•-

-

'i ' - ;.

y

.

' ■. •>

\V

\

O

• "V

■

;

\

'\

,•£

■ o V •

-V;    .'.v

s

. f >.

\-\v V

- >X

'

■ s ' A

'x-

;

V

v

'

vV '■ :

- ;

*

À \

V

-

\

s"

a

ç

; y

‘v

■ ; v.

.4

V'

'

A\

»

. ' \

< :<

^Ovib "

\v

"... V, . ‘

vv

:

- ■'* X>

:--v *

j 'ł*.

5,:

X,-,

v

)

O    ■    ■■

'    '    . V

v .    -, •

' - . .

• ï

•v

' .h

>

; •:

a:

••    * s

1

f

■

■ >V?. ’v„

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000305479

Tradycya

budownictwa Ludowego

Architekturze

Polskiej.

STEFAN SZYLLER

ARCHITEKT.

Tradycya

Budownictwa Ludowego

Architekturze Polskiej.

mm

t|

-O?

mm

t»ÜP

I«

Ml

f-ii

"v

WYDANIE KOŁA ARCHITEKTÓW W WARSZAWIE PRZY POMOCY MATER Y ALNEJ B. CENTR. KOMIT. OBYWATELSKIEGO.

ROK 1917.

WARSZAWA.

SKŁAD GŁÓWNY W KSIĘGARNI GEBETHNERA I WOLFFA. UL. SIENKIEWICZA Nr. 9.

pUOT£^

KRAKÓW

\    vi'

iimsi

„Geprüft und auch für die Ausfuhr freigegeben“, Warschau den 20. u. 1917. T. JV5 8151. Dr. A» 409.

TREŚĆ.

Str.

Przedmowa...................

Wstęp. — Na czem polega tak zwana swojskość w architektu-

1-5

} polskiej. — Budownictwo a architektura. Dach.....

Kleta kwadratowa z dachem czterospadkowym, jako typ aty pierwotnej ludów, które ją na zrąb budowały.—Rozwój dali chaty polskiej. - Dach cztero spadkowy o dwóch połaciach dwóch okapach przyźbowych, jako typ dachu polskiego.—Wła-hyości utwierdzenia krokwi czołowej na chacie polskiej. - Trój-tt szczytowy cofnięty, daszek przyźbowy. — Następstwa tego za-żenia w budownictwie ludo wem i architekturze polskiej. — Przyż-i, podcienie, dachy łamane. — Dachy naczółkowe polskie a tak vane pruskie. — Odsadzki w piętrowych budowlach murowa-j^ch. — Ściany skarpowate, skarpy. — Attyka na budowlach ob-mnych i monumentalnych. — Szczyty kościelne. — Wieże ko-ielne, ratuszowe i zamkowe; porównanie ich typów z zachodnimi — Zasadniczy typ przekroju ściany licowej budowli polskich.    5—45

Właściwości utwierdzenia krokwi czołowej w chacie na zachodzie Europy. — Chata czeska jako pośredni typ między polską a zachodnio-europejską. — Trójkąt szczytowy nawieszony. — Następstwa tego założenia w budowlach i architekturze na Zachodzie. — Ściany drewniane piętra, nawieszone na sterczących belkach stropowych; ściany murowane budowli średniowiecznych, nawieszone na areczkach. — Hurdycye, wieże, zamki obronne. —

Różnice między typem zamku zachodniego a polskiego.....45—57

58-62

Właściwości utwierdzenia krokwi czołowej w chacie na wschodzie Europy. — Trójkąt szczytowy tworzy jedną pionową powierzchnię ze ścianą chaty. — Następstwa tego założenia w architekturze rosyjskiej. — Budowle monumentalne świeckie. — Cerkwie. — Chata białoruska jako typ pośredni między polską a wiel-koruską.

Zakończenie. — Trzy zasadnicze typy przekroju ściany szczytowej budowli w Europie zachodniej (Szwajcarya, Tyrol), środkowej (Polska) i wschodniej (Rosya). — Doniosłość dla architektury polskiej zachowania typu, jaki wytworzyła w Polsce tradycya budownictwa ludowego.................

Str.

62-66

67—74

75-77

80

Przypisek. — Wnioski i uwagi o znaczeniu tradycyi budownictwa ludowego dla rozwoju architektury wogóle. — Przykłady: kapitel koryncki, kolumny egipskie, kopuła S-tej Zofii, architektura gotycka, dwie sztuki chrześcijańskie. — „Paleontologia architektoniczna“. — Hasło odrodzenia narodowego.......

Spis rysunków podług miejscowości, w porządku alfabe-

tycznym

Omyłki w druku

PRZEDMOWA.

raca niniejsza wyszła w Przeglądzie Technicznym, w ostatnich zeszytach r. 1916 i początkowych r. 1917. Koło Architektów w Warszawie postanowiło wydrukować ją w oddzielnej książce z funduszu, przekazanego Kołu przez b. Centralny Komitet Obywatelski na wydawnictwa, z odbudową kraju związane.

W tej nowej formie publikacyi pracę swą uzupełniłem miejscami, zarówno w tekście, jak i rysunkowo; opatrzyłem ją nadto przypiskiem, w którym wypowiadam wnioski i uwagi, jakie wyniki badań nad charakterem architektury polskiej nasunęły mi pod względem poglądów na rozwój architektury wogóle.

Pierwotnie miałem zamiar uwagi te poprzeć rysunkami, vozwinąć i opublikować oddzielnie w szerszem studyum; to je-r'k, wymagając dużego nakładu pracy, nie mogłoby być prędko^ kutecznionem.

Czas jednak nagli...

Nie zarzekając się więc uczynienia tego w przyszłości, postanowiłem podzielić się już obecnie z czytelnikiem mymi wnioskami chociażby w krótkim przypisku, na końcu książki umieszczonym, ze względu, że, jakkolwiek mają one tylko pośredni związek z jej zadaniem wskazania, na czem głównie polega różnica charakteru architektury naszej a naszych sąsiadów, niemniej jednak powinny być wraz z nią opublikowane, wydaje mi się bowiem, że wymownie stwierdzają słuszność zasadniczej tezy mej pracy.

Warszawa, w październiku r. 1917.

Stefan Szyller, Architekt.

.

. .

-

.

r

połeczeństwo polskie oddawna wyczuwa potrzebę zaznaczenia swej indywidualności w architekturze; pobudki ku temu tak są dla nas wszystkich zrozumiałe, że nie będę się nad niemi rozwodził.

Wśród setek wizerunków architektury wszechświata każdy inteligentny polak niezaprzeczenie pozna zabytek architektury polskiej, ale, zapytany, pewno nie umiałby wytłumaczyć, dlaczego uważa go za swój, za polski.

Na „swojskość“ architektury naszej poczęto u nas zwracać uwagę względnie bardzo niedawno, jakie 20—30 lat temu, zaznaczając początkowo nieśmiało, że mimo pokrewieństwa z ogólnie europejską architekturą, są jednak pewne „nieuchwytne“ cechy, które nasze zabytki wśród' architektury innych narodów wyróżniają. Potem odzywały się głosy, nawołujące do tworzenia w duchu tej „swojskości“, którą polskością odważono się wreszcie nazywać; ale ci, co ją wyczuwając, mówili lub pisali o niej nieraz nawet bardzo poetycznie, nie określali jednak wyraźnie, w czem ta „swojskość nieuchwytna“ leży; ci zaś, co chcieliby ją zaznaczyć w swoich utworach, nie mając w tym kierunku jasnych wskazówek, błądzili a często i błądzą dalej poomacku, tworząc dziwaczne pomysły w przekonaniu, że w duchu polskim je tworzą. Stąd powstają budowle, które chociaż nawet zawierają poszczególne motywy czerpane ze sztuki polskiej, charakteru polskiej architektury, niestety, nie posiadają!...

— A jednak ta nie dająca się jakoby bliżej określić, ta nieuchwytna jakoby swojskość naszych budowli uchwycić i wytłumaczyć się daje...

Tradjcye budowu.

...Ona, zdaniem mojem, tem się tłumaczy, że zasadnicze podstawy konstrukcyjne budownictwa ludowego, urobione myślą, pracą i doświadczeniem setek pokoleń ludu polskiego, który je do potrzeb swego życia, do natury i klimatu swego kraju tak silnie przystosował, że zrosły się one niejako z jego bytem, —przenikły do naszej architektury monumentalnej.

Te to właśnie elementy ludowego budownictwa, które u nas są inne, a inne u narodów wschodu i zachodu Europy, nadały architekturze naszej te cechy odrębności zarówno w rozwinięciu bryły ogólnej budowli, jak i w układzie szczegółów, które ją odróżniają od typów architektury innych narodów.

Architektura jest uważana u nas zazwyczaj za jedno z budownictwem; tymczasem budownictwo i architektura to sztuki wprawdzie bardzo pokrewne, ale nie identyczne.

— Budownictwo to jeszcze rzemiosło, chociaż oparte często-• kroć na głębokiej wiedzy technicznej; zaś architektura to owo rzemiosło doprowadzone do doskonałości sztuki pięknej, do doskonałości jednej z tych trzech sztuk plastycznych, których ideową przedstawicielkę świat klasyczny umieścił jako muzę, goszczącą stale wśród bóstw na Olimpie ducha ludzkości !

Budownictwo jest podstawą architektury; architektura z budownictwa swój ród wywodzi, z niego się rozwinęła, jest jego najpiękniejszym kwiatem.

Każdy naród, który w historyi cywilizacyi byt swój zaznaczył, a rozwijał się wszechstronnie, ma swoją architekturę narodową, zaś ta zawsze jest dalszem udoskonaleniem pierwiastków jego budownictwa ludowego.

Budownictwo ludowe polskie pomimo wpływów postronnych, co zresztą u wszystkich narodów miało miejsce, bo żaden naród nie rozwijał swej kultury bezwzględnie samoistnie, lecz zawsze podlegał w tem wpływom swoich sąsiadów, powstało w swych pierwocinach niejako samorodnie, żywiołowo, jako wynik zaspokojenia wprost najelementarniejszych życiowych potrzeb szczepów słowian lechickich, które nad Wisłą i Odrą z ich dopływami zamieszkały i byt swój tutaj rozwinęły od prawieków.

Budownictwo ludowe polskie wyrobiło swoje zasadnicze podstawy na wiele wieków przed przyjęciem przez polaków chrześcijaństwa. Pierwsi u nas krzewiciele cywilizacyi zachodniej, owi cudzoziemscy zakonnicy, którzy na ziemię polską nie-

śli światło wiary, a wraz z nią i architekturę zachodnią u nas szczepili, zastali tu lud, wprawdzie pogański, ale ze starą już kulturą, który w rolnictwie uprawiał trzypolówkę, znał różne rzemiosła i miał budownictwo doprowadzone do znacznej już doskonałości.

Przy budowaniu swych kościołów i klasztorów cudzoziemscy zakonni, a potem i świeccy budowniczowie, z zachodu do Polski sprowadzani, z konieczności posiłkować się musieli pomocą cieśli miejscowych, tych polskich budowniczych ludowych.

A ci, mimo kierownictwa i wskazówek swych nauczycieli, pomi-mowoli nawet budowali tak, jak budować umieli, jak im odwieczna tradycya ich sztuki budowlanej wskazywała.

Stąd to pochodzi, że typy architektury zachodniej, które, kolejno przedostając się do wszystkich cywilizowanych narodów Europy, i do nas wraz z kulturą zachodnią przychodziły, nabierały na ziemi polskiej odmiennej cechy, urabiały się i przystosowywały powoli do wymagań naszego klimatu, naszych potrzeb życiowych, do tradyeyi naszej techniki budowlanej.

Tą drogą powstawały odmienne typy polskie stylów ogólnoeuropejskiej architektury, podobnie, jak powstawały ich typy lokalne u wszystkich narodów świata cywilizowanego.

Architektura, jak wspomniałem, z budownictwa ród swój wywodzi, co jej źródłosłowy wyraźnie tłumaczą. Wyraz ,,archi- -tekt“, pochodząc od greckiego: archös — naczelnik, starszy i ték-ton — budujący, tworzący, znaczy dosłownie naczelnik budowy, starszy-twórca, nad-budowniczy; zaś wyraz „architektura“ w tej formie łacińskiej, jaką języki europejskie przyjęły na oznaczenie sztuki budowania, jako sztuki pięknej, ma pierwiastek wspólny z czasownikiem tego, texi, tectum, tegere, znaczącym pokrywać; skąd rzeczownik łaciński tector oznacza pokryw⁷aez, a tectum — pokrycie, dach.

— Zrobienie więc dachu, a w szerszem znaczeniu okrycia pewnej przestrzeni, przeznaczonej na mieszkanie ludzkie, w celu zabezpieczenia jej od wpływów atmosfery i otoczenia, to najistotniejsze zadanie architektury, to nadsztuka przekraczająca wskazania instynktu samozachowawczego, jaki posiadają wszelkie stworzenia żyjące na ziemi, to sztuka ideowo twórcza, której po-tęgą tylko człowiek jest obdarzony, która wprowadziła go na najwyższe szczeble jego rozwoju duchowego!

Wszystkie rzemiosła, przemysł rękodzielniczy i fabryczny, sztuki plastyczne, nauki przyrodnicze, matematyka i inne nauki ścisłe służą tej wielkiej Pani, która nosi miano Architektury. —Ona wzamian służy ludzkości: stoi na straży domowego ogniska rodów, ludów i narodów, pielęgnuje ich znicz duchowy, krzepi go i ochrania od wygaśnięcia. Jej utwory opisują poeci, myśli w niej zawarte studyują filozofowie i historycy, przez nią wołają do nas pokolenia żyjące i umarłe narodów całych, głosząc o swym bycie, o swych ideałach.

Takim, jak jej, wszechpotężnym a dla wszystkich zrozumiałym głosem, żaden utwór ludzki nie jest zdolny przemówić, bo jej dzieła to wprawdzie pomysły jednostek, ale urobione twórczą zbiorową pracą całych zastępów wykonawców, którzy, w niej wyrażając także swe upodobania i uczucia, dają świadectwo uzdolnienia i kultury nie jednostek, lecz całego swego społeczeństwa.

Dlatego to dzieła architektury są najlepszymi wyrazicielami cywilizacyi danego narodu i epoki jego rozwoju; dlatego to architekturę nazwano słusznie kamienną księgą historyi ludzkiej. — Ona najsilniej wykazuje ducha każdego narodu, jest tego ducha plastycznym wyrazem.

To też, gdy w walkach narody chcą się wzajemnie wytępić, nie tylko ludzi zabijają, ale niszczą także pomniki ich architektury. Tak działo się od wieków najdawniejszych, tak dzieje się i teraz...

Architekturę i jej style stwarzają pokolenia całe tak samo, jak pokolenia stwarzają cywilizacyę narodów, historyę ludzkości.

W tej pracy twórczej ciągłość tradycyi jest nieodzownym warunkiem.

Dlatego to, gdy naród sprzeniewierzy się swym tradycyom, przeobraża się, gubi swe właściwości, — ginie pochłonięty przez inne narody; jeżeli odżywa w nowej ewolucyi swojego rozwoju,— o swe narodowe tradycye oprzeć się musi.

To samo dzieje się w architekturze.

W architekturze polskiej tradycya odegrała olbrzymią rolę, — rolę bezwiedną, na którą mało dotąd zwracano uwagi; rolę, która istniała pomimo nawet zakusów, by tę tradycyę przerwać, by architekturę naszą na inne zupełnie tory skierować.

Wskazałem, że w pojęciu wyrazu „architektura“ myśl o dachu tkwi najsilniej. Twierdzę, że ten dach, jaki nasi praojcowie drogą pracy i doświadczenia niezliczonych pokoleń wytworzyli

na chacie polskiej, jest protoplazmą, z której rozwinęła się architektura polska, jajkiem, z którego się ona wykluła.

Tradycya właściwości tego dachu nadała architekturze naszej ten typ gatunkowy, który ją wśród innych typów wyróżnił, który nadał jej piętno polskości; typ, którego nie powinna zatracić, jeżeli chcemy, by pozostała polską pomimo wszelkich wpływów, którym podobnie, jak dawniej w ewolucyach swoich podlegała, i nadal podlegać będzie...

akimże jest ten dach polskiej chaty, — jakie jego właściwości?...

Zasadniczy sposób budowania drewnianej chaty polskiej znany jest i stosowany w całej Europie środkowej i północnej.

Sposób ten t. zw. budowania „na zrąb“, polega na tern, że proste pnie drzewne, w jakie lasy iglaste obfitują, poziomo jedne na drugich w klatkę ułożone i tworzące ściany chaty, są na swych końcach zrąbywane do połowy grubości; w jej węgłach, t. j. w miejscach, gdzie bierwiona łączących się ze sobą ścian na przemian się krzyżują; tak przy rąbane pnie drzewne lub wyciosane z nich bierwiona szczelnie przystają do siebie na całej swej długości, zaś ich końce, przenikając się nawskroś wzajemnie, stwarzają nierozerwalne związanie węglowe przylegających do siebie ścian chaty. Nazywamy ten sposób budowania ścian także „wieńcówhą“, bo bierwiona tworzą tu niby wieńce kolejno na sobie układane. Na załączonym rysunku (rys. 1) przedstawiam kilka typów wiązania naszej wieńcówki t. j. składania ,,na zrąb“ węgłów chaty polskiej.

Tym sposobem, sięgającym w czasy zaczątków cywilizacyi, dotąd budują się ściany domów drewnianych nie tylko u nas i w Rosyi środkowej i północnej, ale i na wysoko położonych pastwiskach górskich Szwajcaryi i Tyrolu, w Styryi, Karyntyi, w Czechach i na Morawach, w Skandynawii, wszędzie, jednem słowem, gdzie klimat do naszego jest zbliżony, gdzie zatem rosną proste sosny, świerki, jodły i modrzewie, t. j. wogóle wysokopienne drzewa iglaste, będące najlepszym i najodpowiedniejszym materyałem budowlanym do wznoszenia w klimacie surowym domów ciepłych, suchych a więc i zdrowotnych.

r-#*?

mm

SSS⁵-

■~z]gśp

na zrąb obcięty.

y-~ £kSg

ebSL^

- - rys

iii

T r jj lislä-

<S5s.

-sSês^⁵-

Si:-......):.y

srs

aiST

'.U

i*2

~S*zX

na rybi ogon,;

Rys. 1. Różne sposoby składania „na zrąb“ węgłów chaty polskiej.

na nakładkę,

z okrąglaków,

Œr

*^Łsi

**oa

fos«**

â-

ł*

as

tr

Składanie ścian pierwotnej klety.

Różne udoskonalenia tego systemu budowania ścian drewnianych, polegające na różnych sposobach obrabiania bierwion zrębu chaty i węgłowego ich łączenia ze sobą, jakkolwiek stworzyły różne lokalne odmiany budownictwa ludowego, nie wywarły wpływu na ukształtowanie się jego bryły architektonicznej, na zmiany w jego charakterze ogólnym, a pierwotne chaty narodów całej północnej Europy wschodniej, środkowej, czy zachodniej, jak wykazują badania archeologiczne, były do siebie podobne w ogólnych zarysach swej bryły architektonicznej.

'A

ii

DaV/A ł ZIEMI.

w.

riAN.

ipctłlSKAJ

pierwotna chata.

j<J//ad^a.towa)

V/ç-diET

Rys. ?.. Odtworzenie form pierwotnej chaty.

Kwadratowa czy prostokątna kleta, z czterospadkowym, piramidalnym czy pryzmatycznym dachem, wszystko jedno — słomą, deskami czy gontem pokrytym, to forma zasadnicza chaty pierwotnej, wspólna u wszystkich narodów, które ją z drzewa „na zrąb“ budowały, forma wynikająca z samej natury tej kon-strukcyi najprostszej (rys. 2). Porównanie najprostszych typów naszego budownictwa ludowego (rys. 3 i 4) z najdawniejszym może wizerunkiem wsi na zachodzie, z rysunkiem Dtirera z XV w. pochodzącym, przedstawiającym wieś Kalkreuth koło Norymbergii, (rys. 5), wyraźnie nam to wskazuje.

Podzielenie się tej bryły na rasowe, narodowe gatunki, jeżeli tak się wyrazić można, powstały, zdaniem mojem, dopiero pod wpływem konstrukcyi dachów już udoskonalonych, t. j. dwupołaciowych, ze szczytem trójkątnym, pod wpływem sposobu, w jaki skrajne krokwie dachowe zostały utwierdzone na gói-nem bierwionie zrębu chaty.

9BT«

iU

Rys. 3. Stara stodoła w Gałkowie (pow. Brzeziński). (Ze zbiorów Tow. Krajoznawczego).

•fiikL

m,

t—i

-^-4

"<^^L r*ix^

- "" , .iti

Rys. 4. Stara chata z r. 1792 w Jeżewie, w Łomżyńskiem. (Ze Zbiorów Tow. Krajoznawczego).

W chatach pierwotnej konstrukcyi, krokwie są utwierdzane w wycięciach wierzchniego bierwiona ich ścian:

W węgle chaty, gdzie przez zrąbanie lub wycięcie końce tego bierwiona już zostały osłabione, polski pra-cieśla, robiąc dach dwuspadkowy, nie uważał za stosowne zrobić wycięcia dodatkowego, niezbędnego do umocowania skrajnej krokwi dachowej;

zrobił je więc w pewnem od niego oddaleniu, odstąpiwszy nieco od węgła ku środkowi chaty (rys. 6, 7, 8 i 9) ]).

W tym, tak na pozór drobnym, szczególe leży cala niemal treść konstrukcyi dachu polskiej chaty, najbardziej znamienna jego cecha, brzemienna, jak postaram się to dalej wytłumaczyć, w następstwa pierwszorzędnej doniosłości dla rozwoju architektury polskiej, dla stworzenia jej typu, odmiennego od typów architektury innych narodów.

Tak utwierdzając na zrębie chaty czołowe krokwie swego dachu, polski pra-cieśla otrzymał jego połacie krótsze od długo-

ÉÈF

Wk

wM

: , J: *T ____    :

Rys. 5. Wieś Kalkreuth koło Norymbergii w XV w. wedł. rys. Dürera. (1470 f 1528), h. Rebensburg, das deutsche Dorf).

ści ścian chaty, wskutek czego dwie inne ściany i część wnętrza izby przy nich, pozostały niepokryte bocznemi połaciami dachu; te więc części swej chaty nakrył małymi daszkami, które oparte na wystających końcach górnych bierwion zrębu chaty, zwanych rysiami, stworzyły typowe dla polskiego budownictwa wązkie a długie okapowe daszki, biegnące wzdłuż ścian szczytowych.

Daszki te zwane są także daszkami przyźbowymi, bo osłaniają prastarą przyzbę chaty polskiej, t. j. miejsce przy izbie,

') Podaję te szczegóły z chaty góralskiej, jako najlepiej dotąd przez naszych hadaczy opracowanej. Konstrukcya ta, chociaż ma różne lokalne odmiany, zasadniczo powtarza się prawie w całej Polsce.

gdzie polski włościanin zażywa pod ścianą domu w rodzinnem gronie wywczasu po znojach swej pracy (rys. 10).

Przyźbowe daszki są pozostałością dawniejszych czterooka-powych dachów piramidalnych, złożonych z czterech połaci trój-

/A

SÜ

-&.Śk

<^ótaIi>k<\ .

Rys. 6. Chata góralska. Widok ogólny.

<FTr'ïî ïî

Müi

■TTiiT )■ miP"

r 11 il. r ii 1 n~ i r.

P“

”11111 r' llf i'i,'1IMI îü

r -A

-5*'

Rys. 7. Chata góralska. Widok szczytu.

Rys. 8. Chata góralska. Widok boczny.

kątnych (rys. 2). W miarę jak, w celu stworzenia dogodniejszego poddasza, stopniowo zwiększano liczbę krokwi środkowych, wytwarzać się począł poziomy grzbiet dachu, kalenicą zwany, i trójkątne ścianki szczytowe, przyczem dwie połacie dachu co-

W tych przeobrażeniach swej konstrukcyi czterookapowy piramidalny dach pierwotnej chaty polskiej przemienił się ostatecznie w dach również czterookapowy, ale o dwóch połaciach czworobocznych i dwóch wązkich daszkach przyźbowych.

raz bardziej się rozrastały, dwie zaś drugie z konieczności malały (rys. 15).

Przemiana ta odbywała się w ciągu szeregu wieków, a jej przebieg obrazuje rys. 15 ¹).

. i'

'S

-y

BI

Rys. 9. Widok perspektywiczny konstrukcyi szopy góralskiej z pokazaniem umocowania krokwi na jej zrębie (wedł. W. Matlakowskiego).

Okap przyźbowy jest więc szczątkową formą pierwotnego czterospadkowego dachu chaty i stał się podstawą trójkątnej jej .ściany szczytowej, wytworzonej przez przybicie desek do wiązań pierwszej pary krokwi, ich jętki i dziadka-pazdura, a wskutek tego cofnięty od lica ściany ku środkowi chaty na tyle, na ile przytwierdzenie skrajnych krokwi na górnej płatwie ściany chaty są odsunięte od jej węgła (rys. 8).

Ta to właśnie konstrukcya dachu chaty polskiej i jej szczy-

tu, niezmiernie prosta i logiczna, stała się typową dla polskiej architektury ³). Jej wpływ przebija się w różnych odmianach przez

...... • / ■

y. <............_ * -

■*

",vjmwÈL

p» m£w

I'^^qSÎW •

R    JfifflkSc

B ■ ». j

tf f

SWBL* : ■

#r

_ ""

mm

Rys. 10. Łaźniki w Łowickiem. Przyźba pod okapem.

nTN

li®^^

~*--l * /f/Ąs ~~~~ •--T--»y—    -#i*S=£

i;

mm

Rys. 11. Kuźnia w Lubelskiem z daszkiem przyźbowym, ochraniającym miejsce, na kucie koni przeznaczone.

•’) W ludowem budownictwie polskiem tylko w Rawskiem i na Kurpiach daszek przyźbowy zaginął. W Rawskiem sam lud mówi, że buduje się na sposób niemiecki, t. j. bez okapu. Czy na Kurpiach sposób wytworzenia się szczytu opartego na t. zw. „szczytówce“, t. j. wieńczącem bierwionie licowem, wysuniętem na kilka cali przed lico ściany i zwykle bogato rzezanem, jest wytworem rodzimego zmysłu konstrukcyjnego Kurpiów, czy też przeszczepieniem pomysłu obcego przez kurpiowskich „obieżysa-- sów“, trudno powiedzieć; w tym kierunku należałoby czynić badania, oparte na materyale obfitszym, aniżeli dotąd posiadamy. Zaznaczam, że na Morawach widzimy założenia konslrukcyi szczytu, podobne do kurpiowskich.

i;

31

=î

sJj

wieki całe rozwoju nietylko ludowego budownictwa drzewnego, ale i architektury naszej monumentalnej.

S,

** ......

. « .*

H 1,1

«^v,y

it

^.cczgw

Rys. 12. Złoczew w Kaliskiem. Stara karczma z dachem przyźbowym na rysiach, ochraniającym podjazd. (Ze zbiorów Tow. Krajoznawczego).

'V

V"-

—-

^=svbr^---

l!

-i

Ol

MDffl

TTTTtirr+rfm

lf

[li

J£Żów. POW. kp^zEzn^

Rys. 13. Jeżów (pow. Brzeziński). Dom ze szczycikiem i okapem przyźbowym na rysiach.

Można powiedzieć, że nieomal wszędzie, gdzie w budowlach naszych odnajdujemy ów charakter „swojskości“ tak często niezaprzeczalnej, a jednak tak nieuchwytnej, że jej istoty wyraźnie dotąd nie umiano określić i należycie wytłumaczyć, prawie zawsze, po zanalizowaniu form architektonicznych, odnajdujemy ten pra-polski daszek przyźbowy, ten zasadniczy pierwiastek naszej konstrukcyi dachowej, owego polskiego „tectum“.

To ten typowo polski nasz pradawny daszek przyźbowy, spotykany na całym obszarze naszej ziemi od Karpat aż po Bal-• tyk, to jego tradycya, jego rozwinięcie lub formy szczątkowe nadają w przeważnej mierze naszym budowlom owe „piętno swoj-skości“, a właściwiej mówiąc „polskości“ tak silne, że usunięcie

IB*

fc^Si îJr'i

Sr

Rys. 14. Śląsk Rustryacki, dom w Trzycieżu z r. 1801 ze szczytem i daszkiem przyźbowym. (Glogier. Budown. drzewne).

go zmienia odrazn architektoniczną bryłę danej budowli, stanowi o zatraceniu jej polskiego charakteru, o zatraceniu w niej wyrazu kultury polskiej.

Pierwotny okap — daszek przyźbowy staje się w dalszem swem rozwinięciu, mocno na front wysuniętym dachem, wspartym na rysiach, ochraniającym miejsce służące na wystawianie towarów na pokaz przed kramnicą małomiejską (rys. 13), przed kuźnią wiejską miejsce, na kucie koni lub reparacyę wozów przeznaczone (rys. 11), a przed karczmą—podjazd (rys. 12).

W dalszem rozwinięciu potrzeb praktycznych daszek przyźbowy staje się daszkiem wspartym na słupach, stwarzając przed domami, typowe dla polskiego budownictwa, podcienie, które dawniej istniały w różnych odmianach lokalnych we wszystkich prawie naszych miastach i miasteczkach, zwłaszcza na rynkach handlowych, a które mimo, że czas i ręka ludzka niszczy je nie-

...

<%

mßm

Jmkïà

MI

/iiiL

•îfnsâ*

K*i

1) Dach czterookapowy piramidalny, brogowy. 2) Dymniki i zawiązek kalenicy 3) Kalenica i szczycik. Boczne połacie dachu rosną, czoło-maleją. 4) Dach dwupołaciowy ze szczytem i czołowym okapem-daszkiem przyźbowym na rysiach. 5) Dach dwupołaciowy z daszkiem przyźbowym na słupach i podcienie. Słup środkowy podtrzymujący koniec siestrzana,—początek dwudziału w architekturze polskie].

Rys. 15. Rozwój dachu chaty polskiej.

OAY

6;\i*ääa2

i>C

:æ m

mm

«a

gt^

', iM Jf£.a

SÜP ■

T’ 'y'--    ■ ■

. m

*s

ÈS

ar il

giifp

ÊflrRPr-

sSfc

U ’.l

fi

Î-.W

m-

;

ft;

'«s«

mW?

sa

EwSï

mps»

ïîL ■

RflÜ

wmm

il

ivia

W.

•JË

Rys. 16. Kazimierz dolny. Domy podcieniowe na rynku, (filbum Lubelskie Lerue r. 1858).

mm

wm

::.LSSm

.‘i

i mma

Li;

Ji

a

£7

agsil

lĘti 1 ÉNS

lii® ,7/7OT

Iwjfl

rml/hH

««

WËL,

Ti

■-■t -MtM

i‘ '

F»„

fet ^ liii

^mmm

; .4?- i# Mira

;i

ârev?

BMÇëgæl' S

hbm

!;

a;

ii

iii

@1 A 41J

lAfü

I« f MMI)

■'1

ilłLj

imii

-1

fSÊÏÊkÉm'm

■Mfl

gF3

mm

fara

i Tl

MM

Bili

BI

i

iiia

i-i

li!

V j.

vmw2

mm

wjÉk'Æ

HW/Y

m, ii

Mai

•j.    <

FrTj^

A£t

m?K

r'

lii

WmĘĘR

BsSTliPli¹

...    -i'

Ł iSäfF'

fi;

mMJE?¹ % S-l

lEfeC^-. * I fi!

, \ ^.-,n I

Ägp—¹

m

ag

T=:'i .T

œgf³*-, J.,

i'!:

;.....i¹......*fc «<

;.ii',

iiP«

ilä

-F-v

>mmmA

S\

3|f

Rys. 17. Domy podcieniowe na rynku w Wiśniczu przed pożarem w 1863 r. (Rys. J. Matejki, Tyg. Illustr. 1871).

Daszki okapowe na podcieniach i przy szczytach, szczyty cofnięte od lica ścian, dachy łamane o jednakowej pochyłości

nadają tym budowlom wybitny typ polski.

;.j

IW3H

SaBÉ

k'' "- !

l'if

a

JmĘk

SS

mm

M£'.f

yï

'À

F® s

i'",

lli

Uli

-p|

ii

ai

hi

'sZ

⁽k

f®-

-Jm

-6'■ ' ^ :" 'N • C':

Rys. 18. Domy podcieniowe w Wiśniczu (rys. J. Matejki, Tyg. Illustr. 1886 r.

Szczytowy dach z podwójnym okapem, zdobiący dom środkowy, jest jednym z ciekawych typów polskich dachów łamanych, coraz bardziej ginących bezpowrotnie, (por. z rys. 23). Piwnice pod podcieniami z wejściem od ulicy istniały w wielu miastach polskich; ich resztki odnaleziono na rynku Krakowskim. T. zw. „lauby“ gdańskie to dalsze przeobrażenie tego samego typu budowli z piwnicami od strony ulicy, które w starych dzielnicach miast polskich często, się spotykają.

n:

,\\v

mr

«■

garni

fflir

ÊÉMMÉ

Rys. 19. Domy podcieniowe w Rakoniewicach w Poznańskiem

li

CC

ÄS,

łi

ŁP ■

Rys. 20. Domy podcieniowe w Żwańcu na Podolu.

Na rynkach miasteczek Wołynia i Podola zachowało się wiele budowli podcieniowych typowo polskiego charakteru. Są to pozostałości dawnej kulturalnej działalności Polski naftych ziemiach. Dziś systematycznie zacierane przez rosyjskie t. z. „gościnne dwory“, zasługują te budowle na baczną uwagę badaczy polskiej architektury. K|j

W;

_    mmtmI

«.fliftlllï IWÊÊ

m' ït;

■ Jlli

fl*

pjpl

i»g

Ifklü

,7

Iw

Ær": . ;

mi:

•rrx

Rys. 21. Domy podcieniowe w^Przysusze (pow.^Opoczyński). Tyg. Illustr. 1880).

stety coraz bardziej, jeszcze w wielu miejscach dotąd się zachowały (rys. 16, 17, 18, 19, 20, 21 i 22).

rd

mis*.— jsnv

ŸL

\ \V \\v

rUl u >

ChoUyt^v w«    buWeiłUi vä-«

Rys. 22. Chałupa we Wrzelowcu Lubelskim.

Typowo polski podcień na trzech słupach, t. j. ze słupem na osi budynku, nakryty dachem przyźbowym.

Okap przyzbo wy stał się dalej typowym elementem kon-strukcyi polskich dachów łamanych i t. zw. naczółkowych (rys. 17, 18, 21,23 i 24), usunięcie którego, co niestety coraz częściej się praktykuje, zmienia zupełnie charakter budowli, pozbawiając ją cech polskości, nadając jej typ niemiecki, francuski, duński czy holenderski, ale już nie polski.

\ß.

V.

IFH

Rys. 24. Dach łamany, naczółkowy polski.

Rys. 23. Dach łamany polski, dwuspadkowy, ze szczytem.

Narysujmy dla porównania dwa identyczne domki z dachem naczółkowym (rys. 25 i 26), jeden z okapem przyźbowym, a drugi bez niego, a łatwo o tern się przekonamy.

W pierwszym zachowana została tradycya polskiej kon-strùkcyi dachowej, w drugim została zatracona; pierwszy dlatego

jest typowo polską budowlą, drugi to budowla obca duchowi polskiego budownictwa, to niby wyraz cudzoziemski w polskiej mowie₍architektonicznej. Dla zachowania czystości tej mowy nie powinniśmy go używać w polskiej architekturze, jeżeli chcemy jej charakter zachować i dalej rozwijać.

■ lig

■ ua

Rys. 25. Dom murowany z dachem naczółkowym polskim.

Zewnętrzna odsadzka ściany szczytowej pokryta okapem-daszkiem przyźbowym. Ściana poddasza cofnięta od pionu lica ściany przy-/    ziemia (patrz przekrój).

Gdy zamiast drewnianych poczęto u nas wznosić ściany murowane z kamienia lub cegły, budując je pierwotnie bardzo nieśmiało nie w pion ale na skarpę, t. j. z lekkiem nachyleniem do środka budynku, polski budowniczy, zachowując odwieczną

s

fi

[fi

WĘ5>'

Rys. 26. Dom murowany z dachem naczółkowym, t. zw. „pruskim.“

Ściana szczytowa bez zewnętrznej odsadzki, a więc i bez okapu-daszku przyżbowego. Ściana poddasza i przyziemia tworzą jedną płaszczyznę pionową (patrz przekrój).

tradycyę, nakrywał je także okapowym, przyźbowym daszkiem; a gdy na niej piętro budował, ścianę piętra cofał wgłąb budynku tak samo, jak przy budowie szczytu drewnianego praktykowało się to od wieków; ścianę piętra zatem budował cieńszą od ściany przyziemia, robiąc zewnętrzną odsadzkę, nakrytą daszkiem-okapem (przekrój na rys. 25).

W wielopiętrowych domach powtarzało się to na każdem piętrze (rys. 52), co w starych dzielnicach miast naszych jeszcze miejscami widzimy, a co ścianom domów wielopiętrowych nadawało nachylenie do środka budynku. Widzimy to w Warszawie na rogu ul. Piwnej i placu Zamkowego, na rogu Celnej i Brzozowej, na wielu domach Lublina, Krakowa i t. p. Jako charakterystyczny przykład przedstawiam tu dom Gryzona w Lublinie, dziś już nieistniejący, zachowany jednak dla historyi naszej architektury w akwarelli Strończyńskiego (rys. 29), a także stare domy lubelskie według albumu Lerue (rys. 27, 28 i 30).

,Y

sCjfV

KV'«

•5

• \\

a»

i anZZESQSS

WP

- l«£il

7I¹

I"

Rys. 27. Lublin. Rozwaliny szpitala Ś-go Ducha w Lublinie, założonego w r. 1342, zburzonego w r. 1851. Ściana zbudowana skarpowato.

Gdy przy budowie domów wysokich cofanie ścian na każdem piętrze okazało się niewykonalnem, budowniczy polski pozostawiał przynajmniej miejscami pochyłe icłi zgrubienia (rys. 31, 32 i 34), tworzące przypory, skarpy ścian, które, przyczyniając się do wzmocnienia wysokiego budynku, jednocześnie czyniły zadość starej trądycyi naszej, wymagającej od budynku pewnej skarpo-watości, piramidalności w ogólnej jego bryle architektonicznej, w jego sylwecie (rys. 34 i 35).

Na budowlach obronnych, na ratuszach (wietnicach) i różnych budowlach monumentalnych, gdzie tylko stawiano attyki

polskie, widzimy, że zasadniczy mur budowli pokrywano daszkiem okapowym, na którym dopiero wznoszono ścianę attyko-wą, cofniętą mocno swem licem od pionu lica muru,—zupełnie zatem według tej samej zasady, jaką stosowano w chacie przy budowie jej szczytu (rys. 8). To właśnie nadaje tak wybitne piętno polskości naszym budowlom attykowym (rys. 36, 37, 38 i 39).

Tym z czytelników, którzy mało są obznajmieni z architekturą, wytłumaczyć muszę, że attyki polskie to ścianki na murach dawnych twierdz polskich i innych budynków obronnych stawiane, osłaniające od pocisków łatwopalne ich dachy drewniane

11*1111?

ir*ïn

%■

■fl fl

sfb X p

TÜÜ

Mai

fi

__-L

i;.

T- v.

Rys. 28. Lublin. Rynek i ul. Grodzka według albumu Lerue, domy ze ścianami zbudowanemi skarpowato.

albo i słomiane, jakimi najdawniejsze nasze zamki były pokrywane.

Jest to konstrukcya czysto polska, która wynikła ze sposobów, jakimi broniono się od napadów tatarskich w kresowych zamkach naszych, co w swej pracy p. t. ,,0 attykach polskich i polskich dachach wklęsłychdrukowanej w r. 1909 w Przegl. Techn. a następnie w oddzielnej książce (r. 1918), udowodniłem.

Konstrukcya, która stosowana następnie jako środek zabezpieczający budowle, a właściwiej mówiąc, ich dachy od pożarów, nabrała cech zdobniczych i jako taka stała się ozdobą najważ-

’ •■‘«W*

OTN

PQK'r

Lfssi

,fmtr

1T

22*25

■,»

PB»#

|5*~ .

»■_

ś>

IBS?"

ii

*5

ł*Tf.

»•».a*

i».,

3,

»<

SSjagr I

0M

**

I:

|l

W*

5?üié

>‘Ma»

1>!

»V '

-jp

.5«

f sr?*

.w

•.

ffp

rJ fa

ÄL-.

' i--’’*

-PHwâf

Rys. 29. Lublin. Domy na ul. Grodzkiej, dziś nieistniejące, kamienica Gryzona i brama Rybna,

według akwareli Stronczyńskiego.

Ściany murowane na skarpę, na każdem piętrze odsadzka, pokryta okapem; budowla z r. 1448;

grzebień attyki dodatek XVII w.

fi

.• &

to

•/ «a

_i

f»A

****///

jfl

mmrĘf U0^l

. •*

fes

li?

OT ;

»/' ' ⁷ ' -nmm'gxj

.'teufte#

bit '

eatt—^

II

IB5S

RQ W

js-

. ...

Rys 30. Lublin. Ulica Złota. Ściany domów skarpowate, silne odsadzki pokryte okapami. (Rlbum Lerue r. 1858).

mm

me*

. «■'

ISi

isL

gg§|!;r:.

« *i

Rys. 31. Zamość. Domy podcieniowe ze słupami zbudowanymi skarpowato.

1:0

o>

r^v

pą

•»< “»"i -*v

V jw* »

■ *■*.

-as*!,

ÜÜI »

mé \pà

di

Rys. 32. Zamość. Domy podcieniowe ze skarpami.

Skarpa narożna podchodzi pod drugie piętro.

Skarpy przy słupach podcieni murowanych (por. z rys. 31).

ifil -

lii >

'J.

$8SM "" i-

i-jr"

■ .n ;j

i,' J

mą

Rys. 33. Spichlerz w Sandomierzu, zburzony przed kilku laty przy reguiacyi brzegów Wisły, wedł. rys. Rndriollego. (Kłosy 1880).

Okapy w szczycie i na drewnianym ganku, trójkąt szczytu cofnięty od lica ściany, ściany przyziemia zbudowane skarpowato, nieparzysta liczba słupów w ganku, a więc słup na jego osi, ogólna sylweta zwężająca się ku górze—nadają tej budowie typowo polski charakter.

/«j

;Ąlj

\

r;

I

y

WM

ę !

pt|

x-¹

&8£

-m

"X

1

i

%

rX

*fT7

Ü

sÏA Ï

.

;

■ ■. «

¹ - -

■ :.*v:

Rys. 34. Kraków. Dom Krzysztoforów ze skarpami.

i

\ !

fs

y

i

$■■■'■ : ‘H“-

I \

fe§

■:-

i|

I

m\

V, ••

ï:B

m . : %

m

w

M

fes

-■' ^XX\

m.

H

XCX''-''“-

-JP*SP

ïÊîSÜIs •• " -r^ferrft

Rys. 35. Kościół w Sękowej, według rys. Wyspiańskiego.

Otaczające kościół podcienia-soboty, pokryte stromym dachem, łączącym się z dachem kościelnym, stwarzają sylwetę charakterystyczną polskiej budowli, zwężającej się silnie ku górze.

niej szych naszych budowli monumentalnych, wybitnie polski charakter noszących. Otóż daszek przyźbowy, okap jest nieodłącznym elementem architektury tych attyk polskich. W książce swej p. t. „Czy mamy polską architekturę?“ (1916 r.) podałem sześćdziesiąt kilka różnych przykładów attyki polskiej; w każdym z nich widzimy, jak daszek okapowy, którym pokryty jest mur

fié

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

¹

) Przeobrażenia dachu chaty polskiej i ich wpływ na architekturę naszą omawiam obszerniej w pracy, która wkrótce ukaże się w druku; tutaj ograniczam się na zwięzłem objaśnieniu odnośnego rysunku.

fié

»t

LL)

-*VJ

1É

■JTM

"W !

^iteä-Ä|Sr

sfeaisl i

LL

il

L|L H U

i'ïï * i ¹    i¹ i T" a r7àiw⁽ ™i r ■ f ww

'V

£=i!

(5    _.4

B v.

ÏPÎ

A J B|

!?#£

SL

SS

'(.v| SB —-J;

Isp

2F

Rys. 36. Typ attyki polskiej.

Ratusz w Tarnowie zbudowany za Łokietka 1332 r., grzebień attyki z esownic i maskaronów dodatek XVI w. Attyka osłania dach wklęsły.

ostatniego piętra budynku, zaznaczający powałę poddasza, służy za podstawę attyki tak samo, jak daszek okapowy przyzby stanowi podstawę trójkątnego szczytu poddasza na polskiej chacie. Tutaj podaję tylko kilka typów attyki polskiej (rys. 36, 38 i 39) a także typ szczytu kościelnego na jej motywach rozwiniętego (rys. 37).

•ł⁴

ÿm

iS|

crû

/âi m

%jm

11

|i

c.

jj

ICÄ,

ïM««

sasSSs

Ar'v*-»

if

V"

“ =J-U

"j .-v*

_ fß&A

«

ii'.-' 'pil

i ^ "v4p<|pr yr~:

!%

i'i:.

- rr

<■

< IPh-.

Î—■

&=ŚP§ra»r'

i¹^

,4

'tei

i*K

*•"' '"‘X" 1^- y    A'"r‘-■'"**

r~ **^M*r

a    >»•«“

L-»*-r^-*    _____„

-------- Ejfjfit

=îs«5l

a?S$-

3i$

Rys. 37. Typ szczytu kościelnego, rozwiniętego na motywach attyki polskiej.

-4.

rm

1H

S"

ni

Pi

ii

i' <êJ

{==

ii

pl

Rys. 38. Pabianice, b. pałac biskupów krakowskich, zbudowany 1555 r.

W budowie szczytów naszych drewnianych i ceglanych kościołów widzimy tę samą zasadę konstrukcyjną.

Pierwotne nasze najdawniejsze kościoły drewniane—to zasadniczo pod względem konstrukcyi chata polska, tylko że od mieszkalnej chaty większa, wyższa (rys. 41); pierwotny zaś kościół murowany to znów powtórzenie zasadniczych form tego kościoła drewnianego (rys. 42—1).

Istnieją przecież dotąd kościółki, które jedynie ściany mają z muru wykonane, a cały szczyt z więźbą dachową mają wprost powtórzony z chaty szczytowej, z jej daszkiem przyźbowym; z tą tylko różnicą, że zamiast pazdura, który wieńczy szczyt chaty, na szczycie kościelnym krzyżyk umieszczono (rys. 42—1). I znów dzięki temu daszkowi te kościółki nasze, polski noszą charakter. Przecież takie same kościółki wiejskie i kapliczki z czterech ścian najprostszych złożone, dachem dwuspadkowym pokryte, istnieją na całym świecie, ale tylko u nas mają one swój daszek przyzbo wy i to im nadaje niezatarte piętno polskości.

Porównajmy przedstawione na rys. 40 dwie kapliczki, z których pierwsza ma dach dwuspadkowy i ścianę licową pionowo,

il

fsâ.

sSgUj

\&\

*~

* g»

i_!5 [ .3 tî ]■’

IrJ

ffe

Rys. 39. Sandomierz. Ratusz. Założony za Leszka Czarnego (1279—92), powiększony za Kazimierza W. (1333—70) i w. XVI za czasów Zygmuntowskich.

jednolicie pod połacie dachu doprowadzoną, druga zaś ma na licowej ścianie daszek okapowy, na którym osadzony szczyt trójkątny, cofnięty od pionu lica ściany nieco ku środkowi, zaznacza wyraźnie oddzielną część dachową budynku, jak gdyby nastawioną na jego zrębie.—Pierwsza, to ogólnie-europejski, kosmopolitycz-

pCi,

v.::

JU

rxJ

fia

/i

• ;V dbi • -îb p|

-

er

1.

2.

Rys. 40. Kapliczki przydrożne.

1. Typ ogólnie europejski, bez daszku przyźbowego.

2. Typ polski, z daszkiem przyźbowym.

^fÆîmÈË)

Mi:'

mm

•(

•if

„.4P«

fi : iii w“

anT ¹

?;

•3

afc

îsrg

2

-

Igi

cVP

Rys. 41. Chata polska i polski kościół drewniany.

wfj

Obie te budowle stanowią zasadniczo jednakowy typ konstrukcyjny

polskiego budownictwa ludowego.

-4

rariaaiiÉM

àÆ^ÊBÊÊP"*¹

mm

1J.Ü-

lïiüfcU

Ö'

SS

Si

J1AML

SEEMf»⁴/

"■• ■¹ tât

"V

«Sfs

fl

a*

ce

flsp

<^5r?prïrrn I.

cd

■s

laskowaniem.

K'.y

m.

\ V- '•!

—““i²aiäR-,

æSR'

<P

S?5S3©.J

ite/

oi

■g

N

GG

CO

(jtâogjÀ '.£y&rrV'

,c

-gr.-.

Wf

' *S$I Æa^

**%h

J.

*L.*g»v*

VÆ!

Rys. 42. Rozwój szczytu na murowanym kościele polskim.

nd

ce

rM

ÔO.rî

^>S

fl f?

ce rX

ź S*

fl

tj*

N

O

£S3

GG

od

<D

*§C?

O

QQ

g S?

T.

f,

■\\

i®

f r ; ;•

la

7§ fi

wmm

5» §

S⁻a

p * £ 2 2^ •"Ö CD

•4J CD

g-g

N O GG ,isj

i»

•rH

ïf»'

ny typ kapliczki przydrożnej, druga—to typ, jaki spotyka się wyłącznie na ziemiach polskich.

Ogólna bryła architektoniczna kościoła naszego nie zmieniła się i wtedy, gdy zamiast szczytu drewnianego zbudowano

V."

r.

ar

■ ‘w

ii

f- a. '

p ■■■

Lm

«J8 ! I

i-d

, ■ - jn&f-

mp*

g JL:

E?

:. ■*

Rys. 43. Lublin. Kościół panien Brygidek, później Wizytek, zbudowany przez Władysława Jagiełłę 1426 r. (Rlbum Lubelskie, Lerue 1858 r.).

Cechy charakterystyczne nadające typ polski tej budowie: silna odsadzka pokryta daszkiem okapowym, jako podstawa szczytu; w laskowaniu szczytu słup na jego osi i słup międzyokienny na osi fasady a dwoje drzwi w jej bokach wskazujące, że główny wiązar dachowy biegnie na osi kościoła, że kościół był dwunawowy, polski (dwudział); na dzwonicy silna odsadzka pokryta daszkiem. Na poddaszu kościoła zachowały się resztki malowidła bizantyjskiego prawdopodobnie dzieło artystów ruskich Jagiełły, którzy zdobili mu kaplicę na Wawelu i na zamku Lubelskim. Te malowidła przy przebudowie wejścia zostały zniszczone.

trójkątną ścianę murowaną z zachowaniem zewnętrznej odsadz-ki muru, pokrytej daszkiem okapowym. Takich szczytów murowanych jest jeszcze wiele na starych naszych wiejskich kościoł-kach; są to zwykle gładkie trójkątne ściany, czasami z okienkami oświetlającemi poddasze; krzyżyk u góry jedyną ich ozdobę stanowi (rys. 42—2).

Na dużych kościołach, gdzie te trójkątne szczyty są bardzo wyniosłe, wzmocniono je szeregami zewnętrznie widocznych

—l. - - -    . :7zj

"P

-\:P

r?’_

i-

rsg' -

mim.

■m

g§

V-:

IV

lim

«81

Rys. 44. Toruń. Kościoł Maryacki, budowla z XIV w.

słupków (laskowaniem), często połączonych ze sobą arkadkami kombinowanemi w najrozmaitszy sposób (rys. 42—3).

Trójkątny szczyt zarówno w chacie jak i w kościele monumentalnym stał się miejscem, gdzie budowniczy polski rozwijał swą fantazyę artystyczną, zawsze jednak pozostawiając temu szczytowi za podstawę prastary okap przyźbowy (rys. 43 i 45). Na nim dopiero budowniczy polski ustawiał swe słupki murowane, zupełnie według tej samej zasady, jakiej się trzymał przy budowie attyków; na nim ustawiał nawet wieżyczki, szczyt zdo biące (rys. 44), nie nawieszając ich na wspornikach przed licem ściany, jak to w architekturze zachodniej się praktykuje.

Sposób budowania domów wielopiętrowych widzimy zastosowany na naszych starych wieżach kościelnych, ratuszowych i zamkowych. Wieże kościelne niewysokie, jak np. dzwonnica Ś-go Marka w Krakowie (rys. 46) lub wieża w Raciążku (rys. 47) mają odsadzki bardzo silnie zaznaczone, zupełnie tak samo, jak na naszych dzwonnicach drewnianych; na wieżach wysokich jak Maryackie i kościoła Bożego Ciała w Krakowie (rys. 48 i 49),

-JP-

':Si'

■ 'il

ssp

&z-

ins

m

WÊÊSmtm

t:-F 'I

ml

'■YW,

PtÉI

MS-

S3S1I8Ł

■■fe

> fl- ;

IÄ1SÄ

.•

■ !£■ ; .    wrj

0~M

üw

! !fwSÊÈÉtt:

• gnat

S?$ßÄ-,

*1â i \

F?.C-⁵^    *

!'-■w

1: f

*%

Il

r%

HÄ

Kal«

;Ÿ1*

-ii

ffi

fÜ

■i

■■

! **

»?

?■:

i&Qm •    fi-s

*$£? P?li

. ? “*r WÊÈ

S>i<

8113i

-m- ■

:;s î

_

ÆÿpÂÏ i

4gf

•i- '•

«g

Æfj

SllÄ

Rys. 45. Szczyty kościoła w Gostyniu. (Skarb arch. III).

«■y.,.;

«P

f-i

,    . 4;-    ; -,

M'WSl

—«“

Rys. 47. Wieża kościoła w Raciążku,

il

'M -

s®!

iïii'

\\

\*

'S'.'

K'

V...... \«

ô>

^an

!;I

'* W lii!

Il

4fi

Rys. 46. Kraków. Dzwonnica Ś-go Marka.

L*

odsadzki te są słabe, ale zawsze są. To stwarza, tak charakterystyczny dla polskich wież średniowiecznych, podział architektoniczny liniami poziomemi, w przeciwieństwie do wież na Zachodzie,

'I

ij

;Ab,

HI

SIS

Il IP

Éts

gi|l

Rys. 48. Kraków. Wieża kościoła Bożego Ciała.

gdzie przeważają linie pionowe. Nasze wieże jedynie z rzymskiemi „campanillami“ (dzwonnicami) mają podobieństwo i być może stamtąd zasadniczy ich układ został przez duchowieństwo do nas przeszczepiony; ale podczas gdy czworokątne rzymskie campanille ceglane są jednakowej szerokości od dołu do samego wierzchołka, ich piętra bowiem są murowane bez odsadzek, a gzemsy je rozdzielające tworzą rodzaj przepasek na ich jednolitej powierzchni

IV

sr

pfEgh

-,

Î ' .I -

Im

Rys. 49. Kraków. Wieże Maryackie.

pionowej,—nasze czworokątne wieże ceglane zwężają się ku g<5 rze, mając co piętro odsadzkę pokrytą gzemsem z silnym okapem i to im cechę polskości nadaje.

Charakterystycznem jest dla naszych baszt obronnych, co zresztą i niektóre wieże kościelne posiadają, że górne ich piętra tworzą słup ośmioboczny, przyczem narożniki niższej, czworokątnej części, pokryte są daszkami dwuspadkowymi. Tworzy to sylwetę z raptownem cofnięciem się górnej części budynku do

'IJ

V/ ■

I. i

rmr.

tes

Ü'J!

■i

Ï-

Rys. 50. Sandomierz. Ratusz z attyką i wieżą w kształcie ośmiobocznego słupa ustawionego na słupie czworobocznym. Na wieży liczne odsadzki

pokryte okapami.

środka, tak charakterystyczną dla budowli polskich. Za przykład służyć mogą: wieża ratuszowa w Sandomierzu (rys. 50), wieża ratusza na Kazimierzu w Krakowie, tamże wieża kościoła Bożego Ciała (rys. 51), wieże Maryackie (rys. 49), wieża szlachecka zamku Płockiego, dzwonnica w Kielcach i tyle tyle innych, w których wyczuwamy typ polskich budowli.

Zbyt mało jeszcze mamy zebranych materyałów tyczących się naszych budowli obronnych, by można było stawiać wnioski stanowcze co do pochodzenia ich kształtów, zdaje mi się jednak, że baszty cylindrycznie budowane bez odsadzek, jakich wiele widzimy wśród ruin|naszych zamków, zdradzają pochodzenie obce; godnem jest uwagi, że t. zw. wieża Piastowska w Starym

«ppp

itt

•••• •• ••••►

2.

..

~TA

fei

US!

I -

gpg

jü

Ul

gllilll

iij.

sa

g fe

ii

a. S :-aa

f irt,

T.i ■>.

ii

fi

EH

mm

ShE

Rys. 51. Kraków. t Ratusz na Kazimierzu z attyką i wieżą ośmioboczną na czworobocznej podstawie. Wgłębi wieża kościoła Bożego Ciała, tego samego zasadniczego układu (por. z rys. 48, 49 i 50).

grodzie saskim (Altenburg) w ziemi dawnych Sorabów i Wen-dów między Ćwikowem a Lipskiem, pochodząca z początku XII w. (Tyg. Illustr., 1863), jest cylindryczna z odsadzkami i przysadzista, a więc o typowej sylwecie budowli polskich, podczas gdy

7s'

■~ï

3hi# Ä^acimv kowany z » em

- NACXÔLKpW^NU

W-

rdÈàg'

Sr-

ar

yg

mm

Bt

Bfk.

--•i

.! ....

JÏ

' 'nRhuTh -

• ~'l.0 70 V KT "W 2 VOYtXrX; Y1V H Q

,/4Ź

SIT

JlpS

n.

L:

LT

jSJH

C'

<5s

■ w31 N-a roaoà 7 V1VWO-_

S-Sr-s?¹

ObATĄ .JŁ SZCZyTEM

i 0!<^î* £ W p\LÿiuôWJ(Â,

o>|

n,

ih

\mZ~ \

■^1

r\ N*

11

MJ!

kl«««. L \ Sl

P§

SSS$

l\v

“V

Oi-OfA: „W \ lUO P )yr\» >Vy

!' ;

/tï

-i

8».

|.J>

sr

'iV/

3*5

£%s^rń3?

fP

^nSS B&^y *

^W^j53S»$

%sr

jfc ii? Ł V V«. i A • a\ ‘\«eü\'

i!

ii

vv

,5

25

V* ?

i\ I'

SA ^

dä$ß *

WèLJSi

fj

L-

// * fa

Al

Rys. 52. Przekroje ściany licowej budowli polskich.

/j >.

i.

\\\'. :

Ns\ <- ‘C

fLLil

Mi- I

iii

_ MJi v^. nr    7

_ ii    Ih-r:-

grfHtraw ïiiïf u ilf

teSS

; [ • i ii >■'.II    IliillHji

TTTÏÏî

WH

=s>

f/f «BBP

r/ ///

/// ' A

U j m

a-Jw|rjL

^Szczyt 1\q ś o Eijrj

najdawniejsze wzmianki o zamkach naszych, które posiadają wysmukłe baszty cylindryczne, bez odsadzek, mamy dla Czerska z r. 1228, dla Chęcin z r. 1318, dla Ciechanowa jeszcze późniejsze; niema przytem żadnej pewności, czy zamki te już wówczas swe wieże posiadały, czy też otrzymały je jeszcze później.

— Z szeregu przykładów, naszego budownictwa i architektury, jakie przytoczyłem widzimy, jak jedne formy z drugich logicznie wypływają, jak są ich coraz nowem przeobrażeniem, przysto-sowanem do coraz nowych potrzeb żywotnych rozwijającej się kultury narodu polskiego.

To wyraźnie dowodzi, że te kształty w}rrosły z rozwoju rodzimej kultury polaków, że ona je stworzyła, urabiała i doskonaliła, że to od nas przeszły one na ziemie sąsiednich narodów, nie odwrotnie, jak systematycznie wpajano w nas dotąd to przekonanie przygnębiające, celowo zatruwając niem energię ducho wą na rodu polskiego.

Nad ziemicą polską w ciągu szeregu wieków krzyżowały się wpływy prądów cywilizacyjnych zachodu i wschodu, północy i południa, jak to zresztą i na ziemiach innych narodów było; zaznaczały się one tutaj w szczegółach architektury romani-zmu, gotyku czy renesansu, a jednak architektura polska zachowała w łańcuchu rozwijających się form swój typ odmienny, wyróżniający ją wybitnie wśród różnych odcieni arhitektury ogólnoeuropejskiej.

Ten odmienny typ architektury polskiej, zdaniem mojem, stąd w znacznej mierze wynika, że w każdem ogniwie owego łańcucha zaznaczył się zawsze ten sam pierwiastek, niejako rasowy, ta sama forma zasadnicza, która wytworzyła się z konstrukcyi dachu chaty polskiej i jej okapu przyźbowego, z jej bryły architektonicznej, w}mikłej ze sposobu, w jaki pra-cieśla polski utwierdził licową krokiew szczytu chaty, cofając ją nieco ku wnętrzu (rys. 8).

Dla wyraźniejszego zobrazowania tego twierdzenia robię na jednej tablicy (rys. 52) porównawcze zestawienie przekroi ściany licowej budowli polskich chat różnego typu, dworku mieszczańskiego, szczytu kościelnego, warowni z attyką i domu wielkomiejskiego kilkupiętrowego. Widzimy tu, jak prastary nasz daszek przyźbowy różnorodnie się wyraził w tych budowlach, nadając zawsze sylwecie ich bryły architektonicznej ogólny zarys, z tej samej zasadniczej formy wynikający, co o ich jednolitym typie stanowi.

Jak silnie związany jest z kulturą polską daszek przyźbo-wy dowodzi ciekawy fakt, że wraz z polskim osadnikiem przedostał się i on za ocean Atlantycki do Parany; mogliśmy się o tern przekonać na wystawie architektury polskiej, urządzonej w r. 1915 przez Towarzystwo Krajoznawcze w salach Resursy Obywatelskiej, gdzie w dziale budownictwa wychodźców polskich w Ameryce, pomiędzy budynkami typu amerykańskiego, kilka domków z daszkiem przyźbowym wskazywało wyraźnie, że to polscy wychodźcy je pobudowali ¹).

a-

adajmy jednak sobie pytanie, co stałoby się, gdyby nasz pra-cieśla, powiększając poddasze, ominął miejsce płatwy, wrębem węgłowym osłabione, i utwierdził swą krokiew czołową przed licem ściany szczytowej, t. j. na końcu płatwy górnej, na zewnątrz chaty wystającej, czyli na t. zw. „rysiach“ (rys. 8). Czy to wpłynęłoby na typ naszej architektury?...

— Cała architektura polska poszłaby wtedy innymi tory!..

Ciekawym jest fakt, że u narodów na zachód od Polaków zamieszkałych, zaczynając już od czechów, właśnie ten sposób utwierdzania krokwi licowej jest zastosowany, a stąd i trójkątna ściana szczytowa, zasłaniająca poddasze, jest wysunięta przed li co ściany chaty i że znów ten drobny na pozór szczegół konstrukcyjny budownictwa ludowego odezwał się wyraźnie i decydująco na rozwoju typu architektury Europy zachodniej.

U czechów, a nawet już na Śląsku, to wj^sunięcie się szczytu jest jeszcze nieznaczne (rys. 53), im dalej jednak na zachód posuwać się będziemy, tern te rysie silniej ze ściany chaty będą wyrastały, tern silniej trójkątna ściana szczytu wysunie się przed lico ściany domu, co w alpejskich budowlach Tyrolu i Szwajca-ryi tak pięknie zostało rozwiązane, stwarzając tyle malowniczych efektów architektonicznych, powszechnie nam znanych.

Dla przykładu przedstawiam bardzo charakterystyczny

mm

il!

~]i

fBSSSPi;l:;r,: ,- •*■

Rys. 53. Chata we wsiach koło Turnowa w Czechach.

Trójkąt szczytowy lekko przed lico ściany wysunięty.

okaz tego budownictwa ludowego, chatę pasterską w górach tyrolskich (rys. 54).

Przecież zasadnicze elementy jej konstrukcyi są te same, co w naszem budownictwie ludowem: są tu, jak i u nas, bierwiona poziome w ścianach i jak u nas na zrąb wiązane, nawet „śpa-rogi“ na dachu, do naszych podobne, tutaj odnajdujemy, co w tych daleko na zachód wysuniętych krajach jest niezwykłą już rzadkością; a jednak, jakże olbrzymia jest różnica charakteru między tą a naszą chatą! — a stwarza tę różnicę głównie ta okoliczność, że u nas krokwie licowe są założone za zrębem ściany licowej, a tutaj przed nim, na silnie wysuniętych rysiach.

U nas zatem trójkątna ściana szczytowa cofa się od lica chaty ku jej wnętrzu, tutaj zaś wysuwa się naprzód.

Porównajmy tę chatę tyrolską z naszą chatą, np. w Ino-włodziu nad Pilicą (rys. 55), a zrozumimy łatwo, na czem głównie zależy różnica charakteru ich bryły architektonicznej.

Z tradycyi tej konstrukcyi chaty wiejskiej na Zachodzie

%■

A *N

•s.

-XX

V:

Rys. 54. Chata pasterska w Wattenthal w Tyrolu. (Wedł. Bauernhaus 1901 r.)

Trójkąt szczytowy silnie przed lico ściany wysunięty.

//•<

/Z_

7 ?7ri7föT/jL/lllUl % łm

S\W

HijfcźĘmmmk

LsIILa.

fliP*

ggjjjgT

Rys. 55. Chata w Inowłodziu nad Pilicą, pow. Rawski.

Trójkąt szczytowy silnie od lica ściany cofnięty.

wynikło, że w dawnych miejskich budowlach Zachodu ściany szczytowe piętra są zazwyczaj nawieszone na wystających przed lico budynku belkach powały piętra niższego, a to według typu, jaki nam przedstawia rys. 56 przekroju budowli szwajcarskiej

gdzie ciesiołka na tej zasadzie konstrukcyi ludowej oparta, doprowadzona została do najwyższej doskonałości (rys. 57).

W budynkach wielopiętrowych powtarza się ta konstruk-cya na każdem piętrze.

NPins

TM

Rys. 56. Przekrój śpichrza z pocz. XVIII w. w Dielsdorf w Szwajcaryi.

(Glodbach. Holzarchitektur der Schweiz).

•J

'àà

i: .

1 ai

SPS«,

.-TM?

Rys. 57. Domy szwajcarskie budowane na zrąb („Blockbau“) ze ścianami nawieszonemi na belkach stropowych.

(Glodbach, Holzarchitektur der Schweiz).

Jest to więc zasada wręcz przeciwna tej, jaką u nas stosowano: u nas ściany domu wielopiętrowego cofają się ku środkowi budynku (rys. 28, 29, 30, 31, 32), na Zachodzie—wychylają się na zewnątrz i to tak silnie, że np. na starych ulicach Frankfurtu,

które dopiero niedawno zburzono, domy przeciwległe schodziły się prawie ze sobą na wysokości ostatniego piętra.

Dla przykładu przedstawiam domy z końcu XVIII wieku w Hildesheim (rys. 58) i domy w Lisienne we Francyi przypusz-

sa

ss

mmm

te

ii

iii

[I jjSmm

pr. •'

! i

mą

rasa

SU

■■

mm

FIT . J

„ii

(«* J/\:

MM >

m4

■ .£> -mmm

i mm

mm

raf

SÏ»

É&W

Rys. 58. Domy w riildesheim (w. XVIII).

Ściany pięter nawieszone na końcach belek stropowych.

czałnie z XVII w. (rys. 59). Są to budowle drewniano-murowane (t. zw. fachwerk), teraz już tylko w mało ożywionych starych miastach Zachodu zachowane. W miastach handlowych, przez nowoczesny ruch budowlany zniwelowanych do jednego ogólne-

Tradycya budown.

go, wszecheuropejskiego szablonu, rzadko gdzie takie domy ocalały od zagłady; ale jeszcze w połowie zeszłego wieku, jak świadczą ówczesne sztychy, litografie i obrazy, całe dzielnice miast zachodnich były nimi zabudowane. Widzimy z tych starych rysunków, że są różne charakterystyczne odcienie lokalne tej architektury, których omówienie, wymagające oddzielnego stu-

ij

%    —A

$ WÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊÊ

.Ml

im

»»SI

'S

Ifi

Rys. 59. Domy w Lisienne we Francyi (w. XVII).

Ściany nawieszone na sterczących końcach belek stropowych.

dyum, przekracza założenia pracy niniejszej. Zaznaczę tu tylko, że, w tych budynkach widzimy budownictwo ludowe narodów Zachodu rozwinięte do doskonałości dziel architektury.

Nie pozostało już prawie, dokumentów pierwotnych tego budownictwa ludowego (rys. 54), ale podobnie jak z kamiennej architektury Greków domyślać się możemy ich budownictwa

ü

Sê

ft

AU

is

B9

■31

fi

IS

na wystających belkach stropu, na kamiennych wspornikach z poziomą płytą kamienną.

Rys 61.

Nawieszanie ścian w starodawnych budowlach zachodu.

Rys 60. W budowlach drewnianych Szwajcaryi, Tyrolu i t. p.

Rys. 61. W budowlach murowanych av Sabaudyi i półn. Włoszech —

Rys. 62. W budowlach murowanych z epoki romańskiej na całym Zachodzie—na arkaturze opartej na wspornikach kamiennych lub ceglanych.

Rys. 62.

Rys. 60.

drewnianego, którego ślady od wieków zaginę ły, tak samo, sądzę, w budowlach średniowiecznych Zachodu, w ich piętrach nawie-szonych na sterczących ze ściany wspornikach kamiennych z poziomą kamienną beleczką lub areczkami ceglanemi (rys. 61, 62), widzimy dawniejszą konstrukcyę drzewną ludów Zachodu (rys. 60),

/ v„' •>

lii

gim

::f

Ul

sam« æ*

BM I :

: -]

Sir.

lic

Rys. 63. wieża katedry w Bruges z w. XII ze ścianą nawieszoną dwukrotnie na arkaturze. (Wierzchołek wieży jest nadbudówką z końca w. XIX-go).

przetłumaczoną, jeżeli tak wyrazić się można, na mowę konstruk-cyi kamiennej, która tak charakterystycznie zaznaczyła się w architekturze romańskiej i gotyckiej (rys. 62).

Sądzę więc, że pierwociny tej architektury, której typ na domach w Hildesheim i w Lisienne (rys. 58 i 59) przedstawiam, sięgają w czasy poprzedzające początek epoki romańskiej, że zatem budownictwo drzewne ze ścianą nawieszoną jest znacznie wcześniejsze od wieku X-go.

Jako przykład budowli średniowiecznej, murowanej według tej tradycyi ludowego budownictwa Zachodu, podaję wieżę romańską katedry w Bruges (rys. 68), pochodzącą z XII w., której pię-

"1

sa Pi

mm

V/&

Rys. 64. hurdycya na murach zamków środniowiecznych Zachodu, jako dalsze rozwinięcie zasady nawieszania ścian (por. z rys. 60, 61, 62).

tra są dwukrotnie nawieszone na arkaturze, opartej na wspornikach sterczących ze ścian niższych.

Jest to zatem zasada wręcz odwrotna od tej, jaką stale stosowano u nas przy budowie wież kościelnych (rys. 46, 47, 48, 49, 50 i 51), zamkowych, lub w t. zw. stołpach, kiedyś po środku rynków naszych stawianych, które z czasem wieżami ratuszowemi się stały. Dla zrozumienia i wytłumaczenia sobie rysu zasadniczego i charakteru bryły ai chitektonicznej naszych budowli, w stosunku do zachodnich, to fakt bardzo znamienny.

To wysuwanie się szczytu, a następnie i piętra górnego przed lico ściany piętia niższego jest zarodkiem obronnej kon-strukcyi średniowiecznego zamku na Zachodzie, jego zdradzieckich „hurdycyi“, z których przez otwory w podłodze lano gorącą smołę i wrzątek, lub rzucano kamienie na głowy oblegających zamek napastników (rys. 64).

Brama w Lucens w Kantonie Vaud w Szwajcaryi (rys. 65), którą tu przedstawiam, ma swoją hurdycyę jeszcze nawpół drewnianą, wskazując nam na czasy pierwocin tej konstruk-

rÆ

If!

Æfrj,

WL4

“i'. *

•i

Si-- ■'* i&

iä⁻ *--.• " * •■-- ■

:Wj*i

J m-”

MàM

mMmą

Rys. 65. Hurdycya nad bramą zamku w Lucens, w kant. Vaud w Szwajcaryi.

cyi, z której powstaną późniejsze groźne zamki obronne, ich wykusze kamienne ze strzelnicami, zawieszone na silnie wysuniętych wspornikach, niemieckie „fallschirmen“, francuskie „mâchi-couliesróżnego systemu baszty i wieżyczki z blankami i strzelnicami. Najeżone niemi średniowieczne zamki Zachodu nabrały dziwnie niespokojnego, groźnego a zdradzieckiego charakteru, który tak znakomicie obrazuje ducha ich dawnych mieszkańców.

Podobnie jak ryś, czy inny zwierz dziki, gotowy do skoku, czeka na swoją zdobycz zaczajony w ukryciu, tak rycerz średniowieczny, schowany za hurdycyą, czatował ze swych zamków na skałach zawieszonych na kupca przejezdnego lub wroga. Biada śmiałkowi, co rycerza nie widząc, zbyt błizko pod mur sięjjpod-kradnie,—posypią się na niego kamienie, poleje wrzątek lub smoła gorąca!...

Dla przykładu przedstawiam znany powszechnie zamek Chillon na jeziorze Lemańskiem w Szwajcaryi (rys. 67), którego baszty uwieńczone hurdycyami, most zwodzony i czatownice trzymały w grozie przez szereg stuleci trakt handlowy, prowadzący z Burgundyi i Niemiec przez góry S-go Bernarda do Włoch.

dii

An

fep'"

SS?

m*T~m

-----.'Vy

■ 7 i;

Ul

■JJU

-i

św

gssr c

' "—i

csra

r.

Ce cum r<EK,AKzy

MR-

v>»A...TTt y/

Rys. 66. Brama Nowa cechu piekarzy w Krakowie.

Budowla z r. 1328 zburzona, w r. 1822 (podł rys. z pocz. w. XIX). Mur pierwszej bramy założony skarpowato, nad bramą nadbudówka attykowa ze strzelnicami, bez hurdycyi Na drugiej bramie mur attykowy silnie cofnięty.

Jakże inaczej przedstawiają się nasze budowle obronne, owe zamki kresowe z ich potężnymi, zlekka pochylonymi mura-mi, uwieńczone długiemi liniami swych attyk (rys. 68), które ochraniały przedewszystkiem ich dachy drewniane i słomiane od pożaru, jaki mogły wzniecać pociski nieprzyjacielskie, ale z poza których można było strzelać do nieprzyjaciela, tylko stojącego z daleka, prowadzić z nim walkę tylko twarz w twarz, bez zdradzieckiego dopuszczania go pod samą ścianę warowni (rys. 52, 66, 68). Niezaprzeczenie, są one mniej malownicze od zachodnich, ale jaka potęga i stateczna powaga od nich wieje!...

Ich cofające się mury wyrażają jakby pozycyę obronną, bo rzeczywiście ku obronie nie ku napaści, lub zdradliwej zasadzce służyły ²). Swą bryłą architektoniczną są one w rażącem przeciwieństwie z rozwichrzoną, zawadyacką, jakb}^ szukającą zaczepki, postacią zamków zachodnich.

Dla lepszego zobrazowania różnicy zasadniczej, jaka zachodzi między zamkami polskimi a zachodnimi, przedstawiam równolegle z zamkiem Chillon (rys. 67) nasz zamek Łucki nad Sty rem (rys. 68).

i.

'•*

Ijwrfr

»

pNÏ

⁽:l'A

Ssbi'fc Ê&3J2

.pPP

■ . -■? îf~ ’-

II

Bb»S& 1

JJ

pi

Fri à

in!

i'r

Rys. 67. Zamek Chillon na jeziorze Lemanskiem w Szwajcaryi (w. XIII).

Na murach i basztach hurdycye.

W tym naszym, nad wodami Styru, broniono ludność okoliczną, która tu się chroniła przed napadami tatarów; z tamtego, nad wodami Lemanu, napadano na podróżnych i kupców, by brać z nich okupy. Tutaj mury i baszty z nabudowanem na nich

piętrem ze strzelnicami w attykach cofają się ku wnętrzu, tam ze swemi hurdycyami nawieszają się na zewnątrz.

Tę samą różnicę widzimy na równoległem zestawieniu typu naszej bramy fortecznej (brama Nowa w Krakowie, rys. 66) z typem bramy fortecznej na zachodzie (brama w Lucens, rys. 65).

A w tych dwóch sposobach ustawiania na sobie pięter budowli i budowania warowni tkwi niejako symboliczne uplastycznienie charakterów narodowych: tu skupienie się, spokój, powaga stateczna, gotowość do obrony, ale nie napaści,... tam ekspansya na zewnątrz, zaborczość, zadzierżystość, zasadzka zdradliwa, w piękne formy ubrana...

|§

1

•tt

'ïMêéèii

ij

sil

i-

<

mś

BP

Rys. 68. Zamek Lubarta w Łucku nad Styrem, założony r. 1325.

Na murach i basztach attyka.

Tak to pomimowolnie, a jednak niezmiernie wymownie nasze i zachodnie społeczeństwa wyraziły w formach architektonicznych swego ducha narodowego; początek tego wyrazu tkwi w głównej mierze, w tak błahym na pozór szczególe konstrukcyi budowli—w tym lub owym sposobie utwierdzenia na chacie jej krokwi czołowej: na Zachodzie przed ścianą licową, a u polaków poza nią!...

Czyż w tej konstrukcyi nie wyczuwamy pomimowolnego uplastycznienia charakteru społecznego i politycznego ustroju narodu, który ją wytworzył? ³).

ięc cóżby się stało, gdyby ten nasz pra- cieśla krokwie swoje tak ułożył, by ściana trójkąta szczytowego mogła pozostać w jednym pionie ze ścianą budynku?...

— Powstałby ten typ architektury, który rozwinął się na ziemiach na wschód od Polski położonych...

W Rosyi, hen daleko aż na krańce Syberyi i do morza Lodowatego, na tym właśnie typie konstrukcyi szczytu dachowego rozwinęło się budownictwo ludowe, które tak samo, jak nasze i zachodnie, wywarło decydujący wpływ na rozwój charakteru architektury monumentalnej swej ziemi.

Ściana chaty rosyjskiej, ułożona z okrąglaków poziomych, idzie od ziemi do połaci dachu w jednej płaszczyźnie pionowej, jako równa całość niepodzielna. Żadna jej część nie została wyróżniona, ściana nie otrzymała podziału na dolne i górne warstwy swego ustroju. Bez Odchylenia w prawo, albo wr lewo, służy niejako całkowicie do podtrzymania dachu, którego wierzchołek, bogato przystrojony, wieńczy całość tej struktury surowej (rys. 69, przekrój).

Trójkąt ściany szczytowej, który tak charakterystycznie, jak wykazałem, rozwinął się na dwóch konstrukcyjnych zasadach — u nas inaczej a inaczej na Zachodzie—w rosyjskiej architekturze nie rozwinął się wrcale (rys. 69, 70, 71, 72).

Szczytowa ściana w monumentah^ch budowlach rosyjskich, o ile ma w swym wierzchołku architektoniczne ozdoby, to zazwyczaj połączone w jedną nierozerwalną całość z ozdobami niższej części ściany. Trójkąt szczytowy zwykle tu nie istnieje i nie stanowi oddzielnej, organicznej części budowli. Wyróżniono tu za to szczególnem bogactwem form wierzchołek ściany szczytowej, krawędzie jej dachu zasłaniając w drewnianych domach krzyżującemi się u góry w różne wzory wycinanemi deskami, lub t. zw. „kakosznikami“ i t. p., zaś w murowanych zasłaniając go różnemi zazębieniami i areczkami. Motywy te,

LA

LSI

S!

CEKK'i ŁW 5TAK0DA>» NA

Tl

! IjitÊâj

i PB «

Wp

, WM 9B üW

^OSZAî^.

fi'as ifjgz.

5-

»™A*.

- .r=*> s

Â=-=f

Hk

dp

Rys. 70.

Typy architektury rosyjskiej.

Rys. 69. Chata rosyjska ze względu ńa klimat surowy ma ściany izby i poddasza, budowane jednakowo na zrąb, z grubych okrąglaków, podczas gdy polska i zachodnio-europejska mają budowane na zrąb tylko ściany izby, zaś trójkąt szczytowy poddasza z desek. Stąd jednolitość konstrukcyi ściany szczytowej (patrz przekrój) w chacie rosyjskiej i brak w niej architektonicznego podziału poziomego, zaś różnorodność wątku konstrukcyjnego tej ściany w chacie polskiej i zachodnio-europejskiej; to wywołało w nich sformowanie się trójkąta szczytowego, jako oddzielnej części architektonicznej, którego typowa chata

rosyjska nie posiada.

Rys. 70. Typ ściany szczytowej w rosyjskich budowlach murowanych (koszary, dworce kolejowe, różne budynki monumentalne) wytworzony według tej samej, co w chacie rosyjskiej, idei tektonicznej.

Rys. 71. Ściany szczytowe cerkwi rosyjskiej, zbudowane według tejże zasady, z przystosowaniem formy półkolistej ich

wierzchołków do sklepień wnętrza.

Rys 71.

Rys. 69

w t. zw. kolejowej i koszarowej ceglanej architekturze bardzo rozpowszechnione, przedostały się do nas z krzywdą dla charakteru naszych budowli, bo na prowincyi zwłaszcza te kolejowe budynki służą niestety naszym bezkrytycznym domorosłym architektom i majsterkom za wzór do naśladowania (rys. 70).

W cerkiewnej murowanej architekturze ta sama zasada góruje, z tą tylko różnicą, że gładka ściana szczytowa nie kończy

JF!.,

%>■

r'

.fl

iP

",

.-s,

jp

--■v

Rys. 72. Cerkiew drewniana w Czełmuży w gub. Ołonieckiej (r. 1605).

się u góry kątem pod sam dach podchodzącym, lecz półkolem, odpowiadającem sklepieniu wnętrza świątyni (rys. 71).

Ten sam zasadniczy motyw architektoniczny widzimy np. w cerkwi na Saskim Placu w Warszawie i dlatego ona ma niezaprzeczalny typ rosyjskiej architektury; czego o cerkwi na uł. Długiej, pomimo wyzłoconych jej kopuł, powiedzieć nie można, bo przerobiona z katolickiego polskiego kościoła ma w murowanej dolnej swej części dawniejszą jego architekturę, zasadniczego ty-pu której nie zdołały przygłuszyć późniejsze dodatki czerpane ze wschodu ⁴).

Jakkolwiek cerkiewna architektura rosyjska rozwinęła się na elementach architektury bizantyjskiej, jednakże przybrała ona formy bardzo odmienne od swych pierwowzorów greckich, zupełnie z takich samych powodów, z jakich architektura zachodnio-europejska, przeszczepiona na polską ziemię, nabrała wyraźnie typu polskiego, stwarzając polską odmianę romańszczyzny, gotyku czy renesansu. I tu i tam elementem przeobrażającym formy pierwowzoru, elementem twórczym, jest niezaprzeczenie tradycya miejscowego ludowego budownictwa.

"M

mm

tm-mt 4

mm' *

yĘgĘgki

Rys. 73. Chata białoruska w Dziśnie (gub. Wileńska).

W cerkiewce drewnianej w Czełmuży, w dalekiej gub. Oło-nieckiej (rys. 72), widzimy tę samą, co w typowej chacie rosyjskiej, zasadę wytworzenia ściany szczytowej; to jej nadaje wybitnie narodowo-rosyjski charakter, a ten architektoniczny motyw przewija się w najrozmaitszych odmianach cerkiewnej i świeckiej architektury rosyjskiej.

Niezmiernie ciekawym jest fakt, że podobnie jak białorusin jest etnograficznie i lingwistycznie pośrednim typem słowianina między Polakiem a Wielkorusem, tak samo i szczyt jego chaty jest nawpół polski, nawpół wielkorosyjski.

Typowa dla Bialejiusi chata zamożnego włościanina w Dziś nie (rys. 73) wyraźnie nam to wykazuje. Mamy tu połacie dachu dwuokapowego, tak jak na chacie wielkoruskiej silnie na front wysunięte i opatrzone szeroką deską czołową i tak samo, jak tam, gdrną część ściany licowej pod sam dach założoną poziomymi bierwionami, ale widzimy też, że ta jej część, będąc wykona z bierwion cieńszych aniżeli zrąb izby, cofa się od lica zrębu chaty ku jej wnętrzu, zupełnie więc podobnie jak w chacie polskiej. To wywołało potrzebę stworzenia, tak samo jak, u nas daszku okapowego, który lico ściany, tak samo jak u nas, przedzielił na dwie odmienne części; ten jednak okap czołowy nie stanowi z bocznemi połaciami dachu takiej jednolitej, organicznie związanej całości, jaka wytworzyła się tak logicznie w dachu chaty polskiej (por. z rys. 6, 11, 14).

Widzimy zatem w chacie białoruskiej brak jednolitości, coś niedopowiedzianego, brak decyzyi ostatecznej w wyborze ustroju budowlanego.

Jest w tern niejako uplastycznienie tego zmagania się dwóch kultur, jakie na rubieżach sąsiadujących ze sobą wielkich narodów zawsze miewa miejsce.

biegiem wieków typy konstrukcyjne, jakie starałem się scharakteryzować, i wynikające z nich style architektoniczne oddziaływają na siebie, mieszają się, przenikają wzajemnie, wskutek czego w jednej i tej samej miejscowości widoczne są ich wpływy równoczesne.

Dzięki postępom techniki zjawiają się nowe formy konstrukcyjne i zdobnicze; wprowadzają je wreszcie cudzoziemscy artyści wzywani umyślnie w dalekie strony, jak to było w XVI wieku, gdy na wszystkie dwory panujące sprowadzano włoskich architektów, a później w XVII i XVIII w. francuskich. Nie mogło to jednak zniszczyć u nas wpływów tradycyi miejscowej architektury.

Takie wpływy poboczne i działalność artystów obcych były często niby powiewem ożywczego wiatru, który wprowadzał świeże powietrze w zastałą atmosferę architektury poszczególnych krajów.

One ją odnawiały, udoskonalały, ale zabić nie mogły; miejscowi bowiem architekci i rzemieślnicy, z którymi tym przybyszom pracować wypadło, nie znający zasad obcego budownictwa, działając według odwiecznych zasad techniki rodzimej, pomimo-wolnie i bezwiednie nawet kierowali w łożyska tej techniki zbyt daleko idące nowatorstwa przybyszów. Dlatego to wiele zabytków architektury zbudowanych w Polsce przez Włochów i Francuzów nosi niezaprzeczalne piętno sztuki polskiej.

Trądycya polskiej techniki budowlanej, z lokalnych potrzeb wynikłej, w nich się wyraziła, urobiła ich bryłę architektoniczną w odmienny od zachodniej sposób, odpowiednio do sposobu budowania ściany licowej, co na rys. 52 przedstawiłem.

Widzimy tu, jak wciąż ta sama zasada profilu ściany licowej, t. j. jej przekroju, powtarza się we wszystkich naszych budowlach, w których znamię ,,swojskości“ odnajdujemy. Wszędzie tu widzimy owe cofanie się górnej części ściany licowej do środka budynku, wszędzie ową skarpowatość, wszędzie pochodne formy owego typowego prastarego okapu przyźbowego chaty polskiej.

Te i tym podobne elementy ludowych konstrukcyi i zdobnictwa stworzyły w budowlach, na ziemiach polskich stawianych, polską odmianę ogólnie-europejskich stylów architektonicznych. Spostrzegamy to zarówno w świeckiej jak i kościelnej architekturze, w domach wiejskich i miejskich, w dworkach szlacheckich, czy rezydencyach wielkopańskich, w kościołach i klasztorach, a nawet w licznych pomnikach i ołtarzach, jakie w nich się znajdują.

Działo się to jednak w czasach, gdy w budownictwie odwieczna tradycya była podstawą wiedzy technicznej.

Dziś czasy się zmieniły. Dzięki rozpowszechnieniu niezliczonych wydawnictw wzorów sztuki wszystkich narodów i krajów, tradycye odwieczne sztuki się zatracają, style architektoniczne się mieszają, architektura u poszczególnych narodów" zatraca swe piętna lokalne.

Podczas jednak, gdy Francuz, Anglik, Niemiec czy Rosya-nie ma do swego użytku przedewszystkiem wydawnictwa wzorów swojej architektury, u nas czerpie się wzory ze wszystkich razem wydawnictw obcej sztuki, za wyjątkiem polskiej, bo, niestety, tych wydawnictw prawie jeszcze nie posiadamy.

Stąd zanik lokalnej tradycyi w architekturze jest groźniejszy u nas, niż u jakiegokolwiek innego narodu, a zwłaszcza w chwili obecnej, gdy po klęskach wojny będziemy musieli zabrać się do masowej odbudowy wsi i miast naszych.

Chociaż bowiem wśród architektów naszych obudził się już silny prąd w kierunku odrodzenia budownictwa polskiego, doniosłość tej sprawy nie została jeszcze należycie zrozumiana przez szeroki ogół społeczeństwa naszego.

Grozi nam zatem nowa klęska — klęska zabicia własnej architektury, co z zabiciem ducha narodowego pójść może w parze, głęboka bowiem myśl kryje się w aforyźmie, głoszącym że, „jeżeli człowiek robi architekturę, to architektura urabia także człowieka“ !

Starałem się wykazać, jak drobny na pozór szczegół utwierdzenia w ten, czy w inny sposób krokwi na chacie ludowej miał wprost olbrzymiej doniosłości następstwa w rozwoju architektury naszej i naszych sąsiadów.

Trzy sposoby jej utwierdzenia stworzyły trzy zasadnicze typy szczytowej ściany budynku, pokrytego dwuspadkowym dachem, wywołały trzy typy budownictwa ludowego (rys. 74, 75, 76); z każdego wywiązała się inna trądycya konstrukcyi, inna architektura narodowa; trzy cywilizacye w nich się wyraziły...

Takich szczegółów typowej konstrukcyi i form architektonicznych polskiego budownictwa ludowego, z których każdy na swój sposób zaznaczył się wyraźnie w rozwoju typu naszej architektury, jest więcej, ale ten, zdaniem mojem, miał dla nas najistotniejsze znaczenie, wywarł na niej najsilniejsze piętno polskości.

Na ten więc szczegół zwróciłem uwagę w pracy niniejszej, chcąc wykazać doniosłość potrzeby możliwie ścisłego i rozumnego przestrzegania tradycyi budownictwa i architektury polskiej w nowych ewolucyjnych jej formach, ku którym w chwili obecnej się zbliża, jeżeli nie chcemy, by wraz z zanikiem tej tradycyi nie zanikły także widzialne i zrozumiałe dla wszystkich oznaki naszej kultury, nie zanikła także i trądy cya narodowego ducha polskiego, który przez tysiąc lat historyi naszej jaśniał czystym blaskiem w dziejach ludzkości.

Więc, gdy po niebywałych klęskach wojny, która całe okolice kraju naszego w perzynę obróciła, przystąpimy do odbudowy spalonych wsi i dworów, poburzonych miasteczek, zrujnowanych

■''e>

•.cï***»»

!ll

■ÿ

/ü|i Immf/Iß* «< mwÉfr.lé‘

liméfk

j|)

¥i

\‘

Rys. 76.

mil :

.vyfÿ:

Kf

'fit

Â\

-Sia-rm

fer:

-SI

Rys. 75

mi

?|'«5

VIII Ml

TT

»Hl

v% ?>

W

•i -l !'    > ,M

iWl#S

«.âl

S¹-. I» - 4

^iwËfô-

.'i

v;

f Hk iv

fl F

-7.1

Rvs. 74.

t=r-

- *'W

il™

v'

Trzy zasadnicze stypy przekrojów ścany szczytowej budowli drewnianych:

Rys. 74 w Europie zachodniej (Szwajcarya, Tyrol). Rys. 75 w Europie środkowej (Polska). Rys. 76 w Europie wschodniej (Rosya). Pomiędzy typem polskim a zachodnio-europejskim istnieje typ pośredni-czeski (por. z rys. 53).

Pomiędzy typem polskim a wschodnio-europejskim istnieje typ pośredni—białoruski (por. z rys. 73).

Tradycja budown.

O'

kościołów, robić to winniśmy w myśl zdrowych zasad odwiecznych naszych tradycyi budowlanych.

Świadomość, że to nie jest jakiś wzgląd uczuciowy, ale spełnianie obowiązku narodowego, powinna przeniknąć najszersze kręgi naszego społeczeństwa.

Nie chodzi tu o bezkrytyczne powtarzanie wszystkiego, co w zrujnowanych naszych wsiach i miasteczkach dotąd istniało, o powtarzanie wad, jakie one posiadały, ale o doskonalenie tego, co pracą i doświadczeniem szeregów pokoleń całych kultura narodu polskiego przystosowała do potrzeb i przyrodzonych warunków życia miejscowego, — do doskonalenia tego, co z tej kultury wynikło, co zrosło się z nią nierozdzielnie, co jest jej nieodłącznym, widzialnym wyrazem, jej symbolem materyalnym.

Pomimo klęsk i nieszczęść, jakie na Polskę spadały od wieków, tradycya tej kultury jeszcze nie zginęła!...

...Ona tylko od krwi wylanej omdlała, od ran narodu osła

bła....

W pracy około odrodzenia Polski, w jakiej społeczeństwo całe udział bierze, architekturze pierwszorzędna rola przypada w udziale; a w tej pracy musi ona pójść w kierunku zachowania i dalszego rozwoju odwiecznych tradycyi polskiego budownictwa ludowego, bo tylko na tej drodze może rozwinąć się w duchu narodowym, stać się znów, jak dawniej życia polskiego wyrazi-cielką!...

PRZYPISEK-

studyum niniejszem wykazałem, że narodowa architektura monumentalna u nas i u naszych sąsiadów zachodnich i wschodnich powstała niezaprzeczalnie z rozwoju tradycyi konstrukcyjnych miejscowego budownictwa ludowego. Jeżeli zaś ten proces tworzenia się form architektonicznych miał miejsce na całym olbrzymim pasie Europy środkowej, ciągnącym się od Atlantyku po Ural, nasuwa się wniosek, że on nie mógł być wyłączną właściwością kulturalną narodów, tę część Europy zamieszkujących, lecz że musiał odbywać się i u innych narodów świata cywilizowanego.

Że formy architektoniczne wytworzyły się z najprostszego budownictwa ludów pierwotnych, to rzecz dawno już udowodniona; ale mało dotąd zostało zbadanem, jakie to były te formy pierwotne u poszczególnych narodów, czy i w jakim stopniu ich tradycya wpływała na rozwój ich architektury, jaki wpływ one wywierały na kształtowanie się stosunków kulturalnych między-szczepowych i międzynarodowych.

na

Jeżeli pod kątem widzenia tej tradycyi patrzeć będziemy zabytki architektury wszechświata i na ich kształty różnorodne, niejedne z nich nabiorą innego znaczenia, aniżeli przywykliśmy im dotąd nadawać.

— Dam kilka przykładów:

— Istnieje podanie poetyczne, że architekt grecki, zachwycony piękną grupą dekoracyjną, jaką wytworzył akantus, którego liście przypadkowo oplotły koszyk, wśród zarośli zapomniany, zastosował ją w głowicach kolumnady świątyni, którą wówczas budował.

Tak miał powstać kapitel koryncki.

Sądzę, że rzecz miała się inaczej: — że w pierwotńem budo-downictwie pra-greckiem wierzchołki słupów ozdabiano kwieciem żywem tak, jak to u nas dotąd się praktykuje, gdy w pewne uroczystości lud polski wtyka w okapy swych strzech na chatach pęki kwiatów i liści, a wewnątrz kościoła zawiesza u stropów wieńce i girlandy z nich uplecione.

U nas te kwiaty i liście żywe, zdobiące chaty i kościoły wiejskie, nie przeobraziły się jeszcze w formy architektoniczne; w Grecyi zaś tradycya, podobnego do naszego, zwyczaju pra-lu-dów Hellady l^trwalila je na wieki w architekturze kamiennej jej świątyń, a kapitel koryncki to jeden z wymownych tego dowodów.

— W architekturze egipskiej słupy świątyń tworzą częstokroć niby pęki trzciny, czy pni palmowych ze sobą związanych, uwieńczonych bukietem kwiatów lotosu.

Nie wydają mi się one płodem fantazyi artystycznej architektów egipskich, za co zazwyczaj uchodzą, lecz stylizowaną kopią tego, co wówczas mieli oni przed swemi oczami, co musiało tu być w użyciu od pradawnych czasów. Są one dowodem, że zanim powstała architektura egipska, której zabytki dotąd podziwiamy, istniało tu przedtem budownictwo z gliny, drzewa i trzciny, którego okazy zaginęły bezpowrotnie przed wiekami, ale którego tradycya przechowała się w kamiennej architekturze Egiptu. Wskazują one, że słupy podtrzymujące stropy świątyń budowano tu kiedyś z cienkich pni palmowych lub trzciny, związanych w pęki tak samo, jak my budujemy obecnie slupy mostów drewnianych z kiiku pni, obok siebie w dno rzeki zabitych i złączonych ze sobą zapomocą opasek żelaznych.

Nawet wspomnienie opasek ze sznurów, któremi te pęki kiedyś związywano, został)'' tu przechowane tradycyjnie w formach wystylizowanych w kamieniu.

Przewiązek takich nie widzimy na greckich kolumnach, bo tam trwała tradycya kolumn stawianych z grubych pni drzewnych, które zatem przewiązek nie wymagały; w Egipcie zaś, gdzie grubych drzew nie było, widocznie była w zaraniu budownictwa inna konstrukcya drzewna, a tej tradycya stworzyła w architekturze egipskiej owe kolumny, jakby z kilku lub kilkunastu cienkich pni złożone, związanych kilkoma na różnych wysokościach przepaskami.

— Gdy przed trzydziestu przeszło laty bawiłem czas dłuższy na Kapri, podziwiałem, jak zręcznie a w jak prymitywny sposób tamtejsi wieśniacy budują na kwadratowych izbach swych dom-ków kopułki z wyskłepkami żaglowemi po czterech rogach, czego nigdzie we Włoszech nie spotykałem, i myślałem nad tem, jak potężną była myśl Antemiosa z Trallesu, który około 1400 lat temu zbudował kopułę Ś-tej Zofii w Konstantynopolu, jeżeli tę

samą zasadniczą jej formę budowniczowie wioskowi jeszcze dotąd powtarzają na dalekiej od Konstantynopola wyspie.

Widzę obecnie, jak bardzo wówczas się myliłem.—Kaprej-czycy toż to zlatynizowani potomkowie Fenicyan, wychodźców z Małej Azyi, którzy kolonizowali wybrzeża i wyspy morza Śródziemnego na jakie 1000 lat przed Chr.; w Malej Azyi typową konstrukcyą budownictwa ludowego są właśnie takie same izby kwadratowe z kopułkami, jakie na Kapri budują; widocznem jest zatem, że te domki kaprejskie pochodzą z tradycyi tego budownictwa, które Fenicyanie kiedyś, około 3000 lat temu, na wyspę Kapri przeszczepili.

Jeżeli zatem tak dawną jest tradj^cya kaprejskiej konstruk-cyi, którą też i na bazylice S-tej Zofii widzimy, jasnem jest, że to te kopułki ludowego budownictwa małoazjatyckiego posłużyć musiały Antemiosowi za pierwowzór do jego dzieła epokowego, a nie odwrotnie.

Potęga tego dzieła stała się podstawowym elementem stylu bizantyjskiego w różnych jego odmianach, była bodźcem i podnietą do działalności architektów renesansu włoskiego, uwieńczonej arcydziełem Michała Anioła, kopułą Ś-go Piotra, ale to nie myśl Antemiosa odezwała się w domkach kaprejskich, lecz tra-dycya tego budownictwa ludowego, które protoplaści kaprejczy-czyków przenieśli z Fenicyi.

Ci Fenicyanie kaprejscy od wielu wieków doszczętnie się zlatynizowali, ale tradycyę swego budownictwa pierwotnego dotąd zachowali. — Wymowny to przykład trwałości tradycyi w architekturze!...

— Łuk przełamany przeszczepiony został do Europy nieza-przeczenie ze wschodu, przy zetknięciu się rycerstwa zachodu z cywilizacyą wschodnią, podczas wojen krzyżowych; to wpłynęło na rozwinięcie się w Europie architektury ostrołukowej, tak zwanego gotyku.

Ale jak wytłumaczyć, że w tej architekturze widzimy słupy kamienne rozczłonkowane na cienkie filarki? — slupy, jakich wschodnia architektura ostrołukowa nie posiada? —skąd wzięły się sklepienia strzeliste, na liczne drobne pola rozczłonkowane, jakich ani arabska architektura wschodu, ani rzymska starożytnego zachodu, ni romańska jego średniowiecza nie miały? ...

Niektórzy uczeni, ludzie wielkiej wiedzy i wielkich zasług dla rozwoju nauki, którzy jednak sami nigdy nie bu-

Ich kultura nie mogła przecież ograniczać się na stawianiu dolmenów czy menhirów, na przechowywaniu popiołów swych zmarłych w urnach glinianych, robieniu paciorków kolorowych, bransolet z drutów mosiężnych lub toporków kamiennych, jakie obecnie w zbiorach muzelnych oglądamy.

dowali, którzy zatem nie uczestniczyli w pracy mozolnej tych warsztatów, gdzie sztuka się tworzy, a sądy swoje wydają a posteriori z faktów dokonanych i bardzo odległych, tłumaczą to chęcią budowniczych nadania swym słupom wyrazu lekkości, zaś w sklepieniach strzelistych dopatrują się poetyckiego naśladownictwa stropów, jakie w gajach świętych natura sama tworzyła z gałęzi i liści nad ołtarzami kamiennymi, przy których druidzi spełniali swe tajemnicze obrządki.

Jeżeli jednak druidzi czy inni kapłani ludów przedhistorycznych istnieli, istnieć też musiała bardzo już rozwinięta kultura tych ludów, które stan kapłański w swem społeczeństwie wytworzyły.

Ci ludzie, co to wszystko robić umieli, ci Celtowie i słowianie, co w starożytności północ Europy zamieszkiwali od prawieków, musieli przecież mieszkać w jakichś domach, mieć składy, spichrze, świątynie i inne budynki.

Wiemy, że istniały wspaniałe, według świadectw starożytnych i średniowiecznych pisarzy, gontyny, twierdze i miasta słowiańskie na północy Europy. To budownictwo słowian zachodnich było drzewne, chociaż i cegła nie była mu obcą; drzewnem też głównie być musiało i budownictwo celtów.

I z tego i z tamtego budownictwa nic nie pozostało; ale niezaprzeczalnie, gdy wraz z chrześcijaństwem na tych ziemiach słowian i celtów a później germanów poczęła rozwijać się architektura kamienna, architekci ówcześni, co tutaj z Włoch i z Bi-zancyum przybywali, zastać tu musieli silnie już rozwinięte budownictwo miejscowe, przeważnie drzewne, musieli także zastać tu rzemieślników z wielowiekową trądycyą swej sztuki budowlanej. Tych ludzi używać musiano z konieczności przy wznoszeniu nowych świątyń i klasztorów chrześcijańskich, a oni niezaprze-czenie wprowadzali do tych budowli tradycyę budownictwa swojego z czasów przedchrześcijańskich.

Tylko trądy cyą tego budownictwa wytłumaczyć możemy, zdaniem mojem, fakt powstania na północy Europy nowego typu budownictwa chrześcijańskiego, odmiennego od tego. jaki rozwijał się na południu w Italii i Bizacyum, skąd wiara chrześcijańska na północ przenikała Sądzę więc, że w tych budynkach chrześcijańskich północy szukać należy pozostałości architektury przedchrześcijańskiej słowian zachodnich i celtów, której zabytki zginęły przed wiekami bezpowrotnie.

Wskazałem w mem studyum, jak tradycya ludowego budownictwa drzewnego na zachodzie wpłynęła na wytworzenie się typowej dla średniowiecza arkatury romańskiej (str. 54). Coś podobnego dziać się musiało i w następnej epoce, gotyckiej.

Z jednej strony — nowa forma konstrukcyi kamiennej, łuk przełamany, który przyszedł ze wschodu, z drugiej — zastępy, wyrobionych już podczas epoki romańskiej, kamieniarzy miej; scowych, którzy włoskiej ani bizantyjskiej architektury nie czuli, ale którzy, żyjąc tradycyami swego budownictwa drzewnego, nauczyli się stylizować je w kamieniu, stwarza tę piękną, dziwną, zdawałoby się, typowo kamienną, a jednak pełną pierwiastków struktury drzewnej, architekturę północy, którą gotykiem obecnie nazywamy.

Jej kolumny strzeliste, z pęków powiązanych ze sobą słupków utworzone, które tak bardzo odróżniają północny ostrołuk Europy od arabskiego, jej wysokie piramidalne wieżyczki i wieże z „żabkami“ na krawędziach, które tworzą niby pączki, czy sęki pni drzewnych i gałęzi, z jakich jak gdyby zostały zbudowane, jej różne plecionki w ornamentacyi i w sklepieniach, tyle mają w sobie kształtów konstrukcyi drzewnej, że w gotyku wielokrotnie domyślać się musimy stylizowanej w kamieniu kopii tego, co przedtem w drzewie było robionem.

Sądzę zatem, że nie w gęstwinach świętych gajów druidów, lecz w zaginionej drzewnej architekturze i kulturze zapomnianej ludów północnej Europy, w tych gontynach słowiańskich i dru-idycznych budowlach celtyckich, o których pamięć zaginęła, szukać należy wielu prawzorów architektury kamiennej średniowiecza.

Jestem też zdania, że początki rzeźby i malarstwa średniowiecznego północnej Europy na tejże drodze dadzą się odnaleźć.

— Gdy chrześcijanie wyszli z mrocznych katakumb, w których przez trzysta lat się kryli, burzyli bóstwa i świątynie Rzymu pogańskiego; gdy jednak zapragnęli swe duchowe ideały oblekać w symboliczne kształty materyalne, gdy poczęli tworzyć sztukę chrześcijańską, poszli drogą wskazaną przez tradycye swej rodzinnej rzymskiej sztuki pogańskiej, którą do niedawna jeszcze tępili. Były to kształty początkowo bardzo jeszcze naiwne i nieudolne, bo była to epoka wielkiego upadku sztuki wo-gole, niemniej jednak postacie Chrystusa, Madonny i Świętych Pańskich, jakie zachowały się dotąd w starych bazylikach chrześcijańskich Italii, to dalsze rozwinięcie zamarłej, a odżywającej w nowej fazie, sztuki starorzymskiej.

Gdy jednak to samo duchowieństwo łacińskie, które tę sztukę chrześcijańską budziło do życia na południu Europy, przeniosło swą działalność na północ, między ludy żyjące w pogaństwie, między celtów, słowian i germanów, rozwinęła się tam nowa sztuka chrześcijańska, nic wspólnego z tradycyami sztuki rzymskiej nie mająca.

Zaszedł więc w historyi cywilizacyi fakt pozornie dziwny, że pod wpływem tej samej nauki chrześcijańskiej, głoszonej przez tych samych nauczycieli, przejętych tą samą kulturą łacińską, powstały, jako plastyczny wyraz ich działalności, dwie sztuki chrześcijańskie, tak bardzo od siebie odmienne, że często nie można uchwycić wątku, który wskazywałby na wspólne ideowe źródło ich powstania.

To wytłumaczyć się daje jedynie wprowadzeniem do sztuki chrześcijańskiej elementów sztuki ludowej pogańskich narodów północy.

Rzecz wysoce znamienna, że duchowieństwo łacińskie, które światło wiary niosąc na północ, szczepiło zarazem w tych krajach odległych kulturę rzymską, a szczepiło ją tak skutecznie, że łacina stała się tam nie tylko językiem liturgicznym w kościele, ale rozszerzyła się i w życiu świeckiem, jako język panujący w szkołach, w sądzie, w administracyi, a nawet przez długie wieki i w literaturze narodów północy, tradycyi sztuki plastycznej łacińskiej zaszczepić im nie zdołało.

— Tradycya ich sztuki ludowej okazała się silniejszą i ona

zwyciężyła!....

Wprawdzie w początkach chrześcijaństwa, na północy, t. j. wr epoce tak zwanej sztuki romańskiej, widzimy jeszcze skutki bezpośredniej działalności owych artystów duchownych i świeckich, których Karol Wielki w VIII w. wzywał z Lombardyi i Bi-zancyum do budowy i zdobienia kościołów i klasztorów, jakie powstawały w rozległem jego państwie północnem; wprawdzie w ówczesnym rzeźbach i malarstwie odnajdujemy tam charakter zdege-

nerowanej sztuki starorzymskiej na tradycyach rzeźby kamiennej opartej, co silnie się wyraża zarówno w spokojnym ruchu postaci świętych jak i w sztywnych, w jednakowe fałdy układanych ich szatach;—w epoce jednak następnej, w gotyku, gdy kultura chrześcijańska coraz bardziej ogarniała wszystkie elementy narodów północy, zjawiają się w rzeźbie postacie o charakterze zupełnie odmiennym: - lekkie, wysmukłe, szaty mają rozwiane, ich fałdy połamane tworzą linie zawiłe, rzeźba jest z drzewa, bogato kolorowana, a, rzecz ciekawa, postacie najbardziej czczone, otrzymują włosy naturalne, bywają przyoblekane w szaty szyte z cennych tkanin, złotem i kamieniami drogiemi zdobionych.

— To już nie ma nic wspólnego ze sztuką rzymską:—to sztuka chrześcijańska północy, zasadniczo od południowej odmienna...

— Czy ona samorodnie powstała?...

— Nie sądzę...

— Z opisu bóstw pogańskich północy, naszych Światowidów, Radogostów, Trygłowów i t. d., jakie zachowały się w kronikach pisarzy średniowiecznych dowiadujemy się, że były to postacie z drzewa, że były silnie barwione, miały włosy naturalne, okrywano je płaszczami bogatemi, że ściany przy ich ołtarzach były zawieszane pysznemi makatami i bogato rzeźbione. Wszystko to budziło podziw u podróżników, którzy cały cywilizowany świat ówczesny znali, musiało więc mieć niezaprzeczenie zalety artystyczne.

Czy to wszystko mogło odrazu zginąć z chwilą wprowadzenia chrześcijaństwa? czy też przeciwnie, rozwijało się wciąż dalej, w coraz nowych i coraz doskonalszych formach i trwa aż po czasy obecne?...

— Sądzę, że to drugie przypuszczenie jest słuszniejsze⁵).

— Bo czyż te barwne, drewniane rzeźby gotyckie, te sukienki z drogich tkanin, któremi u narodów północy okrywają się aż po dziś dzień obrazy i statuy Świętych, te włosy naturalne na głowie Chrystusa Ukrzyżowanego, wiszącego w prastarych katedrach gotyckich północy, a i u nas także, te, naśladujące wzorzyste makaty, malowidła ścienne dookoła ołtarzy romańskich i gotyckich kościołów, nie przypominają nam tego, o czem mówili Thietmar, Sakso gramatyk, Adam Breineński, Al-Bekri i inni kronikarze i podróżnicy średniowieczni, opisujący gontyny i bóstwa słowiańskie?..

Czyż to nie nasuwa przypuszczeń, że Kościół katolicki, chociaż niszczył bóstwa pogańskie narodów północy, stosował elementy ich sztuki rodzimej w nowych świątynach, jakie, szerząc naukę Chrystusa, budował w tych krajach odległych od Bzymu?..

Wśród chrześcijan neolitów miejscowych, niejeden był pewno biegłym w swej sztuce budowniczym, snycerzem lub malarzem; ich uzdolnienie użytkowali z pewnością kapłani chrześcijańscy przy wznoszeniu i zdobieniu kościołów.

Ci zatem artyści miejscowi wprowadzić musieli do chrześcijańskiej sztuki północy trądycyę swej sztuki pogańskiej, ludowej.

Sądzę więc, że to im właśnie ludzkość zawdzięcza powstanie nietylko architektury, lecz także rzeźby i malarstwa gotyckiego.

Odwrotnie zaś w najdawniejszych zabytkach romanizmu i gotyku należy, sądzę, szukać bezpośrednich pozostałości sztuk plastycznych u ludów Europy północnej w epoce ich przedchrześcijańskiej, przedhistorycznej...

asuwa się pod pióro i ołówek wiele zestawień i porównań podobnych na tle różnych przejawów kultury ludzkości, uplastycznionych w dziełach sztuki...

Omówienie ich rozszerzyłoby jednak zbytnio ten przypisek do mej pracy, mającej za swe zadanie główne wykazać znaczenie budownictwa ludowego dla architektury polskiej.

Poprzestając zatem na tych kilku przykładach, jakie w ogólnych zarysach naszkicowałem, kończąc swój przypisek, wnioskuję, że, jak w skamieniałościach antydyluwialnych pokładów ziemi znajdują się resztki fauny i flory, która przed wieloma tysiącami lat zaginęła, a paleontolodzy z tych szczątków odtwarzają nam obrazy życia organicznego na ziemi, od setek tysięcy lat w tej swojej formie już nieistniejącego, tak samo w architekturze monumentalnej i zabytkach sztuk plastycznych ludów cywilizowanych, nie tylko Europy, lecz świata całego, znajdują się ślady i wskazówki, jakiem było tych ludów budownictwo pierwotne.

którego okazy też od prawieków już zatracone zostały* jaka była ich zapomniana kultura pierwotna, która jednak dla rozwoju kultury wszechświata nie pozostawała bez wpływu.

Ta, jeżeli tak wyrazić się można, „paleontologia awddtekto-niczna“ jest jeszcze bardzo nieścisła.

Usiłowania odtwarzania budownictwa pierwotnych ludów Europy a nawet architektury narodowej z epok niezbyt odległych, zabytki których zostały jednak wyniszczone, te zwłaszcza próby, jakie na ostatnich wystawach wszechświatowych się zjawiały a potem do muzeów się przedostały, są pełne nieścisłości i fałszów.

Sądzę, że właśnie analiza form architektury poszczególnych narodów odsłonić może niejedną tajemnicę ich budownictwa i bytu przedhistorycznego, wiele pod tym względem zagadek rozstrzygnie, wiele omyłek sprostuje.

Doniosłości wyjaśniania tych zagadek dla postępu nauki wogóle i dla rozwoju życia narodowego oddzielnych społeczeństw, nie potrzebuję uzasadniać, jest ona dla wszystkich zrozumiałą; zaznaczę tylko, że oile ta „paleontologia architektoniczna“ jest ważną dla odzyskania tego, cośmy utracili, otyłe jeszcze ważniej-szem dla dalszego rozwoju narodowego jest utrzymanie tego, cośmy dotąd zachowali.

— Zachowenie więc tradycyi ludowego budownictwa polskiego, które, na szczęście nasze^ istnieje dotąd nie skosmopolity-zowąne, ma dla nas znaczenie pierwszorzędnej wagi, zwłaszcza w dobie obecnej przebudzenia się ducha narodowego.

... Architektura to wprawdzie księga, w której narody swą hi-storyę piszą, ale to także księga, z której, czytając, kształcą się i doskonalą!...

Naród polski w duchu polskim doskonalić się'musi, jeżeli chce istnieć i rozwijać się dalej; więc księga architektury, z której ma się uczyć i ducha swego krzepić, musi być wolną od fałszów, musi być szczerze polską; taką zaś stać się może wtedy tylko, gdy näsze trądycye konstrukcyi ludowych, odrębnych od tego, co inhe narody stworzyły, dalej rozwijać będziemy w swej architekturze.

Doniosłość tej tradycyi w rozwoju architektury polskiej starałem się udowodnić w mej pracy; a przykłady z dziejów sztuki u innych narodów, jakie przytoczyłem w przypisku niniejszym, wskazują, że na drodze takiejże tradycyi rozwijały się także rodzime typy ich architektury.

Ta więc tradycya to hasło, pod którem zjednoczyć się winni wszyscy architekci polscy, cała nasza inteligencya, cały naród polski, bo jedynie przez jej zachowanie dojść możemy do wsksze-szenia—do odrodzenia architektury polskiej, bo wszelkie inne kierunki prowadziłyby naszą architekturę a więc i ducha polskości na bezdroża;—wahać się nie możemy!...

...rIn hoc signo vinces !“ —w imię tego znaku zwyciężysz! — głosił Konstantynowi znak krzyża na niebie, gdy przed bitwą z Maxeneyuszem wahał się, jakie ma obrać hasło bojowe; — obrał ten znak za hasło i zwyciężył !

... „Polski my naród, polski lud, królewski szczep piasto-wyu, głosi rota „przysięgi“, przez naród obecnie śpiewana...

— Zpiastowej chaty wyrosła naszej Ojczyzny wielkości chwała,— w niej źródło naszego odrodzenia! — winno być naszem hasłem !

— Ducha takiego hasła wyczuwamy w myślach i czynach najlepszych synów Polski porozbiorowej, on im przyświecał w życiu, niby znak niebiański Konstantyna,—z niem, da Bóg, zwyciężymy! odradzając się dla dobra ludzkości !...

Stefan Szyller.

architekt.

SPIS RYSUNKÓW

według miejscowości, w porządku alfabetycznym.

Nr.

5-

Bruges. Wieża katedry.........

Chillon. Zamek............

Czełmuża. Cerkiew drewniana.......

Dielsdorf w Szwajcaryi. Przekrój spichrza .    .

Dzisna w gub. Wileńskiej Chata białoruska . Galków w pow. Brzezińskim. Stara stodoła .    .

Gostyń. Szczyty kościoła.........

Hildeshein. Domy z w. XVIII.......

Inowłódz nad Pilicą. Chata........

Jeżew w Łomżyńskiem. Stara chata.....

Jeżów w pow. Brzezińskim. Domy ze szczycikiem i okapem na rysiach......

Kalkreuth koło Norymbergii. Rys. Dürera .    .

Kazimierz Dolny. Domy podcieniowe na rynku

Kraków. Dom Krzysztoforów.......

„ Dzwonnica Ś-go Marka......

„ Wieża kościoła Bożego Ciała . .    .    .

„    Wieże Maryackie........

„    Ratusz na Kazimierzu ......

13

16

27

37

38

39

41

„ Domy na ul. Grodzkiej......

„    Ulica Złota...........

„    Kościół panien Brygidek (później Wi

55

12

22

23

24

25

zytek) ..............

Lisienne we Francyi. Domy z w. XVII. .    .    .

Lucens w Szwajcaryi. Brama zamkowa z hurdy-

34

50

cyą

54

Nr. rysunku

S8

Łaźniki w Łowickiem. Przyzba pod okapem .

Łuck. Zamek Lubarta..........

Pabjanice B. pałac biskupów krakowskich .    .

Przysucha. Domy podcieniowe......

Raciążek. Wieża kościoła    ......

Rakoniewice wr Poznańskiem. Domy podcieniowe ............. .

10

68

38

21

47

19

rc

N O Oi N ic co h cc

Sandomierz. Ratusz od północy Ratusz od południa Spichlerz ....

50

39

33

Sękowa. Kościół............

Tarnów. Attyka na ratuszu........

Toruń. Kościół Maryacki.........

Trzy cięż ńa Śląsku Austryackim. Dom ze szczytem i daszkiem przyżbowym.....

Turnow' w Czechach. Chata...... .    .

35

36

44

14

53

he-

54

he- hP* - J Ci

17

18

22

31

32

12

20

Rysunki bez oznaczenia miejscowości.

Różne sposoby składania „na zrąb“ węgłów chaty polskiej............

Odtworzenie form chaty pierwotnej.....

Chata góralska. Widok ogólny.......

„    Widok    szczytu......

„    Widok    boczny......

Szopa góralska, widok perspektywiczny .    .    .    .

Rozwój dachu chaty polskiej .....

Dach łamany polski dwuspadkowy ze szczytem „    „    „    naczółkowy .    . .    .

Dom murowany z dachem naczółkowym polskim „    „    pruskim

Typ szczytu kościelnego rozwiniętego na motywach attyki polskiej........

Kapliczki przydrożne.........

Chata polska i polski kościół drewniany .    .    .

Rozwój szczytu na murowanym kościele polskim-Przekroje ściany licowej budowli polskich .    .

l>- 00

;o CO

oc i- o O O

LO LC

29

31

32

33

42 i 43

Domy szwajcarskie...........

Nawieszanie ścian w starodawnych budowlach

zachodu ...... ......

Hurdycya na murach zamków średniowiecznych

zachodu .............

Typy architektury rosyjskie]. Chata.....

Nr. rysunku

Str

57

48

(10,61,62

64

69

70

71

72

73

74

51

53

59

59

59

65

65

65

Str

34

45

Wiersz:

18 od góry

3    od dołu

4    „    ,

4 od góry

45

48

48

5    „    „

6    od góry 5 od dołu

Omyłki w druku.

Wydrukowano-.

ludzkiej.

Powinno być:

ludzkości.

te

tu

wejścia

na wystawie archi-' na wystawie p. t. „Polska w obrazach“ w r. 1916 Gladbach Gladbach

wnętrza

'•Ji

tektury polskiej w r. 1915 Glodbach Glodbach

P>.

/

¹

) Wojna obecna, która tyle zamętu stworzyła, grozi niestety poważ-nem niebezpieczeństwem naszemu okapowi przyźbowemu, który przy odbudowie chat spalonych może zaniknąć. Będąc niedawno (w lipcu 1917) w powiecie Kozienickim zauważyłem, że przy odbudowie kilku chałup we wsi, przez którą przejeżdżałem, szczyty są zabijane deskami nasuniętemi na zrąb ściany, a więc bez okapu, jakkolwiek wszystkie chałupy i inne zabudowania dawne w tej wsi posiadają wyraźne i silne okapy. Z rozmowy z gospodarzem wywnioskowałem, że to cieśla wprowadza nową modę zagraniczną, imponując wieśniakom swoją znajomością budownictwa nabytą „na saksach“. Wątpliwem jest, czy uwagi moje o potrzebie zachowania form dawnych polskich poskutkują wobec argumentu cieśli, twierdzącego, że taki szczyt ma taniej kosztować. Smutne na ten temat reflek-sye rozwiał mi widok chat we wsi sąsiedniej, świeżo, bardzo porządnie zbudowanych, z zachowaniem wszystkich form dawnych, a więc z daszkiem przyźbowym, siestrzanem sterczącym ze zrębu na osi szczytu i t. p. Jedynie okna, większe aniżeli w dawnych chałupach i porządniejsza niż w tamtych robota, świadczyły, że gospodarze dbają tu o postęp, tradycyę jednak w budownictwie swojem zachowują.

²

) Nie mamy należycie zebranego materyałn, dotyczącego naszych budowli obronnych; ale z tego, jaki posiadamy, widzę, że najdawniejsze, do których należały też nieistniejące już fortyfikacye Krakowa z XIII w. (rys. 66) miały na murach typowo polskie osłonne nadbudówki attykowe ze strzelnicami. Murowane nawieszone hurdycye, jakie zachowały się na powszechnie znanych, dotąd zdobiących Kraków, basztach, pochodzące z końca XV w., a także kilka przykładów resztek hurdycyi na ruinach zamków małopolskich z XVI w. albo i późniejszych, należą do wyjątków przeszczepionych do nas z Zachodn.

³

) Studyum niniejsze było pisane przed zajściem ostatnich zmian politycznych w Rosyi; dotychczasowy ukoronowany, bogaty wierzchołek szczytu narodowej budowli rosyjskiej obecnie został strącony, —inny prawdopodobnie tam się utwierdzi; zato lice jej ściany szczytowej coraz wyraźniej gładzi się i równa do jednego pionu.

⁴

) Obecnie obie te byłe cerkwie zostały oddane Kościołowi katolickiemu; budynek na ul. Długiej z łatwością odzyszcze swe dawne polskie oblicze, budynek na Placu Saskim pozostanie zawsze ducb.owo nam obcym.

⁵

) W pracy swej p. t.: „Ozy mamy polską architekturę'?'* mówiąc o snycerskim ornamencie polskim, zwróciłem uwagę na jego zacięcie gotyckie, zaznaczające się wyraźnie w utworach nawet z epoki późnego baroku i rokoku, zwłaszcza w ołtarzach naszych wiejskich kościołów; wspomniałem tam także o dziełach snycerza wioskowego w Opatowskiem, który swoje figury Świętych rzeźbi z gotycka, bo widocznie te kształty a nie inne osiągnąć mu najłatwiej przy rzezaniu w drzewie. Odsyłając czytelnika do tej pracy (str. 166 do 170), gdzie tę rzecz szerzej omawiam, zwracam uwagę na jej łączność z myślami powyższemi.

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

PK 340/83 - 100 000 egz.

m jjj '17851

Biblioteka Politechniki Krakowskiei

100000305479