i przerzucił się z niem do Hiszpanii. Z początku walka była prowadzoną bez wielkiego powodzenia; daleko więcej szkody i niepokoju wyrządzały Francuzom oddziały gerylasów, które zresztą i własnego kraju nie oszczędzały. Hiszpania znajdowała się w stanie zupełnej anarchii. Obok rządu Napoleona we wrześniu 1810 roku zgromadzone kortezy utworzyły w Kadyksie regencyę, która przywołała na tron Ludwika Filipa ks. orleańskiego, ale Anglicy przeszkodzili wylądowaniu. Udało się wreszcie Wellingtonowi zwyciężyć armię francuską pod Arapilla, w pobliżu Salamanki i wkroczyć 12-go sierpnia do Madrytu; w innych punktach zwyciężali także Anglicy, jedynie w Katalonii szczęśliwie walczył generał Sufet.

Tak samo uporczywie bronił się Pius VII. W maju 1809 roku oświadczył mu Napoleon z Wiednia, że jest z państwa wyzuty, ponieważ wzbraniał się zamknąć swoje porty przed Anglikami i jako jeńca w Sawonie polecił osadzić. Ale Pius odpowiedział mu klątwą, i ani pogróżkami, ani siłą nie dał się z miejsca ruszyć, powołując się na konkordat. Wtedy cesarz wyznaczył zgromadzenie, które jako najwyższy duchowny urząd miało władzę papieską zastąpić; prezydującym był giętki kardynał Fesch, a członkami — zwykli niewolnicy woli cesarza. Papież nie dał za wygraną; odmówił Napoleonowi uznania arcybiskupa Paryża. Wprawdzie przyszło do pewnego porozumienia, ale cesarz miał nadzieję, że zwołany sobór spór załagodzi. Zwołany 16 go czerwca 1811 roku sobór nie wypadł po myśli cesarza; zaraz na pierwszem posiedzeniu przyrzeczono papieżowi posłuszeństwo i nie chciano projektów Napoleona zatwierdzić. Cesarz zdecydował się po pewnem Avahaniu się wysłać z łona zgromadzenia poselstwo do Piusa, który zgodził się wreszcie na nominacyę biskupów. W czerwcu 1812-go roku przeniesiono go z Sawony do Fontainebleau.

Wszędzie panowała samowola Napoleona: Holandya, po zrzeczeniu się Ludwika Napoleona, który nie chciał być narzędziem w cudzych ręku, stała się prowincyą Francyi, książę prymas Dalberg został wielkim księciem Frankfurtu, dostawszy w prezencie Wetzlar, Fuldę, Aschaffenburg i Hanau, miasta hanzeatyckie i Oldenburg, pod zarządem Davousta, z Francyą połączone. Wszędzie ciężyło panowanie Napoleona: kraje były wycieńczone i obciążone werbunkiem; urzędnicy francuscy i tyrani wojskowi panowali w sposób najgwałtowniejszy, każde wolne słowo równało się zbrodni.

Dnia 1-go kwietnia 1810-go roku po dokonaniu rozwodu z Józefiną, ożenił się Napoleon z Maryą Ludwiką, córką cesarza austryackie-go, a 20-go marca 1811-go roku urodził mu się pierwszy syn — król rzymski. Ożenieniem się swojem pragnął Napoleon stanąć w rzędzie prawowitych władców, chciał niejako młode swoje cesarstwo uszlachetnić, jak uszlachcił wszystkich swoich generałów. Sprzyjał też ary-stokracyi, ażeby ją ku sobie przywiązać, w ogóle postępował drogą, która go coraz bardziej oddalała od czasów rewolucyi. Jak za Ludwika XIV-go, tak samo i teraz sława francuskiego imien>a służyła do pokrycia Avewnętrznych nieporozumień. Mimo to, w różnych kołach budziło się niezadowolenie; tu i tam występowało przeczucie, że kolos stoi na glinianych nogach. W samem otoczeniu cesarza byli ludzie, którzy podwójną grę prowadzili, pragnąc się zabezpieczyć na wypadek poAvrotu Burbonów, jak Talleyrand, który od sierpnia 1807-go roku przestał już być ministrem, i Fouche, także usunięty ze swego urzędu od czerwca 1810-go roku. Nawet w kołach Avyższych oficerów bywały wypadki spiskowania z zagranicą na niekorzyść Napoleona. Ale naród francuski był jeszcze zachwycony swoim cesarzem, który pomimo wojny i intryg dyplomatycznych znajdował czas na to, ażeby próżności narodowej pochlebiać.

Grono nieprzyjaciół zwiększało sie koło niego; nienawiść książąt i narodów niemniej wzrastała. Osobliwie „system kontynentalny,” który handel Anglii poderwał, a kasy prywatne cesarza napełnił, wiele się przyczyniał do znienawidzenia Napoleona. W Szwecyi po detroni-zacyi Gustawa IV-go Karol XIII rządy objął i po zawarciu pokoju przystąpił do zamknięcia portów. Ponieważ jednak skutkiem tego handel niebogatej Szwecyi mocno ucierpiał, patrzano na zamknięcie przez palce, co oczywiście wywołało niezadowolenie. Kiedy Krystyan Adolf Holstein-Gottorp, adoptowany następca tronu, w maju 1810-go roku nagle umarł, stany zaproponowały wybór marszałka napoleońskiego Bernadotte’a, który jako Karol Jan, z rządami państwa bliżej zapoznawać się zaczął. Wszedł on w tajemny związek z Anglią i Rossyą. Alexander I, obiecywał zwrot Norwegii, Szwecya zaś 30,000 żołnierza.

Ostatniemi czasy zaostrzyły się także stosunki francusko-ruskie. Alexander I czuł się urażony odjęciem Oldenburga, z którego domem panującym był spokrewniony, oprócz tego okazywał się bardzo pobłażliwym na zamknięcie portów przed Anglią. Wywołało to ostrą wymianę not, a doszło do jeszcze większego zaognienia, kiedy cesarz zabronił dowozu francuskich towarów do Rossyi. Obie strony czuły zbliżający się wybuch i już od r. 1811-go rozpoczęły się uzbrojenia. Napoleon tak mało panował nad sobą, że nieraz uciekał się do pogróżek względem Rossyi. Prusy, wciśnięte między dwa państwa, nie mogły się zachować neutralnie. Stein, będąc zmuszony do usunięcia się, wystował list do ministeryum, w którym swoje wyznanie wiary zawarł; uważał on jako konieczność obdarzenie kraju parlamentem, zniszczenie przywilejów szlachty, uwolnienie zupełne włościan od zależności, podniesienie oświaty, oraz powszechną służbę wojskową.

On sam, jakoteż Scharnhorst, według możności, wprowadzili już niektóre z tych projektów w życie. Król kazał kanclerzowi Harden-bergowi postępować dalej w duchu reform Steina. Brakło wprawdzie Hardenbergowi siły, jaką posiadał poprzednik, ale był on również wielkim myślom dostępny i jako mąż stanu posiadał, obok giętkości charakteru, świadomą wolę. Zmuszony do pewnej ostrożności wobec sfer francuskich, jak niemniej bojaźliwego króla, mimo to nie spuszczał

fi

:Ą

b

u£

Mi

sil

ild

Ul!

i€śS

Uwięzienie Karoliny Corday (obraz Ary Scheffera).

i'

i£t£k. '-V:

li

Bśi

.'i

$■

Si

z uwagi swoich zamiarów i ze stronnictwem patryotów i z królową, by 1 ściśle związany. Królowa po fatalnej bitwie pod Jeną stała się najgwałtowniejszą zwolenniczką wojny; już w końcu 1805-go roku poseł francuski pisał: królowa, która zawsze czuwała, ażeby mąż jej żadnej wojny nie zaniechał, znowu rozpoczęła agitacyę. Na nieszczęście zmarła 19-go lipca 1810-go roku, nie dożywszy oswodzenia Prus. Kanclerz, ażeby powiększyć dochody państwa, podniósł podatek, nie uciskając jednak niższych warstw, skonfiskował wszelkie fundusze klasztorne, o ile nie były potrzebne do celów kościelnych. Obok niego pracował w ministeryum Wilhelm v. Humboldt, który najbardziej przyczynił się do założenia uniwersytetu w Berlinie.

Napoleon uważał Prusy tak samo, jak związek reński, za pro-wincyę swoją. O przymierza troszczył się o tyle tylko, o ile dotykały spełniania zobowiązań względem niego; nakładał różne ciężary, trzymał w posiadaniu Szczecin, Głogowę, Kostrzyń, chociaż był obowiązany oddać już po spłaceniu połowy kontrybucyi,—przeciwnie, pomnażał załogi, które Prusy żywiły. Zastępcy jego z bezwzględnością przestrzegali zamknięcie portów i postępowali, jak despoci, ilekroć chodziło o stłumienie uczuć patryotycznyeh.

W tern położeniu Ilardenberg musiał rozwijać całą sztukę swojej dyplomacyi. Związek z Francyą był niemożebny; trzeba było rato woć samodzielność. Już w kwietniu 1811-go r. proponował on cesarzowi kosztem umorzenia reszty długu i oddania Głogowa wyekwipowanie 100,000 żołnierza na wojnę z Rossyą. Napoleon przewidział myśl ukrytą, że wojsko może być także przeciwko niemu użyte, zwłó-czył układy, wreszcie w 1812 r. przyjął propozycyę z pewnemi zmianami. W tym czasie Hardenberg i król Fryderyk Wilhelm już tajemny związek z Rossyą zawarli.

Z Austryą już przedtem cesarz się porozumiał i otrzymał przyrzeczenie 30,000 żołnierzy. Jednocześnie usiłował zjednać sobie Polaków obietnicą wskrzeszenia Królestwa.

Takie były stosunki, kiedy między Napoleonem a cesarzem Alexandrem wojna wybuchła. Cesarz francuski był zaślepiony i głuchy na wszelkie ostrzeżenia; wierzył we własne szczęście i geniusz. Jeszcze raz poruszył on całą potęgę Francyi i obok własnej armii z wojskiem sojuszników w pole wyruszył. Dnia 16-go maja zjechał się z królową w Dreźnie, gdzie się skupiło wszystko koło niego, ażeby tej chwili nadać więcej przepychu i blasku: — Franciszek cesarz austryacki z żoną, Fryderyk Wilhelm i jego najstarszy

gyn, tłumy książątek nadreńskich. Festyny wspaniałe, pochlebne hołdy dlatego, który „jaśniej niż słońce świecił,” znamionowały dni pobytu w Dreźnie.

Dnia 22-go czerwca wydał Napoleon proklamacyę, w której wystąpił, jako zastępca fatum, mającego złamać wpływ Rossyi na Europę. 23-go armiajego przeszła Niemen. Utworzyło się takie przekonanie, że plan Rossyi polegał na cofaniu się, ażeby nieprzyjaciela w głąb kraju ciągnąć; w samej zaś rzeczy cofanie się było niezbędnem, gdyż armia

/■

ii

ssa

ss

st

jjggja,

yn—

3~-

MM %

'V,

-IfCr,

SC

§f

7• — ■“-----

a m

*..

ł-t-* • - x    )

fjaSEĘ&r.

T-V

5.

*gaK^jgj|

W7--'

SĘipSll

.W,: r ■

•• '"AT

‘V

-"1 '

r-c-

Napoleon na ruinach Moskwy.

ruska była niezliczoną; później dopiero poznano doniosłość takiego planu i stosowano się do niego. Ważny wpływ wywarło, że Rossy a po wojnie pomyślnej z Turkami, cofnęła armię swoją z nad Dunaju, a jeszcze bardziej stanowczą była walka Napoleona z klimatem kraju. Wielkie przygotowania okazały się mało skutecznemi. Udało się wprawdzie linię obronną armii ruskiej przełamać, ale decydujące zwycięstwo na tak długiej linii bojowej było niemożebnem; bywały zwycięstwa świetne i krwawe, jak zdobycie Smoleńska dnia 17-go sierpnia przez ks. Józefa Poniatowskiego, jako też bitwy pod Moskwą 6-go i 7-go września, ale bynajmniej nie rozstrzygały kampanii. Dnia

t,

:|

l':J

*6

' 111

'ir-^.i

lii

;

fo

™4’

mmm.

*^ss

FI

cr»

3^S. f

7=

'"4,p

«0£¥

’7,

■V ,f ■-' 'vl

Śt '

fS

Bal u ks. Metternicha w czasie Kongresu Wiedeńskiego.

TB

I

i

S£»oP

P

!:>"^ • -

¥*§§

i?.

1® £g

a5=r-

%

ar

■i

T:--

-\ ;

H

p;:

rf :/]

§fe

'■■• Asri

jfi3§

fp^¹

•;

iH

t-KWS

£i

łśG^'£ ' -'.-V u

w

-Sffe^ V.

G%Sr$-

'•iń--^ ~.N"

\

s

/ .

;

gpp

PS

A-l

i: "A P J

>L -4^5-

w

-- gfasSs&r "

o^ferfe

44 i „ .s ■

n

iU

®18p

■s'-'

■

,. /

E

r

u ;

.

m

im

^**3^-"4i ^

)

jińjjjjsOńi

w

F³

pp -

'¥ S.'^4

*^felll31

£o /;

mam

pl

'^'%M \\Vnv

* fh

..

ii®!

;L •

jgs-y ^

-mw. - - _.\fW-,

-- '-^-A

‘

\

lwy. AA

_P

v\

\

/ :

llllyl

PfliiPis

3ś^''

2w;

V

Gdy płomienie zagasły, wzrok błądził po samych tylko ruinach i zgliszczach. Wojsko było zmęczone, zdemoralizowane i wskutek straty bagażu nie było już zaopatrzone należycie. Napoleon nie wątpił jeszcze i miał nadzieję zawarcia pokoju, ale cesarz Alexander wszelkie propozycye odrzucił. Armia była zmuszona cofnąć się ku Polsce. Już w październiku rozpoczęła się dezorganizacya, w listopadzie, w skutek zwiększających się mrozów jeszcze się wzmogła. Tysiące na pół przemarzłych i głodnych żołnierzy zalegały drogi i wsie; zabite konie stanowiły jedyne pożywienie; amunicyę wojskową trzeba było zniszczyć, ażeby nie dostała się do rąk nieprzyjaciela, pakunki i wozy porzucano na drogach, gdyż brakło koni i wołów do pociągu. Ten istny orszak śmierci pędził przez Krasnoje, Orszę do Berezyny; tu wzmogły się zimna jeszcze bardziej. Kiedy bezładne gromady uciekających, wśród tłoku i chaosu, gdzie każdy o sobie tylko myślał, cisnęły się do przeprawy, z tyłu uderzył nieprzyjaciel. Jakiś czas zasłaniał przeprawę marszałek Yictor, ale w końcu cofnął się, ratując się ucieczką, na łaskę losu zostawiwszy wojsko. Wkrótce wielka armia stała się podobną do cienia, przesuwającego się płaszczyzną śniegową. Tylko około 2,000 gwardyi i nieco więcej bawarskich wojsk cofały się w zwartym szeregu. Sceny ostatniego aktu tej tragedyi nie dadzą się odmalować; żołnierze głodni rzucali się jak zwierzęta na padłe konie i surowem mięsem głód zaspakajali; wielu wpadło w obłęd; niektórzy wszelkiej siły pozbawieni padali i wyziewali ducha śród stosów trupów. Francuzi, Niemcy, Polacy, Włosi, Portugalczycy ginęli mar-

14-go ^września wkroczył Napoleon do Moskwy, opuszczonej przez mieszkańców. Zaledwie kilka godzin przebył w Kremlu, kiedy wybuchną! pożar w różnych częściach miasta; brakło całkiem przyrządów do gaszenia ognia, a nagromadzone materyały palne świadczyły, że nie działo się to bez planu. W rzeczy samej gubernator Moskwy hr. Rostopczin w porozumieniu ze szlachtą i duchowieństwem powziął myśl spalenia Moskwy; skarby cesarskie i cerkiewne ukryto w miejscu bezpiecznem, a ludność pod konwojem żołnierzy Avyprowadzono za rogatki. Dnia 15-go i 16-go września pożar przybrał ogromne rozmiary, a wiatr północny tak szerzył ogień, że i Kreml stanął w płomieniach. 19-go września miasto wyglądało niby wielkie morze ogniste. Kiedy po kilku latach pozbawiony korony cesarz dogorywał na wyspie samotnej i te noce okropne, w Moskwie spędzone, przypominał sobie, utrzymywał wtedy, że widok ich nigdy nie zatrze się w jego duszy.

i

IHj

■ I-/ J

ns

> -.włiff

|p

M

ji|ir

l!!'|

3V7es

■iM

lilii

l HOT®!® I

g ż :

Powrót Napoleona z Rossyi (obraz A. W. Kowalskiego).

Ą

1

i

'i ■ 'flH

'i,

(i

i:

$ty;

I

lillli®

II

¹

I

u ii

UPADEK NAPOLEONA.

nie tysiącami z woli jednego człowieka, który przez demona opanowany, myślał tylko o sposobach stworzenia nowych armii, ażeby je ku nowym bojom prowadzić. Aż do Smorgoni cesarz towarzyszył rozbitkom swojej armii, stamtąd wsiadł do sani 5-go grudnia i pojechał ku Warszawie, krótko zatrzymał się w Dreźnie, a 19-go grudnia był już w Paryżu.

Z całej wielkiej armii pozostało 40—50,000 żołnierzy; z obu stron padło pół miliona trupów. Nie było ani jednego kraju, któryby nie opłakiwał tysięcy swoich synów, jeden krzyk bólu podniósł się od północy aż po Alpy i Pireneje.

ROZDZIAŁ III.

Upadek Napoleona.

sposobienie nieprzychylne Francuzom wzmagało się w Pru-siech. Hardenberg grał doskonale swoją rolę względem posła francuskiego, nie zrywając związku z patryotami. Przeświadczenie, że nadeszła chwila wydobycia się nareszcie z pod wpływu Francyi, było powszechne; z tajemnem zadowoleniem przeto powitano wiadomość, że korpus generała Yorka opuścił marszałka Macdonalda i zawarł konwencyę z Dybiczem nieużywania broni przeciwko Rossyi w ciągu dwóch miesięcy. York na własną rękę działał. Król nie mógł potwierdzić konwencyi, ale panowało z tego powodu ogólne zadowolenie, duch stanowczości obudził się i najbliższe wypadki miały miejsce już bez udziału księcia. Sejm zgromadzony w Królewcu nakazał ogólne uzbrojenie, a Stein, który zdołał przychylić Rossyę do planu oswobodzenia Niemiec, znowu na czele państwa stanął. Wszystko dążyło do tego, ażeby chwiejnego króla do stanowczego kro-

ku zdecydować. Hardenberg usiłował przekonać francuskich dyplomatów o wierności Prus, a jednocześnie nawiązał w Sztokholmie pertraktacye z Rossyą. Naród nic z początku nie wiedział o zamiarach rządu, dopiero Avezwanie do formowania oddziałów ochotniczych (3-go lutego 1813-go roku) przekonało, że na zapewnieniu, jakoby przymierze z Francyą trwało niewzruszenie, wiele polegać nie należy. Poczęto już głośno mówić o mającej nastąpić wojnie jeszcze przed zawarciem przymierza z Rossyą w Kaliszu, które zobowiązywało obie strony — Prusy i Rossyę do wspólnej walki. Cesarz Ale-xander przyrzekał królowi powrót prowincyi z przed pokoju w Tyl-ży, uchylił się jednakże od przystąpienia do związku północno nie-mieckiego z Prusami na czele. Jednocześnie postanowiono powołać wszystkie narody i rządy Niemiec do walki. 15-go marca przybył cesarz Alexander do Wrocławia, 16-go wypowiedziano wojnę, a 17-go wydano znakomitą proklamacyę Fryderyka Wilhelma III: „do mego narodu.”

Wezwanie do walki działało, jak iskra, gdyż była tam mowa o narodzie, jako o potędze, w której ręku decydujący los spoczywa, i powoływano się na przeszłe walki o niepodległość. Słowa te wywołały przedewszystkiem ogromne wrażenie w Prusiecb; wszystkie stronnictwa łączyły się do wspólnego celu. Patryoci wszelkiemi siłami dążyli ku temu, ażeby rozbudzić ducha w najszerszych kołach. Nigdy jeszcze w historyi Niemiec nie widziano takiego wszechstronnego i potężnego rozbudzenia ducha dla odzyskania wolności — tak wszyscy czuli się do gruntu przejęci i gotowi do ofiar. Młodzież i starsi, mężczyźni i kobiety, wszyscy czuli się dziećmi jednego kraju i pałali chęcią poświęcenia sił swoich dla niego. Duchowni rzucali seminarya i klasztory, profesorowie katedry, młodzieniaszki — szkoły, studenci ławy audytoryów, i spieszyli na odgłos odezwy. Młodzież kupiła się przeważnie koło Lutzowa, dowódcy oddziałów ochotniczych i poety Teodora Kor nera. Niezależnie od tego formowano landwerę. Stanowczość i siła, jaką Prusy rozwinęły w owej chwili, były naj-lepszem świadectwem rozbudzonego poczucia godności własnej. Wszędzie panowało przeświadczenie, że nie o walkę samą chodzi, lecz o zwycięstwo nad siłami, które rozwojowi państwowości niemieckiej i ducha tamę kładły. Nie wątpiono, że w całych Niemczech—nad Renem, na południu, w Austryi, przykład rozbudzonej samowiedzy będzie działał. Ożywczy duch unosił się nad całym narodem, budził go do przyszłości i o tej przyszłości marzyć kazał.

i

te

1

Ł%

mm

te#®

fS

£

m

mi

/f'

■;

■

■• •

g

m

W

1

I

m:i

[. ■

I

•;.-*>

h li

tOmą

.

. V ⁵

r

m

*

ó-

•--.

"" "■' ^ ......

M». **?]!' ;■

-i. ” ' ’

a,

ISSfe

•

ii

,

•*/j

r :

? Hj

Cv

*

sj

■

ISiMi

b&

••

if#

,,:y.

r

Książę Józef Poniatowski.

V

l

%

Od ostatniej kampanii Napoleona przeciwko Rossyi, stosunki Austryi do Francyi uległy zmianie. Metternich już we wrześniu 1812-go r. rozpoczął pertraktacye z Prusami, następnie z Rossyą, a uwagę cesarza zwracał, że zbyt wielki wpływ jego na wszechświatowe stosunki może mieć szkodliwe następstwa. Metternich prowadził politykę przedewszystkiem Habsburgów; zamiarem jego było, doprowadziwszy do upadku Napoleona, zabezpieczyć panowanie monarchii legitymistycznej, Austryi zaś nadać przewagę w związku niemieckim. Naturalnie, że poglądy te nakazywały do pewnego stopnia wielką ostrożność w zawieraniu przymierza i nawet brak stanowczości. W Austryi zresztą wrogie dla Francyi usposobienie potężniało także, szczególniej w kołach szlachty feudalnej, jakoteż w księstwach południowo-niemieckich aż do króla wirtemberskiego.

Wśród takich okoliczności rozpoczęto kroki nieprzyjacielskie. Napoleon jeszcze raz wszystkie sprężyny poruszył, ażeby naród do walki zapalić. Jeszcze przed ukończeniem ostatecznych uzbrojeń przyszło do utarczki pod Mockern, gdzie ks. Wittgenstein wicekróla Eugeniusza do odwrotu zmusił. W Moguncyi miały się złączyć wojska włoskie z illyryjskiemi, tak, że w krótkim czasie zgromadziło się w Saksonii do 120,000 żołnierza. Armia koalicyjna stała pod wodzą generała ruskiego Wittgensteina, któremu do pomocy dodano generała Yorka i Bluchera. Cesarz Rossyi i król pruski znajdowali się przy armii. Bitwy pod Liitzen i Budyszynem, zmusiły związkowych do cofnięcia się na Szląsk. Napoleon poszedł do Wrocławia, usiłując wszelkiemi sposobami przyciągnąć na swoją stronę cesarza Alexan-dra; pomimo tego zdecydował się na zawieszenie broni, które trwać miało od 4-go lipca do 20-go sierpnia. W końcu maja jeszcze poddał się Francuzom Hamburg, a wkrótce przed zawarciem zawieszenia broni—Lubeka.

Natychmiast po zawieszeniu broni rozpoczęła się praca dyplomatyczna. Napoleon przekonał się wkrótce, że Austrya pozyskać się nic da; zmienił więc plan kampanii o tyle, jak gdyby miał do czynienia z trzema przeciwnikami. Dnia 14-go i 15-go czerwca przyszło w Reichenbachu do porozumienia Rossyi z Prusami i Anglią, która starała się o odbudowanie i powiększenie Hanoweru, na co też przyobiecała fundusz wydać; 27-go czerwca zgodziła się także Austrya przystąpić do koalicyi, jeżeli Napoleon nie przystanie na warunki, proponowane mu przez Metternicha. Propozycye były z góry na to obliczone, ażeby je odrzucono, ale cesarz, by zyskać na czasie, zgodził się na wzięcie udziału w kongresie, mającym się odbyć w Pradze. Był to tylko manewr dyplomatyczny, gdyż tego samego dnia, kiedy się kongres zgromadził (12-go lipca), zgromadzili się również związkowi dla narady nad dalszem opracowaniem planu kampanii, a Austrya zawarła tajemne przymierze z Anglią. 10-go sierpnia kongres zamknięto, a 12-go Austrya wypowiedziała wojnę Francyi.

Napoleon stał pod Dreznem na czele armii z 450,000 żołnierzy, związkowi posiadali również pół milionową armię, podzieloną na trzy

:

M-V'vv ^

w

•i

i*

:4

Wmem

-4:

A ■ - dm. ■    —§h

gR52Ss«te ..1

li

Kg

lii

% dii

’’ " -

§§§pyi|f

. Jfd

jppg!

Śmierć ks. Poniatowskiego. ■

części: czeską armią dowodził ks. Schwarzenberg, szlązką Blucher, północną „następca szwedzkiego tronu,” Bernadotte. Jako główny punkt działania dla wszystkich trzech armii wybrano płaszczyznę pod Lipskiem, dokąd też i Napoleon wojsko swoje skierował.

Zwycięstwo pod Grosbeeren, Katzbachem, Kulmem, Warten* burgiem, i inne rozstrzygnęły kampanię na stronę związkowych, tem-bardziej, że się do nich przyłączyła także Bawarya, o los swój zaniepokojona.

16-go października, we dwa dni po starciu pod Liebertwolkwitz, rozpoczęły się bitwy, które o losacb Europy rozstrzygnęły. Napoleon wysłał do cesarza Franciszka generała Meerfelda, jeńca wojskowego, z propozycya zawieszenia broni, ale propozycya została stanowczo odrzucona; 17-go października, w Niedzielę wojsko odpoczywało i zbroiło się. Napoleon wiedział, że przeciwnicy jego przeważają nie tylko siłą, ale rozbudzonym duchem narodowym. Wszystkie więc przygotowania tak prowadził, ażeby w danej chwili odwrót sobie zabezpieczyć. Pomiędzy wojskami Związku Reńskiego panowało stanowcze przeświadczenie o potrzebie przejścia na stronę koalicyi. 18 październik był dniem stanowczym. Francuzów wyparto ze wszystkich pozycyi, nawet z tych, gdzie Napoleon dowodził osobiście. Część Sasów i Wirtemberczyków już dzień przedtem przyłączyła się do związkowych. W nocy Francuzi rozpoczęli odwrót z pod Lipska, usiłując umocnić się w Erfurcie; związkowi następowali ostro, podtrzymywani przez Badeńczyków, którzy Napoleona opuścili, zdobyli miasto i wzięli do niewoli obecnego tara króla Saskiego. Odwrót Francuzów przybrał wkrótce charakter ucieczki, i tylko niezbyt decydującemu natarciu cesarz zawdzięczał, że się mógł ze znaczną częścią armii wycofać. Drogi wszystkie od Lipska do Erfurtu i Hanau pokryte były rannymi i trupami; resztki zgruchotanej broni i amunicyi świadczyły, że się tu kruszyła potęga Napoleona. Pod Hanau, Wrede z Bawarczykami zastąpił drogę uciekającemu cesarzowi, ale odniósł porażkę. W Moguncyi z 60,000 żołnierza cesarz Francyi Ren przeszedł. Wkrótce zdobyto wszystkie ważniejsze fortece, które znajdowały się w ręku Francuzów.

Zwycięstwo drogo było okupione. Straty wynosiły 47,000 żołnierzy, 21 generałów, 1,800 oficerów. W bitwie pod Lipskiem padli także poeta Teodor Korner i ks. Jó/ef Poniatowski. Nnjbliższem następstwem zwycięstw było unicestwienie związku reńskiego. Książęta z zachowaniem swojej godności i praw złączyli się z lcoalicyą. Dalberg musiał się zrzec W. Ks. Frankfurtskiego, królestwo Westfalskie skasowano, wygnani książęta objęli dawne posiadłości; Anglia wróciła do posiadania Hanoweru

Po dokonanem zwycięstwie rozpoczęła czynności swoje dyplo-macya. Zdania były podzielone; niektórzy umocowani gotowi byli zadowolić się tem, co się stało, inni, między nimi Stein i Blucher byli za tem, ażeby wojnę prowadzić dalej. Narady listopadowe we Frankfurcie wykazały dążenie do obrony własnych tylko interesów, a jednocześnie dowiodły, że z matemi wyjątkami, podniesienie narodowego duclia w sferach rządzących było bardzo nieznaczne. Nie było jedności ani na tym punkcie: co się stanie z Niemcami, jakoteż na tym, co z Francyą będzie? Jedni pragnęli powrotu Bourbonów, inni godzili się na to, ażeby żona Napoleona została regentką. Metternich był tego mniemania, ażeby cesarza na tronie zostawić, ale zmusić go do uznania samodzielności Niemiec, Holandyi, Włoch i Hiszpanii. Pruskie stronnictwo wojny, Stein, Hardenberg i Humboldt, podtrzymywane przez cesarza Alexandra, dążyło do kroku stanowczego i było tego zdania, że tylko zupełne usunięcie Napoleona spokój Europie zabezpieczyć może. Zachowanie się cesarza, pełne wybiegów, skłoniło koalicyę do kroku stanowczego. Manifest wydany 1-go grudnia we Frankfurcie ogłosił, że prowadzenie dalej wojny ma na celu nie tylko zwycięstwo nad Francyą, lecz zgruchotanie tego systemu gwałtu, który nad Europą ciężył. Była tu także aluzya do stronnictwa niezadowolonych we Francy i.

Z początkiem 1814-go roku rozpoczęła się nowa kampania. 1-go stycznia Blucher i Schwarzenberg przekroczyli Ren i złączyli się na plaskowzgórzu Langres.

Kiedy Napoleon, po raz drugi pokonany, do Francyi wrócił, wrogie mu prądy wzrosły. Stworzyć znowu wielką armię i wynaleźć środki podziałania na ofiarność publiczną było dla niego warunkiem życia. Ale opinia publiczna nie okazała się mu przychylną. W jesieni 1812-go r. pojawiła się karykatura, wyobrażająca dyabła prowadzącego Napoleona, a pod nią podpis: „Le diable Temporte!” Życzenie to podzielała znaczna część narodu. Dawniej izba prawodawcza schylała się z pokorą przed każdem życzeniem cesarza, teraz otwarcie mówiono, że wojny marnotrawią siły narodu i nadal izba będzie tylko taką wojnę popierać, która za cel będzie miała obronę niezależności Francyi. Cesarz szalał z gniewu, rozwiązał izbę i nakazał zbrojenie się z gorączkowym pośpiechem. Przed odjazdem do armii zdał on władzę regencyi w ręce swej żony, 24-go stycznia zwołał do siebie oficerów gwardyi narodowej, kazał im złożyć przysięgę i powierzył ich opiece cesarzowe i młodego „króla rzymskiego.” Nazajutrz wyjechał do armii pod Chalons, skąd kampanię rozpoczął.

na

Początek był niepomyślny, gdyż już 1-go lutego odniósł porażkę w La Rothiere. Różnicę zdań, jaka się objawiła pośród przywódców koalicyi, wyzyskał Napoleon. Postanowili oni podzielić armię i Paryż ruszyć. Napoleon pobił naprzód armię Bliichera, a potem

Schwarzenberga, którego do cofnięcia się na Augres zmusił. Mimo to koalicya nie zdobyła się na jedność; różnorodność interesów Rossyi i Prus, jakoteż Anglii i Austryi, stała się widoczną.. Kongres pokojowy, zebrany w takich warunkach w Chatillon 5-go lutego, narażony był na wpływy najrozmaitsze. Napoleon z początku, pod naciskiem nieprzyjaznej opinii w kraju, stawał się powolnym, ale wnet skorzystał z chwilowo pomyślnych okoliczności, odrzucił żądany powrót do granic z r. 1792-go i oświadczył, że na ustąpienie Belgii i Antwerpii nie zgodzi się nigdy. Upór jego natchnął koalicyę jednością; 1-go marca w Chaumont podpisano zobowiązanie do dalszego prowadzenia wojny. Położenie związkowych polepszyło się nieco. 20-go i 21-go marca, po przegranej potyczce pod Arcis, Napoleon cofnął się ku granicy Lotaryngii, ażeby się tam wzmocnić i wpaść na tyły nieprzyjaciół. Armie pruska i ruska postanowiły działać wspólnie. Pod Fóre-Cham-penoise pobito Francuzów, odrzucono na Paryż, a w kilka dni potem przypuszczono szturm do Montmartre i zmuszono stolicę do poddania się. Cesarzowa i król Józef opuścili Paryż; pozostał jednak Talleyrand, który przewidział, że nowy porządek rzeczy zapanować wkrótce musi.

cesarza.

31-go marca Alexander i Fryderyk Wilhelm weszli do Paryża, przez stronnictwo Bourbonów powitani serdecznie. Nazajutrz rozpoczęły się dyplomatyczne rokowania, a Talleyrand pracował teraz dla legityzmu z takiem samem oddaniem się, jak niegdyś dla Po stronie Napoleona nikt nie stanął; nawet ci, których jego łaska uczyniła wielkimi; pragnęli, zdawało się, tej chwili doczekać, kiedy potęga jego runie. Wszyscy odwrócili się od człowieka, który tracił władzę. Wolnomyślne mieszczaństwo nie miało dla Bourbonów żadnej sympatyi, ale też nie posiadało miłości dla władcy, dla którego wolność i wolnomyślne idee były tylko narzędziem do władzy, ujętej żelazną ręką. W niższych warstwach opinie były podzielone, ale nie mogły wpływać ani na postanowienie wodzów, ani na dyplomatów.

marszu

na Paryż i namawiali do ustąpienia, —już nic więcej nie mieli od niego do żądania, a potrzebowali zabezpieczyć sobie odwrót do

Napoleon, przekonawszy się o własnej względem związkowych pomyłce, ruszył natychmiast do Paryża,—lecz już było zapóżno, ażeby stanowczej chwili zapobiedz. Zgromadził resztki wojska i zdecydowany był puścić się na największe ryzyko. Ale już jeden z jego marszałków wstąpił w tajemne układy z rządem tymczasowym, inscenizowanym przez Talleyranda, i wiadomem było, że detronizacya Napoleona została postanowioną. Odradzali więc cesarzowi

no-

Wiek XIX.

wego porządku rzeczy. Napoleon wiedział, że ci, których on sam niejako stworzył, opuszczają go jeden po drugim, a jego potężne państwo rozsypuje się w ruinę. Dziki jego umysł nie mógł pozbyć się myśli, że panowaniu jego nastał koniec, że winę będzie musiał odpokutować. Po długiej walce z sobą postanowił wreszcie cesarz zrzec się korony. W kwietniu podpisał akt zrzeczenia się i otrzymał tylko tytuł cesarza i wyspę Elbę, jako posiadłość. 7 mil kwadr, i 15,000 mieszkańców wystarczyć musiało temu, dla którego Europa zbyt małą była. Jednocześnie postanowiono, aby 1,500 żołnierzy gwardyi towarzyszyło mu do portu; 400 z nich miał prawo zabrać, jako straż przyboczną, na Elbę. Na wyspie stanął 4-go maja.

Wypadki paryskie rozstrzygnęły także o losach Belgii; ustały również walki w Hiszpanii Francuzów pod Soultem i Anglików pod Wellingtonem.

21-go kwietnia przybył do Paryża hr. Artois, brat nowego króla Francyi; rząd prowizoryczny wymógł na nim zaprzysiężenie nowej konstytucyi, naszkicowanej przez Talleyranda. Wkrótce potem (23-go kwietnia) związkowi zobowiązali się wycofać wojska z granic Francyi, granice zamknąć według r. 1792-go, a nowy rząd zobowiązał się wszystkie fortece w krajach przyłączonych opuścić, pozostawiwszy cały znajdujący się tam materyał zapasowy.

3-go maja wkroczył do Paryża Ludwik XVIII, przekonany, że cała Francy a tęskni do niego. On i jego otoczenie niczego się nie nauczyli i niczego nie zapomnieli. Nowy król zaprzysiągł ustawę, zabezpieczającą porządek konstytucyjny i zwołał stany na 10-go czerwca. Ustawa zawierała kilka bardzo elastycznych paragrafów, zabezpieczających królowi w razie potrzeby władzę absolutną. Arcydzieło to nosiło nazwę „Charte” Ludwika XVIII ze znaczącym dopiskiem „dana w 19-ym roku naszego panowania.” Myślał on w ten sposób jednem pociągnięciem pióra dzieje rzeczypospolitej i Napoleona unicestwić. W nowem ininisteryum zasiadł, jako kierownik spraw zewnętrznych człowiek bardzo bystry, ale przewrotny — Talleyrand.

Zawarcie pokoju paryskiego przypadło na 30-go maja. Warunki jego były następujące: Francya cofnęła się do granic 1792-go r., zatrzymywała Alzacyę i Lotaryngię — Prusy przeciwko temu punktowi głos zabierały — i wszystkie zrabowane przedmioty sztuki, nawet po-sąg bogini Zwycięstwa z bramy Brandenburskiej w Berlinie. Niemcy utworzyły jeden związek wspólny z zachowaniem niepodległości członków, Holandyę powiększono i zwrócono domowi Orańskiemu. Oprócz tego postanowiono, by kongres wiedeński załatwił wszystkie ważniejsze sprawy, dotyczące uporządkowania Europy. W początkach czerwca cesarz Alexander i Fryderyk Wilhelm opuścili Paryż i udali się do Londynu w asystencyi wybitniejszych wodzów, gdzie z wielkiemi honorami ich przyjęto.

Ale największy zapał panował w Niemczech. Cieszono się wszędzie, że nareszcie ucisk Napoleona ustał, uczucie wspólności budziło się u wszystkich szczepów, nieszczęśliwe rozdwojenie narodu na czas jakiś przynajmniej zażegnano. Zwolennicy swobodnego państwowego rozwoju wierzyli, że nowe czasy nastały, tylko ci, którzy byli zbliżeni do kuchni dyplomatycznej nie wiele ufności posiadali. Pośród narodu obudziła się pewna duma na myśl o dokonanych niedawno czynach. Powódź prawdziwa ulotnych pisemek zalała Niemcy. Każdą myśl dotyczącą przyszłości poddawano dyskusyi publicznej, tysiące głosów odzywały się z radami swemi przed rozpoczęciem kongresu. Patryoci żądali, ażeby Niemcy, które się z pod jarzma francuskiego wydobyły, wydobyły się także z niewoli naśladownictwa i obyczajów. Układano nawet program narodowego święta kobiet, nad którem naradzano się w zgromadzeniach kobiecych. Długo powstrzymywana niechęć wybuchła w tysiącach humorystycznych świstków przeciwko Napoleonowi i jego rodzinie kierowanych,—większość naturalnie tego była obliczoną na efekt jednej tylko chwili. W tym wirze rozmaitych opinii odzywały się głosy utrzymujące, że przeholowane nadzieje narodów trzeba okiełznać; godzono się na to, że tylko państwo i kościół wspólnie mogą działać przeciw niezdrowemu prądowi wieku, a w tym celu doradzano przywrócenie szlachcie i rycerstwu praw dawnych. Głosów takich nikt jednak nie słuchał.

ROZDZIAŁ IV.

Od pierwszego paryskiego pokoju do kongresu w Opawie.

$t#"

fi

atychmiast po pokoju paryskim, przed otwarciem jeszcze kon-(mjŁ gresu, rozpoczęły się usiłowania, mające na celu „restauracyę”

starej Europy; brakowało jednak ducha jedności. Ferdynand VII hiszpański zmusił wolnomyślne żywioły u siebie gwałtem do milczenia; powrót Jezuitów i inkwizycyi świadczył dostatecznie o duchu książąt. Holandyę połączono z Belgią, a Wilhelm VI Orański otrzymał koronę; Norwegię połączono ze Szwecyą. We Włoszech wielki książę toskański zwróciwszy Wiirzburg Bawaryi i Wiktor Emanuel I sardyński wrócili do swoich posiadłości, Franciszek VI wrócił do Mo-deny i tęsknił do „dawnych czasów,” królestwo włoskie dostało się w posiadanie Austryi, tylko Murat utrzymał się chwilowo przy Neapolu.

Otwarcie posiedzeń kongresu wiedeńskiego spóźniło się o kilka miesięcy; dopiero w połowie września zjechał najprzód król wirtem-berski, a potem duński. Fryderyk Wilhelm i cesarz Alexander spotkali się przed Wiedniem w Wolckersdorf i wspólnie odbyli tryumfalny wjazd do Wiednia. Ku końcowi miesiąca zjechali wszyscy prawie uczestnicy kongresu. Od 29-go września począwszy, kiedy wydano pierwszy wspaniały festyn, zabawy i bale następowały po sobie, a cesarz nie żało wał niczego dla swoich gości i tak świetnego otoczenia, jakie stanowili znakomici dyplomaci: Metternich, Talleyrand i Castelreagh, zastępca Anglii. Szczególniej życie kipiało w okolicy Burgu, na Gra-benie, gdzie mieszkał książę Hardenberg i na Pl aterze, dokąd ukoronowani goście co dnia wyjeżdżali na spacer. 30-go września było pierwsze świetne przyjęcie na dworze, gdzie się zgromadziło wszystko, co Wiedeń najznakomitszego w murach swoich posiadał. 2-go października wydał cesarz w wielkiej zimowej rajtszuli, połączonej z bo-cznemi salami, wielki bal maskowy. Nieprzerwanym szeregiem następowały ognie sztuczne, polowania, bale, obiady—o dyplomatycznych preludyach kongresu, o wewnętrznych nieporozumieniach, panujących -między stronnictwami, nic nie przedostawało się na zewnątrz. Mogła więc śmiało miejscowa gazeta donosić, że książę Talleyrand 7-go pa-

ździernika wręczył bardzo ważną notę. kiej tajemnicy, to tylko jest rzeczą pewną, że napisaną była—po francusku.”

„Treść jej pozostaje w głębo-

Rossy a, Prusy i Austrya już w końcu września postanowiły trzymać Francyę na uboczu od przebiegu kongresu i tylko w sprawach ogólno europejskich głos jej zabierać pozwoliły. Przeciwko takiemu postanowieniu wszelkie sprężyny poruszył Talleyrand i dla swoich planów potrafił nawet zjednać Castelreagh’a. Z drugiej strony Polska, którą Rossya całkowicie posiadać chciała, i Saksonia, która do Prus przejść miała, dawały powód do nieporozumień, gdyż Austrya, Anglia, Francya i południowo-niemieckie państwa były przeciwnego zdania. Pod wpływem takich opinii otwarto nareszcie kongres 1-go listopada. Rossya i Prusy zgodziły się działać samodzielnie; pierwsza zajmowała już W. K. Warszawskie, drugie—lewy brzeg Renu. Brak zaufania wielkich państw do siebie wzmagał się w ciągu listopada i grudnia coraz bardziej; 3-go stycznia 1815 r. postanowiły Anglia, Austrya i Francya porozumieć się tajemnie przeciwko Rossyi i Prusom. Talleyrand i Metternich byli duszą tego związku. Metternich, zawzięty nieprzyjaciel Prus, nie chciał się zgodzić na powiększenie ich przez dodanie Saksonii, wyrażając się dyplomatycznie, że to utrudni jedność Niemiec, Talleyrand przeciwnie utrzymywał, że we wzajemnych stosunkach narodów sprawiedliwość jest największą cnotą.

Dyplomaci z powodu kwestyi polskiej i saskiej w ciągłem byli podburzeniu, dopóki nie przyszło nareszcie do tego, że Prusy otrzymały północną Saksonię, a Rossya znaczną część Polski. Kiedy spór został złagodzony, 6-go marca przyszła nagle wiadomość, że Napoleon odpłynął z Elby i 12-go we Francyi wylądował. Wiadomość ta podziałała, jak strumień zimnej wody, który zgasił wszelkie nieporozumienia. v. Gentz, sekretarz kongresu, otrzymał polecenie napisania natychmiast proklamacyi, w której Napoleon nazwany został gwałcicielem pokoju publicznego; nakazano natychmiastowe uzbrojenia.

We Francyi położenie rzeczy przybrało inny charakter. Wojsko wysłane przeciwko Napoleonowi przeszło na jego stronę. Król Ludwik uciekł do Gandawy a 20-go marca już Napoleon ciągnął na Paryż. I znowu witał go z otwartemi ramiony naród, który go niedawno opuścił.

Z prawdziwie olbrzymią siłą człowiek ten począł robić wszystko, ażeby władzę swoją wzmocnić, nowe stosunki nawiązać. Pierwsze je-

go mowy były przepełnione dobremi chęciami pokoju, całe jego postępowanie skierowane było do tego, ażeby wszystkie stronniotwa zjednać. Ale Europa nie wierzyła w istnienie Napoleona miłującego pokój. Niespokojny duch wybuchnął natychmiast prawie we Włoszech, gdzie Murat bez żadnego powodu wypowiedział Austryi wojnę. Został też zwyciężony, wypędzony, a Ferdynand IV do Neapolu wrócił.

Wellington, Blucher, Schwarzenberg i Barklay de Tolli złączyli się pod wspólnym sztandarem. 18-go czerwca przyszło do stanowczej bitwy pod Waterloo, w której Blucher przechylił zwycięstwo na stronę zjednoczonych. Panowanie stu dni skończyło się. Senat francuski zażądał abdykacyi Napoleona, która też nastąpiła 22-go czerwca. Cesarz zamierzał do Ameryki odpłynąć, ale port Larochelle znalazł zamknięty. Wtedy udał się pod opiekę Anglii. Los jego był już rozstrzygnięty. 4-go sierpnia wywieziony został i osadzony na samotnej skalistej wyspie św. Heleny. Z czterech tylko towarzyszących mu osób Las Cazas napisał później historyę jego wygnania.

7-go lipca wkroczył Blucher do Paryża, odnowi wszy proponowane mu przez Davousta zawieszenie broni; wjechał przez most Jeny. Chciał go wysadzić w powietrze, a ustępującemu Talleyrandowi kazał powiedzieć, że nic nie miałby przeciwko temu, gdyby się i on sam na tym moście znajdował. Na drugi dzień po nim przybył Ludwik XVIII. Nadciągnięcie armii sojuszników przeszkodziło Bliicherowi doprowadzenie zamiaru do skutku. Zjednoczona działalność dyplomatów wystąpiła prawie zgodnie przeciwko Prusom. Talleyrand, Fouchć, Metternich, Castlereagh nie godzili się na propozycye Prus—przyłączenia do Niemiec Alzacyi i Lotaryngii i wynagrodzenia związkowych 1,200 mil. franków. Drugi paryski pokój zawarty 20-go listopada skończył się na ustąpieniu małych kawałków różnych prowincyj Bawaryi, Prusom, Sardynii i Niderlandom, jakoteż wypłaceniem 700 mil. fr. kontrybucyi; zatrzymano zaś terytoryum Ayignon, Montbeliard i inne, tak, że w gruncie więcej się zatrzymywało niż traciło.

W Niemczech warunki pokojowe nie wywołały wielkiego zadowolenia, chyba w tych pismach, które bezpośrednio z austryackiej kasy zasięgały wiadomości. Wiedeński Beobach ter oświadczył wyraźnie, że posiadanie Alzacyi i Lotaryngii jest uzasadnione, odrywanie zaś tych prowincyi gwałtem byłoby przeciw wszelkiemu pojęciu prawa.

W tym czasie ukończony kongres wiedeński również nie zadowolił niemieckich nadziei, a jednym z najwinniejszych był Talleyrand.

Sprawdziły się obawy Bliichera, że pióro zepsuć może to, co szabla zdobyła. 13-go września 1814-go r. ukończono obrady nad przyszłą organizacyą państwa niemieckiego, a dopiero 8-go czerwca akt związku podpisano. 38 państw utworzyły jeden związek; oba wielkie państwa do związku w zupełności nie przystąpiły. Król duński i holenderski z powodu posiadania, pierwszy Holsztynu i Lauenburga, drugi Luksenburga, należeli do związku. Frankfurt wyznaczono na sejm Rzeszy, Austrya przyjęła przewodnictwo na sejmie. Celem zrzeszenia się państw niemieckich było utrzymanie wewnętrznej i zewnętrznej niepodległości i niebezpieczeństwa wszystkich państw bez wyjątku. Wewnętrzne urządzenie każde państwo powinno było opracować według swojej potrzeby. Jeszcze większem arcydziełem od aktu zrzeszenia się było święte przymierze między Rossyą, Austryą, Prusami i Francyą, zawarte 26-go września 1815-go r., które zobowiązywało uczestników do przestrzegania pokoju w Europie, a za wytyczną w polityce zewnętrznej i wewnętrznej mieć tylko—miłość chrześcijańską. Wkrótce też znałazła się sposobność zastosowania niejednokrotnie tej miłości chrześciańskiej względem narodów.

W północnych Niemczech obudził się pośród młodzieży świeży powiew i zapał pod wpływem czynów niedawno spełnionych, jakoteż pod wpływem poetów i myślicieli, a szczególnie kierunku romantycznego. Zarówno słowa Arndta, jak usiłowania całego narodu w niedawno zakończonej walce i publiczne głosy dziennikarstwa—wszystko to trzymało na pewnej wysokości ducha młodzieży. Polityczne poglądy jej, trzeba przyznać, nie odznaczały się dojrzałością, ale ożywiało je pragnienie jednej wielkiej ojczyzny, które pomimo wszystkiego rosło i potężniało. Ruch ten wyszedł z uniwersytetów, najprzód z Jenajskiego. W 1815 r. wydał Schmaltz broszurę O politycznych stowarzyszeniach, w której na dawny Związek cnoty uderzył, istnieniu zapału w r. 1813 zaprzeczył, sprowadzając go do zwykłego posłuszeństwa woli królewskiej i dość mętnie prawił o tajemnych, rewolucyjnych związkach, które „mordem, grabieżą i nędzą podkopać chciały dawną niemiecką prawość i karność.” Odpowiedział mu Nie-buhr w broszurce O tajnych związkach w Prusiech i denun-cyacyi bardzo stanowczo, zwracając w końcu uwagę na to, że każdemu patryocie wolno być powinno rozważać konieczność organizacyi reprezentacyjnej. Słynny późniejszy historyk wypowiedział także wielką prawdę: że wiek nasz okazał się w wojnie wielkim, ale w organizacyi bardzo jałowym i powolnym.

Król zabronił dalszej w tym przedmiocie polemiki, ale Schmaltza wynagrodził orderem, a król wirtemberski obdarzył go tytułem tajnego radcy. Każde wolne słowo uważały rządy, jako dowód „rewolu-cyjnego” ducha. W początkach stycznia 1816-go r. zamknięto czasopismo Reński Merkury a wkrótce taki sam los spotkał Związek cnoty—po raz drugi. Metternich mógł być zadowolony, gdyż był głęboko przeświadczony, że jest najlepiej tak, jak jest. Narody wyrzec się muszą wszelkiego rezonowania i uważać się za szczęśliwe, gdy duch jego nad niemi czuwa. Udało się mu też przy pomocy cenzury i przepisów policyjnych wszelkie idee, które od r. 1789-go głęboko w historyczny rozwój narodów przeniknęły, na długo wykorzenić. W Austryi przedewszystkiem zakwitnął absolutyzm nieruchomy, niezmienny; wszystko musiało się odbywać według „systemu” cesarza Franciszka, który Metternich adoptował; na zewnątrz wszystko się w piękne słowa przybierało. Austrya była przedewszystkiem a list ryacką; niemieckie uczucie—jak się wyrazi! sam minister, było mytem. Ile razy potrzeba było tylko przeciwko Prusom wystąpić, wtedy dopiero o prawach i interesach Niemiec mówiono. Rodzaj muru chińskiego dzielił Austryę od zagranicy, ażeby żadna niebezpieczna myśl nie wcisnęła się do niej. Nawet tak zwane „patrymo-nialne” stosunki np. między Bawaryą, przybrały charakter poddańczy. Cła tamowały wolny stosunek pomiędzy prowincyami; zgromadzenia sejmowe, na których zasiadły tylko duchowieństwo i szlachta, na samorząd kraju nie wpływały,—jedyną ich troską było zatwierdzenie projektowanych podatków. Sejmy węgierskie i siedmiogrodzkie od-dawna już nie były zwoływane. Szkoły ludowe w zaniedbaniu, wyższe naukowe zakłady, szczególniej uniwersytety, przeważnie w ręku rozmaitych kongregacyi, głównie Jezuito w. Handel, przemysł, rolnictwo, w upadku, a długi państwowe mnożyły się z roku na rok, ja-koteż pieniądze papierowe. Był to tak. zwany system wewnętrzny; we wszystkich prowincyach działo się to samo, o co się troszczył usilnie Metternich Tylko narody milczące — według jego teoryi — były szczęśliwymi.

Podniesienie ducha w Niemczech dało niejako impuls do przeciw'-działania złemu. Początkowanie Schmaltza nie zginęło bez śladu. W Jenie (1816) powstał związek, Burschenschaft, a potem każda wyższa szkoła wiązała się w takie samo koleżeńskie stowarzyszenie. Postanowiono, że delegaci uniwersytetów zgromadzą się w ks. Wej-marskiem dla obchodu rocznicy bitwy pod Lipskiem. Kraik ten ma-

lenki wy brano dla tego, że panujący tam Karo’. August, przyjaciel Goethego, był pierwszym księciem, który już 5 maja 1816-go r. nadał mu krajowi uczciwą i dobrą konstytucyę.

swe-

i '.-

V tgr-

V . - . i" A-t

a A

4Ą

mm

T ':WmUU.

—    ■ i*Ą, \ % . V \

'Um'. uu \

^ - /    \ V

wL

‘i;

su

yi

Ul

...

//

a’

Sr. Ł

s'

ot

® I

'■ i|i

'fi

mm

%fr

ran i

f?

•Ti

ii

' ‘Ą

|§gp

Spalenie„przez młodzież pism Smaitza.

Pięciuset członków zgromadziło się 18-go października na zjazd w Wartburgu. W sali rycerskiej otwarty został festyn pod godłem

„Bóg naszą twierdzą i mocą,⁵' później odprawiono nabożeństwo w Ei-senach, a wieczorem na wyżynach Wartburga zapalono ognie sztuczne. Tu podniesienie ducha młodzieży doszło do wysokiego stopnia. Wiele niewyrobionych i niejasnych myśli wypowiedziano wtedy. Student Ludwik Ródiger mówił: „W tych papierowych państwach, pozbawionych duszy, musi się serce niemieckie zamrozić, wielki duch piękności i prawdy unosić się nie może; powrót tych zajęć codziennych, które się wydają tylko bladym odblaskiem publicznego życia, gdzie każda jednostka skazana tylko na pracę dla siebie—musi brakować tej potęgi zapału, która w życiu narodów i w sztuce tworzy rzeczy nieprawdopodobne.” „Brakuje nam przedewszystkiem tego, co stanowi cel i wagę każdego usiłowania: poczucia sławy i prawdy, gdyż wyrośliśmy w czasach pozbawionych charakteru; karmieni trucizną cudzoziemszczyzny, zacieśnieni w wązkie koło życia, któremu braknie zapału.” W ogóle jednak w mowach przeważał duch niemiecko-chrześciańskiej romantyki, z głębi którego przeglądały rewolucyjne myśli. Student berliński Massmann wrzucił w ogień znienawidzone dzieła Schmaltza, inny ozdoby gwardyi pruskiej, inny znowu laskę austryackiego kaprala i heslęą perukę z warkoczem —i spalili to pośród powszechnej radości.

na-

Rządy zachowały się niezbyt taktownie, upatrując w tej kome-dyi obrazę; wielkiemu księciu dano do zrozumienia ze strony Austryi i Prus w dyplomatycznej formie, że się taki sposób postępowania nie-podoba. Schmaltz puścił wszystko płazem, ale Kotzebue, radca stanu ruski i niemiecki komedyopisarz, oskarżył dzienniki wejmarskie, padające na niego, o obrazę, a Karol August zmuszony został z tego powodu do wprowadzenia obostrzeń cenzuralnych. Wypadki podobne oburzały coraz bardziej młodzież niemiecką.

Jednocześnie wypadło zwołać nowy kongres, który w październiku 1818 roku w Akwizgranie do skutku przyszedł. Złożono tam między innemi memoryał publicysty ruskiego Alexandra Sturdzy: O obecnem położeniu Niemiec, w którym autor wyższe zakłady naukowe uważał, jako rozsadniki ateizmu i ducha przeciwpaństwowe-go. Wydanie tej broszurki (po francusku) i przekład jej wywołał niezwykłe wzburzenie pośród młodzieży, którego ofiarą padł Kotzebue, przeciwnik wszelkich idei wołnomyślnych i patryotycznych, pod sztyletem Karola Ludwika Sanda. Wkrótce potem zdarzył się taki sam wypadek w Nassau. Oczywiście taki ruch rewolucyjny, jaki się zamanifestował, dążąc wyraźnie do zniesienia istniejącego porządku w owoczesnem pojęciu musiał być w zarodku zniszczony. System Metternicha zjednywał zwolenników i w Rzeszy Niemieckiej.

Przez długie wieki naród nie brał najmniejszego udziału w rządach państwa; rewolucya francuska ze snu go zaledwie zbudziła, dopiero ciężkie jarzmo panowania Napoleona i wojny o wydobycie się z niego rozkołysały filistrów na krótko; potem znowu wszyscy ułożyli się do spoczynku, w tem przekonaniu, że mądrość ministrów i dyplomatów wszystkiemi sprawami pokieruje najlepiej. Gwałtowne zmiany, jakie nastąpiły za Napoleona w lepszej części narodu rozbudziły ducha, ale w większości wywołały chorobliwe pragnienie spoczynku. Mieszczaństwo, stan włościański i świat urzędniczy nie dotykały się wcale polityki; w wielu państwach niemieckich nie rozumiano konstytucyjnego znaczenia ustaw. W Meklenburgu, w Brunświku, w Hanowerze, w Saksonii zadowoleni byli już z tego, że sejmy zwołano; w Hessyi cieszono się z powrotu Wilhelma I, zachwycano się nawet długim warkoczem żołnierzy i laską kapralską Austryaków, otoczoną pewnym nimbem chwały. Lepiej działo się w Wej marze i Badenie, gdzie w sierpniu 1818 r. ustanowiono wolnomyślną konstytucyę z dwoma izbami. Tu wystąpił historyk Karol v. Rotteck, którego przekonania wywarły wielki wpływ na dalszy rozwój niemieckiego liberalizmu.

W Bawaryi już Montgelas zainaugurował wolnomyślny kierunek, chociaż ministeryum było jeszcze innego zdania. Bawarska kon-stytucya prawie równocześnie z badeńską nadaną została i odznaczała się wielką uległością dla Rzymu.

W Wirtembergu rządził Fryderyk I prawdziwy autokrata, ale rozumny i czynny. W czasie jego panowania trwały ciągle prawie spory o konstytucyę, bez stanowczego zwycięstwa, dopiero następca jego Wilhelm złamał upór szwabslcich stanów, niezadowolonych z ministra Wangenheima, twórcy konstytucyi. We wrześniu dopiero 1819 r. przyszło do porozumienia i do nowej konstytucyi

Że z Austryi nie mógł wyjść impuls do swobodniejszego życia państwowego, świadczyły najlepiej chęci cesarza, ujęte w słowa: „Wi r lassen ha 11 alles beim Alten” (Zostawimy wszystko po dawnemu), na których oparł się system Metternicha. W polityce owocze-sna ludność Austryi była jeszcze bardziej zacofaną, niż niemieckie południe, więc podtrzymywała pośrednio niejako system Metternicha.

Mimo to wszystko Prusy były do pewnego stopnia w zależności od kancelaryi państwowej wiedeńskiej. Obok Fryderyka Wilhelma, pozbawionego niezależności, grupowały się dwa stronnictwa: zacofane z ks. Wittgensteinem na czele i wolnomyślne, do którego należeli Gneisenau, Wilhelm v. Humboldt, Eichhorn i inni. Utrzymywali oni, że Prusy muszą, się stać państwem zupełnie niezależnem, a przyczynić się do tego może najbardziej odpowiednia konstytucya i szerokie przedstawicielstwo narodu. Król nie miał wcale zamiaru spełnić danych w roku 1815 przyrzeczeń; niepokoje w wyższych zakładach naukowych, festyn w Wartburgu, wreszcie podszepty austryackiej dyplomacyi dały stronnictwu zacofanemu przewagę. Teraz dopiero rozpoczęły się prześladowania „demagogów.” Cesarz Franciszek dał pohop do zjazdu ministrów kanclerzy niektórych państw niemieckich, który się odbył w Karlsbadzie. Powzięte tutaj postanowienia zakończyły zwycięstwa reakcyi. Ażeby przeszkodzić nadal fermentacyi umysłów, rozciągnięto silniejszy nadzór nad wyższemi szkołami i prasą, ustanowiono cenzurę dzieł nie przewyższających 20 arkuszy druku i utworzono Centralną komisyę śledczą z siedzibą w Moguncyi.

W Prusiech już w roku 1819 ustąpili wolnomyślni ministrowie jak v. Boyen i Humbold, a ich miejsce zastąpili tacy, jak Wittgenstein; nawet Hardenberg zbliżył się do stronnictwa feudalnego. Równie pło-dnemi w następstwa były usiłowania Metternicha do oczyszczenia „sejmu rzeszy,” na którym wirtemberski poseł Wangenbeim, wspólnie z reprezentantami państw środkowo-niemieckich, przeciwdziałał przewodnictwu Austryi; wszyscy patrzali na nią z pewną nieufnością, wiedząc, że każde wzmocnienie jej potęgi i wpływu w Rzeszy połączo-nem będzie ze zmniejszeniem samodzielności innych państw związku niemieckiego. Ale i tu prusko-austryacka reakcya odniosła zwycięstwo i sejm rzeszy stał się posłusznem narzędziem w ręku Metternicha. O kwestye z dziedziny życia ekonomicznego, komunikacyi, handlu, zniesienia ceł na Zundzie, wprowadzonych przez Danię i na Renie przez Holandyę sejm rzeszy nie troszczył się wcale, — ale natomiast odział się całą potęgą policyjnej władzy na to, ażeby każde śmiałe słowo o państwie i narodzie powiedziane wyszpiegować i ducha „demagogicznego” z życia młodzieży wypędzić. W tym celu zamknięto sale gimnastyczne, Jahna uwięziono (1819), a Arndta odsunięto od katedry profesorskiej w Bonn i wytoczono mu kryminalny proces o wichrzenia demagogiczne.

A jakże się zachowały wobec tego wszystkiego Niemcy, które w Karlsbadzie uznane zostały za opanowane przez ducha rewolucyi? Patrzyły na to wszystko, cieszyły się, że wszędzie tak spokojnie, a duch Metternicha nad niemi czuwa. W cichości jednak począł się budzić wolniejszy prąd najprzód w Prusiech. To, co rozpoczął Stein, nie dało się zniszczyć, myśli Scharnhorsta i Gneisenaua żyły jeszcze.

Istniejące od wieków przeciwieństwo, które walka o wolność zakryła nieco, między północą a południem Niemiec, zaznaczało się coraz bardziej. Niemcy południowi odwrócili się ze swemi sympatyami od Prus, wlokących się za ogonem Metternicha.

W innych państwach romańskich tak samo, jak w Niemczech, zwyciężył i zapanował duch wsteczny. Francję rozdzierało wiele stronnictw; Ludwik XVIII stał tylko na czele jednego, znienawidzonego zarówno przez stronnictwa napoleońskie i republikańskie i w skrytości odpłacającego pięknem za nadobne. Ustawa (charte) z d. 4 czerwca 1814 nadała wprawdzie obu izbom rękojmie konstytucyjne, równość wobec prawa, wolność prasy, sąd przysięgłych,—ale na to wszystko nie bardzo się uwagę zwracało. Koło króla i jego brata Karola Filipa d’Artois gromadzili się wszyscy zwolennicy dawnego abso-tyzmu, stronnictwo tak zwane de s pavillons Mar san. Usiłowało ono za pomocą wpływów na wybory wszelkich „nie czystych” żywiołów t. j. zwolenników innych stronnictw nie dopuścić. Zaś izba, zgromadzona w październiku 1815 roku nosiła na sobie piętno uległości. Talleyrand i Fouche.ustąpili z ministeryum, a na ich miejsce wszedł Armand Emanuel Richelieu, ks. Fronsac, jeden z najuczciwszych charakterów owej epoki i hr. Decazes. Pierwszy pozostawał dłuższy czas w służbie Rossyi, jako gubernator Odessy i bardzo był przez cesarza łubianym. Drugi był na wskroś dworakiem.

Z otwarciem posiedzeń izby, rozpoczęły się czasy pewnego rodzaju teroryzmu. Już 16-go października zatwierdzone zostały prawa o rozruchach a zniesione o wolności osobistej, ażeby można było tem swobodniej ukarać wszystkich, którzy w czasie „stu dni” przeszli na stronę Napoleona. Marszałek Ney rozstrzelany został pierwszy 7-go grudnia 1815-go r. Na południu tłum rojalistów rzucił się w Nimes na protestantów, tak, że okupacyjna armia austryacka musiała w ich obronie wystąpić. W Avignonie zamordowano marszałka Brune’a. Minister policyi Decazes ogłosił, że każdy uznany będzie za „wroga państwa,” kto z niepowodzeń rządu cieszyć się będzie, a ponieważ decydowanie o tem przysługiwało każdemu urzędnikowi, nic dziwnego, że podejrzanych było wiele-

Z polityczną reakcyą szła ręka w rękę kościelna. Panujące stronnictwo stawiło się ostro nawet królowi, jeżeli się do niego nie stosował. Następstwem tego było rozwiązanie izby we wrześniu 1816 r., a z nim upadek ultiakrólewskiego stronnictwa. Nowa izba nie odnowiła ustawy o ograniczeniu wolności osobistej; usiłowania co do przedłużenia cenzury tylko na trzy lata napotkały opór liberałów (niezależnych) i ultrasów. Obie partye natychmiast połączyły się razem, przekonane, że cios przeciwko obu wymierzony został.

Richelieu, podtrzymywany jednocześnie przez wpływy Rossyi i niedołężność Prus, uzyskał na kongresie w Akwizgranie przyzwolenie na zupełne oczyszczenie z wojsk Francyi i więcej, niż wspaniałomyślne ulgi co do spłaty kontrybucyi z ostatniej wojny. Na tym kon-

■ńtM mm

■V 'fi

m

ma

mus

ssg

.• .j*A

. rz-

Km*'

.Rozstrzelanie Marszałka Ney’a w Paryżu 7-go grudnia 1815.

( Według obrazu Gćrome’a).

gresie Ludwik został do „świętego związku”przypuszczony, ale w tajemnicy zawarto ściślejszy między Anglią, Rossyą, Austryą i Prusami.

Mniej więcej w tym samym czasie, kiedy wojska okupacyjne opuszczały Francyę w listopadzie 1818 roku, rozpoczęły się wybory piątej części posłów, która stosownie do karty ustawodawczej corocznie miała być odnawianą. Wszędzie prawie zwyciężał kierunek liberalny tak, że nawet Lafayette otrzymał mandat. Dwór zaniepokoił się, stronnictwo z „pavillons Marsan” wróżyło nową rewolucyę, Richelieu, przerażony niespodziewanym zwrotem, usunął się z mini-steryum. Mimo to zwyciężyła liberalna partya, utworzywszy gabinet z Decazes’em na czele. Równie, jak stronnictwu skrajnemu, tak samo i liberalnemu brakowało politycznego umiarkowania. Jego proza nie znała granic, jego poeci, jak Bóranger, smagali Bourbonów szyderstwem i dowcipem; podniecenie partyi zwiększało się ustawicznie.

Przy wyborach na rok 1819—1820 duch opozycyi wzmógł się jeszcze bardziej; między wybranymi byli także Gregoire, jeden z tych, którzy podpisali wyrok śmierci na Ludwika XVI. Stronnictwo dworskie starało się zapobiedz wyborom, przyszło do bardzo zażartych rozpraw i wybór Gregoire’a unieważniono. Już ministeryum przysposabiało się do opracowania nowego prawa wyborczego, kiedy 17-go lutego 1820 roku ks. de Berry, drugi syn hr. Artois, zamordowany został przez siodlarza Louvet. Morderczy czyn fanatyka przekonał, że wśród ludu trwała jeszcze nieprzejednana nienawiść przeciwko Bourbonom, i wywołał wzmagającą, się nienawiść do wszystkiego, co tchnęło wolnością. Stronnictwo królewskie widziało już nieomal wszędzie morderców, chociaż Louvet nie miał wspólników. Przede-wszystkiem padł ofiarą Decazes, a jego miejsce zajął znowu Richelieu. Izby uchwaliły natychmiast prawo wyjątkowe, zmodyfikowały także system wyborczy o'tyle, że klasy więcej opłacające podatku otrzymały więcej wpływu. Posiedzenia ich były bardzo burzliwe; w Paryżu poczęły się gromadzić tłumy prostego ludu. Ludzie dalej widzący, jak jenerał Foy, Royer-Collard, Benjamin Constant ostrzegali przed powzięciem zbyt ryzykownych wniosków; w końcu doszło do kompromisu, który wprawdzie nie obalił istniejącego prawa wyborczego, ale klasom zamożnym dał podwójną ilość głosów. 29-go września 1820 roku żona zamordowanego de Berry wydała na świat syna Henryka ks. Bordeaux. Zamiar więc Louveta, aby dynastyę Bourbonów przez zamordowanie księcia de Berry usunąć od tronu, nie udał się. Rojaliści się cieszyli. Pociecha to była nietrwała. Ku końcowi tej epoki przygotowywały się już wypadki, zwiastujące nową zawieruchę.

WHiszpanii jeszcze silniej, niż we Francyi, zarysowała się reak-cya. Konstytucya 1812 roku była na takiej podstawie oparta, jak gdyby naród i panujący stanowili dwa wrogie obozy. Ferdynand VII zaprzysiągł ją wprawdzie, gdyż był do tego zmuszony, ale poczuwszy się panem sytuacyi, uważał, że konstytucya wkracza w boskie prawa króla. Stronnictwo postępowe (liberalni) było niezależne, a ciemny lud sfanatyzowany na rzecz króla i kościoła. Król otoczył się kama-

ryllą gorszą, jeszcze od niego. Wszyscy zwolennicy wolnomyślnych poglądów na życie państwowe lub religijne byli ze stanowiska usunięci i prześladowani, natomiast wprowadzona została inkwizycya i przywrócono klasztory,—krótko mówiąc: stosunki wewnętrzne tak się źle złożyły, jak jeszcze nigdy przedtem. Stan finansowy, położenie handlu i przemysłu były pożałowania godne. Rozboje panowały w całym kraju bardziej jeszcze, niż w Sycylii. O armię król nie troszczył się wcale, oficerowie i żołnierze w ciągu kilku miesięcy nie otrzymywali żadnego żołdu. W takich warunkach bunty żołdactwa były częste, między innemi powstanie żołnierzy w roku 1820 pod wodzą pułkownika Don Rafaela del Regio kraj cały objęło. Naród począł żądać zmiany konstytucyi 1812 roku, a król w końcu musiał uledz i zgodził się rozpisać wybory cortezów, które miały się zebrać w Madrycie 9-go lipca 1820 roku.

W Portugalii spiski wojskowe przybrały charakter polityczny. Król Jan VI rządził krajem, w Brazylii siedząc, co upokarzało do pewnego stopnia dumę Portugalczyków. Regencya spoczywała faktycznie w ręku lorda Beresford, stojącego na czele armii. Niechęć dla jego narodowości jakoteż niezadowolenie z przewagi, jaką cieszyli się w wojsku oficerowie Anglicy, wywołała powstanie zdławione naj-gwałtowniejszemi środkami. Zwiększyło to jeszcze bardziej niezadowolenie względem cudzoziemców. Kiedy więc Beresford wracał właśnie z Brazylii z szerokiemi pełnomocnictwami, powstanie wybuchło w Oporto (23-go sierpnia); 9 września junta (rada administracyjna) w imieniu króla wzbroniła mu wylądowania. Usiłowania jego wciągnięcia w tę sprawę Anglii spełzły na niczem. Król musiał się stanowczo zdecydować, czy ma nadal panować w Portugalii dom Braganza lub nie. Pod wpływem więc syna swego, energicznego i dumnego Dom Pedro opuścił Brazylię, zostawiwszy tam syna, jako regenta, 3-go lipca 1821 roku przybył do Lizbony, wziął w swoje ręce rządy i zaprzysiągł konstytucyę.

We Włoszech było daleko gorsze położenie rzeczy, gdyż po kongresie wiedeńskim rozpadły się one znowu na liczne państewka. Na północy aż do Sardynii panowała Austrya, ale brak zaufania do najlepszych jej usiłowań paraliżował wszelką pożyteczną czynność. Obudzona przytem duma narodowa występowała przeciwko panowaniu cudzoziemców. Sardynia była zupełnie pod panowaniem duchowieństwa; w Parmie rządziła żona Napoleona—Ludwika przy pomocy przyjaciela i wskazówek z Wiednia.

Stosunki \v królestwie obu Sycylii i w państwie kościelnem My nawskróś niezdrowe. Papiestwo ciężkie poniosło straty w ostatnich dziesięciu latach, ale jakkolwiek polityczne rewolucye zachwiały wielką, niegdyś jego budową, mimo to wszystko jednak prąd romantyczny, jaki się w końcu XYIIl-go wieku rozwinął i bezustannie wzmagał, w nie jednym kierunku dopomagał usiłowaniom katolicyzmu. Godnem jest uwagi, że romantyzm początkowo z protestanckich krajów wypłynął, gdzie suchość i brak ciepła w panującej

tas

MD

1

MW

f'

jmm

mm

Pius Yli.

religii obudziły sympatye dla pełnego siły katolicyzmu. Pius YII obdarzony bardzo uprzejmym charakterem, opierając się różnym tyranom, jednał sobie uznanie nawet pomimo wiedzy. Brakło mu jednak bystrego oka, które na tronie Piotra niezbędnem się okazuje, i tylko ten nad duchem ludzkim władzę mieć może, kto tym wzrokiem jest obdarzony. Wszystkie instytucye, dawno przeżyte, wróciły znowu: wprowadzono inkwizycyę, powołano znowu Jezuitów, jednem słowem wyciągnięto do walki wszelkie narzędzia i bronie przeciwko duchowi czasu, kiedy finanse i gospodarstwo leżały w ruinie, bandy rabu-Wiek XIX.

siów plądrowały najbliższe okolice świętego miasta, a wszelkie ekonomiczne pisma znajdowały się na indexie.

Jeszcze opłakańsze prawie były stosunki w królestwie obu Sycylii, gdzie przygłuszone i wytępione w części przez Francuzów rozboje, znowu się rozpoczęły z chwilą, kiedy naród obdarowany został z łaski bożej Ferdynandem. Ponieważ brak konstytucyjnego życia uniemożebniał istnienie opozycyi jawnej, złączyła się ona w tajemne stowarzyszenie Kar b o na ry u sz ó w (Węglarzy), rodzaj wol-nomurarstwa; wkrótce potworzyły się inne stowarzyszenia, walczące ze sobą. Przykład Hiszpanii, tak samo jak Portugalii, i tutaj działał zachęcająco. Jenerał W ilhelm Pepe stanął na czele ruchu, a 9-go lipca 1820 Ferdynand I zmuszony był na wzór Hiszpanii, konstytucyę zaprzysiądz. Cały Neapol tonął z tego powodu śród kwiatów, ale tłum nie miał pojęcia o tern, jak ta konstytucya wygląda. Nie tak spokojnie rozwijały się rzeczy w Sycylii. Kiedy się tam o wzburzeniu w Neapolu dowiedziano, odżyło pragnienie wszelkiej niezależności. Gubernator królewski z Palerma stawił opór, przyszło do walki ulicznej, zakończonej 18-go lipca zwycięstwem ludu. Zwołano juntę, która władzę prezydyalną, jakoteż nad całą wyspą, oddała w ręce księcia Villafranca. Żądano zupełnej niezależności państwowej z jednym z synów Ferdynanda na czele; król się nie zgodził i postanowił siłą zmusić do posłuszeństwa. Tak więc jedna połowa posiadała konstytucyę, druga—wojskową dyktaturę.

Austrya najbardziej niepokoiła się tem, że w niektórych państwach Włoch wprowadzone zostały rządy liberalne, a Karbonaryusze znaleźli się przy dworze i przy rządzie. Metternich obawiał się, ażeby zły przykład poddanych nie naraził Jego Cesarskiej Mości; potrzeba było nad tem radzić. Zaprojektował więc głównym mocarstwom zjazd w Opawie, ażeby uzyskać pozwolenie wkroczenia do Neapolu—przy-czern wiele liczył na Rossyę.

Stosunki w olbrzymiem Państwie Rossyjskiem układały się w zupełnie odmienny sposób. Zresztą już wówczas Rossya należała do rzędu krajów, w którym rządy sprawować było nie łatwo. Utrudniona komunikacya z Europą przyczyniała się do tego, że wpływ zachodu przedostawał się tam powoli; naśladowano raczej złe strony cywilizacyi zachodniej, niż dobre. Stąd też można tam było często spotkać wyrafinowane życie sybarytów obok najdzikszych obyczajów, wolnomyślicielstwo w pojęciu Yoltaire’a i francuskich encyklopedystów obok najciemniejszych przesądów. W stronnictwie pa-tryotycznern, składającem się przeważnie ze szlachty obok naśladownictwa form zachodnio-europejskiego życia i jego wad tkwił także pewien brak zaufania do zachodniej kultury. Dowodzą, tego intrygi przeciwko Michałowi Sperańskiemu (ur. 1772), który jako syn wiejskiego parocha, zdołał własną siłą charakteru na wierzch wypłynąć i zdobyć zaufanie monarchy. Reformy jego w dziedzinie prawodawstwa, szkolnictwa i finansów dowiodły wielkiego umysłu, silnej woli i wielkiego ducha. Wpływ jego na Cesarza, jakoteż usiłowania zniesienia poddaństwa przyczyniły się, że szlachta dworska znienawidziła go i przedstawiła w roku 1812, jako przyjaciela Francyi. Cesarz usunął go ze stanowiska i na Sybir wysłał. Wrócił on już w 1814 r., w 1816 objął dawne urzędowanie a w 1819 został generał-gubernato-rem Syberyi.

Najlepsze jednak reformy napotkały trudności w samej wielkości tery tory alnej państwa. Wobec umysłowej nicości mas i rozciągłości państwa, świat urzędniczy doszedł do niezwykłego wpływu. „Do Boga wysoko, a do Cara daleko”—mówiło przysłowie, a w ten sposób usprawiedliwiały się wszelkie nadużycia urzędników i rządców.

Wielkie wypadki 1812 r. zmusiły Cesarza Alexandra do odwrócenia uwagi od wewnętrznego stanu kraju. Stanowisko to, aczkolwiek wpływowe, szkodziło ogólnemu postępowi państwa, zmuszając zaś niejako do nadmiernego powiększenia armii, nadawało Rossyi piętno i przewagę militaryzmu, a wszystkie Avielkie źródła kraju, górnictwo i rolnictwo, zaniechane zostały. Ostatnie szczególnie, nie mogło rozwijać się, dopóki istniało poddaństwo.

Przyłączenie W. Ks. Warszawskiego nie przyniosło także pożądanych owoców. Było ono faktycznie w posiadaniu szlachty i duchowieństwa, a poczucie narodu, jako całości, ledwie błyszczało w głowach jednostek; lud stanowił niemą i nieruchomą massę, nie ożywioną żadną iskrą. Cesarz nadał Polakom w 1818 r. dość wolnomyślne ustawy i pierwszy sejm sam w Warszawie otworzył. Niepodobały mu się mowy posłów, wyłącznie ze szlachty wybranych, a chwila tego niezadowolenia zbiegła się z kongresem w Opawie.

ROZDZIAŁ V.

Opinie i prądy społeczne.

S^Wiek XVIII tworzy pUnkt zwrotny w historyi ludzkości, gdyż wtedy właśnie rozpoczął się proces rozkładu przeżytych form, który do naszej chwili przedłużył się a może jeszcze jedno stulecie czekać będziemy do końca. W chwili właśnie, kiedy duch krytyki wszelkie idee i myśli stawiał przed sadem rozumu, a w szerokich wykształconych kołach wyrabiały się nowe poglądy na państwo, społeczeństwo i religię, wszystkie powyższe instytucye pozostały te [same i funkcyonowały dawnym trybem. Sama przez się więc urabiała się świadomość, że stare gmachy nie odpowiadają potrzebom nowych czasów. Równie naturalnem było i to, że duch zniszczenia wionął przedewszystkiem z kraju, gdzie strupieszałość dawnego społeczeństwa najbardziej na jaw wyszła—z Francyi. Wprawdzie, jakeśmy już na to zwrócili uwagę, ruch umysłowy angielski nie pozostał tutaj bez wpływu, ale musiał on inaczej działać, niż na wyspie, gdzie życie państwowe rozwinęło się w sposób zupełnie odrębny. Tam naród po długich walkach otrzymał wołnomyślne instytucye i z właściwą anglosaksońskiej rasie uporczywością trzymał się] ich; we Francyi nieporozumienie między panującymi a poddanymi zwiększało się, a jednocześnie pośród pierwszych nawet kiełkował brak zaufania do istniejącego porządku.

Przedrewolucyjna Francya jest obrazem wszechstronnego rozpadania się w ruinę starego ładu. Król i urzędnicy rządzili się gwałtem. Wprawdzie centralizacya ta miała dobre strony, ale zagłuszyła w ludzie wszelką chęć udziału w interesach państwowych, wykształciła całą klasę uprzywilejowanych a w sercu pozbawionych prawa zasiała nienawiść. Między chłopem a drobnem mieszczaństwem nie było prawie różnicy, włościanie zaś jęczeli pod jarzmem poddaństwa. Państwu, duchowieństwu i swoim panom musieli oni opłacać podatek, który niekiedy do ośmdziesięciu procentów dochodu wynosił, szlachta zaś i duchowieństwo płacili zaledwie piątą część tego, co mogliby płacić Stosunek patryarchalny, łączący niegdyś feudalnego pana z

jego poddanymi węzłami ludzkości, dawno już zerwany zo

za-

stał; pan nie troszczył się ani o duchowy, ani o materyalny dobrobyt i oh, pozostawiając zarząd majątków intendentom (rządcom), których usiłowaniem było wyciągnąć jak najwięcej zysku z ludzi i ziemi, ażeby olbrzymie potrzeby swoich chlebodawców zaspakajać. Rozłam znaczał się więc coraz bardziej. Chłop już tylko w jesieni raz do roku oglądał oblicze dumnego arystokraty z jego pojazdami, gośćmi, ucztami i podziwiał tylko brak serca, z jakiem pan, jego psiarnie i konie, jego goście tratowały krwią uprawne przez niego pola. Wychowany w szkole poddaństwa, nieraz pałał nienawiścią do tego, który, zdawało się, cale szczęście posiadł, a on pozbawionym czuł się wszyst-

kiego.

Słońcem, które wszystkie drobne gwiazdy szlachty przyciągało ku sobie, był dwór. Tu spadały na szczęśliwych tytuły, honory, pen-sye, przyjemności wszelkiego rodzaju. Duchowieństwo i arystokracya tonęły w rozkoszy, niemającej granic. Każdą poważną robotą gardzono; błyszczeć w salonie i na dworze uważanem było za zaszczyt najwyższy. Pałace, gdzie zabawiali się szlachta, biskupi i księża należały do najzbytkowniejszych, nic też dziwnego, że pochłaniały miliony; czeredy próżniaczych lokajów, myśliwych, kamerdynerów, dojeżdżaczy, dopomagały do tracenia dochodów, jeżeli gry i kochanki pozostawiły ich nieco. Montesąuieu, autor Listów perskich na długo jeszcze przed Ludwikiem XVI powiedział, że szlachta i długi nierozłączne są od siebie. Czasy późniejsze dowiodły prawdziwości tego twierdzenia, gdyż klasy uprzywilejowane, opanowane gorączką rozrzutności, musiały wpaść w ostateczną ruinę. Bankructwa wybitniejszych arystokratów a nawet książąt krwi nie były rzadkie. Starszy brat króla, hr. Prowancyi, późniejszy Ludwik XVIII, musiał w 1783 r. przyjąć od króla 12 mil. liwrów, ażeby część swoich długów pokryć; młodszy, Karol hr. Artois był sądownie zapozwany o lf) mil. Tak samo gospodarował ks. Orleański, przejadając z dziewczętami miliony. Z nich to przykłady brała szlachta i duchowieństwo, które prowadziło życie zupełnie na wzór świeckich panów.

W takich warunkach życie towarzyskie stało się pewnego rodzaju kunsztem. Wdzięk i lekkość, panujące w stosunkach salonowych, z czego Francuzi już w średnich wiekach słynęli, w epoce panowania Ludwików XV i XVI dosięgły szczytu. Wszędzie „dobry ton,” któremu ulegali wszyscy, panować musiał. „Dobry ton” wymagał stosowania się do poglądów towarzystwa, nie pozwalał na silniejsze

Takie ukształtowanie się towarzystwa nie miałoby wcale wielkiego znaczenia, gdyby nie wywierało głębokiego wpływu na całą literaturę. Już za Ludwika XIV każdy poeta i pisarz poczytywał sobie za największe szczęście wyróżnienie przez króla i klasy arystokratyczne. Potrzeba stworzenia niezależności materyalnej nakazywała niejako skarbić sobie w tych kołach łaski, które w stanie były je opłacać. Wobec takich warunków pisarze usiłowali trafić w gust kół wybranych; jeżeli się to udało któremu, mógł być pewnym, że znajdzie protektora, który poświęcone mu dzieło opłaci podarunkiem lub pensyą. Ażeby się podobać, nie powinien był się starać o głębokość i oryginalność, ale o błyskotliwość i łatwość bawienia. Chciano wiele umieć, ale bez uczenia się; żądano wiadomości o Bogu i o świecie w takiej jasnej i zgrabnej formie, ażeby się można było niemi natychmiast posługiwać w salonowej rozmowie.

zaakcentowanie czegoś; „dobry ton” wymagał najwyższej grzeczności względem kochanka własnej żony i pojedynku o każda kokotę; wymagał przegrywania setek tysięcy z uśmiechem na ustach, ale pozwalał rzemieślnikom i dostawcom całe życie nieraz oczekiwać na spłacenie długu. Każda swawola była dozwoloną, byle tylko w formie wytwornej; każda nieprawość usprawiedliwioną, byle tylko zewnętrzne pozory zachowano. Używanie stanowiło jedyny cel tego towarzystwa, nie tylko w znaczeniu zmyslowem ale duchowem także; musiało bawić, podniecać, oraz być strojnem wr naj wyszukańsze i najdowcipniejsze formy.

Sprzecznem wydaćby się mogło to, że właśnie liteuatura napadająca na porządek istniejący, na absolutyzm władzy królewskiej, na przywileje szlachty i duchowieństwa, na religię i moralność, znajdowała punkt oparcia pośród kół najwyższych. Zjawisko to łatwo się tłómaczy tem, że szlachta z powodu nieograniczonej władzy królewskiej czuła się w wielu kierunkach swej działalności ścieśnioną, że podczas powszechnego ubiegania się za odznaczeniami i honorami wielu pozostało niezaspokojonych, tworząc w ten sposób obóz niezadowolonych. Przyczyniła się do tego nietolerancya duchowieństwa. Wprawdzie wyższe duchowieństwo robiło wszystko, czego „dobry ton” wymagał, ale jednocześnie poruszało niebo i ziemię, ażeby zabezpieczyć sobie osobiste przywileje i broniło się zawsze zażarcie wobec wszelkich napaści na prawowierność kościoła. Rzeczą więc jest przeto zrozumiałą, że wyróżniano takich pisarzy, którzy, zjadliwie i dowcipnie atakowali dwie najwyższe potęgi—króla i kościół, a nawet napaście te przyjmo-

wano tem chętniej, im bardziej były ostremi i zjadliwemi. Najwięcej oddziaływała ona w kołach, dła których przyjemność była wszystkiem, gdzie panowała moralność materyalistyczna, gdzie głoszono modną, filozofię. Najlepiej przekonaniu ich odpowiadało twierdzenie, że przyjemność jest celem życia, że wyrafinowany egoizm jest dyrektywą A\rszelkich czynności. Godziło się to z utartymi poglądami na życie i nadawało im cechę prawowitości. Było więc pewnego rodzaju modą krytykować istniejący porządek rzeczy a wyszukiwać natomiast nowe formy dła państwa, religii, sztuki i życia; było modą głośno rozprawiać o wolności i ludzkości — aby tylko prawa klas uprzywilejowanych nie były naruszone. Opinie te nie miały w ogóle nic wspólnego z przekonaniami; bawiono się nowemi ideami, uważano je tylko, jako środek przerywający jednostajność salonowego życia, ułatwiający ożywienie towarzyskie, ale wytworni mówcy, pełni dowcipu i patosu, odbywający turnieje krasomówcze wobec pięknych pań, nawet owe piękne damy nie myślały wcale o tem, że wzniosłe te myśli mogłyby do ludu przeniknąć tak dalece, ażeby chłopom, rzemieślnikom, tłumom z przedmieścia także za zabawkę służyć mogły.

Voltaire i encyklopedyści, którzy wałczyli przeciwko ogłupianiu i niewoli, o prawa człowieka i o biedny lud, używali sami wszelkich rozkoszy wybranych. Wyjątek tylko stanowił Jan Jakób Rousseau, który sam proletaryusz, wszystkich obdarzonych hojnie przez los, nienawidził, — a jednak nie mógł żyć ani bez nich, ani bez pochwał pięknych pań.

Nie dziwi to wcale, że kobiety w umysłowym ruchu przedrewolucyjnym zajęły tak wybitne stanowisko. One to wprowadzały początkujących pisarzy w koła towarzyskie, zapewniając im w ten sposób odpowiednią sytuacyę, w obronie ich głos zabierały, jednały dla nich opinie, jeżeli okazało się miejsce wolne w Akademii. One pragnęły mieć udział w zdobyczach filozofii, pragnęły, ażeby poeci i uczeni pisali dla nich, ażeby przekształcali ciężki styl naukowy na lekką i łatwo zrozumiałą gadaninę salonową. Na tem polu już za Ludwika XIV rej wodziły. W ten sposób tworzyły się owe Bureaux d’esprit, z których najda-wniejszem było markizy de Lambert, kobiety łączącej w sobie cnotę i wielkiego ducha. Wszystkie prawie kobiety, mające salony literackie, bez względu na to, czy należały do arystokracyi, świata finansowego lub bogatego mieszczaństwa, miały już niezbyt moralną przeszłość, albo utrzymywały jeszcze z jednym lub wieloma wielbicielami stosunki. Najznakomitszym z dawnych salonów był pani de Tencin.

;

i; "',

ii - * 1’

>ł

BI

mam

.

■

m

'Mi

v

śM

L».j

mi

W

$$

i

¹¹''

s'S

M

mm-j.

L

W W’

w/m

mm I,

Julia Recamier.

3

i

li

%

SN.'"- -    ^

. =Vs

■

W

-*** •

^;••■ hjv,

l

v\

i.

1:1

■i

i

to

/ Ś^r-'-^?-’::

^ fi ,• 5": :■ f® 53€£8rii2Sl&S£S

BI . ^SKB SS -    " M

AT ^1S?I ,;. ,:

:• V³*

i v»v

mmmi

m

:.i

■A"

r

^    . I |:    T#(8K

pi

i;

;,i

1

mm

h

.% im&st

:

i

■;

;i>;5

a

i

I;

i

IM

m

H

.

.

li

m

$

' •. * •- \- • '

. .•; Vi r* 5&V'p:3*

mmmmmm

n

...    ..    ..... .^,..,v:.'.v........ ........ •

; ;

■    .. : v.■■■■:'.'    ' PU '    /#»

m

'Al. ^

|

otwarty w 1717 r. Pani ta odegrywała czas jakiś polityczny rolę, jako metresa szaławiły Dubois, kardynała i ministra, później jako przyjaciółka pięknej księżniczki Chateauroux, kochanki Ludwika XV. W salonie pani Tencin bywali Montesąuieu, Marivaux, wyborny komedyo-pisarz i późniejszy ulubieniec pani Pompadour i wiele innych; tu występował kardynał Lambertini, późniejszy papież Benedynkt XIV, tu dzieło Monteskiusza O duchu praw znalazło najlepsze poparcie u gospodyni domu, a jednocześnie pielęgnowano dowcip i filozofię przyjemności. Kiedy pani Tencin jednego ze swoich kochanków, we własnym domu zamordować kazała, uniknęła kary, a nawet w opinii publicznej niewiele jej to zaszkodziło. Umarła w r. 1749.

Po niej salony Maryi Geoffrin, Julii d’Espinasse i markizy Du Deffand tworzyły środkowy punkt towarzyski. Tu spotykali się wodzireje opinii i ruchu umysłowego, czytano najnowsze ich dzieła i krytykowano. Stąd rzucono niejedno ostre, dowcipne słówko przeciwko kościołowi i władzy królewskiej, które obleciawszy cały Paryż, rychło wędrowało, jako „nowość saisonowa” do Petersburga lub do Sanssouci, a nawet Wiednia. Nie brakowało nawet Niemców, przy których gromadziło się kółko towarzyskie; jednym z nich był baron z Palatynatu Holbach, dowcipny i lekki, autor Systematu natury. Dwa razy tygodniowo zbierano się u niego na obiady. Drugim był baron Grimm, od r. 1776-go przedstawiciel księcia Gotajskiego. On to właśnie zdawał peryodycznie sprawę ze wszystkiego cesarzowej Katarzynie II, Fryderykowi wielkiemu i innym książętom.

Pomimo wielkiej podniosłości w idee, czasy owe odznaczały się we Francy i zupełnym brakiem serca. Czuć, że nawet najznakomitsi bojownicy nowych poglądów grzeszą brakiem moralnego idealizmu i nierozerwalną nicią związani są ze swoją głęboko zepsutą epoką. Tru-dnoby w dziejach ludzkości znaleźć chwilę, w którejby zwierzęca strona ludzkiej natury zdobywała się na takie orgie, jakie miały miejsce] za panowania Ludwika XV. Ażeby się przeświadczyć o tern, dość jest rzucić okiem na całą owoczesną literaturę tak wyuzdaną, że braknie słów do jej odmalowania. Niekiedy budziła się z uśpienia „moralność państwowa” i zamykała do kozy takich panów, jak Rochon de Chabannes albo Moufle d’Angerville; Bastylia nie przeszkadzała jednak tworzyć takim poetom, a nawet pisma ich stanowiły poszukiwaną lekturę. Istniał w Paryżu specyalny Hotel du Roule, gdzie dowcipni i rozumni panowie wielkiego świata na praktyce sprawdzali to, czego się z owej literatury nauczyli.

Charakter epoki nabiera jeszcze większej wypukłości przy poznaniu owoczesnego świata kobiet. Zycie rodzinne w całej czystości prawie nie istniało; matka nie mogła wychowywać dzieci własnych, bo obowiązki towarzyskie nie pozostawiały czasu na to. Serce kobiece musiało stanąć na drugim planie tam, gdzie salonowy dowcip pierwsze miał miejsce. Tak więc wszystkim owym błyszczącym i tryumfującym „damom” brakowało prawdziwie niewieściego uroku; nie znały one żadnych obowiązków, żadnych ofiar; prawdziwe—dóbauchćes d’esprit,— jak je nazywano, marnotrawczynie darów duchowych, rozdrabniały siły swoje na zabawkach ducha, ale serce ich było chłodne i puste. Nudy i zabijająca próżnia przygniatały ducha przedrewolucyjnej Francyi. Pozbawiona sumienia i Boga, a jednak pełna przesądów, z gorączkową żądzą rzuciła się ona do źródła rozkoszy, a dokoła gromadziły się wszędzie groźne obłoki i ziemia drżeć już poczynała.

Gleba była już przygotowana dobrze pod zasiew rewolucyi; na nieszczęście jednak wielu z jej przewódców początek swój z błota wzięło.

Obok tego towarzystwa grupowało się bogate i wykształcone mieszczaństwo, które teorye o wolności i równości pojmowało o wiele poważniej, a dalej, w głębi, stratowany nogami lud, żyjący w niewia-domości, w dzikich obyczajach, głodny, zasłyszał coś także tych pięknych słów w czasie wyborów do stanów jeneralnych. Mówiono mu, że jest także wszechwładny; obiecywano, że cząstka panowania jemu w udziale przypadnie, mówiono o rzeczach, których nie rozumiał. Ale jak iskra do beczki z prochem zapadały te wyrazy w tłum i myśl rewolucyjna miała dziką armię za sobą, ożywioną nie ideą, lecz nienawiścią.

Tylko wobec takich stosunków dalszy rozwój rewolucyi staje się zrozumiałym. One wyjaśniają, dlaczego na początku ruchu dzika siła tłumu stanowczo górę bierze, dlaczego gmach królewskiej władzy jakby za jednem uderzeniem runął, a jego miejsce zajęło zupełne bezprawie; one wyjaśniają, dlaczego najlepsi członkowie zgromadzenia, jakby w jakiemś zaślepieniu, bronią urządzeń i praw, które nie odpowiadały charakterowi narodu. Piękne idealne systematy państwowe mogły tylko idealnemu społeczeństwu służyć, idealnym ludziom, ale takich ludzi brakowało właśnie, którzyby w górę myśl i oczy podnosili; błądzili więc, bo nie brali w rachubę ani ludzkiej pracy, ani wymagań rzeczywistości. Zapomnieli, że tłum, długo w niewoli trzymany, takie godła, jak prawa człowieka, wolność czynu i prasy, równość

.y

Ił

I!

iii

=>1

irwnv-^~—

ii

fpps-

■&$'• li

■i;’

*V.l

ii

ś*“ — '

scisi

- m-> i

r ^ *t ■

n.

:=§^r

<r    |

3""" >

WL

Bi

■i

11

fcł

fefcS

fS¹

Budka dla ochrony fryzury.

wszystkich obywateli inaczej zrozumie, niż wymagałby „system.” Błąd ten skierował stanowczo rewolucyę na drogę gwałtu i szaleństwa, wreszcie na drogę panowania jednostki, która nie hołdowała żadnym wielkim zasadom, ale potrafiła wyzyskać miłość własną narodu—dla swoich celów.

Rewolucya rozpędziła większą część owego „ton” nadającego arystokratycznego towarzystwa. Ale między „nowymi ludźmi,” których wysunęła na czoło, mało było także charakterów czystych; za prędko i ze szkodą tylko dla podniesionych idei sprawdziły się słowa Monteskiusza: bez cnoty obywatelskiej nie może być demokratycznego państwa. Jakkolwiek miłujący prawdę pisarz przyznać musi, że wiele instytucyi i zjawisk nowego politycznego życia w one czasy korzeniami sięga, musi równie przyznać, że blask idealny, otaczający je z daleka, jest tylko złudzeniem. Nie brak było idealistów, jak owi mężowie, zgromadzający się w salonie pani Roland, którzy marzyli o rzeczpospolitej niemożebnej i daremnie usiłowali zjednać dla swoich ideałów ludzi ze swego otoczenia; nawet obok pani de Stael, córki Neckera zgromadziło się kółko późniejszych żyrondystów, — ale kiedy ruch rewolucyjny przeobraził się w gwałtowną burzę, zmiotła ona resztki towarzyskiego życia. Im mocniej partya Góry z Dantonem, Robes-pierrehn, Maratem i innymi trzymała władzę w swoich ręku, tern bardziej rozpowszechniał się egoizm i trzeba było długo szukać, ażeby prawych ludzi pośród wodzirejów opinii odnaleźć. Czasy terroryzmu wskazują obok jawnej i tajemnej walki stronnictw niepogardzających żadnemi środkami, nadzwyczajne rozkiełznanie namiętności. „Moralność republikańska,” na którą tak często powoływał się Robespierre, „cnota”— były tylko frazesami; poprzednio wielu Dantonistów odznaczało się pogardą dla wszelkich moralnych uczuć.

Po upadku Robespierre’a życie towarzyskie poczęło się budzić na nowo. Teresa Tallien, świetna, nieco lekkiego prowadzenia się dama światowa, zgromadziła dokoła siebie skrajnych republikanów, umiarkowani skupili się koło pani Recamier, jednej z najpiękniejszych, i o ile się zdaje, najuczciwszej kobiety w Paryżu. Później pani de Stael otworzyła znowu swój salon. W towarzyskim stosunku panował wszędzie swobodny ton, ale z powrotem rojalistów wróciły znowu tytuły: Monsieur i Madame. Do świata eleganckiego należała także wdowa generała Beauharnais, piękna Józefina, późniejsza żona Napoleona I. Szczególniejszem zjawiskiem na horyzoncie towarzyskiego świata była tak zwana „jeunesse doróe,” „les muscadins.” Nosili oni jednakowy

^/.

y/‘-v'

K*

.4/

\AJ ,

^JlaW spss

ts

■4..'

<r. *

H,(

:•

A,

WSM&>

->y

®g

;i,

/■

!,

fgsŁf f r^m 45wVs V “ ®

li

y>;

in

v-'

‘U

if

fi

S" "■;—■*

•*\

\J

W^AWK'^*

i " ('-^AH m

VaAĄ& '?}, f >- &*

h*.^    \ y i •

- > ii , '• •

!y

-y

JKJ!

||l    |

S^'"P e'

jukt*

KJ

y:vA

V,

'M

,r

%5

@s*3

Vv

.i

\w.y

r®c,*i

Sfc^<dŚBfefeasa5%

7]

Kffiifl »:n

=^y.

ii

uSte

Oiggip

TO/

bv-#y

AJ!

. MW

y&^e4

-

<D

s\

iP# y^Si “

Ug^fó

mmmmmm

m

,/i ><

iiA

r\

*y

49»

s4fi>

iV\£

- 3

Mody w Anglii w r. 1781

py:

m:-

S'.;

5vM

#c

snan

wmlS"

■\

py%£

<3*

y.

[»K

^rWsA^y^tŚiAj

IflW™

153

¥m

cJ/PY

•?

i.

amsms

>s

gfcT

'mmmm

IP

strój i laski, opatrzone sztyletami, a ulubionem ich zajęciem były walki na kije z jakobinami.

W tym czasie zmieniła się także moda w strojach; „granda habit” z przedrewolucyjnej epoki znikły zupełnie, a z niemi razem wiecznie zmieniające się i wyśmiewane fryzury, które zmuszały kobiety klęczeć wr powozie, ażeby oszczędzić arcydzieło Lóonard’a lub L:levre’a; znikły muszki (mouches) w kształcie serduszka, gwiazd lub słońca. Re-wolucya i terroryzm wszystkie te upiększenia jednym ciosem zniszczyły. W chwili, gdy głowy tak niepewnie trzymały się karku, nie warto było zbyt wiele czasu i starań poświęcać fryzurze. Kiedy się życie towarzyskie rozpoczęło na nowo, a kobiety ujęły berło wdzięku, rozpoczęło się znowu panowanie mody,— ale zawsze brzmiały jeszcze szeroko takie wyrazy, jak wolność i równość, rozprawiano o rzeczypospolitej i lubiano przyrównywać siebie do Greków i Rzymian. Pani Tallien wprowadziła starożytny smak do mody, włosy według greckich wzorów splatano, a za okrycia służyły materye lekkie i przejrzyste, ażeby cały powab ciała uwidoczniał się w najlepszem świetle. U sukni noszono rozpórkę, przez którą, przeglądały nogi w trykotach, a zamiast obuwia sandały. Potem nastąpiła moda Merveiłleuses także przez panią Tallien wprowadzona: długi surducik, przystający do ciała w czerwone lub białe palmy wyszywany, na to w zimie narzucano futrzaną mantylkę. Społeczeństwo było tak długo pozbawione spokojnego używania, że starano się to sobie wynagrodzić; w towarzyskim stosunku płci rozwinęła się tak wielka łatwość i nieprzymuszoność, jaka przedtem nigdy nie panowała. Obejmowała ona wszelkie stany i położenia; starano się jak najrychlej zawierać związki małżeńskie, ażeby je natychmiast prawie zrywać. Mody paryskie z różnemi odmianami panowały nawet w Niemczech i Włoszech, ale utrzymywano się bardziej w granicach przyzwoitości.

Za czasów Dyrektoryatu rozwinął się upadek moralności publicznej. Francya była obecnie rzeczpospolitą bez republikanów. Większość Dyrektorów, szczególnie Barras i Re w bel patrzyli na państwo, jak na środek wzbogacający ich i ich kreatury, pomimo bankructwa finansowego Francyi. W ciągu ostatnich lat puszczono w obieg 50,000 milionów asygnat, tak, że stosunek złota do papierów był, jak 1 : 1,000. Przeniewierstwo i przekupstwo stały się rzeczą zwyczajną i grasowały szczególnie w prowincyach nadreńskieh; było to niepoślednią przyczyną ochłodzenia się wielu marzycieli wolności. Komisarz pełnomocny departamentu Renu i Moseli, Sta, umiał okoliczności te na własny pożytek wyzyskiwać, dopóki powszechny skandal nie zmusił Dyrektoryatu do odwołania oszusta. Pełnomocnicy „niepodzielnej rzeczpospolitej” gospodarowali jeszcze gorzej, niż dawniejsi urzędnicy książąt kościelnych; znaczna część lasów nadreńskich padła ofiarą leśnego inspektora Dumonceau, pobierającego cenę kupna z góry. Tak samo frymarczył on urzędami, ale wszelkie grzechy jego były przebaczone, jako krewnemu dyrektora Rewbela, który wszystkim swoim krewnym w ten sposób dopomagał. Inny urzędnik rzeczypo-spolitej Derode fałszował w najlepsze rachunki, stawiając raz zamiast pozycyi 20,898 liwrów 157,567 1.; dyrektoryat zamazał tę sprawę. Ten sam Derode sprawował urząd sędziego. Wobec tego łatwo zrozumieć, co pisze jeden ze współczesnych: „sądy straciły wszelki kredyt moralny; mówiono głośno, że bez pieniędzy niema sprawiedliwości; sprzedaj-ność była systematycznie stosowaną.”

Położenie rzeczy było takie, że już ku końcowi XVIII w. Fran-cya wzdychała do pokoju i ładu. „Nie obawialiśmy się — pisze p. de Remusat w swoich pamiętnikach — rządów jednego człowieka, przeciwnie, pragnęliśmy tego.” Panowało powszechne przekonanie, że inaczej być musi. Wszyscy już mieli dosyć tej ciągłej zmiany tyranów, tego niepokoju skrajnych partyi, panującej nieuczciwości od góry do dołu; nie było dość drogiej ceny, za którą nie chcianoby kupić polepszenia istniejącego stanu rzeczy. Uczciwi ludzie musieli nienawi-dzieć tych bohaterów chwili, którzy jak Barras i Talleyrand najważniejsze sprawy państwowe, jak politykę handlową z północną Ameryką (1797), uczynili źródłem dochodów dla siebie. Nie mogło to ujść uwagi przyjaciół prawdziwej wolności, że panujące jednostki gardziły prawem wszelkiem—jak to miało miejsce w zachowaniu się Dyrektoryatu ze Szwajcaryą zgwałconą i splondrowaną. Nic tedy dziwnego, że naród powitał Napoleona, jak Zbawiciela. Żelazną ręką ujął on wszystkie stosunki, każdy talent wyzyskując, przywrócił pokój z kościołem i wierzycielami państwa, ład zaprowadził w rządzie.

Pomimo tytułu konsula, występował jak monarcha. Już w 1803 roku stosunki krajowe były uporządkowane, położenie finansowe polepszyło się znacznie, sprawiedliwość i zarząd były w lepszych rękach. Rolnictwo i uprawa wina wzmogły się, handel i przemysł zakwitły. Przytem za granicą powaga Francyi była wielką, głos Napoleona wiele ważył. Nic też dziwnego, że zadowolony naród wdzięczny był za to wszystko i oddawał mu honory królewskie. Zachowywał się on zresztą na dworze swoim, jak samowładca; etykieta i pano-

wnnie nad sobą obowiązywały wszystkich, tylko nie jego. Nowy dwór konsula nosił na sobie piętno parweniuszostwa, czego się zresztą i sam Napoleon, pomimo geniałności, pozbyć nie mógł. Był on bezwzględny do najwyższego stopnia, uszczypliwy i zły, ile razy albo humor go odstąpił, albo mu to do właściwego celu potrzebnem było. Sam zaniedbywał się, być może z wyrachowania, ale w otoczeniu swojem lubił przepych i zamiłowanie to wzrastało w nim coraz bardziej. Godności w wystąpieniu brakowało mu zupełnie; Talleyrand miał mu raz powiedzieć: „Dobry smak jest nieprzyjacielem W. C. Mości; gdyby W. C. M. mógł się

W

fĘt

■A

Hm

®»§ł

gam

mm

■p |fM\\ i. ‘ w:4 My Wita ym

^j||

1/

Najwyższy „bon ton.”

z nim rozprawić za pomocą dział, jużby go dawno nie było.” Prawdziwa czy zmyślona, uwaga ta jest trafną. Pani de Remusat, dama dworska Józefiny, utrzymywała, że Napoleon mógł żyć albo pośród na pół dzikich ludzi, albo na tronie,—gdzie wszystko wolno. Na balach maskowych zjawiał się on w dominie i damom wcale nieprzystojne rzeczy powiadał. Jeżeli damy jakiej nie poznawał, zrywał jej maskę z twarzy. „Ja jestem ja”—miał on raz powiedzieć, istota zupełnie niepodobna do innych ludzi. Posiadał on geniusz i siłę woli, ale ani odrobiny wspaniałego serca; wszystko było u niego obliczone—nawet szlachetność. Trzydzieści lat liczył, kiedy się do tronu zbliżył; charakter jego nie pozwolił mu zatrzymać się na drodze, która przez Je-nę, Aspern, Moskwę i Lipsk zaprowadziła go do św. Heleny. Każdy człowiek mniej więcej jest panem własnego losu. Jeszcze przed włożeniem korony na swoją, głowę mówił często o państwie, które nad całym światem panować miało; wyobraźnia jego, egoizmem uskrzydlona, leciała poza granice możliwości.

A %

% sK§

mm

m.

Spotkanie dwóch przyjaciół.

(Karykatura z czasów pierwszego Cesarstwa).

Dwór konsula składał się po większej części z mężczyzn i kobiet, którym wyrafinowane wielkoświatowe obyczaje były obce—bądź jako kreaturom nowego rządu, bądź jako parweniuszom dyrektoryatu. Często bardzo wykształcenie ich było nader miernem, nie mówiąc już o charakterze. Cała liczna rodzina Bonapartych odznaczała się wielkiem Wiek XIX.

zamiłowaniem brudów; Józefina była niczem innem, tylko wzorem mody, zajmująca się głównie oszlifowaniem Bonapartych, rozrzutna, zawsze w długach, dobra, ale pozbawiona wszelkiego duchowego polotu. Na intrygi miłosne patrzano przez palce; pogląd Napoleona na kobietę pozbawiony był wszelkiego idealizmu i chociaż owego odkrywania się, niby greckiego, pani Tallien zakazał, sam na punkcie wierności nie był bardzo skrupulatnym; zaspokoiwszy jednak swoją zmysłowość, odwracał się rychło.

Zycie dworskie, pomimo festynów i zabaw, nosiło charakter nudy, która zwiększała się od czasu włożenia na głowę Napoleona korony cesarskiej. Stworzono cały szereg różnych państwowych i dworskich urzędów, uregulowano ceremoniał w ten sposób, ażeby pewna uroczystość otaczała majestat, ale zamiast dawnej swobody panowała jakaś szorstka sztywność, którą karykatura scharakteryzowała, jako le supremę bon-ton.

Etykieta jeszcze bardziej się zaznaczyła po drugiem ożenieniu się cesarza. Już w 1808 i 1809 roku cesarz obdarzył wielu generałów i wysokich urzędników dostojeństwami hrabiów i książąt i wielu dawnej szlachty do łaski swojej powołał, tak, że córka Habsburgów znajdowała się w bardzo świetnem otoczeniu. Cesarska para względem siebie była obojętną; cesarzowa była jedną z pierwszych, która go po upadku opuściła. Na dworze panował zupełny brak charakterów; stara feudalna szlachta zginała karki przed nowym panem, który im dobra i przywileje w znacznej mierze wrócił, ale dużo liczyła na powrót starej dynastyi; nowa szlachta, z małemi wyjątkami, tylko przez sobkostwo związana z cesarzem, przygotowała się do tego, ażeby jak Talleyrand, Fouche i inni, przy pierwszej sposobności barwę zmienić. Tak więc absolutyzm osiągnął ten sam cel, co i rewolucya—zepsuł charaktery, podniósł sprzedajność i sobkostwo.

Epoka 1798-go roku, aż do powrotu Bourbonów, dla Francyi i Europy była tak samo uniemoralniającą, jak i poprzednie panowanie. Rewolucya, ponieważ brakowało jej cnoty obywatelskiej, szerzyła wszędzie przestrach i bojaźń; cesarstwo robiło to samo, stając się chłostą dla całej Europy. Po 26-cio letniej prawie wojnie zapanowało gorączkowe nieomal pragnienie pokoju i porządku. Pragnęli tego książęta, dyplomaci — „system” Metternicha polegał na idei pokoju — nawet narody, drżące przed myślą powtórzenia się niedawnej wielkiej tragikomedyi. Postęp więc epoki cofnął się z taką. samą siłą, z jaką podniósł się niedawno; stąd też większość szukała mocnego oparcia w absolutnem państwie i kościele.

Jednocześnie rozbudziły się myśli, które nie mogą być wymazane z kart historyi. Pod popiołami „Restauracyi” tlała iskra. Francya wewnątrz była tak roznerwowaną, że lada chwila oczekiwano rychłego rozbrzmienia znowu syreniego głosu wolności, równości i braterstwa. Kiedy tysiące samolubów i idealistów snuło jeszcze dalej sen z 1798 r., wstąpił na tron Ludwik XVIII i otoczył się arystokracyą, której hi-storya niczego nie nauczyła, żyła więc z dawną lekkomyślnością, niewiele się różniąc od przodków.

Wielekroć zwracano uwagę na to, że ruch umysłowy w Niemczech inną poszedł drogą. We Francyi cały ruch postępowy zwrócił się do państwa, w Niemczech bardziej skierowano uwagę na wyzwolenie jednostki pod względem ducha i uczucia. Przyczyny tej różnicy były widoczne. Ponieważ Niemcy stanowiły organizm politycznie niejednolity, nie mógł się też rozwinąć absolutyzm taki, jak we Francyi. Większość panujących opierała się na bardzo rozmaitych rządach; i chociaż w ogóle naród obojętnym był dla życia państwowego, nie wszystkie szczepy w jednakowej mierze ujarzmione były. Pośród małych książątek niejeden sprawował swoje rządy z wielką godnością i dbał o dobrobyt kraju. Szczególniej od czasów Fryderyka W., największego monarchy nowożytnych dziejów Niemiec, który słowem i czynem bronił swobodnych poglądów na życie państwowe i religię, i dózefa II, jego naśladowcy, pojęcie o samowładztwie w duchu Ludwika XIV mocno ucierpiało. Postępowe idee, wyznawane przez obu książąt nie działały na masy tak, jak to miało miejsce we Francyi. Klasa wykształcona i mieszczaństwo w obu wielkich państwach niemieckich miały poważne stanowisko, chociaż na życie publiczne wpływały mało. Przywileje szlachty nie były tak wielkie, ażeby ciężyć miały na innych stanach, jak to się działo we Francyi. W Pru-siech Fryderyk Wielki troskliwie się zajął włościaństwem i samowolę szlachty feudalnej powściągnął. Chociaż podział podatków był nierówny—w niektórych prowincyach szlachta i duchowieństwo nie były wcale opodatkowane, — ale natomiast na niższych klasach nie ciążyły • żadne dodatkowe obowiązki. Przez wzięcie pod uprawę nieużytków, ogłoszenie nagród za dobre prowadzenie gospodarstwa i częściowe zniesienie poddaństwa, klasa włościańska podniosła się i przywiązała do gleby. Jeszcze więcej gorliwych starań poświęcił Fryderyk przemysłowi. Owoczesne położenie Prus wymagało wyćwiczonej armii, a na to po

Starzeją się nawet geniusze. Ostatnie lata panowania Fryderyka wywołały ciągle wzrastające niezadowolenie we wszystkich kołach, nawet w armii. Surowość jego rozgoryczała oficerów i żołnierzy. W roku tylko 1781 naliczono w wojsku 800 dezercyi i wiele wypadków samobójstwa, a rok 1783 odznaczał się takim brakiem pieniędzy, że nie tylko nie można było powołać do życia nowych instytucyi sądowych, ale urzędnicy w ciągu kilku miesięcy nie otrzymywali pensyi. Naród powitał z radością nowego króla, ale już w kilka miesięcy potem nastąpiło rozczarowanie i wyśmiewano go głośno w broszurach i pismach.

trzebne były środki materyalne. Król znalazł je w tak zwanej akcyzie (accise) czyli w podatku na przedmioty konsumcyi. Niekorzyści tego systemu, a przedewszystkiem trudności kontroli, wywołały nie zadowolenie. W ogóle jednak obciążał więcej bogatych, niż ubogich w ten sposób, że opodatkowano przedmioty zbytku, a oszczędzano surową, produkcyę.

Z wolnomyślnych poglądów króla wypływał szacunek dla swobody myśli i sumienia—o ile one nie wchodziły w kolizyę z prawem. Każda religia była pod pewnym względem obojętną jemu, ale ponieważ zbyt często okazywał to publicznie, wywołał do pewnego stopnia ruch wsteczny, który się zakończył romantyzującą bezreli-gijnością.

Panowanie Fryderyka Wilhelma II zaznaczyło się reakcyą we wszystkich kierunkach. Prusy Fryderyka W. były jego dziełem; mogły więc istnieć tak długo, jak on żył. Rozkład musiał być niezbędnym, nawet gdyby następca jego okazał się innym, niż był. Najmocniej opanowała go zmysłowość i pociąg do mistycyzmu. Prywatne życie króla odpowiadało jego nałogom, a przykład oddziaływał na wszystkie stany nie najlepiej. 9-go czerwca 1788-go r. wydany został edykt, na mocy którego każde zboczenie od dogmatów kościelnych karane było utratą urzędu lub grzywnami pieniężnemi, a 19-go grudnia t. r. wolność myśli skrępowaną została cenzurą. Hipokryta taki, jak minister Wellner i generał Bischofswerder, podkomorzyna Rietz, znana, jako hr. v. Lichtenau, hr. Dónhof, panna v. Voss, alchimiści—oszuści, poszukujący kamienia filozoficznego, byli przewodnikami rozrzutnego i zmysłowego króla.

Z radością tedy powitano zniesienie monopolu, ale wkrótce przekonano się, że król nie potrafi zachować korzyści systemu Fryderyka W. a usuwać jego wady. Marnotrawstwo dworu pochłaniało tak wielkie sumy, że mogłoby zrujnować najbogatsze państwo. Już będąc kró-

lem, Fryderyk Wilhelm II miał 10 milionów talarów długów, nie licząc 100,000 dukatów, pożyczonych u cesarza Franciszka Józefa II. Pannie v. Yoss, podniósłszy ją do godności hrabiny v. Ingenheim i kochanki królewskiej, zapisał dwa miliony. Cesarz pisał z tego powodu: „to się nazywa drogo płacić przyjemności, które możnaby mieć daleko taniej.” Oprócz panny Yoss jeszcze Donhof wtrącał się do polityki. Nie tylko więc rozrzutność, lecz panujący także przy dworze ton ogólny udzielał się towarzystwu stolicy i prowincyi. Pośród oficerów armii, przeważnie szlachty, spostrzegano także brak przyzwoitości i poczucia obowiązków, w sądownictwie sprzedajność i przewlekanie spraw, avzarządzie armii—nieład i nadużycia różnego rodzaju. W celu podniesienia przemysłu nic się nie robiło; dla rolnictwa, bardzo mało. Rzadko zasługa, najczęściej stosunki stanowiły o wywyższeniu.

Wychowanie Fryderyka Wilhelma, jako następcy tronu, nie było dość stosownem. Jako młodzieniec miał on szlachetne serce, był skromnym, lękliwym i odznaczał się brakiem zaufania w sobie. Niewłaściwości tych nie pozbył się, zostawszy królem państwa, gdzie armia, rząd, finanse, świat urzędniczy i naród były zdemoralizowane. Zapanowały wreszcie i inne obyczaje przy dworze; królowa Ludwika była wzorem żony, matki, gospodyni, król pełen szlachetności i słaby nie posiadał dość siły, ażeby następstwa całego dziesięciolecia zrównoważyć; zepsucie nadto już głęboko puściło korzenie. Wiele nadużyć usunięto, król posiadał chęci najlepsze, ale żyjącego pokolenia nie mogło zastąpić nowe. Pośród szlachty, armii i mieszczaństwa zepsucie obyczajów zakorzeniło się głęboko; Berlin miał wiele podobieństwa do Paryża bez jego gracy i. Rozwiązłość wymagała takiego wystąpienia śród białego dnia, jakie nie zawsze bywało w czasie dyrektoryatu. Zycie umysłowe ograniczało się wyłącznie nieomal na sferach mieszczańskich; szlachta nie zdradzała żadnej siły i tylko bardzo powoli wysuwali się z jej łona ludzie, którzy o cześć Prus walczyć mieli.

Szczególniejsze stanowisko ku końcowi wieku zajęli żydzi. Już od dawna pośród nich widać było pewne wrzenie, wywołane głównie przez Mendelssohna, przyjaciela Lessinga. Część izraelitów żyła zupełnie odrębnem życiem, bez żadnego związku ze światem umysłowym. Rozwój historyczny i powszechna opinia usunęły ich od udziału w zapasach duchowych a charakter plemienia popchnął na drogę zdobyczy materyalnych. Lecz głęboko sięgający ruch XVIII-go wieku, z jednej strony twórczy rozum, z drugiej — sentymentalna pobudliwość przeniknęły także w sferę judaizmu i wywołały większą świadomość

ich położenia. W gminie berlińskiej najbardziej był czynny Mendelssohn, który usiłował zjednać ich dla nowożytnej pracy duchowej. Kwestya emancypacyi żydów przeniknęła do gminy naprzód przez niego, a następnie przez rewolucyę francuską,. Cesarz Józef w edy-kcie swoim wyraźnie powiedział, że żydów przerobić pragnie na pożytecznych członków społeczeństwa. W towarzystwie żydzi przez to zyskali najwięcej, że dwóm synom króla Fryderyka Wilhelma udzielał żyd, prawdopodobnie prof. Marek Herz, nauk przyrodniczych. Kuch w kierunku wyłącznie religijnym zaznaczył się o wiele później. W wy-. kształconych kołach berlińskich opinie względem żydów były podzielone. Słusznie zwracano uwagę na to, że przedewszystkiem trzeba im zostawić pewną swobodę, ażeby umożebnić łatwiejsze pozyskanie ich dla nowożytnego postępu. Humanitarne myśli, które w XVIII-ym wieku stanowiły w pewnej mierze przekonanie lub modę klas wykształconych, oburzały się na niesprawiedliwość, pozbawiającą cały szczep praw, a sympatye wykształconej części społeczeństwa zwracały się ku narodowi, który długie wieki zajęty tylko gromadzeniem pieniędzy, musiał sprawiedliwość złotem opłacać. Podniesienie ducha w pewnych kołach żydowskich w owe czasy było wielkie. Spostrzegało się tam gorączkowe usiłowanie, aby stanąć co rychlej na wysokości epoki, a znać wpływ zarówno poważnego racyonalistycznego kierunku, jakoteż budzącego się romantyzmu. Z tego powodu powstało rozdwojenie w łonie judaizmu: przeciwko postępowym stanęło stronnictwo ortodoksów, które niczego nie chciało stracić z dawnych form zaple-śniałych. Między innemi stała się rzecz taka: gminy żydowskie miały zwyczaj umarłych swoich natychmiast po śmierci odwozić na cmentarz, gdzie osobna służba, zwykle stare kobiety, myła i odziewała trupy, a następnego dnia je grzebała. Zdarzało się więc często, że grzebano pozornie zmarłych; szczególniej wypadek podobny we Wrocławiu narobił wiele hałasu. Fryderyk Wilhelm II zwrócił się do starszych gminy z zapytaniem piśmiennem, czy religijne książki żydowskie zawierają w tym względzie jakie stałe przepisy? Zaprzeczono temu, a wtedy minister wydał postanowienie, ażeby każde zwłoki, dopóki nie wystąpią jawne oznaki śmierci, złożone były przez trzy dni w osobnej izbie cmentarnej- Postanowienie to wykształceni zydzi przyjęli z wiełkiem zadowoleniem, zacofani — odrzucili je. Zdarzył się wypadek, że d-rowi M. Zadigowi we Wrocławiu, w kwietniu 1798-go r. zmarło dziecko; zakomunikował on przeto stowarzyszeniu grzebiącemu umarłych, że dziecko do trzech dni w domu zatrzyma. Panowie ci podnieśli alarm

i z powodu jakoby niedopełnienia rytualnych przepisów, odmówili pogrzebania dziecka. D-r Zadig musiał udać się do władz, — dyrektor policyi nakazał pogrzeb.

Podobne wypadki nie tylko rozdrażniały swobodnie myślących i wykształconych żydów, ale też przeciwko nim budziły niechęć z powodu oporu, z jakim odpychali wszelkie ulepszenia.

Nawet w życiu to warzy skiem głosy były bardzo podzielone. Zamożność wielu niewykształconych żydów pozwalała im na życie wystawne i zbytkowne; chęć zadośćuczynienia wymaganiom towarzystwa zmuszała ich często do zapierania się obyczaju. Chrześcijański pisarz charakteryzuje (1797 r.) takiego dandysa następującemu słowami: „prowadzi on intrygi miłosne z chrześcijankami, a na znak tolerancyi — rysuje ciągle główki Chrystusa.” Nagła, gwałtowna chęć kształcenia się musiała wywołać przekształcenie; niema narodu, któryby się składał z samych Mendelssohnów i Lessingów. Duchowe życie najbardziej się zaznaczyło pośród żydówek, które z chorobliwą gorączkowością oddawały się czci Goethego i romantyzmu, jakoteż o sztuce i filozofii marzyły ciągle. Dążenie do wyzwolenia uczucia z powijaków obyczaju, pchnęły nie jedną z tych kobiet na drogę błędną moralnie, inne na drogę religijnego marzycielstwa i katolicyzmu. Gwałtowne owo parcie naprzód zaostrzyło szczególniej stosunki płci obojej na gruncie obowiązku i uczucia i temu ostatniemu dano przewagę. Do rozwoju nadmiernego uczucia przyczyniły się nie tylko usiłowania Mendelssohna, ale nawet samo skostnienie mozaizmu, które duszę ludzką popychało ku jakiejś łagodniejszej religii.

Fryderyk Schlegel, jeden z przywódców szkoły romantycznej wr poezyi, w rozprawie swojej (1799) r. O F i 1 o z o f i i, wyjaśnił pojęcie religii odpowiadające zupełnie duchowemu nastrojowi owocze-snych wykształconych kobiet. „Ten posiada religię—powiada on— kto po bożemu myśli, czuje i żyje, kto ma Boga w sobie, w kim tchnienie modlitwy i ducha całe jestestwo przenika, w kim każdy czyn pochodzi nie z obowiązku, lecz miłości, a pobudką jego jest wola Boża, tego Boga, który w nas jest.” Pięknie brzmiące to oświadczenie, wr którem frazesy i prawda są zmięszane, mogły śmiało wyobraźni dodać skrzydeł i na manowce zaprowadzić, gdyż pojęcie „obowiązku i miłości” w życiu praktycznem nieraz mogło być niebezpiecznem; sprawdziło się to na Dorocie Yeit, córce Mendelssohna, która poświęcając obowiązek dla miłości, opuściła z powodu Schlegla swego męża.

Najwyżej stały pośród owoczesnych kobiet Rachela Lewin, późniejsza żona dyplomaty i pisarza Varnhagen von Ense i Henryka Herz, żona znakomitego lekarza. Obie przeszły później na chrze-ścijanizm. Pierwsza należy do najwydatniejszych przedstawicielek swego rodzaju, pełna idei, szlachetnego umysłu, męskiego ducha i patrząca w przyszłość prawie z jasnowidzeniem pro rockiem. Henryka była rozumną i piękną; u niej gromadziło się wszystko, co wybitniejszego posiadał Berlin—obaj Humboldtowie, naturalista i późniejszy minister, Wilhelm i Fryderyk Schlegel, teolog Schleiermacher, publicysta i ulubieniec Metternicha Gentz, a nawet wielu książąt królewskiej krwi. Stosunek panował bardzo niewymuszony; łączność duchowa była tutaj siłą jednoczącą ludzi najrozmaitszych. „Roczniki państwa pruskiego” z r. 1798-go zawierają obraz towarzyskiego życia, który można rozciągnąć na całą owoczesną epokę. Jako rozrywka, gra w karty była bardzo ulubioną; szczególniej kobiety, a nawet dziewczęta oddawały się temu zajęciu z wielkiem zamiłowaniem, mężczyźni i kobiety zwykle do wieczerzy, którą podawano o 10*/₂, byli odosobnieni; kobiety nawet w towarzystwie robiły pończochę. Artykuł ów zarzuca berliniankom chęć błyszczenia i dowcipkowania, gani rozwiniętą w ca-łem społeczeństwie chętkę do krytykowania i do upatrywania we wszystkiem tylko złych lub śmiesznych stron. W kołach młodzieży, zwłaszcza studenckich, panowało usiłowanie do przyćmienia innych elegancyą i obejściem; dowcipkowano nie zawsze w przyzwoity sposób z panienkami. W ogóle jednak we wszystkich kołach można było do-strzedz szlachetniejszy rys dobroczynności.

Najmniej dotkniętem było nowoczesną zarazą obyczajów niższe mieszczaństwo, gdzie panowała pracowitość i rządność w wysokim stopniu i prosta niewymuszona religijność. Przyjemności ograniczały się tutaj do bardzo skromnych, stąd też i zabawy ludowe nie były tak częste, jak w Wiedniu; tylko strzelanie do celu i przeglądy wojsk gromadziły więcej ciekawych.

Pomimo rozmaitości szczepów germańskich — sentymentalizm i usiłowanie zdobycia swobody dla uczuć indywidualnych, występowały wszędzie w ciągu XVIII wieku w kolach wykształconych lub na poły wykształconych na północy i południu. Przesada w miłości i przyjaźni wskazuje najwyraźniej skalę podniesienia się uczuć; poważni mężowie i gołowąse młodzieniaszki współubiegali się z dziewczętami i kobietami dojrzałemi w rozbudzaniu „czułości,” która mię-dzzy rokiem 1770—1790 w gorączce Wertherowskiej dosięgła szczytu.

Stosunki wielu poetów owej epoki nosiły na sobie ślady tej przesady. Ze takie znamię wieku jeszcze bardziej pośród młodzieży było widoczne—rzecz zrozumiała. W Getyndze młodzież uniwersytecka utworzyła w r. 1772 osobny związek. Przy świetle księżyca tańczono koło dębu, przywoływano gwiazdy i księżyc na świadectwo związków zawieranych i przyrzekano sobie wieczną przyjaźń. Geniuszem tych młodych poetów był Klopstock, piewca „Messyady;” roili oni o religii, nie-mieckości i wolności, nienawidzili tyranów, Voltaire’a i Wielanda, jako kazicieli obyczajów.

Obok tego gwałtownego i niejasnego entuzyazmu rozwinął się pociąg do zaniedbywania praw moralnych, panujących w życiu towarżyskiem, do postawienia własnego uczucia, jako skali działania. Wypłynęła z tego pewna niejasność poglądów na obyczaje i moralność. Piewca „Leonory,” Burger, w 1773 roku ożenił się, a kochał jednocześnie siostrę swojej żony, opiewaną przez niego „Nolly.” W życiu wielu poetów nieraz zdarzały się podobne zboczenia; stosunki, które się rozpoczynały w duchu przesadzonego sentymentalizmu, kończyły się zwykle na zaspokojeniu zmysłowości. Chociaż niepodobna z dzieł poetów odbudować życia pewnej epoki, mimo to wskazują one wyraźnie pewną cząstkę panujących poglądów. Chorobliwość miłości ujawniła się najbardziej w bezprzykładnem powodzeniu Cierpień We rthera; romans ten jest arcydziełem artyzmu, nie artyzm jednak był przyczyną powodzenia, ale sentymentalizm bohatera. Ponieważ uczuciowość była chorobą wieku w najszerszem znaczeniu, znajdowała więc w duchu samego dzieła obfity pokarm, — nic przeto dziwnego, że Werther w wielu wypadkach chore umysły popchnął do samobójstwa. Dowcipni i poważni ludzie usiłowali powstrzymać ów nadmiar łez; ale kierunek czułostkowy zmienić się nie dał—mógł on sam przez się tylko przetrawić się i zniknąć. W tym względzie ukazał jednak niezwykłą żywotność, bo przetrwał w pojedyńczych zjawiskach aż do naszych czasów.

Myśliciele niemieccy okazali wielką śmiałość i polot ducha; jeden z nich Emmanuel Kant, poddał ostrej krytyce największe idee ludzkości. Uczeni badając prawa książąt, nie wahali się najostrzejsze prawdy im wypowiadać, ale wszelkie prawie walki o wolność religijną i polityczną odbywały się w dziedzinie myśli wyłącznie; pisano i myślano śmiało, ale schylano się poddańczo przed koronowanym panem. Nawet w Prusiech nie brakło prądów rewolucyjnych, a młodzież i dojrzali ludzie zapalali się do abstrakcyjnych idei wolności; lecz idealne

marzenia me szerzyły się bardzo. Rozumiano dobrze zle położenie kraju i już ku końcowi XVIlI-go wieku niektóre pisma, na przykład „Kronika niemiecka,” wydawana przez Danieła Schuberta, przemawiały bardzo ostro. Zapał takich mężów, jak Herder, który walczył o jasność myśli, jak Lessing, walczący o idee humanitarne, przyczyniał się do tego, że idee wolności stawały się dostępniej szemi w kołach wykształconych. Po zgromadzeniu się w Paryżu stanów generalnych, Klop-stock na cześć ich napisał odę; jeszcze w 1790-ym roku wierzył, że nie Niemcy ale Francya „dosięgła szczytów wolności.”

sffSls

PHS

-'A

—;•

•••

15 go lipca 1790-ui roku wydano w Hamburgu „ucztę wolności” na cześć rewo-lucyi francuskiej. Szlachcic v. Knigge, autor dzieła „O obcowaniu z ludźmi” opisywał tę ucztę w liście do swojej córki, wyrażając nadzieję, że wkrótce i w Niemczech dojdzie do zniesienia despotyzmu.

ii

i.

i' i

ym

Strój świąteczny według mody niemieckiej.

Taki teoretyczny, że tak powiemy, zapał nie ograniczał się do zdarzeń poje-dyńczycli; poeci,filozofowie, historycy ożywieni nim byli. Z pośród grona zapaśników rewolucyjnych idei osobliwie zasługuje na uwagę G. Adam Forster (urodź. 1754-go roku w Gdańsku). W chwili przystąpienia do

„klubu Mogunckiego” miał duszę przepełnioną, zapałem dla najczystszej wolności, którą jako ideał w sobie nosił. W 1793 roku został on przez francuskie stronnictwo do Paryża wysłany, ażeby tam popierać interesy Rzeczpospolitej Reńskiej. Z chwilą zapoznania się ze stronnictwami, mającemi tylko samolubne cele na widoku, nadzieje jego spadły z wysoka. „Od czasu, kiedy wiem—pisał—że re-wolucyi brak cnoty, zbrzydziłem ją sobie.” Ale powrót do ojczyzny mu wzbroniony, a na głowę jego nałożono cenę 100 dukatów. Z duszą złamaną, w ubóstwie i opuszczeniu zmarł on w Paryżu 11-go stycznia 1794-go r.

był

W ogóle rozczarowanie co do zamiarów rewolucyi było w Niemczech powszechne; zapaleńcy ochłodli, chłodni obserwatorowie stanęli po stronie przeciwników, a od roku 1795-go rozpoczęła się reakcya w kierunku wstecznym, która wreszcie stała się punktem oparcia wszelkich wstecznych żywiołów w życiu państwowem i kościelnem. Zjawienie się Napoleona podziałało oślepiająco na wszystkich i nawet w Niemczech zjednało mu zapalonych czcicieli; później dopiero, kiedy cesarz stał się niewolnikiem własnego demona, a władza jego zaciężyła nad Niemcami—czciciele znikli. Pomimo jednak nieszczęścia, jakie z powodu jego na całą Europę spłynęło, przyniósł on i pożytek niezaprzeczony; rozbudził wszędzie ducha narodów. Pod jego ciosami lub pod jego wpływem podniosła się duma narodów zwyciężonych lub upadłych; szczególniej Prusy wzmocniły się w ciężkiej szkole nieszczęścia.

Podniesienie się ducha niemieckiego wywierało wpływ ogromny na umysłowy rozwój społeczeństwa. Młodzież wchłonęła w siebie tego ducha, który ożywiał epokę walk o wydobycie się z jarzma Napoleona i w kierunku tym dojrzała. Wprawdzie następująca potem reakcya zniszczyła wiele pożytecznych zarodków, ale w tysiącach głów idee żyły ciągle i budziły powoli coraz szerszy interes do życia politycznego; one podtrzymywały myśl, że rozczłonkowana ojczyzna niemiecka złączy się kiedyś, że naród do samopoznania przyjdzie.

W życiu towarzyskiem podniesienie ducha nie trwało długo, pomimo pięknych bardzo przykładów szlachetnych uczuć obywatelskich, jakie się objawiły wszędzie w roku 1813 i 1814. Wspomniałem już, że w kołach niemieckich kobiet powstała myśl uwolnienia się z pod wpływu paryskiej mody. Jedna z rycin wyobraża właśnie odświętne ubranie, które naprzód w klubie kobiecym, a następnie wszędzie wprowadzono. Usiłowanie to nie długo jednak trwało; w ro-

ku 1817 widzimy już zupełne panowanie mody według wzorów pa-r_ ryskich.

Nie tak gwałtownie wspomniana epoka kształtowała się w Austryi. W pięknej jej stolicy hołdowano naiwnie wyrafinowanemu używaniu,

viS

Mi

|||

w&EsESbamii

wmwftf^ wsm

K -

umti

/'

w*

‘i

2a)il|

'.SE

ss

m,

fl|

i-

si

.Ąi

mm

„i

BMBB

■ saŁS#"'

wmam

■mb

śEs&iS&zS

jfcL

;-"j

'5

SB!

&>

II

> •>

WWĘm

Si

Ul

■r*

■I

Cesarz Józef II.

naród był tam o wiele łatwiejszy w życiu towarzyskiem przyjemniejszy, niż współplemiennicy z północy, ale też o wiele mniej czynny duchowo. Dwór za panowania Maryi Teresy był bardzo kosztownie prowadzony, finansowe położenie państwa niezbyt kwitnące, gdyż za panowania Józefa długi wynosiły 460 milionów złr. Cesarz Józef objął rządy ożywiony najszlachetniejszemi zamiarami, zdecydowany usunąć wszystko, co tylko stanowiłoby przeszkody duchowego i materyal-nego postępu. Zycie jego było zupełnie podobnem do życia prywatnego człowieka; usunął on z niego wszelki zbytek, wszelki przepych, w stosunkach z ludźmi zachował prostotę i naturalność. Poseł pruski na dworze wiedeńskim, baron Riedesel pisał: „Wieczorem przyjechał cesarz z wizytą do kanclerza (Kaunitza), wtedy właśnie, gdy u niego było większe zebranie towarzyskie; rozmawiał z każdym, nawet ze mną bardzo uprzejmie, potem sam na sam rozmawiał z Kaunitzem. W czasie tej rozmowy minister pił herbatę, siedząc, a cesarz stał przed nim.”

Ta naturalność panującego mało okazywała dobrego wpływu na szlachtę i ludzi zamożnych. Chociaż Mary a Teresa tworzyła, jak sobie żartowano, „komisye czystości,” życie w wyższych sferach Wiednia było tak samo niemoralnem, jak w Berlinie lub Paryżu. Opinia powszechna nie była dobrze usposobioną względem księcia, który wiele niepotrzebnych pensyi skasował, duchowieństwu pewne dochody odebrał, zniósł rozmaite dodatkowe dopłaty węgierskich panów. Obrażona miłość własna przemieniła się w nieprzyjaźń. Nic też dziwnego, że napadano na cesarza w rozmaitych tajemnych pisemkach, które się nawet do dworu dostawały. Wiedział Józef II o panującej opinii i usiłował zmodyfikować ją. Jedną z pierwszych czynności jego było zniesienie cenzury, która za życia cesarzowej znajdowała się w ręku duchowieństwa. Dawniej zdarzało się nieraz, że duchowieństwo zaglądało do prywatnych domów, poszukując zakazanych druków. Ustawa zabraniała wprawdzie napaści na religię panującą, ale dziennikarstwo tolerowano,— wolno było krytykować, byleby krytyka nie zawierała obrazy. Bardzo rozpowszechnione przekonanie, że cesarz jest nieprzyjacielem religii chrześcijańskiej, było błędnem,—on tylko był przeciwnikiem hierarchicznych usiłowań duchowieństwa, dążącego do panowania nad umysłami. Postępowanie jego, zbyt gwałtowne, szkodę przynosiło tam, gdzie duchowieństwo posiadało wiele wpływu, jak w Austryi. Edykt więc tolerancyjny napotkał opór nie tylko u biskupów, ale u ludności niektórych prowincyi a nawet w świecie urzędniczym, jak w Czechach i na Węgrzech, gdzie skorzystano z niezadowolenia w celach politycznych, a stany państwa wystąpiły z wnioskiem usunięcia urzędników protestanckich. Jakiemi środkami rozporządzało duchowieństwo, widać z tego, że dochody jego były o wiele większe, niż całego państwa.

Opór przeciwko równouprawnieniu protestantów i żydów, przeciwko ścieśnieniu władzy duchownej, reformie szkolnej i usiłowaniu usamowolnienia włościan, dowodzi, że Austrya była już zupełnie dojrzałą do zrozumienia dobrych zamiarów swego nieco niespokojnego cesarza. Wprawdzie zdobył on sobie serca poddanych, szczególniej w Wiedniu, ale tylko w bardzo małem kółku zrozumiano jego plany, tern bardziej, że skutkiem swojej gorączki sam im niekiedy szkodził. Usiłowaniem jego było utworzenie z Austryi jednolitego państwa; prowadził więc gwałtowną wewnętrzną politykę centralistyczną, żądając od różnych prowincyi i szczepów zupełnego zrzeczenia się samodzielności na korzyść jednej idei państwowej. Nic też dziwnego, że idea ta nie mogła mieć powodzenia. Niezadowolenie powszechne rosło. Przyszło naprzód do powstania w Niderlandach, potem do zamieszek w Węgrzech, do powstań ludowych w Siedmiogrodzie i Krainie. Razu pewnego rzekł cesarz Józef do swego sekretarza: „Na moim kamieniu grobowym należałoby położyć te słowa: Tu spoczywa Józef II, nieszczęśliwy we wszystkich swoich przedsięwzięciach.”

wo

Śmierć jego nastąpiła bardzo nagle. Do północy z 19 na 20 lutego 1790-go r., pomimo cierpień fizycznych pracował jeszcze; o wpół do szóstej potem już nie żył. Panowanie jego było zbyt krótkie,-ażeby mogło wpływ wywrzeć na rozwój umysłowego i duchowego życia Austryi; tem silniej zaznaczyło się panowanie Franciszka II. Nowy cesarz był niewielkiego umysłu, chociaż dość dobrze obliczający się z okolicznościami. Dawny poseł saski, nowego cesarza, naówczas jeszcze młodzieńca, w ten sposób charakteryzował: „Natura ani ducho-ani cieleśnie nie przeznaczyła go do niczego wielkiego.” W innem miejscu pisał: „Przypisują mu wiele dobroci i łagodności.” Czas stwierdził powyższe spostrzeżenia. Cesarz Franciszek był zawsze czynnym, ale tylko w drobnych sprawach; brakło mu szerokiego poglądu na wszechświat, przenikliwego, politycznego wzroku, brakło zdolności odgadywania ducha czasu,—przykładał więc rękę do czynności policyjnych, usiłujących zniszczyć wolnomyślne poglądy i wykonać resztki „rewolucyjnych” urządzeń Józefa II. Uprzejmość w obejściu i doskonałe władanie wiederiskiem narzeczem czyniło go dość popularnym i łubianym w stolicy.

Nic też dziwnego, że przy takich okolicznościach duchowe życie w Wiedniu w porównaniu z północą- Niemiec było zacofanem; wiele z tego, co zdziałała Marya Teresa, a jeszcze więcej Józef II, zostało straconem. Chociaż uczeni w Austryi byli dość czynni, na naród cały duch czasu oddziaływał bardzo powoli.

Towarzyskie życie wiedeńskie nosiło także inne cechy, niż berlińskie i paryskie. Prawdziwych „salonów,” któreby na literaturę oddziaływały nie było wcale; nawet pisarze w ogóle nie mieli w towarzystwie żadnego stanowiska. Ludność Wiednia już wówczas odznaczała się zamiłowaniem w przyjemnościach życia, a wiele talentów marniało z tego powodu. Różne stany, pomimo pozornego zbliżenia, w życiu towarzyskiem wybitnie dzieliły się od siebie; tylko niektóre przyjemności—spacery w Praterze, bale, reduty, i ognie sztuczne na chwilę zacierały różnice. W ogóle panowała tu większa swoboda, niż w Berlinie, gdzie szlachta szczególniej zajmowała stanowisko towarzyskie odosobnione. Najulubieńszą zabawą- były ognie sztuczne; dzień przedtem spoglądano już na niebo—czy też pogoda nie przerwie zabawy. Ulubione były również widowiska cyrkowe, w których udział brali ludzie i zwierzęta.

Rozmiłowanie w przyjemnościach stanowiło niezawodnie prze szkodę do umysłowego rozwoju i oddziaływało również, przy gorącej krwi południowej, na zepsucie obyczajów. Największą winę zarzucano jednak w tym względzie zakładom naukowym, które przeważnie znajdowały się w ręku duchowieństwa; wyróżniał się pośród nich zakon Benedyktynów. W szkołach normalnych obciążano uczniów pracą pamięciową, ale nie kształcono wcale pojęć; w gimnazyach panował duch drobiazgowości bezgranicznej, szczególniej tam, gdzie szkoły były pod kierunkiem Pijarów i Jezuitów. Nawet uniwersytecka nauka była zacieśnioną, chociaż uniwersytet wiedeński słynął ze swego wydziału lekarskiego. Wpływ katolicyzmu był zbyt potężny, ażeby tolerować swobodne badanie, które stanowi całą siłę każdej wyższej szkoły. Nawet wydalenie Jezuitów nie oddziałało pomyślnie, gdyż wpływ duchowieństwa złamanym nie został. Nie mogły się więc rozwinąć takie nauki, które, jak filozofia, historya, państwowość, muszą być wolne od wszelkich ustępstw. Nic też dziwnego, że w dziedzinie tej aż do roku 1820-go nie ukazała się żadna praca wybitniejsza.

Pomimo jednak wszelkich przeszkód, duch niemiecki znalazł środek przekroczenia czarno-żółtej zapory. Wprawdzie Austrya była prawie wolną od czułostkowości, panującej w literaturze, swobodna od burz i zachceń wolnomyślnych, od idei rewolucyjnych, ale powoli nurtowały ją, myśli, zasiane przez Lessinga i Herdera, Schillera i Goethego, budziły echa w małych wprawdzie kołach a lepsze umysły w Au-stryi wciągały w sferę swego wpływu. Ulubieńcem był tutaj Wieland ze swoją gadatliwą filozofią, która „słabego ciała” nie potępiała. Kraje podzielone politycznie zbliżały się przynajmniej w dziedzinie duchowej; lepsze umysły odczuwały wszędzie ciśnienie reakcyi i we wszystkich niemieckich krajach budził się duch oporu i tęsknota do wolności.

Anglia, chociaż wywarła bardzo znaczący wpływ na rozwój XVIII-go wieku, wiodła życie zupełnie odosobnione. Naród nie odczuwał prawie tych walk duchowych, które się na stałym lądzie odbywały; szlachta zajmowała się modną filozofią, a w dziedzinie obyczajów uległa francuskiej moralności, dwór na życie duchowe nie wpływał prawie wcale. Im bardziej literatura nadobna i nauki dopasowywały się do potrzeb wyborowego towarzystwa, tem częściej występowały na przedni plan kobiety, W Jatach 1772—1785 kwitnął salon Elżbiety Montague w Londynie, gdzie się gromadził przeważnie świat umysłowy szlachecki; pisarze mieszczańscy i aktorowie gromadzili się u pań Yesey i Thrale. Wpływ jednak tych zgromadzeń ograniczał się do stolicy.

Rewolucyjne idee znalazły odpływ w Anglii w życiu politycznem i towarzyskiem, ale prądy radykalne nie zdołały zachwiać jednolitego organizmu państwa, tembardziej, że stronnictwo torysów trzymało rządy państwa w swoich ręku. Pomimo tego pod wpływem ducha wieku powstało stronnictwo demokratyczne, usiłujące usunąć nadużycia w zakresie sądownictwa, organizacyi więzień i zarządu. Ale reformy mogły wyjść tylko z łona parlamentu, zaś parlament nie skłaniał się do żadnej inicyatywy. Długi państwowe od roku 1792—1816 w skutek napoleońskich wichrzeń kilkakroć się wzmogły; handel i przemysł, które z powodu rozwoju i stosowania machin do pracy, zrobiły znaczne postępy, skutkiem nadprodukcyi odniosły cios fatalny. W dodatku przyszedł nieurodzaj 1816 roku, a z nim podniosły się ceny na artykuły spożywcze, tem więcej, iż dowóz zboża był wysoko oclony. Nastąpił przeto głód, z którym daremnie walczyła prywatna dobroczynność. Px’oletaryat w miastach fabrycznych, jak Birmingham, Norwich i inne burzył się i wywoływał zamieszki. Przewódcy demokracyi starali się obudzić w kołach roboczych przeświadczenie, że wszelkie wybuchy nie doprowadzą do niczego, a do zmiany położenia przyczynić się może tylko reforma parlamentarna. Usiłowania te przyniosły tylko częścio-

wy skutek, gdyż w Spanfieldzie pod Londynem przyszło na początku grudnia 1816-go roku i 28-go stycznia 1817-go roku w Londynie do rozruchów i zamachów na księcia regenta. Wtedy ministeryum z zezwolenia parlamentu zawiesiło na czas nieograniczony Habeas cor-pus z roku 1679-go, zabezpieczające każdego Anglika przeciwko nieusprawiedliwionemu sądownie uwięzieniu, a sędziom nadające prawo trzymania w więzieniu osób podejrzanych. Opinia powszechna była jednak przeciwną ministeryum i parlamentowi. Wpływ wigów począł się wzmagać, w miarę wzrastania niechęci przeciw torysom. Kiedy nierządny następca, jako Jerzy IV-ty, tron objął 29-go stycznia 1820 roku, już można było powiedzieć, że pewna zmiana w polityce wewnętrznej nastąpi.

Rossya w czasie panowania Alexandra I rozwinęła się we wszystkich kierunkach. Cesarz Alexander był niezawodnie najwybitniejszym z władców swego narodu, który mu zawdzięcza wiele najlepszych

instytucyi.

Zycie umysłowe i prądy w południowo-romańskich państwach pozostały dla historyi ludzkości bez znaczenia. Hiszpania i Włochy stały w ciągu całej epoki niżej punktu przeciętnego wykształcenia; większa część dworów przedstawiała wielki obraz demoralizacyi, zwłaszcza w Madrycie i Neapolu. Nauka i szkoła były prawie zaniedbane* handel i przemysł w upadku i tylko w nielicznych kołach rozumiano wielkie straty, jakie istniejące położenie przyniosło.

Znamienną bardzo cechą życia i kierunku wyższych kół Europy były⁷ kongresy. Upatrywanie przez większość dyplomatów najwyższej sztuki rządzenia w kłamstwie i oszukaństwie i dążenie tylko do zaspokojenia celów osobistych, uwidoczniają się w politycznej historyi owych czasów. O cele idealne, o materyalny i duchowy dobrobyt narodów troszczono się bardzo mało, pożytek dy-nastyi był głównym punktem wszelkiego działania. Chociaż przed rozpoczęciem rewolucyi uczyniono pewne postępy na tern polu, sztuczna dyplomacya wszystko to unicestwiła. Napoleon był przyzwyczajony do oszukiwania ludzi, zastępcy jego potrafili naśladować go, za ich więc współpomocą, szczególniej Talleyrand, dyplomacya przybrała charakter sztuki oszukiwania, uprawianej w buduarach lub też dzikiego gwałtu, a jednocześnie podtrzymywano sprzedajność, rzadko dawniej znaną.

Najświetniej rozwinęło się życie na kongresach w Erfurcie i Wiedniu. Na pierwszym powszechne zajęcie budziła gra aktorów

Wiek XIX.

C o m ó d i e franęaise, śród których błyszczeli Talma, Dumas, dowcipny Duchenais, piękna Bourgoing. 28-go września 1808-go roku rozpoczęto przedstawienie tragedyą Corneille’a „Cinna,” a zakończono odegraniem „Bajazeta” Racinea. Wspaniałość wystawy przeszła wszystko, co dotychczas widziano; kobiety błyszczały nadzwyczaj nem bogactwem strojów, a w ogóle wszyscy aktorowie usiłowali w sztuce swojej najwyższego szczytu dosięgnąć. Najbardziej odznaczali się Talma i Bourgoing—przedewszystkiem Bourgoing, jako kobieta, zachwycała cały parter „królów,” jednego po drugim zabierając do niewoli, a na tym punkcie wszyscy byli wzajemnie wyrozumiali dla siebie i w aspi-racyach zgodni. Na uwagę zasługuje drobny przypadek, który się zdarzył na przedstawieniu „Edypa” Yoltaire a. Kiedy w pierwszym akcie aktor wygłosił zdanie: „Przyjaźń wielkiego człowieka jest darem bogów,” Cesarz Alexander powstał i z uszanowaniem uścisnął dłoń Napoleona. Ogólny poklask rozległ się w sali. W parę lat potem obaj przyjaciele stanęli znowu naprzeciwko siebie na śnieżnych równinach Rossyi.

Krótkotrwałość kongresu w Erfurcie nie pozwoliła na rozwinięcie tej wspaniałości, jaką się kongres wiedeński odznaczał. Wiadomość o mającym nastąpić zjeździe zgromadziła nad Dunajem najwyższą ary-stokracyę, jako też różnych wyrzutków cywilizacyi dwuznacznej sławy. Tłoczyli się tam tedy rozmaici projektodawcy, prorokinie, genialni oszuści, półwiatowe damy z pół Europy—orszak, który mógłby być śmiało usuniętym. Obok tego zjechali posłowie miast i korporacyi, delegaci gmin żydowskich, pragnących uzyskać równouprawnienie dla swoich wyznawców i nieszczędzący w tym celu pieniężnego poparcia. Cesarz robił wszystko, ażeby swoich gości po książęcemu przyjąć; koszta kongresu wynosiły — niezależnie od tego, co zapłacił naród — 20 milionów guldenów.

Kongres otwarto wielkim symbolicznym ogniem sztucznym. Po spaleniu fajerwerku książęta ze swojemi damami objechali miasto, płonące ogniami śród powszechnych okrzyków ludności. W dzień tłoczyły się tłumy ludu na placu pałacowym, ażeby widzieć rozjeżdżających się ukoronowanych gości; część ich zamieszkiwała pałac cesarski— na placu było więc zawsze coś do zobaczenia. Od owej chwili trwały bezustannie zabawy, bale, przedstawienia w teatrze, koncerty, reduty i t. p. Szczególniejszą sympatyą otaczano Cesarza Alexandra i króla pruskiego. Król lubił bardzo chadzać w prostem ubraniu mieszczań-skiem.

Jeden z największych festynów był wydany na pamiątkę bitwy pod Lipskiem 18-go października w Praterze. Zgromadzono tam setki namiotów i trofeów wojskowych, a wszystko oświetlono pochodniami. Dunaj pokryły łodzie i pontony; przeszło 100,000 widzów zgromadziło się tam. W nocy wojsko przy dźwięku muzyki, śród oświetlonych alei Prateru wracało do miasta. Wieczorem tego samego dnia wydał Metternich w swoim pałacu zimowym bal, na którym zgromadziło się przeszło 800 osób najdoborowszego towarzystwa. Było to osobliwsze zbiorowisko: obok wielu mężów poważnych, wielu pozbawionych charakteru i rozkoszników, wiele dowcipnych pań, pięknych i gotowych zawsze do intryg politycznych i nowych miłostek. Fr. v. Gentz, sekretarz kongresu, który znał wszystkie sprężyny, poruszające ów zegarek, ku końcowi roku zapisał w dzienniku swoim: „Ogólne położenie niewesołe... w skutek miernoty lub niezdolności prawie wszystkich, kierujących sprawami; dokładna znajomość tej nędznej komedyi i równie lichych potęg, kierujących światem... śmieszą mnie.” A jednak ten człowiek, obdarzony tak bystrym wzrokiem, był również zakażony duchem towarzystwa, żądny używania i pełny miłości własnej, jak inni. W tym samym dzienniku zapisuje, że w roku 1814-tym miał 14,000 dukatów dochodu — który się składał w znacznej części z prezentów i podziękowań za okazywane różne grzeczności. Na świetne czasy wiedeńskiego kongresu nie można spoglądać bez pewnego oburzenia. Wszystkim tym eleganckim dyplomatom, zgromadzonym w balowej sali Metternicha, brakowało rozumu i serca. Z owych to kół właśnie wyszedł akt związkowy, który zrodził walkę o przewodnictwo w Niemczech, wyszła idea „świętego przymierza”—ów poroniony płód dyplomacyi, któremu równego nie znają dzieje, w tych kołach zrodziły się uchwały karlsbadzkie i wszystko, co się wiąże z prześladowaniem ludzi prawych i uczciwych.

ROZDZIAŁ VI.

Główne rysy w dziedzinie filozoficznej i religijnej.

d działalności wyłącznie prawie materyalnej przejdźmy teraz do nieskończonej dziedziny myśli. Cel tego dzieła i koła, dla ^2 którego jest przeznaczone, wymaga przedewszystkiem jasności i popularnego wykładu, dla tego też nie znajdą tu miejsca żadne, wykłady systematów filozoficznych; wystarczy zwrócenie uwagi na te idee, które przedewszystkiem na życie narodów wpływ miały, nie tylko na twórczość uczonych. Większość czytelników nie może się zaznajamiać z dziełami mędrców, ażeby je w całości przetrawić, ale dochodzą do nich pojedyncze zdania i myśli, które duch narodu po swojemu, często nieprawdziwie objaśnia, ażeby je wpleść w osnowę swoich żądań lub czynów. W ten sposób mogą dobre i złe popędy, rozbudzone przez pewne idee i odżywiane namiętnością, wkroczyć w dziedzinę historyi ludzkości i postęp ogólny popychać lub hamować. W ten sposób chłopi z epoki reformacyi wytłómaczyli na swoją korzyść słowa Lutra o „wolności ewangelicznej,” a tłum przedmieść paryskich tak samo postąpił z nauką rewolucyjnych marzycieli. Nie idee same, zrozumienie ich było fałszywe; ale że błąd zawsze upadnie, a prawda, chociażby po długiej walce, zwyciężyć musi,—to właśnie jest podwaliną postępu ludzkości, to pociesza zawsze lepszą część społeczeństwa w dnie smutne;—obłoki mogą zakryć słońce, ale nie zgasić.

W pierwszej połowie ubiegłego stulecia, jakeśmy to już poprzednio wykazali, zaznaczyło się ciągłe podnoszenie się ducha krytycyzmu. Z Anglii wyszedłszy, ruch ten ogarnął Francyę, gdzie doszedł do zupełnego zaprzeczenia pierwszego pierwiastku duchowego, a następnie przerzucił się do Niemiec. Ale już wówczas zarysowały się dwa odrębne obozy—Voltaire’a i Rousseau i w duchu tego przeciwieństwa postępował dalej umysłowy rozwój w Niemczech. Niemiecka filozofia, której przedstawicielem wówczas był Krzysztof Wolff, wychodziła z założenia, że rozum jest najwyższym sędzią, który powinien usunąć wszelkie błędne doktryny z dziedziny prawa, moralności i teologii. Wolff był człowiekiem trzeźwym, który niezmordowanie dla oświaty pracował, nie dochodząc jednak do wniosków tak materyalistycznych i dowolnych, jak francuscy salonowi myśliciele, ale filozofii jego brak organicznej, jednolitej całości.

Ręka w rękę z ruchem zapoczątkowanym przez Wolffa odzia-ływał także wpływ deistów angielskich i wolnomyślicieli, których pierwsze poważniejsze dzieło p. t. Biblia Wertheimowska ukazało się w 1735-ym r. Autorem jej był Wawrzyniec Schmidt. Usiłowaniem jego było dowieść za pomocą odpowiednio dokonanego przekładu i dodanych do niego objaśnień, że Biblia dobrze zrozumiana da się doskonale pogodzić z czystym rozsądkiem. W przedmowie autor ośmielił się zauważyć, że wszystko to, co w objawieniu sprzeciwia się rozsądkowi, nie może być uważanem za prawdę.

Wywiązał się z tego spór namiętny, w znacznej mierze usprawiedliwiony, gdyż przekład zniszczył poezyę biblijną i spospolitowal ją.

Przeciwko racyonalistycznym usiłowaniom wystąpili z jednej strony prawowierni, broniący każdej litery ksiąg świętych, z drugiej — pietyści, u których przeżyły się zdrowe początkowe poglądy założyciela Spencera.

Tymczasem racyonalizm i umiarkowana trzeźwość robiły ciągłe postępy i wprowadziły w dziedzinę filozofii i religii pozbawione treści mędrkowanie, które już około połowy XVIII-go wieku w życiu rozpanoszyło się w ogóle. Wkrótce też wytworzył się kierunek opozycyjny, który walczył zarówno przeciwko zbytniej trzeźwości poglądów, jako-też przeciwko zdrętwiałej prawowierności. W sferze religijnej Kacper Lavater (1741—1801), natura gwałtowna i ruchliwa, żądał, ażeby każdy bóstwo w sobie nosił i wykładał, że miłość dla ludzi powinna być zwrotnym punktem wszelkich czynów i myśli. Ale ogarnął go wkrótce świat nadnaturalny; od wiary wr żywego, osobowego Boga przeszedł on do wiary w widziadła i duchy, od badania wewnętrznego życia do próżnego przyglądania się samemu sobie. O ile on był teologiem ludzi z okresu burz i wrzenia, o tyle F r. Henryk J a c o b i (1743—1819) był filozofem tego kierunku. Rousseau poruszył go do głębi, ale natura jego, nadto dwoista, nie pozwoliła mu nigdy osiągnąć harmonii ducha i serca. W duszy jego gnieździło się potężne uczucie religijne, podniecone ruchliwą fantazyą, lecz rozum wysilał się daremnie do wydobycia na jaw podniosłych myśli z tego zmierzchu, w jakim się wlokło własne jego życie. Niejasna marzycielskość jego umysłu i piękna forma, zjednały Jacobiemu w wyborowych kołach pewną popularność, ale ściśle rzecz biorąc, działalność jego przyczyniła się mało do postępu.

na

dobie będących w życiu prywatnem

na

Filozofia popularna znalazła szeroki rozgłos, który dotrwał aż do okresu burz i wrzenia. We wszystkich dziennikach, dla szerokich kół przeznaczonych, widocznie przebijała się dążność moralizowania, która wszelkim niemieckim usiłowaniom w tym względzie nadała cechy angielskiego wpływu. Pisarze tych kół badali prawa moralne, o ile one miały styczność z pewnemi wypadkami, albo też pisali rozprawy o pewnych stanach duszy i uczuć. Wprawdzie podobne roboty mają bardzo małą doniosłość dla mas i tylko mnożą szeregi filozofujących elegantów, ale taka filozofia popularna miała niezawodnie wpływ niemieckie mieszczaństwo. W kołach tych osłabiała ona wiarę w żądną władzy instytucyę kościoła, nie porywając się wcale na religię i chrześcijanizm; zwalczała przesądy, a broniła praw rozumu wobec wszystkich ważnych kwestyi i publicznem; zwracała ich uwagę na dziedzinę wychowawczą, usiłując rozbudzić tam ducha tolerancyi. Najpiękniejszym kwiatem, który na gruncie tej filozofii wykwitł, był Na t. han Mędrzec Lessinga—najczystszy owoc filozofii Emanuela Kanta.

na nas

Dopiero z wystąpieniem Kanta nowożytna filozofia rozpoczęła swoje panowanie, które szerokie horyzonty poza granicami Niemiec objęło. Sięga on korzeniami swemi owej epoki rozbudzenia się filozofii, aleją przerasta. Na nim odbił się także wpływ Locke’go, lecz filozof niemiecki potęgą rozumu przekroczył daleko granice, zamknięte poglądami społeczeństwa angielskiego. Pierwsza wielka zasługa jego polega na tem, że on rozum, jako narzędzie myśli, poddał badaniu i krytyce, o ile poglądy, jakie mamy o rzeczach, ustosunkowują się do rzeczy samych i gdzie może być granica wiedzy ludzkiej. Dzieło, zawierające owe rewolucyjne tezy, ukazało się w roku 1781-ym pod tytułem: Krytykaczystego rozumu. W ykładał on w niem, że poglądy na rzeczy, otrzymane przy pomocy zmysłów, a nie doświadczenia, wcale nie są prawidłowem odbiciem samych rzeczy. My możemy, co najwyżej, wrażenie, dochodzące do nas z zewnątrz i zmiany, jakie się w nas odbywają, sprawdzić. Wszelkie więc nowe poglądy można uważać, jako rezultat siły naszego pojmowania i działających bodźców. Musimy więc naprzód stwierdzić, o ile poglądy różne ulegają wpływom naszej własnej istoty. Każdy pojmuje świat swój za pomocą własnych władz poznania; inna jednostka (jaźń) będzie go pojmowała inaczej* Wszelkie wiadomości, za pomocą doświadczenia na-

aaaaa

mmm

mmmm

IPill

mm

W$m%&' ■ ^

m*

• :v-    ‘ ,

fillśt

illFii

■r.

W:m

^gjg|pk«

t,\

■i

Ii

JHg

le®ĘlĘml0W$-

mm -1

saj*

Ss'*⁼'

t|"

■ :"4

Jp??* '

9 Ib

aI 99

Igi

IKSlill

f-:

■BI⁸

IHp

■Ę11P

y

>•

fi:

Ł:

K

iffpp

■Jp

m

C;v’

mm

f; ’

pi--:

wmmmi

?i ' '

■'■•V

iHI

I-V S3&35S

WSSSpSgiaips

.,.. j yJ|l§l§

iillti^ill

jggtft l-i:.⁻ \ -.•

Bjag&fffeŁ-ę-; ,. . */<C%?g8paŚ|il

Hfe^p

af&UR

S-y-rSĄ KK

Iii

i'--'.:

./■ .7

|fg

Iw*#

bywane, dotyczy sfery materyalnej, zmysłowej, a za pomocą, rozumu, według praw przyrodzonych, klasyfikują, się, stosownie do miejsca, czasu, przyczyn, działania i t. d.; czynniki te Kant k a t e g o r y a-mi rozumu nazywa. Ponieważ jednak rzeczywistość tylko według miary naszych zmysłów pojmujemy, poznajemy więc rzeczy takiemi, jakiemi się nam wydają; rzecz zaś sama w sobie, jako całość odrębna (Ding an sich) jest dla nas nieuchwytną. Barwy pewnych przedmiotów tworzą się w naszem oku, poza okiem one nie istnieją. Wszelka świadomość, która tylko z czystego rozumu pochodzi i za podstawę nie ma doświadczenia, jest złudzeniem, ułudą (Schein). W ten sposób K. Kant przeciągnął granicę między rzeczami poznawalnemi, a niepozna-walnemi i zwrócił uwagę na to, że budowa istoty ludzkiej i prawa myślenia uniemożebniają poznanie rzeczy nadzmysłowych,—czyli, mówiąc inaczej, idee nie mogą być przedmiotem zmysłowego poznawania. Przyszedł on ostatecznie do wniosku, że chociaż Bóg jest niezbędną ideą rozumu, dowody wszakże jego istnienia są niewystarczające; to samo można powiedzieć o istnieniu i nieśmiertelności duszy i wolnej woli.

Wewnętrzna świadomość tych idei możebną jest jednak w dziedzinie moralnej. W drugiem dziele swojem, w Krytyce praktycznego rozumu, które się ukazało w roku 1788-ym, budował Kant systemat swój dalej, oparłszy go na prawach moralnych. W dziele tern wyłożył idee, które pomimo, że niedowiedzione, postawił jako „postulaty praktycznego rozumu.” Prawa moralne według niego nie po-legają na dowolnych lub zmiennych podstawach, ale są niezbędnie potrzebne i wypływają z obowiązku. Prawa te dosięgają szczytu w tak zwanym rozkazie kategorycznym (kategorisches Imperativ) i określić dają się w ten sposób: „Czyń według tych zasad, które chciałbyś widzieć, jako prawa ogólne.” Z tego wyprowadza pojęcie obowiązku. Obowiązek według niego jest czynem rozumu, przy pomocy którego o możności swobody państwowej wnioskować można, gdyż obowiązek bez wolności jest niemożebny.

W podobny sposób pojmuje on także Boga i nieśmiertelność, jako „postulaty praktycznego rozumu,” jako niezbędne przypuszczenie prawa moralnego.

Idee Kanta tem większe miały znaczenie, że były powiedziane pokoleniu, wychowanemu w bardzo chwiejnych zasadach moralnych. Wspomniane nieraz poglądy na moralność, jakie panowały w epoce burz i wrzenia i aż do romantycznej epoki przeszły, nadawały zbyt wiele znaczenia chęciom i żądaniom jednostek; Kant, jako antytezę owego samowy wyższenia się, postawił niezłomne prawo obowiązku,— i przez to stał się do pewnego stopnia dobroczyńcą własnego społeczeństwa.

W innych dziełach filozof królewiecki rozwinął poglądy swoje na życie religijne i obywatelskie. Jak wszystkie umysły głębsze, uczynił on religię przedmiotem poważnego rozmyślania. Tu właśnie najjaśniej okazuje się różnica między wszechludzką filozofią niemiecką, a modną filozofią francuską, nie mówiąc już o tern, „kategoryczny imperatyw” Kanta stoi na wprost przeciwnym biegunie materyalistyeznej etyki francuskiej. Polityczne poglądy Kanta znamionuje również wielka moralna powaga. Jak wielu innych, powitał on początek rewolucyjnego ruchu we Francyi z wielką radością, gdyż zdawało mu się, że się urzeczywistnia to właśnie, co on sam uznał za prawdziwe i usprawiedliwione: wolność jednostki miarkowaną rozumem prawodawstwa. Poglądów swoich nie zmienił wtedy nawet, kiedy rewolucya przekształciła się w krwawą walkę stronnictw, gdyż nadużycie wolnomyśl-nycb idei nie dowodzi jeszcze ich nieprawdziwości. Żądał on także wolności i równości, ale wolności szanującej prawa, połączonej z obowiązkami względem społeczeństwa. Równość powinna otwierać drogę wszystkim do wszystkich urzędów, stosownie do uzdolnienia każdego. Państwowy i kościelny despotyzm musi być przez oświatę usunięty. Do tego potrzeba swobody prasy i przedstawicielstwa powszechnego. Wtedy stanie się możebnem to: że pojedyńcze narody uznają siebie za członków wielkiej ludzkiej rodziny, a sprawy swoje załatwiać będą za pomocą kongresów pokojowych.

Filozofia Kanta, mianowicie krytyczny idealizm, posłużyła za punkt wyjścia innemu myślicielowi J. G. Fichtemu (1762—1614), który główne swoje poglądy wyłożył w dziele pod tytułem: Zarys nauki o wiedzy (1794).

W systemie Kanta była pewna sprzeczność między pojęciem jaźni a istnieniem rzeczy; dualizm ten starał się Fichte wyrównać. Podsta-wą jego systemu filozoficznego była jaźń, jako pojęcie wszechtworzącej siły czynnej. Swobodna ta, sama przez się zrodzona czynność rozumu, miała być jedyną prawdziwością i boskością. W najwyższem pojęciu jaźń owa jest samozrozumieniem boskości, ludzka zaś jaźń jest objawieniem tej ostatniej. Niejaźń, czyli wszelki byt zewnętrzny, jest tylko następstwem wewnętrznych impulsów, jest przeto środkiem, przy pomocy którego jaźń, osobowość, swoją najgłębszą istotę poznać może. Bóg Fichtego nie jest żadną nadzwyczajną istotą, będącą poza nami, ale niewzruszony moralny „ład świata,” jako wiecznie czynna, wszystko regulująca siła bytu. Pogląd ten sprowadził na niego zarzut ateizmu, przeciwko któremu usilnie się bronił.

U Fi ch tego, jak i u Kanta, obowiązek jest zasadniczym punktem praw moralnych, chociaż motywował go inaczej. Życie, chociażby dla

■■■I

§1 1 w I

'i

ifj"

II

[!

mm

BjSjp

y- '

\L::y

;r-

gjilfp

IBKiisi

mmmm

i;

I:

J. (I. Fichte.

pewnych jednostek nie miało żadnej wartości, „z powodu obowiązku jest świętem.” W niem bowiem spoczywają pierwiastki niezależności moralnej, którą Fichte nazwał „zbawieniem.” Prowadzi do niego tylko spełnienie obowiązku. W wielu swoich pismach pracował nad pogłębieniem i wyzwoleniem się religijnego uczucia i ciągle podnosi! potrzebę wzmocnienia poczucia obowiązku. W Mowach do niemieckiego narodu pisał, że Niemcy powinni nareszcie przyjść do samopoznania, powinni ojczyznę swoją, jako coś trwałego uważać, którą następującym pokoleniom w spuściźnie zostawić trzeba,

głębi duszy prze-

n-

i!

Smgmm

EStS

WŁM

-f

■ s.

■kJm

Ęssi§|§

--

-■k

qggfpil

mm i

ig

J. W. J. Sclielling.

chowywać pamięć o wolności, aż przyjdzie chwila, kiedy myśl w czyn dojrzeje. W historyi nie tylko siła oręża znaczy, niemniej stanowczo działa siła ducha i uczucia.

Do Fichtego przyłączył się w początkach jego działalności J. W. Józ. Schelling (1775—1854). W filozofii jego wystąpił znacząco romantyczny rys epoki, który się w nim rozwinął nie drogą czystego rozumu, jak u Fichtego i Kanta, ale był raczej płodem ruchliwej i śmiałej wyobraźni. Z początku Schelling z pewną niezależnością poruszał się w zakresie idei Fichtego. Jaźń pojmował, jako coś realnego i absolutnego, począł więc badać, jak się z niej rzeczywisty świat rozwinie. Od tej chwili filozof-poeta postawił sobie za zadanie życie przyrody filozoficznie wyjaśnić. Poznał on, że istotny byt nie w jaźni, lecz w naturze działa, chociaż na bardzo nizkich stopniach rozwoju. Wszech-jaźń spoczywa zarówno w jednostce ludzkiej, jak poza nią; av jednostkach objawia się tylko wzmocnioną, jestestwo jej przekształca się w ducha. Myślenie i byt są identyczne. Wszechnatura wydaje wszystko ze siebie, a w człowieku dosięga samopoznania. Rzeczywistość więc i ideał są objawieniem jedności, wszechduszy, duszy świata, w której się Avszystko jednoczy i dlatego jest ona prawem natury i jego duchem.

Na filozofię natury Schellinga wielki wpływ wywarły rozmaite wypadki z dziedziny nauk przyrodniczych, szczególniej odkrycia Rit-tera (galwanizm, jako przewodnik procesów życiowych) i innych. Ale wyobraźnia porwała pęta naukowej krytyki i stworzyła świat w pojęciu fantastyczno-mistycznem, przetykając istotne zjawiska marzeniem, które wprawdzie pod względem poezyi były pięknemi, ale dla wytworzenia jasnego poglądu na przyrodę nie miały znaczenia. W uczniach Schellinga zaznaczył się rozłam między filozofią natury, a naukami przyrodniczemi, niebezpieczny dla obu gałęzi wiedzy. Dalszy rozwój Schellinga zwraca się ku najwyższym objawieniom ducha, przekształconego we wszechduszę, ku sztuce, religii i filozofii. W pierwszej świadomość ducha z nieświadomością natury łączy się w piękno, które działa w artyście, jako podnieta. Jak natura, tak samo i dzieje są samorozwojem absolutnego Boga. Mistycyzm, który się objawił w Scbel-lingu w pojęciu Boga, w pojęciu dobrego, złego i człowieczeństwa Boga, wcielonego w Chrystusie, jakoteż inne poglądy, sprowadziły powoli filozofię jego na drogę reakcyi. W ciągu przeszło dwudziestu lat, aż do roku 1834-go nic prawie nie wydał, ale pracował zawsze, coraz bardziej zagłębiając się w mistyczną fantastykę.

Ostatni z wielkich myślicieli tej epoki był Fr. Hegel (1770— 1831). Jak Kant w swojej Etyce wywołał przewrót w dziedzinie moralnej, podnosząc osobiste uczucia do godności jedynych motorów czynu, tak Hegel w epoce romantycznej w nauce swojej o formach i stopniach rozwoju ludzkiego samopoznania stanął na stanowisku

przeciwległem. Opowiadają, jakoby na łożu śmiertelnem Hegel miał powiedzieć, że przez jednego tylko był zrozumiany, a jednak błędnie rozumiany. Chociaż wykład jego, naszpikowany ciężką terminologią, utrudniał, a często uniemożebniał zwykłym śmiertelnikom

% vsmm

■:»

w®

Wk

V

i§g|g g'

-i -■

.ii-

i - -- '

5-

i i

c: , '

Iwffm

#«

•>

ikM

:y

:v;

Vm‘M iM

II 1

■ggl

*kv. I s0M

PHI

iU.

ii

G. W. F. Hegel.

zrozumienie, wiele jednakże idei Hegla w życie ówczesnego społeczeństwa wsiąkło i stało się własnością ludzi wykształconych. Dotyczę to szczególnie rozmaitych myśli jego z dziedziny państwowości i prawa, a także wyszłej już po jego śmierci—Estetyki.

Pojmował on państwo, jako przyrodzony wynik historycznego rozwoju, a jednocześnie, jako organizm moralny. Stał wprawdzie w epoce reakcyi po stronie rządu, nie występował jednak nigdy, jako obrońca feudalnych zachcianek. Według niego państwo powinno dać udział narodowi w życiu publicznem i stanowić jedność bez uciekania się do ucisku; wymagałoby to między wojskowością a samorządem gmin spójności, jako niezbędnego celu rozwoju, który przez cały ciąg dziejów do wolności dąży i dążyć musi, gdyż dążenie takie jest rozu-mnem. Myśli te wyłożył on najlepiej w Filozofii dziejów (1837).

W Estetyce nie wyłuszczył metodycznie rozwiniętego systemu piękna i sztuki, ale położył trwałe fundamenta, na których później rozwinęła się nauka o sztuce. Piękno według niego jest „objawieniem się idei przez materyę,” ale twierdzenie to, jak się później okazało, szkodę przyniosło sztuce. Hegel stworzył szkołę, która szerzyła jego poglądy i wpływała na ukształtowanie się estetyczne krytycznych sądów w literaturze.

Filozofia Kanta i Fichtego podziałała silnie na wiele młodych umysłów i stanowiła do pewnego stopnia mur obronny przeciwko wpływom francuskiego materyalizmu. W epoce, kiedy Niemcy we względzie państwowym nic nie stworzyli, filozofowie ich zbudowali wspaniały gmach myśli: oni usamowolnili duchową jaźń człowieka, a ducha i moralną wolę postawili, jako hamulec wobec warunków natury; wywołało to w narodzie rewolucyę równie gwałtowną, jak francuska, ale bardziej płodną w zwycięstwa i trwalszą.

We Francyi filozofia encyklopedystów długo jeszcze była górą. Godnem jest uwagi, że Etyka kontynuatorów tej szkoły, w skutek gwałtownych przejść rewolucyi, nie pogłębiła się wcale. Z grupy tych, którzy stanęli w opozycyi z sensualizmem, zanotować wypada Klau-dyuszade St. Martin’a (um. 1803), a szczególniej Maine de B i-ran’a (1766—1824). Pierwszy propagował mistycyzm bardzo zresztą płytki, który szerszego wpływu nie wywarł. Maine w założeniu swojem postawił wątpliwość, czy w człowieku fizyczna strona rzeczywiście górę bierze nad duchową? Idea człowieka, jako istoty rozumnej, zrozumiałą być może tylko przez samopoznanie (conscience de son moi). Staje się to możebnem tylko przy pomocy zmysłu wewnętrznego (sens intime), który się objawia, jako wola i identyfikuje się z jaźnią. Kierowana zaś przez nią czynność zawiera w sobie harmonię sił żywotnych i stanowi szczęście. Jakkolwiek francuscy autorowie utrzymują, że Maine był pisarzom samodzielnym, jednak znaczenia, jakie nadawał jaźni i nie-jaźni (moi, non-moi), każe przypuszczać, że mocno ulegał wpływowi filozofii niemieckiej. Systematu nie utworzył żadnego, gdyż nie posiadał tej żelaznej wytrwałości ducha, jaką odznaczał się Fichte. Jeszcze w 1794-ym roku zapisał on w dzienniczku swoim: „my ulegamy zawsze zmianie w miarę otoczenia.” Tego, co sam uznał za najwyższy punkt swojej jaźni—woli—brakowało mu przedewszy-stkiem, znalazł się więc bez oparcia i z całym swoim systematem padł w objęcia kościoła. Wielkiego znaczenia były pisma Chateaubriand’a, w których w poetycznej obsłonie podnoszono wielkość i władzę katolicyzmu. Pani de Stael książką swoją O Niemczech zwróciła uwagę na niemiecką filozofię, ale wpływ dzieła okazał się znacznie później.

W Anglii zajmowano się opracowywaniem traktatów w rozmaitych kwestyach moralnych; jak Fergusona (um. 1816—Zasady etyki i nauk politycznych), a pisma Adama Smitha, wielkiego filozoficznego i ekonomicznego znaczenia, wypadnie nam później dopiero ocenić.

W polskiej literaturze filozoficznej wyróżnić należy, jako matematyka i filozofa, Jana Śniadeckiego (1756—1830). W pisemku o Logice i retoryce (1814) wystąpił on przeciwko filozofii Kanta, uważając metafizyczne wnioski królewieckiego filozofa za szkodliwe dla młodzieży polskiej. Poddawszy również krytyce filozofię Kanta w dwóch innych rozprawach, O filozofii (1819) i w Przypadku (1820), w dziełku p. t. Filozofia umysłu ludzkiego, czyli rozważny wywód sił i działań umy sło wych (1826) wyłożył swoje zasady. Śniadecki odrzuca badanie pierwotnej przyczyny i ostatecznego celu, to jest nie odpowiada na pytania: co to jest materya i co jest dusza? „Pierwsze i najodleglejsze przyczyny są dla nas dla docieczenia niepodobne. Są to ostateczne punkta sił ludzkich i filozoficznych badań; między niemi a pierwszemi wrażeniami zmysłów leży świat prawdziwych odkryć i wynalazków, leży niezmierne pole do popisu dla wszystkich zdolności i talentów człowieka. Za temi zaś ostatecznemi punktami ustają wszelkie porównania i stosunki, a zatem drogi i sposoby wywierania naszych sił.” Empiryzm Śniadeckiego da się sformułować w jego własnem zdaniu, że „jedynem zatrudnieniem i nauką człowieka są fenomena” i „że my możemy tylko z fenomenów szczegółowych dochodzić do poznania fenomenów ogólnych.”

W głównych więc swoich poglądach filozoficznych Jan Śniadecki o lat dziesięć wyprzedził wielkiego francuskiego filozofa Aug. Comte’a, założyciela szkoły pozytywistycznej. W odpowiedniem miejscu wspomnimy jeszcze o Jędrzeju Śniadeckim, poprzedniku Darwina.

Wspomnieć tu jednak należy i o szkole szkockiej, na czele której stał Tomasz Reid (1735—1803). Szkoła szkocka, psychologiczna

siigfe.

Mii

“3

W:

m. w®

Ł-jć

jk j, 4

wHEm

wm

wm

SsStóę i y%,' . « •. J.

V ajltSl

SB

yi

ites

.•

Jan Śniadecki.

w zasadzie, przygotowała cały szereg głębokich myślicieli. Tomasz Reid wystąpił przeciw sensualizmowi Locka i sceptycyzmowi Hume’a, a do filozofii wprowadził teoryę ograniczoności naszej wiedzy.

Mówiliśmy już, że ruch racjonalistyczny w dziedzinie protestantyzmu nie został bez wpływu, podobnie jak i deistów, ale płytkość większości ich przedstawicieli prowadziła do walk wzajemnych na punkcie wiary objawionej. Wogóle zaś w kołach wykształconych i na pół-wy kształconych panowała obojętność dla religii.

Główna nasada protestantyzmu—prawo wolnego badania—urno-żebniało większy ruch umysłowy, niż w kościele katolickim. Jako powszechną, cechę można zaznaczyć przeciwieństwo krytycznego ducha i żądania umysłów wierzących; stokrotnie usiłowano bezskutecznie oba te potężne czynniki historycznego postępu pojednać ze sobą i przesiać wszystko przez sito rozumu, nie naruszając w niczem jądra religii.

W roku 1799-ym ukazały się bezimiennie Uwagi o religii do ludzi wykształconych, wydane przez Ed. Dan. Schleiermachera (urn. 1834). Zasadniczym punktem wyjścia znakomitego teologa była, jak i w innych jego dziełach, religijna potrzeba serca ludzkiego. Dzieło pod względem języka i wykładu pomnikowe, miało wpływ ogromny w szerokich kołach północy. Z wielką jasnością i bystrością dowodził on, że wszystko to, co ludzie wykształceni jako religię lekceważyli, było niczem innem, tylko lekceważeniem przestarzałych form, ale prawdziwa religia w wyższem znaczeniu nic na tern nie straciła. Zapuszcza ona korzenie swoje w głębię duszy, jest tęsknotą do nieskończoności i zależną od niej. Bóg żyje wszędzie, a więc też w naszych myślach i sumieniu, jako duch żywy.

W epoce rządów francuskich Schleiermacher był jednym z duchowych bojowników narodowej myśli. Należał on do tych, którzy po wiekowym rozdziale pomiędzy wyznaniem luterskiem a reformo-wanem zgodę i jedność wprowadzić chcieli. Usiłowania Fryderyka Wilhelma Ill-go doprowadziły do pewnego zjednoczenia na tej drodze (1817), które jednak na początku naszej epoki zachwiało się znowu Schleiermacher starał się wyszukać grunt wspólny dla zwaśnionych stronnictw w dziele Wiara chrześcijańska według zasad ewangelickiego kościoła (1821). Wiarę uważał on, jako ogniwo łączne między Bogiem a człowiekiem i Chrystusem, jako pośrednikiem. Dogmaty te są wynikiem dawniejszych religijnych poglądów.

Schleiermacher, dążąc do wyzwolenia zarówno uczucia religijnego, jalcoteż żądań nauki, stworzył podwaliny filozofii, która nie pozostała bez wpływu na założyciela nowej historyczno-krytycznej szkoły w Tybindze Fr. Kr. Bauera. Wystąpienie jego przypada dopiero na trzeci dziesiątek naszego stulecia, chociaż już i przed nim rozpoczęły się

10

Wiek XIX.

głębsze badania historyi biblijnej, ażeby jądra rzeczy dosięgnąć i określić stopnie rozwoju pism starego i nowego testamentu.

W łonie samego katolicyzmu zanosiło się w trzeciem dziesiątku XVIII-go wieku na pewną rewolucyę i tylko jednolita organizacya kościoła przeszkodziła temu, że ruch umysłowy nie objął tak szerokich kół, jak protestantyzm. Wyższe sfery towarzyskie weFrancyi, do których i duchowieństwo należało, przesiąknięte były ideami Voltaire’a i encyklopedystów. Niemieckie duchowieństwo katolickie nie postąpiło tak dalece, a jednak już w XVII-ym wieku objawił się tam prąd, domagający się niezależności od nacisku papieskich wpływów. Marya Teresa, pomimo całej nabożności, zaoponowała wszelkiemu wdzieraniu się papiestwa w sprawy państwa, Józef pozbyć się zupełnie wpływu potęgi kościelnej na państwo nie mógł, a nawet w łonie niemieckich biskupów powstało stronnictwo z czterech arcybiskupów Moguncyi, Kolonii, Trewiru i Salzburga, którzy podpisali w 1786-ym roku t. z w. Emskie punkty, omawiające, że papież, bez szkody dla zwierzchnictwa kościoła, zrzec się musi nieograniczonej władzy.

Historyczny bieg wypadków nie pozwalał żadnej z tycb myśli się rozwinąć. Cofanie się rewolucyi, konieczna potrzeba sojuszu Napoleona z papieżem, a następnie epoka romantycznej restauracyi przywołała do władzy Jezuitów, a z nimi dawny system papieski. Po powrocie Piusa YH-go do Rzymu, wszystko wróciło do dawnego porządku: wrócili Jezuici (7-go sierpnia 1814-go roku), kongregacya do utrzymania czystości wiary, inkwizycya i t. p. We wszystkich katolickich krajach znalazło papiestwo oparcie w chłopstwie i szlachcie, nawet we Francyi i Bawaryi, gdzie wpływ wzmagał się przez konkordaty i stowarzyszenia świeckich z duchowieństwem. Mimo to wszystko, katolicka teologia była pod wpływem naukowego ducha protestanckiej.

Już poprzednio zwracaliśmy uwagę na duchowe wrzenia w łonie żydowstwa. Jak wszędzie, tak i tutaj, pomimo usiłowań Mojżesza Men-dellssohna, było pośród nich dość silne stronnictwo obojętnych, hołdu jące trzeźwemu racyonalizmowi, inni stworzyli sobie własną fantastyczną religię, inni znowu, ażeby się wydobyć z więzów judaizmu, przeszli na protestantyzm. O ile pośród ówczesnego żydowstwa panowała świadomość ich ciężkiego położenia, świadczy broszurka, zatytułowana „Posłanie do nadradcy konsystorza w Berlinie Tellera,” gdzie traktowano kwestyę gromadnego przejścia żydów na chrześcija-nizm z wielką gruntownością, bystrością i powagą. Autor na wstępie stawia cały szereg dogmatów, wspólnych wszystkim religiom i usiłuje dowieść, że i mozaizm je zawiera. Przepisy rytualne są tylko formali-styczną stroną religii, które nie przeszkadzają wcale spełnianiu obowiązków państwowych: ażeby jednak uczynić krok ku zbliżeniu się, autor w imieniu swojem i stronnictwa zgadza się przyjąć pewne formy protestanckie, ale tylko jako formy, nie zaś symbole.

Ostro wystąpił przeciwko broszurce Schleiermacher, żartując sobie z propozycyi starszych gminy żydowskiej; dowodził on, że liczba obojętnych chrześcian jest dość wielka, ażeby ją potrzeba było powiększać jeszcze o jakiś „żydowski chrześcijanizm,” pragnący pewne zewnętrzne formy zmienić. Według jego zdania należało chrześcijanizm oczyścić z obojętnych i pogłębić go duchowo. Co do równości obywatelskiej, jakiej używali żydzi w Stanach Zjednoczonych i Francyi, Schleiermacher doradzał usunięcia istniejącego muru i dopuszczenia małżeństw mięszanych. Z długotrwającej fermentacyi w łonie judaizmu dopiero ku końcowi XVIII go wieku wydzieliły się postępowe czynniki, a Leopold Zunz (ur. 1794) dał początek naukowemu traktowaniu religii żydowskiej.

Dwa jeszcze podnieść należy prądy, mające związek z religijnym i filozoficznym ruchem: postęp w dziedzinie szkolnictwa i stowarzyszenia tajemne. Co do pierwszego, impuls wyszedł naprzód z Anglii od Locka, potem z Francyi przez Rousseau, ale idee te znalazłszy żywy grunt w Niemczech, rozwinęły się tu i dosięgły takiej siły, że poczęły oddziaływać na swoich nauczycieli. Jeszcze przed napisaniem Emila przez Rousseau usiłowano w Niemczech wychowanie młodzieży pogłębić i ku szlachetniejszym celom skierować; umiarkowany racyonalizm najpożyteczniej działał w Prusiech. Pisma „genewskiego obywatela” dały tylko nowy bodziec, a Jan Basedow był apostołem jego idei i w Dessau założył (1774) zakład „Philantropinum.” Wykładał tam religię bez żadnych teologicznych dodatków, ucząc tylko poznania Boga, jako wszechojca i czczenie go przez dobre uczynki. W innych wykładach usunięto przeciążanie pamięciowe, a natomiast starano się ożywić naukę poglądowo i wzmocnić ciało hartowaniem. Sposób, w jaki Basedow wykładał swoje zasady, przyniósł pewną szkodę—nauka jego była zbyt powierzchowną; wywołał jednak powszechne zainteresowanie dla swego systematu i przychylne opinie takich ludzi, jak Gellert, Lavater, Lessing i Kant. Po „Philantropinum” nastąpiły inne zakłady o podobnej dążności. Istnienie ich nie trwało wprawdzie długo, ale pożytek był ten, że ludzie przekonywali się coraz bardziej, iż system pamięciowego nauczania nie kształci wcale ducha, że rozum trzeba odżywiać krwią, życia, nie zaniedbując jednocześnie kształcenia fizycznego organizmu.

J. H. Carnpe (ur. 1746—1818) autor Robinson a, poszedł jeszcze dalej, niż Basedow, a obok niego gromadziło się koło poważnych łudzi, pracujących na tern samem polu.

Największym jednak i najszlachetniejszym pedagogiem XVIII-go wieku był założyciel nowożytnego szkolnictwa, Józ. Hen. Pe sta 1 ozzi (1746—1827). Natchniony przez Rousseau, pociągnięty bezinteresowną miłością dla ludzi, wszystkie swoje siły poświęcił pięknemu i wielkiemu celowi kształcenia i nauczania ludu. Czystego serca, idealista w najlepszem znaczeniu słowa, Pestalozzi grzeszył brakiem prakty-czności, ale wszystkie jego zamiary, dzieci jego czystego ducha i uczucia, torowały sobie drogę coraz dalej i znajdowały urzeczywistnienie w szkółkach dla dzieci,ochronkach, stowarzyszeniach dla wdów i sierót.

Wspomnieć jeszcze należy o dwóch stowarzyszeniach tajemnych: wolnomularstwie oraz iluminatach. Kółko iluminatów założył w 1776-ym roku profesor z Ingoistadtu Adam Weishaupt. Zdaje się, że do niego należał i Pestalozzi, a podług niektórych nawet Goethe i Herder. Ale już od roku 1784-go, dzięki wpływom jezuickim, rozpoczęto przeciwko nim prześladowanie, a około 1790-go stowarzyszenie już istnieć przestało, chociaż Weishaupt umarł dopiero w r. 1830.

Związek wolnomularski przebył różne koleje; koło jego sztandaru gromadzili się rozmaici marzyciele, oszuści, jak hr. Saint-Germain, Cagliostro, Casanowa, i in., nawet jezuici. Powstawały różne sekty, że tak powiem, nic nie mające wspólnego z prawdziwem wolnomularstwem, jak alchemistów, wywoływaczy duchów, mistyków i t. p., które trwanie wolnomularstwa przedłużyły aż do połowy XIX-go wieku. Najpoważniejszą gałęzią jego byli karbonaryusze włoscy, z odcieniem politycznym. Wpływ wolnomularstwa odbił się echem w Niemczech (Goethe, Schiller, Jean Paul), a nawet w Polsce.

ROZDZIAŁ VII.

Buch w dziedzinie naukowej.

Hf

szelkie usiłowania nowoczesnego ducha zdążają, do tego, aby

przy pomocy przypadkowych lub ciągłych doświadczeń wy-Ą tworzyć sobie jednolity pogląd na życie. Religia niegdyś Avkraczała w dziedzinę kosmogonii, czyli usiłowała za pomocą pewnych zasad istnienia całość zjawisk wyjaśnić. Wystarczało to do czasu. Ale spostrzeżono już w starożytności, że wcielone w siły natury fantazye ludów rozpadają się, że między wiarą tłumów a nauką ludzi wykształconych tworzy się przepaść, która się niczem wypełnić nie da. Duch ludzki musi dążyć za popędem własnej natury — zdobywać wiedzę i w walce z tradycyą czoło stawić.

snu

Starożytność u wielu narodów nagromadziła materyał przyrodoznawstwa w Egipcie, na W schodzie, w Grecyi, później u Arabów, którzy daleko większe znaczenie mają dla naszej kultury, niż się powszechnie zdaje. Wiedza ta, znajdując przeszkodę w poglądach religijnych, nie tylko podnieść się nie mogła, ale często się cofała. Szukano, z małym wyjątkiem, sposobu wyrównania różnych sprzeczności, ale nie miano pojęcia o tem, o ile nauka w ściśle logicznym rozwoju nie zgadza się z twierdzeniami religii. W wiekach średnich nauki przyrodnicze cofały się, szczególnie w krajach chrześcijańskich, i dopiero w XV wieku odkrycie Ameryki i system Kopernika zachwiały nieco naukę kościoła. Dotychczas wszystko służyło ziemi: gwiazdy, księżyc i słońce tworzyły dzień i noc i, posłuszne woli Boga, krążyły koło ziemi. W górze— niebo, w dole—otchłań,—wszystko było stałe. Teraz przekonano się, że ziemia była gwiazdą tylko, która koło słońca krążyła. Kościół rozpoczął walkę z niebezpiecznemi naukami, ale pomimo wszystkiego nie zdołał powstrzymać dalszego kształtowania się niebezpiecznych poglądów na świat. Powoli budzić się poczęły nauki przyrodnicze ze długiego, a wszędzie znaleźli się mężowie, którzy niezmordowanie popychali je naprzód pod godłem wolności poszukiwań, W pierwszej ćwierci XVIII-go wieku wzmagała się coraz bardziej miłość natury, a z nią i nauki przyrodnicze. Duch materyalizmu, działający roz-

kładowo, szczególniej we Francji, w dziedzinie przyrodoznawstwa okazał wpływ wielki, gdyż zwrócił uwagę na rzeczywistość. Pozostało tylko pojedyncze spostrzeżenia zgromadzić i objaśnić.

Wymienić powody, które w okresie od 1760—1820 roku wywołały postęp w dziedzinie nauk przyrodniczych jest prawie niepodobieństwem. Żadna gałąź przyrodoznawstwa nie pozostała nietkniętą; wiele z największych zjawisk nowożytnego ducha sięgają korzeniami w owe czasy, wytwarzając w przyszłości nowe gałęzie wiedzy. Niepodobna krok za krokiem śledzić tego postępu, wystarczy wskazać tylko wybitniejszych uczonych i te z ważniejszych odkryć, które rzeczywiście przyczyniły się do zmiany poglądów na świat i stosunki. Wiele bardzo odkryć wielkiego znaczenia dla przyszłości, jak polaryzacya światła i inne, musimy pominąć, nie mogąc zamknąć wykładu w kilkunastu wierszach.

Naukom przyrodniczym przypisać należy wyciśnięcie niejednego rysu duchowej fizyognomii naszego wieku. Powoli wykształciły one nowe, trzeźwe pokolenie, zmieniły opinie żyjących i przygotowały re-wolucyę, która w przyszłem pokoleniu dopiero skończyć się może. Im bardziej oddzielała się filozofia od teologii i od nauk przyrodniczych, tern więcej musiał się szerzyć duch materyalizmu. Tak więc na początku jednej z największych dziejowych epok zeszło nasienie przyszłej wielkiej walki między dwoma zasadniczemi poglądami na świat—starym—nadprzyrodzonym i nowym—przyrodniczym, walki między prawami natury i mytyczno-symboliczną nauką kościoła. Owa tedy duchowa walka stanowi rdzeń nowożytnych czasów; jest ona krótką formułą dla całego stulecia.

Postęp nauk przyrodniczych skupił się koło trzech ludzi: Buffo-na, Linneusza i Cuvier’a; oni położyli fundament naukowej systematyki świata zwierzęcego i roślinnego.

Buffon (1707—1788) ze swoją historyą naturalną wystąpił już w roku 1749-ym. Jego hypotezy nie wytrzymywały krytyki nauko-vvejj a jednak dzieła jego wywarły ogromny wpływ tak z powodu formy, jakoteż jasności wykładu i obudziły żywe zainteresowanie się dla przedmiotu.

Większy wpływ na rozwój nauk przyrodniczych wywarł Karol Linneusz (Linnó) (1707—1778). Obmyślił on z wielką bystrością umysłu systemat, wychodząc z zasady, że klasyfikacya zwierząt musi być opartą na ich budowie. W botanice już przed Linneuszem próbowano ład wprowadzić, a system Tourneforta panował do połowy wieku powszechnie prawie; podział jego był jednak zbyt powierzchowny, nie uznał on też znaczenia pyłku kwiatowego, jako pośrednika przy zapładnianiu. Organy rozpłodcze roślin służyły za podstawę jego systematyki i ułatwiały ja bardzo. Szczególniejszy zasługą jego było wynalezienie nazw różnych części roślin i zwierząt i upowszechnienie ich. Ponieważ cały swój systemat oparł na jednym organie— płciowym, inne stopnie pokrewieństwa pominął zupełnie, z tego powodu w jednej grupie objął różne rodzaje, albo też rodzaje tego samego

.-zĘĘjk

'V

9§:

'SM

J,

IjIpI

(E

Hpiiu

v.-

Buffon.

gatunku na rozmaite grupy podzielił. Inni szukali także podstawy dla naturalnego systematu, ale bezskutecznie; dopiero Ant. Jussieu (ur. 1748 f 1836) dał początek tej pracy, którą de Candolle w 1813 roku dalej poprowadził.

W zoologii szczególniej odznaczył się Cuvier. Wykształcony w Niemczech, krewny Schillera, przebywał czas jakiś w Stuttgarcie. W 1795 wstąpił do służby francuskiej, a w 1832 umarł. Systemat Linneu-sza za punkt wyjścia brał serce,—był więc zbyt jednostronnym. Cuvier oparł swój system na typowych cechach budowy; w świecie zwierzęcym rozróżniał cztery grupy: kręgowe, mięczaki, członkowe i promieniste, które następnie połączył w dwie wielkie grupy: kręgowe o krwi czerwonej i bezkręgowe o krwi białej. Zasługa jego na tem jeszcze polega, że przy pomocy anatomii porównawczej starał się ściślej oznaczyć gra-

IIP

*1$

j,'.

gp|Ę

Mm,

Fi

iHH

, -S

• - - /

'Cl

ilty

•BP

li

'.mm

1§f

‘ rr- (fi

\ "-O

•— - :.T~

Linneusz.

nice typów. Obdarzony wielką bystrością umysłu próbował odtworzyć obraz z dawno minionej epoki życia ziemi, na podstawie resztek kopalnych, które już ku końcowi XVIII wieku często natrafiano. Wtenczas to sformułowano ważne dla historyi ludzkości pytanie: Czy równocześnie z temi zwierzętami, które już wymarły, żył człowiek?

Ażeby postęp w tej dziedzinie zrozumieć, rzućmy okiem na owo-czesny stan geologii czyli nauki o dziejach ziemi.

Na tem także polu kościół niejedną, przeszkodę postawił, szczególnie w Anglii, gdzie ku końcowi XYlI-go wieku geologii poświęcali się wybitni mężowie; usiłowano koniecznie biblijny potop z nauką pogodzić—i naturalnie wstrzymano wszelki postęp. W Niemczech wskutek obserwacyi nad górami i wewnętrznemi pokładami ziemi wcześnie przyszli do wiadomości o budowie skorupy ziemskiej. G. Fuchsel

mam

Wm

Cuvier.

naszkicował pierwszą geognostyczną mapę, mianowicie Turyngii; wypowiedział on przekonanie, że wszystkie pokłady obecnie nierówno ułożone były niegdyś horyzontalne i tylko przez podniesienie się gwałtowne i złamanie straciły dawne położenie. Got. Werner nie tylko zbudował pierwszy naukowy systemat mineralogii, ale także geologii dał pewien impuls. Przez długoletnie robienie pomiarów pokładów kamieni i spostrzeżenia, doszedł do przeświadczenia, że formacye następują regularnie jedna za drugą, a więc muszą stanowić pewną cechę jakiejś epoki w historycznym rozwoju kory ziemskiej. Jako siłę czynną uważał wodę i stworzył w ten sposób szkołę geologów neptu-n i s t ó w.

Znalazł jednak przeciwnika w Fiichselu, o którym wspomnieliśmy, głównie zaś w Angliku J. Huttonie (um. 1797), występującym z teoryą wulkanizmu; zwłaszcza co do niektórych kamieni krystalicznych utrzymywał, że powstały one z płynnego stanu i przez działanie ognia na wierzch skorupy ziemskiej wyparte zostały. Kiedy się tak ścierały ze sobą dwie opinie, Leopold v Buch (1774—1853) wskutek badania bazaltów we Włoszech i w Auvernii przyszedł do przekonania, że teorya neptunistów jest zbyt jednostronna.

Z rozwojem geologii zwrócono baczniejszą uwagę na organiczne wykopaliska i oczywiście na kwestyę kopalnego człowieka. Jeszcze w 1732 roku Scheuchzer wydał rysunek z podpisem: „szkielet człowieka, który utonął w czasie potopu.” Poczęto coraz częściej odnajdywać szczątki ludzkie. W 1774 roku proboszcz Esper w pieczarach w Gailenreuth odkopał kości ludzkie wraz z kośćmi niedźwiedzia skalnego, jakoteż innych wymarłych zwierząt pośród z gruba ciosanych kamiennych narzędzi i bx*oni; znajdowali to samo inni, odgadywali znaczenie tych szczątków, rozbierali kwestyę, ale przez to nie została ona wcale rozwiązaną. Naprzód zajął się Cuvier zbadaniem świata umarłego, szczególnie zwierząt ssących. Z wielkim zasobem wiadomości i wyobraźni rozpoczął on nie tylko rozpoznawanie kości, ale odtworzył szkielet tych zwierząt. Zdanie jego przeto, przeczące istnieniu przedpotopowego człowieka, miało wielką racyę. Spór więc na tym punkcie trwał długo, dopóki nie znaleziono kości w pieczarze Durfort w roku 1821, co spór naukowy na nowe wprowadziło tory.

Jak nauka o ziemi, tak samo ogromny zrobiła postęp astronomia, dzięki teoryi Newtona. Największą zasługą nieśmiertelnego badacza było odkrycie siły ciążenia, jako zasadniczego prawa ruchu wszystkich ciał. Na tern samem polu pracowali de Laplace (1749— 1827) i K. F. Gauss (1777—1855). Do badań dopomagały bardzo ulepszone instrumenty, szczególnie wynalezienie acliromatycznych teleskopów. Dawniejsze soczewki tę miały wadę, że nie przepuszczały światła bez obrączek kolorowych, przez co uniemożebniały odbicie czystego obrazu. Chodziło o to, ażeby przeszkodzić rozkładaniu się białego światła; otóż zadanie to rozwiązane zostało w części przez Hol la, a potem przez Doiło nd’a (1737 i 1757).

Astronom Fr. Wilh. Herschel (1738—1822; zbudował olbrzymi teleskop, przy pomocy którego odkrył w 1781 r. Uranię, a w cztery

lata później Saturna. Ponieważ niektóre z gwiazd niedostępne były dla najlepiej uzbrojonego oka, a przedstawiały się tylko, jako blado-błyszczące ciała, nazwał je Herschel mgławicami czyli pramateryą, z której powstawać miały stałe ciała. Badanie nieba było łatwiejszem od chwili, kiedy optyk Fraunhofer (1787—1826) wynalazł nową metodę szlifowania soczewek. Z imieniem jego związane jest jeszcze od-

' ■■A

mm

■rj

VrV>

L ■ Ti

m

-.Ki

i£:

MM

Lapliice.

krycie wielkiego znaczenia dla przyszłości, spostrzegł on (poprzednio już obserwował to samo zjawisko Anglik Wollaston), że przy rozkładzie promienia słonecznego powstają ciemne linie, które na razie nazwano liniami Fraunhofera.

W wyższej matematyce odznaczył się Marcin Poczobut (Odlanicki) fur. 1728 um. 1810). Nauki pobierał w Niemczech, Frań-

cyi i Włoszech, gdzie się przykładał najwięcej do astronomii. Za powrotem do kraju wykładał w Akademii Wileńskiej, przy której założył słynne obserwatoryum. Obserwacye Merkurego Poczobuta posłużyły Lalandowi do ułożenia tablic tej planety.

Na polu literatury matematycznej położył zasługi Andrzej Gawroński (1740—1813). Stanowi on epokę w naszej literaturze nauk

h'

mĘśi .

;gą

wMm

■s'V^

S&i

V:V-;

ss

8 fś i

-m

iSll

Priestley.

ścisłych, tworząc język matematyczny polski tak obfity, dobitny i piękny, że do dziś dnia nie uległ prawie żadnej zmianie.

Chemia zrobiła teraz ogromny postęp. Pierwsze podstawy tej nauki opracował |Ant. Lavoisier (1743 — 1794), który padł ofiarą, teroryzmu pod gilotyną. Dowiódł on pierwszy stałości matę-ryi za pomocą, rozkładów chemicznych. Doświadczenia jego pokazały, że waga każdego ciała równą jest wadze składowych części tego ciała. W związku z poprzedniemi poszukiwaniami rozwinął teoryę gorzenia (1777). Dotychczas utrzymywano, że spalenie odbywa się przy pomocy odrębnej materyi—flogistonu. Odkrycie tlenu przez Priestley’a i Scheele’go dostarczyło podstaw nowej materyi. Lavoisier dowiódł, że spalenie możebne jest tylko przy dostępie powietrza, nasyconego tlenem,

■''-H

mm

WM

Krzysztof Kluk-

że tlen potrzebny do oddychania, i że w ciele odbywa się także proces spalania, który przy pomocy pokarmów trwa ciągle. Był on również wynalazcą nowej metody analizy—ilościowej, która stanowi epokę w nauce w ogóle.

Około r. 1820-go przypadły także pierwsze roboty Jo as a Ber-zeliusa (1799—1848). Wszechstronność pracy na tem polu, niezwykłe zdobycze naukowe nie dadzą się ująć w krótki przegląd. W Anglii, Francyi, Niemczech pracowano wszędzie nader gorliwie i osiągnięto ogromne rezultaty; ożywiony stosunek uczonych ze sobą. wywoływał wzajemną emulacyę i zachętę.

W dziedzinie nauk przyrodniczych w polskiej literaturze zasłynęło kilku uczonych pierwszorzędnej siły. Krzysztof Kluk (1739—

Jr

jfe J

ii y

'' • 4

Li

ii

' ••

k;

k\

km

Jędrzej Śniadecki.

1796) objął całe królestwo istot organicznych, a nawet rzeczy kopalne i dał po raz pierwszy owoc badania samodzielnego w dziedzinie zoologii i botaniki polskiej, gdzie utworzył najbogatszą, prawdziwie, bo z ducha języka płynącą polską terminologię. Jego Dykcyonarz roślinny w trzech tomach (1786—1788) stanowił do niedawna jedyne dzieło, obejmujące całość flory polskiej.

W zakresie chemii i fizyologii odznaczył się Jędrzej Śniadecki, profesor Wileńskiego Uniwersytetu (1768—1828). Odbywał studya za granicą: w Pawii, Wiedniu i Edynburgu. Miał się kształcić na inżyniera, ale już w Krakowie profesor anatomii Szaster skłonił go do poświęcenia się studyom medycznym, które jemu i krajowi przyniosły chwałę. Po powrocie do kraju wykładał chemię i farma-cyę. Oprócz Początków Chemii 3 t. (1800, 1807, 1817), gdzie stworzył naukową terminologię polską, ogłosił dzieło Teoryę jestestw organicznych (1807,1811), które go postawiło w rzędzie najznakomitszych badaczów w Europie, a imię jego zapisało w nauce, jako poprzednika Darwina. Zasadniczą tezą jego teoryi jest stopniowe przekształcenie się materyi pod wpływem siły organicznej i powrót jej do stanu pierwotnego (bezkształtu). Wywód praw życia z ciągłej przemiany materyi i konieczność przyjmowania przez zwierzęta materyi już zużytkowanej przez rośliny, nowożytna biologia sformułowała, jako prawo ciągłej przemiany formy i przemiany materyi w formie. Śniadecki nie jest wprawdzie stanowczym zwolennikiem przemiany gatunków według nowożytnej teoryi Darwina, ale godzi się na nią z punktu chemicznego. Jan Muller, słynny fizolog berliński, wyznał, że dzieło Śniadeckiego jest „pierwszą fizologiczną podwaliną naukowego systemu medycyny.”

Również olbrzymie postępy uczyniła fizyka. Najbardziej zajmowano się elektrycznością i magnetyzmem, ciepłem i światłem. W roku 1789 Galyani, profesor w Bolonii działał elektrycznością na preparowane udo żabie i objaśniał to elektrycznością zwierzęcą. Aleks. Yolta, z Pawii, utrzymywał, że elektryczność powstaje przez zetknięcie się dwóch różnych metali, że „siła elektryczna” różnych metali jest rozmaitą, a płaszczyzna dotknięcia nie wywiera żadnego wpływu. W 1800 roku zbudował Yolta t. zw. słupek, wypełniony siekanką miedzi i cynku, do którego włożył szmatki, nasiąknięte płynem (roztwór soli kuchennej lub woda i nieco kwasu siarkowego), wkrótce na tych samych podstawach zbudował bateryę galwaniczną. W tym samym czasie rozłożono wodę na składowe pierwiastki—wodór i tlen.

W roku 1820 Hans Chr. Oersted (1777—1851) obserwując działanie prądu elektrycznego na igłę magnesową, założył fundamenta elektromagnetyzmu i dał początek jednemu z największych wynalazków naszego wieku—telegrafowi.

Wspomnieliśmy już poprzednio, że filozofia Schellinga nie pozostała bez wpływu na badaczy przyrody. Najbardziej ujawnił się ten wpływ na Podręczniku filozofii przyrody Wawrzyńca Okena (1779—1851); wyszedł on z tego zapatrywania, że w przyrodzie odbywa się nieustannie postępowy ruch (rozwój), nie wykluczając dziedziny duchowej. Książka ta nie odpowiada naturalnie obecnym

^SSStik

■H

Uga

W'

W/t

Yolta.

badaniom, nie pozbawioną jest jednak interesu z powodu ducha ją ożywiającego. Obok niego wspomnieć należy Gr. Treviranus’a, anatoma i fizyologa (1776—1827).

Z początkami filozoficzno-przyrodniczej szkoły łączą się i zaczątki teoryi komórki. Już ku końcowi XVII-go wieku robiono spostrzeżenia nad budową roślin, ale nie wyłoniła się jeszcze z tego anatomia roślin, utrzymywano tylko, że komórka jest najprostszym składnikiem rośliny. W 1772 roku Włoch Corti w płynie komórki dostrzegł ruch wirujący—ałe nie miało to dalszych następstw. Trevira-mus w broszurze, wydanej w 1805 roku O wewnętrznej budowie rosi in’, dowodził, że*naczynia roślin powstają, z komórek w ten sposób, iż leżące na sobie młode komórki po usunięciu się ścianek—przekształcają się na rurki. W 1807 roku zrobił to samo spostrzeżenie, co Corti, a z tego ukształtowała się powoli teorya powstawania komórek. Brak odpowiednich narzędzi nie pozwolił rozwiązać tej kwestyi. W ten sposób zapomniano niejako o niej aż do roku prawie 1830.

Na tę chwilę przypada także wystąpienie męża, obdarzonego potężną inteligencyą—Alexandra Humboldta (ur. 1769). Dobrze kierowane wykształcenie naukowe dało mu wielką pozytywną wiedzę i wielką chęć filozoficznego usystemowania jej. Towarzystwo najwybitniejszych ludzi dokształciło go. G. Forster, Klopstock, Leop. v. Buch, Goethe, Schiller, Volta, GayLussac, Cuvier i w. in., składali się na jego rozwój. Ze ścisłą naukowością zabrał się do porządkowania rezultatów w różnych dziedzinach nauk, dążąc do wyszukania takiego punktu, z któregoby całość, jako niby żyjąca jedność, mogła być widzialną.

W roku 1799 wyruszył w podróż do południowej Ameryki z botanikiem Aimó Bonpland (1773—1858) i dopiero w sierpniu 1804 do Europy wrócił. Wkrótce rozpoczął wspólnie z towarzyszem podróży opracowanie olbrzymiego materyału, dotyczącego tej wyprawy. Można śmiało powiedzieć, że rzadko która podróż naukowa przyniosła takie bogate zdobycze, a prawdopodobnie żaden uczony nie ogłądał tyle wła-snemi oczyma, co Humbold. Mało istniało dziedzin wiedzy, którejby nie przekroczył. Oznaczył przeszło 700 miejscowości, zmierzył 459 wyżyn, wzbogacił botanikę o 3,000 nowych rodzajów i stworzył nową gałąź wiedzy—Geografię roślin; dał podstawy hydrografii, nauce o rozszerzaniu się i właściwościach systemu wodnego, o prądach morskich i ich temperaturze. W geografii roślin zwrócił uwagę na to, o ile stosunki wysokości i klimatu wpływają na rozszerzanie roślin. Geologia zawdzięcza mu niejeden impuls. Z początku należał do zwolenników neptunizmu, ale Buch zwrócił jego uwagę na znaczenie wulkanów, nad któremi zresztą sam w Ameryce spostrzeżenia czynił. Wykazał więc związek siły wulkanicznej ziemi z wysoką temperaturą, którą w pierwszych epokach swego geologicznego życia miał; następnie, że ogniska wulkanów są w związku z wnętrzem ziemi a za pomocą tego objaśnił powody trzęsienia ziemi, że w ogólności według jednakowych praw tworzyła się skorupa ziemska. Badając klimat, położył fundamenty porównawczej klimatologii, zwracając uwagę na podział ciepła na ziemi.

11

Wiek XIX.

Umysł Humboldta z zadziwiającą, szybkością ujmował pojedyncze zjawiska, łączył je w pewną ustosunkowaną całość i oznaczał zależność od wspólnego łańcucha. Duch jego obejmował teraźniejszość i przy-

mm

WUBSUMmmm

^Sąg

' ;-,V

■V '--Tr?    .r ■ J ;    jy-r - ,y

-

■MMMM

■ ; :-v -ilfei

PU

-■/J

Hg

mi

BPjfp

■.i =:"‘ iHfc -*$M -

:V

jjR$£rar m

y:

■Hi

TW*

V

.....|§g3*&£ r^>rj;

pwiffiifc

IpHI

Vj';-ą, ■ $jj

H>J-:

-₄.

,-;V >££

,;v2

lo

Alexander Humboltd.

szłość ziemi w stosunku do człowieka; badał więc o ile historya i język f obyczaje i sztuka narodów starego Mexyku i Peru ulegały wpływowi otaczającej natury; zapoznał się z życiem i językiem południowoamerykańskich szczepów Indyan, studyował stosunki w koloniach hiszpańskich, handel, rolnictwo, systemat rządu, nawet wybitniejsze choroby. W dodatku do tego wszystkiego posiadał wielką zdolność opowiadania, jak to spostrzedz można w pierwszej części dzieła: Pogląd na Kordyliery i pomniki tuziemczych narodów Ameryki. Widać tu, że uczony nie jest tylko pedantem, ale poetą, głęboko odczuwającym opisywaną przyrodę. Dzieło rozpoczęte zostało w 1807 i\, a ukończone w 1827. W opracowaniu wzięli udział wybitniejsi uczeni, jak Arago, Gay-Lussac, Cuvier i w. in., a wydane zostało po francusku i po łacinie. Z E ssai sur la gćographie des plantes Hurabold sam zrobił przekład niemiecki i poświęcił go Goethemu.

przeto przeciwko pe-i przyrodniczo-filozoficznej szkole,

Wybitną cechą prac Humboldta było przedstawienie wszechświata, jako skończonej całości. Wystąpił on duntycznej, formalistycznej nauce która przypuszczała budowę świata z czysto abstrakcyjnych pierwiastków, jak Schelling, Oken i Saint-Hilaire. Wiele poglądów Humboldta z cznsem nie oparło się krytyce, lecz pozostała jego metoda; zważywszy zaś olbrzymi teraźniejszy postęp, trzeba uznać, że przydałby się nowy Humboldt, któryby zapas wiedzy usystematyzował.

Od roku 1805 przemieszkiwał dwa lata w Berlinie, gdzie pozostawał z małemi przerwami aż do r. 1827, zajęty swem wydawnictwem-W związku z rozwojem nauk przyrodniczych przez podróże i badania rozszerzyły się także wiadomości o różnych krajach. Pierwszorzędne miejsce między podróżnikami zajmuje James Cook (1728_

południowe i południowo-biegu-

1779). Pierwszy on dowiódł, że Nowa Zelandya i Nowa Gwinea sa wyspami i zbadał szczególnie morza

nau-

zy-

nowe. Dokładność jego badań była nadzwyczajną. Zamiłowanie kowe wzmagało się coraz bardziej w podróżnikach; już nie ciekawość próżna ale nauka stawała się celem podróży. Wskutek spostrzeżeń i badań, czynionych w różnych krajach, podniosło się zamiłowanie do nauk przyrodniczych, do poznania flory i fauny; fizyka i geologia skiwały również wiele na tein. I tu podróże Humboldta oddały niepospolite usługi, jako wzór do naśladowania.

Ogólne zamiłowanie w naukach przyrodniczych zaznaczyło sie przyrostem stowarzyszeń w tym zakresie,

Wspomnieć jeszcze wypada o zjawiskach, które będąc w związku do pewnego stopnia z dziedziną nauk przyrodniczych, stanowiły przed-

miot wielkiego zainteresowania się społeczeństwa z przed i po rewolu-cyi, jako to me s me r y z m, somnambulizra i inne zboczenia prądów naukowych.

F. A. M e s m e r (ur. 1734) ku końcowi XVIII-go wieku, wydał dziełko o wpływie planet na ludzi i rozwinął w niem teoryę „zwierzęcego magnetyzmu,” później osiadł w Wiedniu i rozpoczął praktyczną działalność; z początku nacierał magnesem ciało chorego, później uskuteczniał kuracyę za pomocą nakładania rąk. Myśl nie była wcale nowa, gdyżTeofrast Paracelsus używał już magnesów, jako środka leczniczego. Mesmer przypuszczalne w ciele ludzkiem znajduje się pewien płyn, który on nazwał magnetyzmem życiowym. Wywołało to wielkie ożywienie w towarzystwie i w literaturze. Skończyło się na tem, że Mes-mera oskarżono o oszustwo, skutkiem czego na jakiś czas zniknął i wypłynął w Paryżu (1778). Tu zdołał pozyskać sobie wielu zwolenników, chociaż akademia nauk i fakultet medyczny prceciw niemu wystąpiły. Wkrótce zawiązały się t. zw. „stowarzyszenia harmoniczne,” które miały na celu praktyczne stosowanie mesmeryzmu. Najwyższe koła towarzyskie cisnęły się do niego i poddawały się kuracyi. Ażeby oszczędzić sobie magnetyzowania każdego chorego, wymyślił on „cebe-rek” magnetyczny, wypełniony piaskiem jakoteż kawałkami lodu lub wodą, który uważał za rezerwoar magnetycznej siły. Pacyenci wtykali do tego płynu laseczki żelazne, które według Mesmera służyły za przewodnik magnetyzmu. Ceberki podobne znajdowały się w klubach wszystkich „towarzystw harmonicznych ” Pod wpływem mesmeryzmu, a może tylko przy jego współudziale, rozwinął się t. zw. „sztuczny somnambulizm.” Magnetyzer przy pomocy ruchów ręki wzdłuż ciała lub też kolistych około głowy, sprowadzał sztuczny sen, którego następstwem miało być jasnowidzenie. Kobiety i panienki poddawały się zwykle takim eksperymentom i wprowadziły magnetyzm w modę. Markiz Puysógur pierwszy począł tajemniczą sztukę uprawiać, próbując zamagnetyzować nawet drzewa. Wreszcie zainteresowanie się nim było tak wielkie, że rząd wyznaczył komisyą do zbadania mesmeryzmu, w której między innymi zasiadał także Lavoisier; komi-sya odrzekła, że nauka Mesmera jest pospolitym środkiem oszustwa, a metoda jego szkodę nawet przynosi. Mesmer bronił się daremnie. Nie przeszkoziło to wszystko szerzeniu się stowarzyszeń, szczególnie na prowincyi; Le D r u zaś założył w Paryżu rodzaj szpitala, w którym ubodzy znajdowali kuracyą bezpłatną. Somnambulizm wlókł swój żywot aż do rewolucyi.

Głębsze korzenie zapuściło jasnowidzenie w Niemczech, ku końcowi XVIII-go wieku, elan Józ. Gassner, proboszcz w Klosterle, zasłynął jako wypędzacz dyabłów i pozyskał ogromną popularność nie tylko wśród chłopów, ale wśród klas wyższych. Wywołał przez to tyle hałasu, że cesarz Józef zwrócił się do biskupa w Regensburgu, ażeby powstrzymał nieco odważnego proboszcza, który właśnie w tem mieście z dyabłami wałczył. Dopiero trzeba było pośrednictwa papieża, ażeby proboszcza uspokoić. Już wówczas magnetyzm zwierzęcy z „cudami” proboszcza się wiązał.

Prąd romantyczny od połowyXVIIE go wieku podtrzymywał wiarę w pośrednictwa sił nadprzyrodzonych, nic też dziwnego, że Gassner znalazł naśladowców,a chociaż większość wywoływaczy duchów uchodziła za oszustów, nie łatwo było wykorzenić wiarę. Lavater bronił magnetycznego somnambulizmu, a wielu filozofów naturalistów starało się zjawisko powyższe wytłómaczyć. T r e v i r a n u s utrzymywał, że w skutek ruchu rąk magnetyzera, powstaje rodzaj magnesu, którego dwa bieguny odpowiadają dwom osobom, inni szukali przyczyny w różnicy „energii życiowej,” inni znowu źródło siły upatrywali w woli magnetyzera. Postęp na tej drodze doprowadził wreszcie do powstania spirytyzmu w jego dzisiejszej formie, nad którym się później zastanowimy.

F r. Józ. Gall (1758—1828) w tym samym prawie czasie wprowadził w modę frenologię. Podstawą jego nauki było rozumowanie, że pewne czynności ducha mają siedzibę w pewnych częściach mózgu. Gall—nie nową zresztą myśl— usystematyzował, ale w osnowie jej spoczywał błąd, jakoby budowa mózgu odpowiadała formie czaszki. Największy rozgłos znalazł Gall w kraju, który względem mesmeryzinu i jasnowidzenia zachowywał się bardzo trzeźwo — w Anglii, gdzie już około roku 1820 zawiązało się „Towarzystwo frenologiczne.”

Równie, a może większego znaczenia, aniżeli nauki przyrodnicze była nauka gospodarstwa n a r o do w ego (ekonomia polityczna). Jako nauka, ekonomia polityczna zajmuje się badaniem pierwiastków, wpływających na dobrobyt narodów; ponieważ zaś pierwiastki te są w pewnym stosunku do państwa, do kraju, charakteru narodu i wreszcie produkcyjności pewnego kraju, wynika z tego, że nie wszędzie działać one mogą je Jnako. Już pod rządami absolutnymi zajmowano się tem, w jaki sposób podnieść bogactwo narodowe; usiłowania te dą-żyły jednak nie do osiągnięcia najwyższego przeciętnego dobrobytu

ale do zdobycia środków utrzymania absolutnej siły państwowej, pective armii.

res

Pierwszym systematem gospodarstwa społecznego był tak zwany merkantylny czyli f a b ry cz n y, stosowany już w XVII- ym wieku we Francyi za Colbert’a. Francy a owoczesna potrzebowała dużo pieniędzy, a opodatkowanie dla zdobycia ich nie wystarczało; również nie wiele na co przydaćby się mogło podniesienie rolnictwa. Zwrócił więc Colbert wszystkie swoje usiłowania ku podniesieniu przemysłu. Ograniczono przedewszystkiem przywóz a zachęcano do wywozu; wysokie cła broniły wstępu wyrobom cudzoziemskim, a premia wywozowe zachęcały do eksportu. Wywożono wszystko, nawet szlachetne metale i w ten sposób otrzymano znaczną, przewyżkę wywozu nad

przywozem.

Im bardziej rozwijał się ten systemat, tem mniej państwo troszczyło się o chłopów. Przemysł francuski zaspakajał zbytkowe potrzeby prawie całego ukształconego świata, płynęło więc dużo pieniędzy do Francyi, ale nie usprawiedliwiało to wcale nieomylności systematu, tem bardziej, że ubożył on miliony.

Do roku 1750 nikt jednak nie wątpił o doskonałości tego systematu; krytykę zapoczątkował Fr. Quesnay(urn. 1774). Usiłował on dowieść, że tylko gleba stanowić może bogactwo narodów⁷, dawać pra\vdziwre zyski, że tylko rolnicy stanowią produkcyjne siły kraju, gdy fabrykanci, kupcy, artyści, uczeni i t. p. nie powiększają zasobów' bogactwa narodowego, nienowego nie wytwarzają lecz przekształcają tylko rozmaicie istniejące już formy, — a więc stanowią siły nieprodukcyjne.

W ideach wypowiedzianych przez Quesnay’a spoczywał demokratyczny i rewolucyjny pierwiastek, który później ujawnił się coraz bardziej w systemacie fizyokratów. Cały ruch na tem polu idzie równolegle? z rozwojem myśli Rousseau. Jak „obywatel genewski’’ wszystkiemu, co naturalne, wrodzone, nadawał przewagę, tak też now a szkoła gospodarstwa społecznego uważała „panowanie natury” (stąd wyraz fizyokraci) za prawo niezaprzeczone. Fizyokraci uważali ró-Avnież, jak i Rousseau, za konieczną nie tylko wszelką osobistą i rzeczową wolność, ale też za taką uwżali potrzebę usunięcia zależności ludu i nadanie mu ziemi. Pracowano więc nad wyzwoleniem trzeciego stanu długo przedtem, zanim pojęcie to rozwinął Sićyes.

Najdonioślejsze czyny rewolucyi: zniesienie poddaństwa, równość wobec prawTa, zniesienie różnych ciężarów⁷ gruntowych — wszystko to

było jasno sformułowane w systemie fizyokratów. Socyalna rewolu* cya, mało wprawdzie widoczna, lecz idąca ręka w rękę z polityczną, niejedną broń wzięła z arsenału fizyokratów.

Przy tern wszystkiem systemat pomimo licznych zwolenników w różnych krajach, był tak samo jednostronny, jak i merkantylizm, gdyż zapoznawał wartość rzemiosł i handlu. Okazało się też wkrótce błędnem uważanie surowych produktów za jedyne źródło dobrobytu państwa i narodu. Mimo to wszystko, znaczenie fizyokratyzmu w rozwoju państwowych i politycznych pojęćjest wielkie, gdyż przyczynił się on do obalenia feudalizmu.

W roku 1763 pomiędzy słuchaczami Quesnaya był Szkot Adam Smith (1723—1790). W roku 1776 wydał on Poszukiwania w naturze i przyczyny bogactwa narodowego. Wypowiedział tam myśli, że bogactwem narodów jest suma wartości wymiennych, których źródłem jest praca. Podnosi ona cenę surowych produktów, przekształca i zmienia je, czyniąc przedmiotem handlu. Wartość dobra powiększa się z nakładem pracy, która jest przyrodzonym regulatorem ceny. A ponieważ cena przedmiotów wytwórczych zależy w ogóle od zapotrzebowania i zaofiarowania, wynika z tego różnica, jaka istnieje zawsze między wartością a ceną targową.

Wartość, czyli względnie cena targowa, nie jest tylko wynikiem surowej wartości produktu i ceny pracy, ale składa się z następujących pozycyi: udziału rolnika, który surowego produktu dostarczył, udziału kapitalisty, który dostarczył środków dla robotnika i nareszcie udziału robotnika. Wartość więc całej pracy narodu, czyli bogactwo narodowe, rozdziela się między trzy produkcyjne klasy: rolników, kapitalistów i robotników.

Smith utrzymywał, że państwo powinno opodatkowywać nie pro-dukcyę lecz dochód a natomiast pozostawić produkcyi wszelką wolność na wewnątrz i zewnątrz ażeby przy pomocy swobodnego współzawodnictwa jakoteż popytu i podaży ceny handlowe mogły się regulować na rynkach. Nie stawił jednak zasady bezwzględnej wolności handlu. Gdyby jaka gałąź przemysłu posiadała szczególniejsze znaczenie dla kraju, należało, według niego, ochraniać ją od współzawodnictwa zagranicznego, to samo czynić należało, gdyby zachodziła potrzeba podniesienia jakiejś gałęzi produkcyjnej.

Znaczenie systematu Smitha wzrastało coraz bardziej w miarę powszechnego rozwoju przemysłu i handlu, w miarę wreszcie szerzenia się jego poglądów na znaczenie podziału pracy i kapitału. Ale w sy-

Systemat ten miał wprawdzie na oku dobrobyt większości i zdawał się rozwiązywać kwestyę socyalną, przyznając tak wielką wagę pracy jednostek. Nie trzeba jednak zapominać, że systemat Smitha dosięgał chwili, kiedy jeszcze machina nie zapanowała w przemyśle, w miarę zaś szerzenia się jej, robotnik wskutek ścisłego podziału pracy, stał się do pewnego stopnia machiną i utracił poniekąd wartość swoją człowieczą.

temacie tym tkwiły także zarodki wielce niebezpieczne z powodu rozwoju budownictwa machin. Nieuniknione współzawodnictwo wywołało upadek drobnych gałęzi przemysłowych na korzyść wielkich; pomału wytworzyła się przewaga kapitału nad pracą., zarysowywała się wybitniej różnica między bogatym a ubogim i wzrastał proletaryat robotniczy.

Mniej więcej w tym samym czasie, kiedy wzmacniać się poczęło mieszczaństwo, jako stan trzeci, powstały także we Francyi pierwsze teorye nowożytnego socyalizmu. Ukazały się dwa dzieła wielkiego znaczenia: Kodeks natury (1755) i O prawodawstwie (1776).

Wszystkie te fantastyczne ideały, które już od dawna kołysały masy, wszystkie zasady, wypływając ze źródła miłości ludzkiej, znalazły miejsce w owych dziełach. Autor pierwszego dzieła, ksiądz Moreli y, wychodził z fałszywego założenia, że człowiek zaraz po stworzeniu był dobry i dopiero różne urządzenia towarzyskie zepsuły go. Stworzyły one własność, a wskutek tego egoizm, na którym się oparła nauka moralności. Stare więc społeczeństwo upaść musi, a nowe oprze się na następujących zasadach: dobra powinny być wspólne, żadnej własności osobistej, jednostka ma pracować dla wspólności i otrzymuje tylko cząstkę niezbędną do życia. Naród ma być podzielony według rodzin, plemion, prowincyi, posiadających takie same prawa, jak jednostka. Przez pierwsze dziesięć lat związek ma być nierozerwalny; dzieci tylko w młodocianym wieku są przy rodzicach, później idą pod kierunek państwa. Nikt nie jest wolny od pracy przy roli, chociaż nauki i sztuki mogą rozwijać się swobodnie; tylko dla tych nauk miejsca w społeczeństwie niema, które żadnego pożytku nie przynoszą, jak teologia i filozofia. Religia ogranicza się do prostej i zrozumiałej nauki o moralności.

Wpływ Quesnaya widocznym jest z tej roli, jaką w owem ideal-nem państwie przeznaczono rolnictwu. Z drugiej strony uwidocznia się zupełne lekceważenie natury człowieka, jako rezultatu pracy historycznej. W ogóle autor nie rozumiał tej sprzeczności, jaka leżała

między ideą. „absolutnej równości” i uznaniem „indywidualnych potrzeb.”

Podobne myśli, jak Morelly, wypowiadał około 1748 autor drugiego ze wspomnianych dzieł Gabryel de M a b 1 y. Uznaje on także ideę absolutnej równości, uznając przy tern rozmaitość zdolności i potrzeb, czyli tych właśnie właściwości, które muszą zawsze nierówności tylko wywoływać. Chociaż podobne myśli praktycznie były niewykonalne, a dzieła owe przez te koła, dla których właśnie przeznaczone zostały, nie były wcale czytane, dowodziły one mimo to, że obecnie istniejące stosunki głębszym umysłom nie wystarczały. Rozumieli oni ciśnienie, pod którem niższe warstwy się uginały, widzieli tę rozpadlinę, dzielącą przesyconych i głodnych, wyniosłość panujących i bezbronność niższych, ale mogli tylko marzeniem wznosić się dapon rzeczywistość. A jednak i te na pół poetyckie marzenia nie przeszły marnie, bo tysiącom otwierały oczy na przeciwieństwa panujące.

Deklaracya praw człowieka w roku 1789, jakoteż ustawa 1791 roku postawiły zasadę równości, a konstytucya dała wyraźną obronę własności indywidualnej; pogląd ten panował jeszcze w konstytucyi 1793 roku, chociaż w rzeczywistości zmodyfikował się nieco; używanie zaś praw politycznych było zupełnie od jakiejbądź własności niezależne. Reakcya rozpoczęła się już około 1795 roku, kiedy korzystanie z praw obywatelskich znowu zostało związane z posiadaniem własności. Zewnętrzna rewolucya nosiła na sobie charakter polityczny; wewnętrzne jej osnowy miały jednak charakter specyalny, który prędzej lub później musiał się uwydatnić. Nastąpiło to dopiero po upadku Ro-bespierre’a. JBabeuf począł wtedy głosić zasady zupełnego komunizmu. Wjego państwie nie miało być żadnej własności, ani ubogich, ani bogatych; nawet jednostki miały być w ten sposób kształcone, ażeby się w nich zatarł wszelki indywidualizm. Miasta miały być zniszczone, gdyż uważano je za źródła nędzy i nierówności: rolnictwo miało być jedynem zatrudnieniem obywateli; kościoły, nauki, sztuki miały być zniesione. Partya tego szaleńca, który się nazywał Cajusem Grachiem była dość silną do wywołania socyalnej rewolucyi. W maju 1796 r., spisek miał wybuchnąć, lecz wykryty został. Głowa Babeuf’a padła pod gilotyną i komunizm usunął się na bok, ażeby się przekształcić na fourieryzm i saintsimonizm. Wprawdzie rozwój tych idei przypada dopiero około roku 1820, ale istotnego znaczenia oba systematy dosięgły dopiero w naszych czasach.

W Anglii Robert Dale Owen (1771—1858) uczynił pierwszy skok ku ] opj av> ieniu losu robotników i stworzył też odrębny systemat komunistyczny (1812). We Francyi po wzmocnieniu się rewolucyjnego prądu idee socyalistyczne i komunistyczne znowu górę wzięły; wi-docznem się stawało, że nowożytne państwo nie może być kierowane wyłącznie z punktu politycznego, kwestya gospodarstwa narodowego występowała coraz bardziej stanowczo i zarysowywać się począł obraz czwartego stanu.

Tak samo, jak w dziedzinie nauk przyrodniczych, prąd romantyczny przeniknął do filozofii natury i w zboczeniach fantastycznych się ujawnił, spostrzegamy identyczne zjawisko w dziedzinie nauki gospodarstwa narodowego. Wyobrażeniem tego kierunku był Adam Muller (1779—1829). Poglądy jego z początku rozchodziły się znacznie z nauką Smitha; widział on moralne niebezpieczeństwo systematu, który kapitału umysłowego prawie wcale w rachubę nie brał a robotnika zniżył do znaczenia machiny. Ale środki zaradcze Mullera były jeszcze gorsze, niż choroba. Utrzymywał on, idąc za fizyokratami, że rolnictwo powinno być zasadniczem zajęciem każdego obywatela w państwie, ale pragnął go nadto feodalnie uorganizować: naprzód wzmocnić własność ziemską i poddaństwo włościan, cechy rzemieślnicze, gildye kupieckie it. p. Ideałem więc jego było, właściwie mówiąc, dawne państwo feudalne z wyraźnie rozgraniczonemi stanami. Byłby to więc powrót do średniowiecznych instytucyi tej naturalnej równowagi, która mocno została Zachwianą przez rewolucyę i Napoleona.

Ujęcie całego historycznego materyału we wszystkich znaczniejszych dziedzinach wiedzy i uporządkowanie go, stało się także zadaniem historyi, która do końca XVII-go wieku, była tylko nagromadzeniem suchych dat. Dopiero w ciągu XVTII-go wieku zrozumiano ważność badań źródłowych i związek ruchów politycznych z rozwojem kulturnym społeczeństwa; starano się ująć materyał genetycznie i przedstawiano już nie tylko fakty, ale także źródła ich sprawdzać poczęto. Wprawdzie badacze krępowani byli zależnością od książąt panujących, jednak powoli począł się kształcić zmysł krytyczny i niezależność sadu. Piętno nowej epoki odbiło się zarówno w historyi państw i kościoła. Duch krytycyzmu począł się budzić jednocześnie w Niemczech? Francyi i Szwajcaryi; już w roku 1775, Szwajcar I. Iselin domagał się udziału obywateli w życiu państwowem. Justus Moser (urodzony 1720) działał w tym samym kierunku, żądając wzmocnienia praw narodowych i ożywienia politycznego zmysłu. W jego Fan ta-zyach patryotycznych(1774)i zbiorku drobnych artykułów zajął się on całkowitem badaniem rozmaitych stron narodowego życia. Wprawdzie nie wyzwolił się jeszcze z poglądów feudalnych i przeświadczony był o potrzebie poddaństwa, jednakże żądał samorządu

f,

*-

-i

W®'

m-

tej,,,

1fli§8

mm

wm

mmĘ

;y:

t)

fjf

W

ng

ł;!

rj

Pt

YW"⁵

Gibbon.

gmin, sądów przysięgłych, utworzenia armii narodowej i wolności handlu.

W Niemczech na pojęcie historyi oddziaływały obce wpływy, a najbardziej Yoltaire. Yoltaire uwzględnia w dziełach swoich historycznych życie wewnętrzne narodu,stosunki obyczajowe i ekonomiczne, jego postęp w dziedzinie sztuki i nauki; jako historykowi brakowało mu tylko sprawiedliwości i przeświadczenia, że każda epoka tylko na podstawie jej własnych czynów może być sądzoną.

Metoda Voltaire’a i Montesquieu okazała się pożyteczną dla Anglii, gdzie Dawid Hume, Robertson, Gibbon i inni kształcili >dę na wzorach francuskich. Szczególnie Gibbon w Hi story i upadku państwa rzymskiego (1776—1788) w wielu razach poszedł drogą wskazaną przez Montesąuieu. Chociaż i w Niemczech wpływ francuskich pisarzy niejednokrotnie zaznaczył się, a do badania źródeł uciekano się często, pierwsze najpoważniejsze dzieło historyczne powstało nie na gruncie politycznym i na samodzielnych studyach oparte. Była to Historya sztuki w starożytności Jana W inkę 1-manna (1764).

Praca ta miała wielkie znaczenie a zalety jej polegały na tem głównie, że przedstawiła sztukę w rozwoju historycznym. Z wielką subtelnością maluje Winkelmann początek, wzniesienie się i upadek sztuki u starożytnych narodów, wpływ klimatu i religii na kształcenie się wyobraźni i charakteru narodu, wreszcie powstanie stylów, jako niezbędny wynik tych przyczyn. Z rozwojem historycznym sztuki wiąże się także treść estetyczna. Przedmioty sztuki traktował on nie, jako starożytności, lecz jako dzieła fantazyi twórczej, dlatego też zagłębiał się w istotę piękna i grecką naturę plastyczną, jako jego wcielenie. Zastanawiał się nad ustosunkowaniem natury do sztuki, nad wpływem materyałów na różne gałęzie sztuki. Winkelmann nie był tylko suchym uczonym, lecz człowiekiem obdarzonym bogato w fantazyę od natury, urodzonym Grekiem niejako i dlatego też zrozumiał tajemnice helleńskiej sztuki.

Wpływ idei Winkelmanna był głęboki i trwały na takich ludzi, jak Lessing, Goethe, Schiller, a nawet badaczom historyi i literatury starożytnej nowe drogi odkrył.

Z dalszym rozwojem dziejopisarstwa związane są nazwiska L S chi oz er a (umarł 1809) i Lud w. Tym. S p i t tl e r a (1782—1810), którzy nauczyli przyszłe pokolenia bystrzejszem okiem w przyszłość spoglądać. Ostatni, szczególniej, dziełami swemi przyczynił się do rozbudzenia zmysłu politycznego w Niemczech i ostro gromił zakulisową politykę, despotyzm małych tyranów i samowolę urzędników. Ze względu na naukowe traktowanie dziejów, założył podwaliny krytycznego badania, opartego nie tylko na źródłach ale sprawdzającego wiarogodność źródeł. Szczególnie zwracał uwagę na rozwój urządzeń państwowych i walkę o ich zdobycie. Z początku oddawał się badaniu

wĘmwmKM

Illlli

fiłu

mi

WssRm

Igi

■ppISMi

mam

lilgr

K$hR:

iii? : >ivi

4gHNHB£

SfS-gj

>'<•

Si

'IIP

RłP

~v"

■P

^8SpPfll

EIHH

PMm^, ,,^Mp

BE*

fc: “ J|iS* f %

fe?.- * #••i' ^

■*■« *^ilM

fflmr

Bp/i:

w: ■ :•

818

>:

gigi.

V.'%

■BE

Z'\

7a

u •

M;':

y.,.m

J;

BilM»

Igjp^^

^S§km

ii

i:,--:*

■i]

>:■

i.

kV:

historyi kościoła, się historyą polityczną.

potem dopiero, nie tracąc z uwagi pierwszej, zajął

Jako badacze dziejów wybitne bardzo zajęli stanowisko Schło 8-ser i Nie bu h r (obaj urodź, w 1776 roku). Na polu pracy dali się wprawdzie poznać przed rokiem 1820, ale działalność ich poza tę epokę nie sięga. Karol v. Rotteck(ur.l775) i Fryderyk v. Raumer (ur. 1781) reprezentowali dwa stronnictwa niemieckiego liberalizmu

Śib,

r/

lii¹®

mm

W"

mwm

mm.

Adam Naruszewicz.

w jego formie kształtowania się w epoce restauracyi i reakcyi. O wszystkich będziemy mówić w księdze drugiej.

W Polsce z końcem XVIIl-go wieku rozpoczęły się poważne badania historyczne, a Adam Naruszewicz (ur. 1733—1796) pracą swoją Dzieje narodu polskiego (1780—1696 u Groella) stworzył szkołę historyków. Człowiek wielkiej pracowitości, sumienny badacz materyałów, oparł się na nich w wykładzie dziejów, które do-

prowadził do wstąpienia na tron Jagiełły. Jako krytyk okazał się bardzo bystrym, jako opowiadacz pozbawiony był wdzięku i łatwości, nie posiadał poetyckiej intuicyi, któraby mu pozwoliła głębiej wnikać w charakter i ducha wieków. W ykształcony na rzymskich historykach, a głównie na Tacycie, trzymał się nadto pragmatycznego wykła-

alP¹

mm

. M ■

Iflt

*; Sf¥r'

ii

f.

i

tmiam

W:

iiii

Ki i

|l|l|

SU

-■

liii

i.

■ma

V?'?

Ipila

Tadeusz Czacki.

du. Ściśle mówiąc, napisał on historyę państwa polskiego i królów jego —jak utrzymywał Lelewel, —jego polityki, zajść i stosunków z mocarstwami sąsiedniemi, oraz spraw monarchów i książąt, ich familii, wojen, traktatów. Wewnętrzne dzieje prawie nie zostały dotknięte. Brakowało do tego i materyałów, i odpowiedniego pojęcia zadania dziejów. Dopiero w najnowszych podjęto tę pracę.

Późniejsi kontynuatorowie Naruszewicza nie potrafili sprostać jeg talentowi, wiedzy i krytyce; prace więc ich donioślejszego znaczenia nie mają.

Znakomitą sławą cieszył się Tadeusz Czacki (1765—1813) prezes komisyi eduk. na gub. wołyńską, który na polu szkolnictwa położył wielkie zasługi. Jako historyk nie posiadał talentu Naruszewicza co do objęcia wielkiej całości; mimo to dzieło jego O litewskich i polskich prawach, nazwane „lasem erudycyi,” znalazło rozgłos wielki. W ogóle był to umysł niesystematyczny, niezbyt szeroki i mało krytyczny, chociaż chciwy wiedzy i gromadzący ją skwapliwie. Bartoszewicz nazywa go człowiekiem pozbawionym zdolności, ale „dobrym krytykiem,” chociaż „pisał o tem, czego nie rozumiał.” Taki sprzeczny sąd wydał o nim jeden z najzdolniejszych historyków naszych i ludzi.

Francuzi i Anglicy położyli ogromne zasługi na polu studyów oryentalnych. Jako przewódcę ruchu w tej dziedzinie wspomnieć należy Silv. de Sacy (ur. 1758 f 1838). Założył on podwalinę nauki języka i literatury arabskiej, a rozpowszechniając przekłady, powiększył wpływ, jaki poezya wschodnia wywierała na literaturę nowożytną. Wskutek wyprawy Bonapartego powstała zupełnie nowa nauka— egiptologia. W 1798 roku znaleziono napis, którego tekst w staroegipskim i greckim języku pisany (1803 r. rozpowszechniony) zachęcił uczonych takich, jak Sacy, A c k e r b 1 a d, Th. Yo u n g i inni do odgadywania zagadki hieroglifów, rozwiązaną dopiero w roku 1822 przez J. Champollio n’a młodszego.

W Anglii na początku stulecia pojawiło się studyum o staroin-dyjskim języku i literaturze (sanskryt), któremi się wkrótce zainteresowano w Niemczech i Francyi. Szczególniej ważnem było to ze względu, że język sanskrycki jakoteż zendzki są najstarsze z grupy aryjskich i mogą być uważane za macierzyste języków romańskich, a niemniej greckiego, litewskiego, niemieckiego i słowiańskiego. W Niemczech na tem polu pracował Jakób Grimm (urodź. 1785). U nas Bogumił Linde w językoznawstwie położył niespożyte zasługi wydaniem Słownikajęzyka polskiego.

Do rozwoju nauk przyczyniły się niezawodnie powstające wszędzie liczne zakłady naukowe, tak ogólno kształcące, jakoteż specyalne. Niżej dołączone tabelki pozwolą rozejrzeć się dokładnie.

TABLICA I.

Ważniejsze stowarzyszenia przyrodniczo-naukowe do r. 1820.

ANGLIA

NIEMCY.

FRANCYA.

ROSSYA.

1732. Societe d‘Hi-stoires natu-relles w La Rochelle.

1818. Soc.Linneenne w Bordeaux.

1779. Towarzystwo badaczy przyrody w Halli.

1790. Tow. botaniczne w Regensburgu.

1793.Tow.przyjaciół badania przyrody w Berlinie.

1797. Tow. geologiczne w Jenie.

1808. Tow. badaczy przyrody w LJanau,

1816.    „ wMarburgu, 18 i 8. w Altenburgu,

1817.    „ we Frankfurcie nad Menem.

1788. Linnean Socie-ty w Londynie.

1807 GeologicalSoc. tamże.

1808. WernerianSoc. w Edynburgu.

1819.    Microskopical Soc. w Londynie.

1820.    Astronomical Royal Society w Londynie.

1803.    Chemiczne to

warzystwo w Rydze.

1804.    Fizyczno-me-dyczne tow. w Moskwie.

1805. Tow. badaczy przyrody w Moskwie.

1817. Mineralogiczne towarzystwo w Petersburgu.

SZWAJCARYA.

AMERYKA.

POLSKA.

Societies of na-tural Sciences 1812. w Filadelfii,

1818.    „ Cincinnati, .

1819.    „ New-Yorku.

1805.

Tow. badaczy przyrody

1746. „ w Zurychu.

1786. „ w Bernie.

1817. „ w Aargau.

1817. „ w Bazylei.

1815. Powszechne towarzystwo szwajcarskich badaczy przyrody.

1801. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie.

Towarzystwo lekarskie w Wilnie.

12

Wiek XIX.

TABLICA II.

Uniwersytety.

INNE.

NIEMIECKIE.

1803. Wilno.

1802. Landshut w Bawaryi. 1805. Bern.

1810.    Berlin.

1811.    Frankfurt nad Odrą, połączony z W rocławieni.

1815. Wittenberg połącz z Hallą.

Zamkięto wyższe zakłady naukowe:

1809.    Rinteln, Altdorf i Helin-

stadt.

1810.    Salzburg.

1810. Insbruk.

1815. Paderborn.

1791. Filadelfia.

1795. Institut national, Paryż. 1802. Odnowienie uniwersytetu dorpackiego.

1804. Charków.

1804. Kazań.

1808. Universitó de France,Paryż 1813. Wznowienie w Moskwie. 1813. Helsingfors.

1816. Warszawa.

1819. Charlotteyille (Wirginia).. 1819. Petersburg.

TABLICA III

Szkoły politechniczne i fachowe.

1736.

1745.

1763.

1789.

1795.

1798.

1800.

1801.

1802.

1802.

1810.

1811.

1811.

1815.

1818.

1820.

Szkoła anatomiczna w Warszawie. Politechnikum w Brunświku.

Szkoła leśna w Ilsenburgu (Harz). Szkoła chirurgiczna w Warszawie. Ecole polytechnique w Paryżu. Akademia Budownictwa w Berlinie. Leśna akademia w Dreissigacker. Politechnika w Pradze.

Szkoła rolnicza w Celle (Hannower).

„    „ w Weihenstephan (Bawarya).

Leśna akademia w Tharand.

Johaneum w Gradcu.

Akademia górnicza w Klausthal (Harz). Politechniczna szkoła w Wiedniu.

Szkoła rolnicza w Hohenheimie (Wurtemberg). Szkoła sztuk i rzemiosł w Berlinie.

ROZDZIAŁ VIII.

Literatura od roku 1820-go.

'«>

^jakkolwiek historyczny rozwój społeczeństw na każdem z nich wyciska pewne cechy,uwidoczniające się w literaturze nadobnej, '^oito jednak główne punkta umysłowego rozwoju i główne prądy wybitnie się zarysowuje u trzech narodów, stojących na czele życia umysłowego—Anglików, Francuzów i Niemców.

Początek XVIII-go wieku w poezyi wszędzie zaznaczył się pe-wną trzeźwością. Genialnych poetów brak prawie zupełnie; to też w ogóle -widać panowanie formy i sztywnych reguł, w które zakuto istotę poezyi. W Anglii i Francyi poeci są tylko na usługi szlachty. To samo prawie w Niemczech. Naturalnie, podobne ograniczenie zakresu poezyi sprowadziło jej sztywność; musiała ona hamować polot fantazyi, ze względu na treść i formę, musiała smak kształcić w kierunku jednostronnym.

Czynność umysłowa narodu nie może w jednym kierunku bezustannie dążyć do celu,—ona potrzebuje niejako zmian i odpoczynków. Gdzie kapitał artystycznej i poetyckiej siły twórczej zostaje zużytkowany, zawsze następuje epoka osłabienia, a natomiast w innej dziedzinie czynność duchowa się wzmacnia; na miejsce ideału artystycznego staje ideał naukowy, państwowy, religijny lub socyalny, który zaprzęga do roboty najlepsze siły narodu, a inne usiłowania mniej lub więcej odsuwa na dalszy plan. Krótko mówiąc, wytwarza się pewna sfera umysłowa, w której tylko pewne idee krzewić się mogą, inne nie udają się zupełnie lub walczyć muszą z panującemi prądami.

Zdarzają się okresy w życiu narodów i państw, nieprzyjazne zupełnie wszelkim artystycznym usiłowaniom, jeżeli takowe nie zaciągną się na posługę panujących idei. Czasowa taka cisza służy do wewnętrznego wzmocnienia się: kształcą się nowe poglądy, niejeden wahający się nabiera siły, niejedno spruchniałe runie, a w końcu fantazya wypoczęta budzi się głębszą i bogatszą. Prąd materyalistyczny zakończył już swoje historyczne zadanie i pomału poczyna się wytwarzać nowa atmosfera pojęć, w której siła twórcza swobodnie działać może. Wy-

równaniu temu zawsze towarzysza burze; panują one we wszystkich prawie literaturach, gdzie długo krępowana samo wiedza wyzwalać się poczyna z więzów przeszłości,—tylko u romańskich narodów rewolucyjnym charakterem był duch (serce), a u germańskich—umysł.

W epoce walk i wrzenia, jako jedna z faz rozwoju duchowego, powstał r oman ty zm. Materyał do tego znajdował się tu i ówdzie w Niemczech, a nawet w Anglii już przed rewolucyą i panowaniem Napoleona. Oba te czynniki były największą dźwignią kierunku, który później nazwano romantyzmem. W spróchniałe stosunki politycznego życia Europy uderzył piorun i wstrząsnął mocno budową. Wolna myśl zakiełkowała w całej Europie. Głębszą jeszcze, niż powszechne wzburzenie, była znak na w usposobieniu umysłów, gdyż wszystko zdawało się być rzuconem na pastwę namiętności. Trony się chwiały—ale wykarmione w niewoli narody obawiały się ich runięcia; chwiały się pojęcia dawnych praw, ale cierpiały także sprawiedliwość i ludzkość; drżało duchowieństwo, ale też i religia była w niebezpieczeństwie. Wszystko to pobudziło narody do obrony istniejącego porządku, związało władców ze sobą i zmusiło ich niejako poruszyć wszystkie sprężyny do obrony od niebezpiecznych idei; łączyło się także duchowieństwo wszystkich krajów i wyznań do wspólnej walki.

Na chwilę tego wiru opinii i prądów przypadło wystąpienie Napoleona i ciągle rosnący gwałt jego panowania. Zachwiał on jeszcze bardziej, niż rewolucya, istniejącym porządkiem rzeczy. Pogardzał legity-mizmem; ażeby mu uledz w końcu; pogardzał narodami i budził samopoczucie narodowe aż wzrosło nareszcie do potęgi mu szkodzącej. Pragnął uledz kościołowi w końcu i zawarł z nim przymierze, ale gwałtowność jego panowania, jego pogarda dla obcych praw, powołała wszystkich przeciwników do broni—kościół, państwo i naród. Ostatni był tylko środkiem, inne—kierownikami ruchu, który miał na celu odbudowanie przedrewolucyjnej Europy. Nigdy by się to było nie udało, gdyby w samych narodach nie panowała tęsknota do spokoju i samodzielności narodowej. Obudziło się nagle z wielką siłą uczucie narodowe, ale jednocześnie w tym rozgwarze anarchicznym obudziło się dążenie wstecz, oparte na pozornej zgodzie między narodem, władcą i kościołem. Rozpoczął się ruch ku średnim wiekom, dążność do absolutnego państwa i kościoła. Ruch ten był poniekąd usprawiedliwiony pośród kół wykształconych, ale jednocześnie prowadził do wewnętrznego rozdwojenia w łonie narodów, a literatura tych kół niezgodną była z duchem narodu; dlatego też romantyzm w literaturze i sztuce

pomimo treści ludowej, z małym wyjątkiem, pozostał produktem sztucznym, obcym narodowi, a tam, gdzie się oparł na wyższych kołach, utracił łączność z duchem ludowym; a nawet wrogo był względem niego usposobionym,—stracił więc poczucie rzeczywistości i pogrążył się w fantastyczności.

Niepodobna było jednak powstrzymać dalszego rozwoju rewolu-cyjnych myśli, które znalazły oparcie w filozofii, nauce i duchu krytycznym epoki. Tak więc w młodszem pokoleniu, które się rozwinęło około roku 171)0 powstało pewne rozdwojenie, zwiększające się tern bardziej, że sama chwila dziejowa przyczyniła się do pielęgnowania w duszy ludzkiej największych sprzeczności. Pociąg do używania życia, pełen świeżości, łączył się często z pogardą życia; marzenie na temat ludzkości i równości łączyło się z chorobliwem samopoznaniem, nieja-snem dążeniem do również niejasnych celów. Pragnienie trwałego oparcia, a jednocześnie skłonność do powątpiewania, granicząca z lekkomyślnością—oto były składniki, z których się wytwarzały charaktery pełne spaczenia. W ten sposób kształtowało się pojęcie wszech-ludzkiego smutku (Weltschmerz), który, zmieszany z romantyzmem, przeszedł do literatury wszystkich krajów.

Reakcya w dziedzinie polityki i kościoła nie mogła pozostać bez wpływu na rozwój literatury, ale bliżej zastanowimy się nad tem w następnej epoce.

W Anglii, jak wspomnieliśmy wyżej, sentymentalny kierunek zapanował z Richardsonem i Youngiem, lecz obok nich rozwinęły się talenty humorystyczne i satyryczne Sternea, Fielding’a i Smo 1-let’a. Wszędzie brakowało naturalności i prostoty, charakterystyka postaci była przesadzoną, przedstawienie faktów, jakkolwiek do realizmu dążyło, grzeszyło niejasnością i brakiem plastyki—co wszystko działo się ze szkodą prawdy poetyckiej. W związku z tem utwory owo-czesne grzeszyły krasomówstwem i nadto indy widualnem wystąpieniem poetów, wypowiadających własne uczucia i myśli, własne uwagi dowcipne lub sentymentalne. Realistyczny zmysł wyobraźni angielskiej zdołał jednakże niekiedy zamknąć się w granicach rzeczy wistości, jak n. p. 01 ivier Groldsmith w swoim Wikarym z Wakefieldu.

Wpływ wojny amerykańskiej, jakoteż rewolucyi zwracał poezyę do źródła pierwotnego —narodowych uczuć i prawdy. W liryce zamiłowanie opisowości panowało długo. Sfałszowane przez Macpher-sona, lecz niepozbawione poezyi pieśni Ossyana i ludowe piosnki Percy’ego, dawno już były zapowiedzią budzenia się nowego smaku, ale dopiero Wiliam Co w per (um. 1800) i Robert Burns (um. 1796) otworzyli nową, epokę samodzielności i poezyi angielskiej, nie troszcząc się bynajmniej o wzory cudzoziemskie, panujące w literaturze. Burns umiał połączyć w sobie harmonię i piękność, a jako poeta był dzieckiem swego ludu. Poezya i życie było dla niego jednem; w polu, za pługiem, w lesie powstawały jego pieśni, prawdziwie narodow e pełne ludzkiej treści, prawdziwej miłości i cierpienia, pełne jędrnej świeżości wysłowienia i nieco zmysłowego pojęcia obrazów. Umarł w 37 roku, sam poniekąd przyczyniwszy się do śmierci.

Piosnki jego i ballady nie mają przedewszystkiem, pomimo tła realnego, odcieni prozaiczności i suchości. Najmniejsze wrażenie umysł jego w lot chwytał, ożywiał urokiem poezyi i powlekał przebłyskiem idealizmu, nie zbaczając ani na krok z drogi rzeczywistości. Związek ten między zależnością od natury, a zupełną harmonią formy i treści, zapewniał nie tylko powodzenie poecie, ale dawał impuls do dalszego rozwoju liryki angielskiej. Walter Scott, Tomasz Moore i tak zwani poecijezior (Lakę poets) vvpływovvi jego ulegli.

Następcy ich, z Wiliamem Worda worth’em na czele (1770— 1350) prowadzili dalej walką ze sztuczną poezyą;szczególnie Worda worth dążył z zupełną świadomością celów do bezpretensyonalności i prostoty w swoich Balladach lirycznych (1798); nie tak bogato uposażony, jak Burns, wpadał w suchość, a ton ludowy przechodził w płaskość.

Większym ogniem od niego obdarzeni byli Sara. Tayl. Cole-ridge(1774—1834) i Rob er t South ey (1772 — 1834). Na obu odbija się w młodości wpływ francuskiej rewolucyi. Coleridge nosił się czas jakiś z planem stworzenia w Północnej Ameryce wolnego państwa. W dramacie jego Upadek Robespierr’a (1798) dostrzedz można niejasne wrzenie, jakie młody umysł przechodził. Po ożenieniu się, spokojniejszy duch go ogarnął, a wyobraźnia prostszą poszła drogą. Pobyt jego w Niemczech nie pozostał bez wpływu; przekłady i krytyki z niemieckiej literatury wytworzyły z czasem duchowy łącznik między dwoma narodami.

We wszystkich jego poezyach przeważa umiarkowanie, prostota i duch sielski, ballady jego odznaczają się wielką energią sytuacyi i charakterów. Romantyzm jednak nie pozostał bez wpływu i na niego; w późniejszych jego lirykach widać wyraźnie charakter, który nazywano „poezyą księżycową” (Mondscheinpoesie).

Podobną drogę rozwoju przechodził Southey, który rozpoczął od rewolucyjnych dążeń, a skończył na romantyzmie. Jak wielu współ-ezesnych mu poetów niemieckich, posiadał wyobraźnię bardziej wrażliwą, kobiecą, niż twórczą, łatwo zapalną i wpływom obcym podległą.

Cecha romantyzmu jeszcze silniej występuje w romansie. Rycerstwo podniosło znowu głowę, widma otrzymały rolę losu, a fantastycznej tajemniczości używano, jako środka podbudzającego. G. Lewis był głównym przedstawicielem tego rycerskiego romantyzmu, który nie pozostał wprawdzie bez wpływu, ale też estetycznego znaczenia nie miał.

Jako poeta wystąpił Tomasz Moore (1779—1852)wLalla Rookh (1827); romantyzm zapanował tu zupełnie; w lirycznych poe-zyach (Melodye irlandzkie) panuje nuta ludowa. Co do głębokości tego uczucia możnaby zrobić pewne zarzuty, ale powab jego i rytmiczność są czarujące. Te same wady i zalety posiadają także Wieczory greckie. Najwydatniejszym Moore jest, jako satyryk. Tu rozwija się jego wyobraźnia najswobodniej i najbujniej; tu przebłyskuje całe bogactwo tonów. Treść jego utworów jest zawsze pełna; z gryzącą ironią żartuje z płci pięknej, oddającej się literaturze, wykpiwa zewnętrzne formy anglikańskiego kościoła, egoizm biskupów; osobliwą zjadliwością odznacza się humoreska p. t. M e e t i ng brytańskiego towarzystwa wroku2836, gdzie wyobraża książąt kościoła i panów angielskich, jako przedpotopowe zwierzęta. Szczytu dosięgną! w satyrze: Bajki dla członków świętego przymierza, gdzie całe dyplomatyczne szalbierstwo wyśmiał bez litości.

Pośród wielkich poetów tej epoki wymienić należy Scotta i Byrona. Walter Scott (1771—1832) przechylał się z początku na dwie strony-—do Burnsa i Burgera, jakoteż Goethego. Jako poeta ballad był pod wpływem tych pisarzy, a nawet wpływ ten okazał się jeszcze w romansie. Scott, jako liryk, jest wcale niepoślednim pisarzem, ale w romansopisarstwie rozwinął dopiero zupełną samodzielność. Na to pole wystąpił z Wawerleyem (1814), później następowały Guy Mannering, Antykwary usz, Presbyteryanie,Na-rzeczona z Lammermoor, Iwanhoe, późniejsze prace, t.j. po roku 1820 z wyjątkiem Kenilwortłńa i Quentin Durward\a noszą charakter pośpiesznej roboty.

Scott był torysem i romantykiem, lecz więcej z powodów artystycznego zamiłowania w przeszłości, niż z zasady; lubował się w charakterach ekscentrycznych, ale też umiał przedstawić je prawdziwemi i zrozumiałemi. Wielka znajomość szczegółów życia przeszłości ułatwiała mu wytworzenie tej historycznej atmosfery, w której bohaterom żyć kazał.^ Zamiłowanie przyrody widocznem się staje w malowaniu obrazów. Gdzie, jak w Quentin Du r ward i Iwanhoe, skupiła się jego siła twórcza, tam dal prześliczne, pełne życia obrazy kultury.

W-.Ui

ri

^allr

' 'W

"rj

^S§T

Hg

id

kift*

W

li

K\'

P§

m:r

WA

wmm

wm-

Walter Scott.

Z wielką, zręcznością wyprowadzał w romansach postacie historyczne (Ludwik XI-ty, Karol II-gi), nie czyniąc ich głównymi bohaterami.

Równolegle z wielkiemi zaletami występowały i jego wady: historyczna drobiazgowość, opisy zbyt długie miejscowości, zwyczaje i obyczaje niezbyt kunsztownie nagromadzone, w skutek czego zamiast

żywych obrazów, dostarczał notatek archeologicznych; uwagi często bardzo zaopatrywał w humorystyczne zabarwienie, dyalogom brakowało dramatyczności, wada, na którą już dawny angielski romans Richardsona niedomagał.

na

Naj wybitniej występował jego talent, kiedy się obrazy rozwijały posępnem tle natury, albo kiedy malował charaktery tajemnicze w fantastycznem oświetleniu (alchimista w Kenii worth); taki nastrój potrafił zawsze wyzyskać znakomicie.

Ponad nim wznosi się postać lorda Jerzego Gordona Byrona (1778—1824), w którym odbijał się duch niespokojnego wieku. W duszy tego człowieka wrzały wszystkie sprzeczności owoczesnej epoki: żył więc w niezgodzie ze światem, gdyż nigdy do jedności ze samym sobą dojść nie mógł. Gorączkowe pogonie za przyjemnościami i pogarda dla świata, zdolność do najwyższego zapału i chłód, niewiara w nieśmiertelność i pożądanie jej—wszystko to tłoczyło się w duszy jednego człowieka, a brakowało mu woli, kierowanej etyką i jasnego poglądu na świat. Brak ten tworzył skazę na obrazie największego poety naszego wieku. Mówią o tern aż do znudzenia, że poezya i moralność nic wspólnego ze sobą nie mają. Jest to jedna z pół-prawd, mogąca mieć wagę tylko w epoce, której brakuje wzoru do zajrzenia w najgłębsze tajniki twórczości artysty. Potęgą, która wszystkie siły człowieka, wszystkie zjawiska wewnętrznego życia w jedną całość sprzęga, jest wyobraźnia działająca u pisarza, jako impuls twórczy. Wykonanie świadczy o sile i rodzaju wyobraźni, dzieła pisarza dają badaczowi jego duszy miarę poetyckiego indywidualizmu, okazują jego bogactwo lub ubóstwo wewnętrzne. Żadna największa sztuka, najpiękniejszy język, najdoskonalsza budowa wiersza i dowcip nie zdołają zastąpić ani braku woli, ani zakryć błędnych estetycznych poglądów. Etyka, przez poetę w życiu stosowana, tworzyła rdzeń jego ludzkiej osobowości, stała się, pomimo jego wiedzy, siłą, poruszającą bohaterów, w których własne uczucia przelewał. We wszystkich dziedzinach pracy, gdzie człowiek występuje na scenę życia ze wszystkiemi zasobami swojej istoty, największą potęgą są zawsze jednolitość woli etycznej i jego siła twórcza; u poetów przybywa trzeci wielki czynnik—harmonia całości dzieła. W tern znaczeniu Byron nietylko nie osiągnął najwyższego stopnia, na którym stanęli Shakespeare i Goethe, gdyż wewnętrznej jednolitości nie zdobył nigdy, ale rozdwojenie etycznej świadomości odbija się we wszystkich jego dziełach, we wszystkich bohaterach; wszyscy oni rzucają się z namiętnością do w^alki, lecz brakuje im woli do zakończenia tej walki, która broni przed tragicznym upadkiem bohatera, szamocącego się z demonem własnej duszy. Natury takie porównaćby można do sił przyrody, łamiących się w dzikim buncie i znaczących ruinami drogę swego przejścia; one muszą szaleć, prawo natury zmusza je do tego, rozwijają olbrzymią siłę, ale brakuje im jasno wytkniętego celu.

Pierwsze prace, które rozgłos Byronowi zapewniły, były:P od róż Childe Harolda (1812), Giaur, Narzeczona z A bydos, Korsarz i Lara. Nie trzeba zapominać, że wszystkie one powstały w chwili, kiedy się rzucał w sam wir londyńskiego życia; tylko początek Harolda sięga czasów podróży jego do Azyi Mniejszej i Grecyi. Potężna natura z najmniejszej jego poezyi przegląda; wyobraźnia jego pełna ognia i siły, wrzątek jego uczucia porywa także czytelnika. Wszyscy bohaterowie—Giaur, Konrad, Gulnara, Lara są to prawdziwe wulkany, które ogień swojej nieskrępowanej, a jednak słabowitej duszy w niebo miecą, ażeby tam spłonąć. Wszędzie tylko dzikie zbrodnie a często za niemi ukrywa się jakaś zagadka, ciężarem przygniatająca czytelnika; niektóre ustępy porywają, inne tylko dręczą. Nigdzie trwałego przystanku w tym demonicznym wirze, tylko niekiedy przebija niby promień słoneczny, jakiś dźwięk łagodniejszy, który brzmi, jak tęskna mowa nad morzem wzburzonem.

Życie przedstawiało mu się pełnem kłamstw, oszukaństwa i bólów narody—jakiemiś ruinami; w Hiszpanii, we Włoszech, w Grecyi— wszędzie zwaliska i złomy. Szyderstwo i skrytość—to jedyna broń przeciwko światu; takiem echem rozbrzmiewa Podróż Harolda.

Smutniej jeszcze dźwięczy Manfred (1817) echo Goethowskie-go Fausta; ale Byron nie był człowiekiem, w którymby się Faust odnalazł, wiodący tytaniczne boje o wiedzę i szczęście i wkraczający w granice wiekuistości, nie rozumiał, że wybawić tytanów od mąk mogą tylko dwie potęgi: miłość i obowiązek. Stąd też płynęły z niego tylko bezcelowe wycia i skargi, ciągłe wahania się między zwątpieniem a wiarą, owo smutne samoniszczenie się ducha; wyobraźnia jego podniecana gorączką. — Manfred staje się podobny do trzciny śród burzy, mimo wszelkie frazesy i całą pozorną nieokiełznaność—wewnątrz jest bezsilny.

Osią tego wszechświatowego smutku jest szyderstwo, które prawdziwą ucztę wyprawia sobie w Don Juanie; pochodnia palącej satyry zapala stos drzewa, na którym poeta ułożył całą przeszłość, a w części ideały ludzkości, ażeby je spalić wszystkie. Nie braknie tu wprawdzie

.■I

. j

rŁ‘J&

‘

.

M

_

r:

mĘMWJTWffi

yjR *3

^2*

V.

w.

8&'

gm® ..'•-«

W

i

? -

r

mi

0

L-

\

r

m i

,.7S 1

.

ffe.;- j

■

;t

Ippill

:,M

■    " - ‘ Z'''

4& M0

"

X ™ .m

wśt

Wg

i

X

.?

m i #36

,-jM    r.y- JM

W/s::- 4'ML

P5JSfc*-’

-■■

m

L

sm

4 ^ •'

V /*r

,' ,sk*Ś0? '' '⁷-- ; :

K

fe,

m~;

7*5

":v

:-)Mi -

’

fi

■ ą

..-d

U*

-V.

V

ii*'”

r-'

iw

pfegit

-W

M

mm

•#tś

'    ':■■"' -i!Xk00^

■■■■■..

Rg®

/ V

,4

**!

^44

4; ;.. .-;,V vyj

*>' •

/

. >'

4/

|P

Lord. Eyron.

Sf

-

P” .

|f

-* *.'<r ś

niszczącego dowcipu i pierwszorzędnych piękności, godnych największego poety. Chwilami przebłyskuje wiara w możliwość idealnego szczęścia, ale całość jest przerażająco smutna: zwątpienie w ludzi, w świat, w nadzieje lepszej przyszłości. Jest to raczej wyznanie wiary, niż arcydzieło sztuki, pomimo pięknej formy; zresztą brak tu wszelkiej akcyi, brak panowania nad sobą, brak wszelkiej harmonii wewnętrznej i ani odrobiny prawdziwego uczucia.

W drobnych satyrach panuje wszędzie przeczenie; jest on wcieleniem ducha niszczenia; dowcip jego jest bezwzględny, ale genialny— czy dotyka polityki, towarzystwa, stosunków literackich w Anglii; Avszędzie panuje ta sama wada: czuć, że w duszy poety niema wiary w rzeczywistość tej moralnej potęgi, która wszelkie burze zwycięża.

Najlepiej dowodzą braku siły woli dramatyczne utwory Byrona: Kain, Niebo i Ziemi a, j akoteż Werner, Sardanapal, Dwaj F oscarowie, Marino F a 1 i er o. W dwóch pierwszych luzem puszczona wyobraźnia daremnie dąży do jasności myśli—jest to żarzący się strumień płynnego metalu, który burzy się, nie mogąc znaleźć dla siebie odpowiedniej formy i w żużle się przeobraża. Dramata historyczne posiadają ustępy wielkiej piękności, ale żadnych energicznie opracowanych charakterów, żadnej łączności, któraby wewnętrznie pobudzała do czynów lub zbrodni. Najcharakterystyczniejszym może pod tym względem jest W erner, gdzie życie przedstawia się jakby odbite w wypukłem zwierciedle—skarykaturowane.

Byron był jednak niepospolitą poetyczną naturą; umiał on, jak mało pisarzy, wstrząsać duszą ludzką, a własną swą istotę otoczyć demoniczną potęgą. Język jego posiada skończoną piękność, wyobraźnia—zadziwiająca; żaden z poetów całego świata nie odmalował z taką siłą, jak on, próżni szamocącego się ducha, ale żaden również nie odchylił zasłony tego świata, w którym się gnieździ niewiara i zwątpienie. Nie o religię tu chodzi, ale o brak wiary w czystość i wielkość ludzkich uczuć, wiary w zwycięstwo pierwiastku dobrego w walkach ludzkości. Kto wiarę niszczy w sobie, niszczy samego siebie i podobnym się staje do człowieka, który się oślepia, ażeby módz powiedzieć, że niema słońca.

Pomimo współczucia i podziwu, jakie należy się człowiekowi i poecie, nie można inaczej scharakteryzować go tylko, jako przedstawiciela choroby wieku, dlatego też wpływ Byrona na ludzkość był rozkładowy, szkodliwy. Wynalazł on pierwszy określenie na najcięższy smutek naszego wieku, który pesymizmem nazywamy, prowadził do matę-ryalizmu i wreszcie przybrał formę szaleństwa, które jako cel wszystko okupujący, postawiło przed sobą nicość. We wszystkich literaturach pewna liczba poetów naśladuje etyczną niewiarę Byrona i rozłam jego wewnętrzny.

Takie natury i charaktery mogły się tylko ukazywać na pograniczu dwóch światów umysłowych, walczących ze sobą i na tle tylko owoczesnej epoki zrozumieć je można. W państwie, w kościele, w towarzystwie, w filozofii i nauce wichrzyły sprzeczności; materyalisty-czna filoz.ofia francuska negacyę podniosła do godności zasady, a ma-teryę uznawała za siłę panującą, kiedy natomiast krytyczny idealizm w Niemczech wysoko podniósł duchową jaźń człowieka. Oba kierunki były skrajne, ale oba charakteryzowały głównie prądy wieku, które na młode umysły oddziaływały. Stąd też ów spór między kierunkiem idealnym a gorączkową żądzą życia stanowił główny motyw poezyi zwątpienia. Wiek XVIII wytworzył tyle rzeczy nowych, że przeładowywany rozum ludzki uledz musiał chorobie, którą możnaby nazwać d u c h o w ą h y p e r t r o f i ą. Podniosła się także chorobliwie skala uczuć. Nad całą epoką wyładowywały się najsroższe burze—rewolu-cya, Napoleon, reakcya, a wszystkie do jednego celu dążyły: do zgniecenia czynnej, swobodnej energii. Mocarstwa owoczesne można porównać do tyranów—tak samo rewolucyę, jak Cesarstwo, restauracyę i kościół. Nie było więc miejsca na rozwój indywidualizmu, stąd też zaraza ogarniała najzdolniejszych poetów i przenosiła do ich dzieł to zwątpienie i smutek, które niekiedy opanowywały całe społeczeństwa Byron stworzył formułę, według której kształtowały się wszystkie „problematyczne natury,” chociaż nikt Byronowi nie dorównał.

Jeszcze jeden z poetów angielskich nosi ślady tego samego kierunku: Per c y By sshe Shelley (1792—1822). Zapalność umysłu, chorobliwość uczucia i brak wszelkiej moralnej woli—oto składowe części jego istoty. W ośmnastym roku napisał rozprawę O konieczności ateizmu; w rok potem poślubił szesnastoletnią dziewczynę. Małżeństwo było równie nieszczęśliwem, jak Byrona, i małżonkowie już się w roku 1813 rozłączyli. Potem podróżował przez kilka lat z nową narzeczoną, z którą wreszcie ożenił się w roku 1816. Od roku 1818 zamieszkał we Włoszech.

Poezye Sclielley’a bogate w zasób fantazyi, ale wewnętrznie i zewnętrznie próżne. Od Królowej Mab począwszy aż doProme-te u s za i Cen ci, dramaty jego, które Byron uważał za arcydzieła, zyskiwały na gwałtowności stylu, lecz wszystkim uczuciom jego, myślom, obrazom brakuje ścisłości, a w dodatku rozpływają, się one we mgle fantastycznej. Shelley miał wybuchy namiętne, ale namiętność jego płynęła z głowy, nie z serca. Złorzeczy on życiu, ale marzy o ideale, chociaż wszystkie jego ideały są niby senne, niepochwytne, a nawet wcale niezrozumiale.

Poezya we F r a n c y i przed rewolueyą zeszła na plan drugi i ustąpiła miejsca modnej filozofii, która zawładnęła wszystkiemi rodzajami poezyi i użytkowała je dla swoich celów. Naśladowano klasycznych dramatopisarzy, szczególnie Racine’a, ale nawet ta forma przesiąknięta została tendencyą chwili bieżącej, do czego impuls dał Yoltaire. Usiłowanie zerwania z tradycyą form akademickich i chęć powrotu do sta-rogreckich tragików zainaugurował J, B a p. Chateaubru n—ale usiłowania te pozostały bez skutku; próba przeniesienia Shakespear’a do Francyi nie powiodła się. Stosownie do wzrastającego znaczenia mieszczaństwa poczęto brać treść ze sfery warstw średnich; pouczający ton i odpowiednia charakterystyka panowały nad treścią sztuki i akcyą* Treść była czulą i łzawą—nawet w najlepszych sztukach Diderota, jak Syn naturalny i Ojciec rodziny. Utworzył się odrębny rodzaj, zwany komedyą rozczulającą (comćdie larmoyante). Farsie owoczesnej zbywa na świeżości i humorze; w gorszych robotach panuje wesołość w stylu rococo bez ruchu i gracy i. Dowcipniejsze są kome-dye o zakroju satyrycznym.

Pośród tych ostatnich odznaczają się dwie szczególnie; w których już widać błyskawice rewolucyi: Cyrulik z Sewilli i W esele Figara, Piotra Augusta Car ona de Beaumarchais (um. 1799). Pisarz ten występował na scenę z dowcipem ostrym, jak stal damasceńska; z uśmiechem pogardy, a jednak z pewną elegancyą chłostał biczem satyry klasy uprzywilejowane i stanowczo przechylał się na stronę uciśnionych. W 1785 r. jakby na pośmiewisko ogólne, przedstawiano sztuki Beaumarchais go na dworze.

Obok komedyi i dramatów Bearmarchais’go istnieje także kierunek idylliczny, który się wytworzył pod wpływem Rousseau. Silniejsi duchem porywali się do satyry, słabi uciekali się do idylli i na skrzydłach fantazyi lecieli w świat ideału, ażeby się tam schronić. Na rozwój tego kierunku wpłynął także Niemiec G e s s n e r, z którego dziełami w przekładach Francuzi zapoznali się wcześnie; był to poeta w stylu rococo, ze szkoły Klopstocka. Bardziej naturalnym od innych był Bernardin de Saint Pierre (1737—1814), u którego usiłowanie do osiągnięcia naturalnej prostoty objawiło się w P a w 1 e i W i r-ginii, jakoteż w Chatce Indyjskiej; chociaż oba te dzieła były wysoko cenione w literaturze, niepodobna jednak szukać w nich prawdziwych opisów natury,—wszędzie czuć tam nieprawdę, a w uczuciach zbyteczną miękkość.

Liryczna poezya przedrewolucyjna nie gra wybitnej roli,—brakuj ej ej naturalności uczuć. Z jednej strony przeważa deklamacya w odzie,—treść zaś czerpana z chwili bieżącej, okraszona nauką moralną lub rozwodniona opisami. Z drugiej strony w lekkiej piosence występuje wrodzona Francuzom polotność i zgrabność, a przy braku poetyckiego uczucia, przeważa zbyteczna swawola słowa. Poezya w ogóle rzadko podnosi się na wyżyny ducha, najczęściej natomiast za-dawalnia się rolą—umiejętnego bawienia; poezya zaś opisowa, naśladowana z angieskiego, grzeszy powszechną wadą—jest nudną.

Najszerzej rozwijać się poczyna romans, do którego impuls dał Richardson, a stempel przyłożył Rousseau. Stosunki epoki, pełne sprzeczności, albo uprawiały romans satyryczny w guście Voltaire’a, albo też trochę skandaliczny, w którym się bardzo kochały klasy wyższe. Crebillo n młodszy (um. 1777) z tego rodzaju prac dał się po-znać (S o f a, A c h, c o za b a j k a! i inne). Przyłączył się do niego cały szereg pisarzy, których wyobraźnia lubowała się w malowaniu lubieżnych obrazów. Szczytem takiej literatury były dzieła M a r k i z a d e S a d e; (um. 1814): Justyna, czyli nieszczęśliwy wypadek z cnotą, J ulietta, czyli radości występku i t. d., w których błyszczy fałszywy dowcip strupieszałej duszy. Napoleon kazał zamknąć autora do domu obłąkanych, ale dzieła Sade’a przeżyły rewolucyę i szczęśliwie doczekały coraz nowych wydań. Mniej skandaliczne, ale podobne z treści są romanse Choderlos de La o los (um. 1803)— jak Nie bezpie c z n e miłostki. Z pewnym artyzmem naiwności przedstawione jest zepsucie wieku w Miłostkach rycerzaFau-blas, Louvet de Couvret’a (um. 1797),gdzie główny charakter męski odtwmrzony z wielką siłą. Z satyrycznem zacięciem rysował R ó-tif de la Bretonne (um. 1805) zgniliznę epoki, szczególnie we Współczesnych i Zepsutym wieśniaku; ostatni romans maluje zepsucie jaskrawemi farbami i z wielkim realizmem. Ale i tu brakuje charakterom siły etycznej samowiedzy. Romanse, tak zwane cnotliwe, które owoczesna literatura tworzyła, także blade i pozbawione siły, a bohaterowie ich są czułostkowi i słabi duchem, o cnocie bardzo powierzchownie zakorzenionej.

Główna charakterystyka przedrewolucyjnej literatury da się w krótkie słowa ująć:obfitość sprytu i dowcipu, ładna ekspozycya, płytkie uczucia i prawie zupełny brak głębi moralnej i siły. Wielkie walki, staczane w dziedzinie filozoficznej i politycznej pochłonęły wszelkie inne siły poetyckie i opanowały całą epokę; życie podążało zbyt gorączkowo na pozór, ażeby umożebnić rozkwit narodowej poezyi-

W czasie rewolucyi poezya odsunęła się jeszcze dalej na stanowisko drugorzędne, mała tylko liczba poetów pod względem estetycznym nie poszła udeptaną drogą, jak J o s. Rouget de Tli se(1760— 1835), który napisał Marsyliankę (1792 w Strasburgu) i Andrzej C h e n i e r, ścięty w 1794-ym roku. Pięknością języka dorównywa on najlepszym wzorom, a swobodą w budowie wiersza, ciepłem i głębokością uczucia przewyższa wszystkich współczesnych. Z matki Gre-czynki wziął on naturalność i miarę uczucia, nieznane prawie francuskiej liryce.

Nigdzie to może nie ujawnia się tak wybitnie, jak w liryce rewolucyjnej, w tych niezliczonych hymnach, które szerzone były w świstkach, lub też w okolicznościowych poezyach. Panuje tu wszędzie frazes i przecenianie własnej wielkości, które działa niekiedy komicznie. Na tem polu odznaczał się szczególnie Ecouchard Le-b run (urn. 1807).

W ogóle miękkość i czułostkowość cechują większość utworów literackich z epoki rewolucyjnej. Szczególne znaczenie posiadają różne almanachy,przedewszystkiem zaś Les concerts rópublicains ou choix lirique et sentimental (1795) Ludwika Me r cie r’a, który z początku należał do stronnictwa jakobinów, po śmierci króla odsunął się od nich. Rodzaj noweli p. t. NoceZólaries przesiąknięte taką czułostkowością, że mogłyby śmiało w jakim niemieckim romantycznym almanachu pauz figurować. Taką samą uczuciowością odznaczają się małe, bardzo starannie rżnięte miedzioryty.

Dowcip paryski i za czasów terozyzmu nie spoczywał; bohaterów dnia wyśmiewano w piosnkach, nie darowano nawet gilotynie, krwawej władczyni czasu. Większość tych utworów okolicznościowych jak Carma gnoie, Qa ira, a nawet piosenka o królowej odznaczają się pospolitością i grubiaństwem.

Cesarstwo coraz mniej miejsca miało na literaturę, im ostrzej Napoleon trzymał cugle panowania. On nie cierpiał ludzi o indywidualizmie samodzielnym, a protegował tylko takich poetów, którzy hymny pochwalne śpiewali jemu i jego ideom. Pielęgnowano więc klasyczno-

deki amatorski kierunek, gdyż jego chłodne formy i patos nie wymagały głębszego uczucia.

Jednym z najwydatniejszych talentów była pani de Sta el (1766—1817), która z cesarzem ciągłą, prowadziła wojnę. Obóz prze-

fi

psa

•V

jk"-    <

gf

ls

ji:¹

1 ;.i

im

Pani de Stael.

ciwny znalazł w niej zdolną i czynną zastępczynię. Wykształciła się pod wpływem Rousseau, ale posiadała więcej od niego męskości; wnim przeważała fantazya i uczucie, w niej — bogactwo idei,— pomimo tego pozostała zawsze kobietą namiętną i łatwo zapalną. Jako zwolenniczka konstytucyonalizmu, nienawidziła Napoleona, jakoteż zimnego mate-Wiek XIX.

13

ryalnego kierunku, który ogarnął Francyę. W niemieckim duchu, idealizmie i zamiłowaniu obowiązków widziała ona zbawienie pośród wiru epoki, tąd Stęż książka jej O Niemczech, pomimo poglądów, romantycznością przesiąkniętych, posiada storyczne znaczenie. Ona pierwsza zwróciła uwagę Francyi na bogactwo serca i rozumu sąsiadów od wschodu i przecenianiu wszystkiego, co francuskie, zakreśliła prawdziwe granice. Nader ciekawe i pouczające były jej uwagi o życiu towarzyskiem i społecznem w Niemczech, szczególnie w wielkich miastach.

w jego

zawsze wielkie hi-

wszystkich

Jako autorka zyskała sobie rozgłos dwoma romansami: Delfina, i Ko rynna albo Włochy. W głównych postaciach romansów zarysowały się zarodki genialnej kobiety, które później we literaturach odszukać się dały. Pani de Stael podjęła pierwsza tezę emancypacyi kobiety, ażeby w tym kierunku pewien ruch społeczny wywołać. Wyższość duchowa autorki uchroniła ją od upatrywania w emancypacyi kobiet, moralnego upadku ludzkości i kobiet, jak to czyniono później; blask prawdziwego idealizmu otacza życie duchowe dumnej i pięknej Korynny, dążącej do szczęścia i harmonii serca.

Polityczne i literackie pisma pozwalają dorysować portret tej niepospolitej kobiety; mają one swoje wady, ale energiczne zwalczanie materyalistycznego kierunku, jako też formułek wszelkich w życiu i literaturze, zapewniają pani de Stael szacunek potomności.

Romantyzm zapanował wreszcie we Francyi jeszcze gwałtowniej, niż w Anglii; pierwsi jego zwolennicy oparli się na chrześcijańsko-ka-tolickich poglądach. Przewodnikiem romantyzmu był Frań. Aug. Chateaubriand (1768—1848). Rewolucyjne idee opanowały go, jako młodzieńca, a terroryzm wypędził z Paryża. W roku 1791 wyjechał do Ameryki, dokąd ciągnęły go sympatye republikańskie i zamiłowanie przyrody. Z powrotem w 1792 roku do Francyi, wziął udział w walkach przeciwko rewolucyi i zmuszony był emigrować do Anglii, gdzie śród bardzo ciężkich materyalnych warunków, rozpoczął zawód literacki obszernem studyum o rewolucyi. Tu już zaznacza się romantyczne rozdwojenie jego istoty: sercem jest on monarchistą i arystokratą, umysłem zaś zwraca się ku idem wolności. Jego fantastyczny i miękki charakter obronił się przed czystym materyalizmem; jako poeta, uważał religię za potrzebę serca. Pod wpływem matki rozwinęło się w nim uczucie religijne, a następstwem tego było dzieło O duchu chrześcij anizmu (1802). Ustęp z tego p.t. Atala pod wpływem Rousseau i Saint-Pierre’a pisany, drukował rok przedtem i zyskał nadzwyczajny rozgłos, co już samo dowodziłoby o ile duch romantyzmu był z krwią, epoki złączony. Dodatkowy tytuł tego dzieła— O piękności religii chr ześcij ańskiej, jest ciekawym przyczynkiem do wyjaśnienia treści zasadniczej myśli autora. Autor zapatruje się'na chrześcijaństwo nie ze strony dogmatycznej ale estetycznej;

x.

g,

I;

Ti

. v;

frai ciszek Chateaubriand.

stoi na stanowisku nie prostego, wierzącego człowieka, ale marzącego o pięknie poety# Ta właśnie cecha i pewna melancholia, którą się dzieło odznacza, wywołało wielkie wrażenie w społeczeństwie francuskiem, tem hardziej, że przypadło w epoce największego natężenia duoha^ Przytem odznaczało się świetną formą i obrazami pełnemi żywości i wyobraźni.

W drugiem dziele Męczennicy (1809) autor usiłuje przedstawić, o ile poglądy chrześcijańskie wyższe są pod względem moralnym i poetyckim od pogańskich starożytnych. Dzieło fantastyczne, pozbawione żywych charakterów i alegoryi, pomimo jednak piękności w częściach, jako całość— niezadawalające.

W Renem, jeszcze przed Byronem, zaznaczyło się to niezadowolenie z życia, które możnaby nazwać chorobą wieku; obok zmęczenia życiem ubóstwianie samego siebie, przecenianie własnych sił i brak woli etycznej, egoistyczne dążenia za rozkoszą i chłód serca. Już sama myśl jest zbyt chorobliwą — kazać bohaterowi rozbudzić tak wielką miłość w sercu własnej siostry, ażeby dziewczyna zmuszoną była ratunku szukać w klasztorze. Rene nie posiada w sobie nic trwałego, oprócz próżnego samochwalstwa.

Piękniejszym, jako utwór poetycki, jest A tal a, posiadający wielkie zalety w podsłuchiwaniu głosów natury, pewną oryginalność w charakterystyce i porywająco smutne zakończenie. Jako poeta, Cha-teaubriand w rozwoju talentu nie czynił postępu. Najwybitniej wystąpiła jego romantyczność w Przygód ach ostatniego z Aben-seragów, gdzie przedstawił świetnie hiszpańsko-maurytańskie rycerstwo, z jego wschodniem bogactwem kolorytu i fantastycznym urokiem, który styl dopełnia. Tu maluje się także melancholia, wzrastająca ku końcowi a harmonizująca z całością. Polityczne pisma Cha-teaubrianda dla charakterystyki człowieka są bardzo ważne, gdyż pozwalają widzieć rozłam jego istoty i fantastyczną niejasność jego celów. Jako mąż stanu, był on nawskróś dylletantem. Jego poglądy na życie państwa, były marzeniem o jakimś liberalnym absolutyzmie, istną mieszaniną rewolucyi i feudalizmu, a wszystko to mgłą romantyczną osłonięte. Objawia się tu brak jakiejś trwałej podstawy, jasno określonej woli.

Chrześcijańsko-monarchiczny duch daleko silniej występuje w liryce Alfonsa Lamartine’a (1790—1869) który w swoich Módita-tions poótiques (1820) wypowiadał myśli panujące w szerokich kołach. Lamartine wyrósł pod wpływem uczuć religijnych. Tasso, poeta wyzwolonej Jerozolimy, Ossyan poeta posępnych, mglistych obrazów i Chateaubriand byli jego nauczycielami; podziwiał on dzieła całego szeregu pół-filozofów, którzy stali po stronie politycznej i katolickiej reakcyi.

Ale to blade pokolenie, do którego on także należał, rozmiłowa-nem było w spokoju; lubiło ubierać myśli w salonowe formy, nie posiadało żadnych gwałtownych namiętności, żadnej oryginalności, żadnej samodzielności myśli, tylko malowanie tego, co mu było przyje-mnem. Melancholia i bezkrwistość uczucia były modą eleganckiego świata. Marzyć o piękności było rodzajem sportu, tak samo jak rozmowa o Bogu—co nie zobowiązywało w życiu prywatnem do niczego. Kierunek ten znalazł w poezyi Lamartina miejsce. Język jego dźwięczy cudownie, w obrazach natury widać farby, przypominające Ossya-na, ale złagodzone nieco i do salonu przystosowane.

■i

*V

W"'

"/T'

Alfons Lamartine.

Nic też dziwnego, że Medytacye jego ixiiały rozgłos; wydania następowały jedno po drugiem z nadzwyczajną szybkością; do roku 1824 wydano 45,000 egzemplarzy a poeta stanął odrazu w blasku swojej sławy.

Przy bliższem rozpatrzeniu się maleje bardzo poezya Lamartina. Francuscy krytycy z swego punktu widzenia, mając bodziec w dumie narodowej, inaczej cenili poetę, niż cenić go musi krytyk, który w głębie pisarza i treści wnika i umie sądzić spokojnie. W wydaniach

do roku 1829 przegląda z jego poezyi genialność, pojedyncze obrazy i myśli są. porywające, ale w ogóle przeważa pięknie zbudowany frazes. Zasadnicze poglądy o Bogu, nieśmiertelności, zmienności ludzkiego szczęścia nie są ani nowe, ani oryginalne; nigdzie nie dźwięczy w nich skarga szamoczącego się w głębi nas ducha, a natomiast bardzo harmonijnie wyrażone myśli są w gruncie próżne i pospolite. Poza pięknym purpurowym płaszczem, nadętym wiatrem krosomówstwa, widać ubogie ciało bez muskułów i szpiku. O nim wypadnie jeszcze mówić w następnej epoce.

Wystąpienie Chateaubrianda i Lamartina z tego punktu jest wa-żnem, że obaj zrobili wyłom w długo bronionej budowie pseudo-kla-sycyzmu. Oni wyrównali drogę dla nowej poezyi tak samo, jak pani Stael, dla literatury w ogóle, pierwsi dając nową formę, druga—nową treść, nowe myśli,

Czem obaj poeci byli dla kół arystokratycznych, tein Kaź. De-lavigne (1793—1843) był dla mieszczaństwa liberalnego ale wiernego królowi. Początki jego sięgają do źródeł pseudo-klasycyzmu, z maniery też nabytej nie otrząsł się długo. W 1815 r. wystąpił ze zbiorem poezyi Messónniennes, w których stanął w obronie honoru Fran-cyi, upokorzonego bitwą pod Waterloo i najściem nieprzyjaciół. Były one początkiem jego sławy. Jako poeta — należy do miernych, często bardzo jest czczym deklamatorem, pozbawionym kolorystyki Lamar-tina. Jako dramaturg — działalnością swoją sięga innej epoki.

Piotr Jan Bóranger (1780—1857) w swoich Chansons wystąpił jako niepośledni poeta i dziecię ludu; jest to jeden z najwybitniejszych liryków francuskich; w nim odbiły się przyjemność właściwa temperamentowi narodu a jednocześnie jego słabe strony. Prost/ w słowach, wykwintny w formie, dowcipny, smagający z uśmiechem niekiedy, wesoły, żyjący wrażeniem chwili, o ciepłem sercu, niekiedy lekki — oto jest obraz człowieka, który można powiedzieć wyszedł z łona ludu. Ludziom surowych obyczajów niektóre jego piosnki mogą się wydać za śmiałe, jak La bachante, La bonne filie, ale leży to w charakterze i temperamencie poety. Umie on jednak pośród uśmiechów i żartów niejedną prawdę powiedzieć, ile razy wzrok ząpu-ści w stosunki polityczne i z gryzącą ironią chłoszcze restauracyę (L e marquis de Carabas, Lenfant de bonne maison, Nabucho-d o n o s o r), święty związek i wyśmiewa obrady kongresu i cenzurę. Nie goni nigdy za abstrakcyą; maluje tylko obrazki rodzajowe w pewnym

kierunku stylem pełnym życia i dowcipu Gdzie jednak puszcza wodze zamiłowaniu wolności i uczuciom ogólnym, tam przebija silniejsze uderzenie serca, cieplejszy rytm; wszędzie i zawsze odgadnąć można człowieka niezależnego, który wyżej swoje przekonania ceni, niż korzy

X:

•^1

Wa

y,

Y/,%

11

f/i

(m

‘'mm

Si

li

■y>

gjggf

Ki

WĘ

/'“/y

WmWifi

Im

łM

O!

fesiU

,'S

■Si

"V

a?'

\\

/j'

;\

mm

&S>'    ‘ ■ V

[Piotr Berangor.

ści. Ażeby własną, opozycyę zaznaczyć i wzmocnić w czasie drzemki restauracyjnej, zwracał uwagę na świetne czasy panowania Napoleona i w ten sposób utworzył kult napoleońskich idei, za które sam potem odpokutował.

Kierunek jego znalazł poparcie u innych satyrycznych poetów, jak Barthólemy i Mery, którzy jednak należą do epoki następnej.

Około roku 1820 w literaturze rozpoczęła się reakcja; obznajomienie się z cudzoziemskiemi dziełami i poetami—Scottem, Byronem, Shakes-pearem, jako też z Schillerem, Hoffmanem, Herderem, Goethem przyczyniło się do rozszerzenia widnokręgu umysłowego, wzmocniło opozycyę przeciwko pseudo-klasycyzmowi i otworzyło drogę do romantyzmu, który w następnem dziesięcioleciu zapanował w literaturze.

Rozkwit niemieckiej literatury przypada na wiek XVIII. Rozwój poezyi związany jest z nazwskami Klopstocka, Lessinga, Herdera, Wielanda, Goethego i Schillera; powyżsi pisarze reprezentowali pewne kierunki, a nawet niektórych byli sami twórcami; inni znowu byli wcieleniem tych ideałów, które zawsze będą udziałem nielicznej garstki ludzi, ale po wszystkie wieki służą jako gwiazdy przewodnie ludzkości. Współcześni pisarze innych krajów nosili na sobie znamiona swojej epoki i własnego narodu, stali na czele pewnych stronnictw i walczyli w ich szeregach; ideały ich odpowiadały ogólnemu prądowi umysłowemu. Pisarze Anglii i Francyi należeli do państwa, pracowali w literaturze, która nigdy nie straciła łączności z ogólnymi prądami politycznymi, z wymaganiami rzeczywistego życia.

Łącznika podobnego w owej epoce brakowało zupełnie literaturze niemieckiej, z której po długich walkach wysunęła się naprzód plejada pisarzy klasycznych; nie posiadali oni jednak nawet jedności narodowego ducha. W Niemczech nie było jednolitego państwa, ale tylko szczepy, nie było ideałów politycznych, samodzielnego życia narodowego, potrzeb ogólno-obywatelskich, któreby mogły we wspólnej pracy znaleźć urzeczywistnienie. A jednak może nawet z tego braku jedności, powstał w jednostkach ów polot ku wyżynom idealnym. Wyobraźnia i siła twórcza podnosiły się wyżej ponad granice społecznego życia, gdzie już niebyło żadnego przymusu, gdzie indywidualizm pisarza mógł się rozwijać swobodnie.

Jeżeli tedy dziedzina rzeczywistego życia posiadała wiele kwesty i niezałatwionych, znaleziono jednak rozwiązanie innych, ściśle związanych nie tylko z postępem ludzkości, ale z zagadką politycznej wolności i życia państwowego, któremi najwybitniejsi ludzie interesowali się we Francyi i Angli. W Niemczech staczano walki o najwyższe ideały istnienia, które wszystkim wiekom, wszystkim narodom przyświecać miały; ludzie wybitni w literaturze walczyli nie o przyszłość własnego narodu, ale całej ludzkości. Od francuskich autorów różnią się one przedewszystkiein innym duchem, ożywiającym ich pracę. Oni występowali przeciwko pewnym zasadom i kierunkom pokonywali je; ale wolę etyczną, i idealizm podnosili na wyżyny ludzkości; więc nie tylko niszczyli, lecz i budowali także, a przed oczyma świata stawili ideały pozytywne piękna, wolności ducha i najczystszej moralności. Zasadniczy ten kierunek zbaczał niekiedy z drogi, szczególnie w późniejszych czasach, alewogóle powiedzieć można,że większe utwory Lessinga, Schillera i Goethego, jednoczą w sobie artystyczne i etyczne zadania i dźwięczą głoboko odczutem pięknem artystycznem i etycznem. Wyżyny moralne, jakich duch niemiecki dosięgnął, mo-żnaby w części przypisać wpływowi protestantyzmu, ale rozwój form pięknych osiągnięty został pod wpływem starożytnego klassycyzmu.

Sucha i jałowa poezya pierwszej połowy XVIII-go wieku, była naśladownictwem starożytnej literatury, głównie rzymskiej, ale widzianej przez szkiełka francuskiej estetyki; liryka i dramat nosiły ślady stylu niemieckiego (Zopfstil). Potem poczęto naśladować Greków, najwięcej Anakreona, piewcy wina i miłośei — ale tylko zewnętrznie. Dopiero Winkelmann zrozumiał ducha greckiego, a geniusz Goethego umiał połączyć piękność formy starożytnej z duchem niemieckim.

W naszym zarysie rozwoju literatury na poetów i pisarzy średniej miary o tyle tylko zwrócimy uwagę, o ile przez nich wyraża się przeciętny smak estetyczny epoki.

Poprzednio mówiliśmy o tern, o ile i jacy pisarze angielscy a także Rousseau, wywarli wpływ na wrzenia umysłowe młodego pokolenia; więc też do tego przedmiotu wracać nie będziemy.

Poeta Gellert w swoich farsach i romansie Zycie Szwedzie i ej hrabiny, okazał się wielkim zwolennikiem sentymentalizmu; dopiero jednak z Klopstockiem i Lessingiem zapanował romantyzm.

Pierwsze trzy pieśni Messyady Klopstocka (1748) stanowią punkt zwrotny w poezyi niemieckiej. Po raz to pierwszy od wielu lat poeta obrał sobie za przewodnika natchnienie i zamierzył się na przedmiot wielki. Uczucie było tu porywającem; zapał młodzieńczy względem Boga i moralności przeniknął tę epopeję religijną i łamał zapory sztywności, oddawna krępującej wyobraźnię niemiecką. Natchnienie nadało także pewien impuls stylowi i wzbogacało język wielu wyrazami. Klopstock więc rozszerzył i pogłębił uczucie, niejasnej czułost-kowości pewne granice zakreślił i można powiedzieć stworzył styl dla niektórych rodzajów poezyi. W odach swoich uczcił on wszystkie wielkie idee, któremi się zachwycała młodzież — miłość, przyjaźń, męskość, wolność, naturę, ojczyznę, Boga. Głęboki idealizm jegodu-szy, zapalał serca młodzieży i nieśmiertelną sławą go otoczył. Ale prądy panujące były zbyt jeszcze miękkie, myśli więc poety nie posiadały ani plastyki, ani energicznej formy; ponad wszystkiemjunosi się jakieś ciche tchnienie, siła twórcza jest jakaś niespokojna, zbyt uczuciem opa-

/i

mim

mm

l'v

be

MĄ

Klopstock.

nowana, dla tego też nie udało mu się przedstawić świata wewnętrznego w jasnych określonych formach; w czytelniku więc i słuchaczu budzą się tylko uczucia wielkie, niejasne, lecz nie idee, nie myśli.

Zasługa Klopstocka polega także na pielęgnowaniu uczucia miłości ojczyzny. Zjednoczonych Niemiec nie było wówczas, wszelkie więc patryotyczne natchnienia poetów kierowały się w przyszłość. Fałszywe pojęcie o znaczeniu poezyi (Bardenthum) i zapoznanie się ze staroniemieckieini zagami nadawały marzeniom o miłości ojczyzny pewne niewyraźne cechy. Stare bogi niemieckie były to imiona tylko — umarłe już, północna więc mitologia stała się poprostu zabawą, maskową i głębszego wpływu na szerokie koła wywierać nie mogła. Lecz błędy nawet Klopstocka, które znalazły Avielu naśladowców, nie były pozbawione wartości, gdyż pośród młodzieży na południu i północy, budziły miłość dla idealnych Niemiec. Do podniesienia narodowego uczucia, przyczynił się wiele Fryderyk Wielki, który w podziwienie wprawiał nie tylko Prusy ale Europę całą. Pod wpływem jego czynów pisał Gleim Pieśni bojowe, a Ewald v. Kleist (umarł 1759) i J. Fr. C r o n e g h, K. W. Ramler i inni patryotyczne pieśni.

Mimo to wszystko — rozwojowi literatury groziły liczne niebezpieczeństwa; jeszcze poeci francuscy uchodzili za wzory niedoścignione, jeszcze panowała zupełna niejasność w zapatrywaniach na istotę poezyi i jej stosunek do sztuki. Tu dopiero Lessing (1729—1781) zerwał łańcuchy. Mało jest poetów, którychby droga rozwoju była tak wyraźną, jak jego. I on także wyszedł z łona stronnictwa, kierującego się klasyczną sztywnością; jego pierwsze poezye zaliczyć można do szkoły francuskiej, ale już za młodu obudził się w nim duch niepodległości. Poznaje on znaczenie Shakespear e’a dla literatury i wypowiada myśl, że dramat przeznaczony jest do wcielenia największych idei z dziedziny filozofii i religii. Było to około roku 1750, kiedy poglądy jego nie dały się zastosować w dramacie modnym. W rok potem śmiały jego duch, poszukujący prawdy, przerzuca się w dziedzinę kwestyi religijnych; utrzymuje on, że fomy poznania i różne „objawienia” splątały ducha i stanowią tylko przeszkodę do rozwoju swobodnej, prawdziwie ludzkiej moralności.

Miss Sara S a m p s o n, rozpoczyna drugą epokę w samo wykształceniu Lessinga, w której poeta wyzwala się z francuskiej forma-listyki, krępującej jeszcze jego prace młodości, mimo to charaktery osób przedstawione są według cudzych wzorów, brakuje im prawdziwej namiętności i siły. Wnika on wprawdzie w głębię natury ludzkiej, ale nie może się jeszcze uwolnić z pod wpływu francuskiego dramatu, chociaż wyraźnie dąży do naturalności i prawdy. Mimo to wszystko, spłaca jeszcze dług swojej epoce, dając przewagę w dramacie mo-ralizująeej płaczliwości.

Zupełne teoretyczne wyzwolenie z pod obcego wpływu zaznaczyło się u Lessinga w Listach o literaturze (17 56) i wRozprawie o bajce. Dowodzi on, że nauka nie idzie w parze z poezyą, że dramatyzm zapuszcza korzenie w namiętność, że wyobraźnia ma prawo nawet materyał historyczny przerabiać. Wszędzie Lessing napiera na to, że człowiek i jego dzieło powinny stanowić jedność, że poeta, w naj-lepszem znaczeniu, miłować powinien prawdę i moralność.

Do tego samego cyklu poszukiwań należy także La oko on, napisany pod wpływem Winkelmanna. Znakomity badacz sztuki w swojej historyi, jakoteż w Myślach o naśladowaniu Greków w malarstwie i rzeźbie popełnił wiele błędów estetycznych. Jeden z nich polegał na tem, że poezyę i malarstwo zaliczał do wspólnej kategoryi. Wykazanie nieprawdziwości takiego poglądu i różnicy w pojęciu przedmiotu ze strony malarsko-plastycznej i poetyckiej, było zadaniem Laokoona. Malarstwo może tylko ująć jeden moment i musi stosownie do zasobów posiadanych wybierać; resztę widz odgadywać musi. Poezya nie może dać całości od razu, ale częściowo. Poeta może malować tylko za pomocą alteyi.

W związku ze zdobytem doświadczeniem stoi inny utwór jego — Min na v. Barnhelm. Dyalog w Sarze Sampson naciągnięty i opisowy, tu już jest krótki, charakterystyczny, akcya dramatyczna. Jednocześnie wszelkie czynniki moralizujące usunięto, — stąd też zupełne zerwanie z przeszłością (1767).

Dopiero teraz zdobył Lessing zupełną swobodę poglądów i wystąpił przeciwko pseudo-klasycznemu dramatowi. W szczegółach zapominał on, że każda sztuka przedewszystkiem jest w związku z charakterem narodu, stąd też jego sądy były niekiedy za ostre, ale z zupełną słusznością zwracał uwagę na to, że francuscy estetycy naukę o greckiej poetyce Arystotelesa rozumieli zbyt powierzchownie, że poeci ich, Voltaire, Corneille, Crebillon są nienaturalni, a tragedye ich mogły być wszystkiem, tylko nie tragedyami. Jako przeciwieństwo z nimi postawił pisarzy starożytnych i Shakespeare’a nie w tym celu, ażeby ich naśladowano, ala uczono się od nich, jak rozumieć należy naturę, namiętność i los tragiczny.

Jako pojęcie tragizmu, służyćmożejego Emilia Galotti, gdzie Lessing usiłował przedstawić związek wewnętrzny charakteru, akcyi i losu.

Nie był to żaden suchy uczony, u którego tylko martwa wiedza ma wagę; we wszystkiem, czego dotykał, żywy duch rzeczy interesował go najbardziej, musiał też głębiej zajrzeć i w dziedzinę religii. Miłość objawiająca się w czynach, była według niego jądrem religii. Z takiego wysokiego punktu widział tylko we wszystkich wyznaniach wiary, nie samą religię, ale drogę prowadzącą do niej. Religia była według niego, skończenie doskonałą ludzkością, objawiającą się w czynach miłości i stanowiącą jedność z Bogiem. Myśli te wypowiedział w N a t h a n i e m ę d r c u, w rozprawie o wychowaniu ludzkości. Jestto tetsament jednego z najszlachetniejszych ludzi.

i*

■ >'ht

■■

mm

mm

HraHSI

Lessing'.

Kr. M. W i e 1 a n d (ur. 1733) spędził młodość swoją między pietyzmem a po francusku pojętą wolnością myśli, aż do chwili, kiedy pierwsze pieśni Messyady Klopstocka popchnęły go ku kierunkowi,, serafickiemu”. Ale nikt, w kim twi iskra artyzmu, nie może długo pozostawać w niezgodzie ze sobą; natura Wielanda zażądała swoich praw.

Wieland wprowadził do niemieckiej literatury pewną lekkość zarówno stylu, jak w wyborze materyi i jej traktowaniu. Język jego jest łatwy i przyjemny; lubi on żartować, ale umie także i poważne myśli w razie potrzeby wypowiadać, przytera język jego jest dość obrazowy i dość zasobny w koloryt, ażeby służyć do artystyzonego wyrażenia myśli. Z innej znowu strony treść jego utworów nie jest pozbawioną lekkiej zmysłowości i często na pół filozoficznymi poglądami przesnu-ta. Właściwości te posłużyły do ułatwienia i do spopularyzowania

^gga*:

Si

Hm

■hh

lii

",

Mmm

■Ą

wŁ

Sljjj

f d

wsiSi

My

ft

Ul

SU!

\i

■r'J

5?-

t;.-

IHi

Wielaud.

poezyi niemieckiej w wybitniejszych kołach towarzyskich. Umysł Wielanda był bardzo podatny i obejmował rozmaite dziedziny. Z wielką namiętnością nigdy on się do pracy nie porywał, ale każdemu przedmiotowi umiał nadać ożywienie. Była to natura w stylu rococo: przyjemny, nieco zmysłowy, dość płytki i łatwy. Stąd też życie starożytne (Agaton) w powieściach i różne moralne zagadnienia traktował bardzo powierzchownie.

Zarówno Klopstock, jak i Wieland, stworzyli szkoły poetyckie; obaj, szczególnie w lirycznej poezyi, mieli licznych naśladowców; tylko jasny, oryginalny umysł Lessinga nie był stworzony do popularności, chociaż cenili go wysoko najznakomitsi młodzi poeci —Herder i Goethe. Przyczyny łatwe do zrozumienia. Trzej pierwsi założyciele niejako niemieckiej literatury, należeli do piątego i szóstego dziesięciolecia XVIII wieku, do epoki szukania nowych dróg, a rozwój młodego pokolenia, przypadł już na chwilę duchowego rozłamu. Mogła ich przeto uczuciowość Klopstoeka unosić, ale jasność myśli i męski, spokojny duch Lessinga, pełen wysokich celów i panowania nad sobą, działał na nich ochładzająco. Oni nie chcieli nic wiedzieć o tej robocie ducha, która krok za krokiem wiodła do poznania wszystkich sprężyn życia i do panowania nad niemi, nic wiedzieć o tem surowem mo-ralnem samopoznaniu, które się ukształtowało w Lessingu.

Wspominaliśmy,o ile, jakie nowe kierunki obcej literatury i w jaki sposób oddziaływały na kształcenie się ducha niemieckiego. Wszystkie te prądy wywołały tem silniejszą czynność młodych talentów, że stosunki towarzyskie i państwowe, mało nastręczały pola do pracy. Cały więc zapał młodzieńczy objął dziedzinę literatury. Ten prąd niewyraźny wymagał tylko impulsu, dali go J a n E. H a m a n n (1730 — 1788), a głównie Jan Gottf. Herder (1744—1803). Pierwszy, nazwany magiem północy, był naturą burzliwą, fantastyczną, małej bystrości umysłu, ale bogatą w pomysły. Zagmatwanym językiem, w urywanych zdaniach utrzymywał, że namiętność jest początkiem nowych obrazów i myśli, że przez orgie namiętności i eleuzyjskietajemnice przejść musi ten, kro głębie istoty sztuki dobrze zrozumieć pragnie. Herder zapoznał się z Shakespeare’m i Ossyanem. Jego rozprawy — Fragmenta o nowej niemieckiej literaturze, Krytyczne studya zapalały młodzież, gdyż przedewszystkiem były to wylewy fantazyi i uczucin; do tej samej kategoryi zaliczyć należy rozprawy O sztuce niemiecki ej (1773) O naj dawniejszych dokumentach, dotyczących rodzaju lu dz kiego i inne.

Zasadniczym rysem tych prac, a jednocześnie rdzeniem indywidualizmu Herdera, był zapał i fantazya. Rozwijał swoje myśli nie, jak Lessing na drodze dyaletyki, wysnuwając wniosek po wniosku i do celu prowadząc, pomimo pozornych odskoków, ale był myślicielem pełnym poezyi, który obrazami myślał. Wprawdzie przymuszał się

niekiedy do rozumowań logicznych, ale zawsze budzi! się w nim poeta i usiłował za pomocą, śmiało rzuconych obrazów, alegoryi i parabol

JKfl

.

m

miii ■

.....•'''tótójj

lal

«“SB

6®

śf:I: Wiy

llll-j

Mi

8H

Pwll^S

I

• 5?

Ł.

■'Ąi

w| 0r*M

f .-k*

⁵    ^4

mum

fe

■UPP

PPM

mim';

łC -•

Herder.

ożywić to, czego osiągnąć nie mógł w drodze poszukiwań. Bardziej jeszcze, niż formą, młodzież zachwycała się treścią. Herder tak długo bronił tezy, że poezya jest językiem macierzystym ludzkości, aż nareszcie ją spopularyzował; jeszcze przed ukazaniem się zbiorku Percy’ego zwracał on uwagę na poezyę ludową,, zaznaczył narodowy charakter w obcych literaturach i żądał tego dla oez ntnieckiej, zalecał więc nie naśladownictwo, ale oryginalność, dążenie do prawdy. Nie dość bezdusznie naśladować Shakespeare’a, trzeba piękno w nim poznać.

Dziełajego: G ł o s y ludów(1778—1779), O duchu poezyi hebrajskiej (17 83) Myśli o filozofii dziejów ludzkości, (1784), dążyły do pogłębienia pojęcia poezyi. Zbiór pieśni ludowych wpłynął na charakter współczesnej liryki i wzbogacił ją, zwracając uwagę na rodzaj uczucia i formę ludową. Traktat o poezyi hebrajskiej, miał wielkie znaczenie dla badaczy Biblii; Herder uważał ją tylko za upoetyzowanie narodowych mytów, utrzymywał więc, że jako dzieło sztuki, z punktu estetycznego rozpatrywać ją należało; w ten sposób wskazał teologom nową drogę do krytyki.

J ego Myśli o filozofii dziejów ludzkości i Listy o postępie ludzkości (1793—1797) dają pojęcie o idealnej wierze, jaką miał dla postępu przyszłości, którą i Lessing podzielał także. Dowodzi on, że płodna w czyny miłość, jest najpotężniejszym środkiem udoskonalenia się i najwyższym celem ludzkości, że wychowanie do tego zmierzać musi, ażeby wolę młodej duszy na drodze do tego celu wzmocnić. Chrześcijanizm, „jako ewangelia szczęśliwości dla wszystkich,” jako „siła wszystko przebaczająca” jest religią ludzkości, lecz nie chrześcijanizm polegający na formie i tezach jałowych.

Lessing więc i Herder dążyli różnemi drogami do wspólnego celu; ludzie głębokiej myśli i bogatego w fantazyę rozumu, podali sobie ręce na drodze do poznania etycznego ideału ludzkości, którego urzeczywistnienie będzie zakończeniem jej cierpień.

Najwcześniej zaznaczył się zwrot w duchowem życiu w liryce Gotfryd Aug. Burger był głęboko przejęty pismami Herdera, upatrując cel poezyi w ludowym kierunku. W 1774 roku ukazała się jego Leonora i wciągu kilku miesięcy obiegła całe Niemcy, a za nią poszły ballady: Piosnka dzielnego człowieka, Dziki strzelec i inne. Zanim wysunął się tłum naśladowców, którzy pierwiastek ludowy zastąpili szorstkością, a często cynizmem; wogóle jednak czuć było powiew świeżego oddechu nowego życia.

Później nieco niż w liryce, zarysowała się zmiana w dramacie; Ugolina Gerstenberga (1768) już można było uważać za błyskawicę, znamionującą nowe burze. Co do formy, naśladował on Lessinga, ale w traktowaniu samego przedmiotu, szczególnie w opisie głodowej

Wiek XIX.

śmierci bohatera, okazał wiele talentu. Shakespeare’a uznano za proroka młodzieży, a Goethego G o tz wywołał ogólny zapał w młodem pokoleniu. Brak wszelkich reguł ogłoszono w imieniu Shakespeare’a za regułę dramatyczną, grupując bez ładu pewną ilość Iaktów około jednej lub dwóch postaci; obrzydliwość i przesada zastąpiły miejsce tragizmu, a związek wewnętrzny między wolą, czynem i losem zerwano. Namiętność nie była nigdy artystycznie okiełznaną, ale wybuchała zawsze wulkanicznie w szumnych frazesach bez żadnego celu, schodząc niekiedy do furyi. Bohaterowie pragnęli zawsze czegoś wielkiego, nie wiedząc często czego, pełni byli „siły geniuszu,” nie wiedząc właściwie, co z nią zrobić. Własny ich niespokojny charakter był bogiem, do którego się modlili; pełni próżności i wywyższenia siebie, przytcm pozbawieni siły woli, często w zatargu z sobą, zdradzali brak poczucia moralnego obowiązku. Czytelnikowi nieraz zdawaćby się mogło, że stoi wobec szaleńców, których tylko co z domu obłąkanych wypuszczono. Wobec głębszych myśli fantazya bladła i niezdolną się okazywała do plastycznego piękna. Niczem niekrępowane chęci a słaba możność, zawsze sąsiadowały ze sobą; nie brak było pojedynczych piękności, genialnych przebłysków myśli, ale całość tworzyła istny chaos bez formy i kształtu. Brakło wszędzie budowy artystycznej. Oto były główne cechy takich pisarzy dramatycznych, jak Lenz, Wagner i Klinger.

Z punktu spokojnej krytycznej rozwagi, wszystkie ich gwałtowne dramaty niewiele były warte; znaczenie ich na tern głównie polega, że odtwarzały prąd, panujący w życiu niemieckiem i ułatwiły obalenie panowania jego w literaturze. Malowali oni pokolenie, które w oby-watelskiem, państwowem i duchowem życiu, czuło się skrępowane tra-dycyą. Czuło ono wielkość w Shakespearze, Homerze, Roussau’ie, rozumiało przesądy czasu, prawa jednostek do samodzielnego rozwoju i życia, odczuwało ciśnienie siły władzy na wolność narodu, — ale wszystko to mieściło się raczej w sferze uczuć, które czas wzmocnił, a które w gwałtownych wybuchach niszczyły energię, wzrok zaciemniały i nie pozwolały osiągnąć równowagi umysłowej.

„Siła geniuszu” znalazła wielu przeciwników, a najdowcipniejszym z nich był Jerzy Krzy. Lich tenberg (1842—1799); żart i ironia nie są jednak dostateczną bronią wobec takich kierunków. Tu mogły tylko czyny działać, ludzie, którzyby siłą swego talentu postawili przed oczyma swego pokolenia harmonię, jako duszę sztuki. Zadanie to rozwiązali Schiller i Goethe. Z nimi dosięgła poezya niemiecka znowu najwyższej potęgi. Klopstock, Lessing i Herder zrobili wiele/ ale ponad nich postęp estetyczny przedstawiał się celem nie tylko możebnym, ale koniecznym. Klopstock należał do ludzi, którym przesada była niejako wrodzoną; poezya jego nie mogła dosięgnąć równowagi w ukształtowaniu pierwiastków duchowych i zmysłowych, gdyż w głębi swej był on nadto fantastycznym, w formie—sztucznym. WLes-singu i Herderze, pomimo wielkich różnic, przeważał krytycyzm; żaden z nich nie posiadał siły twórczej w najobszerniejszem znaczeniu tego słowa. Poetyckie ich utwory mniej polegały na wewnętrznej obser-wacyi i dążeniu do bezpośredniego ukształtowania jej, niż na rozumieniu istoty i praw sztuki. Musieli oni znaczną część siły marnować na to, ażeby stary porządek zwalić, stworzyć nowe podstawy dla poezyi.

Geniuszem, którego można nazwać wzorem skończonej harmonii był Wolfgang Goethe, a środkiem do wypędzenia z literatury ducha nieokiełznanej swobody, była starożytność z jej jasnym stylem, połączona treścią wewnętrzną z życiem narodowem.

Wielki poeta, jeden z największych od czasów Shakespeare’a, był także dzieckiem epoki burz i wrzenia. Cały chaos myśli owoczesnych przelał się do duszy młodzieńca i głęboko podkopał w nim uczucie. Już w początkach rozwoju wyobraźnia jego dążyła do ujęcia i zatrzymania przeżytych wrażeń pod formą pewnych obrazów. Ciążeniedonatury i swobody było w nim wielkie, ale potężniejszą prawidłowa wola i świadomość etyczna. Gotz z Berlichingen i Werther (1773 i 1774) należą do burzliwej epoki, ale już w drugiem dziele ujawniła się twórczość artystyczna, która nie daje się unosić prądowi, lecz wrażenia i uczucia przeżyte przedstawia, jako całość, odrębną od poety. Goethe cierpiał także na gorączkę czułostkowości, ale nie widział w tern stanu normalnego, lecz chorobę, dla tego też przeznaczył tragiczny koniec Wertherowi. Co było dla niego pozbyciem się więzów, to dla całej epoki przyśpieszeniem przesilenia; naśladowcy mnożyli się wszędzie, a już to samo dowodziło najlepiej, o ile dzieło na nerwy współczesnych oddziałało.

W tej samej epoce powstało wiele utworów, jak fragmenta Pro-meteusza, Wieczorna pieśń artysty, jakoteż wiele piosnek lirycznych, w których widać było polot geniuszu, unoszącego się wysoko ponad wrpółczesnymi. Co pisma Lessinga i Winkelmanna pozwoliły mu poznać w niewyraźnym zarysie, mianowicie skończoną harmonię formy i treści, rozumne okiełznanie wyobraźni, to zdobył dopiero w podróży do Włoch. Urok piękna w dziełach sztuki, spokój tego piękna i proporcya kształtów udzieliły się jego twórczemu duchowi, skutkiem czego powstała I f i g e n i a, * Egmont i Tasso, były to dzieła we Włoszech pomyślane, a w Niemczech wykończone; Elegie rzymskie stanowiły oddźwięk dawnych czasów i dowiodły, że greckie piękno plastyczne z niemiecką, głębią i siłą wspólną harmonią połączyć można. Wszyskie te utwory dowodziły tylko, o ile wyobraźnia Goethego, przeżyte doświadczenia pochłania w siebie i w rzeczywistości upatrywała źródło natchnienia. Ale Goethe wszędzie się chował za swoich bohaterów, kształtując ich jednocześnie do własnej miary. Kiedy po długich latach twórczych, po wielu wewnętrznych i zewnętrznych walkach duch jego uczuł zmęczenie i osamotnienie, wtedy los zesłał mu przyjaźń człowieka, około którego przechodził on zawsze spokojnie i obojętnie—był to Fryderyk Schiller. Idealna świeżość młodego poety dodała mu nowego pędu,— wtenczas to wykończył Lata nauki Wilhelma M e i s t r a.

Kiedy Y o s s, przełożywszy Homera, poraź pierwszy dał poznać prawdziwy obraz greckiego eposu, poeta zaczerpnął z jego ducha treść do sielanki p. t. Ludwika. Wspomnienia z pobytu w Sycylii przyczyniły się do powstania elegii i sielanek, potem nastąpiły Hermann i Dorota, Młynarka, Narzeczona z Koryntu, Bóg i baja d e r a i wiele innych utworów potężnych uczuciem i spokojem formy.

Geniusz Goethego w Wilhelmie Meistrze zatoczył szersze koło, poczem dopiero wFauście niebo i ziemię objął. W Fauście zakończył tytaniczny bój wieku; myśl napisania tego utworu powziął poeta w epoce burzliwej młodości i z myślą tą przeszedł spokojnie przez wszystkie walki i burze ducha. Wielu przed nim i po nim usiłowało w podobnej postaci wcielić wyniosłe pragnienia ludzkości, ale nikt nie potrafił go uplastycznić, gdyż nikt tak, jak Goethe, nie zdołał połączyć w jednem sercu walki między rwącym się na wyżyny duchem, a moralnym porządkiem świata. Ale dopiero jako starzec zdołał rozwiązać problemat Fausta. Najpotężniejszy duch jest skrępowany prawem, którego lekceważyć nie wolno pod karą zniszczenia życia i stania się ofiarą potęg demonicznych, gnieżdżących się we własnem sercu; trzeba samolubstwo w sobie zniszczyć, a w granicach ludzkiej siły dla ludzkości pracować i ojej ideały walczyć.

samo-

Tak samo,jak w W i 1 h e 1 m i e Meistrze, i tu obraz ludzkiego życia przybrał charakter obrazu wszechludzkiego. W pierwszej części poeta dał poznać bohatera, wychowanego śród mglistego idealizmu, który rozwija się pod wpływem losu i doświadczenia i zdobywa

9U9H|g

|jg

'

/

A

x-->-

Ul

mk

'

I||»J1§:

■

I

HH

N

mŁ,

Er

\

1

■

■

«® i

''', -

&

-w-

■

:y

WL

lilii

v. -V

, v<C v ’:';

■i

-

II

v. ■

3:

'    \'v;

Bn

N

I

X

^ %

IbtóAY

.\ •• j

fi w |! \

W?'’

i ■

%

m

1

i

k

asi

■

Goethe.

dzielność i świadomość obowiązków życia; wPodróży usiłuje poeta naszkicować organizm państwowy, w którym wszyscy obywatele łączą swoje siły do wspólnej pracy.

Schiller wyszedł z tej samej epoki, co i Goethe. Ossyan, Sha-kespeare, Rousseau, G otz i Werther, poezye Schubarta, B1 iź n i ę-ta Klingera, dostarczały pokarmu jego wyobraźni. Była ona jednak inaczej uformowaną, niż jego wielkiego poprzednika, gdyż Goethe już jako dziecko i młodzieniec, wstępował w szranki życia bez żadnych przeszkód, Schiller natomiast skupiał cały nawał myśli w sobie i na tej drodze tylko zupełną znajdował swobodę. Kiedy po raz pierwszy, jako młody medyk, któremu jednak nie udały się egzamina, ujrzał Goethego przy boku Karola Augusta, jaśniejącego pięknością, w otoczeniu dam dworskich, było to już po napisaniu W e r t h e r a, doznał po raz pierwszy uczucia smutku, a może i zazdrości, które wZbójcach wystąpiły. Dramat ów, potem Fiesco, Intryga imiłośćsą najlepszymi utworami Schillera z tej epoki. Mniej więcej wszystkie one są wypowiedzeniem wojny natury żądnej wolności, będącej w sprzeczności ze wszystkiemi postulatami państwa i życia. Nie znał życia a mniej jeszcze charakteru ludzi, lecz nosił w sobie etyczny ideał człowieka i narodu i zdobił niemi rzeczywistość. Stąd też wiele w nim przesady w formie i treści, ale wszędzie słychać bicie serca poety, odczuwającego po stokroć wszystkie bóle wieku, zdrowym, moralnym gniewem wybuchającego przeciwko wszelkiej podłości, przeciw wszelkim więzom, krępującym uczucie ludzkie. Jak myśl i uczucie, równie gwałtowną w nim była siła dramatyczna; wogóle zaś widać wszędzie potężną namiętność, jakiej żaden przedtem z poetów nie posiadał.

Studya historyi i poezyi starożytnej oddziaływały uspokajająco na poetę. Już w Don Car losie spostrzegać się daje zmiana, gdyż uwidocznia się nie tylko idealizm, jak w dawnych utworach jego, i zaprzeczenie istniejącego porządku, lecz poeta szkicuje ideał państwa w przyszłości. Jakkolwiek był to szkic bardzo niewyraźny, wskazywał jednakże jako cel potrzebę ścisłego związku wolności z ludzkością. Historyczne dzieła, szczególniej Oderwanie się Niderlandów i Wojna trzydziestoletnia wywołały potrzebę studyów, które pomogły poecie do ukształtowania jego poglądów. Studya nad literaturą starożytną zrównoważyły go także; już w Bogach Grecyi (1789) i Sztukmistrzu spostrzega się jedność myśli, formę poetycką, które również z innemi poezyami, jak Ideał i życie, Godność kobiety, Przechadzka i inne zaliczyć można do najszlachetniejszych utworów poezyi niemieckiej. Schiller nie był lirykiem w rodzaju Goethego; wyobraźnia jego nie zadawalała się cieniowaniem jakiegoś uczucia lub nawet wprost sceny z życia wziętej, ale podnosiła się zawsze do uogólnień. Tylko w balladach, gdzie siła dramatyczna przychodzi mu z pomocą,, trzyma się tematu, ale tu nawet (Rękojmia, Pierścień Połyk ratesa i in.) opiera się na gruncie etyc/mym. Jest to napotężniejsza siła czynna poety i ta właśnie uwidocznia wpływ Kanta na rozwój umysłowy Schillera. Poczucie artystyczne odrzucało jednak suche pojęcie obowiązku Kanta, wyłączające z życia wszelką przyjemność. Usiłował więc Schiller w rozprawach swoich O najwyższem pięknie, Listy o artystycznem wykształceniu usunąć nieporozumienie między obowiązkiem i popędem natury, i stworzyć natomiast jedność i harmonię między prawami inoralnemi a zmysłową naturą człowieka. Moralność jest produktem całości człowieka, jego części zmysłowej i duchowej, więc musi się objawić, jako pewne usposobienie do obowiązku. Gdzie wola etyczna działać może spokojnie i bez przeszkód, tam kształtuje się piękna dusza, łącząca w sobie rozsądek i moralność. Harmonia ta jest jednak trudno do-sięgnionym ideałem, ponieważ zmysłowość działa na niego rozkładają-co; walka z nią wzmacnia rozum, zaś ciągle czynna siła moralna prowadzi wolność duchową do zwycięztwa, a tem samem do godności.

W związku z powyżej wyłożonemi zasadami jest po części rozprawa estetyczna p. t. O sentymentalnej i naiwnej poezyi (1796). Naiwność jest tam, gdzie prawdziwa natura odnosi zwycięztwo nad sztuką. Taki stan jednak nie może trwać zawsze; początkowa naiwna jedność natury ludzkiej zaciera się pod wpływem kultury. Poeta naiwny nieprześcigniony bywa w wyborze formy, w oddaniu pewnej grupy uczuć zmysłowych, sentymentalnych, ale ten, który nie stanowi już wspólnej całości z naturą, przewyższać go będzie bogactwem materyi i myśli. Niepodobna tedy oddać pierwszeiistwa jednemu pierwiastkowi nad drugim, tylko wysoka kultura umysłowa może przyrodzoną jedność przywrócić.

Od roku 1799 do 1814 wykończył trylogię Wallenstein, Ma-ryę Stuart, Dziewicę Orleańską, Narzeczonę z Mesayny i Telia. Obok tego napisał szereg dzieł wielkiej wartości. Oryginalność Schillera była tego rodzaju, iż namiętności sercowych nie brał za punkt wyjścia tragicznych wzruszeń i charaktery modelował według idei bohaterów. Stąd też niekiedy rzeczywistość zniżała ich wartość, ale powagą poglądów i szerokością, bogactwem myśli i duchem dramatycznym całości Schillerowskie dramaty dorównywały,niekiedy Shakespeare’owi. Przegląda w nich ze wszech stron szlachetność Ppo-waga, zwłaszcza tam, gdzie wyobraźnia odtwarzała obraz jego własnej istoty i ideałów.

Jeszcze jeden rys zaznaczyć należy. Już w Wallensteinie los bohatera nie wypływa tylko z jego czynów, gdyż pewny skład okoliczności zewnętrznych oddziaływa na jego upadek. Toż samo widzimy w Maryi Stuart i Dziewicy Orleańskiej. Ale dopiero w Narzeczonej z Messy ny występuje starożytne fatum, które mści winy przodków na dzieciach; cała groza owego fatum już nie odpowiada duchowi nowożytnego humanizmu. Ale w Schillerze^odzywa się tu duch prawdziwego artysty, umiejącego surowość losu liniami piękna okiełznać.

Schiller i Goethe bylitojedyni z poetów, którzy wyszli zwycięsko Z epoki burz i wrzenia.

Ideały epoki, na których ukształcenie i rozwój duchowy składały się łączność starożytnego piękna z treścią pełną szlachetności, zgodność poety z traktowanym przedmiotem, okiełznanie uczucia miarą artystyczną, dopiero w formę piękna odziane, zyskały uznanie. Obaj oni w głębi swej istoty są różni. Goethe wchłania w siebie rzeczywistość, wszystkie tonie i wiry ludzkiego życia w sobie jednocząc. Wszystko przeżyć musi własnem uczuciem, co pragnie w formę artystyczną ująć; wszystko u niego opiera się na gruncie rzeczywistym, wyobraźnia jego widzi najprzód życie, potem idee.

Schiller natomiast odczuwa najprzód idei i dla nich szuka warunków życia; ojczyzną jego jest świat myśli, do którego życie prawdziwe podnieść usiłuje, kiedy tamten, podobny Prometeuszowi, rabuje bogów ze świętego ognia, ażeby nim świat ożywić i ku wyżynom podnieść. Dążyli więc różnemi drogami do jednego celu: pojednania pierwiastku wiecznego z ziemskim. Co wiek nasz w zarodkach myśli i usiłowań idealnych, zarówno w artystycznej, jak i w moralnej dziedzinie nosił, wszystko to dojrzało i Avydało owoc w dziełach obu genialnych pisarzy. Podnieśli oni najpiękniejsze strony swego narodu—głębokość rozumu, namiętny pociąg do prawdy, idealizm moralny, a jako ludzie dążyli do wolności i godności, jako artyści — do jednolitości formy i trwałej treści. Żadne zwątpienie nie zatruło ich wiary w zwycięstwo idealnej siły, wiary w postęp niemieckiego ducha. Szkoda tylko, że droga wytknięta umysłowemu i moralnemu kierunkowi narodu zboczyła później na manowce nie tylko w filozofii i państwowości, lecz nawet i w literaturze.

- Lr-

yjfc

rm

gg m

s;

'it>s

■ >h-£4

(l|f

■R*

i vj

Mł

i'

TC

!■ r

Schiller.

PozytyAvna treść ich duchowej istoty sprawiła głównie, że pośród współczesnych poetów zajęli pierwszorzędne stanowisko, geniusz ich dążył do objęcia moralnego przewodnictwa pośród narodów i wyrwania narodu niemieckiego z toni materyalizmu i duchowego rozłamu, w jakim się znajdował*

Po nich rozpoczęła się epoka naśladownictwa. Naśladowanie Cierpień Werthera, Go t z a, Rozbójników zapanowało w literaturze, a publiczność bardzo się w nich lubowała. Dramaty rycerskie, bandyckie i romansowe, znalazły niezwykłe koło czytelników. Pisarze w tym kierunku G o t 1. Cramei'(um. 1817), Henr. S p i e s s (um. 1799) i A ug. Yulpius (m. 1827) jednocześnie prawie wystąpili. Ten smak zepsuty przeciągnął się aż do naszych czasów.

Z F. Schroderem i W. Ifflandem komedya mieszczańska wstąpiła na lepszą drogę, ale wszystkich prześcignął na tem polu Kotzebue, który nie schodził z repertuaru. Niewieścia uczuciowość i swawola — oto cechy jego dzieł. Rozwiązłość obyczajowa rozwodniona czułostkowością—w ten sposób charakteryzowała treść jego utworów krytyka poważna—ale krytyka przebrzmiała bez echa.

Z innej znowu strony rozwinęło się zamiłowanie do parodyi i tra-westacyi. Te rysy zepsutego smaku uzupełnić się dadzą dalszym rozwojem materyalizmn, którego przedstawicielem byli liryk F r. M a t-t h i s s o n (um. 1881) i A. T i e d g e (um. 1840), jakoteż poezya almanachowa. Zdrowe kierunki zaledwie sięMały spostrzegać; do rzędu tych należy zaliczyć rozwój poezyi żargonowej, której poświęcali się M. Lindenmayer (um. 1783), Karol G rubel, a szczególniej Jan Hebel i Szwajcar U s t e r i. Ruch ten znajduje się w ścisłym związku z teoryą Rousseau’a zbliżania się do natury.

Charakterystyczne cechy owoczesnej literatury, stanowiącej duchowy pokarm znaczniejszej części niemieckiego społeczeństwa, są mało wybitne: poeci są ludźmi płytkiego umysłu, małej oryginalności, poglądy ich na świat są mętne a do tej wysokości, na której stoją Lessing, Herder, Goethe i Schiller, żaden podnieść się nie zdołał. Brak ów siły etycznej odbijał się także w utworach poetyckich. Zamiast zdrowego uczucia, występuje aż do przesytu czułostkowość; szorstkość formy uchodzi za siłę, błaznująca płytkość za humor; szczytne moralne ideały ustępują miejsca mniej lub więcej ukrytej zmysłowości. Zamiast fatum lub konieczności logicznej w dramacie i romansie, króluje przypadek a w rozwoju akcyi biorą udział mistyczne pierwiastki najgorszego rodzaju, widma i duchy rozmaite; pospolite efekta zastępują ak-cyę, malowidło prostych, zwyczajnych zdarzeń traci swój urok, a fabrykanci utworów sztuki, uciekają się do pieprznych przypraw.

Ruch ten w obrębie literatury nadobnej odbywa się w tym samym czasie, kiedy żyją i działają Herder, Goethe i Schiller; znamionuje on upadek niemieckiego ducha w szerokich kolach narodu, niedostatek siły moralnej w indy widualnem i państwowem życiu. Wprawdzie tu i ówdzie spostrzega się początki odpornego działania, ale były to wątłe wysiłki, niezdolne do powstrzymania od dalszego upadku. Całe pokolenie, z wyjątkiem małej liczby ludzi, nosi na czole ślady moralnego osłabienia, zdolne do chwilowego podniesienia się, ale niezdolne do wytrwałego natężenia siły.

Pośród tego chaosu duchowego wystąpili na pole literackie romantycy. W usiłowaniach ich było bardzo mało nowego; dążenia ich i cele były już przed nimi lepiej i jaśniej sformułowane. Zanim o tym kierunku mówić będziemy, wspomnieć należy o dwóch poetach, którzy pod wielu względami stanowią epokę przejściową do romantyzmu—są to Jan Paweł F. Richter (1773—1825) i Fr. Holderlin (1770—1843).

Jan Paweł rozwinął się pod wpływem Rousseau’a, który wnim posiał rozdwojenie między sercem a światem. Poeta nigdy już potem nie mógł się przezwyciężyć. Przyczyniły się do tego wpływy angielskich humorystów i ich naśladowców angielskich, osobliwie Hippel’a. Ciężkie warunki życia popychały wyobraźnię poety coraz bardziej w świat wymarzony, skąd pierwsze jego utwory wypłynęły. Uczucie jego głębokie i szczere, wyobraźnia bogata, poglądy humorostycznie zabarwione, ale odtworzonemu przez niego światu brak estetycznej i moralnej energii, więc też jego romanse nie posiadają formy jasnej i skończonej artystycznie, a ludzie jego nie są prawidłowi; posiadają wprawdzie nerwy, ale brak im muskułów. Takie było całe życie: nigdy jasno wytkniętego celu, walka ze zwykłą rzeczywistością, nigdy istota jego nie dążyła do rozwoju spokojnego idealizmu, spoczywającego na niezmiennych prawach bytu, dążącego z nieprzepartą siłą ciągle naprzód do zdobycia moralnej niezależności. Zanik świata wydaje się takim gwałtownym temperamentom, jako jedyne zbawienie. Poeta obwija się we mgłę wszechświatowego bólu, albo też osłania się powłoką zmęczonego życiem indyjskiego grzesznika. Nigdy, w żadnem dziele Richtera, bohaterowie jego nie osiągają tego poglądu na świat, który wymaga ciągłego natężenia moralnej woli, jak Meister, Faust i inni, chociaż poeta stawia do rozwiązania takie problemata, jak Goethe: jak się ustosunkowuje bezgraniczna, nieprawidłowa tęsknota j ednostki do praw wszechświatowych i konieczności, ideał do rzeczywistości, na czem polega szczęście? Są to myśli Fausta, ale Jean Paul nie potrafił rozwiązać pytania, gdyż sam nigdy w zupełnem znaczeniu człowiekiem nie był, a ulubione postacie swoich bohaterów, jak Walt’a, zatrzymuje w pół drogi do czynu. Wszystko to dogodzi jednego — że poeta był dzieckiem chorej epoki; najlepiej udawały mu się postacie o charakterze złamanym, jak Lianę i Linda i inne: charakter jego pozbawiony jednolitości, z niepospolitą, bystrością wynajduje pokrewne rysy w innych, mimo to charakterystyce jego zbywa zawsze na jasności, a postacie jego rozpływają się w świetle księżyeowem, jak cienie.

Brak głębi życia wykazał się w innej formie w dziełach nieszczęsnego Hołdę r li n’a. I w nim także zapalił Rousseau iskierkę własnej myśli i przyczynił się do zaostrzenia sprzeczności między rzeczywistością a wyobraźnią. Ulubieńcami jego byli Ossyan, Schubart i Schiller, najwięcej jednak pociągał go ku sobie idealizm Schillera. Brakowało mu jednak siły moralnej. Niezdolny do prowadzenia zwycięskiej walki z samym sobą, wahał się ciągle w życiu między upodobaniem a obowiązkiem, schronił się pod skrzydła wyidealizowanego hellenizmu po to tylko, ażeby ostatecznie i w niego zwątpić. Bohater jego romansu Hyperion wszystko traci z braku moralnej energii i znajduje nareszcie bezczynny spokój na łonie natury. Bezsilny, ażeby zapomocą czynów wyrobić sobie samodzielność, rozpływa się w marzeniu o wszechbogu natury. Piękność formy, głębia uczucia bohae-rów nie są w stanie pokryć płytkości poety.

Rozdwojenie, w nim i w Richterze panujące, szkodliwem nie było, gdyż obaj zachowali nieco idealnej wiary. W starszem pokoleniu romantyków, kierunek ten występuje z pretensyą do zdrowia i życia; brak wszelkiej woli moralnej uważa za punkt wyjścia nowej etyki, a brak jasno określonej formy—za nowej sztuki zarodki. Jak w epoce między 1770—1780 wszyscy wyciągnęli w pole przeciwko poglądom Lessinga, tak samo romantyzm, jako następca tej epoki, wystąpił do walki z klassycyzmem Schillera i Goethego, chociaż obaj oni byli pierwszymi heroldami prawdziwego romantyzmu. Pokrewieństwo romantyzmu z epoką burzy i prądu 1770—1790 da się łatwo dowieść. Usunięcie się od starożytności, ironiczne traktowanie rzeczy materyal-nych, zamiłowanie w średniowiecznej błyskotliwości, cudowności, w widmach, wywyższanie samego siebie w obec praw moralnych i estetycznych, próżne zamiłowanie w sobie, niechęć do czynu, — wszystkie powyższe rysy poprzedzały romantyzm w poprzedniej epoce.

Z trzech pierwszych romantycznych pisarzy: Au g. Wilh. Schle-gl’a (1767—1845), brata jego F ry deryka (1772 — 1829) i Ludwika T i e c k a (1773—1853), dwaj ostatni tylko zaznaczyli w poezyi nowy kierunek. Szczególnie wybitnym był Tieck w Ab dalah’u (1792), Williamie Lovell (1795—1796), Karolu von Bernek (1797), niektórych bajkach i dramatach na tle bajek osnutych, a następnie Fr. Schlegel w Lucyndzie (1799).

Już w Abdalahu zaznaczasię chorobliwa robota fantazyi w strasznych historyach duchów i niezdrowe natężenie warunków życia. William Lovell zarówno w formie, jak i w myśli, a nawet wpo-

YA

y>

msm

li ■

■p/m

A. W. Schlegel.

stadach bohaterów naśladował Retifa de la Bretonne: Paysan per-v e r t i- Bohater spokrewniony także poniekąd z księciem w E m i 1 i i Lessinga, gdyż pokrywa także zmysłowość swoją pięknie brzmiącemi frazesami. Mimo to wszystko Lovell przy braku moralnej siły, z jego estetycznem próżnowaniem, pięknymi filozoficznymi frazesami, jest tylko wytworem fantazyi. Mieści się w nim potrosze rysów wszystkich wybitniejszych romantyków, a jednocześnie jest jednym z najstarszych poprzedników Byronowskich postaci, i innych rycerzy wszechludzkie-

Brak etycznej woli zaznacza się jeszcze bardziej w dramacie Karl von Bernek. Rozpoczyna on szereg dramatów, w których los staje się karykaturą. Schiller swojem ścisłem, ale Szczytnem wystawieniem winy i pojednania, wcale nie przyczynił się do tego obłędu, objawiającego się|w komedyi, w której fatum odgrywa pierwszorzędną rolę; korzenie jego sięgają romantyzmu i etycznej szczerości, idącej z nim ręka w rękę. Ponieważ wszystkim prawie poetom tej szkoły, brakowało etycznej wyrazistości, więc też i postaciom ich bohaterów brakło męskiej woli. Odbija się w nich bezbarwność, która panowała aż do wojen o niepodległość; wojna przerwała na chwilę panującą pospolitość, pojęcie woli znalazło w literaturze także silniejszy wyraz; zaledwie jednak rozpoczęła się restauracya i zjawisko nowe znikło, dramat z fatum jako z główną sprężyną, po dawnemu zapanował.

go bólu, któremi w trzecim i czwartym dziesiątku naszego stulecia zaroiła się literatura. Żaden z charakterów romansu nie był narysowany śmiało, żaden nie posiadał zdrowego uczucia rzeczywistości; przeważała w nich gorączkowa, chorobliwa zmysłowość albo jakieś ponure rozmyślanie,— co wszystko dowodziło, że poeta należał raczej do chorych niż zdrowych ludzi; odłam jakiś potrafi odmalować, całości — nigdy, dla przeczenia ma na zawołanie wymowne słowa, dla twierdzenia mniej.

Wróćmy do Tiecka. W roku 1797 wyszły jego Baśnie ludowe. Wprawdzie znać było w nich pewną prostotę i naturalność, ale wogóle nosiły jeszcze piętno chorobliwych opinii, bądź w przesadnym sentymentalizmie,, w sztucznej naiwności, bądź też w nadmiernej obfitości strasznych motywów, które w gruncie rzeczy prawdziwy powab opowiadania zacierały. Nawet piękne strony tego zbiorku z trudnością dałyby się pochwycić i scharakteryzować; zbyt często czuć, że to nie są właściwości przyrodzonej wyobraźni, ale w większej części wytwór sztuczny, produkt obrachowania. Najbardziej jednak uwidocznia się w nich rozdwojenie, panujące między siłą twórczą, a refleksyą, tam, gdzie występuje romantyczna ironia, jak w dramatach na tle baje-cznem. Tu wszelką naiwność i prawdziwą poezyę zamordowano na ołtarzu dowcipu, który bardzo często poza granicami kół literackich nie był zrozumiały. W dziedzinę siły twórczej wkracza coraz bardziej dowcipkująca refleksyą; poeta wysuwa siebie na pierwszy plan, nie swych bohaterów i usiłuje oświecić sztucznym ogniem dowcipu. Stąd powstało rozdwojenie, które uwydatniło brak oryginalnej siły twórczej i zrodziło „romantyczną ironię”. Niezdolny uwierzyć w obrazy

iantazyą stworzone, jak prawdziwy poeta, bawił się niemi i psuł własna próżnością, piękną formę. Ironia więc romantyków dowodziła poetyckiego ubóstwa; ażeby ją bodaj czemkolwiek usprawiedliwić, nowi adopei szkoły uznali „absolutną swobodę genialnego subjektu”, a więc miejsce pozytywnych estetycznych praw, jak je rozumieli Lessing, Goethe i Schiller, jako prawo postawili samowolę.

na

nazywał „najsztucz-

sam

Już w pierwszych czasopismach niemieckich (Athenaeum), w których romantycy wypowiadali swoje etyczne marzenia, wydzieliły się pewne wyrazy programowe, które zapowiadały wyraźnie dziwne nieco pojęcia idei moralnych. Fryd. Schlegel podniósł je do pewnego literackiego rozgłosu w Lucyndzie, którą niejszą ze sztuczek artystycznych.” O formie niema mowy, romansowi i ludziom brakuje treści, muskułów, kości; składają się one natomiast z pięknych frazesów tylko i kłamliwych uczuć, z „przymieszką boskiej ironii.” Pieprzyku dodaje przesadna wesołość, godna nie sztuki, ale raczej — lupanaru. Zmysłowość taka podwójnie wstrętnie działa — nie tylko stroi się w estetyczne i filozoficzne szmaty, nietylko znamionuje zboczenie wyobraźni, ale jest obrazem przeżycia. Chociaż niejedna pożyteczna myśl o czystości i konieczności miłości w małżeństwie wypowiedzianą była, wogóle jednak etyka romantyczna i sztuka polegały, według nich, na tein, że genialnemu subjektowi” wszystko wolno.

Szczególniejszym charakterem tego kierunku, jest pochylenie się ku katolicyzmowi. W poprzedniej epoce czysty rozum usunął na bok religijne marzenia (Jacobi, Lavater), obecnie łączyło się z niem estetyczne pojęcie piękna i doprowadziło do tego, że wreszcie w samej re-ligii szukano estetycznego pokarmu. Druga potężniejsza przyczyna spoczywała w tyle razy wspomnianej już bezsilności woli żyjącego pokolenia, romansującego tak często i swobodnie—z własną genialnością. Tym charakterom płytkim, słabym, budowa rzymskiego chrześcijani-zmu, mocno złączonego dogmatami, więcej dawała oparcia, niż często rozdwojony protestantyzm wyznawców, zabarwiony romantycznie.

Wszakże religijność romantyczna początek swój brała z wyobraźni tylko; nigdy, albo bardzo rzadko wypływała ona z potrzeby wierzącego umysłu, lecz z upojenia twórczego raczej, stąd też na etyczne wychowanie jednostek, nie wywierała uszlachetniającego wpływu i nie pogłębiała poezyi.

Już w Lovel l’u Tiecka można znaleźć zdania, zapowiadające sprzyjanie katolicyzmowi, ale po raz pierwszy wyraźnie występuje vvr Leopoldzie v. Hardenbergu (Novalis, 1772—1801) z bardzo pięknym fantastyczno-religijnym rysem. Jego Hymny do nocy, ja-koteż Nabożne pieśni są wszystkie prawie dobrze odczute i poetycznym językiem pisane, ale i tu wszystko powleczone jest mistyczną powłoką i czuć, że jego pogodna dusza cierpi wewnętrznie.

'■M

ll;

■mi

PS- *

Pili

jmm

h9Kmp£^£|

i IBlI

s;

pivm lllftim

pfil

mm

MM

f r f 1 p

aa

i    ::

■•■y&y

Ludwik Tieck.

Najbardziej zaznaczył się zwrot ku katolicyzmowi w dziełach Zachary as z a Wernera (1768—1823), który po życiu nader roz-wiązłem, w Rzymie na katolicyzm przeszedł. Posiadał on niepospolity talent dramatyczny, lecz coraz bardziej błąkał się w mglistym mistycyzmie, a w sztuce i w życiu nigdy nie był panem samego siebie. Z tego też powodu bohaterom jego brak woli, a w dramacie 24 Luty wszystkich czynników tragedyi starogreckiej użył do zrobienia sztuki, przepełnionej okropnościami, w której ludzie zdają się być tylko narzędziem w ręku złego i strasznego demona. Znalazła ona jednak licznych naśladowców, a między innemi Frań. G r i 1 1 p a r z e r a (ur. 1791) w Prababce.

A ch i m v. A r n i m fum. 1831), Klemens B r e n t a no (1778— 1842), Amad. Hoffmann (1776—1822) byli naśladowcami gorączki romantycznej, śród której chorobliwość w traktowaniu tematu występowała coraz bardziej. Zdawało się, że usunięto wszystko, co proste i naturalne; tu lub ówdzie odzywał się ton właściwy, ale przebrzmie-wał rychło. W romansach zaś Brentana, które on sam „dzikiemi” nazywał, rozum twórczy rzuca się w jakimś szalonym wirze. U innych zarzut ów sięga jeszcze dalej. Wyobraźnia ich staje się nie zboczeniem twórczem, ale raczej patologicznem; najswobodniej jej wtedy, kiedy wszystkie hamulce zgruchoce, a okropne swoje obrazy śród wiru pokazuje. We wszystkich postaciach Hoffmanna występują nie ludzie świadomi, zdrowi, lecz jakieś złe siły przyrody, ztąd lubuje się on w malowaniu szaleńców i lunatyków. Nie umie, jako artysta, malować nawet burzy spokojnie, lecz znajduje się sam pod wpływem duchowej choroby bohaterów swoich.

Jak u innych tego typu pisarzy, wadą twórcy jest zawsze brak prawdziwych ludzi. Są oni niewolnikami własnych namiętności i fan-tazyi.

Inną drogą poszedł Wojciech v. Chamisso(ur. 1781 we Fran-cyi). Szkodliwe wpływy romantyzmu dotknęły go powierzchownie tylko. Będziemy o nim mówili później. O ile rozłam wewnętrzny nawet głębsze natury ogarnął, dowodzi tego Henryk Kleist(1776—1811), największy z poetów romantycznych. Ale i jego nawet duszy nie dostawało wszystko łączącej siły woli, a prawdziwa potęga twórcza wyobraźni łączyła się z wiarą w mistycyzm natury ludzkiej, który tern większy wpływ miał na niego, im dalej poeta odsuwał się od rzeczywistości w zamglone głębie ducha. Zdolny był do czynów gwałtownych, lecz nie do pracy spokojnej. Ze smutku nad poniżeniem ojczyzny i z pogardy życia zakończył je samobójstwem. Książę z Hom-burga należy do najlepszych jego utworów, który i w charakterystyce osób posiada niepospolitą potęgę. Pełną energii silą cechuje się również opowiadanie Michał Kohlhaas; pomiędzy nowelkami nie je-

15

Wiek XIX.

dna odznacza się wykończeniem, ale też nie są wolne od mistyki romantycznej.

Świeży, męski duch objawia się dopiero u poetów z wojny o niepodległość—u Maksa Schenkendorfa (1783 — 1817), Teodora Ko me r a (1791—1813) i JózefaEichendorffa (1788—1857), który jest jednym z pierwszych liryków literatury niemieckiej. Romans

tf

iiy

vV

• AV

SU

.......

A. v. Chaims30.

jego Przeczucie [i rzeczy w istość odbija właśnie niezadowolenie i słabość ówczesnego pokolenia. Brak energii czynu decyduje o losie głównych bohaterów, którzy szukają, ratunku w ucieczce od świata: jeden z nich jedzie do Egiptu, inny wstępuje do klasztoru, inny wreszcie kończy samobójstwem. Wszędzie, od Lovell’a począwszy, któremu tylko pojedynek przeszkodził uciec od świata, te same motywy,—

jakaż to różnica między zasadniczą, myślą W ilhelmaMeistra i Fau-sta—pojednania się ze sobą przy pomocy obowiązku i pracy.

Przeciwko dowolności romantycznej wystąpiła tak zwana szkoła szwabska—L. Uhland, Justyn, Koerner i WilhelmHauff, starając się ożywić literaturę zwrotem do starożytności, a Uhland w balladach swoich i pieśniach szukał odświeżenia w sferze ludowej. Wpływ otoczenia, nacisk opinii nie pozwolił talentom ich rozwinąć się swobodnie; wpływ Byrona wpółdziałał z romantyzmem, rósł więc „ból wszechświatowy,” a z nim dowcipkowanie. Rozłam wewnętrzny jest także cechą znamienną następnej epoki.

Należy jednak wspomnieć i o zasługach romantyków. W związku z ideami Herdera i Goethego usiłowali oni myśli o wszechświatowej literaturze urzeczywistnić; odszukali tedy, a raczej zdawało się im, że odszukali niektóre pierwiastki wspólne w literaturze indyjskiej, hiszpańskiej iin., n.p. wDonQuichocie Cerwantes’a „bozkąironię.” Mimo to jednak punkt widzenia narodów rozszerzył się; przekłady Shakespeare’a, dokonane przez Schlegla i Tieck’a, są wiecznotrwałym pomnikiem tych usiłowań.

Romantyzm wymagał także studyów średniowiecznej literatury niemieckiej,—nie trzeba jednak zapominać, że i na tern polu pracowano już przedtem. Usiłowania te miały znaczenie dla powstania i rozwoju niemieckiej filozofii i literatury; założyciel niejako tego kierunku Jakób Grimm, wyszedł także ze szkoły romantycznej. Prace braci Schleglów umożebniały przedewszystkiem porównawcze badania literatury; największe zasługi położyli jednak nad badaniem sanskry-tu, od którego właściwie ropoczęło się porównawcze językoznawstwo.

We Włoszech, w połowie XVIII wieku, naśladowano jeszcze Francuzów, tak samo, jak w Niemczech. Z Karolem Goldonim (um. 1793) i Karolem Gozzim (um. 1806) świeży powiew objawił się dopiero w dramacie. Pierwszy z nich rozwinął się wprawdzie nie bez wpływu Molier’a, ale przerobił komedyę charakterów i przystosował ją do potrzeb narodowych. Dowcip i charaktery są na wskroś włoskie, pomysłowość bardzo obfita. Już około 1780 roku większość jego sztuk (wszystkich było 200) znane były we Francyi i w Niemczech w różnych przeróbkach.

Gozzi odsunął go na czas jakiś i swemi dramatyzowemi bajkami pozyskał poklask publiczności. Schiller zapoznał z nim Niemców przez Turandot’ę, Tieclc lubił go i naśladował. Potem dopiero znalazły czułostkowe koraedye Ifflandai Kotzebuego rozgłos i uznanie we Włoszech.

Rewolucya nie pozostała bez wpływu. Dążność do panowania Francyi obudziła narodowego ducha nietylko w Niemczech i Hiszpa-

%<■ \Yi

;|§

.Mi

'Mm

ig

11*1

mm

ź-i-

ta® &

JM

Ś&-

mM

Iplf

Karol Goldoni.

nii, lecz i we Włoszech także. Usiłowano oczyścić język z gallicy-zmu, walczono przeciw wpływom francuskich pisarzy i zwrócono uwagę na średniowiecznych poetów włoskich. Rezultat tego był

wprawdzie mały, ale dano popęd do rzeczy powieściowych. Klasycy i romantycy i tu spierali się z sobą.. Jako tragik hrabia Wiktor A 1 f i e r i (um. 1803) tworzył w duchu republikańskim, ale ojczy-

jgŚ

Ęi

BMp

Billi

WM

'.'•i ■

V. .. ..

iift.

£»2

■B

;..v:

Wiktor Alfieri.

stym. Był to raczej patryota, niż poeta. W dziełach swoich odznaczał się przesadną prostotą, która często w szorstkość przechodziła. Pomimo energii, jaką zdają się być obdarzeni jego bohaterowie, nie jest on wolny od tej choroby wieku, która popycha ludzi do posępnego

wyrzeczenie śię świata (Filipo, Virginia, Antigone). Tam nawet, gdzie głębiej sięga, przeważa w nim pierwiastek raczej gwałto wny, niż piękny. Naśladowcą, jego był Wincenty Monti (um. 1828), człowiek bez przekonań, który muzę swoją oddał na usługi papieża, rewolucyi i Napoleona.

Treść dramatu poczynała być bardziej narodową, chociaż co do formy naśladowano jeszcze klasycyzm francuski, aż dopiero po kilku szczęśliwych próbach różnych autorów wystąpił Alex. Manzoni (1784 -1873),jako wódzneoromantyzmu włoskiego w dramacieH r a b i a Ca rmagnola (1820). O innych jego dziełach później mowa będzie.

Chwiejną postacią był Hugo Foscolo (1778—1827), łatwo zapalający się do myśli podniosłych i uczuć szlachetnych, ale nader często przez bardzo pospolite namiętności opanowany. Najważniejsze jego dzieło Ostatnie listyJakóbaOrtisa (1802) treścią i formą przypomina Cierpienia Werthera, wiążejednak pierwiastek polityczny z miłością. Nienawiść dla państw, uciskających ojczyznę, wyrażona tu bardzo gorąco, ale w dziele tern, jak i u innych bohaterów, spostrzega się brak woli, jako owoczesną chorobę wieku. Życie niewiele warte—oto jest kwinteseneya jego poglądów.

Jak Kleist w Niemczech, tak we Włoszech jeden z najszlachetniejszych poetów swego czasu Giacomo Leopardi (1798—1837) zmarniał pod wpływem złego demona epoki. Wystąpił on około 1818 roku z dwoma poezyami, z których jedna, DoWłoch,jak błyskawica oświetliła serca, kraj własny miłujące. Nigdy jeszcze boleść z powodu upadku Włoch, słabości pokolenia i duma, pełna bólu za sławą przeszłości, nie były wypowiedziane w języku bardziej namiętnym, w formie piękniejszej. Zobaczymy później, jak się struny na lutni poety jedna po drugiej rwały.

Najniżej stała literatura hiszpańska w drugiej połowie XVIII i na początku XIX-go wieku. Pod nędznym Karolem IV-ym, a jeszcze nędzniejszym Ferdynandem VII-m zanikło bogate niegdyś umysłowe życie Hiszpanii. Największym nieprzyjacielem jej był duch francuski, który sztukę i życie ujarzmił. Z pod tego jarzma pseudo-klasycyzmu tylko z trudnością dźwigały się talenta, dość śmiałe, ażeby myśleć i czuć w duchu własnego narodu. Walki z Francyą wzmocniły samopoczucie narodowe, a najszlachetniejszym wykwitem tego uczucia były Pieśni oj czyste Juana de Arrazia (um. 1837). W nowej dopiero epoce wystąpili poeci i pisarze, którzy mogą upomnieć się o miejsce we wszechświatowej literaturze.

W duchu narodowym począł dopiero pisać Di erżawin (um. 1816). Niepospolitą siłą na polu literackiem był N. Karamzin (1765—1816), który zaczął od nowelistyki, a skończył na H i s t o r y i Państwa Rossyjskiego. Jako nowelista znajdował się pod wpływem literatury niemieckiej z epoki sentymentalizmu. W Historyi Państwa Rossyjskiego wystąpił jako badacz samodzielny, pierwszy począł krytykować źródła dziejowe i stworzył całość, niepozbawio-ną dotychczas pewnej naukowej wartości. Całe dzieło jest przesiąkłe duchem patryotyzmu. Jego Pisma rossyjskiego podróżnika posiadają historyczno-obyczajową wartość, chociaż zawierają bardzo wiele niepotrzebnych plotek. Dają one obraz różnorodnych wpływów działających w Rossyi; szczególny oddźwięk znalazły prądy, które głęboko przenikały społeczeństwo niemieckie. Ossyan, Rousseau, duch Werthera często przeglądają tu pośród sentymentalnych rozmyślań. Całość przypomina mocno Podróż sentymentalną, lecz jest naturalniejszą i zdrowszą.

W życiu narodów słowiańskich na północy i południu dopiero ku końcowi XVIII w. budzić się poczyna samopoznanie narodowe. W Rossyi literatura stawiała dopiero pierwsze kroki. Chociaż literatura ojczysta znajdowała pewne poparcie, smak francuski opanował w zupełności klasy bogate, a dzieła francuskie służyły poniekąd za wzór poetom. W znacznej mierze jednak impuls do ruchu umysłowego przyszedł z Niemiec, gdzie kształcił się Łomonosow, poeta, historyk, gramatyk. Nie przeszczepił on wprawdzie z Niemiec rodzącego się romantyzmu, lecz do poezyi wprowadził nową formę, a do historyi i lingwistyki—badanie. Przedstawicielem klasycznego, a raczej pseudo-klasycznego kierunku b ył T r e t j a k o w s k i, pisarz, pozbawiony talen tu, polotu poetyckiego, źle władający nowokształcącym się językiem literackim i rozpraszający swoje siły na wyroby ód, panegiryków i epigramatów.

Estetyczny wpływ wielkich pisarzy literatury europejskiej najwcześniej uwidocznił się na Żuko wskim (ur. 1783—1852). Jako poeta, był on zwiastunem romantyzmu w Rossyi i nietylko zapoznał własne społeczeństwo z przekładami Klopstocka, Biirgera, Schillera i Goethego, jakoteż z Byronem, ale sam był poetą romantycznych ballad i poematów, które nie pozostały bez wpływu na późniejsze pokolenie. Współczesny jemu prawie Batiuszkow (um. 1855) przekładał włoskich poetów. Neoromantyka więc, której bożyszczem miał się stać później Byron, brała górę w literaturze. W roku 1815 młodzi adepci

nowego kierunku założyli stowarzyszenie Arzamas i rozpoczęli walkę przeciw klasycyzmowi, której główne momenta przypadały już po roku 1820-ym.

W Polsce ogólny ruch umysłowy Europy drugiej połowy XVIII wieku nie pozostał bez wpływu; cechy jego odbiły się zarówno w polityce, jak i w literaturze. Zwyczaj kształcenia się zamożnej

HS»

iii

mi

ii

mm

mm

ii

ii

mk

Ul;

i®

ii

ĘpTAmś: KoA'ATió’ici.y ę/cAo/cw^:ę&ićor?

mmmmmm

na

szlachty i panów w duchu francuskim, a później poparcie, okazywane kształcącym się Polakom przez króla St. Leszczyńskiego, wpływrały łatwość popularyzowania poglądów i zasad encyklopedystów. W dziedzinie więc polityki usiłowania dążyły do zmiany zasadniczych podstaw prawa państwowego. Wcześniej jeszcze obudził się ruch umysłowy na polu szkolnictwa i literatury. Reforma szkoły, rozpo-

czeta przez St. Konarskiego (ur. 1700 w Zarzycach, um. 1773), dokonana w duchu francuskim, bezwiednie skierowała ku Francyi myśli i uczucia kształcącej się młodzieży i jednała dla niej sympatye, które się długo przechowały. Krytyka obyczajów i stosunków społecznych znalazła bardzo wybitnych przedstawicieli; w komedyi wyróżnił się Fr. Zabłocki; satyrze poświęcili pióro swoje Ig. Krasicki, N a r u-s z e w i c z, J. Niemcewicz, K a j. Węgierski i inni. Szczególne

ii

.1

1;

'i

i.

Hi

Kir,

V- ■

?■)

■Sa

W?

J. U. Niemcewicz.

na tern polu zasługi położył biskup Krasicki, który w poematach swoich dotknął ostro duchowieństwo zakonne (Monachomachia), roz-próżniaczone i płytkie, jakoteż rozkładające się społeczeństwo (satyry). Jednocześnie po raz pierwszy dał poznać polskim czytelnikom pieśni Ossyana.

Ogólnem znamieniem literatury epoki Stanisławowskiej było dążenie do odrodzenia się społeczności i uwolnienie umysłów od przesądów, panujących w literaturze i życiu. Tern się może da wytłómaczyó

przewaga kierunku satyrycznego. Popularna więc filozofia encyklo* pedystów była bardzo na czasie. Panujący ton w literaturze, jako główny kierunek, był francuski pseudo-klasyczny, który rozwinął się i spotężniał ku końcowi XVIII-go wieku, po zawiązaniu się „Towarzystwa przyjaciół nauk” (1800).

Po zniesieniu jezuitów przez Klemensa XIV-go, wychowanie publiczne przybrało inny charakter, szczególniej kiedy się utworzyła ko-

'•3

V V"',

Ip

u.

7$'"-

':Wm

W^mWk"‘

Ignacy Krasicki.

roisya edukacyjna (1775), rozporządzająca ogromnym ruchomym i nieruchomym majątkiem pojezuickim. W dziedzinie naukowo-społecznej rozpoczęła się energiczna i bardzo pożyteczna działalność Staszica, który usamowolnił chłopów w swoim majątku i związał rodzaj spółki pod nazwą Towarzystwa Hrubieszewskiego.

Wielkie wypadki dziejowe, których w końcu XVIII w. była widownią Europa, pozostały bez wpływu prawie na polityczną i społecz-stronę życia polskiego społeczeństwa, a przynajmniej wpływ ten nie wciągnął Polski w wir reform. Kiedy we Francyi przygatawia! się i rozwijał ruch umysłowy, który się zakończył filozofią encyklopedystów, Polska pośród ciężkich zapasów wewnętrznych i pod ciśnieniem Austryi i Prus straciła swą samodzielność.

na

Zwykła powolność rządów w Polsce, która już niejednokrotnie państwo na szwank narażała, wytworzyła wreszcie taki stan nie-

SC

■n

Hhk|p|

lllliii

WmmSKmĘS&m

ijiKpIpSisw**

■fi

nm

m

mi

Stanisław Staszic.

rządu, że w państwie poczęły przewyższać wpływy obce, działające na jej niekorzyść i zatruwające do reszty społeczeństwo w rozkładzie. Brak władzy i samowola szlachty doprowadziły rzeczy do tego stanu, że od czasu wstąpienia na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego, ambasadorowie pruscy rozporządzali się w Warszawie, jak u siebie w domu, jednając pieniędzmi i łaską możniejszą szlachtę. W celu ratowania upadającej Rzeczypospolitej związała się konfederacya barska (1768), pod laską, Krasińskich i Puławskiego, która miała na celu detronizacyę króla. Dla obrony dyssydentów związała się konfederacya w Radomiu (1767) pod laską Karola Radziwiłła. Walka wewnętrzna Stronictw i ciągłe niepokoje w kraju wywołały w roku 1772 i interwen-cyę Austryi i Prus, która zakończyła się na odcięciu Galicyi i W. K. Poznańskiego. Fakt ten wywołał uświadomioną potrzebę reformy rządu i państwa, której następstwem było opracowanie nowej ustawy (1791) i przystąpienie do niej Stanisława Augusta. Przyniosła ona ustanowienie tronu dziedzicznego w miejsce elekcyi, prawa dla mieszczan i opiekę dla włościan, tudzież zniesienie liberum veto, które służyło za powód do ciągłych wichrzeń w kraju, dając broń w ręce nieprzyjaciół. Ustawa rządowa 1791-go roku wywołała opo-zycyę, gdyż upatrywano w niej zamach na wolność szlachecką. Część podolskiej i ukraińskiej szlachty związała się przeto w kon-federacyę w Targowicy pod wodzą Branickiego i Potockiego i do obrony wolności Rzeczypospolitej zaprosiła Rossyę. Wywołało to nową interwencyę sąsiednich mocarstw i nowy podział kraju (1793), potwierdzony na sejmie grodzieńskim. W rok potem Tadeusz Kościuszko stanął na czele niezadowolonych z uchwał sejmu grodzieńskiego, ale po bitwie pod Maciejowicami (1794) i abdykacyi Stan. Augusta (25 listop. 1795) na rzecz Rossyi nastąpił ostatni podział kraju (1795), który zakończył samodzielne istnienie Królestwa Polskiego.

Po rozbiorze Polski ustało wprawdzie samodzielne życie polityczne, ale ruch umysłowy, z wyjątkiem Galicyi, po pewnej przerwie wzmógł się znacznie. W celu zogniskowania sił umysłowych ówczesny rząd pruski pozwolił na otwarcie w Warszawie, z początkowania T. Czackiego, To w. przyjaciół nauk, którego zadaniem było uprawianie nauk ścisłych i moralnych. Niezależnie od tego utworzyły się trzy ogniska oświaty, ak ad emi a wileńska (1805), gdzie byli profesorami Andrzej i Jan Sniadeccy, Jundziłł, Hussarzewski, Groddeck i in.; szkoła krzemieniecka, czyli tak zwane gimnazyum Wołyńskie, założone i uposażone przez T. Czackiego (1805) i wydziały uniwersyteckie w Warszawie—szkoła prawai szkoła lekar s k a. Książę Adam Czatoryski (1734—1823) gromadził naprzód na dworze swoim literatów i uczonych, a szkołom w Puławach stworzył ognisko literackie. Około roku l£20 w Warszawie w domu generała Wincentego Kłosińskiego, wytworzyło się drugie ognisko.

W poezyi panował zawsze kierunek pseudo-klasyczny, a Towarz. przyj, nauk było najwyższą instancyą literackiego smaku. Za czasów księztwa zasłynęli Al. Feliński, Osiński, Dmoch owaki i W o-r o n i c z. Rozwinęła się również poezya dramatyczna i komedya. Pomiędzy pisarzami politycznymi jedno z naczelnych miejsc zajmuje H u-go Kołłątaj, którego rozległa działalność na epokę Ks. Warszawskiego przypada już ku końcowi życia. Był on żarliwym obrońcą usamo-wolnienia włościan; podał szeroko i gruntownie obmyślany projekt re-organizacyi rządu rzeczypospolitej (Do Stan. Małachowskiego,— o przyszłym sejmie Anonyma listów kilka 1788). Jako polityk i badacz przyrody, występuje S tan. S t a s z i c. Co do urządzenia rzeczypospolitej zwolennik Kołłątaja, nie usuwał on formy monarchi-cznej lecz nawoływał do rozszerzania praw mieszczan i kmieci, ażeby w ten sposób siły użyteczne rzeczypospolitej powiększyć. Po utworzeniu Ks. Warszawskiego (1807) wydał: O statystyce Polski (1807), Myśl o równowadze polit. Europy (1815), Ostatnie moje do spół rodak ów słowo (1815).

W uniwersytecie Wileńskim zasłynęli Sniadeccy, o których mówiono w miejscu właściwem.

W chwili, kiedy uniwersytet Wileński kształcił szereg ludzi, którzy mieli literaturę polską pchnąć na nowe tory i zgotować najświetniejszą epokę w jej dziejowem rozwoju; kiedy w tym samym uniwersytecie kwitła wysoko nauka i zapisywano kartę w dziejach naszej filozofii, nauk przyrodniczych i historyi, w Warszawie zaznaczał się już kierunek, który miał niezadługo wywołać przewrót stanowczy w dziedzinie twórczości.

Przez cały ciąg trwania Księstwa Warszawskiego aż do roku prawie 1820 panował suchy, formalistyczny pseudo-klasycyzm francuski. Na zachodzie odezwały się już były głosy Schelley’a, Byrona, Goethego, Schillera, Burgera, zwiastujące nowe świtanie literatury. U nas panowali jeszcze Osiński, Dmochowski i inni, strzegąc wrzeko-mej czystości języka i klasycyzmu, mało co znając istotną literaturę klasyczną. W ręku takich przewodników długi czas, bo do roku 1815 literatura była zabawką, zasklepiano się dobrowolnie w życiu kółeczek i poprzestawano na uwielbianiu się wzajemnem. O nowych kierunkach twórczych, o nowych pracach i ludziach, a nawet o wybitnych pisarzach cudzoziemskich wiedziano mało w Warszawie. Osiński przedrwiwał Byrona, Fr. Dmuchowski śmiał się z Shakespeare’a, nazywając go „pewnym Angielczykiem” z lekceważeniem, chociaż — jak utrzymuje A. Mickiewicz,—prawdopodobnie go nie czytał, a Calderona nazywał „pewnym wierszopisem z zaśnieżnej Pireny.” W ogóle mało znano literaturę obcą, a niejeden cieszył się z tego, że nie umie po holendersku, a więc i Lessynga czytać nie może.

W chwili owej już się zarysowywały dwa prądy, jeden, jeżeli można tak powiedzieć, idący górą, drugi dołem, jeden—jakiś wyniosły, pański, drugi demokratyczny. W Wilnie Jan Śniadecki ostro wystąpił przeciwko postępowej młodzieży, ale współcześnie prawie wykładał demokratyczny Lelewel, a Zoryan Dołęga-Chodakowski zwrócił się do badania ludu pod względem podań, obyczajów i wierzeń.

Niby godła jakieś narodowe, powtarzano wyrazy klasyczność i r o m a‘n t y c z n o ś ć, aż wreszcie w Pamiętniku Warszawskim pojawiła się rozprawa K. Brodzińskeigo O klasycznościiroman-tyczności.

Możemy teraz na zaznaczeniu nowego kierunku poprzestać, gdyż rozwój jego wybitny i wszechstronny rozpoczął się i szczytu swego do-sięgnął już w epoce następnej. Tam przeto zastanowimy się nieco nad K. Brodzińskim, który właściwie stanowi łącznik pośredni między klasycyzmem a romantyzmem, a największa działalność jego literacka przypada już na epokę romantyzmu w literaturze.

Nawet u narodów północno-germańskich, ku końcowi XVIII-go wieku; rozpoczęło się usiłowanie do rozbudzenia ducha narodowego. W Danii, pod wpływem niemieckiej, wytworzyła się nowa literatura. Najprzód naznaczył się wpływ Klopstocka w pismach Joh.Ewal-d a (um. 1781). Na gruncie rozbudzonej starosemickiej twórczości, usiłowano założyć nową szkołę, ale bezskutecznie. Inni niemieccy pisarze, jak Eckert, Gesner, a zwłaszcza Wieland niemniej swój wpływ wywarli.

W początkach XIX-go wieku, ruch romantyczny w Danii począł się kształtować w szkołę. H. S t e f e n s, uczeń Szellinga, zgromadził koło siebie uzdolnioną młodzież, jak Adam Oehlenschla-ger (1779—1850), N: F. Grundtwig (1787—1872) i inni. Myśli, które w Niemczech przed trzydziestu laty zagrzewały wyobraźnię młodego pokolenia, uwielbianie Shakespeare’a i poezyi ludowej, przyszcze-piły się w Danii na gruncie staro-islandzkiej poezyi i mytów. Jednocześnie powoli szerzyć się począł wpływ Schillera i Goethego.

Oehlenschlager wkrótce stał się przewódcą duńskiego romantyzmu i największym poetą swego narodu; przesadził jednak w zużytkowaniu północnych mytów, pomimo niezaprzeczonego talentu. Mgli-stość i wielkość ich najbardziej ujęła młodzież. Niepospolity wpływ wywierał także Tieck swemi legendowemi dramatami i ich ironią, która

bez względu na treść dotykała teatru, literatury, życia towarzyskiego. Ale wpływy te skamieniały niejako, tak, że twórczość duńska coraz bardziej zatracała związek między życiem a nowemi ideami.

Kiedy w Danii wpływ francuskiego smaku pejedyńczo tylko odczuwać się dawał, w Szwecyi, osobliwie w czasie panowania Gustawa III, stał się powszechnym. Król sam był biegłym prozaikiem. Rzadko błyszczał gdzie samorodny talent. Dopiero Th. T h o r i 1 d (um. 1808), zwróceniem uwagi na Shakespeare’a, Ossyana, Klopstocka i Goethego, wskazał nowy kierunek, popierany przez młodzież. Ale i tu w początkach XIX-go wieku wzmógł się wpływ niemieckiego romantyzmu. Największym jednak poetą Szwecyi był IzajaszTe gn e r (1782—1846), którego prace ważniejsze należą już do następnej epoki.

Wypada jeszcze zwrócić uwagę na jedną literaturę, która w końcu XVIlI-go wieku umiała sobie stworzyć niejako sztuczny język — węgierską. Powoli, żyjąc naśladownictwem i przekładami zdobywała ona sobie samodzielne stanowisko. Tłumaczono Miltona, Younga, Klopstocka, Gellerta, Hallera, Wielanda, Mullera i wielu innych. Smak jednak czytelników nie odznaczał się wielkiem wymaganiem, gdyż widzimy w przekładach nieraz autorów trzeciorzędnej wartości Walka o kształcenie samego języka, usprawiedliwia poniekąd brak stosownego wyboru w pismach przekładanych. Edykt germanizacyjny cesarza Józefa (1784) rozbudził w nich dopiero uczucia narodowe, a krytyka zwróciła uwagę na potrzebę pilniejszego pielęgnowania języka i staranniejszą wersyfikacyę. Ład. v. SzabowPieśniach miłosnych (1791) dał początek liryce węgierskiej, ale prawdziwym poetą był dopiero Aleks. Kisfaludy (urodź. 1772). Jego Pieśń miłości Himfy, rodzaj romansu, pisanego wiorszami, jest utworem wyższej wartości; fantazya ludowa jest tu wolną od naśladownictwa i pełna uroku oryginalności.

ROZDZIAŁ IX.

Klasycyzm i początek romantyzmu w sztukach, pięknych.

MW/

dziejach twórczości w dziedzinie piękna, w poezyi, malar-stwie, rzeźbiarstwie i budownictwie, spostrzega się wpływ prą-jjf dów epoki. Siła twórcza, z małym wyjątkiem, czerpie soki żywotne z gruntu epoki, z tej duchowej atmosfery, która przenika wszystko, nawet wpływa na formę sprzeczną jego duchowi. Atmosfera owa staje się odpowiednią tylko dla pewnych kierunków smaku, których działalność umożliwia, zachowując się jednocześnie zupełnie obojętnie względem innych kierunków; przedewszystkiem zapewnia powodzenie utworom bez wartości, a wartościowe przechodzą niepostrzeżenie.

Bardziej jeszcze jest uderzającem inne zjawisko, które możnaby ująć w pewne formy określonego prawa, gdyż powtarza się ono wszędzie w mniej lub więcej wyraźnych zarysach. Duch epoki, jeśli nie jest tylko przelotnem zjawiskiem, oddziaływa zwykle na wszystkie dziedziny wyobraźni twórczej. Ale ponieważ siła jego bywa rozmaitą, ztąd też rozmaity opór, a im materyał jest mniej podatny, tern w mniejszej mierze odbije się i wpływ wieku. Najpodatniejszym materyałem jest język i sztuka za pomocą niego wyrażona—poezya, potem idą: malarstwo, plastyka, w końcu rzeźbiarstwo, gdzie dla dokonania przewrotu potrzeba najcięższej broni.

Taka droga rozwoju zaakcentowała się w dziejach najwybitniej w pierwszych wiekach chrześciaństwa. Można było wyraźnie spostrzedz, jak nowe idee za pośrednictwem pisma wciskały się w życie, ale posługiwały się jeszcze staremi formami grecko-rzymskie-go pogaństwa; jak one widocznemi się stawały powoli w malarstwie, plastyce, w końcu w architekturze, wszędzie do nowych warunków przystosowując się i przekształcając powoli. Z czasem jednak dawniej działająca przyczyna zmniejszała się, narody poczęły się budzić do samodzielnego życia i stary gotyk zastąpiono romantyzmem. Nowe poglądy panowały już w poezyi XI-go i XII-go wieku, tymczasem wszędzie jeszcze budowano w stylu romańskim kościoły. W podobny spo-

Odrodzenie się starożytności, które w pierwszej ćwierci XV-go wieku we Włoszech przybrało już wybitny charakter i powoli wpływało na sztukę innych narodów, prawdę we dwa wieki później objawiło się w sztuce plastycznej. Ale i renaissance spaczył się powoli, wyrodziwszy się najprzód we Włoszech w barocco, we Francyi w ro-coco, a w Niemczech w suchy i sztywny z o p f. Afektacya i nieprawdziwość zapanowały w malarstwie i plastyce, szlachetny styl odrodzenia zatarł się powoli, tak, że z całej starożytności pozostały zaledwie nazwy bogów, bogiń i bohaterów. Najwięksi artyści końca XVIII-go wieku, z bardzo małym wyjątkiem, szukali powabu zmysłowego, inni pracowali mechanicznie w starym kierunku; prawdziwa godność i głębia sztuki znikły.

sób objawił się duch poczynającego się odrodzenia; z początku w literaturze, potem stopniowo w malarstwie, rzeźbie i budownictwie.

Rozwój nowoczesnego życia pędzi! szybszym biegiem, nowe idee działały zatem prędzej, niż w przeszłości, ale prawo proporcyonalnego oporu ze strony materyału w sztuce dziś jeszcze ma swoją wartość i działanie jego spostrzegamy też w epoce klasycyzmu i romantyzmu.

Dziedzina, którą obecnie zamierzamy przebiedz z czytelnikiem, jest równie obszerną, jak nauk i literatury, ale do pewnego stopnia trudniejszą do ujęcia, gdyż poglądy panujące nie dają się wyrazić słowem, a iłlustracya tylko o treści i linii pojęcie dać może, lecz nie o barwach, które tak samo o wpływie wieku świadczyć mogą, jak i formy łinijne.

Pewrót do szlachetniejszego stylu mógł się tylko dwiema drogami dokonać: albo zwrócenia się do natury, albo za pomocą starożytności. Pierwsza droga okazała się jednak niemożliwą z tego względu, że pokolenie żyjące było niezdolne do spokojnego i objektywncgo obserwowania natury. Chyba najlepszym dowodem tego jest w malarstwie F r. Bo u ch er, a w literaturze Gess n er ijego francuscy naśladowcy w idylli rococo. Musiano studyować naturę, że tak powiem, z drugiej ręki, żeby wyrobić na nią pogląd bardziej prawidłowy. Ponieważ jednak wykształcenie owoczesne przesiąkło starożytnemi wzorami, samo przez się rozumie się, że musiały one służyć, jako łącznik do dalszego rozwoju. Ale wtedy właśnie potrzebny był człowiek, któryby te nieokreślone tęsknoty wielu z podwójną siłą odczuł i stanowcze słowo powiedział. Człowiekiem tym stał się syn szewca z Stendalu, W i n k e 1 mann. W rozprawie Myśli o naśladowaniu dzieł greckich (1755) rozpoczął on walkę przeciwko panującej w sztuce modzie i zwrócił uwagę na

16

Wiek XIX.

m

iii

i:

s

fi

Si-i:®'! ‘TjlWm

1

<:\

JPM

I^P

/ i

:ff|

;. \

s

iv Ww

Jf

J*. '“i

■ m*

m mmmm $

I

«':

,: .

8

U

m-S

i

Macbet. Obraz A. Kocha-

m

, 'tg

■. ;SPg

»■;.

v'

ym m

£

iip

,

; ,

i-.

■w

.J

4G|^

1

-•

ii

m

di

,

«ii

i*A

I

:

|jkś?| ?ĘĘ$Li

1

v

B

i ■;

i

w-

m

lite.!

i

i v>

Uk

¹

as

"M.

|;»

m

wss

‘

-

feu:

n

i

lv:\

.

><)

■i,uv'

1 m

Ili

ftsig

Bi

, . ^

ligŁs

H

j

■i

:’ : '

WSSm

Wi

i

i

fcre.:

f.u

m

.i

m

fę

li

imm

i.

IMSiM

\■*

i

«i;il

.!.•

•,«-••;. / •“

fiu:',:'!!¹

s£m

iPiil

'iii

, ;>    : u;', ,.

>:,]:■ Ł, "t'!

u

:4

E

U

U

■

i

Porwanie Sabinek. Obraz J. Davida.

'

n

" ;!> ' >,

fJiU'®-

“TB

5 i

f

5

/*■

Sv

J

HSgSs?

/\

r S

§p

■?

7^.''

k\ %

&•£??

?fś

[FgpSS

Sś?®

:■ '■'SfiHH

.Wm

mml

m

m

u^m

► *

m

Lsrfi

U

ifig

J

tsu

i*

i;

ii

l

:

ZhM

Hi

#'■'■ :V- ; • '

rv'

i ;

jś

>■**

m

mmmm

i }%

■Hf

I j

V

„szlachetną prostotę i spokojną wielkość” sztuki starożytnej, wskazał ją, jako drogę, którą szli Michał Anioł i Rafael i która jedynie na wyżyny sztuki prowadzi. Popełnił jednak błąd, chwaląc przesadnie allegoryę i utrzymując, że dla wieku dojrzałego tem jest, czem bajka dla dzieci. W dziewięć lat potem ukazała się jego H i s t o r y a s z t u-k i, w której wypowiedział wojnę barocowi i rococowi, i z pełnym ognia ożywieniem oceniał plastyczną twórczość starożytności, z którą zapoznał się w Rzymie.

I tu jednak popełnił błąd, wysuwając na pierwszy plan plastyczną piękność formy kosztem charakterystyki. Porównywał ją do wody źródlanej, nieposiadającej żadnego obcego dodatku, lecz nie umiał się poznać na znaczeniu barw. W skończonej formie greckiej plastyki widział ideał i tak dalece cenił wysoko „jedność i prostotę” „jakoteż spokój w namiętności,” że namiętność samą, jako kazicielkę ideału uwrażał.

Dzieło jego, przełożone wkrótce na wszystkie prawie języki europejskie, miało wpływ ogromny na sztukę i wykształcenie się smaku. Zaczęto patrzeć na starożytność innem okiem, ale przyjęto też od nowego proroka jego poglądy na alegoryę w sztuce.

Tak więc począł się szerzyć nowy prąd. Rafael Antoni Mengs (urn. 1779) dokładnie obeznany ze sztuką wioską z epoki rozkwitu, znajdował się pod wpływem Winkelmanna; obdarzony bardziej silną wolą, niż talentem, dążył do piękności linii starożytnych, do największego spokoju w kompozycyi, lecz brakło mu ducha twórczego, więc też nieraz sztuka zewnętrzna zastępowała treść. Usiłując zbyt naśladować starożytną plastykę, często wpadał w sztywność i zaniedbywał koloryt, jak to widać z jego obrazu Apollo i muzy (w willi Albani). Dopiero Asmus Carstens (1754—1798) opanował nietylko starożytną formę, lecz i ducha jego zrozumiał. Wystawa jego obrazów w Rzymie w 1795 roku, była niezwykłem zjawiskiem w historyi sztuki. Wprawdzie posługiwano się już wredy modelem, ale wciskano, że tak powiem, naturę w nieprawidłowe formy i usiłowano oddziaływać na widza teatralnością kompozycyi i zewnętrzną stroną techniki. Carstens zwrócił uwagę na świat wewnętrzny, na idee obrazu, na piękność, nie tyle z natury, ile z fantazyi raczej wziętą. Jego UcztaPlatona, Argonauci i inne obrazy wywołały ogromne wrażenie i podziw, który dopiero później zyskał należne uznanie. Pojęcie treści rozwijał albo w najprostszej sytuacyi (Uczt a), od której przechodził do pewnej dzikości akcyi (W alka bogów z tytanami), albo wreszcie stawał się symbolicznym. Ale już wówczas wystąpiły w nim rysy,

które się później stały niebezpiecznemi dla niemieckiej sztuki i literatury: owo rozmiłowanie się w starożytnym świecie odsunęło malarzy od narodu.

tri

Mrowi

gj

=§:

.m

■

mmś

§h

IĄ

,-il

■Sil

SSflfl

■4

IB

pi

ni

Iee

P³

; j;

Kil

fps

'0

-•i

'Pi

ii

• ż->

P

Sg

jgpi

3®

Belizaryusz. Obraz Franciszka GerarcPa.

W kierunku Carstens’a poznać się dali Eberhard Wachter (17i>2—1825) i Gotlieb Schick (1779—1812). Pierwszy, wykształcony we francuskiej szkole Dawida, inaczej nauczył się patrzeć na starożytność. Wachter nie należał do tak utalentowanych, ażeby się z pod wpływu mógł wyzwolić; wahał się też całe życie między jednym a drugim kierunkiem. Wybitniejszym był Schick, także uczeń Dawida. Z Paryża przywiózł on nie tylko lepszą, technikę, ale pewne lekceważenie również dla teatralnego klasycyzmu. Dopiero w Rzymie ocenił różnicę między starożytnością a szkołą francuską. Jego Dawid graj ącynalut ni przed Saulem, Apollo między pasterzami, Bachusi Aryadna, znamionują samodzielność ducha. Nie ominął go jednak wpływ romantyzmu, który się uwydatniał w obrazie Dziecię Jezus śpiące na łonie Anioła.

Klasycyzm wywarł także wpływ swój i na krajobraz. Józ. Ant. Koch (1768—1839), dążył wprawdzie do idealizmu w kompozycyb ale umiał zachować żywe poczucie natury. Wszechstronny jego talent pozwalał mu przejmować się niejako obcymi wpływami, nie tracąc jednocześnie oryginalności; nawet w tak idealnym krajobrazie z Macbe-tha, pomimo romantycznego podniecenia, pozostał wiernym swoim zasadom.

W dziedzinie francuskiego malarstwa J. L. Dawid podjął walkę przeciwko manieryzinowi w sztuce (1748—1825). Pobyt w Rzymie (od 1775 r.) i dla niego okazał się decydującym. Odmienny jednak charakter wyobraźni francuskiej, jakoteż wpływ klasycznego dramatu, wyrobiły w pisarzach francuskich deklamacyjny patos, objawiający się wszędzie, gdzie sztuka zetknęła się ze światem starożytnym. Rys ten narodowy zaznaczył się także w pracy twórczej Davida, szczególniej w Przysiędze Horacyuszó w. Całość kompozycyi obliczona jest na efekt teatralny. Poważnemi studyami, umiejętnem oddaniem namiętności przewyższa on Mengs’a. Powyższa jego kompozycya, jak również późniejsza Brutus po skazaniu synów, wywarły ogromne wrażenie, gdyż przypadły właśnie na chwilę poprzedzającą rewolucyę francuską. Uczczenie cnoty obywatelskiej wystarczało do otrzymania rozgłosu.

Dawid brał wybitny udział w ruchu rewolucyjnym, a nawet robił szkice do dekoracyi rozmaitych festynów republikańskich, między innemi posąg alegoryczny ateizmu, egoizmu i niezgody złączonych razem i następnie spalonych, tudzież posąg Mądrości, wynurzający się z płomieni. Polityka przeszkodziła Davidowi pracować dla sztuki; tylko niewiele z jego obrazów sięgają roku 1790—1795, do których należy tendencyjny obraz Z amor do wanie Marata. Utwory jego z epoki Dyrektoryatu—jak S a b i n k i—noszą ślady zbytniej teatralności; zarówno kompozycya, jak i figury pojedyńcze grzeszą brakiem pra-

rr

jmi

sn

■

r

a

FT rl£V - -

r"'“

ir

B

m

i

ł

1

1

m

i

I

i

ii

i

i?

1

1

u

■Mm

#«§

pi

Jj

m

m

i

1

ii

^.. j

PHI

li I

.s^:

KI

■

a

:

£-5

Vj&<0'

-se

s.«

Ii

$

?

m

wrnmm

i <

1);

m

t..

I JWi

i

L*

'

y

.

Mmmmmm.

; i

Bonaparte śród zadżumionych w Jaffie.

fi

X'";

w

l

te

MU

K

m

: S ;ż;|

VI?⁵

iii-

> 7

’

mm

■

i"

m

pft

'li :-4 x :-y

«

ii

-

%

m

■

wdy, a linie klasyczne zbytnią, sztywnością, lepsze są portrety n. p. pani Recamier.

Epoka cesarstwa nie sprzyjała pogłębieniu się klassycyzmu. Retorycznej tragedyi, która poezyę zastępowała głośno-brzmiącemi frazesami, odpowiadały poetyczne obrazy, mające na celu uczczenie panujących. David poszedł za nową gwiazdą. Wszystkim obrazom z życia dworskiego, a szczególniej Koronacyi cesarza, brak natchnienia i wewnętrznej powagi, wszystkie robią wrażenie rzeczy popisowych. Po powrocie Bourbonów David został z kraju wygnany i osiedlił się w Brukselli. Kierunek rozpoczęty przez niego pociągnął kilku młodych malarzy za sobą, jak A. Gir o de t’a (1767—1824), F.Górar d’a (1770—1837) i J. G r o s’a (1771—1835).

Girodet z początku naśladował Davida, brał tematy klasyczne i wykonywał je w stylu mistrza. Powoli jednak budzić się w nim począł duch romantyzmu, który się zaznaczył w Pogrzebie A t a 1 i (1808). Wprawdzie linie i formy przypominały nieco wpływ Davida, ale w traktowaniu głowy widoczne było marzycielstwo. W późniejszych robotach wykazał charakter słaby, wahający się, nie mający dość siły ani z przeszłością zerwać, ani pójść nową drogą.

Większe nadzieje pokładano w Gćrardzie po namalowaniu pierwszego obrazu Ślepy Belizaryusz, niosący własnego ranionego przewodnika; w pojęciu formy i linii znać wpływ starożytności, ale obraz posiada życie i uczucie, utajone w głębi, nie wybuchające. W późniejszych pracach nie okazał postępu; zarówno w obrazach o starożytnych tematach, jako też w historycznych, znać pewne ubóstwo myśli i pospolitość. W portretach celował; najwybitniejsi panujący kazali mu portretować siebie, ztąd to nosił przydomek E e p e i n t r e des r o i s, który pochlebcy przerabiali na Le roi des p e i n t r e s.

W malowaniu obrazów galowych Gros był szczęśliwym współzawodnikiem. 1 w jego twórczości, jak zresztą w każdej twórczej pracy owoczesnej, spostrzegało się dwa prądy. Przez Davida wprowadzony w sferę klasycyzmu, a przez siłę własnego talentu ku rzeczywistości skierowany, nigdy nie zdołał stanąć pewną stopą na drodze właściwej. Mięszanina klasycyzmu i realizmu, teatralność i prawda najbardziej uwidoczniły się w obrazie Bonaparte śród z a dżumie n y c h w J a f f i e.

W dziedzinie plastyki usiłował wyzwolić się z pod wpływu baroca pierwszy Włoch Antoni Canova (1757—1822). Wykształcony w Wenecyi w duchu nowoczesnego smaku, dopiero w Rzymie zapoznał się ze sztuką, starożytnych. Długo jednak był pod wpływem rococo i nie mógł zrozumieć ducha prostoty starożytnej. Dopiero w niewieścich postaciach —Hebe, Gracye—potrafił zdobyć wdzięk prawdziwy; męzkie jego postacie są natomiast przesadzone. Mimo to wszystko

tr

gMpl

i&pSam

Mar*

mM

■

mm '

gMkH

Bi

Canova.

wpływ jego był ogromny; przyczynił się on do zmodyfikowania mdłego i sentymentalnego pojęcia ciała ludzkiego, do obalenia szablonu, według którego fabrykowano każdą postać.

Bardziej szorstkim od Canovy, ale głębszym był J. F 1 a x m a n (1775 — 182B), wznowiciel rzeźbiarstwa w Anglii, który cierpiał na chorobę niezwykłą: nadmiar myśli. Następstwem tego było, że wię-

kszość jego utworów przedstawia się w formie szkiców. Z pozoru robią, one dziwne wrażenie, ale kto je głębiej bada, musi dostrzedz dziwiającą silę i pełnię życia, jakoteż prawdziwieljstarożytną prostotę. Zaniedbanie formy było jednak błędem artystycznym, który się na

za-

4gp

mm

■^3

h-

%y§

- j Wi

1/

1/

U'

{a

,rr

Mrr

V⁷'

'!!

Z*

Trzy gracye, Antoniego Canovy

pracach Flaxmana niejednokrotnie zemścił. Wprawdzie nie wyzwolił się on z pod wpływu romantyzmu, szczególniej w traktowaniu tematów religijnych, ale też często bywał z tym kierunkiem w niezgodzie, jak to widać wWalce św. Michała z szatanem.

Mniej wybitni i samodzielni byli inni naśladowcy Ant. Canovy, jak J. H. Dannecker (1758 — 1841). Większość robót jest wykonana porządnie, ale nie są to wcale prace wybitne, jak Aryadna na panterze (1806), która w ogóle dobrze pomyślana, przewyższa tego rodzaju roboty wielu znakomitych Włochów. Późniejsze roboty wykazują upadek siły twórczej i szablonowego wykonania.

Na rozwój niemieckiego rzeźbiarstwa wielki wpływ wywierał J. G. S c h a d o w (1764—1850). I on popęd twórczy w kierunku staro-

ST

\s -

'X.

{■

'■'e

i*.

Aryadna, J. Danneckera.

żytności otrzymał z Rzymu, ale nie dał się zbić z tropu aureolą Cano-vy; poświęcił się studyom natury a na dzieła starożytnej sztuki patrzył, jako na środek, wskazujący łatwiejsze ujęcie rzeczywistości. Zadał też cios ostatni panowaniu zopfu w plastyce w Berlinie. Do lepszych jego prac zaliczają pomnik hr. von der Mark, syna Fryderyka Wilhelma 11-go z nieprawego łoża i Zaprząg zwycięzki na bramie Branbeburskiej.

Jak w pracach Schadowa zauważyć można obudzenie się realistycznego kierunku, tak w Duńczyku Albercie Thordwaldse-nie (1770—1844) można widzieć zakończenie neo-klasycznej epoki. Usiłował on zrozumieć starożytność, nie będąc jednocześnie niewolnikiem klassycyzmu. Głębszy od Canovy, Thordwaldsen starał się łączyć

-:m

.

Wk\łm

;HI

§M

Wwm

WW

: ' : '

\ r<&

|s

■Mh

'SM

m/

PstŁ/,

§1

iż

'j*

ii

eSk

mm

mm

mn

\v>

starożytność z naturą i osiągnąć indywidualną charakterystykę jednocześnie z czystością linii. Nie zawsze mu się to udawało, jak w Merku-rym, Pastuszku, Gracy ach ale w innych — Ganiined, Adonis, Hebe, Psyche—osiągnął zbratanie się formy i linii tak skończone, że prace

\ m

1:

!

I-

4

-

W

sMfJ

i.

\S

72^

IźSu

Wy.

y

mm

:v*x~>

o

m

m

msm

r

\p

ry

ra&fep!

V

»

t

ŁSjŁ

*?,

/

"\

\v

7

m

t

&

WM

9

K

S

\

'XI

y-

£

&

3

<ar

■.'

mm

3

i

4

zSmm

m

an

mJh

TCr.

»>

U

4

?-^5

l-^’\

l^2

i." 7

Pochód Alexandra, wypukłorzeźba Alberta Thorwaldsena.

TTTtS

v

'Si

p

fi

/

V

>OM

fe

'4 X

Mi

iW

&■

"

■•i

\ł

tflP

Pi

y

n

i\v

's:

c

i

i

: X

fi

te należą, do najwybitniejszych jego kreacyi. Czuć w nich powiew prawdziwej plastyki i spokojną harmonię, pomimo życia. NaweCtam, gdzie się do Canowy zbliżał, okazał się naturalniejszym od niego i silniejszym. Spokój jego dzieł najbardziej uderza w wypukło-rzeźbie,

E3?1 ;

iV

i:

ś.

*«.u

;fŚ

■n

vi '

..s?

\i

mmmm

7 Jg

MHffii IIP--

Amor, A. D. Chaudefa.

a szczególniej w Po ch o dzi e A I e xan dr a (1811). Płaskorzeźbę traktował on wyłącznie w stylu greckim, jako ornamentykę płaszczyzny, wyrzekając się wszelkiego dążenia do nadania robotom perspektywicznego złudzenia. Tej samej zasady trzymał się w traktowaniu Dnia i nocy, oraz Czterech pór roku.

We Francyi sztuki plastyczne nosiły także piętno klassycyzmu. G i 11 e t (um. 1791) i J u 1 i e n (ura. 1804) szli jeszcze śladami Canovy, dopiero A. D. Chaudet (1763—1810) zerwał ostatecznie z zopfem w Umieraj ącym żołnierzu i w innych robotach, nacechowanych idealizmem. Chociaż był obdarzony niezaprzeczonym wdziękiem, jak tego dowodzi posąg Amor z motylem, niektóre z prac jego, przedstawiające pewne ogólne prądy albo uczucia (Zdziwienie, Nauczanie) oddziaływały bardzo powierzchownie. Większego znacze-

- ___ - _ _

WBSĘ

ygg

gp

Ig;

tes

HIS

si

•> .. \ '

MB

p;

KSr W ¹

afer Jż

!!

'V:

|jj|gBJj

SMSsS

■\ . . .

mm-m

II

Mm

liii!

iii

BL

MM

ml

Kościół św. Magdaleny według planów Yignon’a.

nia są te jego prace (Napoleon w Muzeum Berlińskiem), w których klasyczne pojęcie formy łączy się z pewnym indywidualizmem, a charaktery ujęte są doskonale. W ogóle klasycyzm w polityce francuskiej był teatralnym i płytkim, jak w malarstwie i poezyi; Cesarstwo niezdolne było do stworzenia prawdziwego ideału, gdyż wymagało przepychu i blasku, które zawsze wadliwie oddziaływały na sztukę.

Jak rzeźbiarstwo i malarstwo, tak samo neo-klasycyzm opanował architekturę.^ Jakkolwiek chłodna piękność i tu odgrywała wybi-

tną, rolę, niektóre jednak ze współczesnych budowli, jak A r c de Tó t oil e Chalgrin’a, kościół św.Magdaleny Vignon’a oddziaływały na widza potężnie; widać w nich było daleko wybitniej cechy korync-kiego stylu, aniżeli we współczesnych budowlach klasycznych w Anglii, gdzie objawiło się odwrotne nieraz rozumienie greckich pierwowzorów, użytych na model w nowożytnem budownictwie kościelnem.

Pojęcie poważniejsze architektury zaznaczył w Berlinie Lang-h a n s, odnowiciel bramy Brandeburslciej, ale dopiero Karol F ry de-ryk Schinkel (1781—1841) był geniuszem, który w budownictwie niemieckiem rozpoczął nową epokę. W 21-ym roku udał się do Rzymu, ale szczególnym wypadkiem nie starożytne budowle przykuły jego duszę, lecz romańskie, napotykane w podróży—jak katedra w Me-dyolanie i inne. Rys ten tu i ówdzie zaznaczył się wjego pracy w skutek zetknięcia się z poetami szkoły romantycznej. Ale talent jego skierował się ostatecznie i stanowczo ku starożytności, nie ku sztuce rzymskiej jednak, lecz greckiej. Jedną z pierwszych prac jego była Nowa strażnica w Berlinie. Schinkel względem pierwowzorów zajął mniej więcej takie stanowisko, jak Thorwaldsen i Goethe; wszyscy tutaj tworzyli, jak Grecy, lecz nie kopiowali ich, nie naśladowali pojedynczych części, ażeby z nich nową całość ułożyć, jeno pod wpływem oddziaływania na nich szlachetnej równowagi starożytnej, wytwarzali niezależnie od niej ideał własny. Schinkel nie szukał, jak klasycy francuscy, oparcia na pewnych wzorach, lecz traktował klasyczną sztukę po swojemu, chociaż wedle odczutych form starożytnych, jak to czynili Goethe i Thorwaldsen. Wielkiem zadaniem do spełnienia było odbudowanie teatru, który stał się pastwą płomieni w roku 1817. Zadanie o tyle było trudnein, że fundamentalne ściany miały wejść do nowej budowli. Tutaj okazała się siła twórcza budowniczego.

Ściśle zachowując zasady budownictwa Greków, unikał wszelkich rzymskich motywów i utworzył budowlę, łączącą w sobie nowożytne potrzeby z formą starożytną. Szczytu swej sławy dosięgnął dopiero około roku 1823, w którym rozpoczął budowę Muzeum.

Gliptotekę. Jako Klenze (1787—1864), a już

Na innej drodze rozwinęła się architektura starożytna w Monachium. Następca tronu, Ludwik, zapalony helenista, gromadził z wielkim zapałem starożytne dzieła sztuki. Wkrótce okazała się potrzeba posiadania dla nich wolnego gmachu. Wezwano okólnikiem wszystkich architektów do nadesłania projektów na zwycięzca konkursu wyszedł Leo von

w rok później rozpoczął budowę. Obdarzony mniejszą siłą twórczą

od Schinkla, mniej zasobny w pomysły, dla organicznego rozwoju konstrukcyi potrzebne, posiadał jednak namiętność tworzenia budowli monumentalnych, oddziałujących na widza swoim ogromem i potrafił nadmiar form, chociaż nie zawsze poprawnie i prawidłowo, połączyć w całość skończoną.

Bc,

mm

mm

apHr**

mm

mm

■'A

:34

gal

{• •

\6iy

jgp> j

•ii

WL

mm

Ip

i*

Karol Fryd. Schinkel.

Już wielokrotnie wspominaliśmy o powszechnym wpływie prądu romantycznego. Wszędzie, gdzie tylko ów wpływ się objawił, zaznaczył się protestem uczucia przeciwko chłodowi starożytnego świata i przeciwstawieniem realistycznych form panującemu szablonowi. Tylko umysły pierwszorzędne potrafiły nową treść ze starożytną formą połączyć, ale i ci narażeni byli często na niebezpieczeństwo zarzutu Wiek XIX.

sprzeniewierzenia się dachowi narodu. Neo-klasycyzm w poezyi i sztukach plastycznych stworzył arcydzieła mierne, w ogólności jednak nie przyniósł żadnych estetycznych zasad, któreby odżywczo działały na całą. dziedzinę piękna. Prawa, które świat grecki na wysokości artystycznego rozwoju postawiły, mogły być szczytem dla jednej epoki, lecz nie szczytem po wszystkie wieki i czasy. Od chwili powstania Akropolisu w Atenach, gdzie rzeźbił Fidyasz, a tworzył Sofoldes, duch ludzki uległ przekształceniu. Dla objawienia całej wewnętrznej swej istoty Grecy po długowiecznych usiłowaniach wynaleźli pewne formy, zdobyli pewne podstawy, dotychczas jeszcze nie pozbawione siły. Uzdolniło ich to do przewodniczenia pokoleniom następującym, które mają dalej kształcić sztukę i podnosić ją na wyżyny. Lecz całkowity rozwój neo-klasycyzmu miał to do siebie, że nie wielu tylko rozumiało, iż trzeba nasze czasy tak samo pojmować, jak Grecy pojmowali swoje; stąd większość w formach klasycznych upatrywała niemal rozwiązanie zagadki sztuki. Zapomniano, że formy te rozwinęły się wskutek innej zupełnie treści życia, a więc z duchem nowożytnej epoki pewną sprzeczność stanowić muszą i że duch ów musi stare kajdany zerwać i szukać nowych, odpowiedniejszych form.

Usiłowanie do wydobycia się z rutyny rozpoczęło się' od romantyzmu objawiającego się rozmaicie u różnych narodów, a dążenie do celu—zdobycie form artystycznych dla nowożytnego życia stanowi ukrytą siłę popędową w całej dziedzinie sztuki naszego wieku. Ruch jednak w tym kierunku dopiero wtedy pozwoli osiągnąć pewne rezultaty, kiedy walki duchowe, dzielące dzisiejsze pokolenie na wrogie obozy, zakończą się i wytworzy się nowy pogląd na świat, który będzie nieodzownym poprzednikiem nowego stylu w całej dziedzinie sztuki.

Zwiastunem romantyzmu w sztuce niemieckiej był W i l h. W a-ckenroder (1773—1798), chociaż podobne bardzo odruchy spostrzegać się dadzą u Herdera, a nawet u młodziutkiego Goethego. Wa-ckenroder był naturą czystą, zapalną, uczuciową. Chociaż obznajmio-ny dobrze ze starożytnością i włoską sztuką odrodzenia, oddawał się również z zamiłowaniem staro-niemieckiej religijnej sztuce. Napisał Wyznanie zamiłowanego w sztuce braciszka klasztornego (1797),jakoteż Fantazye w sztuce dla przyj aciół sztu ki (1799). Wackenroder żądał ściślejszego związku sztuki z religią; według jego własnych słów artysta musi wierzyć, czyli inaczej mówiąc musi b) ć katolikiem, ażeby zostać malarzem religijnym.

Mistyczny zapał Wackenrodera objawił się w Tieck’a Podr ó-ż a c h Sternbalda i Henryku Ofterdin gen; w obu wysoko ceniono wieki średnie, w obu religijny poetyczny kierunek przeciwstawiano plastycznej, pogańskiej starożytności. Wilh. Schlegel wystąpił także w szranki o malarstwo średniowieczne, zwracając często uwagę

•■cC

•i

"1

-<N

--ą<

lig

/•

Fryd. Overbeck.

na staroniemicką poezyę i jej treść. Za Schleglem poszli bracia Boisseróe, którzy gromadzili w całych Niemczech, co tylko mogli odszukać ze starokolońskiej szkoły, ze szkoły van Eyck’a, z obrazów Schóna, Wohlgemutha, Diirera, Cra nacha, Holb ei na i in. W ten sposób zwracano coraz bardziej uwagę na te zapomniane skarby, a kierunek romantyczny, czerpiąc swe soki w literaturze, wzrna-cniał się lepszym smakiem i począł coraz bardziej na talenty twórcze oddziaływać. Najbardziej może przekonywająco świadczy ta okoliczność, że rozmaite dzieła romantyków w młodych umysłach wywoływały postanowienie poświęcenia się sztuce.

Pierwszym bojownikiem romantyzmu był Fryd. Overbeck (1789—1869). Już w dziecku obudził się popęd do sztuki romantycznej. W 1806 roku wstąpił do Akademii w Wiednia, gdzie jeszcze panował klasycyzm w pojęciu Mengsa i Davida. Pomiędzy uczniami przyszło do pewnego rodzaju buntu, skutkiem czego pięciu uczniów wydalono ze szkoły, którzy udali się do Rzymu (1810;. Over-beck miał swoją pracownię w celi niegdyś klasztoru św. Izydora na Monte Pincio, dokąd przeniosła się także część jego współrodaków i kolegów. Gmach ów tedy stał się kolebką chrześcijańsko-religijnego malarstwa. Za wzór służyły im dzieła Fiesolego i malowidła Rafaela, które powstały pod wpływem szkoły umbryjskiej. Wzory te, które wcale nie należały jeszcze do epoki rozkwitu sztuki, nie pozbawione jednak były naiwnego chrześcijańskiego uczucia, a przez to działały przyciągająco, niekiedy nawet sięgały głębiej. Obcowanie ciągłe z jednym kierunkiem sztuki miało także swoje złe strony—oddziaływało szkodliwie na kształtowanie się pojęcia o formie. Za mało rozumiano naturę i wypływ, jaki wywiera na formę; za wiele zwracano uwagi na ciało, za mało na ducha. Prowadziło to w końcu do zaniedbania kolorytu, do przesadnego rozmiaru kartonu. Urzeczywistniło się zresztą marzenie Wackenrodera, gdyż wszyscy prawie „bracia klasztorni” przeszli na katolicyzm. Stało się to z mocnego przeświadczenia, że krok ten przyczyni się do zupełnego zlania się niejako z tematem religijnym. Tow arzyszyło temu, jak i u literatówr-romanty-ków, zerwanie ze współczesnością, które wywołało jednostronność, równie niebezpieczną, jak przesadzony neo-klasycyzm.

Od roku 1810-go kółko Overbecka zwiększyło się; przystąpili do niego Wilhelm Schadow, którego działalność zaznaczyła się wrprawdzie w innej dziedzinie, Piotr Cornelius, J o li. V e i t, Schnorr v o n Karolsfeld.

Najwybitniejszym pośród nich stał się Pio t r Cor n el i u s (1783— 1867). Początki jego rozw oju były bałamutne i niejasne. Powiedzenie jego:—mamy pełne głowy fantazyi, ale nie możemy nic robić—najlepiej go charakteryzuje w pierwszej epoce rozwoju. Wszystkie mo-żebne wpływy oddziaływały na niego—Rafael, Durer, Rubens, starożytni, a z tego chaosu powoli wrynurzał się niezbyt jasno zarysowany

ii

CL

■

;;

s»

Ł

rfi

w IIW

SS

'j

, .n\h -w-'-

p& §S1 n :

'M

m

iSK

*£5

•-

'

t

m

ć

fas

W

if.śb

a'*?

f

e-j

i

I

r

■

k.

i?

6Cfe-

s

£

Ł

II

i

i

Sprzedanie Józefa. Obraz Overbeck’a.

a

mmmmm

ii

■

%'

'v

W

m

u

i

\ ; '

t!§

'SV

ideał niemieckiej sztuki. Wahanie się w wyborze formy najlepiej widać w ilustracyach do Fausta, osobliwie w pierwszych kartonach— „Przechadzka w ogrodzie,” „Scena w piwnicy Auerbacha;” w ostatnich rysunkach, wykonanych już w czasie pobytu we Frankfurcie, pomimo technicznych braków, spostrzega się znaczne wyrównanie, widoczne już w kartonie Małgorzata w kościele. Powstały w Rzymie obraz Faust przy Małgorzacie w więzieniu znamionuje już zupełną samodzielność.

Pierwiastku czarującego nie widać tu zupełnie; piękna w znaczeniu starożytnem niema ani śladu, ale całości nie brak podniosłości duchowej, postacie Małgorzaty i anioła są pełne siły, chętnie więc przebacza się ostrość i niepoprawność rysunku wobec prawdziwego uczucia. Tu teatralność nie pomagała artyście do ożywienia sceny, wypłynęła ona z jego własnej głębiny, chociaż ^ charakter Mefistofełesa nie odpowiada pojęciu autora.

Czas jakiś Cornelius czuł się bardzo nieszczęśliwym w kraju, gdzie niebo gorące, a serca chłodne, lecz wkrótce w stosunku z Over-beckiem i innymi Nazarejczykami pognębienie owo znikło. Z żelazną wytrwałością bronił się wszelkim wpływom i usiłował zachować własne poglądy. Tu, na obcej ziemi, znowu utwór niemieckiego ducha natchnął go do pracy—była to Pieśń o Nibelungach, której potęga odpowiadała jego sile. Niektóre z jego obrazów, jak Z a m o v-d o w anie Siegfrieda i K r y m h i l d a wobec trupa męża są takiej potęgi, jaka już od wieków nie miała wyrazu w sztuce niemieckiej. Szczęśliwym wypadkiem zaznaczył się w nim wpływ studyów natury i jednocześnie dążność do wielkich tematów.

Mniej udatnemi są ilustracye do Romea i Jul ii, mało samodzielne także i niektóre olejne malowidła religijne. Duch narodowy artysty występował jednak coraz wyraźniej. Zaznaczyć jednak należy, że w wojnie o wyzwolenie Niemiec z pod jarzma Francyi Cornelius udziału nie przyjął, chociaż w pięknych słowach wypowiadał swoją miłość dla kraju. Inaczej myślał Teodor Kornel*. Cornelius z wielką śmiałością i siłą, rzadką na owe czasy, utrzymywał, że wiara i dobre zamiary są najpiękniejszą obroną narodu, lecz sam w walce z wrogami zachował stanowisko bierne.

W roku 1815 S. Bartholdy zamieszkał w Rzymie, jako generalny konsul pruski. Zaproponował on Corneliusowi ozdobienie w jego domu jednego pokoju freskami; malarz zabrał się do dzieła z wielkim zapałem przy pomocy Oyerbecka, Schadowa i Yeita. |j|Naj więcej trudności przedstawiała technika, gdyż malarstwo freskowe było w zupełnem zapomnieniu; należało robić nowe doświadczenia, próbować farby, a niektóre z nieb używać na chybi trafi. Próba powiodła się jednak znakomicie; wszelka złośliwość wobec dokonanego dzieła umilkła.

Wybrano jako temat historyę Józefa i jego braci. I tu Cornelius okazał się wybitniejszym pośród współplemieńców, szczególnie w obra-

JeBk

nim

i ", ,

m.

«|§|

raj

ll Srali

1JP

.A:

Mir⁸

Jul. Scłmorr von Karolsfełd.

zie Poznanie Józefa. Kompozycya, jakoteż pojęcie pojedynczych postaci dowodzą, niezmordowanego dążenia ku samodzielności. Overbeck okazał się o wiele więcej uległy wpływom staro-włoskiej tradycyi sztuki.

Fałdowanie sukni, traktowanie ciała i pojedynczych sytuacyi, jak młodego przewodnika wielbłąda, znamionowało niezaprzeczony wpływ starych mistrzów. Wewnętrzna treść mało znaczna, charakterystyka głowy braci mało wybitna, ułożenie grup słabe. Lepiej ze swego zadania wywiązał się Veit, najgorzej Schadow, który już wówczas ku kierunkowi kolorystycznemu się zwracał, do czego mu technika fresków przeszkodą tylko była.

Owe malowidła ścienne wywołały wielkie wrażenie Następca tronu bawarskiego, Ludwik, miał zamiar młodych malarzy dla podobnych robót pozyskać. Poseł pruski, Niebuhr, robił starania wobec rządu, ażeby Corneliusa i jego kolegów w Berlinie zatrudnić można było; ale brakło im do tego chęci i środków. Nagle przed ukończeniem jeszcze pracy w willi Bartholdy’ego malarze otrzymali drugie zamówienie od markiza Massimi do ozdobienia jego pałacu scenami z Dan-ta, Tassa i Ariosta. Ale tylko Cornelius i Overbeck propozycyę przyjęli; pierwszy z nich miał ilustrować Dantego, drugi Tassa a do Ariosta miano sprowadzić Juliusza Schnorra. Z trójcy tej tylko dwaj ostatni roboty s w oje wy kończyli, Corneliusa wezwał król Ludwik do Monachium dla ozdobienia tam Glyptoteki. Zaledwie przybył w'e wrześniu, kiedy mu pruskie ministeryum za wpływ*em Niebuhra ofiarowało dyrektorstwo Akademii w Dusseldorfie. Okoliczności pozwoliły mu na przyjęcie obu propozycyi.

W jaki sposób rozwijała się dalej sztuka w Niemczech, będzie o tern mowa w księdze drugiej.

na ziemi italskiej rozwijała się nowa sztuka niemiecka, romantyzm nie pozostał bez wpływu na malarstw⁷o i w kraju. Znaczna ilość średniej miary talentów malarskich do tego stopnia unieść się dała nowemu prądowi, że nie tylko treść czerpano z wieków' średnich, Ucz usiłowano także przyswToić sobie staroniemiecką formę. Z drugiej strony brak jasno określonego kierunku był bardzo widocznym, a szablon klasyczny panował u wielu. Najwybitniej zaznacz}! się nowy kierunek w krajobrazie. Jak w poezji romantycznej nie odznaczał się on wybitną formą i wyraźnemi rysami, tak samo i w malar-stwie. Dążono do tego, ażeby duszę natury pochwycić i odzwierciedlić, ująć zmienne oświetlenie i koloryt, lub też oddać dobrze mrok zmierzchu, jednem słowem wszystko, co bardziej na uczucie, niż na pojęcie formy oddziaływać mogło. Kierunek taki malarstwa wyszedł z Drezna, gdzie wrskazany został przez D. Fri e d ri ch’a (1785—1840).

Zarówno jak w malarstwie, powolne rozpływanie się klasycyzmu uwidoczniało się także w rzeźbiarstwie, chociaż później. Na czele tego ruchu stanął Kon. Ebe rh ardt (1768—1859). Jako syn sny cer-

W chwili, kiedy

skiej rodziny w Hindelang, wyssał on niejako z mlekiem pojęcie pewnych form, które w krajach alpejskich dziedziczyło się z pokolenia na pokolenie. Szczęśliwe okoliczności pozwoliły 21-letniemu młodzieńcowi uczęszczać do Akademii monachijskiej, gdzie naturalnie wykształcił się w duchu prawowiernego klasycyzmu, któremu pozostał

iila

m,

'M

11311

mm

iilii

gai

wm.

te

JSpi

w-

Mi

AJSl

Si

Wi%'i

■“ wZ.

MjsSte

Grobowiec królowej Ludwiki, Kr. liaucha.

Rzymie i stosun-

wiernym aż do roku 1821, to jest do chwili pobyt ku z Overbeckiem i Nazarejczykami.

Kiedy się romantyzm coraz bardziej szerzył, rozpoczął się powolny ruch naprzód, rozpoczęty przez Schadowa, w plastyce berlińskiej. Pomnik Bliichera, modelowany przez niego dla miasta Ro_ stoku (ukoń. 1819) nie zbyt szczęśliwie wypadł; również niepomyślnie wykonanym został pomnik Lutra w Wittenbergu. Tym* za-zjawił się inny artysta, któy w dziedzinie plastyki ogromny wpływ wywarł—Kry. Rauch (1777—1857). Pierwszą, pracą, która dała rozgłos, był pomnik królowej Ludwiki w mauzoleum w Char-lottenburgu. Jest to dzieło owiane wprawdzie starożytnym duchem, ale powstałe ze zdrowego pojęcia rzeczywistości.

sem

mu

Twórcza siła artysty wykształciła się w Rzymie na dziełach starożytnych, ale chroniła go niezależność własnych uczuć. Udało mu się więc tradycyjne formy odrzucić, ale mimo to potrafił oddać w portretach pewną słodycz i piękność ideału połączyć z rzeczywistością.

YVr architekturze kierunek romantyczny nie zaznaczył się wyraźnie i nikt jeszcze stanowczo nie śmiał się zwrócić do starego gotyku.

Wpływ ten uwido

cznił się w dziedzinie pokrewnej—na formie mebli. Na

południu Niemiec niektórzy stolarze zwrócili uwagę na wyrób mebli artystycznych i naśladowali formy goty J ckie. W budowni- jjg| ctwie po ważniej szy /' romantyczny kie- 4 runek wyraźniej zarysował się wtedy dopiero, kiedy ma-inne rozmiary, niż w Niemczech. Wyobraźnia francuska skłonniejszą się okazała do wkroczenia na drogę rzeczywistości, tam więc powrót do przeszłości odbył się na innej drodze. Chociaż materyał czerpano z wieków średnich lub mniej więcej z tego zakresu uczuć, artyści jednak bardziej należeli do tego świata zewnętrznie, niż wewnętrznie. Wi-docznem to jest n. p. na obrazach Fred. Granet’a (1775 - 1849); chociaż w treści ich da się odszukać stanowczy wpływ religijnego romantyzmu, cechę tę możnaby nazwać raczej zewnętrzną, niż wewnętrzną. Tak samo w nim, jak i w innych malarzach tej samej epoki spo-

larstwo zrobiło na tej drodze ogromny postęp, a w literaturze romantyzm ukończył już s woje panowanie.

jj

fet

J. Ingres

M n i e j w i ę c e j w tym samym czasie we F rancyi nastąpiło także wyzwolenie się z pod wpływu klasycyzmu, zgodnie jednakże z charakterem narodowym,

walka przybrała

strzegą się dążność do zużytkowania techniki malarskiej.

Pogłębienie jednak francuskiej sztuki rozpoczyna się dopiero od Ingres’a (1780—1867) przedstawiciela idealizmu, łon kształcił się

S

-• .--

HM

„ ru*«

m

■

■

SI

H

U

M

te

H

-.

r

S

Bis

i:.

H

■

* ^ /

■

-

-

rv ■_

Stawi

II*

u:" i I

u.

■

j

LW

■

»9

m

£

m

ii!

:

i

m

nfSifc

f/1

P

:

yyj

ib

&

BR

w

m

n§

las

i

!-r:

ih

fłm

fu

111111

i

M

=50

L

b

H

H

i

Wmm

.o

Mm

ii

m

Rozbicie okrgtu Meduzy. Obraz Gericaulfa.

m

w Rzymie na wzorach starożytnych i Rafaelu, nie naśladując ich jednak niewolniczo. Dążył do tego, ażeby naturę podnieść do czystości piękna, a urok pięknej formy cenił wyżej niż życie duchowe. Już w jego pierwszych dziełach, powstałych około roku 1806 w Rzymie, spostrzega się zamiłowanie w pięknem ciele, widoczne w Kąpiących się dziewczętach, Edypie przedSfinksemi innych. Dopiero jednak Odaliską i Angeliką Riidigera uwolnioną w roku 1819 rozgłos pozyskał. I tu zachwyca widza idealna piękność, która jest nie tylko w zgodzie z rzeczywistością, lecz usiłuje ją ująć niejako ze strony najbardziej skończonej. Jeszcze więcej pozyskał uznania Ingres w roku 1822 obrazem Votuiu Ludwika XIII, umieszczonym w głównym ołtarzu katedry w ojczystem mieście malarza Mon-tauban. Uwidocznił się w nim wpływ Rafaela w charakterze Madonny, pomimo tego jednak Ingres potrafił zachować własną oryginalność.

W tym samym roku, kiedy Ingres po raz pierwszy w Salonie paryskim wystąpił, dał się poznać także dziełem swojem wybitny młody malarz T h. G e r i c a u 11 (1791—1824) i wywołał ogromne wrażenie. Było to Rozbicie okrętu Meduzy. Wspomnieliśmy, pisząc o Grosie, że w obrazie jego Napoleon pośród zarażonych dżumą, pomimo stylowości rysunku, widać hołdowanie malarza realizmowi. Pod względem realizmu Ingres o wiele przewyższał Grosa.

Zamiast klasycznego umiarkowania, występuje u niego w całej sile rozbujała namiętność, a w grupach wystudyowanych doskonałe* realistyczne oódanie dramatycznego momentu. W ten sposób akademickiej rutynie Davida, Girodot’a i Guerin’a wypowiedziano wojnę. Wstrząsająca gwałtowność motywu, połączona z ciągle wzrastającym realizmem przedstawienia, były zarówno w malarstwie, jak i w poezyi, głównemi cechami neoromantyki Francyi. W parę lat po wystawieniu Rozbicia okrętu, wystąpił Eug. Del acroix z obrazem swoim Dante u złośników i wkrótce stanął na czele nowego ruchu.

Jak w malarstwie, tak i w plastyce kierunek realistyczny zastąpił miejsce przesadnego klasycyzmu. JanDavid d’A ngers (1789—1856), uczeń Davida, oddał się wkrótce rzeźbiarstwu i pomimo pobytu w Rzymie, pomimo studyów u Oanovy, zerwał z tradyc) ą, okazując wielką siłę prawdziwego uczucia,które mu pozwoliło, w portrecie szczególnie, zająć pierwszorzędne stanowisko. Do wykonania prac wielkich okazał się niezdolnym. Obok niego stanął, jak Ingres obok Góricault’a, Genew-czyk Jan Pradier (1792—-1852), który wyszedł z łona klasycyzmu, ale już w pierwszych swoich prai ach, jak Ni mfa, Cen taur i ba-

chan tka (1819) widocznem było dążenie do form świeżych, nieco zmysłowych.

zupełnie odwro

Zsumowawszy wybitniejsze różnice między Niemcami a Francy ą, dojdziemy do następujących rezultatów: w Niemczech rozwój postępował przedewszy8tkiem w dziedzinie ducha; subjekty wizm uczucia i myśli objawia się wyraźnie i stanowczo i tylko w niektórych wypadkach spostrzega się dążenie do ornamentyki i ścisłości technicznej. Z tamtej strony Renu uczucia i myśli są na drugim planie; oddziaływanie na zmysły widza polega głównie na wywołaniu gwałtownego podniecenia, noszącego niekiedy ślady cech patologicznych. Z drugiej strony łącznie z realizmem usiłowano kształcić we wszystkich kierunkach technikę malarską.

tnie.

W Anglii

rozbudzenie się sztuk rozpoczęło się z W i 1 liamem Turnerem (1780—1851), artystą wielkiej miary, który się z F1 a x m a n e m

1/

fc:

HjI

zmierzyć może. Pierwsze jego krajobrazy odznaczają się śmiałością oświetlenia,

Eug. Delacroix.

Różnice te w pojęciu sztuki obu przodujących narodów okażą stanowczy wpływ na dalszy jej rozwój; wNiemczech przewaga ducha wiodła najprzód do rozwoju sztuki monumentalnej, poczem nastąpił dopiero jej upadek, we Francy i zaś działo się

które doskonale oddał w obrazie Wj azd doHuinber. W późniejszych robotach farby jego spłowiały i odebrały kolorytowi dawniejszą wyrazistość. DawidWilkieiLeslie zaznaczyli się wybitnie dopiero w trzecim dziesiątku niniejszego stulecia.

Włochy i Hiszpania drzemały spokojnie.

W Polsce, w epoce Księstwa Warszawskiego, samodzielna sztuka nie rozwijała się prawie wcale. Budownictwo miało krótką chwilę rozkwitu za panowania Stanisława Augusta, ale w okresie bezpośrednio potem następującym i później jeszcze nie wznoszono gmachów, któreby pod względem sztuki na większą uwagę zasługiwały. Ku końcowi XVIlI-go wieku objawiła się u nas dążność do renesansu, znana później pod nazwą stylu Empire. W stylu tym architekt Aigner

-.... ■aasi®

sasi

Bi

■***%

■ ~-

WBmM

Wjazd do Humber. Obraz Turnera.

gs

■^s

y.fi:

-T:

s«

•i-y

3st

liii

wm ^par'

^ssA- v.te

sKlIltsr „

ag. RiśSM^Sm /ii

mJyMT

Ki

;-'k i

■i

SBB1

,;/.; - ja.4

Ml

^ptgfllS

^-;-;-:--.'v-y^

a&ilSiik

wam

-i

■a.    ■

mW^mm

maMMi

mm

inip

./- /^.^H' ’.;'v

-    „ -w-    "    -    ** %    -

slMHtem- •• - /y' -••.$#>:•

MM

E3H

y|

fia

■■

zbudował piękny kościół św. Aleksandra na Nowym Swiecie, zeszpecony obecnie nowemi przybudówkami, oraz facyatę Bernad)nów. Merlini zbudował Łazienki i b. kościół Bazylianów^ przy ulicy Miodowej. O malarstwie mówić będziemy w okresie następnym.

ROZDZIAŁ X.

Muzyka.

^yjW|e wszystkich dziedzinach twórczości duchowej od połowy XVIII-go wieku Niemcy dążyli ku najwyższym celom. Wie-lustronnością myśli, głęboką powagą w rozumieniu zadań ludzkości stanęli w sztuce i filozofii na czele umysłowego ruchu naszego stulecia. W muzyce twórczość niemiecka zdobyła również trwałe formy i więcej może, niż w innych dziedzinach zajęła pierwszorzędne stanowisko.

Pierwszym z wielkich kompozytorów był K r z y s z tof W i 11 i-bald Gluck (1714—1787). W chwili jego wystąpienia w muzyce wogóle, a w operze w szczególności panowały dwa style. We Włoszech od czasu Scarlattiego (um. 1825) sztuka kształciła się bardziej ze strony formalistycznej i odznaczała się płytkością. Wszelki indywidualizm życia rozpływał się w potokach melodyi, zamiast prawdziwego uczucia i dramatycznej prawdy występował utarty szablon.

Pojawienie się nowego stylu i jego pierwsze cechy spostrzeżono' najprzód we Francy i. Już Giovanni Lully (um. 1687), Wioch z urodzenia, odwracał powoli uczniów od przesadnego pielęgnowania zmysłowo pięknej melodyi; wprawdzie zatrzymał on formę aryi, ale dążył do tego, ażeby zupełnie luźny związek między librettem a muzyką ściślej połączyć. Jan Filip Rameau (um. 1764) przyłączył się do tych usiłowań; dążenie do prawdy, do jej wyrażenia w muzykalnym frazesie zaznaczyło się u niego jeszcze jaśniej i bardziej świadomie.

Pierwsze prace Glucka nosiły jeszcze ślady wpływu szkoły włoskiej; od roku 1754 ze strony technicznej okazuje się także na nim wpływ francuski. Pomimo jednak tej zewnętrznej zależności objawiło się w nim wcześnie usiłowanie muzykalnej charakterystyki. Opera Orfeusz i E u ry dyka (1762) tworzyła przejściowe ogniwo do nowego stylu. Nie zdołano jeszcze osiągnąć zjednoczenia lirycznego i dramatycznego pierwiastku; gdzie pierwszy (n. p. w pierwszym akcie) przeważa, tam odczuwać się także dają wpływy szkoły włoskiej; gdzie jednak wybucha siła dramatyczna uczucia kompozytora, tam widoczną się staje zupełna samodzielność. Dowodzi tego scena między Orfeuszem a Furyami na początku pierwszego aktu, scena i dziś jeszcze nie-pozbawiona potężnego oddziaływania. Antyteza między wstrząsające-mi, pełnetni tęsknoty pieśniami bohaterów i dzikiem „Nie!” podziemnych duchów jest tak głęboko odczuta, stopniowanie namiętności w śpiewie Orfeusza i zmniejszający się, łagodniejący niejako upór podziemnych duchów jest tak prawdziwie i potężnie oddany, że połączenie dramatycznej prawdy i muzykalnej piękności po raz pierwszy zaznacza się stanowczo.

O ile Gluck przy pomocy niezmordowanej pracy w głębie niejako muzyki dramatycznej wniknąć potrafił, dowodzi tego wstęp do A 1-cesty (1769). Tu wypowiada z zupełną jasnością, że muzyka znaczenie sytuacyi i uczucia indywidualne wykazać musi, że kompozytor nie powinien nigdy żywotnych i ruchliwych scen przerywać ritornelami i kawałkami popisowemi dla śpiewu. Muzyka musi tak się łączyć z poezyą, jak rysunek z farbą, powinna ożywić postacie, lecz zasadniczego charakteru ich nie psuć.

W słowach tych słychać wyraźnie oddźwięk poglądów Winkel-manna. Odrodzenie się starożytnych uczuć w dziedzinie sztuki, rozpoczęte przez Winkelmanna i Lessinga, nie pozostało także bez wpływu na Gluclca, który wielki brał udział w duchowym ruchu swojej epoki. Czuł on, że modne poglądy na świat starogrecki, których źródłem przeważnie była Francya, nie odznaczały się wcale ścisłością i prawdą, wrięc dążył do wielkości pełnej prawdy i prostoty. Wszedł przeto na tę samą drogę, którą kroczyli przed nim Lessing i Goethe, najlepiej dowodzi tego A 1 c e s t a i inne jego dzieła, jak I f i g e n i a w Aulis (1774) i Ifigenia w Taurydzie (1778). Już w pierwszej z tych oper spostrzedz się dała wybitna indywidualność autora w opracowaniu nader plastycznem pojedynczych postaci. Uwidocznia się to najbardziej w scenie, w której Alcesta postanowiła pójść na śmierć za

IB! i ii Ili

V/,

niH

mi i i i!

mk

wm

fii

Ifli

liii

BHI I

Hi

fens ¹

mś

t-

i'.

!P

ii

Rsp«w9>aw

r..

ii

IIsm

K5I

mm

mmm

ii¹!

‘Vrlis

GeH

mm

i

is

.773

ii'Kj.'

!S

9981

mm

WWSĘL

11!

i gj i

śUspśt^zr* -Us

||g|§gS§|

ig gg

ISBfiMSSilftSr

|gg§|g|g|ggg

Józef Haydn.

Wiek XIX.

18

chorego swego męża Admeta. Znakomita owa ary a utrzymana jest w charakterze właściwym, wszelkie niepożyteczne dodatki są, usunięte, a prostotą swoją prawdziwie wielką odpowiada zupełnie ogólnemu nastrojowi chwili. To samo widzimy przy pożegnaniu z dziećmi, gdzie boleść i wielka, prawdziwa miłość, łączą się z nadzwyczajną prostotą, ażeby wywołać potężne wrażenie.

Ifigenia w Aulis po raz pierwszy była przedstawiona w Paryżu, gdzie miała nader świetne powodzenie, przyćmione dopiero drugą Ifigenią. Była ona najwyższem objawieniem się jego geniuszu i szczytem, do jakiego ściśle klasyczna opera dążyła. Charakterystyka muzykalna Glucka jest pełna życia i ekspresyi. Agamemnon, Klite-mnestra, Ifigenia posiadają odrębną, własną swoją muzykalną mowę. Jest ona zawsze szlachetną i trzymaną na wodzy, a ludzkim uczuciom umie nadać wyraz najdoskonalszy w całej skali, aż do najgwałtowniejszej nienawiści, utrzymując się jednocześnie zawsze w granicach stylowego piękna.

Dzieła Glucka wywarły także ogromny wpływ na technikę koin-pozycyi; nowa treść musi szukać nowej formy, albo stare pogłębić; jest to prawo, objawiające się w każdej dziedzinie sztuki. Przypomina on pod pewnym względem Lessinga, gdyż jak tamten, potrafił krytykować własne utwory i świadomie do wyraźnie wytkniętego celu dążył. Bystrość krytyczna pozwoliła mu przekonać się, że chór starej opery, w dramacie muzycznym, do którego dążył, jest zupełnie bez wartości, a uwertura była zewnętrznym dodatkiem bez żadnego wewnętrznego związku z treścią opery. W obu kierunkach działał, jak reformator, pogłębiając jednocześnie instrumentacyę skutkiem przeniesienia pewnego zasobu uczucia na orkiestrę, tak, że w ten sposób mogła nie tylko wtórować głosom, ale łączyć się niejako wspólnie z akcyą na scenie.

Pomimo jednak potężnej siły, objawiającej się w dziełach Glucka, opery o treści starożytnej miały zakreślone granice, które potrzeba było przekroczyć koniecznie, żeby muzyka stała się narodową i wypełniła potrzebę wspólnego życia. Rozwiązanie tych zadań przypadło w udziale trzem geniuszom, którzy wszyscy trzej na niemieckiej urodzili się ziemi—Haydnowi, Mozartowi i Beethovenowi.

Józef Haydn (1732 — 1809), jako dziecko jeszcze, żywił swój geniusz muzykalny prostą piosenką luaową; bardzo wcześnie popychała go wyobraźnia do ukształtowania dziecięcych uczuć, gdyż już w dziesiątym roku, będąc chłopcem w chórze w kościele św. Szcze-

fi

, Vv1

Sjr

II

wis

,,

V.

"i

SR;-.

mm

ig

|ggg|gs§|

IlllSs

3s

Silili

-ss

jgs

m cŁ&d^j-

pana w Wiedniu, napisał mszę. Źródło jego siły twórczej pozostało niewyczerpanem. Wjrawdzie istniejące formy wzięły nad nim górę, lecz nie stawiły wcale przeszkody do zupełnego rozwoju talentu. Dla' niego muzyka była przyrodzoną mową serca i wszystko, co stworzył, wypływało czyste i naturalne z głębi jego duszy. W ośmnastym roku napisał pierwszy kwartet, a w dwudziestym szóstym pierwszą symfonię; nareszcie rozwinął zaniedbaną przedtem sonatę, w której talent jego muzykalny znalazł odpowiednią dla siebie formę. Haydn potrafił nadać symfonii nie tylko wdzięczną formę, lecz także głęboką treść; stała się ona zdolną do oddania nie tylko wesołych lub łagodnych uczuć, ale także uczuć poważnych i wewnętrznych walk duszy. Jest to rzeczą zadziwiającą, ile ten człowiek potrafił wlać serdecznej świeżości i duszy, ile naturalnej naiwności w większe i mniejsze swoje dzieła. Melodye u niego są pełne prostoty i naturalności, zmiana nastroju odbywa się tak niepotrzeżenie, jak gdyby całość była obrazem dźwięczącej natury, która się z jednego zarodka rozwija powoli i listek do listka, kwiat do kwiatu dodaje, aż póki przed duszą słuchacza nie utworzy się całość. Ponieważ jednak łagodna jego fantazya źródło swoje w sercu miała, potrafił ją przeto zachować do późnej starości. W 1779 i 1801 roku powstały oratorya S t w o r z e nie i Pory roku.

27-go marca 1808 roku na cześć jego dano w Wiedniu Stworzenie. Kiedy Haydna wniesiono do sali w lektyce, wszystka publiczność zgromadzona, należąca do najwyborowszego towarzystwa, z miejsc swoich powstała. W ogóle otoczono go najwyższą czcią, jaka człowieka spotkać może.

Gluck i Haydn, jak Handel i Bach, są przedstawicielami pewnych kierunków; każdy w swoim rodzaju dosięgnął możliwej wysokości. Ale przyszedł inny geniusz, który wszystkie rozstrzelone promienie złączyć umiał w jedno—W olfgang Amadeusz Mozart (1756—1791). Chociaż w pojedynczych dziełach muzyki niejeden dorównał mu, a niekiedy przewyższył, lecz pod względem geniuszu w dziejach sztuki nie zjawił się jemu podobny. Najbardziej godnem podziwienia jest w nim harmonijne połączenie wszelkich pozornych sprzeczności jego istoty. Z równą pewnością wyraża on uczucie tragiczne, jak i humorystyczne; potrafi rzeczy poważnej, ironicznej, fantastycznej, światowej, nadać charakter cichego smutku i dzikiej nienawiści. Wszystko, co stworzył, nacechowane jest pięknem melodyi, która nie stanowi wcale marnej ozdoby, lecz z głębin duszy wypływa.

Połączył on więc w sobie najlepsze cechy szkół niemieckiej, francuskiej i włoskiej i stworzył w zupełnem znaczeniu tego wyrazu muzykę wszechświatową.

Już w roku 1770 przedstawiono pierwszą operę tego cudownego dziecka w Medyolanie; później następowały inne, w duchu włoskiej sztuki pomyślane. Z Idomeneem (1780) zamknęła się pierwsza epo-

&

ii-

g

u

ii,

tó:

li

a

1

. I

liii#, ■•-rdfe-* _

r

■:

i

i

n.......m

WP

i!

mm

*'X

-3L

V38B

■//ilsl

^ mm

2&S

a?

5

f/i

*

W.

//I

I#

«■

.!

w

w

>

■■r'

::

y

//-

&

/

t /

y 4

[i i

W

/

L

\N

J/j

ka twórczości, a jednocześnie Mozart opanował wszystkie środki muzyczne, któremi wzbogacił instrumenlacyę. Od jedenastego roku począwszy, tworzył już tylko takie dzieła, które coraz z innej strony ol<a-

zywały potęgę jego niewyczerpanego talentu. Uprowadzenie z sera j u (1782), Cosi fan tutte i Wesele Figara (178b), szczególniej ostatnie dzieło, dały podstawy do opery komicznej. O ile uszlachetniająco działa muzyka Mozarta, dowodzi najlepiej jego Wesele. Sztuka ta u Francuzów była satyrą, postacie jej—prawdziwemi dziećmi płochych czasów. Wszystkie te rysy w arcydziele Mozarta znikają, pomimo jednak zmiany zewnętrznych rysów osób działających, wewnętrzna ich istota zyskała na plastyce.

W Don Juanie stworzył Mozart nowy rodzaj, gdzie najwyższa tragika z komizmem są złączone. Wszystkie postacie—jak Donna Anna, Elvira, Juan, Ottavio, Masetto, Leporello — są pełne prawdy w najwyższem słowa tego znaczeniu i wyrazistości, zaznaczonej w każdej nieomal scenie. Charakter rozmaitych uczuć tych osobistości i rozmaitej ich skali jest prawdziwie po Szekspirowsku pojęty. A wszystkie te pojedyncze dźwięki uczuć łączą się we wspólnej akcyi.

Innym zupełnie okazuje się Mozart w Czarodziej ski m flecie, gdzie wystawił walkę nocy i światła i zwycięztwo idealnych potęg ludzkiego życia.

Taką samą pełnię wrodzonej siły twórczej i naturalnej melodyi wlał jego geniusz w symfonie, kwartety, tria i in., a wielką powagę w Reąuiem—ostatnie dzieło mistrza. Otoczył je myt, który zawsze prawie sławie geniuszów towarzyszy, że anioł śmierci sam zamówił to dzieło u mistrza tonów.

W latach młodzieńczych, jak i podobny jemu Rafael, Mozart zeszedł z tego świata, niejako ulubieniec codziennego szczęścia, lecz jako ulubieniec bogów. Jak przy śmierci Lessinga, tak i tutaj brakło środków na pogrzeb; ciało jego wrzucono do wspólnego grobu umarłych, tak, iż się późniejsze pokolenie nie dowiedziało, gdzie spoczywa. Lecz geniusz jego zdobył świat, a wiecznie świeża piękność jego melodyi w dalekiej przyszłości tak samo, jak i dziś, z jednakową siłą oddziaływać nie przestanie.

Jak Michał f Anioł do Rafaela, w takim samym stosunku jest Ludwik van Beethoven (1770—1828) do Mozarta. W latach młodzieńczych uniósł go prąd wieku; rewolucyjne ideały wolności, które właśnie najsilniejszy oddźwięk znalazły nad Renem, namiętność uczuć Klopstocka i idealizm Schillera, odznaczający się bogactwem myśli, oddziaływały nader mocno na wrzący umysł młodzieńca. Była to natura odmienna wprawdzie od Glucka Haydna i Mozarta, lecz już wcześnie zamknięta w sobie i własnem, wewnętrznem życiem żyjąca. Już

•'

Ir^ll

Ifl

Bil

³lql

i;

wmśi&ż

pvg

ii

PP ^ ^

pŁ

K

SŃ“?.

¥'

rfgfcł

"Ą-

Ą..

■■■■'■''/ • *L

' ■'łi

mm

fe:

5*.

wmm

fel

•l : vm%

%S&p7f-

* ' mĘm 1;

\‘: 'M ite

mi

sSs

v>..

Sgg

ms

Karol M. Weber.

w dwunastym roku obudziła się w nim zdolność do improwizacyi, a w roku 1783 chłopiec wystąpił z pierwszemi utworami, które później, jak wszystkie próby młodzieńcze, odrzucił.

W roku 1787 Beethoven przybył do Wiednia. Pośród tych, którzy się na jego geniuszu poznali, był także Mozart. Z wielką, energią woli zabrał się młody kompozytor w czasie pobytu w Wiedniu do okiełznania swojej fantazyi przy pomocy studyów szkolnych. Już w roku 1795 uwidocznia się w jego dziełach wielka samodzielność. Nie tylko wyrobił znakomicie technikę fortepianową, wzbogacił ją i uczynił mo-żebną do wyrażenia swoich uczuć, lecz rozszerzył także istniejące formy twórczości, a niekiedy łamał je zuchwale, gdyż myśl jego potrzebowała nowej szaty. Począwszy od obu sonat Opus 27 (1800 roku) aż do ósmej symfonii (1812 r.), spostrzegamy ustawiczny rozrost jego świata duchowego i rozwój form, odpowiadających jego geniuszowi. Nie był to człowiek, oddany przyjemnościom życia, lubił najbardziej przebywać we własnym świecie myśli. Z namiętną tęsknotą do miłości, musiał jednak wyrzec się zupełnego szczęścia, a od osób blizko niego stojących znieść wiele przykrości. Tak więc życie samo gwałtownie rwącą się jego silę odpychało ciągle w głębinę duszy. Pomimo tego jednak, nieszczęścia osobiste nie pognębiły jego ducha, nie osłabiły twórczości. Sztuka zastąpiła mu wszystko, żył więc dalej, rozwijając się coraz potężniej i wchodząc niejako głębiej we własną duszę. Wszystkie walki duchowe, wszystkie tajemnicze poloty ku szczęściu, miłości, wiedzy, zwątpienie, prawdziwe faustowskie walki tej dziwnie głębokiej natury i zwycięstwo nad wszelkiemi potęgami złego,—wszystko to znalazło swoją mowę w muzyce. Była ona dla niego środkiem do wyrażania nie tylko własnych uczuć, ale i własnych na świat poglądów, jego myśli o naturze, dziejach, Bogu. W dziełach jego z ostatnich czasów, szczególniej w 9-ej symfonii, w której głęboko czująca dusza opowiada dzieje walk, cierpień i zwycięstw geniuszu, objawia się idealizm pełny głębokiej tęsknoty do nieskończoności; tu poeta tonów przeobraża się w myśliciela. Najbardziej samodzielnie twórczym był Beetho-ven w muzyce instrumentalnej; ona tylko odpowiadała jego charakterowi. Dowodzą tego najlepiej jego dzieła.

Próba ubrania w słowa dzieł Beethovena wydaje się straconem usiłowaniem. Kto wśród bezsennych nocy nie tęsknił do tych samych celów i zadań, co Beethoven, przed tym wrota do poznania geniuszu jego będą zamknięte.

Z mniej znakomitych muzyków wspomnieć należy Schuberta i K aro la Mary an a Webera (1786—1826).

Z Weberem romantyzm wchodzi do muzyki. Haydn, Mozart, tak samo, jak Beethoyen, byli niezawodnie w szczegółach swego życia Niemcami, jak Goethe i Schiller, ale praca ich, jak i tamtych, nosiła piętno wszechświatowe. Drżenie ich do najwyższego ideału wyciskało na ich dziełach znamię ogólno-ludzkie w najszlachetniejszem znaczeniu.

U Webera jednak indywidualny pierwiastek narodowy pod wpływem prądów wieku przybiera formy bardziej wyraziste. Kierunek

l;

Sł-

wm,= - Ai. i

PSpK

Sl ? k&Sgfei

“PSI*:

₀js§»

it

■IpP

^ijll

te

■ki

fejr

wmm

a£.

>>

G. A. Rossini.

romantyczny epoki uniósł go i skierował na drogę, prowadzącą do ludowego świata uczuć, który się jakoś bardziej do rzeczywistego życia zbliżał, a nawet rzeczy zwykłe potrafił poetycznym urokiem otoczyć. Świat ów występuje u Webera nie tylko tam, gdzie on bezpośrednio dotyka niemieckiego życia; ożywia narodowe myt.y, unosi się w krab ę

marzeń, lub też widma do pomocy wzywa, lecz tam nawet, gdzie treść z obcej ziemi czerpie.

W 14-ym roku napisał on operę Bajkę leśną, która w 1810 roku, jako Sylwana daną była na dochód teatru Frankfurckiego-W czasie wojny o niepodległość przebywał w Pradze; i w jego duszy

;/a

■'wm

W'.

V-

W;

-v

AM

ii

■firn

Józef Elsner.

błysła chwila natchnienia, która wyraziła się ognistemi kompozycyami do niektórych pieśni Teod. Kórnera.

W roku 1818 ustąpił Kar. Mar. Weber ze stanowiska kapelmistrza praskiej opery i przesiedlił się najprzód do Berlina, następnie do Drezna. W latach 1819—1820 oprócz muzyki do Precyozy powstał Wolny strzelec, przedstawiony po raz pierwszy w r. 1821 w Berlinie. Romantyzm otrzyma! tu stanowcze zwycięstwo nad muzyką, włoską, która w okolicy Prus niepodzielne dotychczas dzierżyła berło.

We Włoszech zasłynęli Luigi Cherubini (1760 —1842), ulegający wpływom niemieckiej muzyki, Gasparo Spontini Cl774— 1851), który kantatą na cześć Napoleona I-go (1806) pozyskał sobie łaski dworu. Usiłował on nadać muzyce więcej akcyi i dramatycznej

E&-

'‘li

ę§fP mm

HUS!

HO

/,||g

m

-tsi

m.

'■-m

S(8^

SM

*"■1

Karol Kurpiński.

ekspresyi, lecz zbyt gonił za instrumentalnemi efektami. Ostatnia ta cecha charakteryzowała przeważnie jego opery (C o r t e z, Olimpia i inne).

Giacomo Antonio Rossini (1792—1868) otrzymał wykształcenie muzyczne w Bolonii, ale głównie stanął własnemi studyami niemieckich mistrzów. Już z pierwszą operą wystąpił w roku 1810-ym,

lecz dopiero Tankre dem (1813) zyskał powszechne uznanie, a Cy-rul i k przewyższył go i uznaniem, i sławą, obiegłszy wszystkie nieomal znakomitsze sceny różnych krajów. Wesoły pogląd na życie, który tryskał z jego dzieła, na pół przejrzyste zmysłowe obsłonki i podniecająca nieco melodya zapewniły rozgłos tej operze. W 1820 roku z powodu rewołucyi opuścił Neapol i przybył do Wiednia, gdzie oddał się

*'V

i!

■nm

mm

"i

Mi

studyowaniu muzyków niemieckich, których wpływ objawił się w Kantacie, skomponowanej na kongres w Weronie. Lecz środek ciężkości jego talentu spoczywał w operze.

Obok prawdziwych mistrzów muzyki powstał cały szereg drugorzędnych sił, które się jednak żadną samodzielnością na polu pracy twórczej nie zaznaczyli. Byli to raczej kontynuatorowie i naśladowcy.

Z chwilą,, kiedy w niemieckiej muzyce już się zaznaczył prąd romantyczny, w Po lsce muzyka nie zdobyła sięjeszcze na samodzielność. Do wybitniejszych przedstawicieli tego okresu zaliczyć trzeba J ózefa Elsnera (1769—1854) i Karola Kurpińskiego (1785—1857). Pierwszy z nich zarówno w operach, jak i w mniejszych utworach poruszył tematy ludowe, lecz krępowany panującym w literaturze i sztuce kierunkiem pseudoklasycznym, na pole samodzielnej twórczości nie wstąpił nigdy. Kurpiński okazał się jeszcze bardziej naśladowczym talentem, idąc za Mozartem lub Rossinim. U obu przeważał pierwiastek kosmopolityczny. Zabiegi ich przeto około utworzenia polskiej opery nie wiele dały owoców. Ważny krok postępu miał się dokonać znacznie później przez muzyka nawskróś przesiąkłego duchem melo-dyi polskiej. Za życia obu, w chwili największej ich twórczości, zjawił się w Polsce geniusz muzyczny, którego działalność rozpoczyna się dopiero w następnym okresie. Geniuszem tym był Fryd. Chopin.

ROZDZIAŁ XI.

Teatr. Sztuka dramatyczna.

ty/jw^ydanie sądu o stanie sztuki dramatycznej w pewnej epoce dzie-jowej jest nader trudne, z tego powodu, że brakuje opinii wi-rŁ dzów. Pomimo wielu dzieł, które w Anglii, Francyi, a osobliwie w Niemczech o dramacie i teatrze pisano, nie posiadamy zupełnie materyału chociażby do naszkicowania historyi rozwoju samej sztuki odtwarzania charakterów. Historya odsuwała zawsze estetyczne poglądy autorów na plan drugi i tylko z wielką trudnością z ułamków sprawozdań krytycznych, z rysunków i z porównania różnych dramatów można mozaikowy obraz gry artystów naszkicować. Chociaż smak epoki zmienia się, sposoby wyrażania nagany lub zachwytu pozostają mniej więcej te same, a z tego jednakże źródła nie da się odgadnąć obrazu gry,

gdyż znaczenie wyrazów ze zmianą epoki niekiedy się zmienia; co około roku 1780 uważano za bardzo piękne, mogłoby we trzydzieści lat później śmiech wywołać.

Wielcy mistrze w dziedzinie sztuki dramatycznej rzadko zdobywają zasłużoną sławę; imię ich wymawiane z wielką czcią przez współczesnych, żyć może długo w pamięci przyszłych pokoleń, ale te pokolenia będą znały tylko szczątki ich kreacyi, i to dzięki naśladowcom,— będą to pewne gesty, sposób pojęcia pewnych scen, właściwość gry mimicznej. Lecz i to wszystko, uważane przez młodsze pokolenie za przesadne, powoli zacierać się będzie, aż w końcu zniknie zupełnie.

Największy wpływ na sposób grania w zeszłem stuleciu, jakoteż w kilku dziesiątkach naszego wywarł dramat. W nim się ujawnił smak współczesnych. Sztuki klasyków francuskich, pełne przesadnych uczuć i retorycznego patosu, musiały być odpowiednio przedstawiane; trzeba do tego dodać kostyum, którego wybitniejszą charakterystyką była długa peruka i trzewiki z klamrami, bez czego nawet Grecy i Rzymianie obejść się nie mogli, ażeby zrozumieć, że ruchy nabierały przez to nienaturalności i sztucznej godności.

Im bardziej ten sposób grania utrwalał się, tern bardziej oddziaływał odwrotnie na poważny dramat: siła odtwórcza młodych pisarzy przedstawiała postacie takiemi, jakiemi je, stosownie do smaku pewnej epoki, oglądano na scenie. Wzajemne wpływy dramatu i sceny dadzą się z większą lub mniejszą ścisłością wszędzie dostrzedz, ale szczególniej rozwinęły się w ścisłej zależności we Francyi.

Pełny deklamacyi patos uważany był prawie wyłącznie, jako gra poważna aż do rozkwitu komedyi czułej (comedie larmoyante), chociaż niektóre części gry, pełne przesady, już od roku 1750-go ganiono. Zgodnie z istotą dramatu, polegającą nie tyle na krótkiej ekspresyi ile na świetności języka, przedewszystkiem rozwinęła się dykcya w ściśle określonym kierunku. Bogate traktowanie tonu zaniedbano; uroczysta jednostajność była niejako prawem, jakoteż w końcu każdego zdania silniejszy akcent. Michał Baron (um. 1729) odważył się pierwszy wystąpić przeeiw tej napuszystości, był też z powodu zbytniej poufałości tonu ganiony. Z drugiej strony był pierwszym, który w skutek cieniowania mowy, nadał jej tak zwaną „finesse.” Niektóre z jego ról w skutek tradycyi przechowały się długo.

Już w czwartym dziesiątku powstało dążenie do lepszego opracowania wybitniejszych ustępów. O znakomitej tragicznej aktorce Du-mesnil mówiono, że ona wszystkie części mniej wydatne grała prędko i bez należytej uwagi, a skupiała natomiast całą, siłę na ustępach ważniejszych. Rys ten występywał jeszcze wybitniej u jej współzawodniczki] Cl airon, która zwłaszcza przez ostre przejścia w grze, dobrze'wystudyowane wykrzykniki i inne sztuczki na publiczność oddziaływała. O ile komedyanctwo było wówczas panującem nawet w życiu prywatnem aktorów, widać to najlepiej może z testamentu Clairon, która medalion swój i biust zapisała narodowi. Staro-kla-syczna gra dosięgła najwyższego punktu w osobie H enryka Lu-

.. -i

sil

■i

Fr.nciszek Józef Talma.

d wika Lekain (urn. 1778), który chociaż trzymał się tradycyjnie dawnej metody dykcyi, w ruchach i gestach jednak objawiał dążenia do naturalności i prostoty.

Zwrot do deklamacyi niewymuszonej zaznaczył się silniej od Aufresne’a, który jednakże nie potrafił utrzymać się w obec panującej szkolnej rutyny i musiał Paryż opuścić. Goethe, zobaczywszy go w Strasburgu, pisał: był to wykształcony artysta z rzędu tych nie wielu, którzy sztukę pragną przemienić w prawdę, a prawdę w sztukę.

Więcej poprawności zyskała gra francuska w komedyi,— tu dzieła Molióra stanowiły grunt niejako. Zarówno realizm ludu, jako-też wyższe wykształcenie form towarzyskich przyczyniły się do tego, że w dziedzinie komedyi prawdziwość (natura) zapanowała wcześniej, niż w grze tragicznej. Tu, chociaż pewne tradycye w metodzie gry przeszkadzały do bezpośredniego wyrażania uczuć, gesty jednak i mimika wykształciły się w sposób naturalny i artystyczny. Próville, a potem Moló, pierwszy szczególnie, jako Almaviva w Weselu Figara, zrobili krok na tem polu znaczny; za nimi szli Vestris i Contat.

Dopiero Franciszek Józef Tal ma (1763—1826) więzy reguł w wielu razach stargać zdołał. Zarzucił on pierwszy niewłaściwy ko-styum, który uchodził za starożytny i wrócił do prawdziwego rzymskiego stroju, usunął z gry deklamatorski patos i przesadzone gesty. Usiłował przedewszystkiem być prawdziwym, odważnym jako artysta i samodzielnym, nie przekraczając jednakże granic uszlachetnionej rzeczywistości. Nie cofał się, ile razy wypadło oddziaływać na publiczność za pomocą pięknej pozy i wyszukanych ruchów, ale wszystkie te drobnostki zewnętrzne podporządkowywał duchowej treści roli. Piękna, ruchliwa twarz, wymowne oczy i głos pełny męskiej melodyi i siły ułatwiały znacznie pojęcie i odegranie roli i łat w o mogłyby go doprowadzić do próżności, gdyby Talma nie był z charakteru człowiekiem z duszą artystyczną i poważną. Z szeroko zrozumianą i obszerną znajomością ludzkiej natury, wnikał on w duszę swoich postaci.

On nie grał roli swoich bohaterów, ale żył z nimi,—i oto była tajemnica jego skończonej gry, prawdziwie artystycznej, skutkiem czego stawał przed widzem nie jako naśladowca, lecz twórca. Szczególnie niektóre sceny pozyskały osobny poklask i zasługiwały na to. Jako Edyp oczekiwał on powrotu Forbasa z Koryntu. Już nieszczęśliwy bohater przeczuwa w części los swój, przeczuwa, że był ojcem Łaja, krórego zamordował. Forbas prosi o tajemną rozmowę. Dawniejsi aktorowie zwracali się wtedy do orszaku gwałtownie, który w majestatycznych ruchach cofał się w tył sceny. Inaczej postępował Talma: teraz zbliżał się właśnie moment, kiedy wszystkie smutne przeczucia prawdą stać się miały; artysta pozostawał na miejscu, zwracając pytające spojrzenie w twarz Forbasa, a na otoczenie skinął drngą ręką, ażeby się oddaliło. Kiedy o losie swoim dowiedział się, stanął w osłupieniu zamyślony, a słowa, któremi los swój przeklinał, wymówił złamanym głosem. W ogóle, usiłował zawsze zachowywać się w granicach szlachetnej artystycznej miary. Tylko geniusz jego to zrobił, że okro-

jony i zepsuty przez Ducis’a Shakespeare mógł się czas jakiś utrzymać na scenie francuskiej. Jako Macbeth, Otello albo Hamlet, był prawdziwie wielkim. Na francuskiej scenie nie było ani ukazywania się ducha ojca w ostatniej scenie, ani czarownic wr Macbeth’cie, tak, że właściwie wrażenie odbierało się tylko z dobrej gry. Mimika jego w Hamlecie była tak wstrząsającą., że widzowie oglądali, razem z aktorem zdawało się, na twarzy jego odbicie widma i ducha. Taką samą była gra mimiczna w znakomitym monologu: być albo nie być. Tu

ifp

te

.....

*Yr-

Panna Mars.

Talma był zupełnie nieruchomy, pogrążony w samym sobie, jak gdyby nie posiada! ciała i tylko lekkie ruchy głowy i oczu świadczyły o życiu fizycznem.

Obok Taimy postawić należy artystkę dramatyczną, równie wybitną w swoim fachu, chociaż mniej głęboką, pannę Mars (ur. 1778 — 1847). Początkowo rodzajem jej były naiwne kochanki, powoli jednak, z czasem przeszła do fachu „grandes coąuettes” — mniej więcej to samo, co „dama wielkoświatowa.” Uwydatniał się w niej charakter najbardziej skończonej paryżanki. Mistrzyni w prowadzeniu rozmowy,

Wiek XIX.

obdarzona nader ruchliwą skalą głosu, grywała najchętniej wesołe role. Do pewnej doskonałości doprowadziła gesty. Ażeby w tym względzie nie przesadzić, wykonywała za pomocą rąk ruchy pełne wyrazu i wdzięku, któremi pomagała sobie w rozmowie. Obdarzona umysłem nader żywym, lubiła stawić kropki nad i, nie zaniedbując przytem innych części gry. Krytyka chwaliła w niej równomierne traktowanie roli i artystyczną trafność w pojmowaniu charakterów.

Z powodu braku miejsca nie możemy zastanawiać się nad drugorzędną sceną paryską. Wspomnieć tylko należy o tak zwanym G r i-macier italien, który bawił najlepsze sfery paryskiego towarzystwa, za pomocą komicznych piosenek i kawałków muzycznych, wygrywanych na osobliwym instrumencie.

Na scenie angielskiej objawiła się także dążność w pierwszej połowie XVIII-go wieku do zaniechania nienaturalnej rutyny,—chociaż inaczej niż we Francyi. Przesada charakteryzowała zarówno tragedyę, i komedyę; mimika była pospolita a deklamacya jednostajna. Jako reformator wystąpił David Garrick (1716 —1779), który w roku 1747 objął kierownictwo teatru Drurylane. W skutek wznowienia na scenie Shakespeare’a wywarł on olbrzymi wpływ zarówno w kierunku twórczym dramatycznym, jak i w samej sztuce grania. Położył on niejako fundament do pojmowania rozmaitych charakterów Shake-speare’a i do metody aktorskiej, której pojedyncze rysy przechowały się dotychczas, szczególnie na scenie niemieckiej.

Niezwykłą sławą cieszył się jego Hamlet, a osobliwie scena w której po raz pierwszy ducha spostrzega i gra w czasie wprowadzenia sztuki na scenę. W pierwszej scenie Hamlet cofa się na lewo od strony widzów, kiedy Horatio, zwracając się naprawo, pokazuje mu widmo. Wtedy Garrick odwraca się gwałtownie i parę kroków się cofa, drżąc. Kapelusz spada mu na ziemię, ramiona otwarte, ręce z rozwartemi palcami, jak gdyby do obrony podniesione, usta cokolwiek odchylone W tej pozycyi, podtrzymywany przez aktorów, pozostaje on przez kilka minut, jakby skamieniały, z oczyma zwróconemi na widmo, aż nareszcie przez usta wydobywa się z trudnością słów kilka. Przyjaciele daremnie usiłują powstrzymać go; mając wzrok ciągle w czasie rozmo-my na widmo zwrócony, wyrywa się wreszcie z rąk, wydobywa gwałtownie szpadę i z podniesioną bronią powoli za wołającem go widmem idzie.

Z wznowieniem Shakespeare’a na scenie, Garrick wprowadził także naturalność gry; wzbogacił mimikę i gesty i posługiwał się nie-

gg; |p

Sir®®*¹

W:

V\:

MmM

mm

r.

gv

7,'Ą

WWW

SiaP

w* m

iW:

M

Sit-1

Ś.

■>/

.p

pH

'■•i

’--A

mmm

■.fi

JJI1

-V

|Tv5

,4:*

•; f;.v.

£ niEi"

|£

gwT

5?-f- .

mm

■“taiłaBasta

Dawid Garnek.

mi, jak później Talina dla odtworzenia charakteru bohaterów. Występował on przeciwko bombastyczności w intonacyi i grze, która stanowiła najgłówniejszą, wadę gry tragicznej, a oddziaływał także uszlachetniająco i miarkująco na role komiczne, występując zawsze stanowczo przeciwko przesadzie.

Że przykład jego był naśladowany, nie ulega żadnej wątpliwości, ale i to wątpliwości nie ulega, że naśladowano tylko drobnostki, szczegóły, nie zaś jego ducha twórczego. Takim naśladowcą poniekąd był Smith z teatru Drurylane, ale posługiwał się także efektami starej szkoły. O wiele wybitniejszym był jednak w rolach komicznych.

Prawdziwym krzewicielem gry Garrick’a był John Philip p Kemble(1757—1823) i E d w. Kean(1787—1833). Pierwszy był ulubieńcem wysokich sfer towarzyskich. Małego wzrostu i wysmukły, psuł swoją grę często wielkiemi wystudyowanemi ruchami; najsilniej oddziaływał w rolach wzruszających i w postaciach, w których przeważała refłeksya. Hamlet jego był znakomitym. Angielskie i niemieckie rysunki niektórych scen, dowodzą najlepiej, że tradycye gry Garricka, odbijały się na nim bardzo wybitnie. I on na słowa Hora-tia zwracał się gwałtownie, cofał się przerażony tak, że mu kapelusz z głowy spadał i wyrywał się z rek współgrających. Jedyny rys w tej scenie odrębny, lecz nie tak wycieniowany, jak u Garricka: — Kemble wobec widma nie zachowywał skamieniałego milczenia, ale mówił natychmiast.

O wiele namiętniejsze uposażenie od natury otrzymał Kean, który od roku 1814 w teatrze Drurylane grywał, odnosząc największe tryumfy w takich kreacyach, jak Shylock, Otello, Macbeth, .lago i in. W życiu niepowściągliwa natura—pijaństwo doprowadziło go do grobu,—a jako artysta nie posiadał szlachetnej równowagi. Sumienne przeprowadzenie gry nie było jego udziałem; spokojniejsze więc części swojej roli grał dosyć powierzchownie, nie zaznaczając wcale delikatniejszych przejść. Tam dopiero, gdzie jego siła demoniczna z namiętnością pewnej postaci tworzyła jedność, rozwijała się cała dzika potęga jego artystycznej natury. Ale często gra jego robiła wrażenie, jak-gdyby wszelkie prawa estetyczne dla niej nie istniały; zgrzytanie zębami i gwałtowne krzyki wydawał często; szczególnie w niektórych scenach w Otellu przekraczał on wszelkie możebne w tym względzie granice. W ostatnich latach przez życie pijackie na duszy i ciele złamany, wpadł w manierę.

W komedyi długo jeszcze po Garricku panowała przesada, mało bardzo angielskich aktorów niestety!—da się to odnieść ido chwili najnowszej,—potrafiło zastosować francuskie cieniowanie gry. W kreacyach komicznych spostrzegać się dawały grube, proste efekty. Naj bardziej było pożałowania godnein to, że przesada bardzo często nawet u wybitniejszych aktorów, jak King, Parsons i inni, przechodziła często bardzo w grymas lub karykaturę.

Pośród postaci niewieścich wybitniejsze miejsce zajęła Sarah Sid don s, siostra znanego już Kemble’a (1755—1831). Od roku 1780,

Ksi

5gg'rr.l- -    :

Hi

Ł3&S

Ej

Łv,

Bp

•V-

:fń

ty

urn

■ .V

:-r‘

[ii

John Philipp Kemble.

aktorka w teatrze Coventgarden, utrzymała się ona na scenie w tragicznym repertuarze prawie wyłącznie aż do roku 1812. Siddons była kobietą, bogato obdarzoną od natury: malowała i rzeźbiła, a w dodatku—wbrewr "wielu koleżankom—należała do kobiet moralnie czystych, co stanowiło tak samo dzisiaj, jak i wówczas rzadki wyjątek.

Posiadała przytem nieograniczoną, władzę panowania nad sobą. — nad wyrazem twarzy i całem ciałem, przechodziła z największą łatwością od naiwności do powagi i godności, potrafiłaoddać z jednakową skończo-nością melancholię,jak żart lub wstrząsającą dzikość uczucia. Wszechstronność jej talentu jest ^najwidoczniejszą w roli Desdemony, która należała do jej ról najlepszych, gdzie słodka łagodność i dziecinna prostota łączyły się razem.

Ale nawet ta wielka artystka nie zdołała uniknąć przesady, chociaż usiłowała ciągle dążyć do najwyższej prostoty.

W Niemczech, ściśle mówiąc, sztuka dramatyczna wytworzyć się dopiero miała. W ogóle rozwój jej zbiegł się z kierunkami panujące-mi w życiu umysłowem. W epoce tej, kiedy dramat zależnym był w zupełności od zagranicy, a jałowy smak wszystkie dziedziny ducha ogarniał, i gra musiała być bladą i patetycznie chłodną. Brak środkowego punktu dla narodowego życia przeszkadzał do utworzenia się jednolitego smaku co do tonu, języka i ruchów. Aktor—z bardzo ma-łemi wyjątkami—był czemś w rodzaju paryasa w społeczeiistwie i z życia umysłowego tak samo był wykluczony, jak i z wybredniejszych kół towarzyskich, w których to właśnie powinien był szukać wzorów dla siebie. Dramat, albo lichy przekład dzieł francuskich i angielskich lub wreszcie tandeta własna, nie mogły podnieść ducha na wyżyny; napuszyste aleksandryny, w niemieckim języku nadto jednobrzmiące, nadawały deklamacyi cechę jednostajności lub też szorstkości dyalogu w komedyi, uniemożliwiały zupełnie dokładne wykończenie.

Dopiero w osobie Konrada Ekhofa (1720—1778) zjawił się reformator niemieckiej sceny. Nie był to geniusz, ale posiadał niezawodnie wielki talent, bystry rozum i śmiały rzut oka na braki sceny niemieckiej. Dążył on do ideału nie tylko artystycznego, ale i moralnego: pragnął, ażeby artysta dramatyczny nietylKo sięgał do głębin, swojej sztuki, lecz posiadał jednocześnie szacunek w towarzystwie, a przez to mógł brać żywszy udział w duchowem życiu własnego społeczeństwa. On pierwszy urzeczywistnił plan akademii sztuki dramatycznej (1753 w Szwerynie), cofnął się jednak wobec braku poparcia. Na krótko przed śmiercią powziął myśl założenia kassy weteranów sceny, ażeby zapobiedz nędzy, na którą, niestety, często własnemi oczyma patrzył; ale i tu pomysł jego tylko w Hamburgu urzeczywistniony został. W roku 1764 Ekhof zaangażowany został przez dyrektora Ackermana do jego trupy, a we trzy lata później należał do Teatru

*• • •

|pS;

HE

Hi

;■' ••3«S >, •• .V

■M

-JHL -*^9

33lte#L

fe.:*

sal

tśg

bh§h8

ssg

:s

gSm

-I

im

■t®

Mmm

2*1

t-⁴

Konrad Ekhof.

narodowego, któremu niemiecka estetyczna krytyka zawdzięcza najlepsze dzieło—Dramaturgię Lessinga.

JEkhof był realistą, w prawdziwie artystycznem znaczeniu tego wyrazu; rzeczywistość była dla niego źródłem sztuki. Z uczuciem de*

likatnem, z bystrem spojrzeniem szukał on głównych rysów pewnej |)ostaei, ażeby je ująć; pragnął zrozumieć, jakie są sprężyny w ruch je wprawiające, z jakich słów, ruchów, czynów składa się pewien charakter. Na tych podstawach rozwijał grę swoją, gesty i mimikę z konsekwentną ścisłością. Postacie jego nie były tylko intuicyjnie pojęte, nie były świadomym wytworem siły twórczej, ale w krytyce brały początek. Nie zmniejsza to wcale jego zasługi, przeciwnie—zwiększają, gdyż w ten sposób podnosił on sztukę dramatyczną wyżej ponad rzemiosło, nadawał jej cechę świadomości artystycznej.

Od niego rozpoczyna się szkoła charakterystyczna; usunął on z gry próżną deklamacyę i zewnętrzną gestykulacyę. Tak więc stanął poniekąd obok Lessinga, natury pokrewnej mu duchem z wielu względów, ożywiony chęcią stworzenia dramatycznej szkoły niemieckiej, jak Lessing stworzył narodowy dramat.

Obok Ekhofa, jako współzałożyciel charakterystycznej szkoły staną! F r y d er y k Ludwik Sch r o de r (1774—1816). Trwała jego zasługa polegała na tem, że scenie niemieckiej przyswoił Shakespeare’a-Chwila jego kierownictwa teatru w Hamburgu (1771—1780), należy do najpiękniejszych epok sztuki dramatycznej w Niemczech. Schro-der, chociaż obdarzony bardz;ej namiętnym temperamentem, niż Ekhof, więcej nalegał na krytyczne opracowanie roli; i on żądał, ażeby aktor pierwej zrozumiał, co ma grać, ażeby jądro charakteru pochwycił, a potem dopiero słowa, mimikę i gesty dorobił. W grze tragicznej szukał nie bezpośredniego oparcia się na ShakepeareTze, ale pragnął oddać pierwszeństwo pierwiastkowi charakterystycznemu przed pięknym, zarówno w deklamacyi, jak w prozie i mimice.

liana własny rachunek objął

Pomimo jednak ruchu w dziedzinie dramatycznej, wywołanego przez Ekhofa, u większości aktorów panowała pewna szorstkość w za-patrywraniu się na swój własny fach, u innych przeważał naturalizm który bardzo blizko graniczył z epoką burzliwych prądów w literaturze. Poezya, z jaką Ekhof i Schroder traktowali sztukę, nie pozostała bez wpływu, chociaż wymagała pogłębienia. W niektórych miejscach—w Gotha, Hamburgu, Mannheimie—wytworzyły się pewne poglądy na całość gry, w znacznej jednak mierze poglądy te były nader pokrewne. W Wiedniu, pod wpływem aktorów francuskich, którzy dłuższy czas grywali, niemieccy wykształcili swoją deklamacyę i przybrali sztuczne ruchy nawet w sztukach poważnych, bez względu na to, że gesty owe wcale powadze sztuki nie odpowiadały. Polepszenie stąpiło z chwilą, kiedy w roku 1776 dwór

kierownictwo i personel opłacać począł. Pomimo tego jednak, że dobre siły sprowadzano z Hamburga, a nawet sam Schroder czas jakiś do trupy wiedeńskiej należał, inni artyści pozostali przy swojej przesadnej metodzie.

Dobrej opinii używał J. B. Bergopzoomer (1742—1804), początkowo reżyser, który się w nieprawdopodobnych środkach oddziaływania na słuchaczy kochał. Najlepiej grywał on srogich złoczyńców. W scenach namiętnych zamykał oczy i otwierał gwałtownie, tak, żc świeciły białkami, poczem rzucał się znowu na scenę, krzyczał i, ażeby pianę z ust wywołać, brał mydło do gęby. Jako Ryszard iil-ci kładł ziarnka grochu do buta, ażeby tern łatwiej kuleć. Później jednak nauczył się lepiej panować nad sobą i był aktorem dokładnie i jasno charakteryzującym swoje postacie. J. F r Brock-m an n (1745—1812), odznaczył się przedewszystkiem, jako aktor charakterów (Hamlet, Falstaf, Beaumarchais): brakowało mu tylko umiejętności silnego wyrażania namiętności i głębokich uczuć; wtedy wpadał często w przesadę, która zresztą była główną wadą gry jego. Subtelna komedya była na niemieckiej scenie najgorzej przedstawianą; już wówczas przyznawali znawcy, że Niemcy nie mogą z Francyą wytrzymać najmniejszego porównania na tern polu. Aktor Weidmann grał Almavivę w C y ru 1 i k u S e w i 1 s k i m w wiedeńskiem narzeczu i przedstawiał scenę pijacką w najgorszym stylu, Muller grał Figara z wypchanym brzuchem.

Jak w literaturze, tak samo i w teatrze zapanował kierunek pseu-do-klasyczny. Niektórzy artyści, jak Jos. Fleck (1757—1801), dążyli do lepszej gry z własnego natchnienia, ale nowego kierunku nie pogłębili. Oddziaływał on bardziej środkami zewnętrznemi i śmiałością w pojmowaniu charakterów, niż poważnemi studyami ról. Kolebką idealistycznej szkoły był teatr w Weimarze pod kierunkiem Goethego. Do czego dążył wielki poeta, wiemy po części z książeczki jego (1808) zatytułowanej: Przepisy dla aktorów. Artystyczna zasada Winckelmana, który żądał spokoju w wyrażaniu namiętności i piękna w charakterystyce, stała się dla Goethego punktem wyjścia jego estetycznych poglądów. Gra zewnętrznie powinna dążyć do oddania idealnej powagi, a zrozumienie charakteru ma na tein polegać, ażeby zachwycać widza naśladowaniem rzeczywistości, ale rzeczywistość przeobrazić w piękno. Nawet śród największej namiętności żądał on harmonii i spokoju; cała mimika o tyle miała dla niego wartość, o ile podobną była do starożytnej plastyki. Z tych poglą-

dów, które zarówno u Winckelmanna, wLaokoonie Lessinga, jak i u Goethego tkwiły, wypływały niejako prawa, mające kierować pozy-cyą i ruchami ciała. Artysta powinien w każdym momencie swojej gry odtwarzać uczucie nie tylko prawdziwie, ale idealnie; nie powinien nigdy profilem lub plecami do widzów się zwracać, nie powinien ruchami rąk zakrywać twarzy, a zbytniemi gestami psuć harmonii obrazu.

Podobne żądania wypowiadał także względem deklamacyi. Ulepszenie wierszowego dramatu prowadziło z natury rzeczy do ulepszenia gry artystycznej. Tu właśnie dramaty Goethego i Schillera ogromny wpływ wywarły. Obaj oni nie lubili, ażeby jamby rozpływały się niejako w języku prozy; lekki, ledwie dostrzegalny akcent, powinien słuchaczowi wpadać w ucho rytmicznym wierszem. Sztuka deklamatorska musiała się stać pewnego rodzaju prozaiczną sztuką to-niczną (muzyką), z najgłębszych tajników uczuć wydobyć i rozwinąć pewną ilość tonów, ażeby dźwiękiem ich całości wywołać piękne wrażenie. Ale tu, jak i w mimice, odczucie i zrozumienie środków musi drogę wskazać.

W ten sposób wypowiedziano nową zasadę gry, będącą w zupełnej sprzeczności ze szkołą realistyczną* Wypłynęła ona nie z żadnych kaprysów i zachcianek, ale raczej jako najprostszy wynik klasycznej powagi. Dramat o treści starożytnej musiał być koniecznie przedstawiony inaczej; środkami realnemi niepodobna było stworzyć postaci, zgodnej z duchem dramatu. Źe cele takie nie łatwo osiągnąć się dały—rozumie się samo przez się. Goethe wziął się do rozwiązania zadania z żelazną energią i przeprowadził je z powagą i miłością. Ulubionym ich uczniem był Piotr Alexander Wolf.

Ale i w szkole Wejmarskiej uwidoczniły się szkodliwe zarazki, które od roku 1810 powoli rozwijać się poczęły. Jak dzieła Schillera wywołały całe szeregi deklamatorskich dramatów, tak znowu idealizm Weimarskiej sceny stworzył próżny patos w grze i zatarł mimikę.

Niektóre tylko celniejsze talenty tej szkoły zdołały wyjść obronną ręką. Wybitne stanowisko w teatrze zajęła Zofia Schroder (1781—1868), która w roku 1805 poświęciła się fachowi dramatycznemu, a w roku 1815 zaliczoną została do wiedeńskiego dworskiego teatru. Była ona jedną z najwybitniejszych reprezentantek idealistycznego kierunku gry, mistrzynią dykcyi i ruchów plastycznych, a jednocześnie obdarzona porywającą namiętnością i rządkiem bogactwem uczucia. Niewieście postacie Shakespeare’a, jakoteż Schillera, znalazły w niej

Sb

kr

fi

v.- :•

Hlf

§p W¹' A #■/. jĘ

WMit®

gglllE=

, r:i,

•3g

111

M."

pal

'M.

wmM

WA

W.

f:

WćsĘk

¥//

1?

wSSBSĘSSĘm

■v«l

iM

'*5.

mili

ii

■.

i¹'

ii

li

MU

MM

ratrafflffia

*■1 f

ESa?

skończone uplastycznienie. Wpływ jej w Wiedniujprzyczynił się najbardziej do rozkwitu sceny.

Pośród przedstawicieli retorycznej szkoły, zanotować należy Ferdynanda E s s 1 a i r’a (1772 —1840),’ który grywał najprzód w Stuttgardzie a następnie w Monachium. Zewnętrzna jego postać

Jm

rrats.

w&

\o.

‘1

II

I,

i,

!i

?V<.

ii

o;

Oj

ę. .

Itfiand, jako Bilterman w „Nienawiści i żalu.“

nadawała się do ról bohaterów; najlepiej udawały mu się takie postacie, jak Tell, Karol Moor i inne. Jego metoda odtwarzania Telia, w szczegółach, osobliwie w scenie strzelania do celu, dotychczas się utrzymała. Ale już Esslair dowiódł, że romantyzm i do sztuki dramatycznej wkroczyć może; pojmował on deklamacyę już nie w znaczeniu szkoły wejmarskiej, a chwilowyi»-uczuciom, tak w tonie, jak i w traktowaniu mimiki więcej miejsca przeznaczył.

f/il

mii

MM

ws

mm

wg 1

ff-

Mm

4* j i« t

i ;-■-{{ v{j

§h

iŁ

flf

«I

i

fen

BU

wm

ST

I?

i'v

ll§

M-l

li

ISS

w?

:f

?§

mm §t||

IHMI

■

?s

>g

gt'

mm

fes

>■*

NK'f ^

' :$1-V

!.v\    \

jgl

•S

■i

Mili

;>• ■

ml

“M

•4.,,

jjgps

llgfl

KSSS.-

JP Spf ■ni

IpF?

|v

■P

Joli

!WISI

mm

Ludwik Devrient, jako Gloster w „Ryszardzie Ill-im.“

Kiedy więc idealna szkoła powoli wysuwała się z chłodnego klas-sycyzmu i przekształcała się w romantyczną, realistyczna szkoła Ek-hofa i Schrodera pod wpływem Wilhelma Ifflanda (1749—1815) kształciła się dalej i w związku z poważną komedyą mieszczaństwa, szczególnie w północnych Niemczech, uznanie znajdowała. W 1796 r. objął Iffland dyrektorstwo Berlińskiego narodowego teatru i pozostał już tu aż do śmierci. Naturalność, o ile ona odpowiadała jego skłonności do postaci współczesnych, cenił najwyżej. Nie był to wcale geniusz, który bezpośrednio wcielał się niejako w charakter i, stosownie do własnych uczuć, te najlepiej malował, które jego usposobieniu najlepiej odpowiadały, ale jak ŚjEkhof i Schruder, człowiek pełen talentu, umiejący n aj mniej szerysy rzeczywistości pochwycić i do swego celu przystosować. Nie umiał odtwarzać ludzi, którzy jak Wallenstein naznaczeni byli jakimś tajemniczym rysem lub też obdarzeni gwałto-wnemi namiętnościami,—w takich rolach przewyższał go Fleck, ale gdzie były postacie' realistycznie pomyślane, tam okazywał się mistrzem. Pragnął zawsze stworzyć postać o najdrobniejszych szczegółach, we wszystkich przejawach swego życia noszącą piętno rzeczywistości. Pogłębiał więc tak zwaną ,,niemą grę,” tworzył doskonałą maskę. Już z samego wystąpienia jego widz mógł wnosić, co za charakter stoi przed nim; najmniejszy ruch ręką, każde zgięcie palca było znaczącem. Odpowiadała temu wszechstronność jego dykcyi i intona-cyi, które z każdym akcentem pogodzić się dały. Nic też dziwnego, że nadawał się on najbardziej do mieszczańskiego dramatu, w najob-szerniejszem znaczeniu, do charakterów sentymentalnych, dobrodusznych, komicznych. W tej dziedzinie Iffland był samodzielnie twórczym: od eleganckiego światowca począwszy, aż do komicznego fagasa, posiadał całą galeryę typów. Jego ubiór, ruchy rąk, każde ustawienie nogi, w ogóle jego maska były skończenie artystyczną.

Jak weimarskiej szkole, tak samo i hambursko-berlińskiej groziło niebezpieczeństwo przesady, czyli grzechu przeciwko zasadzie artyzmu. Nawet Iffland nie był wolny od zarzutu niedokładnego traktowania niektórych ról w szczegółach. Najniebezpieczniejszem jednak było drobiazgowe wykończanie ról, należących do tragicznego repertuaru. Wszystkie drobnostki mimiki, które u Ifflanda łączyły się w pewną ściśle spojoną całość, pojedyńczo były łatwe do naśladowania, stosowano też je wkrótce w całych Niemczech, wskutek czego w komed}i mieszczańskiej wytworzyła się pewna maniera, nacechowana przesadą, jak to się zwykle przy naśladownictwie zdarza.

Oryginalnem zjawiskiem, naturą nawskróś artystyczną był Luci w₍i k De v r i e n t (1787—18.32), który rozwinął się zupełnie niezależnie od panujących prądów. Pod wielu względami przypomina on Kean’a, nie tylko dlatego, że prowadził życie pijackie, które go zgubiło, ale też z powodu wspólnych cech charakterystycznych talentu. W porównaniu z Ifflandem, chociaż w charakterystyce komicznych postaci szedł za nim, obdarzony był intuicyjnym geniuszem. Brako-

• ''śźMgrź

mt

m*

. i

(i

I"

^ ■ rMgmm

r?

jM||

;r/[

Bi!

mm

MM

mm

mHBPK

iHK'

Lady Hamilton.

wało mu równomiernego spokoju, potrzebnego do przeprowadzenia w kierunku jednolitym od początku do końca pewnej roli; brakowało bogactwa środków rozporządzalnych—jego organ mowy był szorstki, deklamacya niełatwa, postawa wątła,—ale ile razy przedstawiał ostateczności, ludzi strasznych, niezwykłych, lub na wskroś komicznych, wtedy przelewał w te postacie całą demoniczną siłę swojej natury i umiał duszę słuchaczy wstrząsnąć do głębi. Franciszek Moor, Shy-lock, Hassan w Fiescu, Gloster byli odtworzani przez niego bez prze-

sady, zupełnie z innej strony, niż zwykle pochwyceni z tak wielką, siłą odtwórczą, na jaką się przed nim nikt nie zdobył. W niektórych wielkich scenach swojej roli grał, nie troszcząc się o widzów, można powiedzieć, że tworzył. Nie potrafił jednak nigdy rozwinąć całego zasobu swojej siły, stąd też gra jego była nierówną; niektóre części roli traktował lekceważąco lub feż fałszywie, ale ile razy wpadł na drogę wspólnych z poetą uczuć, wtedy wszystkie jego braki znikały.

im

■V

w-

"'V.

■m

mm

•^tggg

IItnryka Hendel-Schatz.

Na nieszczęście nałóg pijaństwa złamał wcześnie jego siłę ducha, tak samo, jak i przyjaciela jego A m ad eu s z a Hofman na. Mimo to przykład Devrient’a w wielu kierunkach działał zachęcająco; silne zaakcentowanie sprzeczności, gwałtowności i namiętności w grze, zwykłe-następstwajego nerwowego temperamentu, miały uznanie, znalazły Avięc i naśladowców. Skutkiem tego zapanował niebezpieczny naturalizm, który niejednokrotnie stawił niemiecką scenę w ciągu bieżącego stulecia nad brzegiem przepaści.

W przeciągu czasu od roku 1820, zanotować wypada rozwój samej techniki gry, mianowicie urozmaicenie metod przedstawienia.

W Berlinie przeważał kierunek realistycznej szkoły, w Wiedniu, wobec sprzyjających okoliczności oba kierunki godziły się ze sobą, a w komedyi zdołano osiągnąć prostotę i dawną szlachetność w całości.

Wspomnieć jeszcze należy o sztuce pięknej postawy. Zasłużyły się na tern polu lady Hamilton i Henryka Hendel-Schutz. Naj-prost8zemi środkami za pomocą odpowiedniej pozy i mimiki potrafiły one wywoływać największe i najgwałtowniejsze uczucia. Szczególnie Hendel-Schutz nieporównaną była w niektórych starożytnych rolach.

To, cobyśmy mogli w znaczeniu teraźniejszem nazwać teatrem, początek wzięło w P o 1 s c e w ostatniej dopiero ćwierci XVII wieku. Teatr od dawna znajdował u nas gościnny przytułek w domach magnatów, ale narodowego teatru nie było, w znaczeniu instytucyi stałej. Stały gmach polecił zbudować dopiero Stanisław August w 1779 roku na placu Krasińskich; największą siłą i ozdobą jego był Wojciech Bogusławski, którego imię związane jest z dobą największego rozwoju teatru w Polsce w ogóle. Drugim człowiekiem, mniejszej od Bogusławskiego siły, alemoże, z powodu wyjątkowego położenia Gralicyi, w której pracę swoją rozpoczął, równie wielkiego znaczenia, był J. N. Kamiński. Drogi obu tych ludzi krzyżowały się często, jakkolwiek Bogusławski znacznie wcześniej zawód swój rozpoczął, ale ponieważ działalność ich przypada także na okres do roku 1830, przeto ażeby nie rozrywać uwragi czytelnika, dalej nieco, w miejscu właściwem o sztuce teatralnej, jej rozwoju u nas i wybitniejszych reprezentantach, mówić będziemy

ROZDZIAŁ XII.

Wynalazki w dziedzinie techniki i ich znaczenie.

IŁostęp ludzkości od najdawniejszych czasów wiąże się z wynalaz-kiem środków ułatwiających pracę, a przez to zwiększających nie-, jako siłę. Popychana koniecznością, a często podtrzymywana tylko szczęśliwym wypadkiem, siła twórcza człowieka dążyła do sztucznego niejako zwiększenia zasobu sił ludzkości, ażeby zwyciężyć opór, w najobszerniejszem słowa tego znaczenia rozumiany.

20

Wiek XIX.

Twórcza działalność najgłębszej starożytności ściśle się wiąże i naśladuje ustrój ciała ludzkiego: złożoną pięść można uważać za prototyp młota, składającą się dłoń z palcami za szczypce, zęby mogły podać myśl zrobienia piły. Z tych pierwotnych, grubych form wykształciły się później narzędzia i machiny ułatwiające człowiekowi pracę. Im bardziej postępowała kultura, tem większe ciężary miał człowiek do pokonania, tem wszechstronniej kształciły się wszystkie narzędzia i powstała nowa nauka o środkach ułatwiających pracę ludz-

V"

,'V;

igl

r' ,

iEBISs

Mmmm

MW??

Lsł

• Si

SMMaŁfea .ii.. <..

esm?

Bal

ii

łŁsH

Przędzalnia Hargreav’a.

ką—t. j. mechanika. Wytwarzały się wprawdzie środki coraz bardziej złożone, ale wymagały też coraz większego natężenia siły ludzi lub zwierząt. Znakomity postęp rozpoczął się od zastosowania wiatru i wody, jako motorów.

W rolnictwie, w przemyśle tkackim, w wytwarzaniu i przetwarzaniu środków pożywienia bardzo wcześnie zaczęto już zastosowywać narzędzia. Chociaż więc wzmagający się zbytek, rozrost sztuk i rzemiosł wymagał niejako postępu w tej dziedzinie, zawsze jednak znaczny współudział człowieka w pracy machin był największą stroną

czynną. Im jednak bardziej wzrastała ludność w państwach nowożytnych a ożywiający się coraz więcej handel ułatwiał wymianę wytworów pojedyńczych państw; im bardziej rozwijał się przemysł, który przewyższać począł rolnictwo, tem mniej wystarczającemi się stawały rozporządzalne siły ludzkie. Takie nieodpowiednie ustosunkowanie musiało przede wszy stkiem tam się zaznaczyć, gdzie wszystkie źródła bogactwa narodowego polegały na wytwórczości przemysłowej i handlu, jak w Anglii.

fi

'T

E.

::

'Łh

YŻ.

Przędzalnia Arkwrighfa.

Ona też stała się krajem największych wynalazków. Pierwszych wynalazków XV Iii-go wieku, od których się rozpoczęła nowa era w przemyśle, dokonano w dziedzinie posiadającej najdonioślejszą wartość dla Anglii—w przemyśle przędzalno-tkackim.

James Hargreave, tkacz w Randhillu około Blackburnu, (1719—1778) usilnie pracował nad tem, ażeby warsztat przędzalno-tkacki, używany do przędzenia bawełny w domu, ulepszyć i udoskonalić. Po wielu niepomyślnych próbach udało mu się zbudować przędzalnię z początku o 8 wrzecionach, później o 86, a w końcu doprowadzić ilość do 120 wrzecion, które z łatwością jedna robotnica obsługi-

wać mogła- Przędzalnię jego, nim zdołał na ni% patent otrzymać, sprzedano w wielu egzem plarzach, wielokrotnie naśladowano i wprowadzano do fabrycznego użycia przeważnie przez fabrykantów w Lan-

mim

. ■

muM

iMtUr*

<js§

vu

\\A

r?

IV?-ŹSŚ

fWĘm

im

;|||

lik

'■■■' JM

uni

K.

piSi

|Sgś

Mjb

iii - ■

fc.

m-

sg=y:S?<

.Ryszard Arkwriglit.

cashirze. Wynalazca przegrał wytoczone procesa i musiał się zadowolić dochodami swego małego warsztatu, aż wreszcie zakończył życie w domu ubogich w Rottinghamie.

W rok po Hargreav’ie wynalazł Rys z ar d Ark wright (1732— 1792) machinę przędzalna. Szczęśliwszy od swego poprzednika, zdo-

łał znaleźć przyjaciela, który mu dostarczył środków materyalnych i umożliwił wykonanie projektu. W roku 1769 wyrobił Arkwright najprzód patent, a potem uzyskał dziesięcioletnią prolongatę. Przędzalnia jego mogła być poruszana siłą koni lub wody.

Wkrótce, skombinowawszy wynalazek Hargrave’a i Arkwright’a Samuel Crompton (1753—1827) wynalazł nową przędzalnię, za pomocą której usunął głównie przędzalnię Hargreave’a i ograniczył ją do bardzo małych warsztatów. W roku 1784 pierwsza przędzalnia

a|

II

ii

i'!

IMS

w*

gP

ST

IIPJSIISSP

Karol Marya Jacąuard.

była wprowadzoną w krajach nadreńskich, w 1799 w Austryi, a 1800 roku w Saksonii.

Ręka w rękę z powolnym rozwojem i doskonaleniem się przędzalnej machiny, szło dążenie do ulepszenia całego tkackiego warsztatu, ażeby go uczynić łatwiejszym do prowadzenia. Tu należy zaliczyć jednego z największych wynalazców — Karola Jacąuard (1752— 1834). Obok rzadkich zdolności do mechaniki, był on jeszcze wysoko uposażony prawdziwie ludzkiemi uczuciami. Od dawna Lyon (Lug-dun) był środkowym punktem przemysłu jedwabniczego, który zatrudniał całą ludność miejską,, nie wyłączając dzieci. Już jako chłopiec napatrzył się na wszelkiego rodzaju biedę i nędzę, dla których nie był obojętnym; począł też rozmyślać nad tern, w jaki sposób ulżyć losowi przeładowanego pracą robotnika. W pierwszych latach istnienia rzeczypospolitej przemysłjedwabniczy bardzo podupadł. Jacąuard, który ze swoim synem wyrostkiem w szeregach armii służył i syna w walce stracił, powrócił potem w strony ojczyste. Brak środków do życia przeszkadzał mu początkowo do wykonania planów, aż w końcu znalazł sobie pomocną rękę. Od roku 1799 do 1819, przesiadywał na wsi, w małym domku, gdzie miał zabezpieczoną skromną sumkę na życie i pracował ustawicznie nad ulepszeniem wynalazku. Już w roku 1825 na 30,000 warsztatów lyońskich 10,G00 korzystało z jego wynalazku.

Wszystkie machiny, wynalezione dotychczas, miały tę wadę, że posiadały dość ważkie granice pracy: potrzebowały pomocy siły ludzkiej, a nawet przy dość zręcznej konstrukcyi wymagały wielkiej uwagi ze strony robotników. Należało więc wymyślić taką, któraby zastąpić mogła większą część roboty rąk ludzkich. Rozwiązania problematu całkowitego warsztatu mechanicznego dopełnił proboszcz E d mu n d C a r t w r i g ht (1743 —1823) w roku 1786; dopiero w naszym wieku wynalazek ten ulepszył HarwoodHorrock do tego stopnia, że celowi odpowiada zupełnie.

Myśl zastosowania machiny do szycia powstała także w ubiegłem stuleciu. Wiadomości o pierwszych próbach, które w roku 1755 jednocześnie w Niemczech i Anglii dokonane były, nie posiadały jeszcze dość jasności i pewności. A jednak już machina Tomasza Saint’a, w 1790 roku patentowana, jest oparta na zasadzie dotychczas stosowanej przy machinach do szycia skóry. Korba ręczna przenosiła ruch na aparat, materya wsuwaną była za pomocą kół zazębionych pod igłę, która wyszywała ścieg łańcuszkowy w dziurkach, robionych poprzednio przez szydło. Czy machina ta znalazła zastosowanie w warsztacie, nie wiadomo, to tylko pewna, że posłużyła ona za podstawę do dalszych w tej mierze prób i doświadczeń. W roku 1801 pewien Anglik wziął patent na machinę do haftowania, w 1814 tyrolczyk, krawiec, Józef Madersberger, wymyślił nowy aparat także za pomocą korby poruszany; igła po wyszyciu krótkiej nici, musiała być nawlekaną na nowo. W końcu jednak wynalazca stracił cierpliwość, podarował machinę do muzeum modelów przy politechnice Wiedeńskiej i pracował

Kiedy więc w dziedzinie mechanik dokonywały się takie doniosłe odkrycia, znaleźli się genialni ludzie, którzy zapragnęli siłę natury poddać władzy ducha ludzkiego,— siłą. tą było ciepło, a właściwie para, jako produkt jego; był to ten olbrzym, na którego ramionach spoczęła większa część nowożytnej kultury. Najśmielsza fantazya pierwszych wynalazców przeczuwać nawet nie mogła, jakie znaczenie będzie miało dla rozwoju ludzkości zastosowanie pary. Jak w naturze żadna z form nie występuje bezpośrednio, tak samo dzieje się w życiu duchowem

dalej ręcznie. Dopiero w roku 1830 ukazały się na tem polu nowe wynalazki.

ludzkości. Chociażby się myśl pewna wydawała zupełnie nową,

Hi

zawsze jakaś cząstka jej wiąże się z poprze-dzającemi ją pokre-wnemi pracami. Hi-

TSI Ki

się z okrętem bez żagli,—lecz o budowie tego okrętu nic nie wiemy. W roku 1614 de Caux zbudował

przyrząd, którego działanie jest związane z rozwojem zasto-sowywania pary. Ko-cieł, napełniony do pewnej wysokości wodą, podgrzewany bywał na ogniu, skutkiem czego wywiązy, wało się ciśnienie pary na powierzchnię wody, i przez rurę, umieszczoną w kotle, wy-

mam

■H

•imt

czyniono doświadczenia

storyę więc każdego wielkiego wynalazku poprzedza niejako doba wstępna. J uż w XV i XVII stuleciach

Aparat do wywiązywania pary de Caux’a.

w celu zużytkowania pary, jako siły poruszającej. W roku 1545 kapitan hiszpański de Garay popisywał sadzało ją do góry szerokim strumieniem.

Obok de Caux’a zanotować należy imiona W orceste r’a, P a p i n’a wynalazcę klapy bezpieczeństwa, Tomasza Savary’ego i Ne wco men’a. Ostatni ulepszył machinę Sav a ry’eg o i przystosował ją do praktycznego użytku. Zastosowano ją do czerpania wody w górnictwie, w Kornwalisie- Zasada budowy Savary-Newcomen była następująca: w próżnym cylindrze, umieszczonym pionowo nad kotłem parowym, poruszał się szczelnie tłok, zamykający, za, pomocą odpowiedniej klapy, kocie! parowy. Jeżeli rura była próżna, powietrze atmosferyczne naciskało klapę w dół, przy wpuszczeniu zaś pary tłok podnosił się do góry. Ruch ten, za pomocą sztangi, umieszczonej na końcu

dwuramiennnego drążka, jak przy wadze, odbywał się z góry na dół przemiennie; otóż za pomocą drugiego ramienia, podnoszącego się do góry, wydobywano z głębi wodę. Ażeby ów przemienny ruch umoże-bnić, potrzeba było gromadzącą się w cylindrze parę usunąć. Odbywało się to za pomocą wpuszczania do cylindra zimnej wody, czyli zgęszczania vel skraplania wody. Skroplona i wpuszczona woda odpływała za pomocą podnoszenia klapy.

dP

11

bill

■JSlilUB

wfwrrmm

ii?-

im

II

a®

mmmm

as

rfl

Machina parowa Newcomen’a.

Oczywiście więc regularne funkcyonowanie machiny polegało na tein, ażeby klapy w czas właściwy były zamknięte i otwarte, co znowu wymagało nader wielkiej pilności i uwagi ze strony robotnika. Chłopiec, pracujący w Kornwalisie przy machinie systemu Newcomena; H u m p h r y P o 11 e r, pod wpływem bardzo pilnej i zabójczej pracy, wpadł na pomysł usunięcia niedogodności, w końcu udało mu się poje-dyńcze krany tak z całym ruchem machiny, połączyć, że za pomocą samej siły pary odbywało się otwieranie i zamykanie klap (wentylów). W ten sposób około roku 1718 położono niejako podwalinę do zupełnej samodzielności machiny parowej, lecz mimo to nie usunięto bynajmniej ciężkości budowy całego mechanizmu, przez co, oczywiście, machina parowa była niezdatną do innego zastosowania. Zupełne przeprowadzenie tej zasady związane jest z imieniem Jamę s’a Wat t’a (1736—1819).

Pf

>;■

mi

W.

'jm

i§l

o-

niw

James Watt.

W roku 1755 Watt, oddany na naukę do londyńskiego majstra, dla uzupełnionia swoich wiadomości z mechaniki, w rok potem udał się do Glasgowa, gdzie stosownie do swego fachu otrzymał zatrudnienie w uniwersytecie. Od roku 1762 począł się Watt wyłącznie zajmować badaniem siły pary. Decydującem było to, że model machiny Newco-mena, który mu służył do ilustracyi wykładu, w ruch puszczał. Wkrótce poznał, gdzie są najsłabsze strony konstrukcyi takiej machiny— przekonał się mianowicie, że machina pracowała w skutek utraty siły popędowej (ciepła). Woda, używana do kondensacyi (zgęszczania, pary) mocno ochładzała ściany cylindra; przy każdym więc napływie nowej pary część jej skraplała się przy chłodnych ścianach, oczywiście więc jako siła popędowa była straconą. Watt zwrócił tedy przede-wszystkiem uwagę na budowę aparatu, w którymby po za cylindrem odbywało się zgęszczanie pary, i nazwał ten aparat kondensatorem (1769). Drugie ulepszenie polegało na tem, że Watt opuszczanie się tłoka starał się osięgnąć nie za pomocą ciśnienia powietrza, lecz za pomocą cylindra, w ten sposób zbudowanego, że para wchodziła tam na-przemiany ponad tłokiem lub pod tłokiem i w ten sposób ruch w dwóch kierunkach wywoływała. Po peAvnycli usiłowaniach Watt zdołał model swój na wielką skalę wykonać, lecz dopiero w 1773 roku wszystkie swoje pomysły w praktyce zastosował. W tym samym roku zawiązał bliższy stosunek z ogromną fabryką Boulton w Soho pod Birminghamem. Tu dopiero talent jego, wspierany środkami pieniężnemi i siłą pracy rozwinąć się zdołał.

Wyżej wspomnieliśmy, że parowa machina Newcomen’a była zastosowaną do czerpania wody; do tego też celu przystosowano całą jej konstrukcyę, szczególniej zaś umocowanie sztangi od tłoku na ramieniu wagi.

Z tego wynikała nieregularność w funkcyonowaniu machiny, mianowicie zatrzymywanie się jej, na chwilę wprawdzie, w czasie podnoszenia się i spadania tłoka. Niedogodności tej zaradził Watt zastosowaniem koła rozpędowego. Usunął również nieregularny dopływ pary. Ponieważ niemożliwem było utrzymanie ognia wjednakiem natężeniu, z tego wynikało szybsze lub powolniejsze wytwarzanie sie pary, a stąd, oczywiście, szybszy lub powolniejszy ruch machiny. Z początku usiłował Watt osiągnąć równomierność dopływu pary przez zastosowanie klapy, umieszczonej w samej rurze, doprowadzającej parę z kotła do tłoka. Klapa ta, przez specyalnego robotnika obsługiwana, miała na celu regulowanie dopływu. Ale i tu największa uwaga była niezbędną, gdyż niebaczność łatwo mogła wywołać eksplozyę. Watt w sposób nader pomysłowy zdołał czynność robotnika zastąpić mechanizmem, a uczynił to za pomocą tak zwanego regulatora.

Aparat ten składa się z dwóch jednoważnych kul, umocowanych za pomocą dwóch ramion do wspólnej osi; zaziębione kolo, umieszczone z boku, wprowadza w ruch wirujący oś, przenoszącą ruch na inne koło. Tu miewa zastosowanie prawo natury, zwane siłą odśrodkową, brzmią-

ce, jak następuje: każde ciało, obracające się koło stałej osi, usiłuje od tej osi (środka) oddalić się i to tem bardziej, im wirujący ruch jest silniejszy. Przy szybkim więc ruchu wirowym kule będą usiłowały od osi swojej się oddalić, przy zmniejszonym —zbliżyć się do niej. Ruchowi ich odpowiada ruch zasuwy (szybra); do niego jest przymocowana sprężyna, połączona z klapą, przez którą przechodzi para z kotła. Jeżeli machina pracuje za powolnie, stosownie do tego obraca się re-

i:

"•

m.-

i*

ii

li

mm

ii

■:$*i- w#*

itóglS £

S:

y-..;

Wk

g|M

SU® v;.

ikr

SI

mm

I mm

\V

Bi

h’

-.k

J imes Watt.

gulator, promień obrotu kuli zwęża się, przez co naciska się sprężyna i rozszerza się klapa; jeżeli machina pracuje za szybko, klapa się zamyka i zmniejsza dopływ pary.

W roku 1782 wykończył Watt pierwszą podwójnie działającą machinę parową, skutkiem czego umożliwił zastosowanie siły pary i do innych celów, nie tylko do pompowania wody.

Ruch machiny w głównych zarysach jest następujący: para, wydobywająca się przez L z kotła(str. 317), dostaje się do nn, mm i za pomocą odpowiednio zbudowanej zasuwy doprowadza się do tłoka M, który podnosi się lub opuszcza. Klapa, znajdująca się w rurze L, r, połączoną za pomocą sprężyn khhgy z regulatorem, normującym w sposób powyżej opisany, dopływ pary. Jeżeli tłok M podnosi się, naciska odpowiednie ramię szali W, przez co drugie ramię balansiera zniża się i naciska boczną dźwignię T. Wtedy para wchodzi ponad tłokiem, naciska go i pociąga balansier O w dół, który w punkcie W zatrzymuje się i za pomocą koła ekscentrycznego U zakończa jednorazowy obrót koła rozpędowego. W ten sposób całkowita otrzymana siła za pomocą pasa bez końca, lub odpowiednio wstawionych dźwigni, może być, gdzie się podoba, przeniesioną.

Zadanie nasze nie pozwala szczegółowo zajmować się wszelkiemi ulepszeniami, dokonanemi w tej dziedzinie przez Watta; zamierzaliśmy tylko wskazać, w jaki prosty i pomysłowy sposób wydobyty cieplik przekształca się w siłę. Widzimy, w jaki sposób siły przyrodzone, jak rozprężalność pary, siła odśrodkowa i inne działają w celu wydobycia, przeniesienia i regulowania siły czynnej. Z rąk Watta olbrzym wyszedł posłuszny, jak dziecko, punktualny, jak zegarek i, jako nowy rycerz w walce kulturalnej, zapisał się w dziejach Anglii i ludzkości. Od roku 1785 dziedzina budownictwa machin rozwinęła się w sposób nieprzeczuwany i umożebniła rozwój wielkiego przemysłu. Od roku 1800 Watt przestał już pracować, lecz ruch techniczny postępował dalej. Wkrótce machina parowa nie wystarczała już do wywołania pożądanego efektu siły. Działanie pary zależało od stopnia rozprężalno-ści i objętości tłoka. Ciśnienie na każdą część powierzchni tło ka, działało z pewną oznaczoną siłą, mianowicie: 1033 gramów na centymetr kwadratowy; suma przeto działania była większą w miarę wielkości przecięcia cylindra. Potrzeba wytworzenia większego zasobu pary była w związku z użyciem większej ilości materyału, co oczywiście powiększać musiało koszta w ogóle. Usiłowano tedy powiększyć rozprężalność gazu, nie powiększając tłoka i cylindra. Ulepszenia nad Wysokiem ciśnieniem machiny dokonał T revithik w roku 1802, lecz zastosowanie nastąpiło dopiero w najnowszych czasach w Ameryce, za-sprawą Humphry Edwards’a.

Jak gwałtowny wpływ wywarły machiny parowe w związku z wynalazkiem Hargreave’a, Arkwright’a i innych, człowiek dzisiejszy wyobrazić nawet sobie nie może. My od młodości już żyjemy w wieku pary, zaledwie więc mamy pojęcie o tern, jak powoli, jak ciężko rozlewało się we wszystkich kierunkach życie twórcze. Para

in

miu

iP-" Tr^:h:..: aaBBB

ll

If^gig

i Alicji

=I3SSfl

"1

Hrapni

W M

K'i

il

:•

tu

mi

II

ss

w ■

■r fc

li

ii

Ep™HfcB

Ł^fe

SL

tli

gEggagasassagm

PI

x'.

:.v

rafes? ^

KH?

~l)

Podwójnie działająca machina parowa Watta.

Cmi

. *3 -dk 1!!

eHsf-sma

1Hz

i. Mil!

_______i

•7"

IMHfc

II

Bi u lim-⁻

w ciągu kilku dziesiątków lat przekształciła istniejące stosunki; ona to właśnie rozpoczynała panowanie nad światem trwalsze niż Napoleona I-go; ona to legła w osnowie teraźniejszej kwestyi socyalnej. Żelazo i węgiel pozyskały znaczenie, jakiego się nawet nie domyślano, a z niemi rozkwitło górnictwo. W krótkim bardzo czasie fabryki zasiały formalnie wiele prowincyi Anglii. W Staffordshirze zakwitł przemysł wyrobów glinianych, powstały odlewnie żelaza, pławialnie, kuźnie olbrzymie; na pólnoco-zachodzie pracowało tysiące warsztatów przędzalnych; Liverpool i Manchester stały się olbrzymiemi punktami dośrod-kowemi przemysłu bawełniano-tkackiego, a wszędzie pracowały machiny, niezmordowane towarzyszki nowoczesnego człowieka, pionierki nowych czasów. Kiedy więc ujarzmione przez człowieka siły natury nieprzejrzaną ilość surowych produktów przerabiały, a machiny dopomagały do wydobywania z głębi ziemi rudy i węgla w ilości stokrotnie większej niż przedtem, środki ruchu, w ogóle komunikacye były w najgorszym stanie i groziły poniekąd powstrzymaniem całego rozwoju.

Drogi były jeszcze zaniedbane, a w zimie prawie nieprzystępne dla komunikacyi. Wiele bardzo produktów przyrodzonych, jak n. p. węgiel, nie mogły być daleko transportowane, gdyż przewóz nie opłacał się; wyroby przemysłowe były również za drogie, przewóz jednej tonny z Londynu do Oxfordu wynosił na dzisiejszą cenę 300 marek (około 130 rs. według kursu); pośpieszna poczta na tej samej przestrzeni około roku 1760 trwała ośm dni. Komunikacya wodna nie mniej była niedogodną i dostępną tylko dla statków płytkodennych.

Wprawdzie zbudowano kilka kanałów, ale machina parowa do komunikacyi zastosowaną jeszcze nie była.

Przedewszystkiem wymienić trzeba kanał B r i d g e w a 11 e r przez genialnego Jamesa Brindley’a rozpoczęty (1716—1772), a w roku 1761 ukończony. Przecinał on góry i doliny, miał akwadukt o 200 metrach i podejmował statki o 160 centnarach ładunku. Równie pilną zwrócono uwagę na budowę dróg lądowych, najwięcej jednak zrobiono, począwszy od roku 1816 przy pomocy inżyniera Mac-Adama (1755—1836). Ale tem nie zadowalano się wcale; przeciwnie, im komunikacya stawała się lepszą, tem bardziej dążono do zmniejszenia straty czasu, czyli żądano komunikacyi szybszej. Racyonalna hodowla koni, jakoteż ułatwienia w organizacyi pocztowej, przyczyniły się do tego, że można było dwie mile angielskie ujechać na godzinę; to jednak, co było niezłem przy komunikacyi listowej lub osobowej, nie-dało się zastosować do handlu.

Łatwo więc zrozumieć, że często wpadano na myśl zastosowania pary do ruchu transportowego. Jeszcze w roku 1769 Lotaryńczyk JózefEugnot (um. 1804) usiłował zbudować parowóz, który miał służyć dla transportu materyałów wojskowych, ale nie udało mu się pozyskać łatwej zwrotności wozu: przytem kocieł musiał być co kwadrans na nowo wodą napełniany.

/m

SK-.:

m.

tl

■ 'V

Jerzy Stephenson

Watt i jego towarzysz, w Soho, Murdock powzięli zamiar stworzenia parowej komunikacyi, ale do poważnych rezultatów nie przyszło. W roku 1786 podał się 01iver Evans (1755—1819) w Pensylwanii o patent na wóz parowy; odmówiono mu jednak na zasadzie, że pomysł był niewykonalny. Wynalazek dopiero 1796 roku w Marylandzie patentowano, lecz Ewans nie znalazł środków materyalnych ani w kraju, ani w Londynie, dokąd się udał. Wrócił tedy do Ameryki i urzeczywistnił myśl swoją, wyśmianą przez wielu. W grudniu 1800 roku wjechał na własnym parowozie do miasta. Lecz nawet takie naoczne przekonanie o wykonalności jego pomysłów nie pomogło wiele; z braku materyalnej pomocy, nie upowszechnił się jego wynalazek.

Zasadę jego zużytkowali wszakże Ryszard Trevithik i Andrzej Vivian, którzy w roku 1801 zbudowali parowozy. Lecz i im nie lepiej się powiodło, aniżeli Evansowi, chociaż lokomotywa Trevi-thik’a, szczególniej w Londynie, wywołała wielkie wrażenie.

W górnictwie północnej Anglii już od setek lat używano dla przewożenia rudy i węgli stałej kolei. Trevithik zastosował pierwszy do szyn żelaznych parowóz i w roku 1802 uzyskał patent. Lokomotywę drożną odrzucono dlatego, że tarcie miało być za wielkie; co zaś do parowozu, mającego funkcyonować na gładkich szynach, utrzymywano, że będzie to niepodobieństwem z powodu zbyt małego tarcia. Błąd ten, przez uczonych i fachowych ludzi podtrzymywany, nie pozostał bez wpływu. BI einkinsop (1811), C h ap m a n (1812) i Brunton (1813) budowali swoje lokomotywy pod wpływem tej opinii, że brakujące tarcie potrzeba będzie za pomocą odpowiednich przystosowań uzupełnić. Pierwszy więc stosował koło zazębione, wchodzące w zazębione szyny, dopiero B 1 a c k e t miał odwagę przeciwko przesądowi wystąpić i, przeprowadziwszy badanie, przekonał się, że przyleganie między szyną a kołem jest dość wielkie i wszelkie przyrządy wstrzymujące usunąć można.

Dopiero Jerzy Stephenson (1781—1848) zapewnił nowej zasadzie zupełne zwycięstwo. Należał on do rzędu ludzi, którzy, po niewypowiedzianych walkach, własną siłą zdołali jednak dopiąć celu. Ojciec jego był palaczem; syn, zaledwie sześcioletni, już musiał ojcu pomagać do zdobycia chleba powszedniego. Już wówczas objawiła się w nim wielka zdolność konstruktorska; rozwinęła się ona jeszcze bardziej od chwili, kiedy w roku 1795 został palaczem przy machinie parowej. Dopiero w 1812 roku, po długich i ciężkich latach, jako inżynier, otrzymał zajęcie w kopalni węgla w Killingworth. Tu zbudował pierwszą swoją lokomotywę, która dowoziła węgiel na plac ładunkowy (1814).

Oka jego nie uszły braki konstrukcyjne, starał się nad niemi zapanować, co też się w części udało na linii między Darlingtonem i Stocktonem. Linia ta, posiadająca 61 kilometrów długości, była pierwszą projektowaną dla ruchu transportowego wogóle. Działo się

M!

mm

Lokomotywa Stephensona z roku 1^14.

to w roku 1821. W następnej księdze powrócimy do dalszego rozwoju . tych stosunków.

Pierwej nim na lądzie, przeznaczonem było ujrzeć zastosowanie machiny parowej na wodzie. Już w roku 1707 Papin zbudował mały statek o kołach czerpakowych, ale miejscowi żeglarze zniszczyli go

Statek parowy „Karolina Dundas.”

21

z obawy, ażeby się nie stał dla nich groźnym współzawodnikiem. Próba pozostała bez żadnego skutku; tak samo inne próby spełzły na ni-czem aż do roku 1777. W tym czasie wystąpił ze statkiem parowym inny Francuz. Jouffroy. Statek ów posiadał z obu stron wiosła W roku ' budów. of Łek parowy Miller, Taylor i Syming-ton z kocami czerpaków r le dopiero w 1802 roku udało się Sy-Wiek *

mingtonowi statek swój Karolinę Dundas używać do holowania innych, ale właściciele kanałów obawiali się uszkodzenia brzegów— i trzeba było używania go zaniechać. Statek posiadał podwójnie działającą. machinę Watta.

Młodzieńczo silne i wolne państwo z tamtej strony Oceanu dokończyło rozpoczętą przez Europę robotę; Robert Fulton (1765—1815), Pensywańczyk, uczynił Amerykę kolebką nowożytnój żeglugi parowej. Fulton, najprzód złotnik, potem malarz, poświęcał się w Londynie studyorn nad mechaniką i w krótkim czasie dokonał kilku wynalazków; między innerni wynalazł rodzaj torpedy, którą nadaremnie rządowi francuskiemu proponował. Już miał, znękany niepowodzeniem, Paryż i Europę opuścić, kiedy wypadek sprowadził go z Li-vingstonem, posłem Stanów Zjednoczonych, na dworze pierwszego konsula Bonapartego. Livingstone, chociaż osoba nie fachowa, od 1797 roku zajmował się sprawą żeglugi parowej i, pomimo odstraszających doświadczeń, nie stracił wiary w powodzenie i wartość nowej idei. W 1801 roku znalazł nakoniec w swoim rodaku zdolnego inżyniera, a w roku 1801 wykonał próbę z parowcem, który okazał się wprawdzie lekko lecz niedostatecznie szybko funkcyonującym. Ponieważ Bonaparte sprawę żeglugi parowej zakwalifikował do katego-ryi oszustwa, obaj spólnicy postanowili pracować nadal już w kraju ojczystym i obstało wali w tym celu w fabryce Youltona i Watta w So-ho potrzebną dla nich machinę, która w 1806 roku w październiku już zupełnie gotowa do New-Yorku przybyła. Fulton rozpoczął natychmiast budowę parowca „Clermont,” lecz i w ojczyźnie spotkały go tylko szyderstwa. Kiedy statek gotów już był do odpłynięcia, a Fulton wszedł nań, rozległy się z brzegu z ust tysiąca widzów śmiechy, które wkrótce zamieniły się w okrzyki radości. Kwestyę więc żeglugi parowej rozwiązano. Parowiec „Clermont,” który mieścił 3,200 centnarów ładunku, pierwszy zaczął odbywać większe podróże w celach handlowych i dał początek olbrzymiemu rozrostowi handlu i przemysłu.

Teraz dopiero, kiedy doniosłość nowego środka komunikacyi nie ulegała zaprzeczeniu, niedowierzanie względem niego poczęło powoli zacierać się w Anglii. Henr y k B e 11 zbudował w 1812 roku mały bacik parowy „Kometę” dla utrzymania komunikacyi między Glasgo-

wem a Greenockiem, lecz nie robił świetnych intr rzliwym Anglikom podróż wydawała się zbyt szło w Niemczech, gdzie zaprowadzono kr

Renie, Libie, Odrze, Haweli, między Poczdamem a Berlinem. Machiny o sile 3—5 koni były sprowadzone po większej części z Ameryki. Myślano tam o budowie wielkich parowców, które mogłyby przepływać Ocean i być użytkowanemi dla handlu, lecz i tu Ameryka wyprzedziła Anglię. W roku 1819 wypłynął z portu w New-Yorku parowiec ^Sayannah” i, nie zatrzymując się

w żadnym porcie, stanął w Liverpoolu, stamtąd odpłynął do Kopenhagi i Petersburga—i wrócił do ojczyzny.

. ------

-Ts-,'u    -s-.

mmmmmm

-----

=5 ==

mm

ip

hmm

Sr==~=ś

t fi

i-

WM-

1’ierwszy parowiec Fultona.

Ruch do tego czasu budowanych parowców polegał na zastosowaniu kół, lecz już w poprzedniem stuleciu przekonano się, że w tym samym celu może być doskonale użytą śruba. Wiemy, czem jest śruba w znaczeniu mechanicznem i na czem działanie jej polega, rozszerzać się 'dęcjiad J o' nie będziemy. Dość powiedzieć, że śruba, obracając budowmo, jak w każde inne ciało, w wodę, i okręt przed ton z koiami czerpano owaniem jej do parowej żeglugi zajmowali się:

), ’yk B e r n o u i 11 i, Szwajcar, Józef Res-

W roku

Wiek V.

sel, Czech (1812), lecz ostatecznie vozwiązanie kwestyi nastąpiło dopiero przed paru dziesiątkami lat.

wietrzną B 1 a n-

Próbowano także rozwiązać zagadkę powietrznej żeglugi. Urzeczywistnienie jej przypadło jednak w udziale dopiero braciom Mont-golfier, Józefowi (1740—1810) i Jakóbowi (1745—1799). Zasada podnoszenia się balonu była nader prostą. Wiadomo, że pod wpływem ciepła powietrze się rozszerza; balon więc napełniony ogrza-nem powietrzem jest lżejszy od otaczającej go atmosfery i posiada dążność do podnoszenia się. W czerwcu 1783 roku obaj bracia zrobili pierwszą próbę. Balon ich posiadał 12 metrów średnicy i siłę ładunku 200 kilogramów.

chard i Ame-

J e f-

rykanin froys z Duwru do Calais we 2lj₂

'.A

czajne aowanie się,

ii

Polot balonu wywołał nadzwy-zaintere-

godziny.

Od tej chwili zwracać poczęto bardziej uwagę na jazdę powietrzną; usiłowano uczynić ją bezpieczniejszą przez dodanie parasola, lecz wszelkie próby miały raczej zaspokojenie ciekawości na celu,

wkrótce też od-

coraz

a we

byto drugą próbę, napełniając balon wodorem, 17 razy lżejszym od powietrza. W końcu 21 października 1783 roku wsiedli do balonu Montgol- ( berów ludzie, dwa lata

Balon Blancharda.

później odbyli wędrówkę poniż zamiary praktyczne i naukowe. Wkrótce jazda balonem stała się przedsiębiorstwem, na którem pani Blanchard zrobiła majątek—ale też zapłaciła zań życiem.

wych,

w Berlinie, oglądano podobne zjawisko vv heim wznosił się balonem w obecność*

----»»/ jednak

jnw "rYT+M* -**»-*f

j twurzaj^

Blanchard w 1785 roku wyjechał do Niemiec, i tam również wywoływał tak wielki podziw, jak w kraju; wszędzie spotykały go najżywsze owacye, prezenta, zaszczyty. Dnia 27-go września 1787 roku wznosił się balonem w Berlinie w obecności dworu i tysiąca ck'" a w roku następnym w Warsza-

r"

A yv .

bie wiele obiecywano z jazdy powietrznej dla celów wojskowych; cesarz więc Józef II i Cobenzl asygnowali na ten cel 4,000 dukatów, tylko Kaunitz nie wierzył w powodzenie.

trafił sprowadzić elektryczność na ziemię. Przekonał się więc przedewszystkiem, że piorun uderza w najwyższe punkta, powziął więc śmiałą myśl zabezpieczenia budowli przed uderzeniem piorunu za pomocą zbudowania odpowiedniego (gromnika). W roku 1760 na domu pewnego kupca z Filadelfii stanął pierwszy konduktor; w roku zaś

Jedyne naukowe doświadczenie łączy się z podróżą, odbytą przez Gay-Lussac’a i Biota 20-go sierpnia 1840 roku. Przekonano się wtedy, że jeszcze na wysokości 4,000 metrów magnetyzm ziemny działa z całą siłą i niezmiennie, że działanie elektryczności nie podlega zmianie. Nieco później odbył Gay-Lussac podróż sam, dosięgnął 9,000 metrów i stwierdził tylko poprzednie doświadczenia; przekonał się również, że skład powietrza na tej wysokości nie ulega jeszcze zmianie.

V'

fc' . sjpaikp

O wiele więcej jednak spodziewano się z odkrycia nowej siły przyrody, zwanej e 1 e ktrycznością.

HTi

konduktora

1782 trzy czwarte budynków już były w nie zaopatrzone.

Telegraf Ghappe’a.

Już Niemiec Winkler w Lipsku wpadł na pomysł wydobycia elektryczności, lecz dopiero Benjamin Franklin zrobił decyduj ące doświadczenie. Wypuścił on w górę w czasie burzy papierowego latawca i za pomocą niego po-W Anglii i Francyi wynalazek Franklina nie upowszechniał się długo; w Anglii z powodu pewnej nienawiści dla młodego państwa, we Fran-eyi z próżności, że ktoś inny, nie Francuz, „niebiosom wydarł pioruny.” W Niemczech pierwszy konduktor elektryczny zbudowano w Hamburgu.

Wkrótce silą natury miała oddać niepospolite usługi ludzkości, ^ożebniwszy połączenie wszystkich państw ze sobą: stało się to za

'•ycznego. Sposoby szybkiego podawany i ej w użyciu—nawet w starożytnej Grre-' stepowych, od wieków posługiwano się

strażnicami nie tylko dla obserwacyi Tatarów, ale i do udzielania wiadomości o ich ruchach. Bardzo podobne, w inny tylko sposób zastosowane były pierwsze telegrafy inżyniera francuskiego Klaudyusza Chappe’a, posiadające litery i liczby. W 1793 roku ukończono pierwszą linię między Paryżem a Lillem. Sygnały i małe depesze komunikowano z wielką szybkością. Z Calais do Paryża depesze dochodziły w ciągu 4 minut i 5 sekund. Telegrafy te znalazły szybkie zastosowanie naprzód we Frankfurcie, potem w Prusiech między Berlinem a Kolonią. Gwałtowne burze, gęste mgły i naturalnie noc uniemożebniały działanie telegrafów. Tu przyszła z pomocą elektryczność.

Już w roku 1746 fizyk niemiecki Winkler z Lipska próbował przeprowadzić prąd elektryczny po drucie, potem rozmaici uczeni starali się zastosować elektryczność do telegrafów, lecz dopiero Samuel Tomasz von Sommering (1755—1830) stanowczy krok na tem polu uczynił.

Sommering przy badaniach fizyologicznych nad nerwami często posługiwał się stosem Volty. Przypadkowa rozmowa z ministrem o tem, że elektryczność dałaby się zastosować do telegrafów, zwróciła w tę stronę jego uwagę. W kilka dni potem już rozpoczął doświadczenia, które do pożądanego skutku doprowadziły. Dnia 28 sierpnia 1809 roku Sommering okazał swój aparat Akademii nauk, lecz memo-ryał jego dopiero w 1811 roku ogłoszono. W swoim czasie poinformowano Napoleona I-go o tym wielkim wynalazku, ale go odrzucił, tak samo, jak zastosowanie siły pary do statków morskich, udoskonalone przez Fultona.

W czerwcu 1811 roku Sommering, łącznie z przyjacielem swoim v. Schilling dokonał pomyślnie pierwszej próby na wielką skalę, która się doskonale powiodła. Schilling zabrał następnie drugi taki sam aparat i udał się z nim do Petersburga, gdzie też pierwszy telegraf elektro-galwaniczny urządzono.

Wspomnieć jeszcze należy o wynalazku, który w przyszłości wywrzeć miał bezpośredni wpływ na rozwój umysłowy ludzkości — była to machina do wyrabiania papieru, zbudowana przez Francuza Ludwika Roberta w roku 1799, a następnie przez tegoż znacznie ulepszona. Spełniała ona wszystkie czynności, które dawniej za pomocą siły ręcznej uskuteczniano i umożliwiła wyrób w olbrzymiei ilości tr produktu, który nadał naszemu wiekowi nazW' żnica między obu sposobami pracy najlepiej w~ przy dawnym sposobie, dwóch robotników o nej pracy 5—6 tysięcy arkuszy, przy robocie machinowej każda godzina dostarczała 6 tysięcy arkuszy. Pierwsza machina wprowadzoną została w Niemczech w 1819 roku u Weida.

Ulepszenie w fabrykacyi papieru wpłynęło na rozwój drukar-Dawniejsze ulepszenia, wprowadzone w prasie drukarskiej, po-

stwa.

legały na tem, że drewniane części składowe prasy zastępowano po kolei twardszym materyałem, — żelazem łanem, mosiądzem i t. p., dopiero

I "fł—

i |1 - lii __L_

Ą-BC-DĘ-

9h ■ .>    r

JPOTT

fr==:

w.

"W

Ab (0/p

o o O o

rr~r₍

O O O OQ O O

n M .rn niTTfi/ v w xTż N\,

o o o o o o o u o o O O O ^ ( o j \ \

: f,

ii ifi

©©€>©©

Pitrwszy galwaniczny telegraf Sommeringa.

bo’i

Karol Stanhope zaczął całe prasy wyrabiać z żelaza. Potrzeba szybszego pracowania i w tej dziedzinie uczuwać się dawała; wprawdzie usuwano stare prasy a wprowadzano nowe, lecz przez to kwestya szybszej roboty za pomocą specyalnej do tego przeznaczonej machiny <a>v Na tem polu położył zasługi Niemiec Fryde--1833). Już w czasie terminowania w drukarni Uipsku zajmowała go myśl o nowej prasie.

osobie Be n s 1 e y’a, lecz niemniej zdolnego mechanika Andrzeja Bauer’a(1789—1860). W roku 1810 i 1811 Konig otrzymał pierwsze swoje patenty i pierwszą, pośpieszną, prasę ustawiono w drukarni Bensleya. We trzy lata później pracowała już ona w wybornie urzą-dzonych oficynach Ti mesa. Pismo miało ogromny odbyt, tak, że niepodobna było dalej ręcznemi prasami pracować, które odbijały co najwyżej 450 egzemplarzy na godzinę. Właściciel drukarni, W alter, nie żałował kosztownych doświadczeń i prób, lecz wszystko było dare-mnem. Dopiero pośpieszna prasa Koniga rozwiązała zagadkę. Dnia 29 listodada 1814 roku wyszedł pierwszy numer, drukowany na prasie

Około roku 1804 czy 1805 posiadał już plan opracowany, nie miał jednak nadziei na wydostanie funduszów w Niemczech. Wy wędrował tedy za granicę i znalazł w Anglii nie tylko przedsiębierczego drukarza w

parowej.

Rozpatrując wybitniejsze wynalazki naszego wieku, na których fundamencie stanęła olbrzymia teraźniejszość, uważając z punktu całości, czuć wtedy, jak puls czasu uderza coraz szybciej. W na-poły ciemnym warsztacie, gdzie się poruszają potężne koła, gdzie para sycząc, ucieka z wentylów, gdzie korby i sprężyny kręcą się i trzeszczą; w cichym pokoju pracowitego robotnika-wynalazcy; w pokoju uczonego—wszędzie, pośród ciężkich i krwiożerczych wojen, gdzie narody stawały do walki naprzeciwko siebie, wszędzie kształtowała się nowa epoka dziejów i urabiało się nowe pokolenie. Para, elektryczność, prasa, przekształcały się na wszechświatowe potęgi i olbrzymiały w cichości. Lecz wywołane przez nie rewolucye nie mogły przejść niepostrzeżenie; wkrótce pokazało się, o ile wielkie postępy techniki wpływały na byt całych narodów. Dokładne przedstawienie tego, o ile technika od dawna już w polityce i prawodawstwie narodów działała na postęp lub na obumarcie życia w dziele, o takim, jak nasze, zakresie, jest niemożebnością; możemy tylko parę nici wskazać, które, na tkaninie ducha przy jej pomocy wplecione zostały, parę przykładów przytoczyć, które dowodzą, o ile wynalazki w życiu społecznem łączą się z nauką.

Zdawałoby się, przeglądając szereg największych wynalazków, że powstały one gwałtownie, samodzielnie, bez żadnej łączności z pracą poprzedniego pokolenia. Ale i tu, jak w każdej twórczej dziedzinie ducha, spostrzegać się daje działanie prawa organicznego. Wprawdzie niektóre drobnostki były żależne od przypadku, podstaw*-wskazali poprzednicy. Pewne położenia w' życiu ^aror*

pewne potrzeby, urabiają, pewne opinie, wprawiające niejako w ruch wyobraźnię ludzi, obdarzonych nią, w wyższym stopniu; duch twórczy mocniej, niż inni współcześni, uczuwa konieczność i wszystkie siły swoje w jeden punkt natęża, przyswaja to, co już zrobiono, szuka nowych środków i wreszcie po długich walkach i niepowodzeniach odnajduje to, co było zaledwie przewidywane. Wszystko to jednak wymaga współudziału nauki, widzimy też, że dziedziny teoryi i praktyki nigdzie nie oddalają się zbytecznie od siebie. Uczony odkrywa siły i wynajduje warunki, przy których działać mogą, mechanik stwarza warsztat, który siłę do pewnego celu skierowuje; obznajmiony dokładnie z mechanizmem wyszukuje nowe kombinacye, albo też obserwuje działalność, dla której nauka dopiero wyjaśnienie znaleźć musi i niekiedy, oparty na doświadczeniu, stwierdza, że niektóre przesłanki uczonego były fałszywe. W tej wzajemnej pomocy leży potężna dźwignia postępu.

Łatwo znaleźć przykłady, jak wielkiego znaczenia jest praca umysłowa dla techniki. W 1811 roku fabrykant saletry w Paryżu spostrzegł fioletowy dymek. Szczególne zabarwienie zwróciło uwagę wielu chemików, między innemi także Gay-Lussaca, którzy przyszli do wniosku, że w tym wypadku powstało jakieś nowe ciało. Przypuszczenie potwierdziło się rzeczywiście — był to j o d, sodę zaś wyrabiano wówczas z popiołów pewnej rośliny morskiej. Stąd wywnioskowano, że stanowi on część składową wody i roślin morskich. Dalsze poszukiwania przekonały, że domysły były słuszne. Istotnie znajdowano go nie tylko w gąbkach, lecz w roślinach z rodzaju gąbek, w niektórych krajach górskich od dawna popioły takie używane były do kuracyi na wola '). Lekarz genewski Coindet dobroczynne działanie popiołów przypisywał jodowi i szeregiem doświadczeń to stwierdził. W ten sposób współdziałanie niektórych okoliczności przyczyniło się do tego, że odkryto ciało wielkiego pożytku nie tylko dla techniki, lecz i dla medycyny.

W 1797 roku Francuz Bauąuelin analizował syberyjską rudę ołowianą, charakteryzującą się czerwonem zabarwieniem i odkrył identyczny metal—chrom. Badając rozmaite związki jego z kwasem węglowym, odkrył również farbujące materye, które, jako tlenek chromu,

Wole (ingluvies) ' ^st przerostem gruczola tarczykowego pod krtanią, się chore ońwy guz pod brodą.

natychmiast zastowany został w fabrykacyi szkła. Dało to pochop do badania szmaragdu—i pokazało się, że te same związki składają się na utworzenie rozmaitych gatunków tego szlachetnego kamienia. Chemia również wykryła sztuczną ultramarynę. Wydobywano ją przedtem z kamienia lazurowego, co podnosiło cenę jednej uncyi do 200 franków. W 1806 roku analiza chemiczna umożebniła dokładnie poznanie tego kamienia i poczęto wyrabiać sztucznie taką sarnę farbę, której funt obecnie kosztuje zaledwie 30 kopiejek.

W roku 1747 chemik w Berlinie Marggraf zwrócił uwagę, że w soku burakowym znajduje się krystaliczny cukier. W 1796 roku Francuz Achard rozpoczął na nowo doświadczenie i przekonał się» że materya otrzymana z buraków w niczem wschodnio-indyjskiemu krystalicznemu cukrowi nie ustępuje. Odkrycie to miało niezmiernie doniosłe znaczenie w czasie działania systemu kontynentalnego, gdyż pozwoliło założyć fundamenta jednej z największych gałęzi przemysłu, mianowicie cukrownictwu, które pośrednio i na rolnictwo wpłynęło dodatnio.

Bardzo doniosłe znaczenie wywarł rozwój techniki na dziedzinę społeczną. Wspomnieliśmy już, że w Anglii naprzód objawił się wpływ w różnostronnym rozstroju przemysłu, szczególniej wskutek zastosowania pary. Do roku 1750 przeważała większość małych warsztatów, jak n. p. w dziedzinie przemysłu bawełnianego i lnianego, robotnicy pracowali sami na siebie. Zapotrzebowanie węgla i żelaza było stosunkowo nieznaczne, a stąd też liczba robotników górniczych nie była wielką, położenie zaś ich graniczyło często z nędzą. Ceny różnych wyrobów szły stopniowo w górę, lecz powolnie, w miarę wzmagającego się wywozu ale nie znano jeszcze klęski, zwanej nadprodu kcyą czyli nadmiarem wytwórczości. Im powszechniej wprowadzono machiny do przemysłu, tem większe zyskiwał on oparcie i stawał się poniekąd siłą w życiu politycznem. Z chwilą zastosowania do niego pary rozpoczęła się epoka wielkiej produkcyi. Ponieważ nowe urządzenie fabryk wymagało obecnie znacznego kapitału, duch więc wynalazczy ludzkości poszedł na usługi kapitału i machina poczęła robotnika pozbawiać pracy. Nie mógł on współzawodniczyć ani pod względem ilości produktu, ani ceny; przeciwnie, ażeby się utrzymać, musiał albo taniej sprzedawać, albo pójść na służbę wielkie! fabrykantów. Zmiana ta następowała tem szybciej, im wsze^*Vf niej rozwijało się budownictwo machinowe. óapotrzebo\, giel i żelazo wzrosło, a z niem rozrost gój-nic

Następstwem tego był pauperyzm i powstanie nader licznej klasy proletaryuszów. Część winy ciążyła niezawodnie na maszynach. Już na początku technicznego rozwoju produkcyi robotnicy przeczuwali w machinie nieprzyjaciela swego,—przeczucia te sprawdziły się. Zdarzały się też często wypadki niszczenia machin (w Li-verpoolu Arkwrigts’a, w Lyonie Jacquards’a). Ucisk ich tem stawał się większym, że rosły równocześnie podatki, podnosiły się ceny produktów spożywczych. Między kapitałem i pracą, dawniej żyjącymi w pewnej zgodzie, wytwarzał się coraz bardziej antagonizm, często wrogi. Jeżeli kapitał dawniejszy można było nazwać wraz ze Smithem „skupioną pracą,” to nowotworzący się był wytworem rozmaitych sił, szczególnie maszyn, a praca zarobkowa robotnika zależała nie od ogólnego zysku przedsiębiorstwa, lecz od zdolności i przystosowania jego siły roboczej. Pojęcie indywidualnej pracowitości stało się w wielu gałęziach produkcyi zupełnie innem: praca jednostki nie wytwarzała nic sama, służyła tylko innemu robotnikowi—maszynie. Pogarszały się także stosunki moralne. Przemysł domowy jednoczył przynajmniej całą rodzinę, umożebniał pewne wychowanie, pozwalał na utrzymanie pewnej moralności. Praca fabryczna zniszczyła te sto-unki, co się odbiło bardzo szkodliwie na moralności młodzieży. Po-Ó w aż nic nie robiono na polu taniego kształcenia ludzi, całe więc dnienie rosło na pół dziko. Przy takich warunkach w An-cora:t bardziej przedział między bogatym a ubogim; 'm czego^woił. —    ża-tój w handlu powiększał liczbę proleta-

boty kobiety i dzieci—co sprowadziło, przy nadmiernie fizycznej pracy i złem odżywianiu, nędzę moralną, i materyalną.

Tak samo, jak wielki przemysł zabijał drobny, wielka własność ziemska uciskała małą. Przyczyniały się do tego polityczne stosunki, powiększające nadmiernie szereg ciężarów i długów państwowych. Wywołało to oczywiście podwyższenie podatków, podniosło ceny na produkty spożywcze i towary, a zmniejszyło ilość i zarobek robotników. Zamknięcie kontynentu w 1806 roku przyniosło angielskiemu handlowi niepowetowane straty. Po upadku Napoleona miano nadzieję zdobycia znowu rynków wszechświatowych, rozpoczęła się więc gorączkowa produkcya we wszystkich dziedzinach, ale Europa nie miała czem płacić, towary nagromadzały się coraz bardziej, ceny spadły gwałtownie, setki fabryk zamknięto, a tysiące robotników pozostały bez chleba. W dodatku do wszystkiego nastąpił w roku 1806 nieurodzaj.

‘ żd

ryatu. Stosunki takie spostrzeżono rychło, lecz łatwiej było ująć problemat w pewne formuły, niż go rozwiązać. Anglia już w końcu XVIII-go wieku rozporządzała ogromnym funduszem dla ubogich, bo 13 milionami marek. Lecz pauperyzm wzmógł się dopiero od roku 1799-go, tak, że w epoce od 1814—1815 państwo utrzymywało 895,773 rodzin.

W teoryi i praktyce szukano środków, umożebniających zwalczenie złego w zarodkach, u źródła niejako, gdyż wtenczas już można było przewidywać, że pauperyzm wzmoże się potężnie, podtrzymywanie zaś jego nie tylko nie zażegna przyczyn, lecz przeciwnie, podniesie jeszcze niemoralność- Pod względem teoretycznym Thomasz Robert Malthus (1766—1834j był pierwszym, który zło do głębi zbadał. Uczynił to w dziele swojem Badanie zasad zaludnienia, na którem późniejsze swoje studya oparł.

Dowodzenia Malthusa opierają się głównie na dwóch podstawach: dążenie do rozmnażania się ludzkości w pewnych warunkach nie jest określone żadnemi granicami, lecz w stosunku do mnożności ludzi nie mnożą się środki pożywienia. Następstwa tego są bardzo naturalne: zniżanie się płacy zarobkowej, podnoszenie się cen na produkta spożywcze, a z tego powodu wzrost ubóstwa. Ogólną tę sytuacyę powiększają wyjątkowe prawa o pauperyzmie. Żeni się nawet taki robotnik, który ma niestałą, od dnia płatną robotę, wychowuje dzieci w tem przekonaniu, że gmina przyjdzie mu z pomocą. Tak więc środki, które biedę zażegnać mają, mnożą proletaryat. Nadto wielka rodzina pociąga za sobą wysiłek w pracy, nizką cenę Avynajmu, głód, a z tego powodu częstą ucieczkę do prostytucyi. Zaradzić temu może jeden tylko środek: zmniejszenie ilości dzieci i potrzeba dobrego kształcenia, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Mniejsza ilość rąk, zaofiarowanych i lepszych w dodatku mogłaby przyczynić się do powiększenia płacy zarobkowej. Środek zaradczy zależy więc poniekąd od własnej woli klasy robotniczej. Drugą drogę wryjścia upatruje autor w samopomocy, która broniłaby robotników od wyzysku.

System Malthusa znajdował w prasie i w nauce bardzo licznych zwolenników i przeciwników, tem bardziej, im potężniej wzmagał się pauperyzm. Cokolwiek jednak o Malthusie trzymano, żaden człowiek sprawiedliwy zaprzeczyć nie może, że wysunął on na przód i podał niejako do publicznej duskusyi jeden z najpoważniejszy-h ounktów nauki socyalnej, założenia zaś swoje rozwijał ściśle i logicznie. P . h znajdowały z czasem coraz więcej zwolei !ków? * w wielu razach się sprawdzały. Znaczenie Malthusa na tem jeszcze polega, że w niektórych jego poglądach zarysowuje się kwestya kobieca.

Niezależnie od Anglii w wielu krajach próbowano ulepszyć położenie niższych warstw: budowano domy podrzutków, zakłady dla sierot, szkoły dla ubogich, żłobki dla dzieci i t. d. Benjamin Thompson Rumford (1753—1814) próbował założyć i opodatkować fabryki, przerabiające gałgany, ażeby zatrudniać ubogich robotników i wynalazł zupę, noszącą jego nazwisko. W roku 1806 powstał w Hamburgu projekt założenia kasy oszczędności i emerytury dla robotników, który jednak uskuteczniony nie został. W tym kierunku zdążały także usiłowania Pestalozzi’ego, Ro chowa i innych, nacechowane miłością ludzi. Wszystkie jednak miały błąd ogólny: zwalczały następstwa nie zaś przyczynę nędzy.

Również bez wielkiego skutku wystąpił jako reformator, Robert Dale Owen. W 1800 roku ożenił się on z córką bogatego fabrykanta i zdobył przez to fundusz do urzeczywistnienia niektórych swoich pomysłów. Kierował on przędzalnią bawełnianą w New La-narku w Szkocyi w sposób nader postępowy. Tam się spotkał z pro-letaryatem moralnym i fizycznym, więc powstała w nim myśl zaradzenia złym stosunkom robotniczym. Z łagodnością i energią rozpoczął swoje zadanie, a za pomocą przykładu, nauki i troskliwości, zdołał poniekąd złe skłonności robotniczej ludności, sięgającej do 2 i pół tysięcy, poprawić, porządek i ład domowy wprowadzić i zapewnić im udział w zyskach. Systemat jego, w wielu pismach od roku 1813 wyłożony, opierał się na komunizmie, a obok wielu prawd, zawierał także wiele błędów—najważniejszy ten, że usiłował wytworzyć zupełnie nową organizacyę społeczną, niczem z poprzedzającą nie związaną.

_ warzoną.

Dążąc do równouprawnienia wszystkiego, Owen wierzył, iż za pomocą wykształcenia dadzą się wszystkie indywidualne różnice zatrzeć. Wychodząc z poglądu Rousseau’a, że początkowa natura ludzka była doskonałą, stworzył system moralny, czyniący każdą jednostkę nieodpowiedzialną za swoje czyny, w skutek czego unicestwiał prawie znaczenie wolnej woli, a dla przestępców żądał nie więzienia, lecz ku-racyi w szpitalu. Rodzina, jako odrębny związek, schodziła na plan drugi, a państwo miało być podzielone na małe gminy fabryczne; robota miała być r'^dawaną stosownie do wieku i sił. Własność indywidualną, jako zbyteczną, pragnął znieść, nowa religia zaś miała być W" iaki sposób to wszystko mogłoby dokonać przekszał-

cenią starego społecznego porządku na nowy — nigdy tego jasno nie wypowiedział.

W systemacie jego była tylko jedna płodna myśl: zorganizowanie się korporacyjne, myśl jednak nie nowa, bo już przez Morelly’ego wypowiedziana. Dopóki działalność Owena ograniczała się na małą skalę, skutki były bardzo dobre; nawet rząd, jak n. p. w bilu o pracy dzieci w fabrykach, z jego radą się liczył. Lecz w miarę rozwijania swoich zasad na szerszą skalę, wpadał w kolizyę z panującym porządkiem i umacniał się coraz bardziej w przekonaniu, że tylko jego systemat może uratować ludzkość. Później wrócimy jeszcze do niego.

Ponieważ rozwój przemysłu machinowego na kontynencie nie postępował z taką szybkością, jak w Anglii, nigdzie też się stosunki nie ułożyły w podobny sposób; jednakże i we Francyi okoliczności tak się składać poczęły, że się grunt przygotowywał dla komunistycznych i socyalistycznych idei. Zresztą bogactwo kraju i wielkie straty w ludziach w czasie wojen napoleońskich przeszkadzały wzmaganiu się proletaryatu. Wskutek centralizacyi niezadowolone żywioły skupiły się w Paryżu, głównie na przedmieściach. W życiu nie zaminifesto-wała się jeszcze żadna z tych socyalnych teoryi, które się ukształtowały w głowach Fourier’a i Saint-Simona.

Wspomnieć jeszcze należy o trzecim czynniku, który wpływ wywarł na rozwój techniki. Ujęcie go w jakąś formułę jest rzeczą niepodobną, wykazanie w pracy pokolenia — trudne, gdyż działalność jego zaznaczyła się dopiero w ostatnich dziesiątkach lat. Pokolenie, które zdołało siły natury uczynić sługami woli ludzkiej, będąc w ciągłym związku z potrzebami rzeczywistości, budowało tysiące machin, stanęło nieświadomie po stronie realistycznego kierunku; wpływ jego zaznaczył się w sztuce Francyi, teologii Niemiec, w naukach przyrodniczych wszystkich narodów. Pokolenie to, w realizmie wychowane, stworzyło środki do zwalenia murów, dzielących od siebie narody, przyczyniło się nie tylko do przyśpieszenia wymiany dóbr, lecz i wymiany myśli, dążąc do uwolnienia ludzkości od przeciążenia fizycznego. W ten sposób śród prądów romantycznych rozwinęły się kiełki innych poglądów na życie, z których wykwitnął później matę-ryalizm.

'mB

ROZDZIAŁ XIII.

Dziennikarstwo. Poczta.

r4^rasa jest wprawdzie zwierciadłem swojej epoki, ale często zwier-ciadłem wypukłem, które obraz wykrzywia. Im bardziej wzbu-\ rzone są. umysły, tern rzadziej spotkać się można z jasnym i spokojnym sądem o pracy pewnej epoki. Stąd też dziennikarstwo rzadko daje fakta nie fałszowane, najczęściej tylko krzywe ich odbicie. Na pewne zjawiska dzienniki spoglądają ze stanowiska stronnictwa i bez względu na nie fałszują obraz epoki. Wartki strumień życia publicznego wymaga wielkiej wprawy i biegłości w oryentowaniu się i ocenianiu faktów, a zamiast tego spotyka się—powierzchowność. Wszystko to znaczenie prasy, jako materyału dziejowego, bardzo zmniejsza. Pomimo tego jednak dla historyi cywilizacyi jest ona źródłem ważnem, gdyż przedstawia rarówno wielkie prądy epoki, jak i małe fale życia.

Już przed rewolucyą francuzką peryodyczna literatura wzrosła tak potężnie, że niewystarczyłoby życia całego na zapoznanie się z nią. Przed rokiem 1770 rozpoczął się właściwie rozwój prasy; pisma powstawały z wielką szybkością po sobie, niektóre trwały bardzo krótko, tak, że tytuł zaledwie zdołała historya zanotować, inne zakładane były dla spekulacyi i pozostały bez wpływu na społeczeństwo.

W Niemczech, w tej ojczyźnie sztuki drukarskiej, dziennikarstwo rozwinęło się później i ukształtowało na wzorach francuskich. Zwykle dzienniki te wypełniane były potocznemi wiadomościami, jedne tylko ^Wiadomości Ham burs kie posiadały w kilku znaczniejszych miejscach korespondentów. Ale wszystko traktowano sucho i krótko; tylko uroczystości dworskie opisywano stylem bardziej kwiecistym.

Polityczne wiadomości zbywano w ogóle krótko, nie tyle ze strachu przed cenzurą, która była wtedy łagodnę, ile z braku udziału w żyrtiu publicznem. Lessing przy pewnej sposobności wypowiedział

awach państwowych nie powinni głosu zabie-ńe to ludziom, których los na czele państwa

zdanie, że uc~

st\

postawił. Brakło zresztą spójni — pojęcia wspólności narodowej. Więcej, niż sprawy publiczne, zajmowały ludzi drobne spory literatów, krytyków i uczonych: gdzie zaś zachodziła potrzeba tego—uwidoczniała się cała polityczna niedojrzałość. Pierwszym niemieckim dziennikiem politycznym w ściślejszem znaczeniu była—Kronika niemiecka, która 31 marca 1774 roku ukazała się po raz pierwszy. Występowała ona bardzo ostro przeciwko małym tyranom niemieckim, chociaż z wielką oględnością, bo nie cytowała nazwisk, z ożywieniem śledziła bieg wypadków w Ameryce, a jednocześnie chwaliła Klemensa XIV, kasującego zakon jezuitów i wykpiwała cudowne leki Gassnera. Duchowieństwo podburzało przeciwko niej tłumy, tak, że wydawcę Schuberta aresztowano nawet, skutkiem czego uciekł do Ulmu i tam dziennik założył.

W ogóle dodatki do dzienników były ciekawsze, niż same dzienniki, gdyż zamieszczano tam krytyki, śród których często można było spotkać nazwisko Lessinga. O wiele większe znaczenie pod względem politycznym, ekonomicznym i naukowym miały miesięczniki, a pierwsze miejsce między niemi zajmowało Muzeum niemieckie. Można tu było znaleźć rozprawy o uczuciach moralnych, uwagi w kwe-styach teologicznych i religijnych. W ogóle uwidoczniał się tu szerszy pogląd na sprawy ekonomiczne, handlowe, narodowe. Cały szereg zagranicznych korespondentów zwracał uwagę czytelników na wybitniejsze zdarzenia z życia, sztuki i nauki obcych krajów. Najlepsze siły niemieckie—Burger, Herder i inni, były współpracownikami pisma. Muzeum zwracało uwagę na humanitarne urządzenia— kassę dla wdów, zakład dla ślepych i głuchych, wychowanie w ogóle i t. p.

Pośród miesięczników na południu Niemiec zajęło pierwsze miejsce Pismo niemieckie dla Niemiec, wydawane według angielskiego Gen tlemans Magazine. Dziennik ten, równie jak Muzeum, ogłaszał ceny targowe, edylcta handlowe, biuletyn meteorologiczny większych miast Niemiec, repertuar teatralny, szkice historyczne, korespondencye i t. d. Nieraz można było spotkać tam niezmiernie ciekawe fakty, charakteryzujące dzikość uczuć i umysłu. W roku 1788 w Bachte, małej mieścinie, oślepła 70-letnia staruszka pilnująca więzienia; niezdolną już ani do pracy, ani dochodzenia, wzięli ją litościwi ludzie, u których umarła, ale nikt nie chciał obmyć jej ciała i zanieść na cmentarz. W końcu rzucono ją do dołu bez trumny,—wszystko to z powodu, że staruszka była dozorczynią domu poprawy.

Gała epoka, w czasie której Niemcy były zależne od Francyi, wywarła nader niekorzystny wpływ na dziennikarstwo polityczne. Wiele bardzo pism i dzienników niemieckich godziło się z francuskiemi poglądami i—złotem; wyrażanie własnych opinii niezależnych było rzeczą niebezpieczną. Ale rosnące niezadowolenie narodu, poznanie całego ogromu nieszczęścia, rozwiązało usta wszystkim. Powstało mnóstwo ulotnych pisemek, z których wiele bardzo zniknęło bezpowrotnie, roztrząsających obecne położenie.

Wielkiego politycznego znaczenia były pisemka, powstałe wkrótce po upadku Napoleona I-go, które tak mu doskwierały, że nie wahał się nazwać je wraz z prasą piątem mocarstwem, zjednoczo-nem przeciwko niemu.

Prasa francuska w czasie rewolucyi służyła jej celom, a „papierowe trybuny,” jak ją nazywano, stawały się coraz niebezpieczniejsze-mi dla rządu

W Anglii dziennikarstwo rozwijało się nader swobodnie. W chwili kiedy Francya i Niemcy posiadały prasę zaledwie w zarodku, w Anglii już w niej omawiano swobodnie i śmiało najważniejsze kwestye z życia państwowego. W czasie wojny Ameryki o niepodległość, wolność prasy została wprawdzie ograniczoną nieco, a w latach od roku 1808—lb 11 wytoczono 94 procesy prasowe,—ale czemże to było wobec położenia dziennikarstwa w innych państwach!

Mimo to wszystko panował w niej większy duch niepodległości opinii, niż w jakiejbądź innej prasie na całym świecie; wszyscy odczuwali daleko więcej, niż gdzieindziej, potrzebę brania udziału w ży-iu publicznem. Już od roku 1772 dzienniki londyńskie podawały stale prawozdania z posiedzeń parlamentu.

Wielkie znaczenie wogóle miały tygodniki, które były niejako arteryami, za pośrednictwem których krążyły żywotne soki społeczeństwa. Niepośledni też wpływ wywarły one i w Niemczech. Podnoszono tam wiele bardzo spraw na dobie będących, popularyzowano je w społeczeństwie, a w szczególności pośród kobiet, które tą drogą zapoznawały się z ruchem umysłowym swego i obcych krajów. W ostatniej ćwierci XVIII-go wieku w piśmiennictwie niemieckiem podnie-sionem zostało jedno z najważniejszych zagadnień XIX wieku—k westy a kobieca. Kiedy w Anglii wyszło dzieło O pra wach kobiet (1792) mistress Wol sto ner aft, pismo niemieckie p. t. No wy niemiecki Merkury (1793) podało analizę jego. Podniesiono tam dwie przewodnie myśli, które później stały się niejako hasłem rewolucyj-

22

Wiek XIX.

nem: „kobieta stworzoną jest do zdobycia takiego samego stopnia wykształcenia, co i mężczyzna” i teraźniejsze małżeństwo spaczone jest wolnością i moralnością.” W ogóle myśli o emancypacyi kobiet powtarzane dzisiaj, wtedy już zostały wypowiedziane i sformułowane.

Prasa wywierała w ogóle wpływ bardzo doniosły w kierunku dodatnim, była łącznikiem ludzi myślących, roznosicielką wielkich myśli śród społeczeństw, owym siewcą, który rzuca dobre nasienie, informa-torką każdej pracy, nawoływaczem do uczciwej roboty, kontrolerem pracy społecznej, regulatorem życia państwowego i społecznego. Ale posiadała także i odwrotną stronę medalu. Większość ludzi, można powiedzieć przeważna większość, nie nawykła do myślenia i nie może sobie własnego sądu sformułować; wszystko, co szlachetne, mało dostępne szerszemu kołu. Stąd też prasa z wielką łatwością szerzyła myśli błędne, wolności i szczęściu narodów przeciwne, które jednak znajdowały grunt nader podatny. Im bardziej prasa wzmagała się w siły i potężniała, tern liczniejszą stawała się liczba najętych pismaków, którzy ofiarowali zdolności swoje—więcej dającemu. Najniżej stała pod tym względem prasa za czasów Napoleońskich; poza ludźmi, broniącymi interesów narodu uczciwie, kupiła się zawsze gromada służalców, wytwarzających taką opinię, jaką im kazano. Na początku trzeciego dziesiątka naszego stulecia, polityczne dziennikarstwo odznaczało się brakiem charakterów, co dowodzi najlepiej, że wszelkie pognębienie narodowego ducha i usiłowań i tu oddziaływa uniemoral-niająco.

W blizkim bardzo związku z rozwojem dziennikarstwa, jest rozwój komunikacyi pocztowej. Zawdzięczać ją można głównie nadmiernemu postępowi stosunków handlowych, chociaż już w początku XVI wieku publiczne poczty zorganizowane zostały. Ku końcowi jednak XVIII wieku brak jedności państwowej i chciwość po-jedyńczych państw uniemożebniały zorganizowanie poczty według jednolitego planu. 13 państw posiadało jeszcze do roku 1820 własne zarządy pocztowe.

We Francy i poczta listowa i osobowa do roku 1791, była wydzierżawioną prywatnemu przedsiębiorstwu; w tym roku zarząd wrócił do państwa, a od roku 1815, jako własność królewska, poczty po częły się rozwijać i mnożyć. W Anglii państwo poświęcało urządzeniom pocztowym wielką bardzo wagę. W Rossyi, już w końcu XVIII go wieku niektóre wielkie miasta połączone zostały regularną komunikacyą, ale prawidłowy pocztowy ruch osobowy między Mo

skwą, Petersburgiem, Ryga i Mitawą, utrwalił się dopiero około 1820 roku.

W innych państwach północnych, jak w Szwecyi i Norwegii, urządzenia pocztowe były w stanie bardzo pierwotnym. Południowo-romańskie państwa, zwłaszcza Hiszpania, miały komunikacyę pocztową bardzo zaniedbaną, Grecya do roku 1828 nie posiadała poczty, tak samo, jak i Turcya-

Wielki rozwój nowożytnych urządzeń pocztowych, rozpoczął się dopiero od chwili zastosowania do urządzeń pocztowych siły pary i elektryczności.

MM

KSIĘGA DRUGA

1820-1830.

r

ROZDZIAŁ J.

Nowe kongresy. Państwa romańskie.

październiku 1820-go roku, zaproszone przez Metternicha,

' mocal'⁸twa europejskie zgromadziły się w Opawie. Stosunki W tak się układały, że trudno było przypuścić zgodne poglądy na rozruchy hiszpańskie i neapolitańskie. Francya nie pragnęła wcale zostać na usługach Metternicha, Anglia nie miała żadnej racyi wtrącania się w sprawę kontynentu po upadku Napoleona I. Nawet Cesarz Alexander I wahał się czas jakiś. Kierownik polityki austryac-kiej bardzo zręcznie wyzyskał małe niezadowolenie, jakie niektóre części armii w Rossyi objawiły, nadając rozruchom w Hiszpanii odcień niebezpieczny. Pomimo więc bardzo ostrożnego trzymania się, Au-strya, Rossya i Prusy zgodziły się, podtrzymując główne zasady świętego przymierza, prowadzić dalej walkę z wszelką „rebelią” i zagrożonym książętom przyjść z pomocą. Uznano więc w pięknych frazesach i nadal zasadę niewzruszoności i zakryto niemi zamiary Metternicha, utrzymania zwierzchnictwa nad górną Italią, jednocześnie zaś postanowiono zjechać się w styczniu w Lublanie (Laibach), stolicy Krainy. Ażeby sprawę królestwa Obojga Sycylii tem łatwiej uregulować, zaproszono także króla neapolitańskiego.

Stronnictwo panujące z wielką nieufnością przyjęło plan Ferdynanda udania się na kongres. Król musiał porobić pewne przyrzeczenia i zaprzysiądz nową konstytucyę—jeszcze przed udzieleniem przez parlament pozwolenia wyjazdu na kongres. Metternich o położeniu rzeczy w Neapolu dobrze był poinformowany i za pomocą dzien-karstwa szerzył opinię o potrzebie zbrojnego wmięszania się w sprawy neapolitańskie. Z Lubiany Gentz, albo też sam Metternich pisywali korespondencye do dzienników wiedeńskich. Ciągle mówiono o tern, jak to byłoby dobrze przyjść z pomocą uciśnionemu Neapolowi.

m3

KK

-i

w.

C,

te

'■flglfc

Sr

.'i

M

mSaml

Ferdynand IV, król Neapolu.

Wkrótce po takich zbyt dobrze znanych przygrywkach, w urzędowych dziennikach pojawiło się oświadczenie, rozpoczęte brzydkiem kłamstwem, motywującem wstąpienie Austryaków do Neapolu.

Proklamacya w ten sposób rzecz rysowała, że król Ferdynand, który w gruncie rzeczy nic innego nie życzył sobie, jak tylko tego, ażeby Austryacy roznieśli na bagnetach konstytucyę kortezów, został jakoby powiadomiony, że użycie broni stało się niezbędnem. Kiedy w Neapolu dowiedziano się o postanowieniu kongresu w Lublanie,

zz

(i

V/,

I ' Lj

;|i

■1

• ł!

łś

Ii: !|i

Łi

IM

f

>s_" 1

Sft-afS &1==53

lff~£sS

ggggj|§

gglfp

-⁷^^r

ih#,v. “%• tf 1

Mm

r4

li

fm

|V

WZ-

4irgr/

' 'lii.i

SJI

=j^

>>

■n

ii

fjJ

i:

> i ii

9BP-V

WWk

^yL

Sf

'■=vTV>

fli? ■%$

'i

.r-r

'I

'a-

V.]

PU

!<?

k --i

\£.

SJ

!l

JgJ^gj

HUS

1|h

: ;;5.

L j®§g

iii

$ i

il

W^mk..

j-jss^isś

Pr-?3

:iX

iSjgPl

Milll

SlSlSlllIi

r.~

k*;

■ŁSSiSll^M

Wejście Austryaków do Neapolu.

parlament zapałał gniewem przeciwko przeniewierstwu Ferdynanda; syn jego własny w ogólnem potępieniu udział przyjął. W słowach byli wszyscy bardzo odważni, narobiono hałasu wiele, tak, że prasa angielska i francuska, o ile stronnictwa liberalne reprezentowała, wystąpiła gorąco przeciwko zjednoczonym i prorokowała zniesienie wojska austryackiego, pod wodzą generała Frimonta, zdążającego z nad brzegów Padu.

za-

Wilhelm Pepe nie był wcale organizatorem, mniej jeszcze byli warci inni wodzowie neapolitańscy; armii brakowało dyscypliny, przy-tem składała się ona z hałastry, która kraść i rabować potrafiła, ale nie umiała walczyć; dla Austryaków więc mogła służyć,jako igraszka. Pepe został przy Rieti pobity 7-go marca i poszedł w rozsypkę. Inni uciekli, tak, że już 27-go marca Frimont na czele 30,000 żołnierza wkroczył do Neapolu. Domy i ulice były przystrojone, a ludność z gałązkami oliwnemi w ręku tłumnie wystąpiła na powitanie „oswobodzicieli.” Nowy rząd rozpoczął czynność od skasowania konsrytucyi 15-go lipca 1820 roku. Już 20-go marca przybyły do Lubiany depesze o zwycięstwie. Odśpiewano naturalnie Te Deum. Metternich był tak chwycony przebiegiem wypadków, że sam sfabrykował do urzędowego dziennika korespondencyę niby z Neapolu. „Szczęśliwi jesteście—miał na myśli narody Austryi,— że mieszkacie w kraju—pisał—który się nie obawia kryzysu podobnego, jak w Neapolu. Gdyby kto jednak był tyle zaślepiony, lub w błędach trwał nadal, rewolucya w Neapolu powinna by go nauczyć mocno się bronić przeciwko takim zasadom, które są biczem narodów i tylko do osłabienia państwa przyczynić się mogą.”

Posiedzenia kongresu przerwały niemiłe wiadomości o rozruchach w Piemoncie, gdzie idee karbonaryuszów szerzyły się pośród wojska, a domniemany następca tronu Karol Albert z Carign an u, ruch ten podtrzymywał. Nie był on może tyle zwolennikiem rewolu-cyi, ile zdecydowanym nieprzyjacielem Austryi, której polityka włoska zagrażała spokojowi małego kraju i jego następcy tronu. Uczucia te podzielała większa cześć ludności. 10-go marca 1821 roku wy buchł rokosz wojskowy. Król zrzekł się korony na korzyść brata, a regen-cyę złożył w ręce księcia Carignanu. Chociaż jednak obrońcy piemonckie-go liberalizmu należeli do ludzi o charakterze czystym i zdolni byli do wszelkich ofiar, lecz zwycięstwo polityki austryackiej w Neapolu nie pozwalało mieć wielkich nadziei powodzenia Karol Felix — brat króla, nie chciał przyznaćkonstytucyi i oświadczył, że w ostatecznym razie stare porządki przywróci przy pomocy Austryi, Rossyi i Prus. Ka-roi Albert widział się zmuszonym wyznać przed zgromadzeniem na-rodowem, że regencyi się zrzeka. Daremnemi były wszelkie usiłowania konstytucyonalistów; zostali oni przez stronnictwo królewskie i Au-stryaków pod Novarą pobici a ku końcowi kwietnia nowy król rządy objął. W głębi duszy zwyciężonych tkwiły jednak dwa potężne uczucia: miłość dla Włoch i nienawiść dla Austryi; w ciągu stulecia podniosły one naród do nowej walki, a w końcu doprowadziły do celu—wyzwolenia i zjednoczenia Włoch.

Dnia 13-go maja król Ferdynand wjechał do Neapolu, a z nim prawdziwie nieludzka reakcya. Zwycięska partya przedewszystkiem zemściła się na karbonarach. Kara śmierci, konfiskata majątków, więzienie, banicye nie wystarczały już,—urządzano sobie z nich widowiska ludowe: osoby podejrzane sadzano półnago na osłach, przeciągano śród tłumów ulicznych, a na rogach ulic smagano. Policy a poszukiwała wszędzie zakazanych książek—dzieł Rousseau’a, Yoltaire a i innych i paliła je publicznie. Pod pozorem, że ma być wypracowana nowa ustawa szkolna, zamknięto szkoły, profesorowie zwolnieni z obowiązków, a zakłady prywatne wzięte zostały pod dozór policyjny. Zamiast starej konstytucyi dano nową według życzenia Ferdynanda i Metter-nicha. Rada państwa, której członków król mianował, posiadała tylko głos doradczy. Był to, według wyrażenia się kanclerza Austryi, powrót do pierwotnego stanu spokoju, który jedynie jakoby urnoże-bniał gojenie ran, zadanych ostatniemi wypadkami. Był to spokój, zaiste cmentarny.

Mniej nieco gwałtownie poczynał sobie Karol Felix w Piemoncie, ale i tam uniemożebniono narodowi zorganizowanie się według jego woli. Prawo z 1824 roku chciało, ażeby ten tylko, kto posiada 1,500 liwrów dochodu, mógł się uczyć czytać i pisać.

W austryackich prowincyach Włoch odezwały się echa wypadków zaszłych na południu, pomimo czynnej straży policyi i szpiegów, lecz tłumione były z niezwykłą surowością. Ołowiane poddasza pałacu dożów w Wenecyi i kazamaty Spielbergu przepełniono „rewolucyo-nistami,” których jedyną winą było nieraz, że ojczyznę swoją kochali, i z powodu kilku nieoględnych słów, podsłuchanych przez szpiegów, zaliczeni zostali do kategoryi „podejrzanych.” Nic też dziwnego, że w sercach Włochów obudziła się nienawiść przeciwko cudzoziemcom, a z nią tęsknota do wolności i nadzieja w ludziach, którzy kraj mieli złączyć i wyzwolić.

Znowu całe Włochy znalazły się pod panowaniem absolutyzmu z wyjątkiem Toskanii, gdzie panował Ferdynand Iii. Metternich mógł więc cieszyć się tem, że zwyciężył rewolucyę.

Tymczasem niespodzianie zmieniać się zaczęły stosunki w Hiszpanii. U steru rządu stali wprawdzie liberalni, ale nie posiadali poparcia u narodu. Było to stronnictwo składające się z wodzów tylko, którym zupełnie brakowało wojska. Usunięto dawnych urzędników, skasowano inkwizycyę i przywileje szlachty—zdołało to nadać wprawdzie inną cechę rządowi, lecz u dołu wszystko pozostało po staremu. Lud słuchał duchowieństwa, które nowe porządki głęboko nienawidziło i znajdowało poparcie ze strony księcia. Na nieszczęście stronnictwu liberalnemu brakowało mądrości i spójni. Wkrótce utworzył się rozłam na dwie partye: umiarkowanych (moderados) i gwałtownych (exal-tados). Do pierwszych należał poeta Don Francisko Martinez de la Rosa. Chociaż oddani idei konstytucyonalizmu, byli oni wszakże tego zdania, ażeby w dążeniach swoich i żądaniach nie przesadzać i nie Avywoływać przez to pogorszenia. Gdyby na tronie zasiadł człowiek uczciwy, byłby żądania umiarkowanych poparł,—od Ferdynanda nie można się było tego spodziewać. Reakcyoniści poczęli zwyciężać, a niekiedy na prowincyi dochodziło do starcia między nimi a liberałami. W Madrycie, gdzie gwałtowni byli niekiedy górą, osądzono pewnego księdza za wystąpienie przeciwko konstytucyi na dziesięcioletnie galery. Zachowanie się mocarstw na kongresie w Lublanie, zwycięstwa rojalistów we Francyi napełniały żołdaków hiszpańskich otuchą, lecz zaostrzyły opór gwałtownych, którzy przy wyborach do kor. tezo w w lutym 1822 mieli większość, lecz zamiast działania umiarkowanego, dążącego do usunięcia wszelkiego wmięszania się obcych państw, zajęli stanowisko wyzywające i niezadowolenie ku sobie wywołali.

Król powołał na czoło ministeryum Martineza de la Rosa, który pomimo najlepszych chęci nie potrafił powstrzymać wypadków. Wybuchły niepokoje w Katalonii i Madrycie, gdzie zwolennikom konstytucyi udało się znowu utworzyć swoje ministeryum, które znalazłszy się przy władzy, przystąpiło natychmiast do zgniecenia rojali-stycznego powstania, szerzącego się od Katalonii dalej. Przeciwko buntownikom, kierowanym przez mnichów, wystąpił we wrześniu generał Mina, odsunął ich ku Pyreneom i zakończył zwycięstwem. Członkowie junty umknęli do Francyi.

Z powodu zaszłych wypadków jeszcze jeden zjazd panujących nastąpił, tym razem w Weronie, ale i tu do porozumienia nie przyszło.

Trzy północne mocarstwa uznały potrzebę powrotu do „czystej kró-lewskości,” Anglia nie pragnęła wmięszania się, we Francji głosy były podzielone. Zanim dalszy bieg wypadków opowiemy, [wróćmy do stanu rzeczy we Francyi.

Po zamordowaniu ks. de Berry półliberalny system |Decazes’a upadł; rozpisano nowe wybory, które ku końcowi 1820 roku, zapewniły większość stronnictwu królewskiemu. Dwaj ultrarojaliści hr. Yillóle i Corbiere weszli do ministeryum K,ichelieu’go. Opinia pu-

"1

III

Wy

■lilii

::

Generał Mina.

bliczna przeciwną, bjda temu. W trakcie tego przyszławiadomość/że 5-go maja 1821 roku, Napoleon zakończył życie. Śmierć ta obudziła stare sympatye, jak gdyby umarły był przedstawicielem wolności. Począł się wytwarzać powoli nowy wróg—kult dla Napoleona, którego rząd zwyciężyć nie mógł. Wyobraźnia ludowa fałszowała historyczny obraz genialnego samoluba, robiąc z niego obrońcę wolnomyśl-nych idei, których pożądała sama; umarły cezar jeszcze raz w dziejach zdobył władzę. Wśród takiej atmosfery zawiązywały się tajemne stowarzyszenia karbonarów, rycerzy wolności (chevaliers de la libertó), których zamiarem było podnieść chorągiew buntu; odkrywano ich zamiary, skazywano na wygnanie, ale z nimi nie ginęły myśli rewolucyjne.

Stronnictwo to marzyło o daniu pomocy powstańcom w Hiszpanii. W imieniu Francyi, królewskości i kościoła żądano w ministe-ryurn, w prasie, w izbach pomocy zbrojnej. Yillóle był, jak Ludwik,

mmi

mi

hj

Ir.

mmm

"WŚLmem

Wi

1Mmmm®

przeciw inkwizycyi, gdyż oprócz niebezpieczeństwa ze swego punktu, jako minister, obliczył także koszta tej awantury, chociaż większość ministeryum stanowczo wypowiedziała się za akcyą.

Na takich samych stanowiskach stali dwaj delegaci Francyi w Weronie: Montinorency, minister spraw zewnętrznych, był za wojną, Chateaubriand —za pokojem. Stanęło nareszcie na pokoju, ale mimo to, Journal des Debata zakończył jeden z artykułów w tym sensie: jeżeli Hiszpania nie uspokoi się i przykładem wojny do-

i?

JM?

H¹

mm

•.

5lv

MM

llliis

ara

Vi

\yi

silili

ii

pi

311

SL»

BI

...

mmi

’•

F,,

%m

.2

Bffi

':łvŁ

i'

:m

T2

a

IHM

a>

iilll

i*

se

.

!:

fflim

3?

^ąpu

•*—jffiM

fvj

bM

lii

i*

|l

lll

ii

'ł

NS#

!.

i:

il lll I P

:,i

II ''k >r!lp(|. ii|ir,"

mowej mącić będzie ciszę Europy, cywilizowane państwa będą zmuszone przerwać z nią wszelkie dyplomatyczne stosunki, zamknąć swoje porty dla statków hiszpańskich, uznać południowo-amerykańskie państwa, jako wolne, a w końcu uważać Hiszpanię, jako kraj barbarzyński, równy Marokku lub Algierowi.

Państwa, reprezentowane na kongresie—z wyjątkiem Anglii— wysłały do rządu Hiszpańskiego notę, grożącą wystąpieniem zbrój nem w razie potrzeby, a 14-go grudnia okólnikiem powiadomiono o tem wszystkie mocarstwa. Akcya kongresu opierała się na programie świętego przymierza, które sobie wzięło za zadanie bronić prawowite dy-nastye i absolutne rządy od rewolucyjnych napaści i opozycyi parlamentarnych.

Kiedy nota do Hiszpanii doszła, ministeryum odrzuciło wmięsza-nie się cudzoziemskie w sposób stanowczy i udzieliło odpowiedzi kor-tezom. Wtedy posłowie trzech północnych państw zażądali paspor-tów, na wyjazd; ambasador francuski został odwołany. Stronnictwo gwałtownych wysadzało się na mowy, pełne kastylskiej dumy i zapowiadało bohaterskie czyny.

Dnia 28-go stycznia 1823 roku nastąpiło otwarcie francuskiej izby przez króla, który zakomunikował, że pod bronią znajduje się 100,000 żołnierzy gotowych do wymarszu przeciwko rewolucyi w Hiszpanii. Rozprawy były bardzo ożywione; z jednej strony stali obrońcy legitymizmu, z drugiej liberalni, którzy uwagę zwracali na to, jak niegodnej roli podejmuje się Francya. Mimo to, jako mniejszość, zostali pobici. Kredytu na wojnę udzielono bez oporu. 17-go kwietnia 95,000 żołnierzy pod wodzą ks. Angouleme i generała Gruillemi-not, przekroczyło granicę. W Hiszpanii jednak zamiast słów wystąpiły czyny. Kortezy przeniosły się do Sevilli. Armia francuska zbliżała się powoli do Madrytu, w końcu maja opanowała go i rozpoczęła robienie porządków od więzienia i szubienicy. Poczem wyruszono na Sevillę, skąd kortezy, pospołu z królem, udały się do Cadixu. Środki obronne były nader szczupłe; brakło pieniędzy, broni, amunicyi, a nawet wodzów, gdyż generał Mina, działający na tyłach francuskiej armii, zamknął się w Barcelonie.

Dnia 16-go sierpnia rozpoczęto od lądu i od morza szturm Ca-dixu; 31-go poddało się Trocadero, najobronniejszy punkt. Książę Angouleme, przed ostatecznem opanowaniem miasta, ofiarował potajemnie wolnomyślnym środki pieniężne dla ułatwienia ucieczki; w ten sposób wodzowie stronnictw zdołali przed zemstą króla umknąć.

Upadek Cadixu był faktem stanowczym dla wolnomyślnych. Mina umknął do Anglii, a razem z sądami królewskiemi rozpoczęły się czasy terroryzmu. Powiesiwszy wybitniejszych mężów opozycyi, 13-go listopada król Ferdynand z żoną odbył wjazd tryumfalny do Madrytu. Tysiące ludzi, przybranych w świąteczne stroje, towarzyszyły orszakowi, powóz jego ciągnęła czerń, a tancerze i tancerki pląsały dokoła. Na czele kama rylii stanął wszechpotężny spowiednik książęcy, Saez. Około 45,000 francuskich żołnierzy pozostało w Hiszpanii w ciągu dwóch lat, ażeby ochraniać pokój w kraju w duchu świętego przymierza.

Pi

if?

W-

r Wilii

k,.

iflf

fj

w.

■m

//

mw%si

--

Tri

pS|

mz.

Powrót Ferdynanda i jego żony do Madrytu.

Nie wierzono jednak, ażeby ministeryum, w którem potężny mnich miał sprawy zewnętrzne, mogło zupełnie powstrzymać wybuchy rewolucyjne; pracowano więc nad tern, ażeby Ferdynand nowe, umiarko-wańsze ministeryum utworzył. Obok stronnictwa umiarkowanego panowała także „junta apostolska,“ potajemnie popierana przez Ferdynanda, a otwarcie przez następcę tronu Don-Carlosa. Wzajemne intrygi trwały ustawicznie; stronnictwo „apostolskie” starało się wszel-kiemi siłami unicestwić konstytucyonalistów, ale stanowcza zmiana zaszła dopiero po powtórnem ożenieniu się z Maryą Krystyną Neapo-litańską (1829). Królowa, popierana przez wolnomyślnych, zyskiwała coraz bardziej ich sympatye w celu zabezpieczenia panowania spodzie-Wiek XIX.

wanym dzieciom i sobie. Siłą. woli opanowała też wkrótce Ferdynanda i celu dopięła: król za pomocą sankcyi pragmatycznej przywrócił 29-go marca 1830 roku kasty] ski porządek w następstwie tronu, usuwający dalsze linie Bourbonów i infantów Cnrlosa i Francesca. 10-go października Krystyna wydala na świat córkę Izabellę, księżniczkę Asturyi. Królowa dopięła swego, ale jednocześnie położyła fundamenta do nowych krwawych bojów.

W bardzo podobny sposób rozwijały się wypadki w Portugalii. Stronnictwo wolnomyślnych nie miało wiele miru u narodu; na niekorzyść jego pracowało tysiące mnichów, intrygi'dworskie, a na ich czele królowa Karolina, godna siostra Ferdynanda. Hr. A maran te wywiesił chorągiew buntu na własną rękę, ale został wyparty za granicę. Daremnie oczekiwał poparcia ze strony Francy i. Król Jan, w gruncie człowiek uczciwy, pragnął pozostać wiernym konstytueyi, lecz napotkał przeszkodę w żonie i dom Miguelu, który w maju (1823) oświadczył się przeciwko konstytueyi i udał się na czele armii do Vil-lafranca, dokąd też wkrótce i króla uprowadzono. Znajdował się on w zupełnej nieświadomości tego, co się dzieje. Głosy żołnierzy i otoczenia dały mu poznać, że naród tęskni do „prawdziwego królestwa;” wydał więc 3-go czerwca rozkaz, rozwiązujący kortezy i znoszący kon-stytucyę. Dnia 5-go tegoż miesiąca wrócił do Lizbony, jako absolutny władca,—mianował nowe ministeryum, powrócił własność klasztorom i kościołom i nowej juncie polecił usunąć z konstytueyi wszystko, coby się absolutnej władzy sprzeciwiało. Nie zadowoliło to jednak ani królowej ani dom Miguela, gdyż król okazał się łagodnym dla wolnomyślnych—nie wieszał ich i nie więził. Pozostawała więc tylko droga gwałtu. Dom Miguel objął przewodnictwo armii, uwięził przeciwników i pragnął to samo uczynić z ojcem, który zbiedz zdołał i za pomocą pronuneyamento odkrył przed ludnością plany żony i syna. Obudziło to miłość i szacunek dla niego, dom Miguel musiał upokorzyć się i o przebaczenie prosić, królowa zamkniętą została w klasztorze. Przy pomocy zaś angielskiej dyplomacyi przywrócono konsty-tucyę.

Po śmierci Jana tron przeszedł do Dom Pedra I brazylijskiego, ponieważ jednak konstytucya zobowiązywała go do pozostania w Brazylii, mianował następczynią tronu córkę swoją Maryę da G1 o r i a i 26-go kwietnia 1826 roku dał Portugalii nową konstytucyę. Dom Miguel sprzeciwił się i żądał korony dla siebie; po jego stronie stanęli serwiliści, po stronie królowej — wolnomyślni. Walkę za-

L'^

jP|

Wm*'ż

&>h*Tpgf

wggi

'A

i,s

iw

...V

■ "m

,*

samm

SS||X

m™* TgmM

H&$ ⁵

■■

gi

MM

% ■

■I31S

Si

x*<

A.

aSP'

mg$ĘĘmź:'.

Br

l)om Miguel.

kończyło po części wmięszanie się Anglików; stosunki ułożyły się jednak w ten sposób, ze Marya została przy koronie, dom Miguel otrzymał regencyę, po kilku latach zdołał jednak zaprzysiężoną konstytucyę usunąć i panował niejako absolutny król, lecz jako despota. Zachowanie się jego wywołało rewolucyę na wyspach Azorskich, której zgnieść dom Miguel nie zdołał i dom Pedro był zmuszony ze swego ramienia naznaczyć wielkorządcę, któryby łagodniejsze od regenta sprawował rządy.

ROZDZIAŁ II.

Narody wschodnie.

fw

\Yr?AY?'/

chwili właśnie, kiedy święte przymierze wysilało całą swoją mądrość, ażeby romańskim narodom południa zapewnić utrzy-W manie się na tronie prawowitych władców, na wschodzie Eu-ropy rozwijały się stosunki, które dyplomatom niejedno trudne zadanie przygotowały do rozwiązania. Było to przedewszystkiein nieprawidłowe stanowisko Turcyi względem narodów podbitych.

Początek dała Grecya, gdzie od wieków panowała głęboka i gorąca nienawiść do Osmanidów. Turcy byli tylko zdobywcami kraju, ale nie posiadali zdolności do zasiania żywotnej kultury i doprowadzenia jej do rozkwitu. Straszni niegdyś całej Europie, upadali z każdym wiekiem coraz niżej, jedność państwowa chwiać się poczęła coraz bardziej, a nawet energiczni gubernatorowie,jak Mechmed Ali w Egipcie, Ali basza w Albanii byli prawie niezależni od rządu w Stambule. Wielkie znaczenie miała rozmaitość wyznania narodowości, składających państwo. W ogóle Turcya tolerowała inne wyznania, niekiedy więcej od narodów' chrześcijańskich, ale tolerancya miała źródło nie w rozumie stanu, lecz w obojętności duchowej plemienia.

Wyniosłe i na pół dzikie zachowanie się Turków względem narodów podbitych najbardziej oburzało Greków, którzy zawsze byli niejako w stanie buntu i opozycyi względem rządu. Tworzyły się na Olimpie, Pelionie i innych wyżynach oddziały niezadowolonych, których nazywano kleftami (złodziejami, rabusiami). Wprawdzie uciekali się oni do rabunku Turków i swoich, ale popychała ich do tego nędza w domu i rozpaczliwie upokarzające położenie względem zdobywców. Pomimo uprawianego zabójstwa, czuli się oni Grekami i dali nie jednego zuchwałego dowódcę, których siła ogólnego położenia narodu i urok romantyczny podnosiły na stanowiska bohaterów.

Między zdobywmami a podbitymi zachodziła różnica cywilizacyjna i religijna. Grecy zdolniejsi umysłowo, mający liczne stosunki handlowe z różnemi państwami oświeconemi, byli podatniejsi do kultury umysłowej, niż Turcy. Zetknięcie się z narodem podsycało tylko starą, nienawiść i budziło samowiedzę narodowościową. Idee rewolucyjne Francyi odbiły się echem w Helladzie. Dla niższych klas przepaścią, dzielącą Greków od wrogów, była nie kultura lecz religia.

Jak w Niemczech, w Grecyi, tak wszędzie zresztą i zawsze, zanim się naród do broni porwał, odbyła się pierwej rewolucja w dzie-

.ca

ilCTilk

.

;; -v

, Hj

ii j im0mm

iiiSll - jg|Sl ......

■Z

mm

€Ł&$

apSgjSffj

■firn

Aelxander Ypsylanti.

dżinie umysłowej. Pierwszym piewcą wolności w Grecyi był Konstantyn Rhigas (f 1798). Wołał on do narodu swego:

Wstańcie synowie Hellenów!

Godzina chwały uderzyła,

Pokażcie, żeście godnymi wnukami Dawnych bohaterów, przodków waszych.

Synowie Hellady! Do broni!

Zdobądźmy sobie wolność i prawo!

Niechaj strumieniem u nóg naszych Popłynie krew wrogów!

Zwrot do dawno minionej przeszłości obudził w nich nadzieję na lepszą przyszłość. W roku 1809 otwarto akademię na Korfu, w 1812 założono Tow. przyjaciół muz av Atenach, które się później przekształciło na rozsadnik greckiego karbonaryzmu. Do najwybitniejszych jego członków należał Jan Ant. hr. Gapo dTstria (ur. 1772 na Korfu), który zaciągnął się do służby w Rossyi i dwaj bracia książęta Alexander i Dymitr Ypsylan ti, z których pierwszy był generałem w armii rosyjskiej. Cesarz Alexander marzył o uwolnieniu „braci chrześcijan” z jarzma niewiernych, polecił więc wybrać na przewodnika przyjaciół muz Alexandra Ypsylanti’ego i czekał stosownej chwili. Było to właśnie wtedy, kiedy sułtan Mahmud zgromadził wszystkie siły, ażeby przeciwko Ali baszy wystąpić, który poczynał sobie zupełnie jakby niezależny monarcha.

Na wiosnę 1820 roku wojska tureckie wyruszyły przeciwko niemu. Wzburzenie Greków wzrosło przez to i powzięło plan powstania, które miało wciągnąć do walki księstwa naddunajskie, będące pod protektoratem Rossyi. W styczniu 1821 roku zmarł hospodar wołoski Alexandcr S u to 8, a w marcu Alexander Ypsylanti, posiadając łącznie z Wołoszą około 1,000 ludzi, ruszył na Bukareszt, w tem przekonaniu, że Rossya pospieszy z pomocą swoim braciom. Porta kazała patryarsze i metropolitom wykląć Ypsyłantiego. W początku kwietnia Rossya wezwała księcia do Petersburga dla tłómaczenia się— i całe powstanie się rozprzęgło. Wołosza nie miała zamiaru uczynić kraju swego widownią wojny, oddział poszedł więc na marne a Ypsylanti w Siedmiogrodzie został aresztowany.

Była to tylko tprzygrywka do prawdziwej tragedyi. Powstali Majnoci pod dowództwem Piotra Mauromichalisa, i klefty pod wodzą Teodora Kalokotronisa za broń ujęli. Podniósł także chorągiew buntu arcybiskup Germanos. Powstanie zogniskowało się w środkowej Grecyi, gdzie też się utworzył rząd tymczasowy—Senat messe ński. Załogi tureckie już 7-go kwietnia musiały opuścić Ateny i Akropolis, 13-go wpadła w ręce powstańców Teba, a powstanie szerzyć się poczęło i na wyspy. Wspomnienie dawnej chwały zagrzewało żołnierzy do boju. Walka garstki ludzi przeciwko potężnemu wrogowi wrzała z bohaterstwem prawdziwych „herojów” z przed dwóch tysięcy lat. W cieśninie termopilskiej powtórzyły się sceny z wojny perskiej. Atanazy Diak os walczył tam z garstką żołnierzy przeciwko stokrotnej sile nieprzyjaciela. Wszyscy prawie byli wymordowani, zostało dziesięciu tylko, ale i ci odrzucili propozycye

poddania się, aż wreszcie Diakosa ranionego schwytano. Z niezmąconym spokojem poszedł na śmierć okrutną, lecz czyny jego stały się płomieniem, który zapłonął w duszach innych, a imię jego przeszło do pieśni ludowych.

Porta ruch ten lekceważyła z początku; nie chciała wierzyć, ażeby powstanie wypłynęło z potrzeby i ducha narodu, ale wkrótce zmieniła taktykę — postanowiła zdusić niepokornych surowością i stryczkiem. W Konstantynopolu padł ofiarą tłumu patryarcha Geo rgios; porwano go od ołtarza, powieszono u bramy katedry, a później wleczono ciało po ulicach. Sceny podobne powtórzyły się w Smyrnie, na Krecie, Cyprze. W całej Europie obudziły się sympatye dla Greków. Narody, żyjące pod uciskiem reakcyi, widziały wr nich bohaterów wolności. Obudziło się powszechne pragnienie wydobycia się z więzów i niewoli. W gabinetach jednak ministrów i w tej walce, jaką zrozpaczony naród toczył ze swymi ciemięzcami, upatrywano także tylko re-wolucyę przeciwko porządkowi, ustanowionemu przez Boga. Metter-nich i dyplomaci angielscy przeczuwali już niebezpieczeństwo, które później doprowadziło Rossyę do wojny z Turcyą i usiłowali widmo wojny zażegnać; przyszło to im tem łatwiej, że Cesarz Alexander I zdecydował się nie popierać Greków, — pozostawiono ich więc siłom własnym. Z punktu historycznego niepodobna jednak tak idealnie oceniać walki o wolność Greków, jak to się robiło wówczas w kołach przyjaciół Grecyi. Hellenowie wprawdzie wszyscy nienawidzili Turków, nie tak jednak okazywali się solidarnymi w miłości dla ojczyzny. Brak jedności paraliżował wszelkie działanie na każdem polu; wkrótce między wodzami zapanowała nienawiść i każdy pragnął być pierwszym. Byłoby jeszcze wiele pod tym względem do powiedzenia, to jednak nie ulega wątpliwości, że odwaga i bohaterstwo Greków przypominały czasy największej sławy Hellady; zdawało się, że Turcy już we krwi utopili powstanie, gdy nagle wybuchało ono w stu innych miejscach. Walczył cały naród, wszyscy. Niejednokrotnie zdarzało się, że małe oddziały zwierały się z kilkakroć większem wojskiem pierś z piersią i broniono się do ostateczności, z bohaterską pogardą śmierci. Przybycie Dymitra Ypsylantiego z garstką przyjaciół Grecyi i pieniędzmi do obozu w Trypolisie nadało wojnie inny charakter—flota grecka odniosła pierwsze zwycięstwo pod Zante. Brak jedności bruździł ustawicznie, a ujawniło się to jeszcze bardziej w chwili zorganizowania rządu tymczasowego. Odradowały dwie rady, jedna z M aur o co r-datem w Missolunghi, druga z Negrim w Salonie; D. Ypsilantiemu udało się zjednoczyć posłów wyzwolonych prowincyi w Argosie (Pia-da) i tam dopiero uroczyście 1-go stycznia 1822 roku ogłoszono niepodległość Grecy i. Rządy oddano w ręce Maurocodata i pięciu członków, a niezależnie od tego utworzono izbę poselską złożoną z 70 członków. Maurocordato energicznie zabrał się do dzieła, godził strony spór wiodące i utworzył regularny pułk — ta k ty kó w. Dnia 7-go lutego wylądował pod Nawarynem hrabia Leberecht z 47 oficerami i garstką przyjaciół Grecyi i objął dowództwo nad oddziałem cudzoziemskim.

ce ze

Dalsza walka z „czarnym Ali,” niebezpiecznym wrogiem Turcyi, zakończyła się zwycięstwem nad nim—za pomocą zdrady (5-go lutego 1822 roku); musiał jednak Ohurschid-basza pół roku jeszcze walczyć, dopóki nareszcie sprzymierzeńców Alego, Suliotów, pokonał. Część tureckiej floty z Kapudanem paszą na czele wysłaną została dla uspokojenia wyspy Chios, gdzie po wylądowaniu w kwietniu 7,000 żołnierzy rozpoczęło się gospodarstwo na wzór dzikich bestyi, tak, że wkrót-100,000 mieszkańców dziewięć dziesiątych padło ofiarą rozpasa-

nego żołdactwa. Dwóch greckich podpalaczy zdołało okręt admiralski, na którym Kapudan-pasza wydawał ucztę, wysadzić w powietrze i w ten sposób 2,000 osób zapłaciło życiem za gwałty Turków.

pejskie, z w

łej Europie wiązali się w stowarzyszenia i gromadzili środki materyal-ne dla podtrzymywania walki. Jednym z najbardziej czynnych ludzi w obronie Grecyi był lord Byron, który sympatye w czyn zamienił i 5*go stycznia 1824 roku odpłynął do Missolunghi.

Długa ta walka wyzwalającego się narodu przekonała Turków, że nawet pomimo braku jedności ze strony Greków, nie zdołają przy-

W Grecyi wojna trwała dalej z przemieniłem szczęściem. Maurocordato został pod Pata pobity przez Turków. Książę ratował się ucieczką z 60-ma żołnierzami, zgromadził wkrótce około 360 ludzi koło siebie i z tą garstką, umocowawszy się w Pata, walczył przez pół roku przeciwko regularnej armii tureckiej, złożonej z 19-ciu tysięcy żołnierzy i zmusił nareszcie Turków do zaniechania oblężenia (12 stycznia 1823 roku). Brak środków dawał się im gwałtownie uczuwać; nadaremnie Grecya zwracała się przez posłów do kongresu w Weronie, błagając o pomoc—odmówiono. Wyśmiewano niezdarność Turków, lecz panowało przeświadczenie, że Hellada upaść w końcu musi. Rządy nie były wprawdzie przychylne ruchowi Grecyi, lecz ludzie uczciwi i dzienniki możebnie niezależne, szczególnie zachodnio-euro-alką, prowadzoną w Grecyi, sympatyzowały. Grecy w ca-

tłumić powstanie bez obcej pomocy. Zwróciła się więc Porta do wicekróla Egiptu, Mehemeda A lego, najpotężniejszego, lecz zarazem i najgroźniejszego z jej lenników. Ambitny pasza zgodził się natychmiast, gdyż w ten sposób wzmacniał tylko swoje stanowisko wobec Porty. Z armią 6,000 żołnierzy uspokoił on najprzód Kretę, a następnie porobił przygotowania do podbicia Morei, gdzie przyobiecano gubernatorstwo jego pasierbowi Ibrahimowi. Nie poszło to jednak wszystko zbyt składnie. Flota grecka tak zręcznie, a niekiedy pomyślnie

.ĄB

iA

iw

lU

W,

mu

>^wras

v51til»ill

sta ;:-

Mekemed Ali, pasza Egiptu.

operowała, że nieprzyjaciel nie zdołał dopiąć celu. Tymczasem po stronie greckiej po dawnemu panowała niezgoda. Przedwczesna śmierć Byrona (19 kwietnia 1824 roku) była wielkim ciosem, gdyż on jeden mógł zażegnać rozdwojenie między Maurorcordatem i Kalokotronisem. Ostatni podniósł broń przeciwko prezydentowi rządu Kraduviotisowi— i w ten sposób powstała walka wewnętrzna. Niespodzianie opuścił Ibrahim pasza Kretę i wylądował w początku lutego 1825 roku w Mo-rei w Modon, wkrótce zdobył Tripolizzę i posunął się szybko dalej

w głąb kraju, gdy tymczasem armia turecka rozpoczęta oblężenie obozu w Missolunghi. Liczne napady w lipcu i sierpniu odparto, a w skutek przybycia pomocy greckiej flocie oblężenie od strony morza cofnięto. Wkrótce jednak nadpłynęła flota egipsko-turccka, wznowiono znowu oblężenie i Ibrahim miał nadzieję w bardzo krótkim czasie zdobyć Missolunghi.

Tymczasem zaszły wypadki, które przyczyniły się do zmiany stanowiska mocarstw względem kwestyi greckiej. Canning, minister spraw zewnętrznych Anglii, objawił chęć wzięcia pod opiekę Grecyi. jeżeli sobie tego życzyć będzie. Porta i Austrya zaprotestowały. Dwie konferencye, które w tym przedmiocie odbyły się w Petersburgu, spełzły na niczem, zaś 1-go października 1825 roku zmarł w Taganrogu Cesarz Alexander I.

Faktycznym następcą, tronu był Wielki Książę Konstanty, zrzekł się jednak tronu jeszcze w 1822 roku na korzyść młodszego brata, Mikołaja (ur. 1796), który otrzymał wyłącznie niemal wychowanie wojskowe. Będąc nieprzyjacielem Turcyi, porozumiewał się Anglią w celu rozwiązania kwestyi greckiej. Położenie Greków, z własnej ich winy, stawało się coraz gorszem. Dnia 13-go stycznia 1826 roku Ibrahim proponował im kapitulacyę, lecz propozycya została odrzuconą. Ochotnicy usiłowali napaść na Turków z gór i przebić się do obozu,—lecz plan się nie udał. Powzięli więc zuchwałą myśl przebicia się przez armię oblężniczą. W nocy z 22 na 23 kwietnia niedobitki Greków rzuciły się na obóz turecki i po krwawej walce uszli w góry. Starcy i ranni zamknęli się w fabryce patronów i wysadzili się w powietrze.

W tym czasie prowadzone były dalej pertraktacye między Ros-syą a Anglią, tym razem bez wtrącania się Metternicha. Cesarz Mikołaj, nie łatwo dostępny różnym wpływom, nie posiadał tak ruchliwej wyobraźni, jak Alexander I-szy, i skłaniał się do polityki stanowczo ruskiej, której celem była zawsze walka z Turcyą. Canning jednak pragnął rozwiązania kwestyi greckiej w celu utrzymania Turcyi; istnienie jej uważał za sprawę ważną dla wszystkich państw europejskich. Dnia 4-go kwietnia 1826 roku porozumienie między Wellingtonem a Nesselrodem w Petersburgu doprowadziło do podpisania tajemnego traktatu, mocą którego postanowiono, ażeby Grecya pozostała tylko w zależności od Turcyi, opłacając roczny haracz, lecz natomiast powinna własny rząd utrzymać. Gabinetom w Wiedniu, Berlinie i Paryżu miano zaproponować przystąpienie do konwencyi,

Turcy ę wrazie potrzeby działać postrachem. Przed podpisaniem jeszcze tej konwencyi Rossya posłała Porcie ultimatum w sprawie księstw Naddunajskich.

a na

Poseł angielski w Stambule, Stratford Canning, usiłował przekonać Portę o potrzebie przyjęcia propozycyi. Porta przyjęła tylko ultimatum, skutkiem czego zawarte zostało 7-go października 1826 roku przymierze w Akermanie, na mocy którego Rossya uzyskała główne ujście Dunaju i wolny handel z Turcy;]. Hospodarowie Mołdawii i Wołoszy mieli być co siedm lat przez bojarów obierani, ale za przyznaniem obu państw sprzymierzonych. Zadaniu więc Cesarza Mikołaja stało się zadość.

Turcya małe odniosła korzyści w ciągu roku 1826 w walce z Hellenami. Główną przyczyną byli janczarzy. Sułtan Mahmud był przeświadczony o małej ich użyteczności bojowej, skutkiem zmiany systemu wojowania, a przedewszystkiem pragnął się pozbyć burzliwego elementu. Jak się tylko reformy rozpoczęły, janczarowie broń podnieśli. Mahmud kazał rozwinąć chorągiew proroka i powołał wszystkich wiernych do obrony. Dnia 15 i 16 czerwca doszło do krwawej walki, która się zakończyła zupełną porażką buntowników. Sułtan odniósł zwycięstwo, lecz się pozbawił części sił wojskowych. Wprawdzie Missolunghi upadło, Ibrahim zalał wojskiem Peloponez, a Reszid-pa-sza wtargnął do Aten, ale Akropolisu zdobyć nie mógł z braku dostatecznej ilości żołnierza. Tak więc położenie Greków polepszyło się znowu, tern bardziej, kiedy młody król bawarski Ludwik w roku 1827 przysłał oficerów i podoficerów, a dwaj Anglicy, lord Cochrane i Church objęli dowództwo nad wojskiem.

Dyplomacya nie próżnowała także. Na podstawie spisanego między Rossya a Anglią protokółu przystąpiła także Francy a, ażeby „w imieniu ludzkości i spokoju europejskiego” dopomódz Grecyi. Dnia 13 i 16 sierpnia wręczono Reisowi—efendiemu notę zbiorową, która odrzuconą została. Wdanie się Metternicha nie odniosło także skutku. Państwa zainteresowane wystawiły wspólną flotę na morzu Sródziemnem. Tymczasem w końcu stycznia odpłynęła z Alexandryi nowa flota egipsko-turecka z posiłkiem wojskowym, który miał wylądować w Nawarynie. Eskadra trzech mocarstw przeszkodziła w części temu. Jednocześnie rozpoczęły się pertraktacye z Ibrahimem i Grekami, w celu zawieszenia broni. Grecy godzili się na to, lecz Ibrahim zasłonił się brakiem pełnomocnictwa i pustoszył nadal Moreę. Nawet drzewa owocowe kazał niszczyć! Wreszcie admirał zjednoczo-

nej floty, postanowił wmięszać się czynnie, jeżeli ze strony nieprzyjaciela chociażby jeden strzał padnie. Rokowania toczyły się dalej. Wtem z okrętu egipskiego padł strzał armatni—było to sygnałem do walki, która trwała aż do rana 21-go października i skończyła się zniszczeniem floty egipsko-tureckiej. Echa walki pod Nawarynem odbiły się w całej Europie. Grecya, Rossya i Francya cieszyły się z tego. Wiedeń wystąpił z moralnemi upomnieniami.

Wiadomość o tern spadła w Stambule, jak błyskawica. Mahmud dla uspokojenia swego gniewu wysłał Armeńczyków, a do posłów Francyi, Rossyi i Anglii zwrócił się z zapytaniem, czy rządy ich są zdecydowane: zrzec się wszelkiego mięszania się w sprawę grecką, straty poczynione we flocie wynagrodzić i wreszcie dać Porcie zadośćuczynienie?... Odpowiedź była przecząca, poczerń sułtan kazał powiedzieć posłom, że obecność ich w Konstantynopolu jest zbyteczna. Dnia 3-go grudnia posłowie opuścili swoje stanowiska, a 27-go obwieszczono w calem państwie świętą wojnę przeciwko niewiernym, szczególniej zaś przeciwko największemu wrogowi — Rossyi.

Proklamacya ta była wypowiedzeniem wojny Rossyi. Okoliczności tak się szczęśliwie złożyły, że Paszkiewicz (ur. 1782) zakończył pomyślnie w początku 1826 roku rozpoczętą wojnę z szachem Feth A lim pokojem w Turkmanszai (10 lutego 1828 roku). Przybyła tedy Rossyi nowa prowincya—Armenia i wzmocnił się wpływ na chrześcijan w Armenii i Turcyi. Dnia 26 kwietnia dopiero nastąpiło formalne wypowiedzenie wojny Turcyi, a 7-go maja wojska rossyjskie pod Wittgenszteinem Prut przeszły. Paszkiewicz prowadził kampanię w Turcyi Azyatyckiej.

Na europejskim placu boju należało przedewszystkiem zdobyć szereg fortec, stanowiących linię obronną—jak Viddyń, Silistrya, Izmaił. Ale wojna szła dość opieszale. Szczęśliwszym był Paszkiewicz, który 5-go lipca zdobył Kars i wkroczył do Armenii Wyższej, gdzie zima powstrzymała dalszy pochód.

Zawieszenie broni wyzyskano dla gry dyplomatycznej: Metter-nich usiłował połączyć Anglię z Francyą w celu powstrzymania zapędów Rossyi. Wysiłki Porty nie odniosły wciągu roku 1828 żadnego pożytku. Hrabia Dybicz pobił armię turecką pod Szumią pod Kulewczi (11-go czerwca), udał, że wszystkiemi siłami pragnie zdobyć fortecę, tymczasem przerzucił się z całem wojskiem przez Bałkany i bez wystrzału zajął Adryanopol.

Cała niezaradność w prowadzeniu wojny przez Turcyę okazała się dopiero w Azyi. Armia russka po krótkiej walce zdobyła Erze-ruin, stolicę Wielkiej Armenii (9-go lipca). Porta daremnie zwracała się do Persyi, oczekując pomocy, daremnie wy wieszała chorągiew proroka- Niepowodzenia, jakoteż reformy Mahmuda, wywołały niezadowolenie w staro-tureckiem stronnictwie; widziano w tern rękę karzącego losu. Gdyby nie ta obojętność turecka, Porta mogłaby jeszcze ratować sytuacyę, tern bardziej, że armia russka była mniej straszną, niż się zdawało. Brak żywności i choroby dziesiątkowały wojsko, tak, że do zdobycia Konstantynopola pozostawało zaledwie 15,000 żołnierzy. Przytem stosunki europejskie poczęły się składać nieprżyjaźnie dla Rossyi—uważano ją za źródło niepokoju Europy, w razie więc niepowodzenia położenie jej na wschodzie i zachodzie byłoby nader niebezpieczne.

Cesarz Mikołaj w lecie odwiedził Berlin—żona jego była córką Fryderyka Wilhelma Iii-go—i zgodził się żądanie swoje sprowadzić do minimum. Król pruski przyjął pośrednictwo i wysłał do Konstantynopola generała Miiffling’a. Wywołało to rokowania pokojowe, wreszcie pokój w Adryanopolu zawarty został 14-go stycznia 1829 roku. Rossya zatrzymała tylko wyspy przy ujściu Dunaju, kilka punktów obronnych w paszałykach Achałcyku i Achałkałaki, jakoteż wolność handlu z Turcyą. Co się tyczy księstw Naddunaj-skich, odnowiono względem nich punkta Akermańskie, zastrzeżono nominacyę hospodarów dożywotnich i niezależność ich wewnętrzną, czyli rządy według żądań Rossyi.

Artykuł dziesiąty traktatu pokoju ściągał się do uregulowania stosunków greckich: Porta przystępowała do punktów traktatu londyńskiego 6-go lipca 1827 roku i drugiego z dnia 22-go marca 3 829 roku, zawartego między Rossyą, Anglią i Francyą. Dnia 3-go lutego 1830 roku pełnomocnicy zjechali znowu do Londynu, ażeby sprawę ostatecznie uporządkować. Porta przedtem już się na to zgodziła. Stosownie do zasad omówionych już dawniej, uznaną została niepodległość Grecyi. Jako formę rządu przyjęto monarchię dziedziczną, lecz korona miała być daną komuś nienależącemu do rodziny państw pertraktujących i interesowanych. Los padł na księcia Leopolda Sasko-Koburskiego.

sze

Godził się on przyjąć koronę, lecz żądał w interesie bezpieczeństwa państwowego rozszerzenia granic i zapewnienia pożyczki; pierw-żądanie napotkało opór ogólny. Książę zrzekł się tronu, a na czele

tymczasowego rządu stanął lir. Capo d’Istria. Grek z urodzenia, lecz z wychowania i poglądów Rossyanin; wprowadził on też surowy biurokratyczny absolutny system, który pogorszył stosunki i przygotował grunt dla opozycyi.

ROZDZIAŁ III.

Państwa germańskie.

IfTlK

MU śmierci słabego umysłowo Jerzego Iii-go, który szczęśliwie 60 lat panował, na tron angielski wstąpił Jerzy LV-ty. Torysowie % usiłowali oprzeć się na zasadach reakcyjnych, które już na lądzie zapanowały, lecz się to nie udało. Panowanie Jerzego IV-go, figury dość marnej, rozpoczęło się skandalem, który uchylił nieco zasłony z wielkoświatowego życia. Był on od roku 1795 żonaty z Karoliną brunświcką; małżeństwo było bardzo nieszczęśliwe,—rozstało się i Karolina udała się w podróż, nie zrobiwszy kroków rozwodowych. Zamieszkała stale nad jeziorem Como, gdzie mąż otoczył ją szpiegami. Po wstąpieniu na tron Jerzy IV naznaczył jej wysoką pensyę z warunkiem zgodzenia się na rozwód; w razie gdyby się zgodzić nie chciała, groził procesem. Królowa odrzuciła przyrzeczenia i groźby i wróciła do Anglii, gdzie opinia była jej przyjazną. Sprawę wniesiono do izby wyższej, która w osobny m bilu żądała rozerwania związku i pozbawienia jej imienia i stanu królowej. Rozpoczął się proces przekupny, który brzydkie światło rzucał na owoczesne sądy. Ludność stanęła po stronie królowej, lecz Karolina była dość nierozsądną i lekceważyła sobie sympatye ogółu, okazując zbyt wiele uporu. Wkrótce też po ko-ronacyi Jerzego 1Y umarła (7-go sierpnia I8źl roku).

Zachowanie się w całej tej brudnej sprawie ministeryum, a prze-dewszystkiem Castlereagh’a, zwiększyło jeszcze nienawiść do rządu. Sprawował on nieomal absolutne rządy od czasu kongresu wiederi-skiego i oburzał coraz bardziej przeciwko sobie opozycyę liberalną, na

której codzienny wzrost patrzył. Obawa upadku wywołała w nim rozstrój nerwowy, który spowodował śmierć przez samobójstwo;—podciął sobie żyły, a z nim upadł i jego system. Powszechna radość z tego powodu była najlepszem świadectwem, co myślał naród o „markizie Londonderry.” Lord Liverpool i ks. Wellington zdecydowali króla do powołania na urząd ministra spraw zewnętrznych człowieka nienawistnego''''mu—Jerzego Canninga (ur. 1770).

Natychmiast po powrocie z zagranicy wziął on bardzo żywy udział w sprawach państwowych, stawał zawsze po stronie katolików i Irlandczyków. Słusznie zwracał uwagę na to (10 marca 1821), że Irlandyę nie odpychać, lecz przywiązać trzeba do państwa. Izba niższa była za przyjęciem bilu, wyższa odrzuciła go. Powrót jego do spraw państwowych nie był zbyt przychylnie powitany, a Times nie wahał się utrzymywać, że Castlereagh wydawał mu się godniejszym i lepszym od jego następcy.

Canning umiał się liczyć ze stosunkami istniejącemi; umiarkowany, rozważny, energiczny, widział bardzo dobrze, ze reakcyjna polityka Anglii i ustawiczne mięszanie się do spraw stałego lądu, mocno krajowi zaszkodziły. Ostatniemi czasy nawet Castlereagh’owi otworzyły się oczy na to, że zbrojna interwencya w znaczeniu „świętego przymierza” pożytku nie przyniosła. Tu Canning poszedł drogą wskazaną przez poprzednika i Wellingtonowi, biorącemu udział w kongresie w Weronie, dał polecenie nie mięszania się w sprawy Hiszpanii, a jednocześnie oświadczył w parlamencie, że Anglia nie może zgodzić się na interwencyę Francyi w sprawy portugalskie, jakoteż nie aprobuje cesyi hiszpańskich kolonii w Ameryce.

Jeszcze na początku stulecia Hiszpania posiadała tam 250,000 mil kwadratowych. Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych, jakoteż rewolucya francuska nie pozostały bez wpływu na rozwój państwowy różnych posiadłości hiszpańskich; z końcem przeto XVIII-go wieku rozpoczęły się usiłowania oderwania się od metropolii. Zapoczątkował tę walkę Szymon Bolivar (1788—1832). Przyczynił się on do utworzenia z Yenezueli i Nowej Grenady rzeczypospolitej Kolumbijskiej, jakoteż do wyzwolenia Peru. Chili i Meksyk zostały także dla Hiszpanii stracone. James Monroe, piąty z kolei prezydent Stanów Zjednoczonych, starał się zabezpieczyć Amerykę od wszelkich zachcianek obcego wtrącania się w amerykańskie stosunki, uważając każdy krok na tern polu, jako dowód wrogiego usposobienia dla Unii.

■Hn

'R:

?"/'v

h--

*r

JSW

' ' *r «i

m

lii

ą*:

gggj^

1!

gjjS

Jerzy IV, król angielski.

Anglia nie powodowała się żadnem marzycielskiem uniesieniem stojąc po stronie południowo-amerykańskich państw, lecz po prostu względami praktycznych interesów państwowych — korzyściami handlu. Małostkowa chciwa polityka handlowa Hiszpanii przyczyniła

d.

U-

14

mmc

ms

id

,, «(*

•-i--.;,.

WIT.....'

'M

•>

AA

\5isp

&/2S

Małżonka Jerzego IV.

się do krępowania, a niekiedy do nieumożliwienia handlu, tymczasem nowo zorganizowanemu państwu za przyznanie ich niepodległości robiły ustępstwo. Oanning przeto nie dał się zbić z tropu i już 1823 roku wyznaczył konsulów do młodych rzeczypospolitych, a w początkach Wiek XIX.

roku 1825-go uznał niezależność Kolumbii, Buenos-Ayres i Meksyku. „Powołuję nowy świat do życia, ażeby w starym wytworzyć równowagę”— mówił w parlamencie, pozostał jednak na gruncie neutralności.

na

W sprawie wewnętrznej polityki podniesiono bardzo wiele kwe-styi, które się jednak nie dały załatwić i uregulować rychło. Jedną z najważniejszych była kwestya wydatków państwowych, które się nie równoważyły, pomimo nawet podniesienia cła konsumcyjnego. Do zwalczenia złego dopomogły doktryny Adama Smitha, doradzające powolne przejście od po lity ki och ronn ej do wolnego handlu. W końcu parlamentarnej sesyi 1824 roku rząd już mógł zwrócić uwagę na to, że w dziedzinie handlu, rolnictwa i przemysłu zrobiono znaczny postęp. Gorączka spekulacyjna zaznaczyła się już w rok potem, po wybuchu wojny 1825 roku. Powstawało tysiące przedsiębiorstw, tysiące banków, wkrótce jednak uwidoczniła się reakcya tern straszniejsza, że się z nią zbiegł rok nieurodzajów. Kupcy, fabrykanci, przemysłowcy poczęli bankrutować, a bankructwo ich odbijało się na klasie najuboższej, robotniczej. Miało to jednaki dobrą stronę—bo kwe-styę ceł zbożowych postawiło znowu na porządku dziennym. Canning zdołał cło zniżyć i wywołał ogromne zainteresowanie się klas bogatych dla zmniejszenia rosnącego pauperyzmu. Energia i właściwa siła woli razie zdołały w krótkim bardzo czasie polepszenie stosunków sprowadzić.

Gorzej i trudniej było radzić z inną raną Anglii—kwestyą irlandzką. Trwały tam od wieków już stosunki, które niezbyt zaszczytne dają świadectwo uczuciom wolności i tolerancyi Anglii. Irlandczyk na własnej swojej roli żył nie jak poddany, lecz jak niewolnik. Przeszło 6 milionów katolików irlandzkich oddano na łaskę i niełaskę angielskich kolonistów. Pomimo jednak ubóstwa i nędzy, ludność powiększała' się, pauperyzm wzmagał się, coraz głębiej też wchodził w ciało Irlandczyków klin, dzielący ludność miejscową od wielkiej własności Anglików. Parlament irlandzki pozbawiono wszelkiej władzy, gdyż członkowie jego zmuszeni byli składać przysięgę uznania najwyższej władzy króla, nawet w rzeczach wiary.

Powodzenie wojny północno-amerykańskiej poprawiło nieco stosunki irlandzkie. Pozwolono katolikom otwierać szkoły, ograniczono prawodawczą przewagę parlamentu angielskiego i apelaoyę do rządów angielskich. Pitt młodszy dążył jednak do unii obu parlamentów i do zupełnej emancypacyi katolików; zlanie się parlamentów przyszło do skutku w 1800 roku, emancypacya katolików natrafiła na gwałtowny opór króla i kościoła anglikańskiego. Przedstawiciele wolnomyślnego kierunku szerzyli przekonanie, że zakończenie starego sporu między Irlandyą a Anglią niezbędnem jest w interesie państwa. Z Jerzym Ill-cim usunął się najuporczywszy przeciwnik emancypacyi, miast w parlamencie i w rządzie zwiększała się ilość ludzi swobodnie myślących, mających na celu usunięcie ostatnich przeszkód. Wszystkie projekta rozbijały się jednak o przesądy i egoizm izby wyższej,

a nato-

Li

ii

:: -

II

lis

' . ; /■ . ;

mm

Mm

|Pio⁰

NS\"\v

Jerzy Canning.

posiadającej większość. Irlandya także nie zakładała rąk. Wielkie nadzieje pokładane w połączeniu się parlamentów nie sprawdziły się, emancypacya katolików nie przyszła do skutku, przeciwnicy więc unii rozpoczęli na nowo agitacyę. Środkowym punktem jej stało się Ca-tholic association w Dublinie, a najwybitniejszym wodzem Daniel 0’Connell (ur. 1775). Potomkiem był staro-irlandzki ej rodziny, kochał namiętnie swój kraj i nienawidził ciemiężycieli; do tych uczuć przyłączył się dar wymowy i ciętość dowcipu, który go czynił najpo-

popularniejszym człowiekiem na „zielonej wyspie." Z żelazną, wytrwałością pracował dla idei zupełnej niezależności Irlandyi, czyli dla rozwiązania prawnej unii między Irlandyą a Anglią. Umiał on zapanować nad wybuchami gniewu, wyrażającemi się w starciach ulicznych i potrafił w Dublinie zorganizować formalmy rząd narodowy, któremu wszyscy posłuszni byli z zaufaniem. Wobec takiej potęgi 0’Connella rząd angielski nie mógł się zachowywać obojętnie.

Na sesyi parlamentarnej w izbie gmin 15-go lutego 1825 roku wyłożył Oanning swoje zapatrywania na stosunki irlandzkie, a w początku marca Franciszek Burdett wniósł bil, żądający zniesienia nierówności prawnej i podtrzymania duchowieństwa katolickiego. Izba niższa przyjęła bil większością 127 głosów, izba lordów zaś odrzuciła znowu, i sprawa cała poszła w odwłokę. Canning nie dał jednak za wygranę, podniósł ją w kwietniu 1827 roku na nowo, ale śmierć (8-go lipca t. r.) przeszkodziła mu dokonać rozpoczętej pracy. Zastąpił go lord Go dr ich (Robinson), lecz okazał się mało zdolnym na tern stanowisku i ustąpił je już w styczniu 1828 roku ks. Wellingtonowi, który zatrzymał niektórych zwolenników polityki Canning’a. Sir Robert Peel stanowił największą siłę gabinetu.

Wellington był za cmancypacyą katolików. Nowe ministeryum zniosło dwa ważne akta: pierwszy zobowiązywał urzędników do przyrzeczeń, że komunię przyjmować będą według obrządku panującego kościoła i w ten sposób zamykał Irlandczykom drogę do urzędów* drugi zobawiązywał urzędników do odprzysiężenia dogmatu przemienienia, zasadniczego w religii katolickiej. Zamiast tedy przysięgi, miano żądać tylko przyrzeczenia, że urzędnik nie będzie nigdy działał na szkodę kościoła anglikańskiego.

Po tym wstępie nie dziwiło już nikogo żądanie króla, wypowiedziane w mowie tronowej 5-go lutego 1829 roku, usunięcia ograniczeń, dotyczących katolickich poddanych państwa. Kwestya irlandzka nieco lepiej stanęła, kiedy postawiono kandydaturę 0’Connela do parlamentu w Ennis (5-go lipca) i bez walki przez naród przyjęto. Dnia 5-go marca 1829 roku Robert Peel wniósł znowu bil o potrzebie ulg dla katolików—ażeby każdy wybrany Irlandczyk zamiast przysięgi składał tylko zapewnienie, że szkodzić anglikańskiemu kościołowi nie będzie; wszystkie urzędy, z wyjątkiem vice-króla i lorda kanclerza, miały być oddane katolikom, cenzus wyborczy podniesiony został z 40-tu szylingów na 10 funtów. Wellington sam bronił bilu w izbie wyższej, który tym razem przeszedł szczęśliwie i przez króla został za-

twierdzony. Było to zwycięstwo, odniesione nad to rysami i nad nieto-lerancyą państwową, lecz w gruncie rzeczy nie poprawiło przez to ciężkich stosunków irlandzkich.

. : ;r

■m

II

'Mk

SŁ,,

^Sai

Wm

-m:

pif

WM

fWW

ą.S

W-

p'

'i-

Wk

mmmW

Daniel 0’Connel.

Dnia 26-go czerwca 1830 roku zmarł król Jerzy lV-ty, nieżało-wany przez nikogo, a następcą jego został Wilh el m VI-ty, książę Clarence.

Północ skandynawska nie przedstawiała nic ciekawego pod względem historycznym. W Danii Fryderyk VI-ty troszczył się

o raateryalny dobrobyt w kraju, Szwecya pod Karolem XIV-tym drzemała, Norwegia zniosła szlachectwo,a„Storthingi” broniły jej niezależności, odrzucając propozycyę wprowadzenia królewskiego veto.

BWO-

W Niemczech, pomimo Metternicha i umowy karlsbadzkiej, co-laz żywiej społeczeństwo poczęło brać udział w losach państwa chociaż niektóre teorye i marzenia kierowały opinię na manowce. Powoli jednak wytwarzał się w szerokich kołach duch niezadowolenia tein większy, im bardziej oddalano się od epoki wojen o niepodległość. Rzeczywistość nie ziściła ideałów patryotów, tysiące opanowało zwątpienie, stracono wiarę w nadzieję odrodzenia się narodu niemieckiego, przestano wierzyć w możność istnienia wymarzonego w napół romantycznym śnie „Cesarstwa Niemieckiego.”

Opór panującemu kierunkowi ducha ograniczył się przeważnie do dziedziny teoryi i nauki; Związek Niemiecki najmniej był zdolny do pielęgnowania samowiedzy jedności narodowej. Wielkie państwa widziały w nim tylko organ policyjny, małe i średnie stanowiły opo-zycyę. Zajmował się on wyłącznie nieomal tropieniem spisków i karaniem spiskowców, czuwał nad uniwersytetem i prasą, ażeby, broń Boże, porządek zakłócony nie był. W Prusiech wszystkie stowarzyszenia burszowskie rozkazem z dnia 21-go maja 1824 roku przestały być uważane, jako stowarzyszenia studenckie, lecz zaliczone do ka-tegoryi tajemnych stowarzyszeń i do odpowiedzialności kryminalnej pociągane były.

Związek przeto Niemiecki nie używał wśród ludności miru, przeciwnie, był nie tylko przedmiotem żartów, lecz często nawet widocznej

pogardy.

Konstytucyonalizm niemiecki przechodził w różnych państwach różne koleje. W Hannowerze z dnia 7-go grudnia 1819 roku nastąpiła nowa organizacya stanów; izby miały prawo stanowienia podatku i wnoszenia projektów prawa, lecz zależność kraju od Anglii, jakoteż przewaga szlachectwa wywoływały nieporozumienie, rosnące coraz bardziej. Lepsze nieco były stosunki w Saksonii, gdzie kwitnący przemysł przyczynił się do uporządkowania finansów. Konstytucya przestarzała nieco, wymagała zmiany, lecz wszelkie w tej mierze usiłowania nie odniosły żadnego skutku. Dnia 5-go maja 1827 roku po 64-le-tnich rządach zmarł Fryderyk August I-szy, a brat jego, Antoni, czło-

wiek stary, niczego nie zmieniał. Lepiej nieco było w Brunświku i Hessyi. W Ks. Badeńskiem walczono o lepszą, konstytucyę, a na czele opozycyi stali historyk Rotteck i prałat Ignacy v. Wes-senberg. Wywołało to wprawdzie rozwiązanie izby, lecz nowe wybory wypadły w duchu rządu. W mowie otwarcia wielki książę (24-go lutego 1825 r.) wyraźnie zapowiedział, że izby zależne są od jego woli.

WWirtembergu kwestya konstytucyi wywołała spór. Plan reformy, ułożony przez Fryderyka Lista (ur. 1789), zdolnego i głębokiego ekonomisty z Tybingi, napotkał opór w izbie. List ustąpił z izby ku wielkiemu zadowoleniu filistrów, uważających go za jakobina. Lecz książę należał do ludzi uczciwych i potrafił samodzielność małych państw ochronić od napaści mocarstw związkowych; był więc przeciwnikiem obrad na kongresie w Weronie, o ile one obchodziły Niemcy, i szanowrał wolność prasy, co się Metternichowi bardzo niepodobało. Stan finansowy był także lepszy, niż w innych małych państwach niemieckich.

Bardziej ożywionem było życie konstytucyjne w Bawary i. Niższe warstwy, mało ośwdecone, nie miały prawie pojęcia o znaczeniu walk politycznych, ale pomimo tego roztrząsanie spraw publicznych nie pozostało bez wpływu na klasy średnie, zwracały uwagę na sprawy państwowe, na niektóre wady w sądownicwie, zarządzie finansowym i t. p. Dnia 13-go października 1825 roku zmarł łubiany i żałowany przez kraj cały Maksymilian I-szy, a następcą jego został syn Ludwik I-szy (ur. 1786). Był on potrosze idealistą, zapalonym czcicielem sztuk i nauk, romantycznym marzycielem o trochę niejasnych pragnieniach, lecz obdarzony szlachetnym entuzyazmem, czego dowiódł stając po stronie walczącej o wolność Grecyi. Chociaż nie obdarzony wielkiemi zdolnościami politycznemi, odczuwał jednak potrzebę rozmaitych reform. Zniósł niopotrzebne urzędy, cenzurę dla dzienników niepolitycznych, zmniejszył wydatki wojskowe o milion guldenów rocznie, lecz największą jego zasługą było przeniesienie uniwersytetu z Landshutu do Monachium i obsadzenie katedr tak zdolnymi profesorami, jak Schelling, Gorres, Oken. W epoce do roku 1830-go Monachium ozdobione zostało najpiękniejszemi gmachami, w których w znacznej mierze zgromadzono skarby starożytnej i nowożytnej sztuki

Chociaż więc polityczne życie niemieckie nie posiadało jedności, praca duchowa i rozwój idei wolnomyślnych zrobiły ogromny postęp, pomimo wstecznej pracy Metternicha. Pragnienie zużytkowania wszy-

stkich sit narodowych, myśl o jednej, wielkiej ojczyźnie żyła vv piersiach tysięcy i to mężów wielkiej nauki, lub wielkich zdolności.

Austryi brakowało także spokoju, gdyż niezadowolenie poczęła się budzić w Węgrzech, gdzie chęć zniemczenia narodu spotkała dumny opór Madyarów. Parlament nie był już wprawdzie zwoływany od dawna, lecz na zgromadzeniach „komitetów” radzono o potrzebach kraju i wypowiadano żądania narodu. W ten sposób polityczne życie zostało przyćmione, chociaż nie zagasło zupełnie. Szlachta zaczęła wreszcie żądać zwołania parlamentu; wszelkie usiłowania, by zwalić dawną konstytucyę, nie udały się także. Cesarz musiał wreszcie ustąpić i zwołano radę państwa, trwającą od 1825—1827 roku.

Do poprawienia materyalnego położenia przyczyniła się wielce działalność gorącego patryoty hr. Stefana Szech en i’e go (ur. 1792). Był on ofiarnością i pracą wzorem dla współobywateli: dostarczył środków na założenie akademii węgierskiej, przyczynił się do poprawy ko-inunikacyi, do podniesienia rolnictwa i hodowli koni. Ruch postępowy, jaki ogarnął lepszych ludzi w Austryi, na prowincye niemieckie pozostał prawie bez wpływu. Większość żyła bez troski o jutro, polegając zupełnie na mądrości rządu, który nie troszczył się wcale o rozbudzenie drzemiącej siły obywateli, przeciwnie, stawiał wszelkie zapory, ażeby niebezpiecznych nowinek do kraju nie puścić. Kanclerz państwa mógł być przeto zadowolonym z powolności i lojalności podwładnych niemieckich.

W Prusiech stosunki wewnętrzne były nieco odmienne; odmienność ta polegała nie na polityce, lecz na sile wewnętrznej narodu, drżącej ciągle naprzód i niedającej się wykorzenić. Pamiętano tu jeszcze epokę walki o wolność; nie zapomniano jeszcze słów Fichtego, Schlei-ermachera, Steina: życie duchowe nie wygasło jeszcze. Pod względem zaś politycznym Prusy były tylko echem Austryi. We wszystkich dziedzinach pracy administracyjnej pierwsze stanowisko zajmowała wprawdzie szlachta, lecz znaczenie jej mocno było podkopanera obowiązkiem po wszechnej służ by woj sko wej. Z początku był to tylko środek powiększenia siły zbrojnej, później stał się do pewnego stopnia środkiem kształcącym uczucia obywatelskie. Każdy żołnierz był obywatelem, każdy obywatel—żołnierzem. Obowiązek powszechnej służby zjednoczył w szeregach wszystkie warstwy, wszystkie klasy i wprawił je niejako w karby porządku i posłuszeństwa.

Drugą zasługą Prus względem Niemiec było utworzenie niemi e-ckiego związku celnego. Granice i cła dzielące państwa i państewka, tamowały komunikacyę, handel, a dla podróżnych były źródłem tysiąca przykrości; wszyscy odczuwali te niedogodności, mówiono wielokrotnie o tem, lecz dopiero Prusy w 1816 roku zniosły u siebie cła wodne i wewnętrzne. Próbowano za pomocą utworzenia średnio-niemieckiego związku handlowego złamać pruski system celny,—nie udało się to jednak. Dnia 27-go maja 1829 roku przyszło do porozumienia między Prusami a południowo-niemieckiemi państwami, przez co utworzyła się pewna jedność ekonomiczna 19 milionów Niemców, która różne szczepy niemieckie nieco zbliżyła.

ROZDZIAŁ IV.

Stosunki francuskie do rewolucji lipcowej.

<£)

(MąP^obre skutki interwencyi w Hiszpanii dodały rządowi otuchy i stronnictwo królewskie wzrosło liczebnie. Ministrowi Vil-X lele chodziło głównie o to, ażeby utrzymać się na stanowisku. Żądaniu temu stało się zadość; po obliczeniu głosów w nowej izbie pokazało się, że jest tylko 16-tu posłów liberalnych, między którymi byli P. Royer-Collard, bankier Kazimierz Pórier i Benjamin Constant. Korzystając z dobrej sposobności, Villele postanowił zmienić prawo wyborcze: zamiast co roku odnawiającej się piątej części posłów, proponował wybór na siedm lat. Izba parów zgodziła się chętnie, lecz deputowani stawili się opornie. Zrozumiano, iż jest to tylko fortel w celu wyzyskania sytuacyi i zabezpieczenia sobie długich rządów. Zwrócono uwagę na to, że izba musi być w ciągłej styczności z wyborcami, ich potrzebami i interesami, co oczywiście przy no-wem prawie byłoby niemożliwem. Pomimo tego rząd zwyciężył większością 205 głosów, lecz na tem jeszcze nie poprzestano. Wszystko, co przypominało czasy rewolucyi, traktowano ze wstrętem. Przeku-powano dzienniki liberalne, wprowadzano cenzurę rozkazem króle w-skim; biskup Freyssinous otrzymał ministeryum wyznań i kierownictwo szkołami, a w całym kraju kongregacye ze zdwojonym zapałem zabrały się do wyszukiwania i lturacyi „chorych dusz.” Dnia 16-go września 1824 roku zmarł Ludwik XVIII-ty, a zastąpił go brat, 67-le-tni starzec Karol X-ty, hrabia Artois, w młodości hulaka, na starość obrońca zasady monarchicznej. Nie miał on pojęcia o tem, że od roku 1798-go zmieniły się czasy i ludzie. O nim można było śmiało powiedzieć, że niczego nie zapomniał i niczego się nie nauczył. Przyrzekł wprawdzie stanom poszanowanie praw, zniósł obostrzenie cenzuralne i udzielił częściowej amnestyi, ale ten miodowy miesiąc stosunków króla z narodem trwał tyle, ile zwykle miodowe miesiące trwają. W mowie otwarcia izby 22 go grudnia 1824 roku zapowiedział potrzebę wzięcia w obronę religii i „wyleczenia państwa z ran, zadanych mu przez rewolucyę.”

Król miał tu na myśli projekt prawa o powetowaniu strat emigrantów za pomocą 50-cio milionowej renty. Niektórzy wolnomyślni żądali tylko ponownej intromisyi w posiadanie bez żadnego wynagrodzenia, przeciwnicy żądali zwrotu dóbr i wypłacenia ich wartości obecnym posiadaczom. Pierwszy projekt przeszedł. Przyzwolono także na konwersyę renty.

Plan rządowy co do obrony religii skupiał się w prawie o zniewadze kościoła: za profanacyę naczyń i ubiorów kościelnych, zelżenie hostyi, okradzenie kościoła naznaczono karę śmierci. Dwie pierwsze zbrodnie miały być karane, jak ojcobójstwo: głowę zbrodniarza pokrywano czarną zasłoną, a prawą rękę odrąbywano. W izbie parów projekt napotkał wielki opór. H r. Mole i Chauteaubri and, pomimo swego romantyzmu, zwracali uwagę na to, że prawo takie sprzeciwia się duchowi miłości, pielęgnowanemu przez religię, rani uczucie ludzkie, nie przynosząc pożytku religii. W izbie niższej wystąpił przeciwko niemu Royer-Collard, utrzymując, że takie prawo bywa zwykle początkiem jeszcze gorszych. Wszystko to nie pomogło i projekt przeszedł w obu izbach bez zmiany. Od tej chwili zaczęły się mnożyć wszędzie nowe kongregacye, a jezuici opanowali wszystkie prawie wyższe zakłady. Zachowywanie zewnętrze przepisów kościelnych stało się poniekąd modą w klasach wyższych, chociaż tajemnie oddawano się rozwiązłości, a duch prawdziwego chrześcijanizmu zanikał powoli. Zapomniano o tem, co poprzednie stulecie zrobiło, o pracy encyklopedystów, o Voltair’ze, o tem, że nowy prąd czasu nie będzie mógł się pogodzić z panującym systemem.

W roku 1826 złożono izbie parów projekt prawa o pierworodz-twie, które zabraniało podziału dóbr, a przez to samo wzmacniało wielką własność ziemską. Myślano, że w ten sposób uda się stworzyć nową arystokracyę. Projekt jednak upadł. Nie więcej szczęśliwym był zamiar ograniczenia wolności prasy. Radość z upadku projektu przeciwko prasie wyraziła się iluminacyą Paryża.

mm

■y?:k

Mu

;v?k

Kazimierz Perier.

Stanowisko Villela’a było zachwianem, dla pozyskania więc większości uciekł się do fortelu. Rozkaz królewski 6-go listopada 1827 roku mianował 76 nowych parów z pośród najbardziej oddanych posłów i rozwiązał izbę. Villóle sądził, że nowe wybory wypadną według jego myśli. Spotkał go jednak zawód — zwycięstwo otrzymało stronnictwo wolnomyślne, podał się więc do dymysyi dnia 3-go

stycznia 1828 roku, a natomiastw utworzyło się nowe ministeryum — Martigna c’a.

uczo-

Gay de Martignac (ur. 1776) towarzyszył, jako komisarz cywilny ks. Angouleme w Hiszpanii; był on wprawdzie zwolennikiem Bourbonów, lecz do zbyt namiętnych się nie zaliczał. Umiarkowanie wolnomyślny, uczciwy i prawy—mimo to wszystko do zadania podjętego nie dorósł. Z początku szło nieźle: wybrano komisyę do kontroli szkół, kierowanych przez duchowieństwo, wniesiono nowy projekt reformy wyborczej w duchu bardziej wolnomyślnym, jakoteż projekt zniesienia niektórych ograniczeń cenzuralnych, fpowołano wielu nych na katedry, utracone za ministeryum Villóle’a, a szkoły rozmaitych kongregacyi miały być zamknięte. Duchowieństwo nie chciało zdobyczy łatwo z rąk wypuścić; niektórzy arcybiskupi oświadczyli, że nie pozwolą wtrącania się państwa w sprawy duchowne. Sprawa oparła się o papieża, który zachował się jednak bardzo politycznie, skłaniając biskupów do zgody i ustępstw. W zewnętrznej polityce opinia publiczna stanęła po stronie Grecyi.

Wszystko to jednak nie zdołało pogodzić stronnictw. Skrajni postępowcy byli niezadowoleni i od razu żądali za wiele — najlepszy dowód braku politycznego wyrobienia; stronnicy ołtarza i tronu nie tracili nadziei powrotu do władzy, znając usposobienie króla. Naród był poniekąd zadowolonym: bilansy handlowe układały się pomyślnie, przemysł kwitnął. Król godził się nie robić więcej ustępstw liberalnym. Martignac nie ustawał jednak i zamyślał przeprowadzić projekt samorządu gmin miejskich i wiejskich. Po długiem wahaniu się Karol udzielił przyzwolenia na wniesienie tych „demokratycznych projektów,” których w wyczerpującej mowie sam Martignac bardzo wymownie bronił. Projekt jednak nie przeszedł i cofnięty został na rozkaz króla.

Pomimo tego wszystkiego ministeryum nie zadowoliło ani stronnictwa wolnomyślnego, ani królewskiego. Upadek jego był przewidziany. Jakoż rzeczywiście Monitor z dnia 8-go sierpnia ogłosił listę członków nowego gabinetu, na krórego czele stanął książę Juliusz Polignac (ur. 1780), od roku 1823 poseł na dworze angielskim, ultra-rojalista od głowy do stóp, obrońca papiestwa i pretensji duchowieństwa. Resztę gabinetu składali ludzie jednomyślni z nim. Wolnomyślni przyjęli to, jako wyzwanie i rozpoczęli kampanię dziennikarską, która obie strony w niedługim czasie do wysokiego stopnia rozdrażniła.

jgpllg

SBI

.V

l;i

KSimmB

Ś-

,3

ii

F.

‘.“'i

ul

i%S:i ^

"■ ", . ,

flllj

F -'vii

k;

6-'

i*

,/ i

■K%

Fil

■;k

IL

■fc

wSBmm

: '-* ^, m

s&y

PR

jri

@8

>.

Kia;:

L ; !i§Hi m

HH

ni

:•

S&Ss

. rm ■

■Hi k—I

: U-

Sr

i~ :Ą ;y:/|';

11

pi

iii

W.

wś'v

VX i . '⁵

u-- •■ •••-•:    .

"3

Tłum obrzuca kamieniami i błotem powóz Polignac’a.

f® i-

mMM ■•■

w^,—-----

--

w-

(j

/>

:■

r>5J₍

-„pJp^agiig

: fegy;-*‘--ą:

>* «

•'. <łb Wr.

m

Eh

>y

4j

w$Sk

jy^“M

u ■ IwpS

Polignac, nie posiadający najmniejszych zdolności na męża stanu, miał nadzieję, że zewnętrzne zawikłania mogą odwrócić uwagę narodu od wewnętrznych. Nadarzyła się do tego sposobność—zatarg z dejem Algieryi Husseinem. Mowa tronowa chciała wyzyskać sytuacyę i poskromić barbarzyńców ku chwale chrześcijaństwa i Francyi, obiecując jednocześnie poskramiać wszelkie „zamieszki” w celu utrzymania „spokoju publicznego.” Niewiele to jednak pomogło. Nieporozumienia między izbą a królem doprowadziły do tego, że posiedzenie zawieszono od dnia 19-go marca do 1-go sierpnia.

Polignac spostrzegłszy, że odroczenie sesyi nie poprawia sytua-cyi, zaproponował rozwiązanie izby. Wywołało to rozdwojenie w łonie samego ministeryum, pomimo tego jednak Polignac zdecydował się 16-go maja na rozwiązanie, które powiększyło tylko niezadowolenie kraju. Nadzieja, że powodzenia w Algierze połechcą próżność francuską i uspokoją umysły, była błędną; zwycięstwo nad dejem było bardzo łatwe; dnia 5-go czerwca 1830 roku Algier poddał się, a dej z milionami, haremem i skarbami przeniósł się do Neapolu.

Mimo to przy nowych wyborach 23-go czerwca rozpoczęły się rozruchy; ministeryum użyło wszelkich środków, armii urzędników i księży, ażeby zapewnić sobie zwycięstwo,—było to jednak rzeczą niepodobną, gdyż nie posiadało zaufania wyborców. Wszyscy przyszli do tego przekonania, że Bourboni są niepoprawni. Porażka rządu była rzeczą pewną. Król tylko sam jeden nie wątpił o zwycięstwie i upajał się sukcesami w Algierze, które przeszły niepostrzeżenie.

ma

Konstytucya miała jeden artykuł—14-ty, który wszelkie niebezpieczeństwo miał usunąć; dawał on prawo panującemu wydawania „or-donansów,” mających na celu regularne funkcyonowanie prawa i bezpieczeństwo państwowe. Ponieważ jednak przypuszczano, że nowy parlament będzie jeszcze bardziej wrogo usposobiony, niż poprzedni, należało przeto użyć jednego środka—rozwiązania go przed zwołaniem. W połowie lipca odbyły się poufne posiedzenia, na których postanowiono uciec się do królewskich „ordonansów.” Rozumiano, że pozycya jest groźna i porobiono pewne kroki zabezpieczające. Treść pięciu „ordonansów” była następująca-, żadne pismo nie może być bez zezwolenia królewskiego wydawane, a zezwolenie co trzy miesiące być odnawiane; wybory ostatnie uznają się za niebyłe; na miejsce istniejącego prawa wyborczego ma być przyjętą inna podstawa—bezpośre-

tA

||1

115311

JLzizn

W? 'i -y.-pJrz^F^⁵

v°mSm£ź.

" JWMw!$S& <■

AjsggN

).

”s

\—

Y’

fe

%    ■gm

- ' ' 7#

pa

mi

fi

! .j

17

mMa

(.<

fglBI

sSlliPMtófe

gjssg

Munseiyneur, s\ls persistentt nous meutrons Paris en etat de siege.

(Karykatura najrtarszałka Marmont z 1830 roku).

dnich wyborów przez rady departamentalne przy głosowaniu jawnem, ilość zaś deputowanych zmniejsza się z 430 na 230; czwarty ordonans wskazywał czas i punkta wyborów, piąty naznaczał marszałka M ar-raont, księcia Ra guzy naczelnikiem załogi poryskiej. Dnia 25-go lipca 1830 roku Karol X-ty podpisał te ordonanse w St. Cloud, które ukazały się nazajutrz w dzienniku rządowym.

Liczono, że wywoła to przestrach i zdziwienie i przygotowiono się na wypadek małych rozruchów, ale żaden z ministrów nie przypuszczał, że „ordonanse” wywołać mogą. powszechną rewolucyę. Niespodzianka wprawiła cały Paryż w gorączkę. Przedstawiciele liberalnej prasy, z redaktorem National na czele, postanowili nie poddawać się rozkazom, a założyciel tego dziennika Ludwik Adolf Thiers (ur. 1797) zachęcał do oporu. Rozpoczęły się rozruchy; wieczorem tegoż samego dnia powóz Polignac’a obrzucono kamieniami i błotem. Nazajutrz działo się jeszcze gorzej; 44 liberalne pisma wydrukowały na czele protest, który wzburzone umysły podniecił jeszcze bardziej. Żandarmi otrzymali polecenie zamknięcia dzienników opo-zycyjnych. Redaktorowie się opierali. Wywołało to gi*oźne zbiegowisko mieszczan, studentów, robotników. Około południa ulice koło Palais Royal i ogrodu napełniły się tłumami. Żołnierze rozpędzali je bagnetami—i nie zawsze zdołali to uczynić. Żandarmów obrzucono kamieniami. Wtem rozległ się huk wystrzałów, skierowanych w tłumy, padły trupy, a wiadomość o tern w jednej chwili obiegła cały Paryż. Poczęto stawiać barykady i zabierać oręż z magazynów broni. Rewolu-cya była gotowa.

Posłowie zgromadzili się u Kazimierza Pórier a dla narady; jedni byli za tem, ażeby królowi zrobić pewne przedstawienia, inni w oporze widzieli jedyny sposób obrony. Nic jednak stanowczego nie postanowiono. Gabinet zdecydował się ogłosić stan oblężenia w razie, gdyby się Paryż nie uspokoił. Marszałek Mannont uważał rewolucyę za bardzo łatwą do okiełznania.

Karol X-ty był formalnie ślepy. Na wniosek Marmont a zgodził się ogłosić stan oblężenia. Tymczasem rozruchy wzrastały co godzina. Robotnicy pod dowództwem młodzieży z Quartierlatin przeciągali ulicami, krzycząc'- A bas les Bourbons! Zdołano przeniknąć do kościołów i ratusza i wywieszono natychmiast trójkolorową chorągiew przy odgłosie dzwonów. Marszałek kazał wojsku—było tego wszystkiego 12,000—zbliżać się do ratusza. Zawiązały się utarczki. Tymczasem zgromadzili się posłowie, a Lafayette wziął udział w zgromadzeniu. Przemogła na razie rada Perier a i wysłano deputacyę do Marmont’a z prośbą o zaniechanie mordowania ludzi. Marszałek, który niechętnie wykonywał dawane mu rozkazy, zobowiązał się przedstawić prośbę królowi i prosić o zniesienie „ordonansów.” W końcu jednak odesłał deputacyę do Polignac’a, który jej nie przyjął.

::M

18

liikuyl

JSf*

rm

w* ■

■3

r.

Mi

...

ul

■:

IKxJB

mM

g*.>

Ęmm

u/

Ayez pitić d?un pauvre aveugUH

(Karykatura na Karola X).

Tymczasem walka uliczna trwała z niekorzyścią dla wojska, w niektórych miejscach przechylała się mi stronę ludu. W St. Cloud nie umiano wcale ocenić niebezpieczeństwa. Po kilku uspokajających wiadomościach od Marmont’a, król był tego mniemania, że anarchia będzie najlepszym środkiem przywrócenia mu Paryżan.

Od rana 29-go lipca walka zawrzała znowu i to dość zwycięska. Próby zażegnania burzy były już spóźnione. Król podpisał wprawdzie dymisyę ministeryum Polignac’a, lecz—po niewczasie. Działo się to już po zdobyciu przez lud Louvre’u i Palais Royalu. Król odwołał Wiek XIX.

ordonanse, zamianował KazimierzaPeriera ministrem skarbu, alezapó-źno; naród miał dosyć już Bourbonów. Proklamacya, zredagowana przez Tbiers’a, obwieściła, że Karol X-ty, który krew narodu przelał, może już do Paryża nie wracać i uważała księcia Orleańskiego, jako takiego, który konstytucyę w całej jej rozciągłości akceptuje. Myśl ta wskazała punkt stały i uspokoiła tych, którzy się rzeczypospolitej lękali.

L u d w i k Fi 1 i p (ur. 1773) niedarmo przeszedł szkołę doświadczenia. Od roku 1817-go stanął on mimowolnie w rzędzie opozycyi. Łatwe i proste zachowanie się jego jednało mu popularność pośród mieszczaństwa. Wprawdzie nauczył się na chleb pracować rękoma własnemi, lecz łącząc się otwarcie z opozycyą, nie tracił zupełnie nadziei dostania się na wyżyny tronu.

Komisya municypalna, na której czele stanęli Perier i Lafayette, przyszła do przekonania, że kraj potrzebuje rządu sprężystego; wzburzenie ludu, młodzieży i robotników pozwalało się obawiać, że chwilowi kierownicy nie wystarczą. Karol X-ty uznany był wprawdzie jako pozbawiony tronu, lecz co miano robić dalej? Nikt na pewno nic wiedział.

Deputowani, porozumiawszy się z parami, powzięli postanowienie, ażeby księcia Orleańskiego mianować ,,rządcą królestwa” (lieute-nat generał du Royaume). Wieczorem dnia 30-go lipca zebrano się na naradę w Palais Royal, gdzie i Talleryand się znalazł, — musiał on być tam zawsze, gdzie nowa dynastya powstawała; Ludwik Filip zgodził się przyjąć zarząd i obiecał święcie uszanować konstytucyę. Pro-klamacyę jego wydrukowano i rozlepiono. Guizot zredagownł odpowiedź, w której żądał: większego udziału mieszczan w zarządzie miejskim, sądu przysięgłego w sprawach prasowych, odpowiedzialności ministrów i t. p. Odpowiedź tę przyjęto.

Taki zwrot rzeczy nie zadowolił jednak wszystkich warstw ludności; młodzież szkolna i robotnicy byli tego mniemania, że walczyli za rzeczpospolitę i takiej tylko formy rządu pragnęli. Lafayette wydawał się im jako najgodniejszy na prezydenta. Marzono więc w ratuszu o rzeczpospolitej, a w Palais Royal obrano już króla. Położenie było groźnem i mogło doprowadzić do krwawych starć. Ludwik Filip postanowił udać się na czele deputacyi do ratusza. Im bardziej się do niego zbliżali, tern okrzyki zmieniały się wybitniej i coraz częściej słychać było wyrazy: wolność i Lafayette!.. Na wschodach spotkał ich „weteran wielkiej rewlucyi” i udano się do sali broni

Karykatura na Ludwika i ilipa i 830 roUu.

ura-

Cl

■r-j

iw

te

<•

?SS»

wtt.

grk

II

mb

ii

ii

rrm

JSW

Lafayette oświadczył głośno, że nie czuje się zdolnym o-z jąć na siebie ciężaru rządów, ujął trójkolorową chorągiew i w f/yt j% księciu Tu nastąpiła scena teatralna: Ludwik Filip stanął w oknie obok La-fayetteka, rozwinął chorągiew i objął generała. Monarchia była towaną. Utworzył się nowy rząd, do którego weazli: Uniż ot (oświata), Pórier (sprawy wewnętrzne), a republikanin Du pont de 1’Eure otrzymał tekę ministra sprawiedliwości, Lafayette zaś dowództwo nad strażą narodowa.

W chwili wypadków 30 i 31 lipca Karol X siedział bezczynnie w St. Cloud. W ciężkich okolicznościach stracił on resztę rozumu. Angoulóme przedstawił mu położenie rzeczy, jako bardzo groźne, co go spowodowało do wyjazdu najprzód do Trianon, a następnie do Ram-bouillet- Tam podpisał 1 sierpnia nominacyę Ludwika Filipa na sztathaltera, czyli namiestnika. Ludwik Filip znalazł się w położeniu dwuznacznem: nie wiedział czy zerwać stanowczo z kuzynem, czy grać dalej komedyę. Wybrał tedy drogę pośrednią., ażeby dojść do celu.

a*

■a

.•

gr

ii

■Ą

i-

Guizot.

Karol miał być skłoniony do zrzeczenia się tronu. Osobna deputacya przedstawiła mu położenie. Król długo nie mógł powziąć stanowczej decyzyi, nareszcie zdecydował się złożyć koronę na korzyść wnuka swego Henryka V. W liście do kuzyna pisał o tej decyzyi i żądał od niego ogłoszenia wstąpienia na tron prawowitego księcia.

Ks. Orleański cofnąć się już nie mógł. Karol musiał się usunąć. Na pogłoskę, że król tajemnie d/.iała na szkodę narodu, zgromadziły się tłumy ludu na polach Elyzejskich i ruszyły do Rambouillet. Tu odegrała się nowa więcej powstrzymywać, że należy obawiać się krwawych starć, tem bardziej, że tłumy zgromadzone wynoszą około 60,000 ludzi. Karol zdecydował się z kraju wyjechać, wojsko, którego liczono około 10,000, rozpuścić, a zostawić tylko straż przyboczną, mającą go ochronić w podróży do Cherbourga.

komedya: wytłómaczono mu, że naród nie da się

Dnia 3-go sierpnia nastąpiło otwarcie izb w pałacu Bourbonów. Zagajenie było nader bezbarwnem; wspomniano o zrzeczeniu się króla lecz zamilczano o tem, że się to stało na korzyść Henryka V-go. Dnia 4-go t. m. obrano na prezydenta Kaz. Periera. Charakteryzowało to sytuacyę. Liberalizm i kapitał zjednoczyły się. Dowodziło to, że inne siły rewolucyjne wkrótce stoczą walkę ze stronnictwem u steru bę-dącem. Nie idea wolności była tutaj łącznikiem, lecz liberalizm, powołujący do steru klasy posiadające. Tak więc w łonie rewolucyi lipcowej były zarodki innej.

wa

Dnia 7-go sierpnia przyszło w izbie do kroku stanowczego. Le-gitymiści utrzymywali, że jedynym prawomocnym władcą jest wnuk Karola X, liberalni zaś byli tego zdania, że krew narodu przelana zmy-wszellcą przysięgę. Jednocześnie zaprojektowano zmiany wr kon-stytucyi. Najważniejsze dotyczyły nietykalności cenzury i zmiany paragrafu 14, w tym sensie, ażeby król sam żadnych praw nie stanowił. We wstępie projektu oświadczono, że tron jest wolny, a ks. Orleański uważany jest, jako następca. Po dokonaniu głosowania, posłowie udali się do Palais Royal, gdzie zakomunikował Lafitte o tem Filipowi. Po kilku zwrotach krasomówczych, Ludwik Filip oświadczył, że z „woli narodu” gotów jest przyjąć koronę.

Dnia 9-go sierpnia odbyło się Uroczyste wstąpienie na tron; Ludwik Filip zaprzysiągł zmienioną konstytucyę. Ówczesne położenie rzeczy maluje dowcipnie karykatura, wyobrażająca króla mieszczańskiego pędzącego w obłokach; krwawe lipcowe słońce zachodzi, a król wpatrzony jest w znak raka. Przyszłość mgłami zakryta.

ROZDZIAŁ V.

Opinie i kierunki.

W/Ms%ozvłó] historyczny odbywa się według; praw stałych. Równo-DgR z szeregiem zjawisk rzeczywistych powstaje zwykle prąd niewyraźny; najprzód rozpoczyna pracować wyobraźnia, jako pierwotna przyczyna wszelkich potęg twórczych, fermentuje nieświadoma celu. Wytwarza się nieznacznie pewna opozycya przeciwko panującemu porządkowi. Powoli budzi się krytyka, zapuszcza sondę w rany epoki i tylko bolesne ruchy świadczą, że jakiś głęboko schowany nerw został urażony. Tak więc z niejasnych przeczuć rodzi się świadomość nowego celu, budzi w naturach energicznych wolę, która wcześniej lub później w czyn się przekształca. Gdzie taki naturalny rozwój napotyka przeszkodę, tam cofa się, wytwarza niezadowolenie i do broni powołuje dowcip lub satyrę. Niewielu tylko, którzy wierzą w zwycięstwo nowych myśli i wcielenie przeczuć wr czyn, zachowuje całą energię woli i równowagę ducha.

W Niemczech reakcya romantyczna zaznaczyła się już w epoce burz i wrzenia, w czasie rewolucyi i cesarstwa zdobyła pewną świadomość, wreszcie w walkach o wolność w religii, nauce, państwie i społeczeństwie w czyn się wcieliła. Im jednak bardziej uwydatniała się, im szersze opanowywała koła, tem wybitniej widać było przebudzenie się wrogich jej opinii w polityce i literaturze, które odkrywały niejako społeczeństwu właściwe położenie i wywoływały opór w różnych kierunkach.

Reakcya romantyczna nie była wszędzie jednaką; tu ograniczała się ona do dziedziny religii, gdzieindziej do państwowości. Pod tym względem nie pozostało bez znaczenia polityczne i państwowe rozdwojenie Niemiec. Jakkolwiek było to źródłem wielkiego osłabienia narodowego, miało jednak i dobre strony — przeszkadzało poniekąd gaszeniu ducha i wolności wszędzie z jednaką siłą. W północnych Niemczech wolnomyślny protestantyzm uniemożebnił niejako odwrót krytycyzmu; na południu i zachodzie oddziały wały jeszcze idee repu błikańskie i demokratyczne, a równolegle z niemi dążenie do konsty-tucyonalizmu. Pewne idee, prześladowane w jednym kraju, rozwijały się swobodniej w innym, a w ten sposób stale utrzymywała się fer-mentacya duchowa.

Wpływ rewolucyi, cesarstwa i wojen o niepodległość nie mógł także wywołać w rozwoju narodowym jednolitego kierunku. Tu lub ówdzie wylatywały w górę myśli, jak rakiety, którym niepodobna było nadać praktycznego urzeczywistnienia z powodu marzy ciel stwa, jakiem były nacechowane. Taką. cechę posiadały idee hegemonii Prus w Niemczech, wypowiadane niekiedy z katedry bądź w Królewcu, bądź w Wrocławiu. Najpoważniejsi mężowie odwrócili się od polityki, zwracając się natomiast do nauki i krytyki. Krytyka dziejów, państwowości, sztuki i literatury, prowadzona w duchu wolnomyślnym nie-tylko rozświecała narodowi drogi jego codziennego życia, ale zdołała nie raz podtrzymać i wzmocnić ducha narodowego.

Wszystkie jednak usiłowania określone nie ściśle i nie jasno, z braku możności wypowiedzenia się, znajdujące przytułek w związkach tajemnych, dążyły w gruncie do jednego celu: do pozyskania prawa swobodnego rozwoju jednostek i możności użytkowania sił narodowych na rzeczywiste potrzeby narodowe i państwowe. Poglądy końca XYIII-go wieku, walka o wolność za Oceanem, jakoteż wielka rewolucya powołały do życia idee i potrzeby, które najpiękniejszemi postanowieniami kongresów nie dały się z dziejów wymazać; absolutyzm był zjawiskiem sprzecznem z duchem epoki, które wprawdzie można było przemocą utrzymać przy władzy, lecz które nie posiadało siły wewnętrznej do stworzenia czegoś wielkiego. Wojny napoleońskie dały narodom to przeświadczenie, że tylko umysłowy i materyalny rozwój sił narodowych może być podstawą budowy państwowej, rozbudziły energię; ubodzy i bogaci czuli w sobie siły do pracy, krępowane biurokratyzmem i cenzurą. Wszyscy tedy nie mogli się godzić z kierunkiem panującym, ztąd też w szerokich kołach rozwinęło się niezadowolenie, które przybierało rozmaity charakter, rozmaite formy, a często nawet z romantyzmem się godziło. Skrępowana energia ujawniała się fatalnemi skutkami u ludzi chwiejnego charakteru; jedni zbaczali na drogę hulatyki i marnowali siły, inni—obdarzeni bujniejszą wyobraźnią zarażali się bajronizmem, inni ciągnęli do Grecyi, ażeby o własne ideały walczyć lub obzierali się wreszcie na Francyę, która im się wydawała zawsze macierzystym krajem wolności. Niezadowolenie wytwarzało powoli prąd, który w końcu tej epoki wykwit-nął, jako pesymizm w filozofii i życiu, uzbrojony dowcipem i satyrą*

Grodnem jest uwagi, że ta forma niezadowolenia znalazła najwięcej adeptów pośród żydów, w których wcieliły się niejako wszystkie sprzeczne czynniki życia naszej epoki. Gorączkowe dążenie do nauki i wykształcenia nie odpowiadało ich położeniu w społeczeństwie i państwie. Emancypacya ich postępowała nader powoli; więc ciążyło nie tylko ogólne położenie państwowe lecz i położenie własnego ich społeczeństwa. Ludzie głębsi, szlachetniejsi, przychodzili do przekonania, że judaizm potrzebuje nie tylko religijnej, lecz i społecznej reformy. Przekonały ich o tem najlepiej może t. z. „hece żydowskie,” które się od roku 1819 rozpoczęły. Rozumniejsi żydzi skupili się nie w celu stawienia oporu panującym prądom, lecz w celu pracowania nad podniesieniem własnego społeczeństwa i założyli w Berlinie Stowarzyszenie oświaty i nauki żydów, na podwalinach ducha humanitarnego. Usiłowano zwrócić pracę żydów do rolnictwa, ale bezskutecznie. Lepiej powiódł się kierunek kształcenia fachowego, rzemieślniczego. Wszystko jednak, co z handlem miało spólność, było wykluczonem.

Usiłowania te we własnym ich obozie napotkały obojętność i niedowierzanie. Działo się źle nie tylko z rozwiązaniem kwestyi żydowskiej. Ogólne niezadowolenie wywołało niezwykłą dotychczas emigracyę do Ameryki, którą wyobrażano sobie, jako ziemię obiecaną. Tak więc niższe warstwy ludności kraj opuszczały, wyższe zatracały poczucie obywatelskiego ducha i grzęzły w egoistycznem używaniu. Smak literacki upadać począł; zadawalano się płytkiemi wyrokami literackiemi, zaprawionemi przyprawą romantyczną.

Szlachta wysunęła się znowu na pierwszy plan; szczególniej na północy skamieniałe junkierstwo odznaczało się zacofaniem. Wychowanie tych klass nie mogło było wykorzenić przesądów; zdawało się,, że oni nie spostrzegali wcale tego przełomu, jaki od końca XVIII-go wieku w życiu umysłowem narodów się dokonał. Wprawdzie powszechna służba wojskowa trochę wyrównania przyniosła, lecz i tu jednak stopnie oficerskie nieomal wszystkie zajmowała szlachta. Moralne zaś jej stanowisko nie było o wiele lepsze od poprzedniego.

Przemysł niemiecki robił wprawdzie postępy, ale nie takie znowu, ażeby mógł wytworzyć silniejszą klasę robotniczą. Idee jednak socyalizmu i komunizmu nie miały do nich żadnego dostępu—trochę w nadreńskich prowincyach; o klasie robotniczej, jako pewnej jedności politycznej nie mogło być mowy. Robotnik, jak i chłop, nie brali w życiu państwowem żadnego udziału.

Ogólny zamęt w dążeniach, niejasność celów i sprzeczność w poglądach—oto były cechy panujące w Niemczech. Mniej więcej tak samo wyglądała sylwetka Francy i. Oddziaływał tu po staremu duch realistyczny. Filozofia i poezya nie unosiły nawet ludzi wyższego umysłu ku szczytniejszym wyżynom. Naród więc, pozbawiony duchowego polotu, utrzymywał się ustawicznie na gruncie poziomym, prąd romantyczny jeszcze się nie obudził. Duma Francuzów została wprawdzie upokorzoną i musieli się wyrzec panowania nad Europą, ale nie pozbyto się jeszcze przeświadczenia, że Francya stoi na czele narodów.

Idee rewolucyi, pomimo surowych rządów Napoleona, nie zostały całkiem wykorzenione i oddziaływały w szerokich kołach społeczeństwa; wielokrotnie zmieniane, poglądami konstytucyjnemi przekształcane, występowały coraz wybitniej. Nadużycia rewolucyi, tak samo, jak nadużycia cesarstwa, wytwarzały pewien opór, pewne opinie wy-stępujące wszędzie przeciwko legitymistycznemu zacofaniu. Dowcip i satyra, niezmienne cechy francuskiego temperamentu, nie przestawały nigdy oddziaływać i były nieraz płodniejsze w następstwa, niż mowy epozycyi parlamentarnej.

Im bardziej słabło stronnictwo zacofane, tem namiętniej zarysowywał się postęp na każdem polu. Idee socyalistyczne i komunistyczne coraz widoczniej występowały, a niezadowolenie, w formie zupełnie odmiennej niż w Niemczech, szerzyło się w dwóch kierunkach—pośród młodzieży i robotników. Tu się zaznaczała różnica między młodzieńcem Francuzem a Niemcem. Po stronie niemieckiej romantyzm, klasyczny idealizm w poezyi i filozofii zabarwiały pewnym idealnym odcieniem nie tylko każdą pracę, lecz nawet każde marzenie; ideały zaś francuskiej młodzieży były bardziej pochwytne, nosiły piętno osobistej dumy, niekiedy nawet próżności. Materyalistyczny kierunek umysłowego życia Francyi uwidoczniał się tam nawet, gdzie się objawiało chorobliwe podniesienie ducha. Wszystkie te cechy nadawały idei wszechświatowego smutku (Weltschmerz), szczególniej pod wpływem poglądów angielskich pisarzy, zupełnie odrębny charakter, różny od innych narodów. Godnem uwagi jest, że niezadowolenie tutaj nie ściągało się tylko do państwa, lecz do wszystkich instytucyi społecznych, co już mu nadawało pewne socyalistyczne zabarwienie. Stąd też powstawało wiele systematów, zdążających już nie tylko do przekształcenia własnego społeczeństwa, lecz całej ludzkości a co ważniejsza, że jak zwykle i wszędzie, niedojrzała młodzież brała się do ratowania nie siebie, lecz ludzkości.

Na drobnych mieszczan reakcya oddziaływała z początku, tak samo, jak w Niemczech; oni zadowoleni byli ze spokoju, który nie przeszkadzał im na prowadzenie własnych małych interesów i spraw. Lecz większa ruchliwość umysłowa, większa duma zaprowadziły ich rychło do obozu liberalnej opozycyi. Mieszczuch więc paryski rozkoszował się satyryczną piosnką Berangera i marzył o potędze napoleońskich czasów; podobał się więc mu ks. Orleański, który nosił taką samą, jak on, długą kapotę, rządził się oszczędnie i dzieci do szkoły publicznej posyłał. Zapał do nauk panował powszechnie, ale obok tego panowała oszczędność, rozsądna trzeźwość życiowa i pewna duma narodowa, której Niemcom brakło zupełnie.

Socyalistyezne zasady tych na pół ekonomicznych systematów, których główne rysy miały się dopiero w przyszłości zaznaczyć, bałamuciły klasę robotniczą, temi półprawdami, jakie w nich tkwiły, a później miały się przekształcić w szkice programowe.

Kiedy skrajni marzyli o przyszłości, gospodarzyły w królestwie klasy posiadające i burmistrzowały na własną korzyść. Następstwem tego było, że obok nich rozrastała się klasa proletaryuszów i łatwo już było spostrzedz, że z „trzeciego” stanu wkrótce wykluje się „czwarty.”

Wykształcone mieszczaństwo było we Francyi pod względem politycznym i społecznym zaw sze wielką siłą; z grona jego wschodziły talenta polityczne, które wkrótce miały w ręce swoje ująć kierownictwo nawy państwowej.

Szlachta miała także odrębne stanowisko, niż w Niemczech. Stworzona przez Napoleona I-go arystokracya, wyszła nieraz z najniższych warstw, odżywiana ideami rewolucyi, została przez szlachtę legitymistyczną odsuniętą na dalszy plan i cofnęła się do opozycyi-Tworzyła ona ogniwo pośrednie między ludem, a starą arystokracyą i posiadała warmii liczne i poważne stosunki. Republikańskie poglądy jednak zdołały przeniknąć nawet do kół starej szlachty. Tak więc w ogóle można powiedzieć, że się społeczeństwo francuskie demokratyzowało, a rys ten stawał się widocznym we wszystkich warstwach społecznych, we wszystkich formach prywatnego i publicznego życia— z wyjątkiem zaśniedziałej staro - szlacheckiej warstwy.

Z pośród południowo-romańskich państw zastój wżyciu umysłowem najbardziej widocznym był w Hiszpanii. We Włoszech tlały iskry w popiele; pomimo prześladowań i ucisku idea zjednoczonej rzeczypospolitej włoskiej nie dała się zniszczyć. Im więcej padało ofiar pod ciosami reakcyi, tem bardziej rosło niezadowolenie pośród młodego pokolenia Niemożność swobodnego wypowiadania swoich myśli zniewalała młodzież do wiązania się w tajne stowarzyszenia, mianowicie w związki karbonarskie, których głównem siedliskiem był Paryż (1823 rok). Już w końcu tego dziesięciolecia ważną rolę pośród młodzieży włoskiej odgrywał Józef Mazzini (ur. 12 czerwca 1805).

Po części niezależnie od usiłowań politycznych odradzała się myśl narodowa i znalazła ujście w literatyrze. Godną jest uwagi rzeczą, że szlachta włoska stanęła po stronie nie jedności państwowej lecz arystokratycznego republikanizmu.

Reakcya romantyczna nie pezostała także bez wpływu na Anglię, lecz wobec warunków' zupełnie odmiennych, niż na stałym lądzie, nie trwała długo. Polityka torysów się przeżyła; żadne przeto dyplomatyczne zabiegi nie zdołały ani jej wstrzymać, ani postępu zatamować. Złamanie opozycyi było zresztą rzeczą niemożebną, gdyż miała ona zawsze możność przemawiania bezpośrednio do narodu. Reforma parlamentarna stawała się koniecznością, tem bardziej, iż niektóre nowoutworzone wielkie ogniska przemysłowe, jak Manchester i Birmingham nie miały przedstawicieli. Próbowano niejednokrotnie podnosić tę kwestyę, lecz bez skutku, pomimo tego, że wybory dawały bardzo często powód do wielkich skandalów. Lord I. Russel zapragnął przekonać się z jakich ludzi rekrutuje się większość rządowa; doszedł do rezultatów, że się ona składa z ludzi sprzedajnych, utrzymywanych i kierowanych przez ministeryum. Pomimo tego kwestya nie została rozwiązaną, ale się natomiast wzmogła opozycya przeciwko „niemożebnym stosunkom.” Jednocześnie rozpoczął się ruch nader żywy, przeciwko systemowi ceł ochronnych, które sztucznie podtrzymywały wysoką cenę zboża.

W tym samym czasie zajęła nader żywo umysły sprawa eman-cy pacy i niewolników. Nie b\ła to rzecz nowa. Już ku końcowi XVII*go wieku podnieśli ją kwakrowie; w roku 1789 Wiliam W il-berforce, wniósłją do parlamentu, podtrzymywany przez Pitt’a. Pracował on tak niezmordowanie przeciwko obaleniu handlu niewolnikami, że nareszcie w roku 1807 przeszedł bil odpowiedni. Już w roku następnym miano zaprzestać handlu, lecz do związku przystąpiła Francya dopiero w 1816 roku, Hiszpania 1817, a Portugalia 1823. Było to jednak rozwiązanie kwestyi, że tak powiem, teoretyczne; zarówno w izbie, jak i praktyce, trzeba było jeszcze niejednokrotnie

Rozpatrując życie owoczesne angielskiego społeczeństwa w porównaniu z itinemi państwami stałego lądu, spostrzega się ogromną różnicę. Przedewszystkiem widzimy, że Anglicy wszystkie swoje usiłowania poświęcają rozwiązaniu kwestyi napozór drobnych, dotyczących codziennego życia. Praktyczny zmysł narodu nie bawi się w teorye i słowa lecz szuka rozwiązania na gruncie. Ważniejsze sprawy publiczne przechodziły na szpalty dziennikarskie. Publicystyka i jawność poniekąd pracy państwowej stały się siłą, której naród nie pozwolił sobie wyrwać. Z niesłychaną swobodą i śmiałością wywlekano wszystko przed szranki dziennikarskie; nikt—mąż stanu, król nawet nie byli od tego wolni. Miało to swoje i złe strony, lecz w ten sposób wytwarzał się poniekąd wentyl bezpieczeństwa, przez który ulatniały się zbyteczne siły.

staczać walki ze zwolennikami niewolnictwa i handlu, którzy nie przestawali prowadzić dalej ohydnego swego rzemiosła.

Drugą, ważną sprawą budzącą zainteresowanie publiczne był rozrost pauperyzmu w przemyśle; o tern jednak na innem miejscu mówić będziemy.

Moralność w średnich warstwach była zadawalająca, szlachta, jak wszędzie, była lekkomyślna. Najlepszym dowodem jest proces królowej Karoliny w izbie wyższej, który w normalnych warunkach byłby niemożliwy. Poza charakterem moralnym nosił on charakter polityczny. Oskarżenie i jego umotywowanie przez jeneralnego prokuratora Sir B, Clifford’a jest rzadkim przykładem w dziejach. Dowiedziono, że kupowano świadków, osobliwie we Włoszech i sprowadzano ich do Anglii a na zeznaniach ich oparto akt oskarżenia i tylko dzięki wymowie i zdolności obrońcy królowej, Henry Broug-ham’a, wszystkie te bezeceństwa były wykryte. Opinia publiczna stanęła po jej stronie, a powrót królowej do Anglii był niejako jej zwycięstwem moralnem. Wszędzie witano ją ze współczuciem, zasypywano adresami. Kiedy pierwszy transport świadków stanął na ziemi angielskiej, musiano ich do Londynu pod eskortą sprowadzać, obawiając się zemsty wzburzonego ludu.

Czasy te obfitowały w ogóle w historye skandaliczne. Nieraz w bardzo brzydkiem oświetleniu moralnem stawały nawet takie imiona, jak zwycięzcy z pod Waterloo — Welingtona.

ROZDZIAŁ VI.

Główne prądy w dziedzinie filozofii i religii.

%#

/4ko roku 1820, zapał do filozofii ochłonął nieco w Niemczech, cho-'^^ciaż wzmógł się wpływ niektórych systematów. Hegel, który już V od roku 1814 objął katedrę w Berlinie, jako dyalektyk, miał ogromny wpływ na różne dziedziny nauki. Pomimo jednak całej bystrości umysłu i prawdziwości niektórych jego poglądów, tkwiły w nich niebezpieczne zarodki —przecenianie chłodnego rozumu. Niektóre z tych poglądów działały na młode pokolenia potężnie —jak n. p. teorya, że wszystko, co jest, jest rozumnem, że duch ludzki rozwija się według praw przyrodzonych, a samopoznanie ducha stanowi cel rozwoju; idee te jednak w zastosowaniu do codziennego życia, prowadziły do przeceniania znaczenia czystego myślenia, które później niejednego pisarza sprowadziło z drogi. Twierdzenie: żę wszystko, co istnieje, jest rozumnem, a co jest rozumnem, jest prawdziwem — okazało się mieczem obosiecznym, skoro tylko wyrwanem niejako zostało z całokształtu sy-stematu i zastosowane do indywidualnych upodobań i woli.

Nieco sztucznemu systemowiHegla przeciwstawić można filozofię Jana Fryder. Her barta (ur. 1776—1841), który oparł się nie na ideach abstrakcyjnych, lecz na rzeczywistości. Dążył on do wywalczenia praw dla doświadczenia i w naukach filozoficznych, utrzymując, że realna istność poza jaźnią jest konieczną dla uczucia, myśli i wiedzy. Lecz zarówno w metafizyce, jakoteż w nauce o ideach i ich oddziaływaniu na duszę ludzką, Herbart w błąd wprowadzał, utrzymując, że filozofia przy współdziałaniu praw matematycznych przekształci się na naukę ścisłą.

W ogóle jednak filozofia Herbarta mało odpowiadała duchowi czasu, więc też niepostrzeżenie przeszła, natomiast szerzyła się fil ozo-fia natury bądź według poglądów Schellinga, bądź niezależnie od nich. Śmiałe, fantastyczne poglądy wiązały się z zasadami nauk przyrodniczych, lub katolicyzmem, w jakąś szczególną mieszaninę; obok myśli głębokich spotkać można było zupełną sprzeczność lub nawet marzycielski mistycyzm. Wszystkie te marzenia nie zdołały skrystalizować się w jakiś systemat. Próbował tego bezskutecznie w wykładzie nader zawikłanym Karol Krauze (um. 1832).

Bardzo często się zdarza, że dzieło, stanowiące pod jakimkolwiek bądź względem epokę, przechodzi niepostrzeżenie i dopiero wtedy

Hi

msm

\

mm

mm

mm

j!

mW'

mi i

r'

spir

i

'

~3Ł-

i:*

&H

Artur Schopenhauer.

zwracają nań uwagę, kiedy wypowiedziane w niem myśli powtarzać zaczną, inni. Stało się to z Art. Schopenhauerem (urod. 1788). W 1819 roku wydał on książkę Świat, jako wola i idea, która nie zwróciła na siebie uwagi nawet kół fachowych. Jakkolwiek pozostawał on pod wpływem Fichtego i Kanta, stworzył jednak swój systemat niezależnie od obu. Główne myśli w dziele zawarte są następujące: świat, jak go widzimy, jest tylko wytworem pewnych, na rozumie

opartych poglądów. W osnowie wszystkich pojedynczych poglądów leży wola; stanowi ona podstawę wszystkich idei, jako dążność do przyjęcia pewnych form, jest ona rzeczywiście „rzeczą samą w sobie,” (Ding an sich) świat zaś jest tylko naszem pojęciem. Działa ona wprawdzie w naturze martwej i żjciu organicznem lecz nieświa-

-atp

mm

lioyer — Gollard.

domie⁻, rozum występuje dopiero u zwierząt i ludzi. Żye*o daje tylko świadomość nieziszczalności naszych żądań; w gruncie v\ięc rzeczy daje cierpienie. Ponieważ jednak nie możemy nie żyć, a życie przynosi same tylko przykrości, najlep>ej przeto zobojętnieć dla niego.

Realistyczny podkład narodowy we Francji zaznaczy! się nawet filozoficzwnej dziedzinie. Filozofia wiąże się tu z potrzebami państwowego i społecznego życia. W ten sposób zdołano sprostować wiele poglądów, ale skarbnica myśli nie została wielce przez to wzbogacona, a przemógł natomiast prąd materyalistyczny. Wypadki polityczne wywołały niejako rozdział dziedziny filozofii na dwa kierunki: liberalny i wsteczny. Drugi (ćcole thóocratique) dążył do pognębienia nowożytnego ducha i walczył o nieograniczoną władzę papieża i króla. Przedstawicielami tej szkoły byli Józef de Maistre(ur. 1754—um. 1821) i Lud wik de Bonald ('754—1840). Zasadnicze poglądy tej szkoły można określić temi słowy: papież jest władzcą świeckim, absolutyzm, najlepszą formą rządu; natura ludzka spodlona skutkiem odstępstwa od Boga i do naprawienia potrzebuje środków gwałtownych—kata i inkwizycyi. Dowodzenia te de Maistre’a nie tylko pozbawione były myśli filozoficznej, ale logiki nawet i prowadziły wprost do zniszczenia wszelkiej moralności. Jedyną jeszcze myślą w tym chaosie było uczucie potrzeby walki przeciwko kierunkowi materyalistycznemu.

Bardziej jeszcze stanowczym był Bonald. Uznawał on jednę tylko formę—absolutną monarchię, jedną religię—katolicyzm; w społeczeństwie pozwalał istnieć tylko szlachcie, obok duchowieństwa, mieszczaństwo zgnieść pragnął. Zasadnicza filozofia jego przeczyła wszelkiemu duchowi chrześcijaństwa.

Bardziej naukowo traktowali filozofię Royer-Col 1 ard i Wiktor Cousin (1792—1867). Royer-Collardowi, wykształconemu pod wpływem moralnej filozofii Reida, brakowało ścisłego myślenia i umiejętności wnikania w ducha bytu. Tak więc dla nauki pozostał on bez znaczenia, lecz zaznaczył się jako przeciwnik materyalizmu i zdolny profesor, który zdołał zainteresować filozofią szersze koła słuchaczy.

Wik to ra Cou si n kształcono pod wpływem Schellinga i Hegla; na całej też jego działalności umysłowej znać było ten wpływ. Jako profesor zwalczał on wprawdzie spekulacyjną filozofię, lecz głównie uprawiał dziedzinę filozofii moralnej. Posiada! nieco etycznego zapału Fichtego i z całą energią pracował nad szerzeniem przekonań, dążących do wyzwolenia narodu z jarzma niemoralności; uzasadniał konieczność wiary w ideały etyczne, a piękną wymową pociągał niejednego.

W ogóle znamienną cechą filozofów francuskich było usiłowanie przenoszenia poglądów filozoficznych w dziedzinę praktyki; na tern polu odznaczył się szczególniej uczeń Cousin’a Teodor Simon Jouffroy (1796—1842).

O wiele ważniejszemi od takiego ruchu w dziedzinie filozofii były prace różnych uczonych w kierunku socyalno-filozoficznym. Zajmiemy się niemi w osobnym rozdziale.

W dziedzinie religijnej objawM się także pewien ruch umysłowy. W protestantyzmie filozofia od czasów Kanta zrobiła wielkie postępy, ułatwiające filozoficzne pogłębienie teologii; usiłowano pogodzić rozum

::-ą

*>■

Sili

liki

■mm m

WSP

W.

li

Wiktor Cousin.

i objawienie, religię i wiedzę. Obok tych religijno-filozoficznych usiłowań rozwinęła się szkoła historyczna, na czele której stanął F e r d y-nand Chr. Baur (1792—18ó0). Pomijając dogmatykę, zwrócili oni uwagę na krytykę nowego testamentu, jako źródła historycznego. Kierunek ten przybrał wkrótce inny charakter, kiedy Dawid Fr yd. Strauss (ur. 1808) zwrócił się do badań historyi chrześcijanizmu.

26

Wiek XIX.

Oczywiście, prawowierni nie mogli takiego kierunku pochwalać; dla nich słowo pisane większe nieraz miało znaczenie, niż duch. Wkrótce też objawił się prąd przeciwny, na czele którego stanął Ernest Willi. Hengstenberg (1802—1869) i od tej chwili rozpoczęła się żywsza walka obustronna. Prawowierny luteranizm zdobył sobie

*8e£k

mmm

lid

ss*

i]

SSstóSŚffer.

Wm

Ml

|r

(n.

|g

E .==£/>?

|x

g?L

?>■

,1

m( flwar/') (’

/i

■ /p

j;

SSłS

cy

'7^-;

I"

i;;

Jan Henryk restalozzi.

wprawdzie pierwszeństwo w państwie, lecz odznaczał się brakiem to-lerancyi, co tylko zwiększało szeregi obojętnych.

W kościele katolickim w czasie „panowania” Leona XII i Piusa VIII (um. 1831), dążenie do władzy świeckiej zaznaczyło się mocniej; duch czasu i prądy romantyczne przyczyniły się do tego, że katolicyzm doszedł do wielkiego znaczenia nawet w krajach protestanckich. Wewnątrz jednak chrześcijańskiego świata panowała obojętność, na którą, nie było żadnej rady.

W jud a izmie obudził się duch postępu i dążenie do wyzwolenia się z rutyny krępującej przepisami rytualnemi wszelki postęp ducha; odważniejsi wprowadzali do zreformowanej szkoły pieśni religijne i modlitwy niemieckie, jakoteż język. W ogóle jednak sucha wiedza rabinzna i wyniosłość zbogaconych dorobkiewiczów, wywierały

pi

SBa

Lv

i-

£>

am

Tb

"m

Gr. Frobel.

wpływ ujemny na niższe warstwy. Mimo to str. : lictwo postępowe założyło Czasopismo naukowe żydowskie, redagowane przez Zunza (1823), które zgrupowało koło siebie stronników postępu i zagrzane przykładem wielu Niemców, między innemi Herdera, zabrało się do krytyki Starego Testamentu; dowiedziono wtedy, że Pięcioksiąg Mojżesza nie był przez niego napisany. Te i tym podobne prace żydowskich uczonych, takich, jak Bendavid, Imm. Wolf

i t. d., wpłynęły na poznanie historycznego rozwoju nie tylko mozai-zaiu, lecz także innych religii, które z niego początek wzięły.

W dziedzinie szkolnictwa prawdziwy postęp rozpoczął się od P e s t a 1 o z z i’e g o. Sława j ego zakładu zgasła dawno, sam Pestalozzi po zamknięciu go, usunął się do krewnych, gdzie zmarł 17 lutego 1827 r. Idee jego, że wychowanie nie tylko powinno dać pewne wiadomości, ale kształcić pod każdym względem jednostkę, nie tylko jej pamięć, umysł, lecz serce, niejeden później starał się w czyn wprowadzić. W Niemczech, jak powiedzieliśmy, zasługi na polu szkolnictwa położyli Die-sterweg i Fróbel (urodź. 1782). Frobel, po dwuletniej nauce w Ywerdon u Pestalozzi’ego, powrócił do Berlina, nauczał według jego metody i założył w 1816 roku własny zakład wGriesheim, później w Keilhau. Metodę własną wyłożył on w dziele O wychowaniu ludzi (1826). Przez całe sw<»je życie pracował z wielką energią nad wychowanie dzieci w kierunku ogólno ludzkim. Tak samo, jak mistrz jego, dążył w wychowaniu do równomiernego rozwoju wszystkich władz. Ostatecznie system jego znalazł praktyczne urzeczywistnienie w tak zwanych ogródkach dla dzieci.

Fr. Ad. Diesterweg (ur. 1790) założył ważne dla pedagogów pismo Kartki reńskie, poświęcone wychowaniu i nauce (około 1827). Od roku 1832 kierował seminaryum nauczycielskiem w Berlinie. Główną cechą jego, jakoteż innych pedagogów niemieckich owej epoki było kształcenie w kierunku humanitarnym.

W Anglii Owen usiłował wprowadzić system wychowania Pe-stalozzi’ego. W 1824 roku wydał on w tym kierunku broszurkę, w której między innemi zwracał uwagę na potrzebę podniesienia oświaty ludowej, podówczas mocno w Anglii zaniedbanej.

ROZDZIAŁ VII.

Nauki.

O 4hlbozwój nauk przyrodniczych, rozpoczęty w zaraniu naszego stu-K^^^^lecia, z roku na rok zaznaczał się wyraźniej. W dziedzinie fizyki i chemii robiono odkrycia wielkiego znaczenia dla przyszłości. Jednocześnie poczęły się zarysowywać coraz większe różnice między ścisłem badaniem naukowem a filozofią, natury, która coraz bardziej pozbywała się swego marzycielskiego charakteru. Wielkie odkrycia Lavoisier’a, Priestleya, Berzeliusa, Galvani’ego, napełniały pewnym zapałem młodzież, garnącą się do studyów chemii i fizyki. Niezmierne rozszerzenie się dziedziny badań, zmusiło niejako zastosować i tutaj podział pracy, o którym przedtem już Adam Smith mówił. Badanie w ogóle zyskało bardzo wiele w skutek oderwania się od rojeń metafizycznych, ale też i utraciło wiele, odwracając wzrok od całości. Złe strony tego ujawniły się dopiero później.

Siłą przyciągającą w zakresie fizyki i chemii był Ch. Oerste oddający się badaniom elektromagnetyzmu. Elektrycznością zajmował się także M. Faraday (1791—1867), badając stosunek magnetyzmu i elektryczności do światła.

Dominik Franciszek Jan A rago (1786—1853) część swojej wszechstronnej i płodnej działalności poświęcił także badaniom zjawisk elektrycznych. Już poprzednio zrobił on spostrzeżenie, że drut w zwyczajnej bateryi Volty podlega działaniu magnetyzmu; w roku 1820 zrobił odkrycie, że sztaba żelazna, przez którą prąd elektryczny przepuszczono, podlega megnetyzowaniu i działa, jak magnes.

Chrystyanią (w 1825 i 1828),

Niemiecki fizyki Seebeck odkrył w roku 1825 tak zwany termo-elektryzm. Równocześnie prawie z powyżej zaznaczonemi odkryciami rozpoczęły się studya nad magnetyzmem ziemnym, nad czem najwięcej pracował Norwegczyk Chr. Hansteen (1784—1873), robiąc swoje doświadczenia między Paryżem jakoteż na Syberyi. Teorye jego jednak nie utrzymały się. Na tern samem polu pracował znakomity astronom Karol Fryd. Gauss

(1777—1855) a także Humboldt, których zasługą było wyjaśnienie przyczyny pochylenia i odchylenia igły magnetycznej.

Ogromne postępy zrobiono także w badaniu ciepła i światła. W tej dziedzinie fizyki jeszcze w roku 1811 dokonano wielkiego odkrycia— polaryzacyi światła. Newton postawił teoryę emanacyi światła, która zastąpiła dawną teoryę falowania (rok 1665). Według niój, molekuły święcących ciałek przenosić miały do eteru własne swoje drgania, które idą falami tak samo, jak dźwięki głosowe. Rodzaj

g>

f"

a]

mm

Chrystyan Oersted.

drgania fal wywołuje zabarwienie i siłę światła. Teoryę tę uzupełnił badaniami swemi A rago.

Taka sama czynność panowała w dziedzinie Chemii. Obok ludzi starszych, o których wspominaliśmy, wystąpiło wiele młodych sił różnej narodowości, pośród których wyróżnić wypada Fryderyda Wohler’a (ur. 1800). Pojęcie tajemniczej „siły życia,” która miała dawać początek wszelkim ciałom organicznym, wytwarzało nieprzekraczalną różnicę między światem organicznym a nieorganicznym, uniemożli-

wiając w ten sposób wytworzenie poglądu na jednolitość natury. \\ oh-ler dowiódł, że jednorakie chemiczne procesy, odbywają się i tu, i tam. W tym samym czasie przypada wystąpienie J ustusaLiebi g a(1804 1873), jednego z najuczeńszych i najzdolniejszych [chemików, który stworzył teoryę użyźniania roli, założył podwaliny odrębnej nauki, sta-

W:M

:s;

mm

V?

mi

Hippik

-•h

M. Faraday.

tyki rolniczej, opartej na chemii, i wyłożył teoryę żywienia się roślin, z małemizmianami utrzymującą się dotychczas, jako hypotezanaukowa.

W Botanice zasłynął Decandolle nową systematyką roślin, a Hugo v. Nohl (1805—1872) stworzył teoryę komórki. Ogromne postępy zrobiła zoologia porównawcza, a zgromadzony mate-ryał paleontologiczny posłużyć miał dopiero do późniejszych krytycznych badań.

Nader wielki wpływ na rozszerzenie wiadomości przyrodniczych, wywarły liczne bardzo podróże, w jasno wytkniętych celach naukowych przedsiębrane, a bogate zdobycze naukowe szerzyły powszechne zamiłowanie do nauk przyrodniczych. Na polu popularyzowania tych nauk ogromne zasługi położył Humboldt. Osiedlony od roku 1827 w Berlinie, ogłosił on szereg odczytów na temat Opis

SKSFi-

i'k

ki

i;

N.

|-

ias, UKS

- . Jbb

»ms

"M:

D. F. Arago.

fizycznego świata, na które obok króla i dworu uczęszczali uczniowie mieszczanie i uczeni różnych fachów. Odczyty owe stanowiły podwalinę, na której powstał późniejszy Kosmos.

W czasie trwania odczytów Humboldt otrzymał zaproszenie od Cesarza Mikołaja do przedsięwzięcia naukowej podróży po Rossyi, na która się zgodził, a przedsięwziętą, podróż ukończył w ciągu roku 1829, przebiegtszy 2,500 mil geograficznych. Badanie stosunków klimatologicznych położyło początek klimatologii porównawczej.

W dziedzinie geografii ogromne zasługi położył Karol Rit-ter (1779—1859), który oczyścił geografię z wielu błędów i nie zada

w-'.-

mk

ty,-

f^Pli

■Sm

K»

ę-N.

ST

£    \\.Y

"\

v'\

KI

K. Kitter.

walał się tylko opisem kraju, lecz badał wpływ jego na rozwój duchowy zamieszkałej w nim ludności.

W dziejopisarstwie zaznaczyć należy Historyę rzymską (1811—1832) Bar tli. Georg. Niebuhr’a (1776—1851), dzieło pełne erudycyi, które rozpoczęło krytyczne badanie, usuwając z dziedziny hi-storyi opowiadania bajeczne. Karol v. Rotteck (1775—1840), jako historyk, owiany był duchem miłości dla ludzkości i dla Niemiec. Jego Historya powszechna tchnęła poszanowaniem politycznych swobód i nienawiścią przeciwko wszelkiej tyranii, budziła uczucia szlachetne, ałe też posiadała i złe strony — gdyż nadto osobiste poglądy autora wypadki i dzieje, jak n.p. na wieki średnie, były niekiedy błędne. Jako przedstawiciel liberalizmu występował Rotteclc przeciwko wstecznym romantykom i widział tam tylko cienie, gdzie oni jasność widzieli.

na

Inaczej zrozumiał swoje zadanie Fryd. Chryst. Schlosser (1776—1861). Już jako młodzieniec odznaczył się nienasyconą żądzą

fi

KR

Karol Wacław de Rotteck.

wiedzy; studyował nauki przyrodnicze, teologię, filozofię, wreszcie poświęcił się dziejopisarstwu. Ogromny wpływ na niego wywarł Kant. W roku 1815 wyszedł pierwszy tom jego Historyi powszechnej, w 1823, wydał Hi s to r yę XVIII-go w ie ku, aż do upadku Napoleona.

W Schlosserze uderza przedewszystkiem powaga męskiego charakteru, dążącego do prawdy i sprawiedliwości i usiłującego przedsta-

wieje sobie. Rys ten przebija się w sposobie jego wykładu. Bystrem okiem obejmował Schlosser główne wypadki, a ludzie na tle ich sami przedstawiali się w swoich czynach Jednako nieprzekupny sąd wydaje o królach i narodach; nie służy żadnemu stanowi, żadnej partyi, lecz często bywa zjadliwym i ironicznym w obec fałszwych wielkości, miłości własnej i pospolitości.

Rozumiał on, że wykład historyi w wyższem znaczeniu jest może-bny tylko w związku z przedstawieniem umysłowego życia narodów

yi

...

Fryd. Chi' Schlosser.

chociaż dodać potrzeba, że pogląd ten wypowiadali już historycy XVIII go wieku, a między innemi Voltaire. Ale tu właśnie wielostronne wykształcenie Schlossera z pomocą mu przyszło. Malując ruch w dziedzinie historyi, filozofii, literatury, zwracał więcej uwagi na treść, niż na formę; posiadając jednak smak estetyczny za mało rozwinięty, nie umiał należycie ocenić znaczenia sztuk pięknych w życiu narodów.

Mniejszą siłą, i erudycyą obdarzony był Fryd. v. Raumer (1781—1873), współczesny Schlossera; zyskał rozgłos dziełem Dzieje Hohenstaufeno w i ich czasów (1824—1826). Charakterystyka jego postaci jest słaba, blada, opisowa i sucha.

Dziejopisarstwo we Francy i zwróciło się głównie do predsta-wienia dziejów własnego narodu. Niektórzy z historyków stają na tej samej wysokości co niemieccy, a jako artyści przewyższają ich —jak Augustyn Thierry (1795—1856). Jego His tory a podboju Anglii przez Normanó w (1825) zyskała uznanie nie tylko we Fran-cyi, lecz również w Niemczech. Mało było dziej opisów, którzy by potrafili tak bogaty i suchy materyał takim poetycznym duchem owionąć. Zarzucają mu, że się często unosił i rozmijał z prawdą — może być, to jednak nie ulega wątpliwości, że w ciągu stulecia nikt lepszego historycznego dzieła nie napisał.

Swietnem zjawiskiem był również Franciszek Mignet (urodź. 1796), odznaczający się bardziej filozoficznym poglądem na dzieje, niż zdolnością malowania. Umiał on bystrein okiem objąć całość dziejowego mechanizmu, a zdarzenia odtwarzać z matematyczną ścisłością. Metoda jego uwidocznia się najbardziej w Historyi rewolucyi francuskiej do roku 1814 (1824 r.).

Popularniejszym od niego był Ludwik Adolf Thiers, który także napisał historyę rewolucyi i wydał od roku 1823—1827. Są to dwie na wskroś odmienne natury. Brakowało mu filozoficznego wykształcenia, ale umiał dobrze opowiadać, pięknym językiem i znał dobrze swój naród. Jego opisy bitew, mało prawdziwe, lecz piękne, rozwinęły próżność zarodową i wpłynęły na rozwój malarstwa batalistycznego.

Oryginalnem zjawiskiem swego rodzaju był Franciszek Wilhelm Gru i z ot (1787 — 1874), pochodzący ze staroprotestanckiej rodziny; służy to poniekąd do zrozumienia pisarza. Wszystko przerabiał w swoim umyśle na jakieś abstrakcye; z jego opowiadań niemożna sobie utworzyć obrazu czasów i ludzi. Guizotowi, jako mężowi stanu, zarzucano brak ożywiających myśli; taki sam zarzut można uczynić historykowi. Uważał się on za wolnomyślnego, ale sympatye osobiste pociągają go ku starym porządkom; w gruncie rzeczy jest to egoista mieszczański.

Z pośród angielskich dziejopisów zanotować trzeba Henryka Hall am’a (1777—1859). Historyakonstytucyi Anglii od Henryka YH-go do śmierci Jerzego li go, zjednała mu sławę.

sb.

SB

./fi. /

li?

Hi

1111

/i

i"

'H

Jakob Ludwik Grimm.

Autor rozporządzał tu ogromnym materyałem, z którego korzystać umiał.

Obok historyi, w znaczeniu dziejów państwa, rozwijała się także historya literatury. Na tem polu w Niemczech ogromne zasługi położył Jakób Grimm (1785—1863), poświęcając się badaniu języka i literatury. Suche wyliczania i systemowanie faktów, zastąpił on obrazem, przedstawiającym całokształt duchowego rozwoju narodu^ nie tylko w dziedzinie językoznawstwa, prawa, poezyi, ale umiał także podsłuchać uderzenia tętna narodowego ducha. Był to umysł dostępny do odczuwania nie tylko rzeczy wzniosłych i pięknych, lecz nawet dziecięco-naiwnych, nic też dziwnego, że potrafił rozbudzić zapał i miłość do niemieckości. Mniej od niego obdarzony przez naturę, lecz równie zapalonym był brat jego Wilhelm Grimm

r / -

WSS&.2&

f};

IŁ it

k "HIS W

:HBlS

'.i

Mi

f:

li

.......

'■ś&k

:-r-J

■•A

K|j

igiSajw;

' ,\\SS

A'>JSj

Mi

iSif

wM

./•

Wilhelm Grimm

(1786—1859), oddany całą duszą nauce i rozbudzający stale dokoła siebie zamopoznanie narodowe. Tak więc, pomimo politycznego rozdarcia Niemiec, powstawała idealna ojczyzna, a w sercu młodzieży rosły dla niej miłość i zapał. Był to ruch niepostrzeżony dla wielu, zarodki myśli, którym później dopiero rzeznaczonem było wcielić się w rzeczywistość.

Pośród francuskich historyków literatury wspomnieć należy przedewszystkiem Abla Franciszka Villemain’a (1790—1870), który stworzył poniekąd porównawczą historyę literatury. Był to człowiek obdarzony bystrym wzrokiem, wykształconym smakiem i potrafił świetnie wyłożyć to, co umiał. Niepodobna jest wyliczać wszystkich

r ;■

k,

'"i

40ĘM

Miśm

Ś &Źp

r„V(.

■y

fe.

- ¥ ;ir

,.fa -a

klli

w W

;oim

JSSsssil

Yillemain.

dzieł i ludzi, którzy szerokiej dziedzinie literatury poświęcili swoje prace; tyle tylko wspomnieć wypada, że praca na każdem polu wrzała z zapałem, a zdobycze takich uczonych, jak Jan Franciszek Cham-pollion (1791—1832), badający hieroglify, Raf n—'runy Jerzy Gro-tefend—pismo klinowe, otwierały wrota do badań późniejszych.

W dziedzinie ekonomii społecznej ruch nadany przez Adama Smith’a trwał ciągle; w Anglii rozwinął jego system Dawid Ricardo (1772 — 1823) i po części zaokrąglił. Wzrok jego, skierowany ciągle ku faktom konkretnym życia, widział jasno i zbadał lepiej od Smitha pojęcie pracy i jej wartości w rolnictwie i rzemiośle. William Thomson, posługujący się niekiedy ideami Owena, był stanowczym zwolennikiem wolnego handlu. W jednem z większych dzieł swoich dowiódł on, że celem gospodarstwa narodowego nie jest gromadzenie bogactw, lecz udział wszystkich w użytkowaniu z zasobów narodowych. W dziele swojem Inąuiry into the principles of the distribution of We a 11 h poświęcił uwagę kwesty i kobiecej. Żądał on dla kobiet: równego udziału z mężczyznami w nauce i w życiu państwowem. Widzimy więc, że od owej chwili mało co dalej posunięto kwestyę kobiecą. Zasady swoje rozwinął w dziele — Odezwa kobiet do mężczyzn, w którem żądał prawomocności kobiet na drodze zarobkowania i jednakiej odpowiedzialności dla mężczyzn i kobiet za przekroczenia przeciw moralności.

W roku 1827 Fryderyk List wydał Zasady nowego systemu gospodarstwa społecznego, w którem rozwinął idee Smitha. Uznawał on trzy siły gospodarstwa narodowego: rolnictwo, przemysł i handel, zasługujące na równą opiekę państwa, lecz największe znaczenie przypisywał drugiej. Poniekąd słusznie utrzymywał, że idee Smitha doprowadzić muszą do kosmopolityzmu, mate-ryalizmu i egoizmu narodowego. Gdy się państwo jakie tak rozwinęło, że mogłoby wszystko dla siebie wytwarzać, wtedy, w celu zupełnego rozwoju przemysłu, należałoby uciec się do ceł ochronnych. Utrzymywał dalej, że z politycznych i ekonomicznych walk narodowych musi wypłynąć pewne wyrównanie sił produkcyjnych, a w końcu wieczny spokój, wreszcie dążył do złamania przemocy kapitału. Do poglądów jego wrócimy jeszcze.

We Francy i w tym samym czasie obok systematów ekonomicznych gospodarstwa narodowego, rozwinęły się dwa systematy so-cyal i styczne—Saint-simonizm iFourieryzm, oba jako całość błędne, niekiedy szalone, lecz nader płodne w idee ogólno-ludzkiego znaczenia. Ostataczne wnioski obu systematów dadzą się streścić w tej myśli: że społeczeństwo oparte na panowaniu kapitału i egoizmie nie jest zdolne zapewnić szczęścia większości swoich członków.

(1760—1825)

Hrabia Klaudyusz Henryk Saint-Simon pochodził z klasy najbogatszej i szlacheckiej, spędził życie nader bu-

rzleiwi, przechodząc stopnie od milionowego bogactwa do bezgranicznej nędzy. Walczył pod Washingtonem o wolność Ameryki, gdzie powziął zamiar połączenia Oceanu Atlantyckiego ze Spokojnym. Inny plan, połączenia kanałem Madrytu z morzem, sprowadził go do Hiszpanii. W rewolucyi udziału prawie nie brał. Zajęty myślą dorobienia się milionów, rozwinął działalność spekulacyjną i blizki już celu, zbankrutował. Od roku 1797 poświęcił się nauce.

Podstawą jego systematu były idee socyalno-religijne. Prawdziwy chrześcijanizm—utrzymywał on—powinien uszczęśliwić ludzi, nie tylko w niebie, lecz i na ziemi; najpotężniejszym środkiem, prowadzącym do tego, jest praca, która z jednej strony pozwala swobodnie roz-winąć wszelkie zdolności i, stosownie do nich, dać środki do życia. Obok obowiązku miłości postawił obowiązek pracy. Ukształtowanie się państwowe miało się odbyć na zasadzie zniesienia własności prywatnej i prawa dziedzicznego. Państwo, według niego, powinno stać się jedynym właścicielem, do którego należy wychowanie dzieci w dwóch kierunkach: ludzi i robotników. Zdolność i praca miały stanowić miarę zasługi. Nie proponował do tego środków gwałtownych, przeciwnie, żądał, ażeby państwo o władzy monarchicznej wzięło na siebie kierunek w ukształtowaniu nowego porządku rzeczy.

Zwolennicy jego, a szczególnie Barthelemy Prosper Enfan-tin (1796—1864), skarykaturowali zasadnicze poglądy Saint-Simona. Podnieśli oni hasło nowej religii, nowej moralności i nowego państwa; Enfantin przyjął tytuł „najwyższego ojca,” Bazard został kapłanem nauki, a Rodriguez kapłanem kultu. Sporo miejsca w nowej religii przeznaczono sztuce. Około roku 1828—1830 Bazard i Enfantin wydali dzieło Exposition de la doctrine de Saint-Simon, która nie wielu zwolenników pozyskała. Nastąpiła jednak rewolucya lipcowa, z którą rozwijały się też marzenia o idealnem państwie.

Taką samą drogą i do tego samego celu szedł Karol Fourier (1772—1837). Brakowało mu wykszałcenia i umiejętnego myślenia, lecz miewał genialne przebłyski pomysłów. Tkwiły niejasno w jego duszy myśli, że duch i materya (natura) podlegają jednakim prawom, lecz nie potrafił wyłożyć tego w swoim systemacie. Według niego ludzie powinni tworzyć grupy—falanstery—po 1,200—1,800 osób, zamieszkiwać wspólny budynek i posiadać pewną przestrzeń gruntu !/a—1 mili kwadratowej, który mieli własnemi rękoma uprawać. Tak samo, jak dla rolnictwa, tworzyć należało oddziały dla rzemiosł, sztuki, nauki i życia domowego. Majątek nieruchomy falansteru miał być

27

Wiek XIX.

wspólną, własnością, dochody w ten sposób dzielone, że w końcu roku otrzymują:pracujący fizycznie ⁵/u> kapitaliści ⁴/₁₂, uczeni i artyści ³/ia-Potrzeby zaspokajają się z magazynów falansteru. Nad całością panuje—w znaczeniu administracyjnem—rada starszych, obieralna co roku, większością ⁷/s głosów. Rodzina ma istnieć wprawdzie, lecz małżeństwo polegać winno na wspólnem porozumieniu; gdzie ustaje dobra wola, ustaje i małżeństwo. Wielożeństwo i wielomęstwo istnieć może.

Jest to więc zasada społeczeństwa korporacyjnego, zalecana już przez Morelly’ego i Owena z tą różnicą, że usunięto bezwzględną równość, jako przeciwną naturze ludzkiej. Fourier tem się różnił od Morelly’ego, że część, mającą się wydzielić jednostce, uczynił zależną od jej pracy i zdolności, lecz nie od potrzeby.

Plan uszczęśliwienia ludzkości ogłosił Fourier jeszcze w roku 1822, lecz nikt wtedy nie zwrócił na niego uwagi; nastąpiło to dopiero przy drugiem dziele, które się ukazało w 1829 roku.

ROZDZIAŁ VIII.

Literatura do rewolucyi lipcowej.

Iłirodukcya w dziedzinie poezyi wzrastała w Niemczech coraz bardziej; mnożyły się almanachy, pisma rozrywkowe i liryki; liczba „literatów” zwiększyła się; należeli oni po prostu do rzędu fabrykantów, którzy dogadzali gustowi publiczności i zaspakajali umiejętnie gorączkę czytania. Były to wyroby pospolite, powleczone romantyczną powłoką—jednem słowem ocukrzona poezya. Ducha i wyobraźni ani śladu, ale natomiast wiele gadulstwa, trochę czułej moralności i sporo pieprzyku drażniącego. Naj większym fabrykantem takich trzęsionek był radca dworu i redaktor Dziennika państwowego Karol Heun, który pod nazwiskiem H. Claurena był ulubionym pisarzem pewnej warstwy. Szli ta drogą nie tylko poeci, pisujący rozczulające wiersze, lecz i zdolniejsi, jak De la Motte Fouquó,

autor Undyny, grzeszyli gadulstwem i przedstawianiem bohaterów i bohaterek z ciasta.

Beletrystyczno - romantyczna literatura owej epoki miała wiele bardzo podobieństwa do literatury z epoki wyzwolenia: wywyższanie

go t!

fil

Wr

K;

Pi

■1

Jj^/gĘgSk^'.

Pisii MMI

K JSi

i

Ul Mh»;.

a®

H;-

•'Ili

ii**

;/ ...

'V

*S@f

fpiih

Franciszek Grillparzer.

swego ja, pozorną, namiętność i wewnętrzną słabość ducha, przeciwieństwo między myślą a uczuciem. Zarazem dodajmy, była to epokaj w której kłębiły się wszystkie wiry różnych kierunków; można było spostrzedz dogorywający klasycyzm obok romantyzmu wszelkich

odcieni, szczególniej Byrona i Walter-Scotta i wychylający głowę realizm. Bezgraniczny pietyzm można było spotkać obok niewiary, surowość obyczajów obok swywoli. Starsi szli swoją drogą, nie troszcząc się o prądy czasu; młodszym marzyło się coś niejasnego i nowego, a młodzież szkolna, zapalona do wolności, nauki, filozofii, niezadowolona z ustroju społeczeństw, stała wobec nowych prądów bezbronną. Zadania czasu zmieniły się; już nie wystarczało, jak przed pół wiekiem, zaprzątanie się humanitarnemu zadaniami, już nie można było wzlatać wyobraźnią do ideałów helleiiskiego świata, gdyż ponad głowami narodów słychać było poryk zbliżającej się burzy. W umysłach żyjącego pokolenia budziła się idea, że człowiek nie jest tylko członkiem idealnej republiki duchów, lecz członkiem narodu i państwa; polityka wstąpiła na arenę życia i w wyobraźnię ludzką rzuciła nowy zasiew, nowy ferment. Walka Greków o niepodległość, wolnomyślnych we Francyi, spory w izbach niemieckich, wszystko to nowemi pierwiastkami zapła-dniało wyobraźnię poetyczną, wytwarzało literaturę, dążącą z prądem wieku, nieprzyjaźnie usposobioną wobec gwałtów państwa i kościoła.

W tej epoce powszechnej fermentacyi umysłów wytworzyły się w literaturze trzy wybitniejsze kierunki, które się jednak ściśle odgraniczyć nie dadzą, pierwszy był pod wpływem klasycyzmu, drugi — romantyzmu, trzeci dążył do czegoś nowego, lecz się trzymał prądu romantycznego.

Do pierwszej grupy należeli: Franciszek G r i 11 p ar z e r, h r. P1 a t e n i W. W a i b 1 i n g e r.

Grill par zer w dramatach swoich nie tylko w wyborze treści, lecz nawet pod względem traktowania przedmiotu ulegał wpływowi twórczości Goethe’go i Schillera, lecz posiadał także bogate źródło własnej siły, poczucie poetyckie i wewnętrzną szlachetność, która go ponad tłumy rymującej rzeszy wynosiła. Pomimo jednak plastycznego pozornego spokoju w malowaniu charakterów, w przedstawianiu pewnych wewnętrznych stanów duszy okazywał się romantykiem.

Władanie formą klasyczną i stylem lepiej się udawało hr. Augustowi von Platen (1786—1835). Na rozwój jego wiele składało się czynników: wojna o wyzwolenie, studya wschodnich poetów, towarzystwo Scliellinga i wreszcie dłuższy pobyt we Włoszech. Z natury nie był on lirykiem. W baladach zarysowała się jego energia duchowa. W późniejszym czasie potrafił zdobyć skończenie plastyczną formę, w znaczeniu starożytnem, i w ramy jej umiał ująć silne, męskie myśli.

Wilhelm Waiblinger (1804—1830), niesłusznie zapomniany, zdolny, jako poeta odznaczał się potężnem uczuciem. Przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu się rozwinąć.

Z grupy poetów romantycznych wspomnieć należy Józefa v. Eichendorffa. Wyobraźnia jego czerpała z życia natury; żaden

■m

.mm

(ż

■\

la

w-

W:

IR

■m

Ludwik Uhland.

nie potrafił pochwycić najdelikatniejszych jej głosów i nie umiał tak, jak on, tajemniczych jej szmerów związać z sercem ludzkiem. W jego języku brzmiały niekiedy tony niepochwytne, a treść i forma posiadały czar niepospolity. Poezya jego nosi cechę chrześcijańską, lecz zupełnie osobistą: religia była potrzebą jego duszy.

Romantyzm zaznaczył się także wybitnie w tak zwanej szkole szwabskiej, na czele której stał L u d w i k Uhland (1787—1862), natura nawskróś oryginalna. Jakkolwiek pełen zapału dla przeszłości, odczuwał doskonale dźwięki ubiegłego stulecia, zachował także jasny pogląd na teraźniejszość. Miłość natury i życia duchowego była muzą jego poezyi i ballad; tyle tam świeżości, jak gdyby zalatywał z nich powiew lasu. Jako poeta—obdarzony większem bogactwem myśli od Eichendorffa, wyrazistszy w malowaniu postaci ludzkich.

Do poetów mniej wybitnych z tej samej grupy zaliczyć należy: Karola Mayera, Gustawa Schwab a, Justyna Kor ner a, Wilhelma Haufa, bardzo zdolnego poetę, ale wcześnie zmarłego i wielu innych.

Do trzeciej grupy zaliczają się także pisarze i poeci, którzy jedną nogą stoją jeszcze w obozie opozycyi. W pierwszym szeregu zajmuje miejsce twórca znakomitych pieśni greckich Wilhelm Muller (1797—1827). Przemawia w nich gniew na Europę, która się walce przypatruje ze spokojem, lecz także tęsknota za tem, że i w Niemczech mogłoby być lepiej. Jego Pieśni greckie przyczyniły się wiele do przyspieszenia walki o wolność.

Pewne przeciwieństwo z zamkniętą naturą Mullera tworzą Borne i Heine, obaj z urodzenia żydzi, obaj też nosili na sobie ślady tych stosunków, jakie w ówczesnych kolach żydowskich panowały.

roz-

Ludwik Borne (1786—1837) rozwinął się pod wpływem prądów romantycznych, pragnął rozszerzyć koło swej dzialności, lecz re-ligia stała mu na przeszkodzie, przyjął więc w 1818 roku protestantyzm i w tym samym roku rozpoczął swoją działalność publicystyczną. Tu już uwydatniła się jego oryginalność; ożywiał go zapał do idei nowożytnych, nienawiść wszelkich potęg i bystre ogarnięcie okiem wad politycznej sytuacyi. Był to człowiek namiętny, dowcipny, pełny często gryzącej ironii, ciągle gotów do polemiki i walki. Dążenie jego do „teoretycznego ideału” było ustawicznem podkopywaniem istniejącego porządku rzeczy. Ciągły stan podniecenia i stosunki, śród jakich żyć musiał, zwracały jego spojrzenia ku przyszłości; powitał też, jak wielu innych, z zapałem rewolucyę lipcową, ażeby się rychło czarować.

Duch rozdwojenia moralnego w inny nieco sposób objawił się uHenrykaHeinego (1799—1856). Miotały nim te same sprzeczności, co i Byronem, którego wielkości nie dosięgnął, chociaż miał kilka rysów podobnych. Był to romantyk i realista jednocześnie, a sprze-

czność ta pozostała w nim aż do końca. Dusza jego wznosiła się ciągle ku ideałom nadziemskim, a tymczasem zesztywniała pod chłodem własnej ironii. Tam, gdzie do poezyi nie mięszał ironii, okazał się lirykiem niepospolitej siły, władającym pięknym, dźwięcznym i muzykalnym językiem. Z celniejszych utworów jego zanotować należy: Poe-

T\ •

■ii

w,

L/ <

if

ś?

• •I

=J

:    CT-^-

fl

//

«.

PtA-

-ŁS :3T

ufa*'

Henryk Heine.

zye (1822), Almanzora, Interm ezzo liryczne, Obrazy z podróży (1827), Księgę pieśni (1827); pełno w tem wszystkiem prawdziwej poezyi, romantycznych polotów, ciętej ironii obok chłodnego niekiedy cynizmu. Najbardziej go za ten cynizm i sarkazm potępiano, ale też zjednały mu one olbrzymią popularność. Ciągły rozbrat ze

sobą. samym i niezadowolenie z warunków społecznych i politycznych wytworzyły w nim pewne zgorzknienie, polot ku ideałom ogólno ludzkim, pragnienia i tęsknoty pełne głębokiego, chociaż niewidzialnego, a często maską uśmiechu przykrytego tragizmu.

Wolfgang Menzel (1798—'1873) w poezyi i krytyce zaznaczył się w kierunku narodowym. Wystąpił on przeciwko panującym prądom społecznym i z pewną szorstkością nawet podtrzymywał ruch wolnomyślny. Powoli jednak przeszedł do średniowiecznego romantyzmu, ugrzązł w jednostronnem pojęciu niemieckości i w epoce umysłowej fermentacyi narodu wybitnej roli nie odegrał.

Obok przedstawicieli trzech powyższych grup, nie brakło jeszcze poetów do tej lub owej grupy zbliżonych. Do takich należy Fryderyk Kiickert (1788—1866), który dał się poznać tomikiem Poezyi (1814) w duchu narodowym; już tu zaznaczyły się wybitne cechy jego zdolności: wielka siła języka i bogactwo myśli. Oddawał się on z zamiłowaniem studyom języków wschodnich, co się przyczyniło bardzo do ożywienia jego wyobraźni. Umysł jego, wykształcony na studyach literatury średniowiecznej, znajdował podnietę w życiu, naturze, filozofii, religii, sztuce i historyi. Obrazy i symbolika natury u innych, n. p. Uhlanda, wypływały z głębi ducha, u niego były wypracowane.

Do tego samego typu pisarzy, co Ruckert, zaliczyć można K a-rola Im mer mann a (ur. 1796) i Chr. Grabbego (1801—1836).

W chwili właśnie, kiedy się siły literackie rozpraszały ku rozmaitym celom, zakończyło się życie człowieka, który wywarł na działalność literacką swojej epoki wpływ ogromny. Człowiekiem tym był Goethe. Postać jego w dojrzałym wieku nie posiadała wielkiego miru; łatwiej było dostrzedz w nim zewnętrzne śmiesznostki „tajnego radcy,” niż zgłębiać i badać wielką duszę człowieka. Młodzież, miotająca się w ostatecznościach, półbohaterowie i półgłówki, zarzucali mu, że udziału w życiu narodowem nie brał, że stronił od nich, był wyniosły i chłodny. Słabszy niezawodnie ku końcowi życia w pracy twórczej, mglisty niekiedy, odznaczał się niewyczerpanem bogactwem myśli, a przeciw obojętności dla życia, postawił jako ideał ludzkości — w Latach podróży i w drugiej części Fausta—wolę i czyn w usługach moralnej myśli.

Poezya we Francy i postępowała drogą wytkniętą. Chateau-briand, jakkolwiek polityk i dyplomata, znajdował jednak dosyć czasu na poezyę i inne prace. W tej epoce napisał właśnie Les Natches (1825), pracę, duchem zbliżoną do A tal i, lecz pod względem artysty-

'*V;

III

ii

?&&&

lis

wL ;

k-- L?;: '

wM-

m •

Wm

mmmm

i.

■ . • >;'•

:mm

■H

- - ' ;■;

Si

SI

'f^feiŚSBŚŚS

a

i'

’

?l§

®g

mm

*

IśigjpSi

*;Vy/ltTdVL:£v:

Fryderyk Riickert.

cznym lepszą. W malowaniu życia Indyan grzeszy brakiem prawdy, przesadza, ile razy podnosi temat J. J. Rousseau’a o pierwotnej czystości i doskonałości ludzi, chrześcijanizm maluje nadto romantycznie w Przygodach ostatniego z Abenzerragów, — lecz całość nie pozostaje bez wpływu na czytelnika.

Lamartine wydaje w tym czasie Harmonie poetyckie i religijne (1830) i dosięga, jako artysta, najwyższego punktu. Pan Bóg katolicki jest osią jego natchnienia. Przewaga uczucia rozwinęła w nim sztuczną miękkość, pewien brak wyrazistych konturów. Całość jest u niego zbyt muzykalną, poezya staje się melodyą, a uczucia religijne niekiedy sztucznie są dostrojone.

Delavigne, jako liryk, osłabł. Uległ on wprawdzie prądom romantycznym, ale nie zdołał nic samodzielnie silnego stworzyć. Be-ranger pozostał na tej samej wysokości. W piosnkach jego odbijała się poniekąd opinia mieszczaństwa, a z nią kult Napoleonidów.

Klasycyzm jeszcze królował, ale tron jego był już podniszczony ze wszech stron tak samo, jak i królestwo we Francyi. Literatura beletrystyczna, służąca do zabawy czytelników, już dawno za płot wyrzuciła klasycyzm; kierowała się ona bowiem prądem chwili i o znspo-kojenie jego troszczyła się głównie. W romansie i w dramacie znamiona epoki zaznaczyły się silniej. W życiu publicznem wszędzie królowała mierność:—na tronie, w ministeryum, w urzędzie, zaś w progach domowych — kochanka i życie rozpustne w klasie wykształconej umysłowo. W poważniejszej literaturze poczęła się wytwarzać opo-zycya. Scribe w Les actionaires wyśmiał gorączkę spe-kulacyi. Polityczne niezadowolenie czyniło publiczność czujną na każde nieomal dwuznaczne słowo. Dnia 24 czerwca 1830 roku w Thć&tre franęais dawano U c z o ne kobiety Moliere,a; słowa: La cour naimo pas 1’esprit—oklaskiwano namiętnie. Takie oznaki były jaskółkami, zwiastującemi nową rewolucyę.

YYrpływ obcej literatury nie pozostał bez znaczenia. Przekładano wprawdzie takie chorobliwie romantyczne utwory, jak Amadeusza Hoffmana, lecz przekładano także Goethego, Schillera, Herdera, zapoznano się z Szekspirem i Byronem; wszystko to kształciło do pewnego stopnia i rozszerzało poglądy. Zapoznawano się nie tylko z nową treścią, lecz i z nowym sposobem jej traktowania. Szczególniej zachwycano się Byronem. Powoli więc wytwarzała się fantazya umysłowa, z której wyłonił się neo romantyzm. Rozpoczęły się krytyczne utarczki między staro-klasykami, a zwolennikami nowych poglądów estetycznych. Jak wszędzie, tak i tu, pomiędzy dwoma szkołami stanęły charaktery przejściowe, jak Karol Nodier (1780 —1844) i Alfred de Vigny (1799—1863).

Nodier należał do ludzi energicznych, niezrównoważonych, o barwie niestałej. Był to lingwista, zoolog, poeta—istna mięszanina;

przypomniał Jean Paul’a, Tiecka, Heinego, jako poeta posiadał świetny humor, ironię i dowcip.

Bardziej jednolitym był deYigny. W lirykach zmieniał często formę, lecz zarówno w klasycznej, jak i biblijnej poezyi był romantykiem; obdarzony naturą, poważną, głęboką, wyobraźnią bogatą.

in

mm

'i

ii

r‘-■

i • ,yX

•J

Em

p.JI

jSgggggł

irr-' .

..

v1

'1

BHIBI

*B1|

KF

i?

ii

W:

p*-

n-i

[7’*

<?-

Dopiero Wiktor Ma ryan Hu g o (1802—1885) wystąpił, jako wódz romantyków. Z początku ukazały się Ody i ballady (1822), potem romanse (1823 i 1825), następnie cykl poezyi Les O r i e n t a-1 e s (1826 i 1829), dramata Cromwell i Hernani. Ostatni rozstrzygnął zwycięstwo na korzyść romantyzmu wkrótce przed rewolucyą lipcową.

Trudno cudzoziemcowi oceniać poetę, który wszystkie wady i zalety swego narodu w sobie jednoczył. W. Hugo, jako talent, dojrzał wcześnie i niektóre cechy swoje wybitne utrzymał. Dwie właściwości spostrzedz w nim można: fantazyę, lubującą, się w obrazach wielkich i gwałtownych i chłodną refleksyę. Obok dziko namiętnych, fantastycznych obrazów wieje niekiedy chłód rozwagi; jednem słowem jest to natura złożona z ognia i lodu, wyniosła i prosta, wielka i pospolita, lubująca się w dźwięku słów.

W. Hugo stworzył kult dla romantyzmu. Na czele nowej estetyki położył on słowa znane już w Niemczech z epoki walk: poeta jest niezależnym (le poete est librę). Niema treści złej lub dobrej, jest tylko dobry lub zły poeta. Sposób traktowania przedmiotu jest wszystkiemu Klasyczna metoda była chłodną, sztywną, nudną, obecnie obrazy, tworzone przez poetę, muszą podniecać, posiadać jaskrawy koloryt. Jednem słowem nieprawidłowość była do pewnego stopnia prawem, osobiste upodobania—regułą, trzeźwą sentencyę Boileau’a: 1 e be cest 1 e v rai zastąpiła romantyczna dewiza: 1 e 1 a i d c’c s t 1 e b e a u. Wkrótce też z tej nieprawidłowości wynikła rozczochraność romantyzmu.

Niezależnie od arcymistrza romantyzmu wyrobił sobie stanowisko Alfred de Musset (ur. 1810). W poezyi jego daremnie szukałby ktoś siły, właściwej nieokiełznanej naturze ludzkiej, będącej w walce ze sobą i ze światem,—'przeciwnie, pobrzękuje tam ciągle struna chorobliwej zmysłowości, czuć często próżnią przesyconego człowieka. Obok nader bogatego uposażenia wyobraźni, charakteryzuje go rozdwojenie moralne, brak zupełny woli, który rozpraszał na pyłki naturę jego etyczną, pozwolił utonąć w jednem uczuciu—miłości, które go też kołysało ciągle do wyrafinowanych marzeń, aż w końcu młode życie i talent zmarniały w niewłaściwej atmosferze.

Już w tej epoce zaznaczył się wybitnie wpływ Byrona; później uwidoczniło się to jeszcze bardziej. W ogóle jednak w umysłowym charakterze młodzieży francuskiej i niemieckiej tkwiła charakterystyczna różnica; pierwsza była bardziej materyalistycznie nastrojoną, niż druga, w której młode głowy zapalały się pod wpływem Kanta, Schel-linga,.Fichtego, Hegla. Różnica ta odbija się w literaturze, w bohaterach romansów i powieści, których znamionują dwa wybitne rysy: niesłychana ambicya i chęć używania. Dość porównać życie niemieckiej młodzieży, związanej w koleżeński B urschen schaft, gdzie wszyscy ze sobą tylko żyli, kształcąc niejako poważne, przyjacielskie uczucia ] rozprawiając o rzeczach ogół interesujących, z życiem francuskiej uczącej się młodzieży, skupionem w dzielnicy Quartier latin, gdzie hulanka z damami półświatka czas jej wypełniały.

Ogólno-europejska choroba—zwątpienie—ogarnęła także i francuską młodzież, niewiara była modą; nic też dziwnego, że w^takich warunkach poezye Musset’a młodzież lubiła bardzo.

W Anglii rozwój literatury odbywał się bardziej wszerz, niż w głąb; pisma rozrywkowe rosły w sposób nadmierny, a jednocześnie rozwijał się dalej kierunek, nadany przez wielkich pisarzy w romansie i poezyi. W alter-Scott około roku 1825-go dosięgną! najwyższego punktu w rozwoju swego talentu, ale też od tej chwili rozpoczął się i upadek. Wielkie straty materyalne zmusiły go niejako do fabrykowania romansów, przez co nie tylko zdrowiu lecz i sławie swojej szkodził. Byron poświęcił swoje życie najszlachetniejszej myśli. Nie była to jednak chwila oceniania wielkiego poety; głosy oburzenia przeciwko niemu nie zamilkły jeszcze; długo więc poeta musiał czekać na sprawiedliwość. Na kontynencie działo się inaczej — tu wpływ jego i uznanie były olbrzymie i znalazły odźwięk w całej szkole naśladowców pośród wszystkich narodów.

Moore od chwili ukazania się Lalla Rookh szedł już do upadku; ani Czciciele ognia, ani Per i i raj nie dosięgły wyżyn pierwszych utworów.

W ogóle literatura weszła tu na drogi praktyczne; nie tylko każda idea, ale wszystkie stosunki społeczne i ekonomiczne nawet znalazły w niej odbicie. Najpowszechniejszą formą był romans; każde stronnictwo, każdy stan posługiwały się nim do różnych celów. Ilość kobiet piszących wzrosła niesłychanie. Jedni dowodzili, że matematyka jest zbyteczną, ponieważ „nie jest w stanie wykształcić żadnego chrześcijanina,” drudzy znowu widzieli bohaterów w ludziach, zaprzeczających świętości biblii i bóstwu Chrystusa.

Dla wyższego towarzystwa pisano romanse „f ashiona b 1 e.” W tej dziedzinie odznaczył się młody pisarz, którego dzieła byłyby prędko zapomniane, gdyby później nie powołał go był los do kierowania państwem—był to Benjamin Disraeli (1805—1881). W ciągu kilku lat napisał sześć romansów. Przedstawiał on znakomitości owo-czesne pod bardzo przezroczystą nazwą: Canninga jako „Charlatan Gas,” Broughama jako „Judge,” ks. Leopolda jako „Prince of Little Lilliput,” Metternicha jako „Benckendorfa” i t. d. Obok wielkich romansów pisywał także szkice i nowele.

Pośród romansopisarzy, którzy uwagę na siebie zwrócili, zaliczyć należy Edwarda Ly tton’a Bul weń (ur. 1805), którego romans Pelham(1828) wzbudził ogólne zainteresowanie. Czuć było w nim bystrego obserwatora ludzi i społeczeństwa, śmiałość w rysunku cha-raktegów i wielką, łatwość w opowiadaniu. Stał się też wkrótce znakomitością w Europie. Z całej grupy romansów, które oznaczyliśmy nazwiskiem „fushionable,” nie można sobie wyrobić najlepszego pojęcia o owoczesnem społeczeństwie angielskiem: wszędzie brak głębszego poglądu na cele życia, gorączkowa żądza zdobycia fortuny, a z wierzchu płaszczyk religijny, za krótki nieco i nieprzykrywający materyali-zmu; chociaż w porównaniu z Francyą mniej tam lekkomyślności i zmysłowości

Z pośród licznej rzeszy powieściopisarek, jak wszędzie, tak i tutaj, zaledwie kilka na uwagę zasługuje. Jednym z najsympatyczniejszych talentów niewieścich była Felicya Hemans (1794—1835). Dzieło jej, Forest sanctuary, zdobyło sobie zaszczytne miejsce w literaturze. Obok niej postawić należy Karolinę Sarę Norton (ur. 1808), która zasłynęła jako satyryk i poeta—naśladowniczka wprawdzie Byrona.

Zaznaczaliśmy już niejednokrotnie wpływ literatury niemieckiej na angielską; jedni zapoznawali się z przekładami Kanta, Schillera, Goethego—F a u s t do roku 1825-go był po trzykroć przekładany,— inni czerpali materyał wprost ze źródła. Jednym z takich, który się zagłębił w życie oraz ducha niemieckiego, był Tomasz Carlyle (1795—'1881). Już w roku 1823—1824 drukował on w pewnem piśmie londyńskiem życiorys Schillera, potem tłumaczył Wilhelma Mei-s t r a, w roku 1827 wydał antologię niemiecką, do której weszli Goethe, Tieck, Jean Paul, Fouąuó i inni; ułamki z Wallensteina i Dziewicy Orleańskiej. W 1828 roku napisał rozprawę o literaturze niemieckiej.

Wielką bardzo czynność w kierunku literackim rozwinęły Stany Zjednoczone, gdzie zasłynęli Fenimore Cooper (1789—1851), Washington I r v i n g (1783—1859) i inni.

We Włoszech pomimo ucisku i reakcyi rozpoczęła się epoka odrodzenia narodowego ducha; widać też było zwrot do poezyi, sztuki, nauki. Romantyzm uniknął tutaj tego zamięszania, co w Niemczech, gdyż idea zdobycia jedności narodowej broniła poniekąd wyobraźnię od rozbujałego, gorączkowego i mglistego nastroju. Nawet religijny prąd zaznaczył się wyraźniej u M a n z o n i e g o, niż u Lamartine’a

i niektórych niemieckich poetów. Ogromny wpływ wywierał Manzoni przez swoje dramata, ożywione duchem narodowym, a szczególnie przez swój romans w stylu Walter-ScotUowskim I promessi sposi (Narzeczeni) (1825—1826), chociaż całość była pod względem arty-cznym dość bladą.

fP»Ł.

, .i

•M

fi.

8jgi

■NfHIlIgS

ite

V: ;

F ¥%#

luk    óSBKm

'iĘmm

Sm

WM

■;:Y;

Ul

gś;-

SiKr

Z pośród wybitniejszych pisarzy współczesnych Manżoniemu, zanotować należy hrabiego Silvio Pellico (1789—1854). Po-dejrzany o utworzenie zamachu w celu uwolnienia Włoch z pod jarzma Austryi, został więziony najprzód w słynnem więzieniu pod blachą, w Wenecyi, następnie na Spielbergu. Uwolniony około 1880 roku napisał Le miei prigioni (Moje więzienia), książkę, która mu zjednała niezwykły rozgłos.

Jednym z największych przedstawicieli pesymizmu owoczesnego był Giacomo Leopardi; wyraźniej niż u innych, zaznaczyła się u niego nuta wszechświatowego smutku, pełnego sprzeczności i wewnętrznego rozdwojenia. Był to człowiek wykształcony klasycznie, rozkochany w tym świecie, ku któremu pociągała go miłość piękna. Dusza jego tęskniła do pogodzenia ducha ze zmysłowością, do szczęścia i miłości, a życie mijało w marzeniach o sławie, jedności, wielkości Włoch, o odrodzeniu się ojczyzny. Marzenia te jednak nie ziszczały się, a ich miejsce zastępowały gorycz i zwątpienie. Dzieła jego, jak

Y e r s i (1826)

i Operette morali (1827) przesiąknięte były na wskroś

.Ojj

pesymizmem, gryzącą ironią i smutkiem bez wyjścia.W smut ku swoim pozostał on zawsze

WĘ

wy i moralny charakter człowieka, niebawią-cego się w kokietowanie czytelnika, jak Heine.

poważnym i szlachetnym, a pesymizm jego nie był nigdy zabarwiony dwuznaczną swawolą, jak u Heinego i Musseta. Wszędzie widać pra-

!i:\

wm>

Ty.:

Aleksander Manzoni.

O wiele gorsze były stosunki literackie w Hiszpanii. Pod ciśnieniem podwójnem reli-gii i despotyzmu nie mogła się rozwinąć poe-zya; ale gorzej jeszcze od tych czynników wpływała obojętność społeczeństwa.

Duchowieństwo narzucało swój gust w teatrze, sztuce i ra'le było każdy utwór wyobraźni przykroić według wzorów prawowierności. Z drugiej strony równie czujną była cenzura króla, która pilnie strzegła, ażeby jaka myśl wolniejsza nie przedostawała się do żywego społeczeństwa. Śród takiej atmosfery talenta kwitnąć nie mogły.

Drzemkę przerwał nieco rozkwit lirycznej poezyi. W roku 1824 kilku młodych ludzi założyło akademię—A ccademia del Mirto, która wkrótce, jako podejrzana politycznie, została rozwiązaną. Z tej generacyi zanotować wypada Józefa de Esproncedę (1808— 1842) i .Józefa de Larrę (ur. 1809).

W Rossy i walka między klasykami, a młodszą, generacyą zaostrzyła się bardzo; młodzi, związani w stowarzyszenie Ar za mas, walczyli ze starymi satyrą i żartem. Klasycy, na których czele stał Szyszko w, późniejszy minister oświaty, występowali przeciwko

!■'

mm

v\

mBk

SM

mi-M

Ml

jP'

5>7/.

Giacomo Leopardi.

młodym nie tylko ze względów estetycznych, lecz i politycznych, uważając przeciwników za rewolucyonistów. Młodzi natomiast nie tylko nie chcieli zaprzeć się panujących idei, lecz za złe mieli starym, którzy się radzi byli odgrodzić murem chińskim od zachodniej nauki i wolności.

28

Wiek XIX.

v*>

ta

kr

.a

.....

hm

(iii

'lh

mm,

w.

w;/h

■'V

Ni

CK

~Alexander Puszkin.

Nr

Pośród poetów wybitne stanowisko zajęli Alexander Gribo-jedow(1795—1829) i Alexander Puszkin (1799—1837). Cała natura Gribojedowa przedstawia się najwybitniej w listach, pisanych między 1818—1828 rokiem do przyjaciół; stanowią, one jednocześnie źródło do poznania „młodej Rossyi,” gdyż w dziwny sposób łączy się w nich idealizm, lekkomyślność z tem głębokiem niezadowoleniem ze świata i ludzi, które później przyjęło formę nihilizmu. W roku

1825 pisze on: „Nudzę się, nudzę się... Czas już umrzeć; nie rozumiem, dlaczego tak długo powstrzymuję się od tego. Jaka próżnia! Poradź mi, co mam robić, ażeby się uchronić od szaleństwa lub od kuli pistoletowej! Czuję, że jedno lub drugie mię czeka.” W innem miejscu powiada: „Co za rozpacz być marzycielem w kraju wiecznych śniegów!” Jedyna jego komedya Gore at urna! (Biada z rozumem!) nie utraciła swojej popularności dotychczas. Wielka ciętość pióra i znakomita charakterystyka są. niepospolitemi zaletami tego dzieła. Współcześni, ks. Galicyn, gubernator Moskwy, uważali ją za szkwil na Moskwę.“

,.pa-

Poetą wielkiego znaczenia dla Rossyi był Puszkin. On pierwszy przekształcił ociężały wiersz dawniejszy na dźwięczny i lekki. Wychowany według wzorów francuskich, obznajmiony z duchem encyklopedystów, z teoryami Rousseau’a, widział współczesne społeczeństwo swoje przez pryzmat francuskich romansów. Jego Eugeniusz-Oniegin jest znudzonym sybarytą, kochliwym na wzór paryżanina. Dojrzałość, ożenienie się i potrzeba wielkich wydatków na zabawy żony wpłynęło na zmodyfikowanie jego namiętnych marzeń o wolności. Osiadłszy w Petersburgu, zabrał się do pracy redaktorskiej i do historyk Jego Historya buntu Pugaczewa przyniosła mu łaskę monarszą i sowitą zapomogę. Najpopularniejszem jego dziełem jest Eugeniusz Oniegin, a najlepszem Borys Godunow, odznaczający się powagą całego nastroju nader dramatycznego, dobrem odczuciem epoki i siłą ekspozycyi. Zginął w pojedynku o żonę.

ROZDZIAŁ IX.

Sztuka (sztuki piękne, muzyka, teatr).

iedy w literaturze rozpoczął się już rozkład ideału romantycznego, w sztuce niemieckiej począł się on wzmagać. Pośród malarzy zawsze jeszcze trzymał pierwszeństwo Cornelius, kierując od roku 1821 Akademią w Dusseldorfie. Z pośród jego uczniów zanotować wypada Wilhelma Kaulbacha (ur. 1805). Dla gromadki, otaczającej Corneliusa, sztuka nie była tylko źródłem dochodu, lecz świętością raczej. Dążył on do tego, ażeby sztukę uczynić poniekąd potrzebą narodu, ażeby ją, za pomocą dzieł wielkich, ale prostych formą, spopularyzować. Zachęcał więc do studyowania dziejów i natury, a jednocześnie utrzymywał, że malarstwo nie powinno oddziały wać jedynie za pomocą farby, kolorytu, światła, lecz niemniej za pomocą idei. Pociągnęło to złe następstwa za sobą, bo potężny indywidualizm mistrza, wytworzył licznych naśladowców.

Tymczasem Ludwik bawarski nie zaniechał swojej myśli sprowadzenia Corneliusa do Monachium i po długich rokowaniach dokonał wreszcie tego. Już w jesieni 1825 roku Cornelius zamieszkał w Monachium. W kilka miesięcy potem Ludwik na tron wstąpił. Większość uczniów Corneliusa poszła za mistrzem, nęcona nadzieją sposobności większego rozwoju swoich zdolności twórczych. Rzadko jednak, który potrafił sobie poradzić z tematem, jeden tylko Kaulbach, twórca bóstw wodnych, zdołał samodzielnie talent rozwinąć.

Cornelius już w roku 1823 ukończył kartony do sali bogów, a w rok potem i sala trojańska była gotowa. Wnet potem rozpoczął szkice do malowania lóż, czyli loggii, w Pinakotece, nad której ozdobieniem dziesięć lat pracował. W obrazach tych rozwinął całą potęgę swego geniuszu i talentu. Kartony jego w sali bogów i trojańskiej należą do najpotężniejszych kreacyi. Kto uczuciem piękna obdarzony wpatruje się w Świat podziemny, w Państwo Neptuna, Pożar Tr o i, w Walkę o trupaPatrokla, ten obrazów tych nie zapomni nigdy. Uderza w nich pewna szlachetna powaga i wielka siła uczucia. Zniszczenie Troi posiada w sobie coś tragicznego; nie-

m

ES

m?:;iźzam

a

Śli. •

L-

H

/;■

Ki

Uli

■s

i

ES

mm

S

wm

m

m

w

PI

----=

~ •

&$8

m

► -

BP

:> i

m

■

■ •

rggfes

U 1

m.

•'

j

"Tl

m

sa

r

Olympia. Obraz Karola Rottmanna.

m

■

i?: ^

t*?

1

im

H

: i

>r

te¹

2

3

i

,

L

■" " . •    4. :*r.

ma w sztuce niemieckiej postaci, któraby wyobrażała taką siłę demoniczną, jak Kassandra. Na nieszczęście, wykonanie kartonów było gorszeni od pomysłu; uczniowie, którzy nad niemi pracowali, nie mieli często o kolorycie pojęcia, traktowali przedmiot albo zbyt sucho, albo zbyt jaskrawo. Wkrótce jednak przyszło do nieporozumienia między

stUP

5!

■}

..

hi

mm

V-

fil

1*1

sgl

SB

EBg[9wil£ita

.fsfe.

gsa

••• _•

ggj

fi

Wilhelm Kaulbach.

kapryśnym królem a mistrzem, tem bardziej, że przeciwko niemu stronnictwo dworskie niejako wystąpiło, na czele którego stał malarz nadworny Jos. Stieler, uczeń Gerarda posiadający wprawdzie technikę powierzchowną, ale lichy malarz.

Owerbeck kończył właśnie w tym czasie cykl Tassa w Rzymie, a Schnorr wywołał ogromne wrażenie cyklem Rolanda. Ower-

ćlji

A, '

ftą _

o (j ~TMl

./&

AJ

f™⁵?

i/ii

■~i

“7?

5i[T

•I

IV

§4

&*«**

|t

wm

d;

jUf&

?ML

y'

gv

i\j^.

'gyyym

vV

■'

/'s

>5

,k

^>JĄ- -

^an

*8?

S,J

,K

W6KH3k*d~jtt>®~

4®e-.

Tankred i Klorynda. Obraz Teodora Hildebrandta.

beck szedł dalej w kierunku szkoły Nazareńskiej, uczucie religijne zaznaczało się w nim coraz bardziej, jako panujące; rzadko jednak zdobywał się na wyższy polot i samodzielność, jak n. p. w kompozycyi według Starego Testamentu, głęboko i artystycznie pomyślanej: Wzięcie do nieba Eliasza (1827), gdzie potrafił zerwać więzy szkoły Umbryjskiej.

Schnorr w roku 1825 był powołany do Monachium dla ozdobienia nowej rezydencyi szeregiem obrazów z „Odyssei;” przedtem jednak polecił mu król wykonać cykl Nibelungów.

Po przybyciu na miejsce w roku 1827 Schnorr zabrał się do dzieła, z Corneliusem współzawodnicząc, nie zdołał go jednak dosięgnąć. Cornelius posiadał naturę energiczną, potężną, dającą mu obfity materyał w scenach gwałtownych i namiętnych. Schnorr stał pod tym względem niżej.

Pośród Corneliańczyków już wówczas zwracał na siebie powszechną uwagę Wilhelm Kaulbach. Przeszedł on gorzką i ciężką szkołę życia i wyniósł z niej zarodek ostrości i sarkazmu, które się wcześnie w młodym malarzu zaznaczyły. W Domu waryatów zwrócił na siebie powszechną uwagę rysami dziwactwa, sarkazmu i niekiedy genialną demonicznością. Powoli rozwijał się w nim ten rys znamienny, który się skrystalizował niejako w „Walce Hunnów.”

Liczba malarzy rosła nadzwyczajnie; zupełnie tak, jak w roku 1775 liczba talentów literackich. Na północy i południu zjawili się przedstawiciele romantyzmu, klasycyzmu, a także wykluwał się powoli kierunek realistyczny.

Z młodego pokolenia wspomnieć wypada Bonawenturę Ge* nelli’ego (1798). Pi*zybył w 1822 roku do Rzymu, gdzie dziesięć lat bawił. Wyobraźnia jego była rozlubowaną w Homerze, Cerwantesie, Dant’em, wreszcie wpływ Carsten’a, jakoteż klassyków Michała Anioła i Rafaela dopełnił jego artystyczne wykształcenie. Brak środków nie pozwolił mu odbyć należytych studyów na modelach, z czasem więc zwracał się coraz bardziej do rysunku i dał się poznać cyklem obrazów ze świata mytów starogreckich, który pojmował i odtwarzał zaiste po grecku. To samo można powiedzieć o jego Porwaniu Europy.

Naturą klasyczną pod pewnym względem był Karol Rottmann (1798—1860). Od najmłodszych lat hołdował idealizmowi. W krajobrazie dostrzegał on nie tylko drobne szczegóły lecz ogólne wrażenia linii i powierzchni. W 1822 roku wstąpił do Akademii Mo-

nachijskiej, gdzie począł się zaznaczać do pewnego stopnia kierunek naturalistyczny, a pod wpływem stosunku z Corneliusem i innymi pogłębił nieco własne uczucie. Wyjazd następnie do Włoch zwrócił go znowu do pejzażu, który traktował nieco idealnie, pomimo, że jego naturze brakowało często materyału, że tak powiem botanicznego; za mało w pejzażach jego było drzew i zieleni.

iii

.M

IsBl

«*|i

Bp

Mi

stśi

7/y.

*n

Mim

-mm..

Maurycy v. Schwind.

Maurycy Schwind (ur. 1804) bądź pod wpływem studyów literatury romantycznej, jakoteż osobistego stosunku z muzykiem Schubertem i innymi upodobał sobie kierunek romantyczny. Dwa rysy znamienne charakteryzują go od wczesnej młodości: trzymanie się pewnych form poglądu na świat, powiedziałbym klasycznych, i świeżość w pojmowaniu romantycznej treści. Spostrzega się to n.p. w illustra-

UMM

II

'//ii

Ii liii

//? (Mir,

..

Id

Nowe Muzeum wfBerlinie, według; planów Karola Frjdtrjka ScLinkla.

/*

l;

Mm

.VII

1 i

1

II

lii

i Ili I

i, 0 $ ■ ■ ni fi

'II li| |i!l'; :i8BB

pili

liii

j_

\:

Pi

"J!

I-

lilii

ifi ¹ j

|a|

1E

i

^Vd

v- .3

b

D

3a2x

Ife

>r*

y

s

G)o

mm

■

I

_i>

■

■'..7zr“

i

b:

- :

El

BKiiilijg

e)°

SkL

Jjk

Bi

fiE

l5V

v

W

,110

i.

¹

1:;

V

J

»i mi

ć>3

.

w ^

i¹:

E

i

1

..

m

ńwar

m

E

I

i¹

'■

m

il

!k

fi;

1

li

fig

O

Kościół św. Ludwikami Glyptoteka w Monachium, według planów Gartnera

cyach „1001 nocy,” które uzyskały wielkie pochwały Goethego. Wkrótce, zachęcony przez Corneliusa przesiedlił się do Monachium, gdzie też osiadł na zawsze, jako illustrator.

Drugim zwolennikiem romantyzmu w malarstwie był Ludwik Richter (urodź. 1803), który początkowe wykształcenie malarskie otrzymał w Rzymie.

Jakkolwiek malarstwo niemieckie nie osiągnęło w tej epoce an wysokiego szczytu, ani nowych talentów nie wydało, ani nawet nie

pi

Sfeifc 4

3HL

!&

f:-yi

■IG

ŚM

Gotfryd ioŁadow.

zaznaczyło nowych dróg dla przyszłego rozwoju, kilku drugorzędnych malarzy zdołało jednak pozyskać rozgłos we własnym kraju. Do rzędu tych zaliczony być może Ernest Rietschel (ur. 1804), Gotfryd Schadow, Lud. Schwanthaler (ur. 1802), Teodor Hilde-brandt. Obraz tego ostatniego Tan kry d i Klorynd a znamionuje ckliwego romantyka w pojęciu tematu i w przedstawieniu jego.

W architekturze postęp rozpoczęty w Berlinie i Monachium trwał dalej. W Berlinie uwydatniał się ów postęp w pracach

Schinkla. W roku 1822 i 1833-im pracował on nad planem Muzeum, w którem mieścić się miały wszystkie skarby sztuki. W roku 1830 gmach ukończono. Dowiódł on tu nadzwyczajnego talentu w zachowaniu umiejętnego podziału miejsca, stosownie do potrzeby. Jakkolwiek niektóre części chybione, całość odznacza się wielką jasnot- V I

■w'

fy''

,«P*

,m

^    .y>;

i

>v.

rC:m,.' t;

~ fet

r#

im

Cv

Ary - Scheffer.

ścią rozkładu. Był to umysł uposażony bogatą wyobraźnią, który nie miał pola do rozwinięcia swego olbrzymiege talentu.

W Monachium Klenzei Gartner stali zawsze na straży dwóch kierunków—klasycyzmu i romantyzmu. Klenzego pomysłu jest Walhalla koło Regensburga, ulubione dzieło króla, przeznaczone na umieszczenie popiersi znakomitych niemieckich mężów. Gartner budował kościół św. Ludwika.

W dziedzinie malarstwa Fr ancyi, przedstawiciele klasycyzmu zeszli już z pola: David umarł w Brukselli, Girodot w Paryżu, Gros oddał się malowidłu ściennemu i obrazom z historyi starożytnej. W innych dziedzinach sztuki klasycyzm ustąpił także; w posągach Pradiera nowożytny sposób traktowania występuje coraz bardziej, a nadawanie pewnej świadomej zmysłowości, pomimo pięknych form, osłabia wrażenie całości.

W obrazach starszych romantyków", jak Granet, Revoil i inni, objawia się usposobienie realistycznego odtworzenia. Co do romantyków francuskich, zauważyć należy, że stoją, w ogóle na gruncie realizmu. Prąd ten poprzedza znacznie Ary Scheffera (1794—1858),

lazł pierwiastek, odpowiadający jego miękkiej, poetycznej natrze. Illu-stracye jego do „F a u s t a” pod względem formy przewyższają Cor-neliusa, który natomiast umiał być głębszym; postacie niewieście udawały mu się lepiej od męskich.

Z neo-romanty-ków Góricault,

najbardziej spokrewnionego z romantykami niemieckimi. Uczeń Gueri-

n’a, równocześnie z Góricault i D e 1 a c r o i x, długo szukał drogi odpowiedniej swemu usposobieniu. Historyczne malarstwo nie udało mu się, ale natomiast u niemieckich poetów takich, jak Burger (Leonora), Goethe (Faust) i inni, zna-po nim przodował D e 1 a c r o i x, usiłujący nadać więcej żywości kolorytowi. W roku 1822 ukończony został obraz Dante u złośni-k ó w, który treścią należy jeszcze do szkoły romantycznej, lecz wykonanie pojęte zupełnie w duchu realistycznym. Widocznie jest to w traktowaniu ciała, karnacyi i w budowie całej sceny. Od tej chwili stanął już na czele nowej szkoły i coraz bardziej odchylał się od pierwowzoru klassycyzmu. Krytyka nazwała go „Hugon’em malarstwa.” Delacroix nietylko rozszerzył dziedzinę malarstwa i nadał mu więcej dramaty-czności, lecz zwrócił wagę na efekta, które za pomocą światła i farb wywołać można. Nie zrozumiał atoli jeszcze należycie znaczenia kolorytu i zaniedbywał niekiedy rysunek kosztem farb.

?>

'I

f:

■i

& /i

TiP

tjp

W<-

Paweł Delaroohe.

umarł już w 1828;

.•

gfeSPirgSPSS |

Mi*’

HSi

inwr^aw

gp- jja

§Hgj ■ 881

li

f-"- p

_!M8

wmm

. Z:

r,_____':£|p^5

kiLJifp¹

mam

.. :: i

-4 •

i'

ii

ii

;p

—4

: •«

-:«4

mm

sa

Ib]

ES

1P

P«i

m.

'4**''."' ft:i

41

^V*v.

11

ll:

'•P

<<

,.:,i

nĘm

iite

/'M i

Billi?

ń

u;-

,/J

ms

e.

•4

k...^

mm

Dante i Wirgiliusz w piekle u złośników. Obraz Eugeniusza Delacroix.

SK£

rap

eK

■a

!E

Między I n g r e s’e m a Delacroix stał Paweł Delaroche (1799—1856). Wychowaniec przesadnej szkoły Davida, długi czas nie umiał się pozbyć braku wyrazistości linii i w ogóle ekspresyi. Powoli jednak, za pomocy studyów natury, zdobył więcej siły i dowiódł tego w obrazie: „Śmierć królowej Elżbiety.” Ale zupełnego rozwoju talentu dosięgną,! dopiero po roku 1831.

Historycznym malarzem niepośledniego znaczenia był Horacy Yernet (1789 — 1863). Początkowe jego roboty powstały pod wpływem tego kultu Napoleona, który opanował całą dziedzinę literatury i sztuki. Niektóre z tych obrazów, jak Pies pułkowy, posiadały nadzwyczajną popularność. Do zdolnych bardzo malarzy zaliczony być może także Leopold Robert (ur. 1794—1835), traktujący poprawnie ciało ludzkie, z wielką bacznością na piękność głowy. Oddawał się malowaniu obrazów ze świata rzymskiego, który idealizował nieco.

Malarstwo pejzażowe zyskało we Francyi cechy samodzielne. Porzuciwszy klassyczny punkt patrzenia, zwróciło się ono do studyów natury i realnego jej odtworzenia. Jedyny jednak z tej grupy malarzy C. Corot (1796—1875), potrafił pejzażowi nadać wiele szlachetności i poezyi.

Sztuki plastyczne nie dosięgły tej wyżyny, co malarstwo. O Pra-dier’rze mówiliśmy już, David d’Angers rozwijał dalej swój sposób nnturalistyczny traktowania popiersi. Między innemi pierwsze miejsce zajmuje niezawodnie popiersie Goethe’go.

W Anglii sztuka stała w ogóle na nizkim stopniu; nie posiadając żadnej samodzielności ani w dziedzinie architektury, ani sztuki plastycznej. John Gibson (1791 — 1866) naśladował Canovę i Thorwaldsena, ale nie stworzył nic wielkiego. Bardziej samodzielnie rozwinęło się malarstwo rodzajowe, czerpiąc tematy z życia ludowego; zaznaczyć tu wypada Davida Wilkie (1785 —1840), którego szkice odznaczają się rzeczy wistem ujęciem tematów i prawdą.

Jako kolorystę zanotować należy Roberta Leslie (1794— 1859). Treść do swoich obrazów czerpał on nie tyle z życia ludu, ile z dzieł wybitniejszych poetów n. p. Szekspira; w pojęcia tematu, zbliża się do szkoły romantycznej Diisseldorfskiej.

W dziedzinie muzyki wielcy mistrze jeden po drugim zamykali oczy. Nawet promotor romantyzmu w muzyce, Karol Maryan

I

m

Ki

p

m

-

*

...i.*

jE§§|i||

1

L

ii

ES

Pz

a.

■rr?

T ■

m

i

m

D

fil

ss

m

agg

wm

'

=& ■

!v; ^ V

m

i*

r

a

IssS

SSSM

m

Bi

&

■

i

*

fc»

pip?

B

w

■ ■

F

>s

r" ^

fil

■

p f

1

'

a

s£tiaV

i

H

B

m

Żniwiarze. Obraz Leopolda Roberta.

U

.

-''-r

s

a

SM

P

J

■

•SP

■

m\

wś*

v

:ra

ii

m

-

■

E

«

m

I

1;

m

Wiek XIX.

213

v. W e b e r życie zakończył. Wspominaliśmy już, że W o 1 n y strzelec był wystawiony po raz pierwszy w Berlinie w czerwcu 1821. Do tej chwili na repertuarze teatralnym panowały opery Spontiniego. Pomimo wielkich zalet przestarzały one nieco pod tym względem, że się z biegiem czasu wykształcił nowy prąd, romantyczno-narodowy. W ten sposób już po pierwszem przedstawieniu Wolnego strzel-c a, utworzyły się niejako dwa obozy: niemiecki i włoski. Zwycięstwo obozu niemieckiego było większe, niż się spodziewano. Nie tylko treść, lecz i muzyka sympat.ycznemi dźwiękami przemawiała do słuchaczy. We wszystkich wielkich miastach Europy muzyka niemiecka stała się popularną i ulubioną w najszerszych kołach, wszędzie zwycięsko walcząc ze szkołą włoską. Inne opery Webera, jak Euryanthe, wystawiona w Wiedniu, O b e r o n—w Londynie, także w duchu romantycznym, miały ogromne powodzenie. W jesieni 1825 r. z dobrze już nadwątlonem zdrowiem wyjechał do Londynu, gdzie też wkrótce śmierć znalazł. Trzy opery, napisane przez niego, stały się podwaliną specjalnie niemieckiej muzyki.

Jednocześnie prawie z operą rozwinęła się nowa forma muzyki — piosnka, którą Franciszek Schubert (1792 —1828) doprowadził do pewnej doskonałości. Talent mistrza był nawskróś lirycznym; muzyka jego odznaczała się bogactwem uczucia, szlachetnością i siłą ekspresyi. Schubert, jak i Beethoven, był naturą nawskróś subjekty wną, a wielki zasób uczucia umiał wyrazić w formie spokojnej i skończenie pięknej.

W tym samym czasie rozwinął się także niepospolity talent F e-lixa Mendelssohna (1809—1847). Było to prawdziwie cudowne dziecko, co do którego sprawdziły się wszystkie przepowiednie. Właściwie do twórczości otworzył wrota Mendelssohnowi W eber Wolnym Strzelcem i Oberonem. Uwertura jego Cisza morska i Szczęśliwa podróż, jako też Sen nocy letniej, noszą na sobie ślady wpływu Webera. Mendelssohn umiał tu doskonale oddać za pomocą tonów wrażenia ciszy i majestatycznie drzemiącej płaszczyzny morza.

Z włoskich mistrzów słynęli Cherubini, Spontini, ILossini i inni. Spontini,jak wiemy, kierował operą berlińską. Tu powstały Lalla Roock, Alzidor, Agnieszka Hohen-s t a u f e n i inne jego dzieła. Rossini dopiero w Wiedniu zapoznał się z muzyką niemiecką; pozostała ona jednak bez wielkiego wpływu na charakter jego talentu nieco zmysłowego, jak to się ujawniło w ope-

rze Semiramis (1823). Podróż do Paryża i Londynu przysporzyła mu sławy i pieniędzy. Najlepsza jego opera Tell (1829), posiadająca cechy wdzięku, pozbawionego wybitnego charakteru, jak wszystko, co z pod jego pióra wyszło, jako też panującej u niego zmysłowości, nosi pomimo tego cechy większej prawdziwości uczucia—ale też i ślady

■*

U'.:

iJr i

i.

r"

Hjyig

'•I

mm

11 *'

-.i

Franciszek Schubert.

naśladownictwa niemieckich mistrzów. Rossini zarówno w poważnej operze, jak i w operetce, jest przedstawicielem opery włoskiej. V e r-di, Donizetti i nni bez niego są niezrozumiali.

Eaniel Franc. Au ber (1782—1871) zjednał wielką sławę swoją operą Niema z Portici (1828) odznaczającą się melodyj-nością i czarującą instrumentacyą, jakoteż treścią muzyczną tekstu.

Wyjątkowe stanowisko zdobył Giacomjo Meyerbeer (1791— 1864), potrafiwszy zjednoczyć w sobie wszystkie kierunki muzykalne swojego czasu. Wykształcony na muzyce niemieckiej, a później ulegając wpływom opery francuskiej i włoskiej, potrafił być przedstawicielem poniekąd w swoich dziełach przeważnie etektów zewnętrznych. Pierwsze dzieło Robert Dyabeł, które mu zapewniło sławę europejską, ukończył przed rokiem 1830, ale dopiero w rok potem je przedstawiono. Pod względem bogactwa melodyi żadna z jego oper nie

S,

mm

..

mm

mm

wm

msmj

'Mśś

Joachim Meyerbeer.

może się z nią, mierzyć. Później zastanowimy się pokrótce nad cechami charakterystycznemi tego znakomitego kompozytora.

W miarę coraz szerszego uznania, jakie sobie zjednywała opera, coraz wyżej cenić poczęto śpiewaków; zasłynęły też wkrótce siostry G r i 8 i, Malibran, Ludwik Lablache, Giovani Rufa i n i, tenor Frań. Wild (um. 1860), a szczególniej Wilhelmina Schroder-Deyrient (1804—1860), która dopiero w roku 1821 przeszła do opery, a w latach 1823—1828 rozwinęła na scenie Drezdeńskiej zdolności swoje.

Teatr nie wykształcił w tym czasie żadnego nowego kierunku w swoim zakresie i nie stworzył nowej metody odtwarzania sztuki. We Francyi w dramacie klasycznym zawsze jeszcze prym trzymał Tal-ma, a następcy jego nie zdołali utrzymać gry w stylu „klasycznym.” Zresztą, publiczność coraz bardziej traciła gust do poważnego dramatu,

' ''

|r.

'-Ł

SHP

m......«i

liltwpii

'i

'K

Ml:

ik

ISllt

■K

.7§j

PU

jp||

{ IpllilHL

my

F Jg|f W&R

Ipi V

fcEmte JfF

m^yrm

JBmm

Fritz Beckmann

co dla sztuki nie dobrym było znakiem. Dopiero zwycięstwo neoro-mantylców tchnęło w przedstawienia sceniczne nowe siły, ułatwiło rozwój nowych talentów, które zasłynęły jednak z interpretacyi dzieł nie mistrzów nowej szkoły, lecz klasyków. Takim talentem była Rach e 1 Feliks, która jeszcze w roku 1830 zachwycała słuchaczy.

Najlepsze siły posiadała komedya; ulubiony powszechnie vaude-ville umożebnił wykształcenie wybitnych aktorów dla różnych stopni sztuki. W komedyi salonowej lekkiej i dowcipnej odbiły się niejako wybitniejsze cechy narodowego charakteru Francuzów. W dziedzinie tej ogromne powodzenie miała Yi r g i ni a Dejazet (1798 — 1875). Był to typ gryzetki francuskiej. Ani piękna z twarzy, ani imponująca z postawy, posiadała pewną, świeżość młodości, śmiałość, dowcip, wdzięk. W rolach chłopięcych i młodzieńców była nieporównaną.

W Anglii teatr schodził coraz niżej. Starszy Kemble zeszedł z placu. Karol Kemble (1775—1854) zasłużył się wprowadzeniem niemieckiej opery. W roku 1826 otworzył on teatr w Covent-garden Oberonem Webera; usiłował także podnieść dramat, ale nie miał zdolnych pomocników. Wielką popularnością cieszył się komik Listom W ogóle była to chwila uboga w siły teatralne nie tylko w Anglii, lecz nawet i we Francyi.

W Niemczech istniały jeszcze po dawnemu dwie szkoły in-terpretacyi: charakterystyczna i idealizująca, pierwsza w wodewilu i komedyi mieszczańskiej, druga—przeważnie w tragedyi. Weimarski kierunek brał jednak widocznie górę, podtrzymywany głównie przez poetów, idących drogą wskazaną przez Schillera, chociaż nie posiadali ani jego polotu ani jego bogactwa myśli. W ogóle jednak można powiedzieć, że publiczność mało interesowała się sztuką, w mniejszym przynajmniej stopniu, niż aktorkami i życiem zakulisowem.

Teatr berliński coraz bardziej upadał, a natomiast Wiedeń zyskiwał powoli stanowisko przodujące. Z grona aktorów, którzy w osta-tniem dziesięcioleciu zajęli wybitne stanowisko, zanotować należy K a-rola Augusta (1797—1872) iGustawa Emila (1803 — 1872). Pierwszy był naturą bardzo bogato uposażoną, ale psuł zawsze ogólne wrażenie gry zbyteczną nerwowością swego charakteru; drugi genialne prawie zdolności swoje doprowadził do wielkiej skończoności w grze. W Dreźnie dopiero, dokąd przybył w roku 1831, wpadł w manierę, która mocno jego talentowi zaszkodziła. Oryginalnem bardzo zjawiskiem był Karol Seydelmann (1793—1845), który po długole-tniem szukaniu drogi dopiero około 1820 roku w Pradze dał się poznać ze swego talentu. Dążył on do odgadnięcia całości charakteru odtwarzanej postaci, ale kierując się bardziej rozumem, niż uczuciem, nie zdołał w chwilach stanowczych i wielkich zagłębiać się zupełnie w cu-

Oprócz tego teatr wiedeński rozporządzał takiemi pierwszorzę-dnemi siłami, jak KarolLar och e, Ludwik Lowe, Henryk A n s c h ii t z. Laroche umiał łączyć w sobie podniosłość ducha i uczucia z niezwykłą czystością głosu, mimiką i gestami. Był on poniekąd promotorem wykwintnego idealizmu w grze, który później stał się do pewnego stopnia manierą, stanowiącą charakterystyczną cechę wiedeńskiego Burgteatru.

dze myśli n. p. w Albie, Mefistofelesie, Franciszku z Rozbójników i innych.

Anschiitz (1785—1865) zasłynął w Wiedniu jako młody bohater i pierwszy kochanek i stał się ulubieńcem publiczności.

Z pośród sił kobiecych, które w tym czasie rozwinęły się, zanotować należy Amalię Morstadt (urodź. 1800) i Julię Gley (1810—1866). Pierwsza po wyjściu dopiero powtórnie za mąż za śpiewaka Haizinge r’a, zasłynęła; Gley wykształcona przez Tieckhi, nabrała dopiero szerszego rozgłosu, jako pani R e 11 i g.

Z wielu względów na uwagę zasługuje zdolniejsza od obu A u-gustaDiiring, znanajako Crelinger (1835—1865). Odznaczała się najbardziej w rolach wymagających pięknych ruchów i wielkiej powagi, jak Ifigenia, Sepho, Antigona i inne.

Pośród komików pierwszorzędne miejsce zajął Fritz Beck-mann (1803—1866). Od roku 1824 zaangażowauy do teatru berlińskiego, grze swojej zdołał nadać takie właściwości miejscowe, że wkrótce stał się ulubieńcem publiczności. W Wiedniu odznaczał się, jako komik Ferdynand Raimund. Występował z wielkiem powodzeniem w rolach charakterystycznych; postaciom swoim, chociaż wysoce komicznym, potrafił nadać pewien urok poezyi. Za pomocą umiejętnego połączenia pierwiastku wzruszającego z komicznym umiał wywoływać największe wrażenie.

ROZDZIAŁ V.

, Budowa machin. Wynalazki. Robotnicy w Anglii.

(^l^/ziałalność na polu wynalazczem stanowiła niejako punkt wyj-ścia dla pracy techników całego świata; usilnie dążono do tego, ¥ ażeby wynalazki stosownie do pewnych celów uprościć, przystosować je do pracy zawodowej i zmniejszyć według możności utratę siły. Zwrócono głównie uwagę na to, ażeby siłę wynalazczą umysłu skierować na wytworzenie narzędzi, ułatwiających budowę machin, jako sił popędowych, a więc na szlifiernie, świdrownie, nitownie, heblarnie i t. p. Niemiec Georg von Reichenbach (um. 1826) i Anglik Henry Moudslay (um. 1831) pierwsi tej dziedzinie techniki poświęcili swoje zdolności. Obok praktycznej działalności, praca uczonych, w kierunku zupełnie teoretycznym prowadzona, przyczyniła się wielce do postępu w dziedzinie budownictwa machin. Nie możemy nad licznemi wynalazkami zastanawiać się szczegółowo, dość będzie, gdy powiemy, że najpilniejszą uwagę zwrócono na ułatwienie komuni-kacyi, a utworzenie linii Stockton-Darlington było punktem wyjścia dla dalszej pracy w tym kierunku. Jerzy Stephenson dążył do tego, ażeby kolej zastosować do ruchu osobowego; istotnie 15-go października 1825 roku zbudował on pierwszy wagon, poruszany po szynach koniem, a jednocześnie pracował nad zastosowaniem do wagonów osobowych lokomotywry.

Od chwili wniesienia do parlamentu bilu budowy kolei Liver-pool-Manchester niezadowolenie przeciwko niej rosło z dnia na dzień: utrzymywano, że dym lokomobili zepsuje powietrze, że będzie szkodzić zwierzętom leśnym i domewym, że iskry mogą wzniecić pożar lasów i pól. W dodatku Stephenson nie umiał myśli swej poprzeć. „Nie potrafię tego wytłumaczyć, ale potrafię zrobić”— mówił; w końcu bil przeszedł większością jednego głosu (1828-go roku).

Stephensona mianowano naczelnym inżynierem i rozpisano jednocześnie konkurs na budowę lokomotywy w cenie 550 funtów, a wra-dze 20 tonn, o szybkości 16 kilometrów na godzinę. Stephenson sam zabrał się dobudowy. Kociełjego zawierał rury, wypełnione wodą. w celu zwiększenia powierzchni ogrzewalnej i utrzymania więcej pary. Okazało się to niepraktycznem. Wtedy poszedł on za radą nieznanego człowieka, który otrzymywał, że lepiej byłoby dać mniejsze przecięcie rurom i zamiast wody puścić do wnętrza ich płomień. Rada okazała się dobrą. W ten sposób powstał nowy system wytwarzania pary w kotłach parowych, który do naszej chwili się utrzymał.

Na otwarcie pierwszej kolei zjechała niezliczona liczba ludzi ze wszystkich stron Anglii. Świat kupiecki, fabrykanci, obie izby, naj-

Ust

|kł

j fi

I®

Mmmmm

„liakieta,“ lokomotywa Stephensona.

wyżsi leprezentanci władzy—wszyscy byli obecni chwili otwarcia konkursu, na którym zwyciężyła Rakieta Stephensona.

W pierwszej ćwierci XIX-go wieku wzrosła także budowa parostatków. Z początku ćwierćwiecza liczono ich tylko 43, a w pięć lat później 315. Wszystko te były statki do obsługi brzegów i rzeczne. Dopiero 1826 roku zbudowano pierwszy statek morski o sile 120 koni. Ressel i Sauyage pracowali dalej nad zastosowaniem śruby do ruchu okrętów morskich, ale dopiero w roku 1829 przyszło w Tryeście do pierwszych prób, które wypadły świetnie. Ale też na tem się wszystko skończyło. Dopiero Anglik Smith potrafił w porę przypomnieć o śrubie i posiew innych zebrał.

fes

sil

pi

te

Im

ai^g

tilil "■ "UHgE

Ł^Am?~±

v.

Turbina i koło turbinowe.

Ulepszenia w t e 1 e g r a f ije elektromagnetycznym, pomimo wielkich usiłowań, nie zbyt postąpiły. Usiłowania D a v y’e g o w Anglii, Amper e’a we Francyi, Feohnera w Niemczech nie przyniosły wielkich rezultatów.

W tym samym czasie Bónoit Fourneyron (ur. 1802) ulepszył motory wodne (turbiny). Rysunek przedstawia pionowe przecięcie tej machiny. Przez AA napływa woda, skąd przez cylindryczną przestrzeń BB uderza na szufle turbinowe, znajdujące się na kole, jak

Już poprzednio Wedgewood i Davy dali początek fotografii, przenosząc obrazy świetlne na skórę lub papier, nasycone rozczynem srebra; ale przy oddziaływaniu na nie promieni słonecznych, pod wpływem rozkładu związków chemicznych, przybierały one zabarwienie brunatne. Ulepszeniu tego wynalazku poświęciło się dwóch Francuzów Niepce (1765 —1833) i Daguerre (1787 —1851). Pierwszy z nich próbował deseczki srebrne uczynić przystępniejszemi dla światła za pomocą pary jodowej. Chlorek srebra rozkładał się pod wpływem promieni słonecznych w ten sposób, że część chloru wydzielała się, ułatwiając przejście białego zabarwienia na szare lub czarne, oświetlone miejsca odbitego obrazu, padając na politurowaną metalową deseczkę, lub na papier, przybierały mniej lub więcej ciemne zabarwienie, cienie zaś pozostawały bez zmiany. Daguerre zamiast chlorku srebra używał potem jodku srebra. Z prób tych i doświadczeń powstała później tak zwana daguerotypia, którą cały świat powitał z wielką radością.

przedstawia rysunek w przecięciu poprzecznem. Szufle przenoszą, wodę na koło turbinowe DD, umocowane na walcu FF, który ruch przenosi dalej.

O dalszych w tej dziedzinie wynalazkach wspomnimy jeszcze w drugim tomie.

Niezmierny rozwój techniczny przemysłu, opierający się na sile machiny i pary, nie pozostał bez wpływu na robotników. Życie ich stawało się niezmiernie uciążliwe. W przędzalniach bawełnianych Manchesteru musieli pracować nieraz po 14 godzin dziennie w gorących salach fabrycznych, których powietrze było przepełnione szkodliwym dla zdrowia pyłem bawełnianym. W 40-ym roku życia najsilniejszy robotnik stawał się niezdatnym do roboty; dzieci, które też rzadko 16-go roku życia dobiegały, zaprzęgano do pracy już od 8-ego roku życia. Oprócz tego niektóre fabryki obciążały robotników tak wielkiemi karami pieniężnemi, niby to w celu utrzymania porządku, że się wzdrygały na to wszelkie uczucia ludzkie. Kto się spóźniał pięć minut po dzwonku, płacił kary 2 szylingi, kto zachorował, musiał pod karą pół szylinga dać kogoś na swoje miejsce. W niektórych fabrykach panował przymus, ażeby robotnicy swoje potrzeby zaopatrywali w pewnych magazynach, co się nie działo bez współudziału fabryki w zyskach kupca.

Wobec takich warunków szkodliwość jednostronnego panowania kapitału stawała się zb}t widoczną. Parlament uważał za potrzebne stanowić wyjątkowe prawa w obronie zwierząt, ale o proletaryat przemysłowy i górniczy zatroszczono się dopiero wtedy, kiedy nędza dosięgła olbrzymich rozmiarów. Tu i tam poczęły się objawiać niepokoje i strejki robotnicze, a w celu ich przytłumiania musiano uciekać się niekiedy nawet do siły zbrojnej. Przed wielkiem przesileniem han-dlowein 1825 roku produkcya wzmagała się z niesłychaną gorączką, nawet ręczne warsztaty tkaczów były zajęte. Po krachu ustało wszystko, a jako następstwo wystąpiła nędza robotnicza. Niezadowolenie spadło na machinę; w jednym Blackburn zniszczono około 200 warsztatów. Sąd w Lancasterze uznał wodzów ruchu robotniczego za winnych, ale polecił ich „łasce króla.” W kwietniu tegoż roku rozpoczęła się wielka agitacya na korzyść cierpiących nędzę; dzienniki otworzyły składki, a król rozpoczął datkiem 2,000 funtów. Dnia 2-go maja w londyńskim City zebrało się zgromadzenie, któremu prezydował lord-major. Obecny na niem Peel przeczytał list wikarego z Boltonu, który malował panującą tam nędzę. Zgromadzenie miało wielkie powodzenie, — ale cóż to wszystko znaczyło wobec zakorzenionej niedoli.!... Było to tak, jak gdyby ogrodnik z drzewa, którego rdzeń usychał, zdejmował gąsiennice. Cielesna nędza się zmniejszyła, lecz pozostała moralna; dla podniesienia poziomu ludzkiego nieszczęśliwych ofiar gorączki przemysłowej nie robiono nic. Dla kobiet i dzieci pracujących również nic nie uczyniono; ludność, szczególnie w kopalniach węgli pracująca, wyradzała się fatalnie.

Stosunki podobne wpływały na usiłowania i dążenia takich mężów; jak Robert D a 1 e - O w e n. W 1823 roku udał się on do Ameryki i z własnych funduszów utworzył tam kolonię New flar-mony. Próba założenia wielkiego komunistycznego związku nie udała się, przeto Owen w roku 1829 powrócił do Anglii. Potrafił tu część prassy zjednać dla swoich myśli; począł tedy na nowo agitować, miewał odczyty, gromadził ludzi jednomyślnych — lecz bez wielkiego rezultatu. Upadł także projekt założenia Giełdy robotniczej w Londynie, pomimo całej praktyczności zasadniczej myśli. W roku 1828 rząd mexykański wezwał Owena w celu przeprowadzenia swroich planów w dziedzinie robotniczej; napotkał tu jednak trudności i wrócił znowu do Anglii, nic ze swojej śmiałej wiary w prawdziwość głoszonych idei nie straciwszy.

W ścisłym bardzo związku z usiłowaniami Owena stało Londyńskie stowarzyszenie kooperacyjne, założone w roku 1826 z kapitałem 200,000 funtów. Zasady wygłoszone w projekcie stowarzyszenia brzmiały, jak następuje:

„Ponieważ współczesne urządzenia nawet w najszczęśliwszych miejscowościach państw cywilizowanych, zamiast zdrowia, zadowolenia, przyjemności i wygód życia wszystkim, zabezpieczyć je mogą zaledwie znacznej mniejszości;

„ponieważ z tej nierówności wszechpodziału dóbr powstają tylko żądania, z których się ludzka nędza, występek i zbrodnie rodzą;

„ponieważ przeświadczeni jesteśmy, że równość tylko przy wzajemnem współdziałaniu możebną będzie,—

„łączymy się przeto, niżej podpisani, tworząc stowarzyszenie wzajemnego współdziałania na podstawie wspólnej własności.”

O losach tego przedsięwzięcia, nic jednak, niestety, nie wiemy.

W tym samym czasie, kiedy Owen zakładał swoją New Ha r-m o n y, lord Hamilton stworzył podobne stowarzyszenie w Orbington, w Szkocyi, które nie miało także powodzenia.

Mimo to wszystko liczni bardzo O w e n i ś c i nie próżnowali. Lovett i Collins utworzyli w roku 1827 w Birminghamie Związek narodowy klas pracujących z robotników i klas średnich; związek szerzył się coraz bardziej, a żądania jego przybierały charakter wyrazistszy.

Należy także wspomnieć o usiłowaniach kształcenia rzemieślników. Jeszcze w 1801 roku nauczyciel z Glasgowa B i r b e c k rozpoczął wykłady chemii i fizyki w celu zapoznania mieszkańców z postępem nauk, dotyczących ich fachu. Wskazaną przez niego drogą poszedł już w 1820 r. Szkot Leonard Homer, który w Edynburgu założył szkołę, otwartą już w 1821 roku, do której 420 uczniów uczęszczało. Przykład ten działał bardzo dobrze na ludzi chętnych.

Gorsze jeszcze, niż w Anglii i Szkocyi, było położenie robotników w Irlandyi. Różne gałęzie przemysłu od wielu lat już były w upadku; większość katolickiej ludności oddawała się rolnictwu. Chcąc wyjaśnić owoczesne położenie Irlandyi, trzebaby napisać jej dzieje; co do nas zwrócimy uwagę na niektóre tylko stosunki. Od roku 1820—1830 rolnictwem zajmowało się 4—5 milionów ludności. Nie byłoby to rzeczą złą, gdyby nie fatalne stosunki dzierżawcze. Tubylcy nie posia-

dali żadnej własności ziemskiej, lecz dzierżawili ją, tylko, lub też jako robotnicy pracowali na najem (2 — 2l/₂ szylingi tygodniowo). Wielki właściciel wydzierżawiał zwykle dobra swoje spekulantowi, który dzielił je na parcele 100—1000 akrów i poddzierżawiał uboższym za wyższą cenę. Oczywiście taki dzierżawca nie myślał o ulepszeniu ziemi, lecz o wyciśnięciu z niej największego zysku. Ażeby zapewnić sobie regularną wypłatę dzierżawy, spekulant czynił odpowiedzialnymi wszystkich za jednego. Położenie więc drobnych dzierżawców w Anglii było fatalne; mieszkali oni w lepiankach, zaledwie krytych słomą, w jednej izbie dzieci, rodzice, świnie i kury. Największą troską było zapłacenie czynszu. Obsiewano też pola przeważnie żytem, które opłacało czynsz, a reszta szła pod kartofle, które żywiły rodzinę. Jeżeli się żniwo nie powiodło i nie było z czego płacić czynszu, spekulant wypędzał dzierżawcę, który wyruszał z rodziną na poszukiwanie nowej siedziby. Nie było to rzeczą łatwą: przemysł nie istniał prawie: dla dźwigania go brakło kapitału. Wobec tego nic dziwnego, że się szerzyła nędza i pauperyzm, które wywoływały za sobą emigracyę za granicę kraju. W roku 1817 wymarło prawie półtora miliona ludności na tyfus głodowy. 1826 roku naliczono 2,000 chorych z braku pożywienia. Słuszną tedy biskup D oy 1 e, zapytany o położenie Irlandczyków, dał odpowiedź: ,,T a k i e, j a k zawsze było; ludność umiera z głodu, jak zwykł e.“

Wobec takich stosunków agrarnych nagromadził się w Irlandyi ogromny materyał palny. Jakkolwiek robotnik i dzierżawca irlandzki był cierpliwym i milczał, jak długo mógł przynajmniej kartoflami głód zaspakajać, musiał się jednak duch oporu obudzić. Już w końcu XVIII wieku utworzyły się związki „tęgich chłopcó w“ (Right boys) i „obrońco w“ (Defensors), nawołujące do zemsty. Przyłączyli się do nich „biali chłopcy” (White boys). Duch barbarzyństwa, dający się wytłumaczyć tylko nieprawidłowemi stosunkami, kierował związkowymi; powzięli oni zamiar mordowania właścicieli ziemi i spekulantów, wypędzających biednych ludzi z dzierżaw lub podwyższających czynsz; domy ich miano palić, bydło i żniwo niszczyć. Kto nie chciał iść razem z „białymi chłopcami,“ uważany był jako nieprzyjaciel i prześladowany; każdy członek obowiązany był wszystkie polecenia otrzymane spełniać bez szemrania.

W ciemnościach nocy, w brudnych i podartych koszulach, włożonych na ubranie, przebiegali oni przez kraj cały, jak duchy zniszczenia, palili zboże, niszczyli narzędzia i domy, a często uciekali się do mordu. Sądy wykrywały wprawdzie winnych, ale żaden świadek nie chciał przeciwko nim świadczyć, a jeżeli się znalazł odważny, musiano go bronić i ochraniać, ażeby nie padł ofiarą mściwej ręki „białych chłopców.“ Daremnie rząd wszystkich środków używał do wytępienia złoczyńców, daremnie stosowano drakońskie prawa, daremnie skrzypiały szubienice i pracowały miecze. Uspakajało się nieco w kraju na lat kilka, a potem znowu rozpoczynała się straszliwa walka, świadcząca o fatalnych społecznych stosunkach na zielonej wyspie.

Oto były ujemne strony tego wielkiego państwa, którego urządzenia zachwalali doktrynerzy i politycy Francyi oraz Niemiec, i z wielkiemi pochwałami zalecali je całej Europie.

wrn

SPIS RZECZY.

Str.

Słowo wstępne

ZEśZsię^a, pierwsza (1776-1820).

ROZDZIAŁ I.

Od walki o niepodległość Stanów Ameryki Północnej do Cesarstwa Napoleona................

Ogłoszenie niepodległości. Franklin w Paryżu. Pokój Wersalski. Ministeryum Pitta. Ruch umysłowy. Anglia i Locke. Shaftesbury. Bo-lingbroke, Chesterfield. Deiści. Pisma tygodniowe. Macpherson. Percy. Początek sentymentalizmu i satyra w romansie. Francya przyłącza się do umysłowego ruchu w Anglii: Voltaire, Montesąuieu, Rousseau. En-cyklopedya. Dalszy ciąg i szerzenie się sentymentalnego kierunku w Niemczech. Klopstock. Winkelmann. Lessing. Herder. Wieland. Ruch naprzód. Goethe i Schiller. Nowy wolnomyślny duch w nauce. Początek rewolucyi w Belgii i Holandyi. Francya. Ludwik XVI. Rozwój re-wolucyi do zwołania zgromadzenia narodowego. Święto federacyjne. Ucieczka królewskiej rodziny. Zagranica. Morderstwo Wrześniowe. Kraje nadreńskie. Pierwsza koalicya. Konstytucya dyrektoryatu. Napoleon Bonaparte. Pokój w Bazylei. Bonaparte przeciwko Włochom i Austryi. Kongres w Rastadzie. Druga koalicya. Napoleon cesarzem. Pokój w Presburgu. Związek reński. Rozpadnięcie w Rzeszy Niemieckiej. Rozstrzelanie Palma.

ROZDZIAŁ II.

Od Jeny do Moskwy

Napoleon i Prusacy. Armia pruska. Jena. Napoleon w Berlinie. Zamknięcie kontynentu. Napoleon i Rossya. Pokój w Tylży. Turcya. Szwecya. Dania. Wiochy. Budzenie się ducha oporu. Powszechna służba wojskowa w Prusiecli. Związek Cnoty. Mowa Fichtego do narodu niemieckiego. Schleiermacher. Arnt. Kongres w Erfurcie. Hiszpania. Au-strya. Aspern. Powstanie w Tyrolu. Schill. Ks. Baunschweig-Oels. Wojna francusko-austryacka. Pokój w Schónbrunie. Hiszpania. Napoleon i Pa-

ir

Str.

75

84

101

piestwo. Napoleon zaślubia Maryę Ludwikę. Rosnącą względem niego niezadowolenie. Wewnętrzne reformy w Prusach. Śmierć królowej Ludwiki.? Ucisk francuski. Napoleon łączy się z Austryą i usiłuje zjednać Polaków.

ROZDZIAŁ III.

Upadek Napoleona...............

Konwencya między Yorkiem i Dybiczem. Opinia nieprzyjazna Francyi rośnie w Prusach i zmusza króla do działania. Związek Ros-syi i Prus. Proklamacya „do mego narodu.” Austrya waha się. Bitwa pod Lipskiem. Zniesienie związku Reńskiego. Dalszy ciąg wojny z Fran-cyą. Wyjazd związkowych do Paryża. Napoleon zrzeka się korony i je-dzie na Elbę. Ludwik XVIII. Pokój paryzki.

ROZDZIAŁ IV.

Od pierwszego paryskiego pokoju do kongresu w Opawie.

Początek restauracyi. Kongres wiedeński. Wylądowanie Napoleona i sto dni. Drugi pokój paryski. Związek święty. Początek rozczarowania narodów. Wzburzenie umysłu, w Niemczech. Uroczystość w Wartburgu. Kongres w Akwizgranie. Średnie i małe państwa niemieckie. Austrya i Prusy. Epilog wiedeński. Reakcya w państwach romańskich. Rossya.

ROZDZIAŁ V.

Opinie i prądy społeczne.............

Francya przed rewolucyą: dwór, szlachta, duchowieństwo. Życie towarzyskie. Wpływ jego na literaturę. Kobiety i salony. Niemoralność i rozpasanie. Mieszczaństwo. Towarzystwo w czasie rewolucyi i Dyre-ktoryatu. Moda. Sprzedajność pod dyrektoryatem. Bonaparte i jego dwór. Niemcy, oświecony absolutyzm. Prusy pod Fryderykiem Wilhelmem II. Stanowisko żydowstwa. Duchowe walki i dążenia w łonie jego. Żydzi w społeczeństwie. Żydówki i romantyzm. Życie w Berlinie. Sentymentalizm w Niemczech. Niemcy i rewolucyą. Rozbudzenie się ducha narodowego wskutek ucisku Napoleona. Austrya: Józef II. Duchowieństwo. Życie umysłowe w Austryi. Zabawy publiczne w Wiedniu. Wpływ ducha niemieckiego. Anglia: sfery wyższe. Początek niepokojów. Rossya. Kongres w Rastadzie i Wiedniu. Brak etycznych podstaw w kołach rządzących.

ROZDZIAŁ VI.

Główne rysy w dziedzinie filozoficznej i religijnej .    .    .    .    132

W jaki sposób szersze kola pojmowały filozoficzne myśli. Panowanie jałowego krytycyzmu w chwili ocknienia się. Walka przeciwko niemu. Lavater. Jacobi. Rozkwit ruchu filozoficznego. Kant. Fichte Schelling. Ilegel. Polska: Jan Śniadecki. Francya. Martin. Biron. Anglia. Protestantyzm. Schleiermacher. Katolicyzm. Judaizm. Szkolnictwo. Basedow. Campe Pestalozzi. Początki Fróbbła i Disterwegg’a. Związki tajemne.

ROZDZIAŁ VII.

Ruch w dziedzinie naukowej .    .... f

Czego poszukuje nowożytna, nauka. Nauki przyrodnicze. Buffon. Linneusz. Cuvier. Kluk. Jędrzej Śniadecki. Geologia. Werner. Wulka-

nizm. Neptunizm. Człowiek przedadamowy. Herschel. Frauenhofer. Chemia. Lavoisier. Teorya gorzenia. Berzelius. Fizyka. Galwanizm. Filozofia natury: Oken. Alexander v. Humbold. Mesmer. Frenologia. Nauka gospodarstwa społecznego. System merkantylny. Fizyokraci. Adam Smith. Teorya socyalizmu: Morelly, Mabli, Baboeuf. Romantyzm w nauce ekonomii społecznej. Adam Muller. Historya. Yoltaire i Mon-tesąuieu dają zaczątki historyi cywilizacyi. Winkelmannjstosuje nową teoryę. Schlozer. Spittler. Jan v. Muller. Polska: Naruszewicz. Tadeusz Czacki.

Str.

179

ROZDZIAŁ \ I I _l.

Literatura od roku 1820 .............

Zmiany w życiu duchowem państw wielkich, jałowość. ..Szukanie drogi. Romantyzm. Gdzie bierze początek prąd reakcyi, a stąd „ból wszechświatowy.” Anglia: Cowper. Burns. Moore. Walter Scott. Byron. Połączenie uczucia etycznego z wyobraźnią. Shelley. Francya: satyra, idylla, lekkomyślność przed rewolucyą. Rewolucya. Rouget. Chenier. Cesarstwo. Stael. Romantyzm: Chateaubriand. Lamartin. Beranger. Niemcy: cele klasyków niemieckich. Oschłość złamana. Lessing. Wie-land. Epoka przełomu (Sturm). Herder. Poeci z chwili przełomu i ich przeciwnicy. Goethe. Schiller. Romantyzm: Richter. Bracia Schlegel i Tieck. Niekrępowanie geniuszów. Etyka romantyczna. Przechylanie się na stronę katolicyzmu. Dziwactwo i przesada. Werner. Arnim. Hoffman. Chamisso. Kleist. Liryka niepodległości. Zasługa romantyzmu. Włochy: Goldoni. Gozzi. Alfieri. Manzoni. Foscolo. Początki Leopar-diego. Hiszpania. Rossya. Dania. Szwecya, Węgry. Polska: Konarski. Ignacy Krasicki. J. U. Niemcewicz. Stan. Staszic. Hugo Kołłątaj.

ROZDZIAŁ IX.

Klasycyzm i początek romantyzmu w sztukach pięknych .    240

sztu-

Punkt wyjścia klasycyzmu. Prawda i błąd w poglądach Winkel-manna. Klasycy we Francyi: David. Girodot. Gerard. Gros. Plastyka. Ca-nova. Flaxman. Schadow. Thorwaldsen. Budownictwo. Schinkel. Klenze. Romantyzm, jego znaczenie; wewnętrzne siły popędowe nowożytnej ki. Overbeck. Schnorr. Cornelius. Freski w Casa Zuccaro. Malarstwo pejzażowe. Plastyka. Dążność romantyczna we Francyi. Ingres. Początki neo-romantyzmu: Gericault. Delacroix. David d’Angers. Pra-dier. Różnica w rozwoju sztuki francuskiej i Niemieckiej. Anglia: Turner. Polska.

ROZDZIAŁ X.

Muzyka

271

Początek klasycyzmu w muzyce. Gluck. Orfeusz. Stanowisko jego wobec opinii. Dwie Ifigenie. Haydn. Mozart. Bcethoven. Weber, jako założyciel muzyki narodowo-romantycznej. Włochy: Cherubini. Spontini. Rossini. Polska: Józef Elsner. Karol Kurpiński. Chopin.

ROZDZIAŁ XI.

Teatr. Sztuka dramatyczna...........

Trudność odtworzenia istotnego pojęcia o grze ze źródeł tylko. Francya. Doskonałość gry komicznej. Pojęcie przez Talmę gry klasycznej. Anglia: Garrick i jego metoda. Kemble i Kean. Niemcy: Ekhof, jako założyciel charakterystycznej szkoły. Schróder. Szkoła imitująca starożytność

i idealizująca. Weimar. Niebezpieczeństwo tego kierunku. Zofia Schro-der. Iffland. Przesada w realizmie: Ludwik Devrient. Polska: Wojciech Bogusławski. J. N. Kamiński.

Str.

335

343

356

366

ROZDZIAŁ XII.

Wyr alazki w dziedzinie techniki i ich znaczenie. .    .

. 305

Wyobraźnia jako siła twórcza. Anglia, jako kraj nowożytnej techniki. Stosunki handlowe. Hargreav’e „Przędzalnia Jenny.” Arkwighfa przędzalnia. Jacąuard we Francyi. Machina do szycia. Para, jako motor. James Watt. Kondensator. Koło rozpędowe. Regulator. Wpływ sił pary. Komunikacye: Kanał Bridgewater. Stephenson. Parowa maszyna zastosowana do wodnej komunikacyi: Joufroy. Foulton. Śruba i jej teo-rya. Balony. Elektryczność: Gromniki. Optyczny telegraf Chappe’a. Prasy drukarskie. Wpływ techniki. Maszyny i kwestya socyalna. Pau-peryzm. Robert Malthus. Hr. Rumford. Owen.

ROZDZIAŁ XIII.

Dziennikarstwo. Poczta.............

Cywilizacyjne znaczenie prassy. Niemcy. Francya. Prassa podczas rewolucyi. Anglia.

iKZsięg-a, d-ra^g-a, (1820-1830).

ROZDZIAŁ I.

Nowe kongresy. Państwa romańskie........

Kongres w Opawie. Dyplomacya Metternicha i Włochy. Zaburzenia w Neapolu. Piemont. Reakcya w Neapolu. Hiszpania. Francya. Portugalia.

ROZDZIAŁ II.

Narody wschodnie...............

Stosunki w Grecyi. Przebudzenie duchowe. Stosunki z Rossyą. Zapał do walki o niepodległość. Brak jedności pośród Greków. Ogłoszenie niepodległości. Reakcya i walka o wolność. Wystąpienie Ali paszy w Egipcie. Cesarz Mikołaj. Rossya i Francya do pokoju w Aker-manie. Anglia i powstanie w Grecyi. Pokój w Londynie. Walka Rossy i i Turcyi aż do pokoju w Adryanopolu. Grecya w roku l83o.

ROZDZIAŁ III.

Państwa germańskie..............

Anglia: Jerzy IV. Proces rozwodowy. Upadek Castlereagh'a. Jerzy Canning. Anglia i Południowa Ameryka. Wewnętrzne położenie. Kwestya irlandzka: 0’Connell. Wellington na czele ministeryum. Niemcy: niezadowolenie. Państwa mniejsze. Bawarya. Austrya. Węgry. Prusy i związek celny.

ROZDZIAŁ IV.

.    377

Stosunki francuskie do rewolucyi lipcowej .    .

Ministeryum Villele’a. Karol X. Mieszczaństwo, jako opozycya. Ministeryum Martignac’a. Początek nieporozumień i ministeryum Po-

lignac’a. Zawieszenie izby. Zamknięcie i nowe wybory. Ordonanse. Wybuch rewolucyi i jej rozwój. Zwycięstwo kapitalizmu.

Str.

390

397

405

418

ROZDZIAŁ V.

Opinie i kierunki...............

Romantyzm. Liberalizm. Rozdwojenie. Rozłam Niemiec pod względem politycznym ułatwia rozwój umysłowy. Odsunięcie się od życia politycznego; dążenia do jedności narodowej; rosnące niezadowolenie. Weltschmerz. Satyra. Dążności w łonie judaizmu. Większe i mniejsze mieszczaństwo. Liberalizm i kapitał. Uśpienie moralne. Szlachta. Fran-cya. Różnica charakteru narodowego; większy zmysł realny; młodzież francuzka i niemiecka. Mieszczaństwo. Szlachta; demokratyczny rys społeczeństwa. Południowo-romańslde państwa. Rossya. Kiełki romantyzmu. Anglia: reformy parlamentu; kwestya niewolnictwa; stosunki moralne; proces przeciwko królowej. Pruderya i swawola. Moda.

ROZDZIAŁ VI.

Główne prądy w dziedzinie filozofii i religii......

Niebezpieczna działalność Hegla. Herbart. Filozofia natury. Schopenhauer, jako przedstawiciel pesymizmu. Francya. Szkoła teokratyczna. Maitre. Bonald. Royer-Collard i Wiktor Cousin. Protestantyzm: dalszy rozwój szkoły historycznej. Katolicyzm. Judaizm. Ortodoksya narodowa. Szkolnictwo: Froebel; Diesterweg; Owen.

ROZDZIAŁ VII.

Nauki

Przeciwieństwo w naukach przyrodniczych między ścisłem badaniem a filozofią. Fizyka. Faraday. Ampere i teorya magnetyzmu. Arago. Teorya światła. Chemia. Początki Liebiga. Analiza widma słonecznego. Botanika: dalszy rozwój teoryi komórki. Zoologia i geologia. Wykopaliska. Odczyty Humboldta i ich znaczenie. Geografia: Ritter. Historya: Niebuhr; Rotteck; Schlosser; Thiers; Guizot Językoznawstwo i literatura: bracia Grimm; Villemain; Champollion; Remusat. Nauka ekonomii społecznej: Ricardo; Thomson i kwestya socyalna; Saint-Simon i Fourier.

ROZDZIAŁ VIII.

Literatura do rewolucyi lipcowej..........

Niemcy. Zwiększająca się produkcya umysłowa i spospolitowanie się romantyzmu. Literatura wobec zadań wieku. Klasycy. Liryka. Początek opozycyi. Dowcip i ironia Heinego. Riickert. Goethe w sprzeczności z miodem pokoleniem. Francya: pierwsi romantycy; lekka literatura i duch czasu. Neo-romantyzm. Postacie epoki przejściowej. No-dier i Vigny. Wiktor Hugo. Musset. Anglia: codzienne prądy w literaturze. Romans „fashionable.” Carlyle. Północna Ameryka. Włochy. Hiszpanią, Rossya. Węgry.

ROZDZIAŁ IX.

Sztuka (sztuki piękne, muzyka, teatr) .    .

Niemcy: Cornelius w Dusseldorfie; przesiedlenie się do Monachium; freski w arkadach; obrazy w Glyptotece. Neo-romantycy w Rz> -mie. Nowe talenta: Kaulbach; G-'nelli. plastyka w Berlinie. Plastyk

w Monachium: Schwanthaler. Schadow w Dusseldorfie. Początki Lessinga. Architektura: Schinkel. Francya: romantyzm Scheffera; Delacrohc jako głowa neo-romantyków. Delaroche. Pejzaż. Anglia: malarstwo rodzajowe. Dążenie do realizmu. Muzyka: Beethoven. Opera Webera Sztuczna piosnka. Schubert. Mendelsohn. Wiochy: Cherubini; Spon-tini; Rossini; Auber; Meyerbeer. Śpiewacy i śpiewaczki. Teatr.

Str.

ROZDZIAŁ X.

Budownictwo machin. Wynalazki. Robotnicy w Anglii .    45!)

Rozrost postępu w dziedzinie technicznej.. Koleje żelazne. Zwycięstwo Stephensona Rozwój żeglugi parowej. Śruba. Postęp w telegrafach. Turbiny. Początki daguerotypii. Rozwój budownictwa machin w Anglii. Rozrost pauperyzmu. Nędza robotnicza i walka z nią. Kolonie komunistyczne Owena. Londyńskie stowarzyszenie kooperacyjne. Stosunki w Anglii. Sprawa irlandzka. Robotnik rolny. Stowarzyszenie ,,białych chłopców.”

ov

. BIBLIOTEK^

główna

■

swlKIssti

fliMtftiNHta

SR

£>*

*Ur7^

!■»

im

mi

SB

isigiil

:)

ii

kB|^»P

wBm

(•>

f*

■B

5fJ

PI

jT-T

■M

*8!

USi

iPSUi^

^Blfli*

jpiMi

'Bk

m^^ĘS^m

dsmąĘM*hk

s*£

.. •

4R

fó

Jt|

SaH

E&

Bk

MMmmi

■Br^

29K

Sw*

ii

iTM

ma

4>f

Q*źSm.

Ul

ąss

■s

*SflNHBH0Sni

MgS|^l^S§g^

tfariNHli

111

lOpi

m'

i S0

S£

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Ł36463

Kdn. Zam. 480/55 20.000

owskiej

Biblioteka Politechniki Krak

100000299775