-,

iS

•> * j .

20j

>\

ta? •

-v-

*v4$i: \Vk\

wm-

•\, v H H ■

mH ' !

"Il

pr.j

* ' v.«A

“«vi

*♦1

*le

v\i

rçiî

i*.

\ æaâfe

*

I

)

:

V

àk

v * .

f

i

ł

, /

%

7 —<<a

■\.v

Sf

»

m

■

l H* /.

\

- i

. - .

ii/-

■ .

:X

.

¹ -

-

■ -

■

:

- :4-;ę₅3

-

j¹

i

ù

\

/

>

t

/

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296998

Zamek Ogrodzieniecki.

1-

■

i?

*

Si'

ZAMEK OGRODZIENIECKI

Dzieje zamku Ogrodzienieckiego ZARANIE PRZESZŁOŚCI.

IJ2

Porządek rzeczy Wraz z treścią przedmiotów.

ZAMEK OGRODZIENIECKI

NA TLE NAJBLIŻSZEJ OKOLICY. = JEQ0 PRZESZŁOŚĆ I STAN OBECNY.

ZEBRAŁ i OPISAŁ

MICHAŁ POLESKI.

„Skarby ojczyste znać trzeba przecie, By potem za nie kupić na świecie Wszystko co wielkie i święte:

Trzeba je biegle znać i szanować,

W synowskiem sercu z miłością chować, By w proch nie padły strząśnięte”.

(Marja Unicka).

1913.

WARSZAWA

00000.00000000

Czcionkami A. Pęczalskiego i K. Marszałkowskiego, Erywańska 2-4.

SKŁADAŁ W TŁOCZNI A. PĘCZAL-SKIEGO i K. MARSZAŁKOWSKIEGO, EDWARD MARCINKIEWICZ, TAMŻE ODBIŁ NA MASZYNIE TEKST i RYCINY J. JANCZAK, POD TECHNICZNYM KIERUNKIEM WŁAŚCICIELI DRUKARNI.

WSZYSTKIE WIDOKI ZDEJMOWAŁ Z NATURY P. MIECZ. RUDNICKI

• PoT

■% <

* 21

X

A¹

-r

si

Akc. Nr.

Dzieciom najmilszym i tym wszystkim co to szlachetnem sercu noszą miłość tradycji ojczystej, opis mój poświęcam.

%

i.

SłoWo Wstępne.

Treść: Pełna czaru przyroda „Szwajcarji Polskiej“. Góry, skały, lasy. Źródła pra-lechic-kiej Warty. Dzieje ziemi ojczystej, są poezją dającą najdroższy zapas w życiu miłych wspomnień. Zamki nasze — świadki narodowej chwały, szepczą rycerskich wieków najwznioślejsze hasła. Fatum wiszące nad wydaniem mono-grafji zamków naszych. Krótka bibljografja wydanych dotąd opisów.

c- i#

*

.*

/

.

»

■

/

- iK •

$

•.

\i

w

r i m

: - '

*

: Vl ;

Fot. M. Rudnicki.

OGÓLNY WIDOK RUIN ZAMKU OGRODZIENIEC Kl EGO OD STRONY ZACHODNIO-PÓŁNOCNEJ.

. -

i'

\

*

„Pięknie tutaj z dawnych lat,

Żywy tutaj ducha świat,

Wśród tych lasów, wśród tych skał.

I każdemu miło tu Chwycić piersią tego tchu I po świecie puścić wzrok”. 0

? •>

D'¹

ziwnie, przedziwnie siowa te niezapomnia-^ nego pieśniarza, nadają się do malowniczych okolic srebrnodajnego Olkusza, do tej „Szwajcarji Polskiej“, bogatej w skarby, jakie w niej natura z taką hojnością na każdym kroku roztoczyła. Bezmiar tu piękna, bezmiar uroku, i bo-, skiej poezji, wszędzie krajobraz czar na oczy rzuca, wszędzie realistę nawet o marzenie przyprawia, a na godne odmalowanie całego przepychu wszystkich barw i blasków, Juljuszowego trzeba chyba pióra !

Góry, skały, lasy, to przednia ozdoba krakowskiej ziemicy ; w nich panuje jakaś ożywcza, czarująca świeżość, w nich swoboda, jakby lat młodzieńczych przenika duszę, to też i pierś rośnie, a myśl zrywa łańcuchy każdemu

’) Wincenty Pol.

W tym cudnym przedsionku niebotycznych Tatr, przyroda w wielu miejscach jest jeszcze taka, jaka wyszła pierwotnie z rąk Stwórcy. Tu świat cały zaskalony, a najdziwaczniejsze kształty tych kamiennych olbrzymów, żywo przypominają jakieś wieże i baszty pełne okien i strzelnic, jakieś bramy, szkarpy, wykusze, to znów obeliski, sfinksy, albo apokaliptyczne potwory, lub świątynie tajemnicze i w licznych jaskiniach niby wykute komory. A wreszcie:

ktokolwiek nogą tu stąpi i odetchnie powietrzem tej ziemi.

„Czyliż mało widoków wabi naprzemiany? Oto ciągną się długie z litej skały ściany: Jak wielka rozmaitość, jak pyszne obrazy! Ileż kształtów na siebie martwe biorą głazy? Tu, zda, się jakbym widział zamek rozburzony, Co w ostatnim wysiłku zaciętej obrony Długo szturmy odpierał i piorunów grady, Nim przyszedł czas okropnej niezbędnej

zagłady“.¹)

A obok tego, dodajmy jeszcze, że te dziwy przedpotopowe, otoczone są niemal wszędzie bujną roślinnością, że ściany ich nieraz mleczno-białe, na pół są ukryte w bukietach zieloności i że w początkach zwłaszcza lata, w wielu miejscach zbocza ich tak gęsto są zarośnięte poziomkami, że żywo przypominają

widok krwią obficie zbroczonego pobojowiska. Lecz niedość, że woń, że świeżość powietrza przychodnia tu upaja, że rozmaitość układając się w przepiękne obrazy, rzuca urok na oczy, ale co większa, że ten urok dosięga aż do głębi polskiego serca, bo tu, u źródeł tej Warty pra-lechickiej, nad którą — jak mówi Konopnicka — Polanie pierwszym się uwiązali rojem i pierwszy zarabiali plaster dziejowy Piastowego miodu;

„Wszędzie zda się głos anioła O przeszłości szepcze słowa:

Tutaj Polski są początki,

Najdawniejsze jej pamiątki.“ ²)

I nieinaczej, gdyż o tern wraz z kronikami świadczą obiegające legiendy i podania, jak niemniej liczne zabytki z wieków zamierzchłych znajdywane w tutejszych jaskiniach, a obok nich siedziby najpierwotniejsze i cmentarzyska, jak i prastare świątynie, a przedewszystkiem odwieczne a dumnie ze stromych skał basztami swemi ku niebu strzelające zamki, których mu-ry potrzaskane, z odległej piastowsko-jagielloń-skiej doby, szepczą ci rycerskich wieków najwznioślejsze hasła.

Owóż powiedźcie tedy, czy dla tego tylko jednego, dla tych serdecznych a podniosłych wzruszeń, nie warto choćby raz w życiu, wejść w ten kamienny świat pomników historycznej Polski?...

Ani myślę nad tem się tu rozwodzić, że obowiązkiem świętym jest znać ziemię swą ojczystą i tej ziemi, tej umiłowanej, nieśmiertelnej i w oczach każdego Polaka cudnej macierzy—przeszłość, boć o tem, już przed wiekami u nas pisali mężowie tej miary jak: Rey z Nagłowic, Frycz-Modrzewski, złotousty Skarga, (co słusznie ongi wyrzekł: „kto jej nie zna, to jakby ojca i swej matki nie znał“) a po nich, tak światli i zasłużeni w ubiegłym wieku pisarze jak: Niemcewicz, jak Czacki, Lelewel, Kraszewski, Libelt i wielu jeszcze innych; natomiast wolę powiedzieć, że dzieje tej karmicielki niezliczonych pokoleń, mają głęboki oddźwięk w uczuciu człowieka, że są poezją dającą najdroższy zapas w życiu miłych wspomnień, Wskutek czego, w sercu poczciwie bijącem, samo ujrzenie jakiejkolwiek pamiątki narodowej wywołuje głębokie wrażenie. Potrzebujęż dowodzić jeszcze, że do takich właśnie pamiątek należą liczne w ojczyźnie naszej ruiny zamczysk, owych świadków sławy, klęsk i tryumfów, owych zwalisk, w których podług pięknego wyrażenia Garczyńskiego: „każda dziś cegła patrzy przeszłości rdzawemi oczyma“, a z tych cegieł, z tych rumowisk, do każdego, kto ma choć cokolwiek czucia i wrażliwości:

„Jako w pamięci starego żołnierza,

Cala się przeszłość jak do broni zrywa, Gdy ucha jego pobudka uderza,

Lub gdy kto piosnkę pułkową zaśpiewa“...⁴)

⁴) Winc. Pol.

A obok tego, kamienny taki olbrzym, jest jakby grobem rodzinnym i całym światem niewyczerpanych wspomnień, legiend fantastycznych, marzeń i pociech, wśród zatrzęsienia na świecie zła, cierpień, niedoli... Mury bowiem takie, pleśnią wieków pokryte, do każdego głębiej wnikającego w rzecz przechodnia mówią, że wszelka potęga doczesna ma swój kres, ma swoje granice, o czem i wicher ze wszystkich wydobywający się dziur i szczelin żałosnem wyciem przyświadcza i przyświadczają w noc głuchą obwołujące złowieszcze: „Memento mori“ jedyne mieszkanki tych smutnych ruin — sowy i puszczyki.

Takich właśnie zwalisk, takich widm kamiennych, które z wyniesienia swego głosem dziwnie tajemniczym, do żyjącego mówią pokolenia, w granicach dawnej ziemi olkuskiej jest liczba niemała, macie tu bowiem: Łokietkowy Ojców, Koszkiew i Pieskową Skałę, macie Rab-sztyn legiendarny i wyniosły a wiecznie umajony Smoleń; a obok nich, Wznosi się tu ponury zamek w Mirowie, ze swym wesoło na świat spoglądającym bliźniakiem w poblizkich Bobolicach; następnie są tu ukryte wśród skał i lasów tajemnicze ruiny zameczku w Morsku, wreszcie krzepko po dziś dzień trzymające się mury zamków w Siewierzu^ Będzinie i w opisywanym przez nas Ogrodzieńcu. Olbrzymy te, za wyjątkiem pieskoskalskiego, mniej lub więcej zgruchotane ręką czasu, znajdują się na stosunkowo nie nazbyt odległej przestrzeni, a większość ich, z położenia swego i czarujących widoków, śmiało się może spółubiegać z tymi na obczyźnie, dla których zachwyty obiegają całą Europę.

Piśmiennictwo nasze nie posiada dotąd wyczerpującej monografji zamczysk, sterczących jeszcze tu i owdzie, na ziemiach wchodzących w skład byłej Rzeczypospolitej. Obszerne i świetnie ilustrowane dzieła podobne, mają już odda-wna Niemcy, mają Francuzi, Anglicy, a u nas, mimo że niejednokrotnie poważne ku temu były poczynania, atoli fatum jakieś zawsze sprawiało, że nigdy cel osiągnąć się nie dał. Że tak było istotnie, o dowody nie trudno. Oto, w roku jeszcze 1827-ym i następnym, z polecenia W. Ks. Konstantego, ówczesne komisje wojewódzkie, nadesłały do Komisji Spraw Wewnętrznych i Duchownych, szczegółowe opisy zamków i wogóle wszelkich ruin, które w granicach Kongresówki podówczas istniały. Materjaf ów, pod wielu względami bardzo ciekawy, w skutek wybuchłej rewolucji listopadowej, po dziś dzień opublikowany nie został³). Podobnież, rok .1863, sparaliżował ogłoszenie drukiem materja-łów, zebranych z polecenia ówczesnych władz, przez autora wielu prac numizmatycznych, senatora Kazimierza Stronczyńskiego. Obszerny rękopism tego ostatniego, zawierający rnonogra-.fję zamków i godniejszych uwagi świątyń na przestrzeni Królestwa, wraz z widokami wyko-nanemi przez towarzysza ekspedycji, artystę — malarza Gumińskiego, znajdować się ma w bi-bljotece uniwersyteckiej, w Warszawie. Obok tych, nierównie bogatszy materjał, gdyż dotyczący nietylko zamków murowanych, ale i pierwotnych, drewnianych, (czyli t. zw. grodzisk) zgromadzi! w drugiej połowie wieku ubiegłego, zasłużony Gloger, ale i jemu przedwczesny zgon niedozwolił opracować podobnego dzieła ⁴)„ W tych i t. p. usiłowaniach, podejmowanych u nas w przeciągu w. XIX, jednemu tylko amatorowi artyście udało się dojść do zamierzonego celu. Piszę to, mając na myśli nadewszyst-ko miłującego pamiątki ojczyste, b. oficera wojsk polskich, Napoleona Ordę, który w sędziwym już wieku, nie bacząc na trudy, przebiegłszy z wytrwałością litewską z końca w koniec wszystkie dawnej Polski ziemie, odryso-wał po dziś dzień istniejące zamki i zamieścił je w litografowanym przez Fajansa pomnikowym albumie. Obecnie, o ile mi wiadomo,

iS

poza materjalem dziejowym, dotyczącym warowni n'aszych w dobie piastowskiej i jagiellońskiej, mieszczącym się w zbiorach Osolineum, Pawlikowskiego i Muzeum Narodowego, najbogatszy zasób ilustracyjny, (ryciny, akwarele, rysunki), wraz z opisami z najrozmaitszych czasopism, znajduje się w słynnym zbiorze graficznym p. Dominika Witke-Jeżewskiego, w Warszawie. Z tego co nadmieniłem, śmiało można twierdzić, że na podstawie arcybogatych przyczynków, znajdujących się w archiwach, licznych dziełach i czasopismach ⁵), W zupełności dałoby się już opracować całkiem wyczerpującą monografję zamków ojczystych, na którą od tak już dawna czekamy. Do tego to in-spe dzieła, niechże i mnie będzie wolno o moim sąsiedzie Ogrodzienieckiem wiadomości skromną garstkę przyrzucić. Do ruin tych bowiem, mając zawsze szczególny pociąg, od-

I9

dawnam zbierał najrozmaitsze wieści, jakie o nich w tradycji dotrwały, w licznych księgach i archiwum domowem ⁸). Z różnoczasowych tych notât i odpisów, udało mi się złożyć wreszcie jaką taką całość. Niechże ona będzie dla środowiska mego z lat młodzieńczych serdeczną czcią przedzgonną... a dla młodszych kolegów z Towarzystwa Krajoznawczego zachętą i bodźcem do podobnych badań:

O, te skarby, te obrazy,

I natury i swobody.

Chwytaj pókiś jeszcze młody,

Póki w sercu jeszcze rano!

Bo nie wrócą ci dwa razy,

A schwycone pozostaną“ ⁹).

ryczne“, Petersb., 1859, jak niemniej w dzidka Ämbr. Grabowskiego. „Opis Krakowa i jego okolic“: dalej a J. Ign. Kraszewskiego, w jego „Wspomnieniach Polesia, Wołynia i Litwy“, (Paryż, bez roka); następnie w rządkiem dziele „Starożytności Polskie“, (Wyd. J. Mora-czewski w Poznania. 1842), W. Balińskiego i Lipińskiego „Starożytna Polska“, (Warszawa. 1885), w „Słownika Geograficznym“, w „Tece konserwatorskiej Wschodniej Galicji“, (Lwów), oraz w niezliczonych kalendarzach i czasopismach takich jak: „Przyjaciel Lądu“ (Leszno) „Księga Malownicza“, „Tygodnik Illustrowany“, „Kłosy“’ „Wędrowiec“, „Tygodnik Powszechny¹’, „Biesiada Liter.“| „Ziemia“, i w. w. in.

⁸) Znajdaje się ono w Rokitnie Szlacheckiem, zawiera liczne dokumenty głośnych swego czasu Bonarów, Firlejów, Warszyckich, Męcińskich, Taszyckich, wraz z calem archiwum sądu grodzkiego w Lelowie, po Kazimierzu Szembeku.

’) Wincenty Pol.

WmmmmmmSk1

ii.

Ogrodzieniec na tle sWej okolicy.

(Wiadomości topograficzno-fizjograficzne).

'Treść: Położenie Ogrodzieńca pod względem gieograficzno - administracyjnym. Wyżyna olkuska, jej granice, rzeki, najwyższe grzbiety i rozgałęzienia grup skalnych. Krajobraz najbliższej okolicy. Stosunki klimatyczne. Uwarstwienia gieologiczne, Skamieniałości. Jaskinie. Skarby kopalne. Szata roślinna. Fauna.

r

1

ÜN

Htit

m

t

*

m

I-

29

fes

..

«

«

Fot. M. Rudnicki

RUINY OGRODZIEŃCA OD STRONY ZACHODNIEJ. (Brama od dziedzińca zewnętrznego).

_grodzieniec nad Czarną Przemszą, w po-bliżu jej źródeł położony, odkąd nadbu-twiałe dokumenty i prastare kroniki zaczęły o nim wspominać, leżąc w obrębie powiatu lelowskiego, zawsze wchodził w skład województwa krakowskiego; od roku jednak 1846, gdy ośm województw Kongresówki, w pięć się przedzierzgnęły gubernji, ku niemałemu ździwieniu wielu ówczesnych, pamiętających czasy Rzeczypospolitej obywateli, naraz się znalazł w powiecie olkuskim, gub. radomskiej. Lecz na tern nie koniec, bo znów po latach kilkudziesięciu, mianowicie od r. 1867, gdy pięć owych gubernji rozćwiertowano na dziesięć, przeniesiono go, rozumie się na mapie, do nowoutworzonej gub. kieleckiej, w której dotąd jako zamek J), jako byłe miasteczko, (ob.

') Właściwie, zamek, który był ojcem wsi a podnóża jego położonej, jak to zresztą niezbicie sama nazwa stwierdza, (Podzamcze, czyli pod zamkiem powstałej), od chwili, gdy się dobra ogrodzienieckie rozpadły, a mary opaszczonej rezydencji zaczęły się rozpadać, w księgach hipotecznych zapisany został pod nomenklaturą Podzamcze. Pod pewnym względem jest to logiczne, gdyż go wieś tej nazwy zagarnąwszy w posiadanie objęła, ale historycznie i etymologicznie jest wierutnym nonsensem. Imię wszak nie syn ojcu, lecz ojciec synowi nadaje.

t. zW. osada), wreszcie jako gmina i parafia pod tą samą nazwą figuruje. Tyle o Ogrodzieńcu pod względem administracyjnym, co się zaś tyczy położenia gieograficznego, miejscowość ta, leży o trzy mile od Olkusza, w str. zachodnio-północnej powiatu, przy drodze wiodącej od stacji Łazy, drogi Żel. Warsz.-Wiedeń., (odległość wiorst 5), do m. Pilicy, (odl. w 9), pod 50° 27' szer. i 37° 10' 5" długości geograficznej, tuż przy samej niemal granicy gub. piotrkowskiej.

Ruiny opisywanego przez nas zamku, Wznoszą się wśród t. zw. wyżyny olkuskiej, którą uważać można za punkt centralny wyniosłej płaszczyzny, mocno wygarbionej grupami gór, zamkniętych na wschodzie rz. Mierzawą, od północy źródłami Pilicy, a od zachodu Czarną Przemszą i Wartą. Grupy, o których mowa, Wznoszą się tutaj od 1200' do 1500 nad powierzchnię morza i Więcej; stąd, gniazda ich i grzbiety się rozchodzą w najrozmaitsze strony. Owóż, jedno takie pasmo wyniosłych pagórków, ciągnie się ku północy, w okolice Częstochowy, skąd lekkie, faliste wzgórza podsuwają się nawet w stronę Wielunia. Inne znów zmierza ku zachodowi, a okrążywszy źródła Warty, łączy się z górami Tarnowskie-mi. Podobnież, na każdej dobrej mapie zobaczymy, że i ku południowi posuwają się większe i mniejsze gromady pagórków i opadają dopiero nad brzegiem Wisły, tworząc słynne ze swych malowniczych krajobrazów okolice Krakowa. Otóż największą wysokość tego ostatniego pasma, osiągają spłaszczone grzbiety wzgórz, na przestrzeni między miasteczkami Skałą i Pilicą, skąd wypływają ku różnym stronom: Warta, Pilica, Czarna Przem-sza i inne pomniejsze dopływy Odry i Wisły. Tu właśnie, W okolicy stacji Łazy i Rokitna Szlacheckiego, wsi leżącej przy samej drodze wiodącej z Łaz do Ogrodzieńca, wzniesienia nad poziom morza sięgają do 1480 stóp; drugim zaś najwyższym punktem pasma tego i wogóle całej wyżyny, jest taras między Rodakami i Ryczowem, (1600 st.), po nim zaś co do wysokości drugie miejsce zajmuje Smoleń (1536 st.) i wreszcie góra Podzamcze (stóp 1477) wznosząca się o dwie wiorsty na wschód od m. Ogrodzieńca, na której panują nad całą okolicą wyniosłe baszty i szare mury odwiecznego zamczyska.

Z kolei rzeczy, zobaczymy teraz, jak się przedstawia tło wspaniałych ruin, czyli najbliższy krajobraz. Otóż, jadąc drogą bitą od Łaz lub Zawiercia, (czyli od str. południowo-zachodniej), mijamy najsampierw płaszczyznę tu i owdzie lasem mięszanym zarosłą. Ujechawszy z ćwierć mili, wynurza się nagle teren pofalowany jak morze, niezliczonem mnóstwem wzgórz, na których bliżej i dalej, występują z pod płytkiej rodzajnej gleby mniejsze i większe, niższe i wyższe grupy szarych, ró-żnoksztaltnych skał. Odtąd droga między wzgórzami i kolosami kamiennami, wciąż się nam wije niby wąż, to znów się spina lub zapada w tajemnicze półcienia wyniosłej świer-czyny, a na grzbietach odsłania rozległe, przepiękne widoki. Po krótkiej i nienużącej jeździe (odległość od Zawiercia w. 7) minąwszy piece i kominy założonych tu w ostatnich czasach fabryk, (cementu, dachówek i odlewni żelaza) nagle na zakręcie drogi, uderza wzrok niby jakiś gród, cmentarz albo ogród rozległy o licznych bramach i wieżach a pełen świątyń, pomników i kaplic, po nad któremi odrazu ci się rzucają w oczy, górujące, ostro zarysowane dwie potężne baszty. Ogrodzieniec? Nie inaczej,— zamek to nas prastary już pozdrawia i wita ! — a w miarę przybliżania, wciąż rośnie, olbrzymieje, aż staje przed nami w pełnym majestacie, z całym orszakiem potężnych, zewsząd go otaczających skał. Rzuciwszy zblizka okiem na rozmieszczenie tych kamiennych kolosów, przychodzisz do wniosku, że nigdzie chyba nie daje się lepiej zastosować ów znany, dawnych Rzymian frazes: ,,w nazwisku tkwi znaczenie“ („nomen est omen“), jak tu właśnie, na terenie tej odwiecznej zewsząd skałami ogrodzonej warowni, przez co więcej niż pewno, że swą nazwę otrzymał.

Że kultura w ciągu kilku ostatnich stuleci, nie zdołała w zupełności zmienić piętna najbliższych zamczyska okolic, mamy dowód w cieka-wem dziele Ksawerego Liskiego, pod tyt. „Cudzoziemcy w Polsce“. (Lwów 1876). W niem, między innemi, czytamy, że podróżujący za panowania

Michała Korybuta, po krajach Rzeczypospolitej, Ulryk Werdun, o zamku nas interesującym, taką czyni Wzmiankę: ...„Przez piaski i krzaki przybyliśmy do miasteczka Kromołowa, a dalej taką samą drogą do Ogrodzieńca dwie mile. Jest to zamek, stojący na górze pomiędzy stromemi skalami i krzakami. Do niego należy wielki obszar kraju naokoło; własność Warszyckie-go“... Dziś, po latach dwustu czterdziestu z okładem, kierując się ku Ogrodzieńcowi, zwłaszcza z północy, od Olsztyna, Żarek, Kromołowa, albo z położonego w stronie południowej Olsztyna, widzimy w wielu jeszcze miejscach pustynne ławy lotnego piasku tudzież gęsto na miedzach i nieużytkach rosnący jałowiec. A przecież ustalenie tych lotnisk, w okolicach najgęściej w Kongresówce zasiedlonych, nie przedstawiałoby nazbyt wielkich trudności, byle tylko istniał u nas jakiś komitet robót publicznych oraz dozór a dbałość, jak tam, het! — za kordonem, na dalekiem pomorzu kaszubskiem, na półwyspie Heli...

U podnóża skalistej góry zamkowej,⁶) rozciąga się Wieś Podzamcze, stanowiąca niby przedmieście, m. Ogrodzieńca. Dolina śród której leży miasteczko, od północy, wschodu i południa, otoczona jest skalistemi, bezleśnemi wzgórzami,, w stronie zaś zachodniej, widzimy na znacznej przestrzeni, nizki, lesisty obszar, stanowiący obfity zbiornik wód, spływających z pobliskiej wyżyny. Nizina, o której mowa, wchodzi W skład północnego węzła wodnego olkuskiej wyżyny,⁷) z którego między Pilicą, Ogrodzień-cem i Kromołowem, wypływają trzy w różnych kierunkach rzeki, (Warta, Pilica i Biała Prze-msza), oraz liczne strumienie.

Z tego co się wyżej powiedziało, można już sobie łatwo przedstawić, że najbliższe okolice Ogrodzieńca, w których przyroda, widza, jeśli nie zadziwia, to unosi a często i przeraża, w miniaturze noszą na sobie wybitne cechy miejscowości górskiej. Jest tu jak na próbkę wszystkiego potroszę, a rozmaitość układa się w przedziwne obrazy. Gdziekolwiek okiem rzucisz, wszędzie na pagórkach bielą się zamki, dwory, wsie, kościoły, a w dzień pogodny, het, na widnokręgu, niby nieruchome, a ubielone na czubkach obłoki:

Jak potopu świata fale Zatrzymane w swoim biegu,

Stoją nagie Tatry w śniegu,

By graniczny słup zuchwale !“ (⁸)

Wskutek znacznego nad powierzchnię morza wzniesienia, wichry tu sobie hulają, jak tabuny po stepie dzikich koni, a wiosny znacznie bywają spóźnione. Nawet w maju i czerwcu, zwłaszcza gdy wiatr południowy zalatuje z Tatr, powietrze W porze dnia rannej, jest zwykle świeże i niezmiernie jędrne. Burze letnie srożą się tu takie, o jakich artyści marzą, a lirnicy śpiewają... lubo rolnicy płaczą nieraz, bo im znaczne sprawiają straty. Za każdym wystrzałem piorunu, wszystkie skały niezliczonym odbijają go echem, wszystkie jaskinie jęczą, a wąwozy i na wpół latem wyschłe strugi, zamieniają się naraz w rwące potoki i wściekle pieniąc huczą, jak gromkie okrzyki wydobywające się z gardła rozszalałych wojów. Niemniej groźne bywają tu i burze zimowe. Zdarza się bowiem, że miejscowości w kotlinach, między górami leżące, po każdej większej zawiei śnieżnej, są na czas pewien najzupełniej od reszty świata odcięte. Wszystkie wąwozy przez które zwykle do takich miejscowości drogi prowadzą, są wówczas zasypane śniegiem do powierzchni ziemi. W takich razach, czeka się do najpierwszej odwilży, lub do czasu, gdy wieśniacy do najbliższego kościoła ścieżkę naprzełaj wydepczą, inaczej, nawet konnego na pocztę nie sposób wyprawić.

Wyżej już wspominaliśmy, że Ogrodzieniec, broniący ongi Małopolskę od napadów z poza śląskiej ściany, leży na samej linii granicznej guberni i powiatu. Obok tych jednak, przechodzi tędy granica jeszcze inna, dawnością swą sięgająca w zaranie tworzącego się świata, granica gieologiczna. Ogrodzieniec bowiem, jak i większa część powiatu olkuskiego, leży jeszcze na grubym (od 203—300 st. w niektórych miejscowościach wynoszącym), pokładzie wapiennym formacji jurajskiej, ale nie dalej stąd jak o jakie pół Wiorsty w str. źachodn.—zaczynają się już wybitne pokłady formacji tryjasowej, (Kajper),⁹) które postępując ku st. Zawiercie, wszędzie się już charakteryzują występującym na powierzchnię ziemi piaskowcem, dolomitem, mar-glem i łupkiem gliniastym.

Wogóle pod względem gieologicznym cały obszar p-tu olkuskiego wraz z będzińskim stanowi dalszy ciąg Śląska. Formacja jurajska na tym terenie, podobnie jak i na Śląsku Górnym, przedstawia się tylko w dwu piętrach, z których środkowe (jura brunatna,) równiny tylko i pła-skowzgórza tworzy, górne zaś (jura biała,) przeróżne kształtem i wyniosłością skały. (¹⁰) Wapień, z którego skaty te powstały, jest czystym (bez domieszki iłu) węglanem wapna, stąd będąc niezwykle spoistym, wystawiony na działanie powietrza wcale się nie zmienia. Że tak jest, najlepiej tego dowodzą liczne zamki, pałace i świątynie z tego wapienia wzniesione, jak np. kościół Kainedułów na Bielanach, facjata kościoła Św. Piotra w Krakowie, a najdawniejszym bodaj przykładem są liczne ornamenty w kościele marjackim, które w przeciągu sześciu wieków najmniejszej nie uległy zmianie. Wapień o którym mowa i pod tym jeszcze względem godzien jest uwagi, iż od Krakowa i Tyńca, od Włodowic i Ogrodzieńca aż do Szwajcarji zachowuje jednakowy charakter mineralogiczny i jednakowe zawiera szczątki organiczne. Pionowa spa-dzistość tych skal malowniczych jest białą i pustą, lecz gdy tylko w jakiej wklęsłości zdoła się utworzyć warstewka naniesionej przez wichry i ulewy ziemi, wnet ją zaczynają pokrywać bujne zioła i krzewy.

Skały tutejsze w wielu miejscowościach obfitują w liczne nisze,- otwory, dziupla przypominające niekiedy kanały kominowe, oraz w jaskinie pojedyncze i w rozgałęzione pieczary. Te ostatnie niby tajemnicze mieszkania Faunów i Sylwanów, jedne we wnętrzu swem są gładkie, inne lasem stalaktytów zdobne niby w rzeźby sztuczne z kamienia i złota:

...„W nich cichość i noc wieczna rządzą

[wielowładnie;

Nigdy się tam dnia gwiazdy promyk nie

[zakradnie,

Ani księżyc srebrnego światła nie przepuści;

Szarpią się wewnątrz wiatry z głębokich

[czeluści

Słysząc ich świst okropny i ciągłe wydmuchy,

Mniemałbyś, że tam jęczą czarnych piekieł

[duchy“...

(Fr. Wężyk).

W rzeczywistości duchami tymi są niezliczone niedoperze, dla których miejsca takie, są ulubionem siedliskiem.

Nie myślę tu wyszczególniać tylekroć opisywanych grot Ojcowa i Złotego Potoku,- natomiast wspomnę, że z mniej znanych a znajdujących się w okolicy tutejszej, zasługuje prze-dewszystkiem na uwagę jaskinia w lesie rządowym pod Olsztynem, zwana przez lud miejscowy Studnisko. Położona w straży Zrę-bice, uroczysku Sokole, w stronie południowo-zachodniej od pieczary zwykle przez podróżników wraz z zamkiem zwiedzanej, ma kształt olbrzymiej studni, głębokiej stóp 114. Spuścić się do niej można tylko przy pomocy liny, przez otwór podobny do okna, którego długość nie wynosi więcej nad stóp 7, o 5-ciu szerokości. Ciekawa ta grota zaraz pod oknem rozprzestrzenia się do st. 40-stu, a rozszerzając się stopniowo dosięga st. 100 szerokości u samego

spodu. Z jaskini tej przechodzi się do drugiej, niemniej rozległej, ale znacznie niższej. Kształt ostatniej jest kopulasty, nieregularny, a wszystkie jej ściany pokryte licznerni stalaktytami i stalak-mitami. Osobliwością groty pierwszej jest kamień, naktóry przez długie wieki kapiąca woda wapienna uformowała stolik okrągły, gładki, na jednej nodze, mający 1^ stopy średnicy. Lud okoli-liczny dotąd utrzymuje, że w tej grocie schodzić się mieli niegdyś Arjanie dla odprawiania swoich obrzędów. Oprócz S t u d n i s k a, Wiesie tym, nieopodal, znajduje się trzecia znacznie mniejsza jaskinia, zwana Re jtarnią; obok zaś niej jeszcze jedna, we wsi Kusięta położona. Poza temi, dwie czy trzy groty znajdują się w dobrach janowskich, a jedna bardzo rozległa na terytorjurn folwarku Wancerzowa pod Mstowem; jaskinia ta, dopiero w połowie ubiegłego wieku (w r. 1847), odkrytą została. Również wielu zwiedzających te strony, nic a nic nie wie: o dwu jaskiniach między Trze-bniowem a Ludwinowem; o grocie poziomej z wejściem obszernem tuż nad powierzchnią ziemi pod zamkiem bobolickim; następnie o ciekawych jaskiniach we wsi Mirowie nad Wartą pod Mstowem; wreszcie o licznych ale niewielkich dziuplach pod Kroczycami i Rzędkowicami, gdzie na samym czubku wysokiej skały, znajduje się niezwykle oryginalna grota, przez lud miejscowy „O k i e n n i k i e m“ zwana. Godne zaznaczenia, że inna grota tego samego typu, lecz znacznie od wymienionej większa, znajduje się o 500 kroków od wsi kościelnej Skar-życe, na gruntach folwarku Lgota Murowana. W tejże skale, poniżej, mieszczą się dwie jeszcze obszerne jaskinie, jedna ponad drugą. Niedość natem, gdyż trzecie, podobnież dziwne igrzysko natury spotyka tu oko pod lasem. w którym się zameczek morski ukrywa; jest to skala naksztalt obeliska, zawierająca u Wierzchołka grotkę mniejszą od poprzednich. Kończąc niniejszy ustęp o jaskiniach, pozwolę sobie jeszcze, korzystając z praw służących przewodnikowi, zawrócić z czytelnikiem do Ogro-dzieńca, zkąd, po zwiedzeniu niezbyt obszernej ale pięknej grotki, zajrzymy jeszcze do pobliskiego Smolenia, celem obejrzenia jaskini zwanej Zegar, o której mówi podanie, iż w niej ukrywa się zegar wydzwaniający północ corocznie w wigilje: świętojańską i Bożego Narodzenia.

Szczątki organiczne zawarte w skałach są dla gieologa głównym wskaźnikiem w oznaczaniu warstw, z których się twarda skorupa ziemi naszej składa. Otóż w najbliższych łomach wapienia przy drodze z Podzamcza do m. Ogro-dzieńca, jak i po wszystkich polach okolicznych, znajdują się w wielkiej ilości skamieliny, charakteryzujące uwarstwienie tutejszej jury; najpospolitszym z nich jest Ammonites bip lex, mający na skorupie liczne żeberka bez przerwy od grzbietu w dół boku, a obok niego trafia słę dość często największy z tego gatunku Am. polyplocus z żeberkami przerywanemi

iZ

w połowie boku, jak niemniej ze spłaszczoną skorupą pokrytą sierpowatemi żeberkami i rowkiem wzdłuż boku Am. c a n a 1 i c u 1 a t u s, wreszcie, pokrewny tamtym a najrzadszy Am. triplicatus. Dalej, z pośród dwuskorupo-wych muszel najlicznjej tu się spotykają Brach i op ody, należące do rodzaju Terebra-tula i Rhynchonella. Z nich, zasługują na wyszczególnienie: najokazalsza Rhync. tri-lobata, składająca się jakby z trzech płatów i mniejsza od niej zw. R. s u b s i m i 1 e s. Do najpospolitszych należy Terebrutula b i-suffarcinata, gładka, podłużna, z dziurą na końcu zakrzywionego dziobka. Wszystkie wymienione tu Brachiopody w przeciwieństwie do Ammonitów, mają na sobie tak doskonale zachowane muszle, iż patrząc na nie, zdaje się, że przed chwilą wyjęte były z morza. Poza terni, w wapieniach miejscowych znajdują się właściwe tej formacji liczne gąbki, należące do różnych rodzajów i gatunków, jak np. Scy-phia clathrata, o postaci puharowatej, następnie Porospongia rnarginata, Cne-midium striatopunctatum i w. in. Nierównie rzadsze są w tej okolicy pięknie rzeźbione jeżowce (Cidarites coronata), natomiast o wiele pospolitsze są koralowce oraz kolanka łodygi lilji morskiej w kształcie pięknych gwiazdek.

Potężna dłoń wieków, — ulewy potopu,— „piorunów dłuto“— złożyły się na to, by ozdobnie wyrzeźbić pierwotną bryłę tej krainy, która

o ile jest bogatą w urocze widoki i pamiątki dziejowe, o tyle również kryje w swem łonie moc skarbów mineralnych. Nie gdzieindziej wszak, tylko w tym ubłogosławionym zakątku, znanym już w XIII stuleciu, a za Jagiellonów słynącym z kopalń srebra w poblizkim Olkuszu, rozwinąć się musiało w pełni nasze górnictwo. Tutaj podziśdzień w wielkiej jeszcze obfitości znajduje się galman, — tak w samym Olkuszu, jak i w Starczynowie, Bukowinie, Strzemieszycach, Żychcicach, Lgocie, Rogoźniku, Bolesławiu, Niesołowicach; tutaj też trafiamy na ołów, pod Wyrobiskami np., w Szczukowie, Sławkowie, Olkuszu i w. in. miejscowościach; tu od strony zachodniej, ze Ślązka Górnego ciągną się poza Dąbrowę i Modrzejów nieprzebrane pokłady węgla kamiennego. Poza bogactwami przytoczonemi, na terytorjum Ogrodzieńca tudzież wielu bliższych mu i dalszych wsi, miasteczek, folwarków, znajdują się grube łomy kamienia wapiennego w zupełności zastępującego cegłę, gdyż pod uderzeniem kilofu rozpadającego się w kostkę. Wapień z łomów położonych w zachodnio-północnej stronie poblizkiego Smolenia, przy drodze do Pilicy uchodzi za najlepszy. Jest pionowo uławicony, biały, z odłamem nieco żółtawym, a tak miękki jak opoka kredowa; nie zawiera prawie żadnych skamieniałości a po wypaleniu wydaje wapno białe, tłuste, łatwo się lasujące. Obok wapienia w najrozmaitszych gatunkach, drugim przepysznym materjałem budowlanym jaki się w Ogrodzieńcu

znajduje, jest piaskowiec drobnoziarnisty, biały, z którego w połowie ubiegłego wieku wzniesiono kościół w niedalekiem Gieble.

Wogóle, pod względem geologiczno-mine-ralogicznym, okolice Ogrodzieńca przedstawiają wiele szczegółów nader ciekawych. Tak np. na jednej piasczystej powierzchni w stronie północnej, znajduje się w niezbyt wielkiej obfitości krusz ołowiany, pomieszany z ołowiem metalicznym. Znajdowanie kawałków kruszu (¹¹) niejednokrotnie przeszło parę łutów ważących, naprowadzałoby na myśl bytności tego metalu w głębi ziemi w daleko znaczniejszej obfitości. Wziąwszy jednak pod uwagę, iż między znajdującym się tu kruszem spotyka się ołów czysty w postaci soplowatej, przypuścić można, iż w miejscu gdzie dziś piaszczysta rozciąga się łacha, niegdyś, być może jeszcze za Bonarów lub za Warszyckich, znajdować się mogła płóczka ołowiana.

Nie bez powodu, po opisie ziemi tutejszej, skał, jaskiń, gór Wraz z bogactwami, które się w niej mieszczą, przystępuję do opisu roślinności, która jako najniższy organiczny wytwór, jest właściwie najgłówniejszą ze składowych części przyrody,—częścią jej nie tylko najpożyteczniejszą, ale i najestetyczniejszą, — jej ozdobą najpiękniejszą, najbardziej wykończoną.

Szata roślinna, nadająca główny ton krajobrazowi, uwydatnia najbardziej charakterystyczne cechy każdej okolicy. Niebo, chmury, równiny, góry, wody—są tylko tłem, z którego, jak na martwych reglach tatrzańskich, Wiać będzie zgroza i smutek, jeśli go wdziękiem swym nie okrasi barwna szata roślinna. Liczne z pod skał tutejszych wytryskające krynice, opary unoszące się nad źródliskami, z których w przeróżne strony wartko biegną strumienie wody, jak kryształ czystej, wreszcie grube warstwy opoki przesyconej wieczną wilgocią, niezmiernie wpływają na florę miejscową, stają się przyczyną jej rozmaitości. Po tym ogólnym poglądzie, przytoczenie choć ważniejszych roślin, uwydatniających lokalne właściwości flory, powinno nas jako tako zapoznać z okolicą, nad którą dominują majestatyczne baszty Ogro-dzieńca.

Błądząc tedy pod murami opisywanych zwalisk, spotykamy tak ciekawe rośliny, jak: Cerinthe minor, Lathyrus sylvati-cus, dalej Asplénium Viride, Then-crium spicata, której czarne owoce są dla drobiu trucizną, a sama przyłożona do ciała, sprawia skutki wizykatorji. Oprócz tych, w wielu miejscach na pochyłości skał i gór okolicznych, natrafiamy znów na tak rzadkie w innych stronach rośliny, jak: Atropa belladona, Carlina acaulis, Chenopodium bonus Henricus, jak Cynanchum vince-toxicum, Epipactis palustris, Nepeta

nuda, wreszcie Prenantes murali s, Salvia verticillata, oraz wiele innych, ziomka (Fragaria vesca) tutaj zwłaszcza na spadach ku południowi zwróconych, często i we wrześniu jeszcze rodzi dorodne i smakowite jak w czerwcu jagody. Przechodząc do cienistych lasów, zdybać w nich możemy krom paproci bujnie tu wyrastającej: Cytisus ca-pitatus, Hypericum hirsutum, dalej La-serpitium latifolium, Trifolium ru-bens, Tr. flexuosum i wiele in.; zaś o kilka mil ku południowi w stronach Olkusza, dość często zauważyć się dają rośliny takie, jak: Colchicum autumnale, Drosera du-glica, Pinguicula yulgaris i wszędzie bardzo obficie rozkrzewiającą się na pokładach galmanu: Reseda lutea. Z roślin błotnych i wodnych na szczególne wyróżnienie zasługują: Equsetum limosum i Eq. palustre (Skrzyp), Heleocharis palustris (Ponikło), Iris pseudicorus (Kosacz), Lemnaminor (Rzęsa mniejsza), Limo-sella aquatica (Namulnik), Potamogeton notans i P. crispus (Wrzecznik pomarańczowy i pływający), Ranunculus divariatus, czyli Jaskier rozwarty i mnóstwo powinowatych gatunków. W tern miejscu nie od rzeczy nadmienić, że mleczna białość, zwłaszcza o poranku wiosennym lub po deszczu tutejszych skał, nie jest im właściwa, bielą je bowiem gęsto całą powierzchnię okrywające porosty, takie jak: V e r-rucaria calciseda, Variolaria deal-bata i V. lactea. Niekiedy znów bardzo ma-

Po-

lowniczo skały te przyozdabia trawa F e s t u c a glanca, (podobna do t. zw. Koziej brody), która ukazując się ze wszelkich wgłębień i najwyższych szczelin, często gdy skała kształtem swym przypomina jakąś fantazyjną postać, dorabia jej czuprynę, brwi, Wąsy lub brodę. Nao-statek, dla odtworzenia sobie najogólniejszego obrazu flory miejscowej, dodać należy, że w lasach tutejszych, przeważnie mieszanych, oprócz sosny, świerku, brzozy i buku, które nad inne-mi panują, występował do nie dawna, zaginiony obecnie, piękny jak marzenie modrzew, a z liściastych górują dęby, osiny, historyczne, miłe sercu naszemu olszyny, wierzby pospolite, cieniste wiązy, klony, jawory, woniejące czeremchy i trześnie. Z krzewów wreszcie najpospoliciej podszywających tutejsze lasy, wymienimy : jałowiec (wyrastający na lotniskach w piękne piramidy), następnie kruszynę, tarninę i trzmielinę, wreszcie bez koralowy rosnący tu nawet na wysokich skałach, a obok niego zatrzęsienie leszczyny, jeżyn, malin etc. Obok jednak wyżej wymienionych pospolitaków, wyrasta tu na miejscach skalistych (zwłaszcza w pobliżu wsi Zrębice ¹²), krzew pierwszej wielkości i jeden z najrzadszych, zwany Kło k o c z-ką paciorkową (Staphylea pinnata) z którego twardych, jak kość słoniowa pestek, wyrabiają paciorki, koronki i różańce, przez lud nabożny powszechnie używane.

Wogóle, gdziekolwiek się zwrócisz, widzisz tu społem najrozmaitsze drzewa, krzewy, rośliny, które głęboko zapuszczając swe korzenie w szczeliny opoki, krzepko się i okazale rozwijają, dekorując z wdziękiem bajecznym i z wielką różnobarwnością tutejsze skały, góry, wąwozy, doliny. Słowem, jak słusznie Wężyk nadmienia, jest to kraina:

...„na której łono natura wspaniała,

Wszystkie skarby swych darów z hojnością

[wylała“.

Samo się przez się rozumie, że roślinność bogata jest wielce ulubionem siedliskiem najrozmaitszych istot ze świata zwierzęcego. Już w samym Ogrodzieńcu, wśród ruin, — pisze Adam Wiślicki ⁹)— oddzierając miękki kobierzec murawy, spotykamy się z obfitemi gatunkami nader rzadkich ślimaków. Tutaj to pośród wiecznej wilgoci żyje zatoczony Helix 1 a p i-cida i nieco doń podobny Hel. faustina, z jedną ciemniejszą pręgą na grzbiecie. Dalej, na każdym niemal kroku znajdujemy pięknie prążkowanego Hel. hortensis, obok rzadkiej żółtej odmiany tegoż samego ślimaka. I tu znów natrafiamy rozliczne gatunki tych żyjątek, jako to: Hel. austriaca, Hel. fru-

y) „Księga Świata“ Rok 1856, Cz. 2, str. 340.

tic um, Hel. ne m orali s i obfite Clausilia plicatula, że już nie wspominam o najpospolitszym jadalnym ślimaku (Hel. pomaria).

Po lasach tutejszych i nad wodami, takie jest zatrzęsienie najrozmaitszych owadów, że należałoby wydać chyba osobne dziełko, aby je z dokładnością sumienną opisać. Wobec tego nie pozostaje nam nic innego, jak wyszczególnić tu niektóre tylko z owadów najrzadszych i najpospolitszych. Otóż, w maju zwykle, liście jesionów gęsto obsiadają, oprócz chrabąszczów, kantarydy; miejscem zaś ulubio-nem dla Tettigo metra obliqua są tak rozpowszechnione w tej okolicy buki; dalej, na dębach można niekiedy zoczyć rzadki gatunek skoczków Issus coleopratus, gdy na jałowcach często przebywa Tettigo metra Virescens. Jelonek (Lucanus cervus), nie zalicza się do rzadkich tej okolicy owadów a szczypawki najrozmaitsze niemal co krok spotykasz. Z tych ostatnich, bodaj że do najpospolitszych należy: Carabus violacens i C. auronitens; również bardzo często zdybać się można z Procrustes coriacens i Cor.L i n n a e i. Na suchych pagórkach leśnych, z muchowatych trafiają się ładne okazy z rodziny T ryp eta, tamże z pluskwowatych lubi przebywać rzadki i ładny Lygaens eques-t r i s, przytem sporo przeróżnych pasikoników i skoczków. W dolinach, ponad potokami i łąkami, okrom innych, można często zauważyć łątkę Agrion Virgo, z motyli dziennych:

Hiparchia s i b i 11 a i S a ty r u s stygnę. W tych samych miejscach natknąć się również można na okazałego wołka, Molytes tusco macu latus, którego urocza djlina ojcowska jest najulubieńszą siedzibą. Wogóle twardo-skrzydlatych i motyli tak nocnych jak i dziennych jest tu moc nieprzebrana, a niebrak również i pająków, z pośród których, tak rzadki gdzieindziej Trogulus nepaeformis daje się dość często zaskoczyć. U podnóża wreszcie skał, pod warstwami gnijących liści, doszukać się można sporo znanych, a nawet mniej u nas znanych wijów, jako to: Craspe-dosoma polydesmoides, Iulus dispar, Polyxenus lagurus etc.

Z gadów, te same gatunki tu przebywają co i wszędzie w południowej Polsce: nad potokami ukrywa się wąż pospolity, Cal über 1 a e V i s, żyjący żabami.

Nieliczne tutejsze rzeki do rybnych nie należą, w nich jak i w wielu stawach dworskich poławiają się zwykłe szczupaki, karasie, karpie, okunie, płotki, a z rzadszych jeden tylko pstrąg (C y p r i n u s p h o x i n u s), przebywa w wodach z pod skal wytryskających o nizkiej temperaturze.

Z ptaków zasługują na wymienienie kryjący się po lasach cichszych: cietrzew, tudzież przepiórki i kuropatwy. Po winobraniu na Węgrzech, nieraz w wielkiej ilości zlatują tu kwiczoły. Jastrzębie i inne drapieżniki unoszą się zwykle nad górami i w miejscach otwartych.

Gromady wron i kawek tu i owdzie gnieżdżą się po lasach, a sowy i puhacze w dziuplach starych drzew i w odwiecznych ruinach. Z ptactwa błotnego, zwłaszcza na łąkach nadrzecznych, przebywają bekasy, dubelty, chruściele, bąki, kszyki i słomki. Bocian, jak i jaskółka, jest towarzyszem chat wieśniaczych. Z ładniej upierzonych trafia się żołna, dudek i wilga. Dzięcioły twardemi dzioby wytrwale kują w lasach. Obok niezrównanego koncercisty słowika, wszystkie ogrody, gaje i zarośla obsiadają gwarne a niezliczone roje przerozmaitych śpiewaków, charakterystyczny głos drozda (T u r-dus tnusicus) zwykle nad niemi góruje. Do bardzo tutaj pospolitych ptaszyn należy Pliszka wo-larka (Metacilla boarula) wraz z kulczykiem (Fringilla serinus). Wreszcie w skalistych miejscowościach gnieździ się kopciuszka, (Sylvia thilisjoraz Turdus saxatilis.

Przechodzę naostatek do zwierząt ssących, których ongi, w stronach częstochowskich była taka obfitość, iż królowie z poblizkiego Krakowa często tu zjeżdżali na łowy. W pobliz-kich np. Krzepicach (obecnie powiat wieluński), za panowania Wazów był rozległy zwierzyniec, (założony z polecenia Zygmunta III przez marsz, w. kor. Mik. Wolskiego), w którym, oprócz in.iej zwierzyny, samych danieli do 1600 sztuk chowano. Rozciągał się ten zwierzyniec wzdłuż na :7o a wszerz ¹/₂ mili, a w około otoczony był wysokim parkanem, do którego utrzymywania wyznaczani byli zagrodnicy ze wsi Iwano-wia, Złochowic, Opatowa i Dankowie, wchodzących w skład starostwa Krzepickiego. Piękność położenia nad rzeką Liswartą, gaje drzew rozlicznych, rozkoszne łąki i zwilżające je strumienie, liczne domki, altany, strzelnice, niezwykle przyozdabiały królewski ten zwierzyniec.

Obecnie, po tylu wiekach, z wyrąbaniem znacznych przestrzeni leśnych, zwierzyny łownej, zwłaszcza grubszej, niewiele już pozostało; mimo to w okolicach Ogrodzieńca i w ogóle na przestrzeni powiatu istnieją jeszcze z drapieżnych: wilk, lis, kuna leśna i domowa, wydra oraz borsuk-jaźwiec (Ursus m eles). Ze zwierząt właściwie łownych w leśnictwie rzą-dowem Olsztyn i Olkusz, jak mi mówiono, znajdują się jeszcze jelenie, a w lasach prywatnych zjawiają się,—lubo nieliczne, sarny; wodzą się i dziki tam, gdzie buk z dębiną przeważa. Zając tutejszy, tak jest wygimnastykowany, że będąc w opałach, wskakuje na najwyższe skały, dla myśliwca i psów całkiem niedostępne. Oprócz szaraka z pocztu drobnych ssaków wyszczególniam jeszcze: wiewiórkę, jeża pospolitego, tchórza, łasicę i mysz leśną.

Kończąc krótki zarys miejscowej fauny, dla ścisłości wspomnę o zwierzątku zamieszkującem w wielkiej liczbie jaskinie tutejsze oraz baszty odwiecznych zamczysk; jest niem nietoperz, przez lud miejscowy zwykle gackiem zwany. Nocnego tego latawca znane tu są dwa gatunki, mianowicie: Podkowiec mniejszy (Vesper til-io hipposidores, Vel Rhinolophus bi-h as ta tu s), tudzież t. zW. niedoperz wielki, nryszak (Vespertilio murinus). Pierwszego długość przy rozciągniętych skrzydłach wynosi cali 10, drugi znacznie większy dochodzi nieraz do ³/₄ łokcia. Oba zawieszone w dzień nieruchomo na wszystkich ścianach tutejszych pieczar, z nadejściem nocy wylatują na żer i długo poza północ krążąc ponad ziemią, straszą przesądnych mieszkańców okolicznych wiosek.

mmmmmm

III.

Miasteczko Ogrodzieniec

oraz miejscowości w pobliża zamczyska położone, wraz z ich zaladnieniem.

Treść: Uprzemysłowienie stopniowe okolicy. Położenie Ogrodzieńca i jego wygląd; kościół z r. ! 793 fundacji Tomasza Jaklińskiego. Obszar Ogrodzieńca i jego zaludnienie. Droga do zamku, Dobra ogrodzienieckie, ich rozległość. Podzamcze i niszczyciele zamczyska. Głośny ongi „cud" na pobliskiej skale. Charakterystyczne rysy mieszczan i wieśniaków okolicznych: zajęcia, obyczaje, stroje dawniejsze i nowoczesne; zalety stałe, wyrażone słowami Wincentego Pola.

R¹!

1 x ozejrzeliśmy się poprzednio w terytorjal-■ nem, przyrodniczetn otoczeniu starożytnego Ogrodzieńca, zbadaliśmy geo-graficzno-fizjograficzne położenie prześlicznego zakątka ziemi krakowskiej, j i Nie można wprawdzie twierdzić, ażeby cały bez wyjątku obszar prastarej naszej dzielnicy był naszym Meksykiem, na-szem Peru, jak się Gołębiowski w roku 1827 wyrażał,—kopalne bowiem bogactwa stron niektórych — kruszcowe, kamieniarskie, węglowe—nie w pełni są dotąd wyzyskiwane. Z tern wszystkiem, nawet pod przemysłowym i eksploatacyjnym względem, kultura ostatnich lat kilkudziesięciu—zwłaszcza na pograniczu Śląskiem, poczyniła tu znaczne postępy, walcząc z zale-gającemi niegdyś dokoła piaskami i nieużytkami, usuwając gdzieniegdzie jałowce, osadzając na wapiennych Wzgórzach warsztaty rękodzielnicze i fabryczne. Po drodze np. z Zawiercia do Ogrodzieńca spotykamy po stronie lewej piece wielkie, dużą fabrykę żelazną, nieco zaś dalej, przy szosie, piece cementowe, fabrykę dachówek cementowych i t. p.—a wszędzie do koła tej przedsiębiorczości technicznej powstają powoli osady, zakładają się miasteczka, wre ruch handlowy. Są to, ma się rozumieć, wyjątki. Co do samego miasteczka Ogrodzieńca, do którego obecnie wjeżdżamy, przedstawia się ono jeszcze—niemal po wiejsku. Tak zwana po dzisiejszemu „osada“ schludna i gęstemi sadami ocieniona, leży w zagłębieniu nad Czarną Przem-szą, nie zasługującą tu jeszcze na nazwę rzeki— jest bowiem zaledwie strumieniem. Obszerną nizinę, na której powstała mieścina, z trzech stron, mianowicie od południa, wschodu i północy otaczają bezleśne z bielącemi się skalami Wzgórza, z których sączące się wody kierują się na zachód, tworząc wśród poblizkiej lesistej doliny zbiornik całkiem naturalny. Minąwszy wesołą uliczkę, przy której po obu stronach bielą się domki mieszczan-rolników, stajesz na nazbyt aż rozległym jak na taką mieścinę rynku, w poprzek którego, na wzgórku rzuca się w oczy wielki murowany budynek, będący niegdyś przybytkiem Bachusa obsługiwanym przez pejsatego kapłana, a obecnie jest w nim, po zniesieniu karczem, zajazd z herbaciarnią i kilka kramików. Na przeciwległym końcu miasteczka wznosi się ładny kościół murowany pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego, otoczony dookoła murem i wieńcem drzew cienistych ⁵). Zbudowany on został w roku 1793, (na miejscu, gdzie przedtem przez długie wieki stał kościółek pod wezwaniem Ś-go Wawrzyńca), przez ówczesnego dziedzica, pod-sędka ziemi krakowskiej, Tomasza Jaklińskiego, ostatniego z panów rezydujących w murach po-

9 Spaloną przed paru laty wieżę, w r, b. (1915), odbudowano staraniem miejscowego proboszcza.

JJ

blizkiego zamku, a za którego staraniem, król Stanisław August, przywilejem z r. 1774 nadał miastu prawo odbywania corocznie dwunastu jarmarków. Portret olejny Jaklińskiego, malowany na płótnie, w niezłem jeszcze zachowaniu znajduje się po dziś dzień w zakrystji tego kościoła. Oprócz świątyni parafialnej²), Ogrodzieniec posiada obecnie następne instytucje: szkółkę początkową ogólną, schronisko dla kalek, kasę wkładowo - zaliczkową, oraz urząd gminny. Domostw naliczają 200 z okładem, mieszkańców około 1400 ³). Z zakładów przemysłowych jest tu browar, cegielnia, piece wapienne, młyn wodny. Mieszczanie ogrodzie-nieccy, poza rolnictwem trudnią się przeważnie mularstwem. Do miasteczka należy ziemi ornej, ląk, pastwisk 1661 morgów.

Opuściwszy mieścinę, która więcej niż pewno wzięła od zamku swą nazwę, udajemy się na wschód do odległych o ćwierć mili ruin. Droga prowadzi przez rozciągającą się u stóp góry zamkowej wieś Podzamcze, stanowiącą jakby przedmieście zwiedzonego co tylko grodu. Włościanie tutejsi nie są zamożni, grunta bowiem podzameckie (ogółem mórg 723), do żyznych nie należą. Osad gospodarskich wieś liczy 46.

) Parafja ogrodzieniecka liczy dusz przeszło

2500.

³) W r. 1827 było 102 domy, mieszkańców 780; W r. 1864 domów 162 i do tysiąca mieszkańców, W tern 163 żydów.

Za Jaklińskiego i następnych posiadaczy, którzy opuściwszy walący się zamek, mieszkali w przytulonym do góry zamkowej dworze,— w skład dóbr ogrodzienieckich, oprócz miasteczka wchodziły folwarki: Podzamcze i Karlin oraz wsi dziewięć, jako to: Podzamcze, Karlin, Kiełkowice, Żelazko, Szrubarnia, Morus, Józefów, Ryczów ¹³) i Centurja. Ogółem przestrzeń należąca do państwa ogrodzienieckiego wynosiła 20,327 morgów, z których w r. 1864 przy tak zw. „nadziale“ odeszło do włościan (osad 242), mórg 4,205. Pozostało zatem przy do-minjum mórg. 16,122, (ornej m. 6261, leśnej m. 8677, poza tern łąki, ogrody, nieużytki), z których gdy po r. 1870 zaczęto majętność Wyprze-dawać na kawały i kawałki, nie pozostało wkrótce ani morga. Tym to sposobem dobra się rozpadły,—istnieć ostatecznie przestały.

Żegnając się z placem, na którym wznosiły się doniedawna budynki folwarczne, godzi się stwierdzić, że właściciel, od którego dobra te w pierwszej połowie XIX wieku nabył światły ziemianin Kozłowski, pomimo, iż miał pod bokiem łomy budulcowego kamienia, rozkazał rozebrać na zamku jeden z najpiękniejszych

bastjonów i z materjału stąd otrzymanego wystawił na folwarku... owczarnię!

Przykładów podobnego u nas barbarzyństwa, gdybym nie szanował zdrowia czytelników, przytoczyć bym mógł tysiące...

Adam Wiślicki, który te okolice „pod względem przyrody i fabrycznego ruchu“, w połowie ub. wieku opisał, (Ob. „Księga Świata“. R. 1856), między innemi wzmiankuje, że... „chciwość Żydków i mieszkańców okolicznych niesumienną ręką ograbiła zamek ogrodzieniecki z wszelkich ozdób sztuki“—i dodaje—że „pysznie rzeźbione sztufy kamienia ciosowego“, widzieć można było wówczas w ręku mieszczan Ogrodzieńca i Pilicy.

Starsi włościamie podziśdzień zwracają uwagę przybyszów na skałę zwróconą ku traktowi, której w połowie zeszłego wieku karczmarz miejscowy użył do haniebnej spekulacji. Rzecz, mówiąc najźwięźlej, tak się miała. Na pomie-nionej skale pewnego razu wśród ciemnej nocy, ukazał się wizerunek Bogarodzicy ogniście świecący. Gdy wieść o tern obiegła z końca w koniec okolicę, zaczęły się pod cudowną skałę zbiegać zewsząd tłumy. Zjechały władze kościelne na miejsce zdarzenia, a odkrywszy oszustwo, wykonane z pomocą świecącego się w ciemnościach fosforu, rozkazała natychmiast wizerunek zniszczyć. Taki był finał głośnego W swoim czasie ogrodzienieckiego cudu.

Mieszczanie tutejsi, których chłop szydnie przezywa łykami są Wielce nabożni, oszczędni, skrzętni, zapobiegliwi. Dawniej, wielu z pomiędzy nich kierowało się na zakonników i księży. Aspiracje podobne mimo wpływów ujemnych, nie wygasły i dotychczas; dla rodziny z której kapłan wyszedł, sąsiedzi żywią niekłamany szacunek. Zmiana atoli w obyczajach odbywa się równie szybko — jak i w strojach. Mieszczki w początku jeszcze ostatniej ćwierci ub. wieku, chodziły w białych, niekiedy bogato haftowanych chusteczkach, w gorsetach oraz kaftanikach czarnych, do stanu, z pelerynkami. Stateczniejsi zaś „obywatele“, kładli od święta płaszcz modry, długi z peleryną, nakrywając głowę cylindrem siwym o fasonie z epoki ks. warszawskiego. Dziś okazów takich więcej w pamięci, niż w rzeczywistości.

Sporo mieszczan zajmuje się skupowaniem po wsiach okolicznych jaj, odprzedawanych ży-dom-hurtownikom. Ludność wiejska pracowita, trzeźwa, niemniej od mieszczan nabożna i oszczędna. Pomimo to wielu włościan w pogoni za grosiwem, emigruje, jeszcze więcej wychodzi na zarobki do fabryk okolicznych, do Zagłębia dąbrowskiego, lub do Prus na letnie roboty. Do ciesielstwa, koszykarstwa, bednarstwa — uzdolnieni są bardzo. Kobiety w pracowitości nie ustępują mężczyznom, same sieją, żną, młócą, mierzwią, wożą, a nieraz spotkać możesz śmiałe dziewoje, pędzące wierzchem raźnie ku stokom, kędy codziennie konie swe poją.

Wracając na chwilę jeszcze do strojów, nadmieńmy, że przed pół wiekiem, a nawet i później chłop miejscowy ubierał się w siwą sukmanę, (latem w białą, płócienną gunię), W długą niby żupan, modrą, że stojącym kołnierzem, spinaną na guziczki mosiężne kamizelę, a przepasawszy się szerokim skórzanym pasem, nakrywał głowę kapeluszem czarnym, w lecie zaś słomianym. Kobiety obwiązywały przycięte kędry chustką barwną, jako Zawojem, z pod którego wyglądały na czole drobniutkie ząbki białego czepca; wdziewały obok tego kieckę wełnianą w paski, kaftanik modry, fałdowany od tyłu z pelerynką; a miast chustki, zarzucały zapaskę na plecy. Obecnie, wieśniacy, za wyłączeniem ludzi sędziwych, strój odwieczny poniechawszy, ubierają się z miejska.

Tym, coby pragnęli zasięgnąć nieco więcej szczegółów o życiu, zajęciach, zwyczajach tutejszego ludu, o podaniach jego, pieśniach i w ogóle o literaturze ustnej, radzę zajrzeć do sumiennie opracowanej monografji Michała Fe-derowskiego p. t. „Lud okolic Żarek, Siewierza, Pilicy“, (Warszawa, 1888, tom. dwa). Tu zaś poprzestając na charakterystyce powyższej, pozwolę sobie podeprzeć i ozdobić ją słowami niezrównanego pieśniarza:

„O! z tym ludem, ojców Boże!

Nim w spoczynku głowę złożę,

Dozwól jeszcze siać i zbierać,

'-s

Oo

Lub gdy nie dasz przy nim pożyć, Dozwól przy nim choć umierać,

I strudzone kości złożyć“.

(Winc. Pol).

IV.

Zamek ogrodzieniecki.

OPIS ZWALISK.

Treść: Dzieło przyrody a dzieło rąk ludzkich. Skalny grzbiet ogrodzieniecki, jako jedna z odnóg Karpat. Ogólny widok ruin i stan ich obecny. Mur obwodowy, strażnice. Wrota wjazdowe w murze okolnym i zjazd. Podwórzec wielki, „zewnętrzny“. Brama zamkęwa. Dwa łączne korpusy zabudowań z dziedzińcami wewnętrznymi. Rozkład komnat w zabudowaniu większem, „mieszkalnem“—i mniejszem czyli „rycerskiem“. Resztki wieży wartowniczej. Strzelnice, baszty ochronne. Zwaliska w świetle wspomnień i wrażeń. Malowniczość ruin, gra świateł i ech; fantastyczność skał. Legendy: o „denarkach“ i o „bonarkach“. Zamierzchła przeszłość zamku.

v«

.# -

wn

If

»

■sâ'j

42

J**#    '

|C f

i|i *

;,y A

I. ■ ■.I

1 '

rr-jé

Fnt. M. Rudnicïi.

ZEWNĘTRZNY WIDOK ZAMKU OGRODZIENIECKIEGO

OD STRONY ZACHODNIO-POŁUDNIOWEJ.

(Część t zw. rycerska, poza nią widać komnaty zamkowe).

„Ruin posępne pustkowie Na twego ducha jakiś ciężar wali...

Lament puszczyków i pohuki sowie Śpiewały grobów pieśń i — zamek smutny W blaskach miesiąca stał jak duch pokutny“.

(Kazim. Gliński).

7 y

*— amętnie połamane zbocza wyżyny skal-"* nej, na którą droga od strony miasteczka powoli się wspina, nie dozwalają czas długi oku ogarnąć całości potężnie rozłożystego wzgórza. Tern wspanialej za J l to przedstawi się ono, gdy nareszcie ujrzymy się na jego grzbiecie. Roz-Ji rzucone wśród głazów dziwnie poszarpanych, zwaliska zamku dumnie strzelające w górę ostrymi swymi złomami, nie tylko pociągają uwagę turysty, ale ją pochłaniają, podbijają. Kto, kiedy i w jakich widokach wyzyskać zdołał położenie tak od natury uposażone we właściwości obronne, niedostępne prawie, — pytania te, zdumiewając, zaciekawiają każdego. Na kreślącego te słowa, ruiny twierdzy ogrodzienieckiej i jej posady wspaniałe, wywierały zawsze, szczególniej zaś w wieku

młodocianym, wrażenie ogromne, niewysłowione. Ilekroć ujrzałem się w obliczu olbrzymich tych szczątków,—świetność dawnych naszych czasów i sędziwa powaga ich zabytków chylących się ku upadkowi ogarniały mię nie tylko podziwem, ale i smutkiem. Zastanowienie, rozwaga chłodna, chęć do rozpamiętywań i badań, przychodziły nie zaraz,—zaczarowanie, zachwyt, uniesienie nie prędko ustępowały miejsca studjom i poszukiwaniom spokojnym.

Z resztek wielkości minionej, z ocalałych i dochowanych podziśdzień zwalisk, przekonywamy się, że zamek ogrodzieniecki służyć musiał nie tylko za twierdzę od przyrodzenia samego już wskazaną ’i obwarowaną wznoszącą się do 1400 m. nad powierzchnię morza, ale też i za miejsce stałego zamieszkania, zabaw, turniejów rycerskich.

Nie tak jeszcze dawno nie trudno było wyśledzić resztki dwu wałów ochronnych, okalających zamek. Wały te, przeważające dzieło rąk ludzkich, tak samo jak i główne zabudowania twierdzy środkowej, prowadzone były od jednych skał do następnych i kierunkiem swym, zarysem głównym wskazują, że od początku, od samego niejako założenia swego, stanowić miały dwa warowne obwody zamku. Na narożnikach obwodu, bliższych od twierdzy środkowej, zachowały się na skałach, dla obserwacji i obsługi wartowniczo-wałowej, pewnego rodzaju b a s t j o n y czyli strażnice. W zasadniczych, ustrojowych swych kształtach, stra-

STRAŻNICE SKALNE (bastjony) W MURACH OKALAJĄCYCH RUINY ZAMKU OGRODZIENIECKIEGO.

żnice owe skalne, widoczne są jeszcze dzisiaj; Wznoszone one były nie tylko w widokachh faktycznej obrony od najść i napaści, ale też i do rozpalania na nich ognisk sygnalizacyjnych, przestrzegających przed niebezpieczeństwem, Wołających o odsiecz, zapowiadają; cych wyprawę, festyn, zamknięcie lub przerwanie „potrzeby wojennej“. Niecono te ognie, oczywiście, na najwyższych wierzchołkach skał, ażeby na wypadek alarmu znaki forteczne zagarnąć mogły najdalsze kręgi zaludnienia okolicznego. Podróżni zastanawiają się zwykle nader pilnie nad budownictwem, cyklopowem zaiste, niektórych strażnic, składających się z ogromnych brył, czyli calców skalnych, od kilku do kilkunastu sążni szerokości, które osadzone, oprawione niejako bywały w mur obwodowy, wysoki w niektórych miejscach do piętnastu łokci. Strażnice skalne, wystające i stromo sterczące nad wałami, sięgały od spodu do posad zamczyska, spajały się z niemi organicznie, jako odrostki ich jednorodne, jednolite.

Na cały obszar twierdzy, obwiedzionej dokoła murem i strażnicami skalnemi, złożyły się: 1) wielki, około siedmiu morgów powierzchni obejmujący podwórzec i 2) dwa połączone z sobą zabudowania zamkowe, z dwuma wewnętrznymi dziedzińcami. Jedno z tych zabudowań, większe, przeznaczone było na zamieszkania, których wspaniałość daje się wymiarkować i dzisiaj jeszcze; drugie nieco mniejsze, służyło dla pomieszczenia rycerstwa. Wjeżdżało się na po-dworzec przedzamkowy, wielki, wrotami głów-nemi zachodniego obwodu, czyli „wału“ strażniczego. Opodal, w obmurowaniu okólnem części południowej, dolnej podwórca, był otwór węższy, wyjazdowy. Od oszańcowania zachodniego i od wrót wjazdowych, przez podwórzec w górę, droga wspinała się stopniowo pod samą bramę zamkową.

Bramy tej, o ile ze wszystkiego miarkować należy, bronił most zwodzony. Po nad bramą mamy gzems, o który opiera się ornament z r. 1530, dwa prostokąty, ujmujące tablicę z uchami renansowemi; w prostokątach—dwie głowy, trzymające W paszczach koła ze wstęgami kartuszowemu Wyżej—gzems, oddzielający parter od 1-go piętra. W samym portalu, na tarczy lewej umieszczony "herb Bonarów; na tarczy prawej—herb zniszczony. Sama zaś po-mieniona tablica kamienna nad bramą nosi na sobie napis, niezbyt dziś wyraźny, z trudnością odczytać się dający; brzmi ten napis według mojego odtworzenia :

SEVERIN BONAR DE BALIC ^ E IN OGROD £ INIEC^ OYCOVKAME NEC£ 35VPPARI ”BVRGRABP ET MAGN’ PROCVRATOR CRAC’ BIE CEN: ^’CHOVIEN’ RAPSTEN’ CAPITAL AFVNDAMENTIS EREXIT.

rS*i&

i-

i\* «

ÜTv

5«

4'*

pr- '

■l■

fi» A;. '•'

»!

'i.V

r \

■ s#

.'N

HS-*3853

Llxv- *

kM^m^ÊÈà

sa

Fot M. Rudnicki.

WEWNĘTRZNY WIDOK PODWÓRZA ZAMKOWEGO OD STRONY PÓŁNOCNEJ,

ZE ŚLADAMI KOMNAT.

*-

i-

•*

i

i

Czyli w przekładzie:

Seweryn Bonar z Balic | W Ogrodzieńcu, Ojcowie, Kamieńcu, Żupnik, burgrabia i | (pełnomocnik) wielkorządca krakowski, bie | cki, zcho-wski, rapsztyński sta | rosta, z fundamentów wzniósł. |

W tejże wieżyczce powyżej bramy, znajduje się niewielka izba sklepiona, na której ścianach gdzieniegdzie przezierają zaledwie Widniejące ślady ornamentyki freskowej.

Wchodzi się przez bramę na dziedziniec czworoboczny, ujęty w zabudowanie parupię-trowe, którego ściana od strony południowej osadzona została na dużej obmurowanej skale, dźwigającej zarazem, od strony wewnętrznej, dziedzińcowej, gruzy schodów na pierwsze piętro. W ustosunkowaniu odpowiedniem, po drugiej stronie ściany, od wschodu, są ślady schodów, również niegdyś wiodących na piętro, kędy — jak się ze szczątków domyślać wolno, istniały krużganki prowadzące do odzielnych komnat tegoż pierwszego piętra. Najobszerniejsze i najwspanialsze z tych komnat znajdowały się, o ile się zdaje, od strony północnej. Ugrupowanie komnat drugiego piętra wzorowane było na rozkładzie komnat pierwszego piętra. W pozostałych, bocznych skrzydłach zabudowań zamkowych, mieściły się szeregi izdebek i pokoi tak zadziwiająco małych, iż nie sposób prawie nam dziś pojąć, jakim sposobem ludzie ówcześni, niepośledniego wzrostu i dobrej tuszy, poprzestawać mogli na podobnych celkach; brak sufitów w pokoikach utrudnia wszakże bliższe określenie wątpliwości mieszkalnych. To tylko pewne, że nie zbywało celkom na cieple: były w nich bowiem piece z kafli zielonych, których kawałki nie trudno odnaleźć w gruzach rumowiska.

Dolna część zabudowań posiadała od strony północnej sklepione podcienia, zniszczone dziś do tego stopnia, że niepodobna wyrozumieć, czy miały pomiędzy sobą jakąś komunikację i do czego służyły. Pozostały jedynie ślady wejść do piwnic i podziemi zamkowych. Dziedziniec rezydencjonalnej tej części zabudowań zamkowych — za mały na turnieje lub jakiekolwiek zapasy, które też najprawdopodobniej odbywały się na podwórcu głównym wjazdowym.

Zachodnie skrzydło dwupiętrowej budowy, łączące część mieszkalną zamku z t. zw. częścią rycerską, posiadało okrom komnat mieszkalnych kaplicę, przylegającą do ściany południowej. Na dziedziniec rycerski przechodziło się zapewne wprost z części mieszkalnej, czyli rezydencjonalnej. Od strony zachodniej zamku znajduje się wązka, wysoka brama, poza którą niżej położony koiytarz sklepiony prowadził na dziedziniec rycerski. W korytarzu spostrzegać się daje kilka sklepionych zagłębień bocznych z otworami przeznaczonymi na wyloty śmigownic. Obecnie dostać się ztąd zaledwie można na dziedziniec rycerski po przez zawalone przejścia. Zabudowanie posiadało niezawodnie odpowiednią ilość

V,->.

;•«;

i;

»VJ

.v‘*

M ■ ■.***-* *«œ

?FifcïWSIï^

^    * . * .T-i

mm

r***

Fot. M. Rudnicki.

BRAMA WJAZDOWA DO ZAMKU OGRODZI EN IEC Kl EGO, NAD KTÓRĄ WIDAĆ TABLICĘ Z HERBAMI BONARÓW.

V

0

'

m

Od strony północnej dochowało się podmurowanie kwadratowe, na którego rogu wschodnim dokładnie się rysują ślady zrujnowanej baszty. Zamek upiększało kilka także innych baszt okrągłych, których wierzchy opatrzone były blankami obronnymi. W jednej z takich baszt, mianowicie od strony południowej, dotrwały w górnej części szczątki wiszących schodów, komunikujących się z tarasem Wieży — grożących niestety obecnie zawaleniem się nie-uniknionem. Natomiast, od strony północnej jesteśmy w stanie w pełni zachwycać się pięknością, mocą, wspaniałością budynków zamkowych w ogólności, zaś poszczególnie szczątkowym wdziękiem kamiennych obramowań okien. Tu również, stosunkowo najdobitniej występują znamienne cechy gotyku przesnutego renesansem. Znawcy nie wahają się utrzymywać, że część zamku od dziedzińca rycerskiego wzniesioną została w czystym stylu gotycko-Włoskim. Przy odnawianiu zabudowań za dni Seweryna

izb na pomieszczenie żołnierzy, nietylko gotowych do obsłużenia w porę, w wypadkach alarmu, armat tam umieszczonych, ale i do stanięcia przy Widocznych dotąd wylotach, przeznaczonych dla śmigownic; wyloty owe spostrzedz się dają w ścianie od strony zachodniej,—że zaś są one na wysokości kilkupiętrowej, ztąd wniosek uzasadniony, że u tej ściany dobudowane jeszcze być musiały galerje drewniane, komunikujące się wzajemnie, tudzież pomieszczenia dla żołnierzy.

Bonara, styl ten, uległszy modyfikacjom, albo spaczony, albo i zatracony został.

Serce się ściska, mimowolne westchnienie wyrywa się z piersi, gdy się widzi dawne zabytki naszej świetności zapadające bez ratunku, z każdym dniem głębiej—w gruzy i w czy-chającą na nich nicość zapomnienia, wskutek karygodnej obojętności i poniewierki występnej... Jak dotąd, trzyma się to jeszcze, imponuje nawet przybyszowi — wędrowcy efektownością niektórych zjawisk {zewnętrznych, przeważnie zmysłowych, grą świateł barw, dźwięków. Ale i gra ta częściej wzmaga smutek i gorycz myśli, niż je utula i łagodzi. Zbierzemy tu, na zamknięcie opisu zwalisk ogrodzienieckich jedną i drugą wiązankę takich odgłosów i odwzo-rów efektownych, stanowiących nieraz ozdobę naszego piśmiennictwa, lecz nie przynoszących większej ulgi troskom i zaniepokojeniom teraźniejszości o dalsze losy tego, co nam lepsza przeszłość przekazała do zachowania i rozwinięcia, do naprawy i udoskonalenia.

Wdzięk, malowniczość, niezwykłość tej ogrodzienieckiej wyniosłości skalnej, stanowiącej w określaniu przyrodoznawczo - naukowem jedną z odnóg Karpat ich odrośl wyskokową, grzbiet barczysty nierówno ścięty, garbami najeżony, cudowność metamorfozy naszych wrażeń prostych i powszednich na wyobrażenie odświętne i poetyckie, polega przedewszystkiem i najbardziej na tern, że jak przed laty wyrażał się Adolf Dygasiński (w „Kurj. Warszawskim“,

•1

■/Ś*

fei

m

tam

Éâ

Fot. M. Rudnicki..

ŚLADY SCHODÓW Z PODWÓRZA NA PIERWSZE PIĘTRO«

V

?

*

.1

À

a w powtórzeniu pośmiertnem, w „Ziemi“,) ruiny zamkowe „tak się w Ogrodzieńcu upodobniły do okolicznego otoczenia opok i głazów, że nieraz, zwłaszcza z oddalenia, trudno odróżnić co jest skałą martwą, a co dziełem rąk ludzkich". Gdy wspiąwszy się na szczytową płaszczyznę góiy zamkowej, rozejrzymy się z niej dokoła, panorama otaczających zwalisk i spiętrzeń skalnych, przeobraża się w jakąś muzealność czarodziejską, w jakąś Wizję zachwyconą, ogarniającą zmysły i duszę przybysza. Tworzy się coś w rodzaju pospolitego ruszenia wież, kopuł, figur, kolumn,—potworów apokaliptycznych, stężałych i w kamień na wieki zaklętych, a przecież—przysiądz byś gotów— ruszających się, żywych, żyjących, wybierających się W pochód, czy też już może po domach się rozchodzących w powrocie z wyprawy. Plastyka mitologiczna nasuwa zagadnienia niewyczerpane, dopomina sie o rozwiązania żywotne, do nieskończoności urozmaicone. Pod wpływem ciszy głębokiej i uroczystej, lub też wśród szemrania i szumu prądów powietrznych, to zawodzących żałośnie, to znów weselej z krakowska pośpiewujących, ordynkom domysłów i złudzeń nie masz końca.

Przodują kawalkadzie dwie wyrocznie, dwie smuklejsze siostry-skaly, wygładzone, wypłukane przez zawieje, słoty i deszcze, czyściutkie, świeżutkie jak przebudzony ze snu urok przyszłości obiecanej, kojącej,—dwa posągowe pomniki przestrogi i wieszczby wieków minionych, trzymające się z sobą niemal pod ramię i poufnie opowiadające sobie nawzajem przygody i nieszczęścia domowe ostatnich przed upadkiem mieszkańców wstrząśniętego, zawalającego się zamczyska... Wróżb tych przezroczystość mąci z przeciwka, zachmurza ten oto sfinks ponury, świdrujący przenikliwość wieszczek zagaslemi ślepiami i narzucający ich jasnowidztwu do rozwikłania szarą, skłóconą zagadkę przeznaczeń bliższych, najbliższych, jutrzejszych... Przy sfinksie, tuż zaraz, niby jego komentarz nieodzowny, olbrzym jakiś bary swe w kabłąk wysilił i złorzeczyć zdaje się gniotącym go i nas nikczemnościom, czy też tylko niezdarnościom czasów bieżących... A mnich ten opasły, w kapturze, jakież to nieuniknione uzupełnienie wyspowiadanego przed skonaniem i rozgrzeszonego in extremis—na pobojowiskach rzekłbyś maciejowickich—tłumu w zbrojach nawpół jeszcze rycerskich, ale i na pół już. wieśniaczych!... Z boku, na ustroniu, szydercza maska złośliwie przetrząsa nikłe kądzie-lowe i pajęczynowe niemal sprężyny przewrotów dziejowych, drwiąc niemiłosiernie ze skamieniałej zatwardziałości rozumów tegocze-snych... „Niepodobna oprzeć się myślom—zapewniał w konkluzji Dygasiński,—że przyroda z samowiedzą i celowo powyciosowywała ogro-dzienieckie te postacie i sceny symboliczne z brył nieczułych — gwoli dania nauki istotom czującym i czułym..."

Tak jest, bezwątpienia,—chętnie się wierzy i tej celowości i tej samowiedzy przyrody. Szkoda tylko, że wyluszczyć naukę z łupiny granitowej, ciężej nieraz, niż uwolnić „z pod władzy złych duchów“ ową mogiłę, o której znacząco i wymownie opowiada jedna z legend gminnych, wykwitłych na niedalekich stąd cmentarzyskach pilicko-siewierskich, a może i u samych skalnych podnóży Podzamcza-Ogrodzień-ca. To w każdym razie niewątpliwe, że o poszczerbione progi i o poszczerbione, przeświecające stropy zamczyska ogrodzienieckiego, sens moralny baśni gminnej podziśdzień bez skutku łopoce rzeźbiono - omszałemi skrzydełkami potrzeby wydostania się na szersze światło dzienne, na rozleglejszy horyzont tłumaczenia i wykładu historjozoficznego. „Niegdyś—zapewnia przedziwna ta legenda — mieszkało w zamku ogrodzienieckim dwu braci, a zwano ich Denarkami... (nie Bonarkami?...) Przed śmiercią, która ich miała jednocześnie zabrać, polecili oni, żeby ich w jednym nadzwyczaj głębokim grobie, na zamku, razem pochowano. Spełniono ich życzenie, a przez długie, długie lata mogiły tej strzegło czterech wąsatych wojaków, którzy stojąc tuż nad grobem, wciąż poświęcanemi szablami odpędzali złych duchów, dniem i nocą napastujących miejsce, w którym dwaj bracia znaleźli wieczny spoczynek“. (Michał Federowski, „Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy“, Warszawa 1889, str. 324 t. Il-gi).

Jeżeli teraz, wniknąwszy w treść istotną

powyższego podania gminnego, zważymy, że w usposobieniach ludu polskiego, od niepamiętnych czasów przeważała skłonność i tendencja do ujemnego w ogólności tłumaczenia wszelkiej działalności możnowładczej na stanowiskach takich, jakie przed wiekami zajmowali bracia Bo-narowie, synowie odnowiciela i fundatora znacznej części Ogrodzieńca— nie rozminiemy się z wlaściwem zacieniowaniem legendy o Denarach, gdy ją zespolimy z innym lokalnym szczątkiem tradycji gminnej, wręcz, otwarcie i najkate-goryczniej oskarżającym Bonarówtym razem, nie zaś Denarów, że byli: „rozpustnikami, ukrywającymi się przed prawem w jaskiniach zamkowych, jako sępy lub jastrzębie ukrywają się w swych gniazdach“ (z notât Federowskiego). W histo-rycznem piśmiennictwie polskiem, w działach powszechnie dostępnych, utartych, zasłużoną wzię-tością się cieszących, Bonarowie z epoki zyg-muntowskiej zażywali dotąd nieposzlakowanej sławy jako skrzętni i zabiegliwi administratoro-wie. W obec wersji gminnej, rodzi się pytanie, azali w danym wypadku nie chodzi o kon-trawersję podstawową, tę która osadzona na dnie dziejów naszych, nie prędko jeszcze zostanie wyrównaną w zupełności... Mówimy o antytezie, o odwrotności poglądów i dążeń między Polską rycerską, szlachecko państwową z wieków VIII -XVI, a Polską ludową, pracowicie się wyrabiającą od końca Wieku XVIII.

Zstąpmy do głębi. Kto wie, może nawet w przeszłości Ogrodzieńca znajdzie się jakieś zdziebełko rozwiązania, które skuteczniej niż czterej „wąsaci“ wojownicy odpędzić zdoia napastnicze złe duchy z mogił Denarków,— czy też Bonarów oraz ich następców bliższych i dalszych.

’

V

✓

*;

IV.

¹

) Wężyk „Okolice Krakowa“.

²

) Marja Sandoz.

³

) O ile mi wiadomo, akta te z biegiem lat, znalazły się w zbiorach jeżewskich ś. p. Zygm. Glogera, a W chwili gdy to piszę, wraz z calem archiwum złożone zostały przez sukcesorów w krakowskiem Muzeum Narodowem, z zawarowaniem wydania na ich korzyść całej rękopiśmiennej spuścizny zgasłego przedwcześnie badacza.

⁴

) Notaty o których mowa, jak mnie wieść do-* chodzi, złożone zostały w roku bieżącym w Aazeam Narodowem w Krakowie.

⁵

) Liczne i ciekawe szczegóły o zamkach piastowskich, przytacza Długosz pod rokiem 1269. (Obacz dzieła Długosza w wydania Przeździeckiego T. III, str. 398, w tłom. polsk.). Sumienny opis dawnych zamków drewnianych na Rusi, daje nam ftichał Grabowski, w dziele swem: „Gkraina dawna i teraźniejsza“ (str. 151). O grodach z doby piastowskiej obszernie się rozpisuje Stan. Smolka, w dziele: „Mieszko Stary i jego wiek“ (str. 123 i 144), tudzież Zeissberg w „Dziejopisarstwie Polskiem“, T. I, str. 152. O zamkach znów? na Litwie, podaje szczegóły ciekawe zasłużony Konstanty hr. Tyszkiewicz, w książeczce p. t. „Wiadomość historyczna o zamkach, horodyszczach i okopiskach“. Wilno, 1859. Sporo również opisów krótszych i dłuższych znajduje się u J. (Ir. Niemcewicza w dziele p. t. „Podróże histo-

⁶

) Zasłużony gieolog Zeyszner, górę tę zowie Podzamczem.

⁷

)    Z węzła południowego, pochylonego ko Wiśle wypływa parę tylko pomniejszych strumieni, z któtych największy Prądnik, uprowadzający wody słynnej z piękności doliny Ojcowa.

⁸

)    Wincenty Pol.

⁹

) Poktady kajpru wychodzące ze Śląska Górnego przechodzą granicę Kongresówki między Kozieglowami a Siewierzem i w kierunku wschodnio-połudn., w półokrągłej niemal linji (Koziegłowy, Włodowice, Kromo-łów, Ogrodzieniec, Łazy), wrzynają się coraz się zwężającym klinem w pokłady jury, i dochodzą na południu niemal do Olkusza.

¹⁰

G) Jurę brunatną zauważyć tu można pod postacią gliny szarej z pokładami żelaziaka gliniastego (Ammoni-tes Parkintoni), na polach ciągnących się na północ, ku Włodowicom w pokładach zaś jury białej, jak i wszędzie aż ku Wieluniowi, występują białe margle wapienne (Ammonites Cordatus), jak niemniej, niewyraźnie uwarstwiony spodni wapień skalisty, (Bhynchonella labucosa), oraz biały, wierzchni wapień zbity, z wydzielinami bulwiastemi czarnego krzemienia i rogowca. (Rhynchonella trilobata).

¹¹

) Pisze o tem Adam Wiślicki w „Księdze Świata“ R. 1856, cz II, str. 341.

¹²

) Wieś parafialna, o wiorst 14 na południe od Częstochowy.

¹³

) Na terytorjum tej wsi znajduje się niewielka skata, na której widoczne są ślady istniejącego niegdyś muru. Włościanie opowiadają, że na skale tej, Bonar, zaczął wznosić zamek, atoli bies zazdrośny jego dostatkom, zamiarowi się temu sprzeciwiając, rozwalił rozpoczętą budowę.

Dzieje zamku Ogrodzienieckiego ZARANIE PRZESZŁOŚCI.

Treść: Zawiązki historji faktycznej na tle ba-jeczności pierwotnej. Źródła archiwalne; akta familijne w zbiorach Rokitna szlacheckiego. Starodawne warownie w początkach wieku XIV u wierzchowia Warty, Pilicy i Czarnej Przemszy. Gniazdowa siedziba Włodków ogrodzienieckich; od nich kupcy krakowscy Ibram, Piotr Salmo-nowicze nabywają znaczny obszar dóbr ich, wraz z Ogrodzieńcem, aktem krakowskim z r. 1470. Na progu XVI stulecia Salmonowiczów zastępują Pileccy-Granowscy. Powrót Włodków w r. 1501. Przed r. 1523 nowi nabywcy: Jan i Seweryn Bonarowie. Pochodzenie Bonarów, wywyższenie się ich nadmierne, zasługi państwowe i lokalne. Oni czy nie oni założycielami zamku ogrodzienieckiego? Zofja Bonarówna i Firleje; posag jej i potomstwo. Mikołaj Firlej w roku 1669 sprzedaje Ogrodzieniec Warszyckim. Sre-dniowieczność ogrodzieniecka przełamuje się odtąd na stronę przeznaczeń nowożytnych.

V V-

ajeczność unosi się u nas nie tylko nad “• mogiłami, ale i nad kolebkami; roztacza się ona dokoła początków Polski, towarzyszy więc i początkom Ogrodzieńca. Na jedną z mar takich, poprzedzają-l    cych zapewne zawiązki zamku ogro-

t    dzienieckiego, powołał się był przed

laty w swych dziełach Juljan Bartoszewicz, wysnuł z niej Konstanty Majeranowski swą powieść, nader zrazu poczytną, niebawem zupełnie zapomnianą. Powtarzały i streszczały Bartoszewicza rozmaite nasze czasopisma, między innemi pamiętny z r. 1869 ilustrowany kalendarz Ungra. Głosiła kalendarzowa ta Wersja: „Za czasów Krzywoustego przebywała na zamku w Ogrodzieńcu Witysława, przecudna dziewoja, siostrzenica hetmana Skarbimierza, który zachwycony jej urodą zapałał ku niej szaloną miłością i pomimo, że był już w sędziwych latach chciał jąkoniecznie poślubić.Niebacząc na wstręt i błagania Witysławy, dziad obmierzły zmuszał młodziuchną dzieweczkę do nienawistnego związku, a jej narzeczonego Piotra Szczebrzyca, którego Witysławie przeznaczyła matka na męża, wtrącił do więzienia w swym zamku ojcowskim. Dopiero Krzywousty, odkrywszy spiskowania hetmana, Ojców szturmem zdobył, Skarbimie-rza pozbawieniem dostojeństw i wyłupieniem oczu ukarał, Witysławę uwolnił i z umiłowanym Szczebrzycem połączył, nadawszy do posagu Wi-tysławy, którym był Ogrodzieniec — zamek ojcowski“.

Klechda klechdą, to i nie dziw, że około r. 1863 rozwiała się, rozchwiała, pogrążyła się W otchłań klęsk i wstrząśnień krajowych, wcale ł pod żadnym względem nie urojonych nie mitologicznych, choć przypominających nieco i czasy Krzywoustych i niektóre przejścia Wi-tysławy... Mniej barwne, znacznie natomiast trwalsze i z pewnością owocniejsze są poszukiwania ściśle historyczne, naukowe. Nie przychodzą one jednocześnie bez mozołów, bez wy-sileń i zawodów, o których świadczy nasz „Słownik geograficzny“ ujmujący początki Ogro-dzieńca w zwięzłe ramki następującego opisu: „Zawiązkiem osady była niewątpliwie warowna siedziba szlachecka, wzniesiona jeśli nie przez przybysza niemieckiego, to przez czeskiego lub morawskiego szlachcica, którzy osiedlając się W Polsce, powznosili w tych stronach wiele takich (jak Ogrodzieniec) siedzib...“ Poza kwe-stją nawet zawiązków (uciążliwszych od innych), w dalszym toku zdarzeń, nie zawsze jeszcze w pełni dopisywały mi badania, choćby najskrupulatniej prowadzone archeograficzne i archiwalne, ale w każdym razie przyniosły one nierównie więcej i o wiele ciekawszych i ściślejszych pod względem historycznym faktów w porównaniu z temi, które Baliński z Lipińskim w swej „Starożytnej Polsce“, a po nich „Słownik Geograficzny“ przytacza.

Wprawdzie, w dawniejszych poza wiekiem XVII aktach kościelnych, czy to najbliżej miejscowych czy okolicznych, wzmianki przeszłości Ogrodzieńca uległy bodaj czv nie całkowitej zatracie. Również w późniejszych dokumentach miasta Pilicy przyczynki historyczne w nader wązkim tylko zakresie odnaleźć się dały. Natomiast spuścizna familijna, odwieczne papiery dworu w Rokitnie, listy, kwity, fascykuły sądów grodzkich po Kazimierzu hr. Szem-beku (bracie mojego dziadka po kądzieli, który był właśnie sędzią grodzkim w Lelowie), rzuciły znacznie więcej światła, lubo przeważnie na skoligacenia i stosunki majątkowe dziedziców opisywanego zamku i dawnych rodów z sąsiedztwa ogrodzienieckiego.

Z zestawień erudycyjnych wynika, że szereg zamków warownych od Krakowa ku Częstochowie, w okresie bezpośrednio następującym po odpadnięciu Szlązka od Polski, wzniesiony został w pewnej odległości od granicy ówczesnej; kierowano się w tern widokami spójniejszej i gromadniejszej obrony wspólnej, tudzież potrzebą rychlejszego, sprawniejszego porozumiewania się w wypadkach trwogi, sygnalizowanej z pomocą rozpalanych ogni. Podczas alarmów takich chroniła się też do zamków i bezbronna ludność pobliższych włości. Kresowe losy krainy i jej twierdz obronnych podzielał też i gród ogrodzieniecki, strzegący

9°

w mocnej spółce ze Smoleniem i Olsztynem wierzchowin, kędy początek biorą Warta i Pszem-sza. Z miejsc, od natury niełatwo dostępnych oddawna korzystać musieli posiadacze tych pierwotnie pustych obszarów, zakładając w nich swe siedziby, w ten czy inny sposób obwarowane, „ogrodzone“. Na urwiskach skalnych naszego Ogrodzieńca uwił sobie przypuszczalnie w początkach lub połowie wieku XIV — ród Włodków, zwanych Ogrodzińskimi lub Ogro-dzienickimi, których kronikarze nasi wyraźniej wspominają pod r. 1584. Rok 1585 zaznaczony został przez A. Dygasińskiego na podstawie jakoby Długosza (bez wskazania edycji) w luźnym artykule p. t. „Zamek w Ogrodzieńcu“, powtórzonym z „Kurj. Warszawskiego“ przez tygodnik „Ziemia“. Jednym z pełnomocników Jagiełły w układach z Krzyżakami, r. 1414, był Baltazar z Ogrodzieńca, podkomorzy sandomierski ¹). Z tegoż domu pochodzić miał — w przypuszczeniu, że to nie był ten sam Baltazar, słynny ówczesny wojownik Bartosz Włodek Ogrodzieniecki, wzięty pod Chojnicami, w d. 18 września r. 1454 do niewoli przez Krzyżaków ²). W r. 1470 Włodkowie Ogrodzienieccy

') „Codex epist. Vitoldi (nr. DLXXI, str. 278), cytowany przez M. R. Witanowskiego („Sami sobie“, 1900, str. 269).

²) Dom Ogrodzienieckich opisuje Niesiecki, III, 424. O krzyżackiej niewoli Bartosza Wspomina Bielski, kronika, ed. 1579 (str. 40*, 404) Zob. nadto: Kromer, wyd. Błaszkowskiego (str. 460).

9i

sprzedali (vel odstąpili, „resignayit“) zamek swój z dwoma miastami i przyległemi wsiami mieszczanom krakowskim Ibramowi czy Imbramowi i Piotrowi Salomonowiczom za ośm tysięcy florenów węgierskich czystego, ważkiego złota („auri puri“). Umowa cesyjna znajduje się w aktach grodzkich krakowskich (księga XVI, r. 1470); przytaczamy tu, z pominięciem pospolitej tamtoczesnej formalistyki wysłowienia notarjalnego, nazwy majętności ogrodzienieckiej: „Castrum Ogrodzieniecz et Włodowicze“ —tudzież wsie: „Rudniky, Parkoszowicze, Góra, Nadolicze, Podleschani, Parwa, Rodaky, Kiel-kowicze, Wysolko, Wysoka, Niegowonicze et mediam Klucze“... Od Salomonowiczów dobra przechodzą, na samym progu XVI stulecia, w posiadanie Pileckich ¹), leliwczyków (później Granowskimi zwanych), z których Jan był wojewodą sandomierskim. Po zgonie wojewody Jana, posiadłość podzieloną została w r. 1501, pomiędzy jego trzech synów: Mikołaja, Jana i Stanisława. Zamek ogrodzieniecki i Włodowice, z trzynastu wsiami w krakowskiem i in-nemi posiadłościami W Chełmsczyźnie ł Prze-myslskiem, dostały się Mikołajowi. W ciągu dalszych (od r. 1501) lat 22-ch, fo jest, przed r. 1523, do dóbr ogrodzienieckich wracają—nie wiemy jaką drogą—Włodkowie, na krótko jednak. Nabywa je właśnie około r. 1523 Jan Bonar, burgra-bia i żupnik krakowski, starosta rabsztyński etc.

Zanim się z tą nową ogrodzieniecką dy-nastją poznamy, nie będzie od rzeczy uzupełnić, aczby najpobieżniej, niektóre szczegóły podane o dynastach poprzednich. Wspomniany przed chwilą parokrotnie ród Włodków wydał dawnej Polsce niemało znakomitości. Najgłośniej zasłynął w dziejach cześnik krakowski, który w sierpniu r. 1585 znajdował się, wraz z Mikołajem Bogoryą, kasztelanem zawichost-kim i innymi dygnitarzami, w przesławnem poselstwie wyprawianem na Litwę do Władysława Jagiełły, bawiącego podonczas w Krewie; chodziło o przygotowanie i zawarcie unijnego paktu Korony polskiej z ówczesnym wschodem europejskim, o wstęp do Horodła z r. 1413 i Lublina z r. 1569. Któryś z Włodków piastować miał godność biskupa krakowskiego. Za panowania Aleksandra posiadali zameczek w Morsku, w sąsiedztwie Włodowic i stąd czynili liczne najazdy. Leliwczycy Pileccy zażywali również wielkiego rozgłosu głównie z powodu rozległych, należących do nich włości. Ogrodzieniec, pogranicznie stykający się z siedzibą ich gniazdową Pilicą, vel Pilczą nie długo wszakże jak widzieliśmy był ich własnością. Czy jednocześnie, obok bogactw, nie zbywało im i na znaczeniu historycznem?... — Kromer (księga XVI, 593) wzmiankuje, że z Pileckich pochodziła właśnie Elżbieta, poślubiona na-samprzód opolskiemu książęciu Olbrachtowi; owdowiawszy po roku pożycia z nim, wyszła w r. 1340 za Wincentego Granowskiego

z którym miała syna Jana, wojewodę sandomierskiego; wreszcie tertio Voto, pojęła za małżonka króla Władysława Jagiełłę — i jej to staraniem Jan Granowski otrzymał tytuł hrabiego na Pilicy, skąd usankcjonowanie miana i dostojeństwa tych Pileckich - Granowskich.

Dygnitarskie stanowiska dawniejszych właścicieli Ogrodzieńca, nie zagrodziły przecież wcale drogi do ich zamku przed Bonarami aczkolwiek cudzoziemskiego byli autoramentu i łacnie z tego powodu w ustach ludu wychodzili na frymarczących, wyzyskujących dusigro-szów: Denerów, Danerów, Denarów, Denarków... Miejsce pochodzenia Bonarów, Bochnarów, czy też Bonerów, podawane bywa spornie. Bielski (kroniki str. 507) utrzymuje, że przybyli za Kazimierza Jagiellończyka z Niemiec, Niesiecki, ze swojej strony zapewnia (1,139); iż zawieruszyli się do nas z Helwecji; z innych znów wskazań wypada, że pierwotną ojczyzną Bonarów był Ingerinanland. Genealogje te zgmat-wały się jeszcze bardziej w piśmiennictwie pol-skiem pod koniec wieku XIX, gdy Jan Matejko wystąpiłzportretem najznakomitszego z Bonarów, Seweryna, przedstawionym niżej, publicystyka gotową była wówczas osadzić Bonara—ab ovo niemal—w Krakowie. Przed samą wojną franko-niemiecką 1870—71 r. „Tyg. ilustrowany“ podając matejkowską podobiznę Seweryna Bona-ra, pisał: „Bonarowie Vel Bonerowie, nazywający się także Bochnarami, była to słynąca z bogactw rodzina szwajcarska, która dorobiwszy się z kupiectwa wielkiego majątku, o d w i e k ó w osiadła w Krakowie. Przodkowie jej już za króla Ludwika, pod koniec XIV-go wieku, rej wodzili między mieszczanami krakowskimi, a Paprocki, jako rajców wylicza w r. 1385 Mikołaja Bochnara, w r. 1396 także Mikołaja, zarazem żupnika krakowskiego, który miał być synem Nawoja (Stefana) podkomorzego krakowskiego“...

Bądź co bądź, za protoplastę przeszczepionej na grunt polski gałęzi Bonarów, historycy i pamiętnikarze nasi powszechniej uważają Jana Bonara z końca w. XV i początków XVI.

Wbrew niewymotywowanym nieco późniejszym gadkom gminnym—należał wtedy Jan do najcelniejszych mężów stanu, do gwiazd pierwszorzędnych panowania Kazimierza Jagiellończyka, Jana Olbrachta, Aleksandra. Majętność swą Ogrodzieniec w ziemi krakowskiej nabył on już jako dygnitarz znany, poważany. Zygmunt I, poczytując zamożność jego za owoc dość zgodnie przyznawanej mu przez mieszczan podwawelskich rządności, przybrał go do swej rady przybocznej i wielkorządcą mianował. Stanowisko nie było bynajmniej tytularne. Tamto-cześna ekonomika państwa, a snadź i kraju, znajdowała się w stanie omal że nie opłaka-mym. Dobra koronne poodłużane i pozastawiane; nieład i idące tuż za nim ubóstwo Wzmagały się niekiedy do stopnia, iż najpierwszych, elementarnych potrzeb dworu monarszego nie było czem opędzić; opłata służby królewskiej

r\

f/

V^.,

• v/ /Æ-'* \r S

XSlrf

L jpfp=| ®

i«i

/<

v/^r-v

Ml

; '''»Jâ

:-,-w

ks v

.V

■$

r.

jaw»

^.IjBp

hIJMB

fm

fl

SSai

fi.

[f

Ç9H

r».

:V

WrÂ

s*

liii ;]

JH

LV

h la.

",

'ù\

i IL

\)

ï'

ÿ.

p si&M

SEWERYN BONAR WIELKORZĄDCA KRAKOWSKI, KASZTELAN BIECKI, PAN NA OGRODZIEŃCU.

(Rysował Jan Matejko podług pomnika znajdującego się w kościele Marjackim w Krakowie.

i

ï.

*

zalegała od lat wielu... Jakże się Bonar do sprawy zabrał? — jak się dokoła naprawy za-krzątnąl? — Zaprowadził-li odnówcze porządki w funkcjach wyłącznie rządowych, czy też raczej sięgał nieco głębiej, do zrębów, choć, jeśli nie do posad zamożności powszechnej,,pospolitej“?... W odpowiedzi, historja nasza nie szczędzi reformatorowi pochwał głośnych, z nadmiarem równoważących głuche, minorowe tony pomruków, szemrań, skarg gminu na ucisk, wyzysk, chciwość, drapieżność. Powykupował Bonar z zastawu myta i realności koronne, na co wyłożył... przeszło sto tysięcy dukatów; dworzanom królewskim powypłacał zaległości i zasługi bieżące, wynoszące razem do 200,000 złotych polskich; poskromił i ukrócił nadużycia; w latach 1520—22 przeprowadził znaczne ulepszenia w kopalniach olkuskich; uregulował i technicznie ułatwił dobywanie soli w Wieliczce i Bochni. Znacznie przez to podniósłszy dochody publiczne, pozyskał w dodatku prawo bicia monety z wymownym dla swego nazwiska „B.“... („bonarki denarkowe“, czy też „de-narki bonarkoweWzmocnił i zasilił tą drogą zasoby skarbca, ożywił w kraju cyrkulację pieniężną. Potomność zawdzięcza mu obok tego odnowienie królewskiego zamku na Wawelu, dokonane pod kierunkiem włoskiego architekty Lori. Wzniósł nadto wiele gmachów, twierdz, kościołów — i śmiało stawiany bywał za wzór do naśladowania działaczom następnym, późniejszym. Syt zaszczytów i nagród, obdarowany żupnictwami tudzież starostwami przynoszącemu olbrzymie intraty, (między innemi ks. oświecimskiem), zmarł Jan Bonar w r. 1522, przekazując nabytki i pożytki kolosalnej swej fortuny— synowi... (według niektórych kronikarzy synowcowi) Sewerynowi, któremu—oczywiście—nie trzeba już było dobijać się, kołatać do łask monarszych. Piastował Seweryn urzędy najrozmaitsze, sukcesyjne i no-wozdobyte; był kasztelanem bieckim, żupnikiem i Wielkorządcą krakowskim, starostą rap-sztyńskim, Czechowskim, ojcowskim, oświęcimskim, Zatorskim... Dla naszego przedmiotu niepoślednią wagę posiada fakt, iż obok fundacji zamku odrzykońskiego, przyłożył się Seweryn Bonar do zaokrąglenia, uzupełnienia fundacji twierdzy w Ogrodzieńcu, w której część zamku dobudował. Pozatem, przyozdobił kaplicę Ś-go Jana w kościele N. Marji Panny w Krakowie, i tam też dwa cenne pod Względem sztuki pomniki, dwa nagrobki—dla siebie i swojej żony—w r. 1538 wystawił... Nagrobki tylko, bo co do grobowca, w którym r. 1549 na wieki spoczął, zaszła wątpliwość, która prawdopodobnie potężnie wzmocniła kilkakrotnie tu potrącone uprzedzenia naszego pospólstwa do imienia Bonarów: oto rozgłośnie i szeroko pomawiano i posądzano Seweryna o potęgowanie rozwielmożniającego się wtedy w Polsce arja-nizmu, osobliwie zaś o sprzyjanie kalwinom. W obozie inowierców, okoliczność ta—ma się rozumieć — dodawała tylko animuszu panegiri-kom i panegirystom. Wołali i wołają oni po dzień dzisiejszy: „Postać to w historji polskiej świetnie jaśniejąca! Cóż to za opiekun uczonych, co za orędownik piśmiennictwa!... W czasie, kiedy Seweryn, w pełni życia na dobro powszechne obracał swe dostatki, nie było pi-

Ar y \V r*r#-n\    pnf.Ji* : prfp¹'*?.

piiypnti    W&'KS d( rwX* Cr^rmW, '/^W /? -Trfrm dt{pip)'fit mjpt#

fie >» y’a\<S~ ł1W 'woymr Nrü? rc-mvi'rr^ ßjlLrfi fyÿ&h    -V ■ ßtrxri Ajvrrn

ru r-rr^

CpetywĄSpvk    rŹ&yp/'

■ fÏÏufWjt, 'v’r^txkrtf (putrp' 0Awn«/»? 't^YP'Urf^ Qr^yvir^tZrp/Uuî <h Tig <pîpb rltipp vj -/Pt -T? Jrnkf {îwnf    Ar L

~^\*C ft4 -éitLQ; -Kt*7l'flo 'ÜAp- Arm» 'lofV CU^hitfr'rC

pfy- S<^r->4^r    • rT/**"**    ' .

^Ii'    b

' ff - ~/v    • V- '

Foi. M. Rudnicki.

AUTOGRAF SEWERYNA BONARA.

sma drukowanego, w Polsce i za granicą, któ-reby nie brzmiało jego chwałą. Wszyscy śpieszyli przypisać mu swoje dzieła w hołdzie wdzięczności, bo każdemu do wydawania ich dopomagał, podejmując niekiedy i całe koszta. Niech tylko zjawił się jaki uczony w Krakowie, zaraz go Bonar zapraszał do siebie, ugaszczał, podejmował hojnie, osobliwości kraju pokazywał, powracającego W pieniądze zaopatrywał... Dom jego otwartym był przytułkiem dla uczonych, o czerń świadczą listy jednego z najza-służeńszych w Europie mężów, Erazma Roter-damczyka, który oddając cześć postępowaniu Bonara, zazdrościł Polsce, że takich ludzi posiada... Znawca i lubownik sztuk pięknych, otaczał się arcydziełami malarstwa i rzeźby, wspierał artystów, chętnie podawał im ręce“...

Pisał się Seweryn Bonar: „z Balic na Ogrodzieńcu i Kamieńcu pan i dziedzic“. Cesarz Ferdynand I, „zbyt często mający pustkę w szkatule“ i z tego powodu—jak się domyśla Witanowski — obficie czerpiący z nagromadzonych po zamkach bogactw bonarowskich, nadał temu państewku kamieniecko-ogrodzieniec-kiemu, w r. 1540, tytuł baronji. Sam zaś baron już i przedtem, zachowywał się niby jakieś prawdziwie niezawisłe królewiątko: wywyższał znaczniejsze swych dzierżaw osady do godności miasteczek i miast—nadawał im przywileje dorównywające królewskim—zaprowadzał w nich skrzętnie w całej Rzeczypospolitej poszukiwane sądy i rządy magdeburskie, aż „do prawa miecza“ ²). Interesujące, charakterystyczne okazy podobnych bonarowskich nadań, dochowały się w aktach spornych miasta Włodowic i w hipotece sądu okręgowego piotrkowskiego. Ożenionym był ogrodzieniecki nasz potentat z Zo-fją Bethmanówną, córką kupca krakowskiego Seweryna Bethrnana. Miał z niej syna Jana, który obok godności kasztelana bieckiego, tytułował się czas jakiś, wzorem swego ojca Seweryna: „na Ogrodzieńcu y na Kamenczi Pan y dziedzicz—jak to pod r. 1548 zaznaczone zostało w memorjale „Archiwum miejskiego księstw Oświęcimskiego i Zatorskiego“ (Kraków 1891). Niektórzy z heraldyków utrzymują, że na tym Janie, synie Seweryna, kasztelanie bieckim (u innych krakowskim), zmarłym bezpotomnie, ród Bonarów wygasł w Polsce; badacze jednak bieglejsi jeśli nie głębsi, nadmieniają, że nastąpiła jedynie transformacja imienna, familijna, gdyż jeden z Bonarów, skorzystawszy z przywileju przysługującego obywatelom krakowskim, przybrał nazwisko Wielopolskiego—bądź-to przez ożenienie się z jakąś — może ostatnią — dziedziczką Wielopola, bądź też przez kupno dóbr tego „zawołania“. Bądź co bądź, dynastja Bonarów - ogrodzienieckich skupiła się na jedynej córce Seweryna, siostrze Jana, Zofji Bonarównie, poślubionej Janowi Firlejowi, herbu Lewart, wojewodzie lubelskiemu. Wtedy i Ogrodzieniec, jego zamek, Wsie doń przynależne przeszły w ręce Firlejów, z których pomieniony Jan należał do najgorliwszych krzewicieli arjanizmu w kraju ³). Kościoły we

Włodowicach, Ogrodzieńcu, Krornołowie, Byd-linie pooddawali nowowiercom—i odszczepień-stwo trwało tu około lat 23-ch, aż dopóki, w r. 1594, syn Jana Firleja, Mikołaj, który nauki pobierał w Rzymie nie wrócił na łono katolicyzmu i sprofanowanych świątyń do wiary ojców nie nakłonił — jak się to odzwierciedliło w aktach kościelnych Włodowic. Inny z Firlejów współczesnych, także Jan, syn Piotra i Katarzyny z Tęczyńskich, zasłynął z tego, że pobierając nauki w Lipsku, przejmować się zaczął nowinkami heretyckiemi; odbywszy jednak z porady i w towarzystwie wuja, Stanisława Tę-czyńskiego, podkomorzego sandomierskiego, pielgrzymkę do Ziemi Świętej zaczerpnąwszy przy sposobności powietrza afrykańskiego, zgłuszył snadź w sobie doszczętnie nagabania ka-cerskie, skoro po powrocie został sekretarzem Zygmunta I, a następnie, za Zygmunta-Augu-sta, spełniał rozmaite misje zagraniczne. Pozostały w nim jednakże jakoby niedogłuszone, nie-wyrównane rozdźwięki charakteru, czy przekonań. Podczas bezkrólewia i zbliżającej się elekcji, dwór francuski, pragnąc Firleja pozyskać dla kandydata swego, Henryka Walezju-sza, przysłał magnatowi polskiemu w upominku dary wspaniałe, Firlej posłanników ofuknął i ofertę odrzucił. Wszelakoż, gdy spostrzegł, że naród szlachecki dość chętnym jest Henrykowi, zaniechał oporu i wjeżdżającego w granice Polski pretendenta, solennie na zamku w Balicach powitał i gościnnie go tam podejmował. Nie przeszkodziło mu to głosić otwarcie, że Polska żadnej z „Francuza“ pociechy mieć nie będzie. W samej chwili koronacji, gdy wieść się rozbiegła, że elekt wzdraga się położyć podpis swój na akcie tolerancji religijnej,

W -/fndrj* j' Sr*"*”    n> ., ' '-.

t„ ;<<4 .•■ Çr#M JVt'VÿM’ *fivt*t* tflm J8 <W>/>-.f ÿ'w/W'W»»¹.

~W-*"    *«&«£

’J ï„ L,„r.-Z-i H*&WJ**

s:„...r^:^ * ^-r rfę-c? I?W.«    # ę ■,> ■"'::<ff •*'f

,, scv-

»ÄJW

, <•

■J„W &*

0e>i4r    Ht u»

^Xn&ritl

fi

■ :£èk

/ o/. M. Rudnicki.

DOKUMENT Z R. 1E69 Z PODPISEM ANDRZEJA I SEWERYNA BRACI BONARÓW.

Firlej niosący przed Henrykiem koronę, zdradził się z zamiarem wyniesienia insygniów z kościoła, co tak podziałało na króla, że w całości zaprzysiągł podane mu punkta ugody elekcyjnej.

We władaniu Firlejów, bezpośrednich po kądzieli spadkobierców Zofji Bonarówny,

jej majętności posagowe, z Ogrodzieńcem, zamkiem i t. d., utrzymały się do samego niemal schyłku wieku XVII. W moc aktu z r. 1664⁴), wdowa po Andrzeju Firleju, kasztelanie lubelskim, Zofja Petronela, pani na Ogrodzieńcu, Kromołowie, Włodowicach, Bydlinie, Parczach, Kluczach, Olewinie, Domaniowicach, Załężu, Wysokiej, Bzowie, Karlinie, Kiełkowicach, Ci-szówce, Kuźnicy masłońskiej, Rokitnie, Niera-dzie, przekazuje pomienione nieruchomości synowcowi swego męża, Mikołajowi Firlejowi, synowi Zbigniewa, starosty lubelskiego. Tenże Mikołaj, w r. 1669, odstępuje w drodze działów Stanisławowi Warszyckiemu, za dopłatą zł. 267,000 wsie i dominja: Bydlin, Parcze, Niegowonice, Bzów, Ogrodzieniec, Wysoka, Rokitno, Rodaki, Ryczów, Zalesie, Domanowice, Karlin, Kromo-łów, Rudniki, Pomrożyce, Zawiercie, Nierada, Włodowice, Parkoszowice, Góra, Ciszówka, Kuźnica... wraz z górami srebrnemi, przyległem i Olkuszowi...

Po Bonarach i Firlejach — Warszyccy. — Radykalna zmiana dynastji możnowladczej wobec całkowicie przeistoczonego położenia Rzeczypospolitej, wymagałaby osobnego, specjalnego studjum. Ograniczyć się tu musimy do kilku znamienniejszych zaznaczeń na marginesach biografji Stanisława Warszyckiego.

VI.

Giąg dalszy dziejóW zamku OgrodzieniecUiego. (ROZKWIT i GPADEK).

Treść: Dziedzic Dankowa, kasztelan krakowski Stanisław Warszawski—panem na Ogrodzień-cu, Włodowicach, Rokitnie. Działalność jego prywatna i publiczna. Postępowość, gospodarność, uprzemysłowienie wiejskie. Kanały i stawy tradycyjne przez lud przypisywane War-szyckiemu; ich pozostałość na gruncie. Osadnictwo wyrobnicze i fachowe. Wzory zagraniczne. Ślady hut, cegielni, fabryk. Potop szwedzki i król Jan Kazimierz. Udział War-szyckiego w obronie oblężonej Częstochowy. Boje i utarczki podjazdowe. Pobyt dworu królewskiego na Szlązku i rezydencja w Dankowie. Pośrednicząca i pojednawcza rola kasztelana krakowskiego w zatargach Jana - Kazimierza z opozycyą szlachecką i rokoszem Jerzego Lubomirskiego. Zgon w r. 1680. Wnuczka kasztelana, Barbara, wychodzi za Kazimierza hr. Męcińskiego. Skarby posagowe, zastawne Rakoczego i inne, złożone na Jasnej Górze. Proces o nie. Zubożenie Męcińskich; ustąpienie Ogrodzieńca Tomaszowi Jaklińskiemu. Ostatnia mieszkanka zamku, Mieroszewska z Jakliń-skich. Wyprzedaż przez Kozłowskiego Żydom. Parcelacya i rabunkowa gospodarka włościan. Ironja losów.

ok 1669, w którym zamek i dobra

--¹ ogrodzienieckie przeszły na własność

kasztelana krakowskiego Stanisława Warszyckiego, dziedzica Dankowa, upa-J L miętnił się w Polsce powołaniem na tron Michała Wiśniowieckiego i przeniesieniem się do Francji Jana-Kazimierza, po jego wzruszającej abdykacji na sejmie warszawskim 1668 r. Przejeżdżającego przez Kraków króla-emigranta pożegnał War-szycki najczulej zapewne; ale niedługo chyba zabawił u podnóża Wawelu, choć tyle mieli sobie do powiedzenia o czasach wspólnie przeżytych, — zwłaszcza od potopowej doby zalewu szwedzkiego w 1655—57 do ostatniej wojny domowej i rokoszu Lubomirskiego 1664—66. Kasztelan spieszył prawdopodobnie do Dankowa do swych zajęć ziemiańskich, w dwójnasób powiększyć się niebawem mających przez nabycie Ogrodzieńca.

Ze wszech miar godną uwagi i uczczenia jest ta jedenastoletnia jeszcze od r. 1669 domowa praca jednego z najdzielniejszych po Stefanie Czarnieckim obrońców Ojczyzny, starca już przeszło siedemdziesięcioletniego, świadka i uczestnika tylu niezliczonych klęsk i katastrof publicznych. Wyjątkowe to najzupełniej w naszych dziejach zjawisko—prywatna owa działalność Stanisława Warszyckiego. Wśród złorzeczeń i przekleństw obarczających straszne i na wieki wieczne wstrętne dla Polaków imiona Chmielnickich, Karolów-Gustawów, Rakoczych, wśród zgliszcz zalegających z krańca w kraniec obszary Rzeczypospolitej, od wschodnio-kreso-wej Dankówki kolebczanej — o ile się zdaje— siedziby Warszyckich na Ukrainie, (powiat bra-cławski, parafja Niemierów), aż do zachodnio-kresowego, pograniczno-szląskiego ich posterunku w mocno obwarowanym, Częstochowę osłaniającym i podpierającym ją Dankowie, oto w jednym z najoporniejszych i najdotkliwiej przez najazd nawiedzionych zakątków bezdennej tej puścizny, piekielnego, tego korowodu nędz, uraz, skarg, nienawiści, lamentów, rozpaczy, ukazuje się nasz Warszycki jako odnowiciel, kierownik, naprawca, jako wódz gospodarny, rataj sędziwy, doradca doświadczony, zahartowany w nieszczęściach, w powodzeniu • oględny, rzutki, czujny, zabiegliwy... I jakże pokoleniom potomnym nie spotkać podobnego mocarza pokłonem uwielbień najgłębszych...

Hołd ten wszakże złożyć wypada przede-wszystkiem w rodzinnych progach kasztelana krakowskiego w Dankowie.

W pierwszej połowie wieku XIX, w lat sto siedemdziesiąt po zgonie Stanisława War-

szyckiego, odwiedził te progi Adam Amilkar Kosiński⁵)-i opis jego godzi się tu powtórzyć w streszczeniu bodajby nąjzwięźlejszem, zmo-dernizowanem tylko nieco stylowo. „Wyobraź sobie czytelniku w Polsce wieś ufortyfikowaną podług wszelkich zasad sztuki, otoczoną głębokiemi fossami i wysokim murem. Wjeżdżając do niej, zdaje ci się, że wjeżdżasz do fortecy średniowiecznej i co chwila dopatrujesz strażnika w zbroi, zastępującego ci drogę z halabardą w ręku i badającego o cel przybycia, a jeśliś szlachcic, to i o herb, o przydomek... I rzeczywiście nie tak dawno jeszcze Danków był fortecą. Stanisław Warszycki, kasztelan krakowski, założył ją około r. 1650. Dumny magnat, pozazdrościwszy Zamoyskim Zamościa, Ostrogskim Ostrogu, chciał mieć także swoją własną warownię; skorzystawszy z położenia Dankowa, uzbroił go walami, opatrzył murem, otoczył wodą. I ta zaimprowizowana forteca dość musiała być krzepką, skoro jej Szwedzi za Jana Kazimierza, choć się kilkakrotnie o to kusili, zdobyć nie mogli... Jednakże forsowne to obwarowanie wsi, obok energicznego i często gwałtownego charakteru War-szyckiego—tudzież, a najbardziej pogłoski o nie-

pisze K. — jedyną niemal

przebranych bogactwach zgromadzonych w piwnicach warowni dankowskiej, silnie zaniepokoiły wyobraźnię ludu... Rzadko gdzie dziwniejsze, niż tutaj krążą podania gminne. Według nich, Warszycki, założyć miał swą twierdzę z pomocą djabla, w jej obrębie zakopał ogromne skarby i wreszcie po śmierci, a jak utrzymują niektórzy, za życia jeszcze porwany był do piekła“... Naprzekór prawdzie i faktom zapewniano nadto Kosińskiego w Dankowie, że kasztelan przeciążał poddanych robocizną, katował ich i dręczył, — był złym chrześcijaninem i kto wie czy nie heretykiem, za nic miał nakazy wiary i kościoła, nie szanował dni świętych, księżmi gardził, lekceważył nabożeństwo... „Bardzo być może — replikował Kosiński — że założenie warowni, szybkie i kosztowne, nie obyło się bez ucisku; przytem, krzywdy, jakich w ukraińskich majątkach doznał od kozaczyzny i chłopstwa miejscowego, (za rebelji Chmielnickiego) zakrwawić mogły Warszyckiemu serce i przepoić uprzedzeniem do tutejszych poddanych; niewinni, jak zwykle, za winnych ucierpieli... W każdym razie, to pewna, że z wa

zabudowania forteczne, arsenal,

rowni przez Warszyckiego założonej, zostały obecnie jedynie jej części zewnętrzne, mury i fossy, nadewszystko zaś obszerny kanał, w który fundator poblizką rzeczułkę wpuścił“... Utrzymał się też i kościół wzniesiony w r. 1650 wewnątrz twierdzy, mającej pierwotnie kształt podłużnego czworoboku o dwu bramach. Co do reszty,

lamusy, koszary,— oddawna czas starł i w gruzy zamienił; obecnie, już i śladu ich nie masz, oprócz chyba poblizkiej rudery murowanego piętrowego domu, który tradycja za resztki mieszkania kasztelanowej każe uważać...

Jako obywatel, patrjota, żołnierz, —War-szycki nic a nic do pozazdroszczenia nie ma. Warszyckiemu jako budowniczemu, administratorowi, przedsiębiorcy, reformatorowi społecznemu. Podczas napadu Szwedów walczył kasztelan z wrogiem, u boku nieszczęśliwego Jana-Kazimierza z bezgranicznem poświęceniem, z niezachwianą stałością przekonań, nie skąpiąc sił i zdrowia w orężnej obronie kraju. Z tern wszystkiem, śmiało twierdzić można, że uprawiając rzemiosło wojenne z rygorem nieubłaganej powinności,—duszą swą całą lgnął do dzieł pokoju. Czy to w Dankowie przed gwałtami i rabunkami szwedzkimi — w Ogrodzień-cu po odparciu barbarzyńskim uroszczeń zagranicznych i poskromieniu awantur krajowych, tu i tam dbał, zabiegał troszczył się, najgorli-wiej — i przedewszystkiem : o podniesienie dobrobytu stron ojczystych, o pomyślny rozkwit przedsiębiorczości fachowej, technicznej, o wyszukanie nowych i udoskonalenie dawnych gałęzi wytwórczości zarobkowej. Jak na wiek XVII, był Warszycki czemś w rodzaju przedniej straży nowatorskich usiłowań Tyzenhauza z końca w. XVIII i Lubeckiego z pierwszej ćwierci w. XIX. Z zagranicy sprowadził nasz kasztelan wzorowych rzemieślników, którzy lud polski wdrażali w umiejętniejsze i racjonalniejsze tryby praktyki rękodzielniczej *). Ożywiał mniej zaludnione okolice osadnictwem ro-boczem. Gdzie mógf, jak mögt, dokądkolwiek wpływ jego sięgał, zbogacał, oświecał uświadamiał mieszkańców stron rodzinnych. W pobliżu Ogrodzieńca, Kromołowa, Rokitna, trafiają się do dnia dzisiejszego widome ślady olbrzymich stawów i kanałów, długim późniejszym nieużytkiem przywalonych i zniszczonych, wciąż wszakże i aż dotąd noszących w ustach pospólstwa zakonserwowane miano kanałów i stawów Warszyckiego; znawców fachowych technika tych robót w podziw wprawia. Badanie skrzętniejsze zdołałoby zapewne pokazać i dowieść, że i to, co my dziś nazywamy „do-mowem“ lub „wiejskiem“ uprzemysłowieniem kraju, nie było obcem i niedostępnem War-szyckiemu. W Kromołowie i w obrębie starych włości dankowsko-ogrodzienieckich spotykają się tkacze-sukiennicy, najniewątpliwiej tegoż chronologicznego pokroju, z tejże gene-zyjnej daty, co i szańce lub mogiły „szwedzkie“ — ma się rozumieć nie koniecznie przez Szwedów sypane. Do czyszczenia i glanso-wania owych „samodzialków“ z epoki Warszyckiego istniały folusze, coś w kształcie dzisiejszych młynów. Były i zawiązki hut żelaznych, były i piece do wypalania cegieł i garn-

“) Kształcił się kasztelan w Padwie.

ków... Ze szczątków wnosząc, nie powstydzilibyśmy tego wyrobu i w roku pańskim 1914...

Żyłka ta ekonomiczno-budownicza, wcześnie bardzo udzieliła się też i rycerskiej ka-rjerze Warszyckiego. Wojak przewidujący, zanim jeszcze burza szwedzka nadciągnęła, pozabezpieczał on swe zamki w Dankowie, Pilicy i inne. Przeważającej sile najazdu niepodobna wszakże było — na razie — przeciwstawić się skutecznie z małemi, naprędce zorganizowanemu, całkiem lokalnemi załogami. Po poddaniu się Krakowa, napastnicy zdobywali kolejno wszystkie poblizkie twierdze w województwie. Pod wodzą generała Millera, kuszącego się o osaczenie Częstochowy, zdobyli i zniszczyli: Lanckoronę, Niepołomice, Tenczyn, Ojców, Pieskową Skałę, Ogrodzieniec, Pilicę, zostawiając po sobie pożogę lub posuwając się w jej płomienne tropy. Miller niektóre warowne posterunki, mniej zrujnowane, osadzał swoimi oddziałami, stanowił w nich własnych komendantów; np. w niedalekim od Ogrodzieńca zamku pileckim dowodził podwładny Millerowi Lindom. Ale i Warszycki nie zwlekał długo. Zebrawszy drużynę, z impetem uderzył na Szwedów. Nie-tylko oczyścił od nich osaczony swój zamek w Dankowie, lecz wstępnym bojem zaatakował i wypędził Lindorna z warowni pileckiej. Poczem Wraz, jednym zachodem nie tracąc chwili, zawinął się dokoła Krzepic (o mil sześć od Częstochowy)—i załogę szwedzką z ważnej tej pozycji wyparł i precz odrzucił. Co do samej

Częstochowy, wielostronny udział Warszyckiego w obronie Jasnej Góry zaznaczyła historja, bądź współrzędnie w toku wypadków, bądź pobocznie, przy sposobności okolicznościowej; poprzestajemy na paru epizodach luźnych.

Gdy pod wieczór 8-go listopada 1655, pułkownik szwedzki stanął u podnóża klasztoru jasnogórskiego i zawezwawszy paulinów do poddania się, otrzymał odpowiedź odmowną, Kordecki wyprawił listy wołające o pomoc do króla bawiącego W Dankowie lub na Szląsku, do Czarnieckiego — na Siewierszczyznę i do innych panów. Weihard, ze swej strony, kusi kasztelana Warszyckiego o połączenie się z wojskami Karola-Gustawa. Kasztelan milczał, — odpowiedź zaś dał dopiero pod postacią dwunastu dział i wykupionego od Szwedów za sto cesarskich talarów bydła, które razem a potajemnie dostarczył oblężonym w Częstochowie paulinom. Okrom tego, według innej wersji, sam Warszycki zręcznie dostał się do klasztoru jasnogórskiego i najgoręcej wraz z Kordeckim przyczyniał się do wzmacniania w obrońcach otuchy i męstwa... Po ustąpieniu z Częstochowy Szwedów, (na trzeci dzień Bożego Narodzenia, tegoż 1655 r.), po oczyszczeniu najbliższych okolic z resztek nieprzyjacielskich, kasztelan krakowski, nie oglądał się już tak bardzo na dalszy bieg kampanji szwedzkiej, koncentrującej się z kolei w Prusach; śpieszył czemrychlej zaprządz się do robocizny powszedniej, aby u siebie i ze swoimi coś niecoś ocalić, opatrzeć, podnieść z pod dymiących się jeszcze zgliszcz i rumowisk. Wydatki i wymagania grosza piętrzyły się zewsząd. Jan-Kazimierz, po odwrocie z niezłomnie wiernego Gdańska do uprzątniętej Częstochowy, odbył naradę z panami, na której uchwalono podatek nadzwyczajny, pozasejmowy; poczem, z Częstochowy udał się król na mieszkanie do zabezpieczonego, dobrze obwarowanego Danko-Wa. Odtąd, dom kasztelana krakowskiego, raz po raz staje się kryjomą lub otwartą rezydencją królewską; gości w nim Marja Ludwika, zaglądają doń ministrowie, zjeżdża wzywany przez króla w cięższej chwili — za Rakoczego — Stefan Czarniecki... I trwa to, z krót-szemi lub dłuższemi przerwami, do samej abdykacji Jana-Kazimierza, któremu Warszycki nie szczędzi usług najprzychylniejszych wobec wzrastających do wysokości rokoszu zatargów dworu z opozycją szlachecką. Do spółki z prymasem Leszczyńskim i biskupem Tomickim, staje kasztelan do ryzykownego pomiędzy lu-bomirszczykami a królem pośrednictwa, ściąga przyjaciół i zwolenników „zgody“ do Dankowa na konsultację, naraża się z tego powodu na złośliwe napaści i zbrodnicze zamachy malkontentów, szczególnie dyssydentów. Oto pewnego dnia po uporaniu się z nawałnicą szwedzką, gdy król i królowa opuścili Szląsk i Danków, a w Siewierszczyźnie ciągnęły się drobniejsze tylko utarczki z rozpraszającemi się kupkami nieprzyjaciół wewnętrznych i zewnętrz-nych, niejaki Orzechowski, (ober-lejtnant i arja-nin), naszedł dobra Warszyckiego. Kasztelan stawi! mu czoło w otoczeniu uzbrojonych swych chłopów. Zaciężni jednak żołnierze Orzechowskiego przemogli; kasztelana, bez Względu na jegó Wiek zgrzybiały opadli, na ziemię zwalili — i gdyby nie ofiarność jednego ze sług, byliby z pewnością zamordowali... Warszycki wytoczył następnie sprawę przed trybunał, który Orzechowskiego na gardło skazał. Wstawiali się za skazanym król i królowa, lecz Warszycki obiecał mu życie jedynie pod warunkiem, że się arjanizmu wyprzysięże, czego gdy uczynić nie chciał, rozstrzelany został na zamku krakowskim... Nie trzeba nadmieniać, że z laty tracił Warszycki na energji i rzutkości, ale za to coraz więcej zyskiwał na powadze i wziętości w całym narodzie, u wszystkich stronnictw. Drobny po temu przykład. W końcu kwietnia 1666, na tle największego zamętu haseł obozowych i dążności wzajem na siebie rozsrożonych w walce królew-czyków z rokoszanami, wszyscy naraz chwytają za oręż. Król rusza wojsko z Warszawy i Pragi; ku Pradze i Warszawie ciągną pospolite ruszenia województw. W zastępstwie Stanisława Warszyckiego na czele szlachty krakowskiej i sandomierskiej staje Achacy Pisarski. Zawziętość obustronna wzmaga się... Nie zasypia jednak gruszek w popiele i sam Warszycki, nieprzebłagany zwolennik i protektor pojednania, zgody, ukojenia. Zjawia się nagle

UJ

w swych posiadłościach pileckich w poczcie dwustu wybornie uzbrojonych jeźdźców... Wysokie stanowisko pierwszego (świeckiego obok prymasa) senatora, podeszły wiek, nieustraszona odwaga i prawość charakteru, długoletni szereg nieprzerwanych i jednolitych zasług — wywierają olbrzymie wrażenie na całą Koronę l).

Parę jeszcze danych, zaokrąglających powyższe konkretne szczegóły. Był Warszycki, od r. 1632, lat dziewiętnaście wojewodą mazowieckim, lat dwadzieścia dziewięć, od r. 1651, kasztelanem krakowskim, doczekał się późnej starości, spracowany i usque ad finem czynny żywot zakończył w r. 1680. Potomstwo z Heleny Wiszniowieckiej, córki księcia wojewody kijowskiego Konstantego, nie było liczne: syn Jan-Kazimierz i dwie córki, Helena i Teresa. Po bezpotomnym zgonie Jana-Kazimierza War-szyckiego, majątki jego, Danków, Pilica, Ogrodzieniec, dostały się Michałowi Warszyckiemu, miecznikowi łęczyckiemu, wojewodzie sandomierskiemu, który pojął był za żonę pomienio-ną córkę kasztelana krakowskiego Stanisława, Helenę Warszycką. Helena de domo i z za-mężcia Warszycka, wojewodzina sandomierska, miała córkę Barbarę, która wyszła za Kazimie-

0 Szkic ten biograficzny, skreślony został kom-pilacyjnie, na podstawie zaznaczeń Niesieckiego, Szujskiego, Moraczewskiego etc.

rza hr. Męcińskiego, wnosząc w dom jego dobra Warszyckich ⁶).

Ród Męcińskim, odnawiających raz jeszcze kilku-stopniowy poczet dynastów ogrodzie-nieckich, rozgłośnym się stał nie tylko ze względu rozległych olbrzymich posiadłości, ale i z powodu wysokich dostojeństw piastowanych W Polsce. Do Kazimierza z Kurozwęk Męcińskiego, herbu Poraj, syna Wojciecha i Teresy z Przyłęckich, starosty wieluńskiego, przyłęc-kiego i radomskiego, należały: klucz secy-gniowski, Siemianice (w Poznańskiem obecnie), Włodowice, Ogrodzieniec i t. d. Oprócz fortuny ziemiańskiej, posiadał Męciński ogromne skarby ruchome i w gotowiźnie, rodowe i posagowe, wniesione przez Barbarę Warszycką. Dostały mu się również nieocenione klejnoty Rakoczego, księcia siedmiogrodzkiego, zastawione przezeń w r. 1694. Wszystkie te skarby, W moc testamentu Kazimierza hr. Męcińskiego, sporządzonego w Siemianicach, w tymże roku 1694, przewiezione zostały nasamprzód do Podzamcza ogrodzienieckicgo, następnie do Włodowic — i dopiero po niejakim czasie — w r. 1702 — wraz ze skarbami pozostającemi, w Żarkach, umieszczone były tytułem depozytu w klasztorze Jasnogórskim ³) — na ręce i pod pieczą ks. Jana Męcińskiego, dawniej paulina. Jeszcze w r. 1689, temuż Janowi Męcińskiemu, powierzył był Kazimierz Męciński, opiekę nad dwuma swymi synami - bliźniakami, z których Józef odziedziczył Włodowice i Żarki, — zaś Wojciech był właścicielem Ogrodzieńca i reszty majątków nieruchomych. Z trzech córek Kazimierza, jedna była za Józefem Tarła, druga za Władysławem Jordanem, trzecia za hr. Szembekiem. Co do ruchomości i skarbów wyżej kwalifikowanych, leżały one i tak pilnie po zgonie ks. Jana Męcińskiego strzeżone były w klasztorze jasnogórskim, że ich dopiero w r. 1842 Stanisław Męciński w drodze prawnej wywindykować od paulinów zapragnął, — ale, pomimo długoletniego procesu — bez powodzenia, bez pożądanego skutku.

Pomieniony syn Kazimierza Męcińskiego, Józef, zgasł w wieku młodocianym; cały po nim majątek przeszedł na jego brata Wojciecha, z którego imieniem zwiążemy interesujące dla naszego przedmiotu pytanie: W jakim stanie znajdować się podówczas mógł zamek w Ogrodzieńcu? Po znacznem onego zniszczeniu w dniach plądry szwedzkiej, niewielka tylko cząstka zabudowań uchodzić mogła za bezpieczne i mniej więcej dogodne schronisko

⁸) Akt sporny o skarbach deponowanych na Jasnej Górze, znajduje się w archiwum dworu Rokitna Szlacheckiego.

120

ludzkie; rzeczywiście też zamieszkiwaną była przez Męcińskich, dopóki ród, przez koligacje i potomstwo, nie rozrósł, nie pomnożył się znaczniej. Wojciech Męciński, miał synów Adama i Walentego, oraz córkę Ewę. Adam spadkobierca Ogrodzieńca z przyległościami, doczekał się z hr. Stadnickiej czterech synów i ośmiu córek. W warunkach normalnych, rodzina, acz liczna, nie byłaby do utrzymania uciążliwą; ale przy zrywających się raz po raz niepokojach, wstrząśnieniach i zamętach politycznych, Męciński Adam, coraz częściej i częściej zadłużać się począł. Następstwa ujawniły się niebawem: Ogrodzieniec przeszedł wnet w posiadanie podsędka ziemskiego krakowskiego Tomasza Jaklińskiego, odnowiciela-fun-datora kościoła Św. Wawrzyńca w miasteczku ogrodzienieckiem, inicjatora, w r. 1784 przywileju króla Stanislawa-Augusta na dwanaście, dorocznie, w tymże miasteczku jarmarków. Nie posiadając przy rozmaitych zachodach i staraniach, funduszów znaczniejszych, Jakliń-ski nie odważył się na odnowienie i podtrzymanie mocno już w końcu wieku XVIII pod-rujnowanego zamku. A i sam ten zamek, coraz bardziej rozpadający się w gruzy, przeszedł wkrótce po śmierci Jaklińskiego na własność jego siostry, w zamężciu Mieroszewskiej, która, jak niosą wieści, do roku jeszcze 1810 zajmowała na mieszkanie środkową, a od burz nietkniętą polać zamczyska, — zaś do folwarku ogrodzienieckiego, przeniosła się nie

121

pierwej, aż dopiero w latach, gdy zabudowania starej warowni, osuwając się i osiadając coraz szerzej i głębiej, nastręczały obawę, że gmach w swych posadach kamiennych zachwiany, zawali się i runie z kretesem lada dzień — dziś, jutro, pojutrze.

I to już jest właściwy dziejowy finał Ogro-dzieńca skalnego. Od Augusta Mieroszew-skiego, zamek z otoczeniem swem bezpośred-niem, dostał się w ręce Kozłowskiego. Kozłowski sprzedał go żydom. Żydzi poparci przez jakiegoś majora wojsk rosyjskich, rączo zawinęli się około parcelacji gruntów podzamczo-ogrodzienieckich. Obecnie, za dni najświeższych — nie zamek już lecz jego zwaliska, wraz z kilkunastu morgami gruntu, posiadł, jako parcelę nabytą, jeden z włościan miejscowych.

I oto, co ongi możnowładca wzniósł, przyozdobił i krwią swoją przez stulecia chronił, dzisiaj kmieć z obojętnością rozbiera, niszczy, z oblicza ziemi ściera...

A szkoda, dalibóg, wielka szkoda, tego zabytku zabiegliwości naszej dawnej, szkoda tych jak złoto, ważkich okruchów wielkości minionej!...

„Zbroicę rdza przegryzła, wielkość ustąpiła, Miast walki, W polu praca, a wśród zwalisk

[cisza.

122

Traci ślady po śladach ścieżka lat pochyła, Lecz pierś wnuków stary duch napawa: Żyje w gruzach zamczysko, kwieci się

[mogiła,

Pamięć, jak step zielona, jak dzień jasna

[sława!...

A. L. B.

Przypisy.

ROZDZIAŁ IL

Uwarstwienie geologiczne.

(Przypisy do str. 31—34).

O jurze tutejszej pisze obszernie W. Kosiński w pracy swej p. n. „Geologiczne badania i mappy Królestwa Polskiego“, umieszczonej w t. II „Encyklopedyi i Rolnictwa“. Warszawa 1874 (str. 546).

Szczegółowsze dane o kajprze, znajdzie czytelnik w artykule J. B. Puscha, p. t. „O formacyi kajprowej w Polsce“, w t. II „Pamiętnika Fizyograficznego“ z roku 1882.

Jaskinie.

(Przypisy do str. 34—36).

Pieczary tutejsze badał Gotfryd Ossowski z Czarnowskim (Ob. „Zbiór wiadomości do antropologii krajowej“), poprzednio Adam Wiślicki opisał je w artykule p. n. „Jaskinie i groty w paśmie juraicznego wapienia W Polsce“, umieszczonym w „Księdze Świata“, R. 1856, część II, str. 306 — 311. Obok tego, jaskinie ojcowskie, sumiennie zostały opisane piórem Ant, Wagi, W. Jastrzębowskiego i L. Zeysznera w dziełku p. t. „Przewodnik po Ojcowskiej dolinie“. Warszawa, r. 1860.

ROZDZIAŁ III.

Miasteczko Ogrodzieniec.

(Przypisek do str. 53).

W czasopiśmie sosnowieckiem „Iskra ‘ (r. 1914,, JS[s 114), autor pod kryptonimem „I. F.“ w artykule „O uprzemysłowieniu Ogrodzieńca“, pisze:

„W ciągu ostatnich lat trzech przemysł w Ogro-dzieńcu znacznie się podniósł, gdyż oprócz istniejącej fabryki portland-cementu „Ogrodzieniec“, która rozwija się pomyślnie, powstał tu zakład Towarzystwa akcyjnego wyrobów cementowych „Wiek“ zatrudniający przeszło 150 robotników. Oprócz tego, Towarzystwo akcyjne „Jan Jack i S-ka“ wybudowało fabrykę dachówek azbestowo-cementowych. Połączono tę fabrykę z drogą żelazną warszawsko-wiedeńską za pomocą bocznicy. Oprócz tego w okolicy istnieje około 10 cegielni, gdyż na gruntach ogrodzienieckich nie brak dobrej gliny, nadającej się do wyrobu cegły“.

ROZDZIAŁ IV.

Opis zwalisk.

(Przypisy do str. 63 — 76).

Najdawniejszy opis ruin Ogrodzieńca, gdyż z 1-ej ćwierci ubiegłego wieku, znajduje się w kalendarzu warsz., J. Ungra, na r. 1858, w pracy R. Hubickiego, p. n. „Opis trzech zamków“ (w Smoleniu, Pilicy i Ogro-dzieńcu), z której przytaczamy poniżej kilka ustępów początkowych:

„W odległości o milę od m. Pilicy na zachód, w pośród lasów i piaszczystych wydmuchów, jest miasteczko Ogrodzieniec, przed którem, na ćwierć mili blizko, pomiędzy skałami po polu w różnych kierunkach rozrzuconemi i w rozmaitych kształtach nad poziom sterczącemi, spostrzegać się daje wieś Podzamcze dziś nazwana, a przy niej tuż na boku od południowej strony, pomiędzy w około najeżonemi skałami, Wznoszą się ruiny zamku z Wieżami i bastjonami.

Zbliżywszy się do Podzamcza, spostrzega podróżny gmach dwupiętrowego pałacu-zamku, przypartego od północy i południa do stromych skał. Styl środkowej budowy włoski, dziwnie odbija przy gotyckich wieżach. Tu, przy założeniu budowy, żadnego nie trzymano się porządku, bo nieprzyjazne między skałami położenie, wskazywało budowniczemu konieczność zastosowania się do miejscowości.

Wpatrując się W dziwaczne położenie miejsca, myśl, nasuwająca powody do założenia tu zamku, mimowolnie tworzy poetyczną wyobraźnię, że pan możny, w kapryśne pomysły obfity, stanąwszy na cyplu najwyższej skały, wskazał budowniczemu miejsce i wydał rozkaz:

„W pośrodku tych skał, — wznieść dla mnie pałac w guście starożytnego zamku!“

Stało się: — posłuszny budowniczy, susząc mózg na dogodzenie fantazji pana, zwyciężył zawady. Umiał on z każdej niedogodności i zawady korzystać, a dawszy budowie prastarą barwę, przyodział pałac włoskiego stylu, powłoką odwiecznego zamku.

Im troskliwiej zagłębia się zwiedzający w szczegółowy rozbiór budowy tego zamku, tern więcej napotyka przemysłu, przezorności i sztuki.

Wielka szkoda, że okazały blask tej budowy, zbyt krótko jaśniał!...

Lat temu dwadzieścia, (Hubicki słowa te kreślił w r. 1841), jak w przejeździe, ciekawością zdjęty, zwiedzałem te zwaliska. Od zachodu, nieco ku północy był główny wjazd do zamku, którego podwórze od skały murem obwiedzione. Brama prowadziła do czworobocznego tarasu — nad bramą wmurowany duży płyt marmuru polerowanego z herbem Bonarów i dłutem wyżłobionemi oraz wyzłacanemi literami. Czas potrzaskał W murze tkwiącą tablicę, powiększej części starł pozłotę i miejscami powydbłubywał litery. Za-ledwo można było złożyć napis, zdejmując pojedyncze litery.

Wchodząc bramą na podwórko, widać było w około w czworobok wystające 2 piętrowe mury, od północy już walące się. Wieże groziły upadkiem, jedna tylko wysmukła od południa, opierała się zewnętrznie burzom; ale wewnątrz, już tylko miejscami trzymały się

przyczepione do muru kamienne schody. Studnia-w skale kuta, zasypana; nad piwnicami i parterem wisiały jeszcze mocno porysowane sklepienia. Rozeznać można było miejsca salonów, pokoi, malowideł, magazynów i szczątki zielonych lub białych kafli w kwiaty. Mnóstwo dziur w murach, wskazywało naganną i nie do wykorzenienia chciwość chłopków naszych, psujących stare mury dla kawałka żelaza. Dziś daleko smutniejsza postać tego zamku—runęły już powiększej części okazałe mury i wkrótce będzie W tern miejscu stos cegieł, kamieni, rumowiska“...

„W Tygodniku lllustrowanym” (tom V r. 1862, str. 86—87), nieznany autor obszernej pracy pod napisem „Kilka kartek z wycieczki po kraju“, zamieścił między innemi i opis zamku ogrodzienieckiego, którego tak się podówczas przedstawiały ruiny:

Zamek nasz—czytamy—„składa się z dwóch głównie części: z właściwego zamku i wjezdnego przed nim podwórca. Podwórzec bardzo rozległy, bo sądząc na oko, do dziesięciu mórg powierzchni mający, zajmuje całą wyniosłość jednego z niezliczonych płaskich wzgórz, w jakie okolica piętrzy się cała. Prócz obszernego wyłomu, zastępującego miejsce dawniejszego wjazdu, obronny mur okólny otacza go dotąd prawie Wszędzie, gdzieniegdzie dochowany W zupełnej swej wysokości, od dziesięciu do piętnastu dochodzącej łokci. Miejscami W mur ten Wpuszczone są po kilka i kilkanaście sążni szerokości mierzące skały, znacznie ponad mur sam wystające i tworzące rodzaj samorodnych baszt. Większa od wszystkich masa stercząco stromo skał, położona W zachodnim końcu Wzgórza, służy za posadę właściwemu zamkowi. Niezmierny ten gmach od strony zwróconej ku miasteczku i z dwóch przytykających do niej boków, dość regularną ma powierzchowność, lecz za to od strony podwórca, poprzylepiany do dźwigających go opok, łamie się wraz z niemi w najdziwniejsze gzygzaki i wyskoki. Od tej ostatniej strony, jako najprzystępniejszej, uległ też najbardziej znisz-

I2<)

czeniu, tak iż wyobraźni z trudnością przychodzi dopełnić kształtów, jakie mieć mogły różne budowy części.

Wewnątrz samego gmachu znajdują się dwa dziedzińce: jeden, na który przez dopiero co wspomnianą wchodzi się bramę, długi, wązki, o nieregularnych bokach; drugi, mniej obszerny, czworogranny, do którego widać nie było żadnego, jak tylko z dotykających doń mieszkań wejścia. Zamkięta ta między wyniosłemi murami, do ogromnej studni podobna przestrzeń, dziwnie smutne czyni Wrażenie, tembardziej, że z dwóch stron ściany jej tworzy posępna, kilkanaście sążni wysoka, jednolita skała, na której gdzieś dopiero w górze czernieją okna przylepionych, jak jaskółcze gniazda, budynków. Wielka część murów, nietylko zewnętrznych, ale i wewnętrznych, rozkład dawniejszych mieszkań zaznaczających, utrzymała się dotąd dość zdrowo. Najlepiej jednak zachowały się kryte W fundamentach baterye, od zewnętrznej strony zamku obrócone. Dwie wysmukłe krągłe baszty wznoszą się jeszcze aż do blanków całe; ale prócz ptaków niebieskich nikomu już nie spoglądać z ich szczytów. Kamienne schody, które na nie wiodły, poupadały i rozwleczone zostały łakomą ludzką ręką; kilka ich tylko jeszcze W jednej baszcie wisi jakgdyby cudem przy ścianie, grożąc w każdej chwili spadnięciem na głowę nieostrożnego gościa. Obok tych dwóch trzecia jeszcze, choć znacznie niższa, czworogranna baszta. Wznosi się przy olbrzymiem ciele zamczyska. Inne Wszystkie, czyli to z nim bezpośrednią stanowiące całość, czy w węgłach wzmacniających go murów zewnętrznych sterczące, pozniżały już starte ręką czasu czoła...

W tomie XIII „K ł o s ó w" z r. 1871, n a str. 245, nieznany autor artykułu p. n. .Ogrodzieniec* W tych słowach opisuje mury:

„Była to budowla obszerna, W stylu włoskim W czworogran wystawiona i silnemi wzmocniona wie-

i3o

żami. Z tych dwie półokrągłe, blizko siebie umieszczone, wznosiły się przy północnej zewnętrznej ścianie zamku; jedna od spodu czworograniasta, a wyżej okrągła, umieszczona była W narożniku; druga, całkiem okrągła, wewnątrz; ostatnia i niektóre części murów zamkowych, mają podstawę ze skały.

Mury te wzniesione były na dwa, a w wielu miejsach na trzy piętra i szkarpami podpierane. Massa ich dochowana i stercząca pomiędzy wysokiemi skałami o mil kilka widziana, świadczy o przepychu dawniejszym tego gmachu!...“

W »Tygodniku illustrowanym“ (z roku 1898, .Niî 33, str. 652), Dz. autor artykułu pod napisem „Ogrodzieniec“, między innemi pisze:

„Dziś ta ruina należy do żyda, który w osadzie pod zamczyskiem mieszka.

Ruiny coraz to gorzej się mają. Widać straszne kawały murów, albo już zalegające rumowisko, albo na Włosku, jak to mówią, wiszące W pewietrzu. Do ostatnich czasów wyrywano z murów kamienie i cegły, obecnie ten rabunek zmniejszył się podobno wskutek interwencyi rządu. Przy niektórych oknach zostały jeszcze ślady obramień kamiennych pięknego renesansu krakowskiego“.

Kaplica zamkowa.

Ponieważ w opisie zwalisk nic nie nadmieniłem o kaplicy zamkowej, przeto, uzupełniając niniejszem moją nieuwagę, zaznaczam, że przylegała ona do ściany zachodnio-południowej, podwórza rycerskiego.

Góra zamkowa wraz z ruinami należy obecnie do włościan Wołczyńskich.

Ißl

ROZDZIAŁ V i VI.

Dzieje zamku ogrodzienieckiego.

Podanie o Witysławie.

(Przypisy do str. 87 — 88).

Poetyczne podanie o Witysławie, Skarbimierzu i Piotrze Szczebrzycn, oprócz wzmiankowanego na str. 87, Kalendarza Ungra, z r. 1863, o ile wiem, było umieszczone w następujących czasopismach i książkach:

a)    „Starożytności Polskie*⁴. Poznań 1852. Tom II, str. 187 — 188.

b)    „Przewodnik po ojcowskiej dolinie“. Warsz. R. 1860. Str. 23 — 24.

c)    „Kalendarz J. Ungra na r. 1860“. (Artykuł J. Bartoszewicza pod n. „Ojców“ str. 23 — 27).

d)    „Tygodnik Illustrowany“ T. V, r. 1862, str. 87.

Ogrodzieniec w najdawniejszych dokumentach.

(Przypisy do str. 90).

Poniżej przytaczam siedm najdawniejszych dokumentów (z w. XIV i XV), w których występuje opisywane przezemnie zamczysko. Odpisy te zawdzięczam niezwykłej uprzejmości p. St. Cerchy, i za nie składam na tern miejscu Sz. artyście moje najserdeczniejsze podzięki.

Najsamprzód tedy z notât p. Cerchy dowiadujemy się, że w archiwum grodzkiem m. Krakowa znajduje się dokument, w którym już pod rokiem 1382, występuje niejaki „Marschal Pecho“, piszący się z Ogrodzieńca“. (Terrestr. Castr. Crac. 1384 — 5).

Idąc w porządku chronologicznym, następny dokument pochodzi z r. 1398. (wtorek, 5 lutego), a brzmi dosłownie jak poniżej:

„Petrus heres de Ogrodenecz rem causam pro quatuor Kmetonibus et una taberna heredi-

tatis in Negowanicze contra Florianum heredem de Blandow actorem obtinuit, videlicet utteris domini Wla-dislai Régis Polonie donuit, quia ipsus Florianus ipsum Dominum Petrum pro dictis Kmetonibus et tabernam in tempore post donationem regalem non citavit. Dedit memoriale et Judicium perpetuis premissa temporibus eidem Florianum abicidicavit“. (Helcel str. 51, Ns 85).

Z trzeciego dokumentu pod r. 1409, dowiadujemy się, że:

„Stanislaus Adwocatus de Ogrodzenecz contra Petrum Marcinowice Petro fratri sui causam suam con-nuisit ut infirma“. (Terrestr. Crac_ T. V. Ns 9 str. 173).

Następnie, Helcel, w pomnikowem swem dziele „Starodawne prawa polskiego pomniki“. (XIII', pod r. 1417, wymienia:

„Nobilis vir Petrus burgrabius de Ogrodzenecz“. (Terr. Lelov. II. 29).

Dalej, pod r. 1427, czytamy: „Nicolaus Rudzki statuit Petrum Adwocatum de Ogrodenecz, quia apud (sic) ipsum eluit equum intra hinc ad duos septimanas“. (Terrestr. Castr. Crac. Na 201, str. 724).

Przedostatni z r. 1492 dokument obwieszcza:

„Cracoviae in conventione generali coronationis feria tertia ante S. Hedvigis (9 octobris), Rex testi-ficatur Iotiannem Feliceum Rzeszowzky, praepositum praemisliensem et canonicum Cracovien-sem, de Przibisch owca et Ogrodzi enyecz haeredem, bona sua haereditaria castrum et oppidum Ogrodzienyecz cum villis Clucze, Rodaky, Nyegowa-nycze, Wissoka, Wyeszolka, Rokythno, Kyelkowycze, Parcoszowycze, Rudnyky, Zagórzany,Gora, Nadolicze ⁷), Wlodowicze cam advocatia et minera seu ruda dicta

i33

Czyszowzka, in districtu Leloviensi sitis, et villa Z a-W i e r c z i e et additamento 8000 fl. ungar. I o h a n n e de P i 1 c z a, palatino terrarum Russiae generali, commutasse“. G. L. XV, 146. (Matricul. 1.1 Na 8 T. Wierzbowski).

Ostatni wreszcie odpis dokumentu z r. 1501, głosi „Cracoviae îeria secunda in vigilia S. Thomae Apostolis (20 Decembris).

Rex signicat, quia Nicolaus de Pilcza Magdalenae Spithkonis de Jarosław Castellani Craco-viensis filiae, suae vero consorti, 3000 fl. hung. ratione dotalicii in bonis suis haereditariis castro Ogrodzye-nyecz et oppidis Wlodowycze ac Willis Kyelkowycze, Rodaki, Klucze, Nyegowanicze, Wysoka, Rokithno, Parkoszevycze, Gora, Rudnyki, Czycthowka, Vyessyo-łowka fabrica, in Cracoviensi, et Gaczy et Kossyna in Praemisliensi terris sitis reformaverit“. (C. K. XVII. Matricul. 224, T. II Wierzbowski).

Włodkowie herbu Sulima.

(Przypisy do str. 90—91).

,Z tego podobno domu pochodził Bartosz Włodek herbu Sulima ⁸), który miał za żonę siostrę Piotra, biskupa krakowskiego. Został on w dniu 18 września 1454 r. pod Chojnicami, przez Krzyżaków do niewoli Wzięty ⁹). W roku 1438, kiedy Tatarzy napadli na Ruś i Podole, Podołanie chcieli ich odeprzeć, ale zostali pobici. Brat Bartosza Włodka, Jan, bronił się mężnie. Kromer o nim powiada:

Jan Włodek herbu Sulima, w tej potrzebie ciężko ranny, gdy poganin z niego obierał szaty, duszę W sobie zataił, gdy ubranie z niego zdejmował, palec z pierścieniem ucinał i wtedy jako martwy leżał“.

O Baltazarze z Ogrodzieńca, podkomorzym sandomierskim ob. Wzmiankę: „Codex epistoł. Vitoldi“. (*6 DLXXI, p. 278).

(Przypis do str. 91).

Bartosz Włodek Ogrodzieniecki W r. 1470 sprzedał ten zamek, z dwoma miastami i okolicznetni Wsiami, Imbramowi i Piotrowi Salamonowiczom, mieszczanom krakowskim, za ośm tysięcy złotych węgierskich w złocie.

Umowa ta \x> aktach grodzkich krakowskich została W tych zapisana słowach:

„Ter, Crac. lib. XVI anno 1470“.

„Die sabbatho in vigilia S. S. Simonis et Judae Apostolorum“.

Generosus Dominus Johannes, alias Bartosz de Ogrodzeniecz recognovit; quia ipse Castrum Ogrodze-niecz et cum bonis haeredi tariis ad ipsum Castrum spectantibus videlicet: Oppidis Ogrodzeniecz et Wło-dowicze cum haereditatibus seu villis dictis: Rudniky, Parkoschowicze, Góra, Nadolicze, Podleschani, Parva, Rodaky, Kielkowicze, Wyesolka, Wysoka, Niegowo-nicze et Mediam Klucze cum omni jure et toto domi-nio, utilitatibus, fructibus, redditibus, laboribus, centi-bus, obventionibus, Incolis, arcis, domibus, agris, cam-pis, pratis, pascuis, arvis, sylvis, agris etc. etc. ad dictum Castrum. Oppida, Villas quomodo libet spectantibus etc. pro: Octo millibus florenorum hungaricalium, auri puri, veri et justi ponderis; famosis Imbrano et Petro alias Schalomonowiczom Civibus de Cracovia, et ipsorum Sucessoribus in totum vendidit et judicia-liter in perpetuum resignawit“.

Od Salomonowiczów majętność ta przeszła na własność Jana, Feliksa Rzeszowskiego, proboszcza

13)

przemyskiego i kanonika krak. z Przybyszówki i Andrzeja oraz Stanisława Rzeszowskich, braci Jana, którzy w 1482 r. zamieniają te dobra na wieś Zawiercie z dopłatą ośmiu tysięcy florenów węgierskich, z Janem Pileckim, Wojewodą gieneralnym ziem ruskich.

Zameczek Morski i jego nabjliższa okolica.

(Przypis do str. 92).

W „Tygodniku Illustrowanym” (tom V z r. 1862, str. 105—106), W artykule p. n. „Kilka kartek z wycieczki po kraju“, (podpisanym przez Z.) jest między innemi i opis Morska, który wraz z podaniami jakie lud do zwalisk tych i jaskiń poblizkich przywiązuje, tutaj powtarzamy:

„Któż w młodocianych swych latach, słuchając i czytając powieści o ciemnych jaskiniach i zamkach zbójeckich, nie zapragnął zobaczyć Własnemi oczyma tych poezyą zgrozy obwianych przybytków? Kto to młode życzenie zaspokoić pragnie, niechaj się uda W okolicę z której wracam, a znajdzie tło, na któ-rem cudownie będzie mógł rozwinąć wszystkie zapamiętane strasznych powieści szczegóły. Znajdzie tu i jaskinie, i zwaliska rozbójniczego zamku, o których pomiędzy ludem prawdziwie poetyczne tułają się podania. Jaskinie mieszczą się W skale pod nazwiskiem Okiennika znanej; zamczysko, w lesie do wsi Morsko należącym położone, Morskiego zamku nosi nazwę, Chodźmy zwiedzić te tajemnicze niegdyś schronienia!

Okiennik leży na gruntach do Lgoty Murowanej należących, ale o dobre pół mili od dworu. Droga do niego wiedzie długim, posępnym jednotonnym sosnowym lasem. Ale za wyjazdem z lasu otwiera się znowu nieprzejrzana panorama mniejszych i Większych, to nagich, to bujną zielenią drzew pokrytych wzgórz, po których szarzeje niezliczone mnóstwo skał, rozmaitych rozmiarów i kształtów. W niewielkiej pomiędzy dwoma spadkami Wzgórz dolince, Wznosi się wspaniale

największa ze wszystkich, Okiennik. Nazwę tę otrzymała od samorodnego na przestrzał otworu, w najwyższej skały części. Sama ta osobliwa igraszka natury zasługiwałaby na widzenie, gdyby nawet Okiennik innych zajęcia nie nastręczał powodów.

Cała skała ma u dołu kilkaset kroków obwodu, a w najwyższem miejscu dochodzić może do stu bliz-ko łokci wysokości. Gęste zarośla, przez które z trudem przedzierać się trzeba, otaczają jej podnóże, a miejscami, gdzie mniejsza stromość pozwoliła osiąść pokładowi rodzajnej ziemi, wspinają się aż ku górnej części opok, ułatwiając wdarcie się na nie. Gdyby nie to, nigdyby na nich ludzka nie postała noga, tak prze-paściście od dołu sterczą kamienne przyrodzonej twierdzy tej ściany. W górze kamień więcej już przedstawia chropowatości, dzięki którym, przy niejakiem wysileniu i zręczności, nie tylko do okna, ale i nad nie, na najwyższy szczyt skały wedrzeć się można. Ta ostatnia próba jest jednak ze znacznem złączona niebezpieczeństwem, każde bowiem silniejsze zadęcie wiatru, może strącić w przepaść z trudem śliskiej opoki czepiającego się śmiałka.

Okno, czyli wydrążenie od którego skała wzięła miano, jest prawie owalnego kształtu, od dwóch do półtrzecia sążnia szerokie i tyleż prawie wysokie.

Długość jego, to jest grubość skały przez którą przechodzi, wynosi kroków dwanaście. Przez całą tę długość W dole okna ciągnie się parę łokci szeroki pas murawy, bujnie rosnącej na naniesionej wiatrami ziemi. Godziny całe możnaby trawić, siedząc na tym miękkim kobiercu i spoglądając na okolicę — tak rozległy i uroczy przez chropowate ramy skały odsłania się Widok. Ale W chylącej się ku jesieni porze roku, zbyt tu już czuć się daje ostrego Wiatru silny i bezustanny przewiew, długo rozsiadać się niedozwalający.

Z czasów kiedy Okiennik był zbójeckiej drużyny siedzibą, w oknie pozostały wyraźne ręki ludzkiej ślady w wyciosanych skale Wrębach, do zapuszczania

belek widocznie służących. Belki te służyły niewątpliwie do utwierdzenia drewnianej ściany, otwór od strony przystępnej zamykającej, zasłaniającej schronionych za nią od przykrego przeciągu powietrza, a w potrzebie mogącej posłużyć za przedpierśnik obrońcom samorodnej twierdzy.

O parę łokci zaledwie poniżej okna, znajduje się drugie, również na przestrzał przez skałę idące, ale odmiennego kształtu wydrążenie. Wnijście do niego, W które po drabinie spuszczać się trzeba, jest tak wązkie, że zaledwie jeden człowiek na raz się przez nie przeciśnie, środek zaś przedstawia obszerną pieczarę, którą szeroki od strony przepaści otwór oświeca. Pięćdziesiąt ludzi mogło tu mieć wygodne schronienie. Tu też musiała być główna zbójców kwatera. Głębokie naturalne wklęśnięcie, W jednej ze ścian, służyło Widać szczególniej do palenia ogniska, jak dowodzą zczerniałe od dymu w niej głazy. Przed nie-dawnemi jeszcze laty cała ta jaskinia zarzuconą była rumowiskiem kamieni, wśród których gdzieniegdzie przeglądały zwierzęce i ludzkie kości. Gdy wszakże jakiś szczęśliwiec znalazł pod kamieniami cegiełkę czy sztabkę złota, naturalnie zajęto się gorliwie wszystkiego rumowiska przetrząśnieniem, przez co teraz pieczara czyściutko przedstawia się zamieciona. Ten też był jedyny umyślnych poszukiwań skutek. Już to z wszystkiemi tak żwanemi skarbami bywa zawsze tak, jak w bajce: szczęśliwy przypadkiem je odkrywa, szukający nigdy nie znajduje.

Jeszcze nieco niżej od opisanej tylko co jaskini, znajduje się mniejsza, lecz za to najtrudniej dostępna pieczara. Jedynie jakie jest do niej wnijście czerni się w niedostępnej ścianie skały, o jakie czterdzieści lub pięćdziesiąt stóp nad ziemią. Jak się zdaje, niegdyś dostawano się do niego za pomocą lin z góry spuszczanych, Wewnątrz zmieścić się może kilkanaście najwięcej osób. Jak mówią, tutaj miał być główny skarbiec zbójców, zamykany na podwójne drzwi żelazne, co czworogranny kształt otworu stwierdzać się zdaje. Drzwi te znajdują się obecnie jedne w kościele poblizkiej wsi Skarżyć, drugie w miasteczku niedale-kiem, Kromołowie.

Wieśniacy okoliczni twierdzą, że w skałach Okien-nika jest jeszcze mnóstwo pieczar, dzisiaj zasypanych. Co pewna, to że kiedyś dostępne miejsca zamknięte były kamiennym murem, którego ślady przed dwoma dziesiątkami lat widoczne jeszcze były, jakbądź teraz już dopatrzeć się ich trudno. Wystawmy sobie tak umocnioną naturą i sztuką dziką tę warownię ukrytą w tajnikach wyciętych dziś lasów, a pojmiemy jak ważnym oparcia punktem musiała ona być dla każdej szajki na wszystko gotowych opryszków i jakim ci postrachem stąd napełniać mogli okolice.

Kiedy miało miejsce to panowanie zbójców? naturalnie niewiadowo. Mogli oni tu kilkoma nawrotami rozbijać swe namioty, zanim wycięcie lasów i powstanie wsi Skarżyć niepodobnem to uczyniło. Najpomyśl-nieszemi dla nich epokami były lata, kiedy osłabiona podziałami, lub Wojnami długiemi zaprzątniona Władza w Krakowie, nie miała czasu albo sił do śledzenia i uskramiania gwałtów i rozbojów. Podanie jednak gminne jeden tylko z dziejów Okiennika, z losami niedaleko położonego Morskiego zamku W związku zostający, zachowało ustęp. Zapomniany już dziś prawie, a przecież godzien pamięci, Bogdan Dziekoński, tak je zapisał przed ośmnastu laty, we wspomnieniach z odbytej w tych stronach podróży.

„Opowiadano mi, że niegdyś zamek panów Morskich był niezmiernie obronny i wspaniały. Miał go zajmować pan możny i dumny, słynny swojem i dworzan swoich okrucieństwem. Córka jego, jak zwykle W podaniach, cudnej urody i niezwykłej cnoty, zajęła serce jakiegoś ubogiego młodzieńca. Ubogi pozyskał wzajemność. Dumny ojciec, spostrzegłszy miłość, dziecko swe wtrącił do lochu i głodem zamorzył. Wtedy kochanek stał się mścicielem. W pieczarach skały

„Zemsta zdziałała w końcu, iż drogi wiodące do Morskiego zamku zarosły trawą, a ziemia wokoło bieliła się kośćmi poległych. Nakoniec wydano walną bitwę. Niebo się W nią Wdało. Wśród gromów i burzy zamek ogniem i żelazem na wieki zniszczony został, jakim sposobem zniknęli zbójcy ze sceny?... podanie zamilcza. Mówią tylko, iż owe wielkie drzwi żelazne długie wieki przebywały w skale, i niedawno dopiero, paręset lat temu, do kościołów na pamiątkę przeniesione zostały, Na ruinach zamku ma się czasem jeszcze w burzliwych nocach jesiennych ukazywać olbrzymia czarna postać, i nietrudno znaleźć takich, co straszne jej rysy widzieli ¹⁰).

Okiennika dziką, od natury zbudowaną założył stolicę. Ztąd rzucał postrach wokoło. Ludne i wesołe zamki zaparto, wzywano do pomocy zbrojne hufce żołnierzy, ale wszystko nic nie pomogło. Nikt nie ośmielał się wychylać na pola, bo ze skał, z gęstwiny krzaków, rozbójnicy niewidzialni a srodzy wypadali i krwią zlewali pola.

jak zwykle podanie gminne, tak i to ma wiele warjantów. jeden z nich opowiada, że dwaj bracia Morscy, wybudowawszy cichaczem w należącym do siebie lesie niedostępny zamek, poczęli wzorem niemieckich W poblizkim Szlązku rycerzy trudnić się rozbojem po drogach, przyczem nie szczędzili wszelkiego rodzaju gwałtów wywieranych na poblizkich wsi ludności. Najstraszniejszem było, że oprócz dobytku, porywali spokojnym mieszkańcom córki i żony, których już potem nigdy ludzkie nie widziało oko. Trwało to długo — aż raz porwano kochankę czy żonę jakiemuś drobnemu szlachcicowi czy sołtysowi, co Wprzód wojskowo sługiwał. Ten postanowił się zemścić i ukarać zbrodniarzy. Z mnogich pokrzywdzonych zebrawszy

sobie drużynę i umocniwszy Okiennik, zacząt z niego prowadzić podjazdową z panami Morskimi wojnę. Odparłszy ich kilkakroć od swej twierdzy dzikiej i osłabiwszy na sile i duchu ciągiem prześladowaniem ich szajkę, podburzył nareszcie lud okolic do złączenia się z sobą i przy jego pomocy zdobył zamek Morski, który zburzono do szczętu. Sam jednakże mężny mściciel znaleźć miał śmierć na jego zdobytych mu-rach.

Inna nakoniec Wersja mówi tylko krótko, że dwaj bracia Morscy rozbijali długo, mając schronienie W zamczysku i Okienniku, aż po długich bezużytecznych usiłowaniach, udało się wojskom królewskim oba te miejsca zdobyć. Jeden herszt zginął w bitwie, drugi, tułając się, potem był zabity.

Bądź jak bądź, historja Okiennika i zamku Morskiego tak są z sobą połączone, że kto pierwszy z nich zwiedza, nie wolno mu opuścić drugiego. Leży on też bardzo blizko, ścieżkami polnemi zaledwie o małe pół mili. Przed wnijściem do lasu, w którym zamczysko się kryje, oko spotyka powtórzone raz jeszcze to samo dziwne natury igrzysko co w Okienniku, to jest skałę u wierzchołka mieszczącą podobnyż samorodny otwór. Ale skała ta składa się tylko z jedynego słupa, nakształt obelisku sterczącego, i pod Względem rozmiarów porównać się nie może z Okiennikiem.

Opuściwszy główną, przez las prowadzącą drogę, ustronną drożyną, przypominającą cudną zwrotkę. Mickiewicza:

„Nie jeździł w te szlaki Nikt z dawnego czasu...“

zbliżamy się do ruin zamku. Jesteśmy już od nich tylko o sto, tylko o kilkadziesiąt — tylko o kilkanaście kroków... a dotąd nic nie widzimy. Las gęsty buków, jodeł i świerków ogromnych szumi tylko dokoła, a po za szaremi pniami i zielenią liścia i igliwia, zaledwie o kilka kroków spostrzedz można szarą jakąś, potężną, jednolitą skałę, pionowo jak ściana wzbijającą się

I₄I

W górę, tak iż jej wierzchołka po za gałęźmi drzew dojrzeć trudno. Ale przypatrzywszy się bliżej, dostrzegamy, że ta olbrzymia bryła nie jest samej przyrody dziełem, że liczne W niej odstępy i szpary wypełnione są murem z kamienia, spajanym twardem jak kamień sam wapnem. Obchodząc ją dokoła, natrafiamy wreszcie na wązką przy ścianie skały czępiającą się, pochyłą ścieżkę, po której nie bez trudu na wierzch wedrzeć się można. Dzięki jej, stajemy na posadzie zburzonego Morskiego zamku.

Dziwnyż to zaiste widok odkrywa się na tej stu-kilkudziesięcio - stopowej wysokości. Dwuchsetletnie buki i świerki rozrastają się na niej tak bujnie, jak W położonym u stóp jej lesie. Pomiędzy niemi krzewią się ciernie i różna pozioma gąszcz leśna. Na wąz-kiej, długiej, nierównej, pełnej dołów i wyniosłości skale sterczy kawał szarego kamiennego muru, z szczupłą bramką. Miejscami pomniejsze murów szczątki czepiają się niepożytej opoki, od której rozróżnić je trudno. Otóż i wszystko co widzieć można na miejscu gdzie stał Morski zamek. To już nie ruina nawet, to zaledwie ślady budowy. A jednak wierzcie mi, że ktoby; będąc W okolicy, zaniedbał wedrzeć się do nich, prawdziwą wyrządziłby sobie krzywdę. W mnogich moich po różnych krajach wędrówkach, zwiedzałem niezliczoną dawnych ruin ilość, a przecież nie zdarzyło mi się widzieć miejsca tak dziką tchnącego poezją, Z szczegółów niema tu nic do widzenia, ale ogół na każdym, najmniej czucia i wyobraźni posiadającym gościu niezatarte musi sprawić Wrażenie. W tej głuchej samotności, w tern spusztoszeniu czujesz dopiero całą wartość zasłyszanych o panach Morskich podań, czujesz, że straszne jakieś dzieje opowiedziałyby ci te ostatnie zwalisk szczęty, gdyby przemówić umiały — i nie dziwisz się, że w ciemnościach nocy gmin widzi czarną postać błądzącą po zgliszczu tern złowrogiem...

Jak z posady na której stał Wnosić można, zamek Morski niesłychanie musiał być szczupły. Wierzch

skały na sto, do stu kilkudziesięciu kroków długości, ma w przecięciu ledwie dziesięć szerokości, i tylko w obu końcach nieco się rozszerza. W tych dwóch miejscach wznosiły się bezwątpienia dwie ciasne, wysmukłe baszty, mieszkania w sobie zawierające; resztę zaś powierzchni zajmowało wązkie podwórze. Ale za to zamek, jeśli był dostatecznie zaopatrzony w żywność, przy bardzo małej załodze mógł urągać wszelkim szturmom, w owych oddalonych wiekach, w których niezawodnie Wziął początek. Jedyna stroma ścieżka do niego wiodąca mogła być zasypaną gradem kamieni z panującej nad nią ściany. Było to więc wyborne zbójeckie gniazdo, ale żadną miarą wielkich panów siedlisko. Mogło być jednak, że do górnego zamku, jak to często bywa tulił się dolny, mniej obronny, ale obszerniejszy i dogodniejszy na mieszkanie pańskie. Bardzo wyraźne ślady ręką ludzką kopanych rowów czy dołów nieopodal skały, naprowadzają na to przypuszczenie.

Że powieściom gminnym o Okienniku i Morskim zamku rzeczywiste jakieś dane za Wątek służyły, o tern powątpiewać się nie godzi. Dziać się zaś to Wszystko mogło nie później, jak w epoce podziału Polski, przed jej przez Przemysława zjednoczeniem. Jakkolwiek bowiem i w następnych jeszcze wiekach w chwilach klęsk kraju odgrywały się nieraz podobne dramata, dziejopi-sowie zapisywali je skrzętnie w kroniki. Tymczasem w tychże nietylko najmniejszego śladu wypadków z podaniem gminnem analogję jakąś przedstawiających, ale nawet żadnej o Morskim zamku nie znajdujemy nigdzie Wzmianki. Dowód to, że bardzo wcześnie istnieć przestał, gdyż inaczej, tak niedaleko stolicy państwa położony, musiałby kiedy nastręczyć do wspomnienia go sposobność.

Niesiecki wymienia dwie rodziny Morskich nazwisko noszące. O jednej mówi bardzo lakonicznie: „Morski, herbu Jastrzępiec, w Krakowskiem. Paprocki i Okolski o nich nie pisał“. O drugiej, herbu Topór, szerzej się rozpisując, powiada, że od Nekandów To-porczyków początek Wzięli, ale od dóbr imienia Morskich nabyli. Możnaby więć przypuszczać, że panowie Morscy gminnej powieści do tej starożytnej, dumnej i potężnej należeli familji. Lecz gdy wiadomo, że za piastowskich czasów nazwiska rodzinne właściwie nie istniały, a każdy właściciel ziemi brał od niej nazwanie, Morscy podaniowi mogli do żadnej u Niesiec-kiego wymienionej nie należeć linji.

Zamek Morski, Okiennik i cała okolica vo której leżą te oba dzikie pomniki, tyle dla mnie miały interesu, że pożegnawszy spieszących się towarzyszy wędrówki, korzystając z gościnności właściciela Skarżyć i Morska, parę dni całych tu jeszcze spędziłem, włócząc się po lasach i skałach. Jakoż ze skał dwie jeszcze znalazły się wzmianki godne.

Jedna, o sto do dwustu kroków od Okiennika położona, zwraca uwagę przyrodzoną osobliwością. Jest ona od góry do dołu, w wysokości kilkudziesięciu stóp, wydrążona tak regularnie, że nie widząc zewnątrz opoki, wziąłbyś ten samorodny otwór za jakiejś krągłej baszty ruinę.

Druga, na kraju otaczającego zamczysko lasu piramidalnie z gęstwiny świerków stercząca, nosi nazwę Skrzypkowej skały, a to z następującego powodu:

Kiedyś na jej niedostępnym wierzchołku zjawiał się co wieczór skrzypek w czerwonem ubraniu, który wygrywał tak cudnie, że co go tylko raz zaszłyszało, leciało pod skałę jak szalone i tańczyło aż do dnia białego. Każdy się łatwo domyśli, że to nie był kto inny, jak sam djabeł, odwodzący swoją piekielną muzyką od pracy i pacierza, a podżegający do obrazy Boskiej, o której wśród szalonej po lesie hulatyki nie było trudno. Że jednak każda rzecz ma swój koniec, skończyło się i z grywaniem czerwonego skrzypka. Tu przecież podanie szwankuje, nie opowiada bowiem żadnej katastrofy, która koniec położyła piekielnej muzyce. Wolno więc każdemu tłumaczyć sobie jak zechce: albo, że młodzieży tańczyć, albo że djabłu grać się sprzykrzyło. Co do mnie, myślę że to drugie.

W kościele wsi Skarżyć, może o pięćset tylko kroków od Okiennika odległej, znajdują się jedne z żelaznych drzwi z jego pieczar wyjętych. Służą one obecnie do zamykania zakrystji, a powierzchowność ich cała, gruba i bez żadnego względu na to jak będzie wyglądać robota, tudzież rdza tak silna, że tylko w wilgotnych jamach osiąść mogła, w zupełnej z podaniem o ich pochodzeniu są zgodzie.

Sam kościół tutejszy, na początku XVII wieku przez Kalinowskiego z Murowanej Lgoty, do którego wówczas i Skarżyce należały, wymurowany, jest bardzo ładny i schludny, ale nic godnego widzenia w sobie nie mieści. Nad presbiterjum położony rok 1788, wskazuje zapewne odnowienia datę. W murach tkwi kilka nagrobków familji de Heppen, w której posiadaniu Skarżyce przez sto lat z górą zostawały, ale najstarszy z nich sięga tylko 1799 r.

Drugie drzwi w Okienniku znalezione mieszczą się w kromołowskim kościele. Zobaczywszy jedne, możebym tak bardzo za drugiemi nie był ciekawym; ale w Starożytnej Polsce p. p. Balińskiego i Lipińskiego wyczytałem, że kościół był przez jakiś czas arjańskim aż go W r. 1574 Mikołaj Firlej, na łono katolickiego wyznania wróciwszy, temuż wyznaniu przywrócił i przyozdobił. Miałem więc nadzieję znaleść dawną i ozdobną świątynię i dla niej Kromołów nawiedziłem. Prawdę jednak mówiąc, mogłem sobie był trudu tego oszczędzić.

Kościół zewnątrz odrapany i brudny, a wewnątrz biedny i zaniedbany, niczem się nie odznacza. Podobno też tylko teraźniejsze presbiterjum i zakrystja istniały za arjańskich czasów, a reszta później przybudowaną została. Jedna kaplica św. Anny, jak mówią przez jakąś Teklę Bonarównę wzniesiona, zwraca cokolwiek uwagę poblakłemi wprawdzie, ale niezłego pędzla freskami. Nagrobków jest w kościele kilka, wyłącznie prawie rodziny Gostkowskich, w których ręku Kromo-łów zostawał do niedawnych jeszcze czasów. Na wzmiankę z nich zasługują pomnik Konstantego Gostkowskiego, generała wojsk polskich w 1817 r. zmarłegO) i Piotra, posła lelowskiego, który 1835 r. życie zakończył. Stary nagrobek jest jeden tylko, na wielkiej marmurowej tablicy wyryty i po lewej stronie u wnij-ścia do presbiterjum umieszczony. Ażeby coś wynieść z Kromołowa, przepisałem go w całości i tu podaję tern bardziej, że nie jest on bez niejakiej historycznej watości. D. O. M

Gnosis ac magnis D. D. de Bzów Wojszowic inclytae vetustissimaeq prosapiae ex stemmate Pilavierum Heroibus, quorum Cromoliensis Eccla pios hic reconditos habet in se cineres,

Hoc monumentum

pietatis debitae avis et progentoribus eorum virtute pietate meritis ubiq probatissimis et laudatissimis

Perill. et Adm. R. D Albertus Woysza Chełinen praeposit. Canonicusplocensis, primo Serenissimi Regis Vladislai IV secretarius, deinde Sereniss. Caroli Ferdinandi principis Poloniae et Sueciae Praelatus domesticus, tum et

generosus D. Stanislaus Woysza S R. Majestatis aulicus et secretarius poni jusserunt

Anno Domini 1648, mense septembri“. *)

Bibljografja Morska.

Poza tylko co przytoczonym artykułem, o ile wiem, tajemniczy zameczek w Morsku opisywali:

(Przyp. aut.)

') W kościele tutejszym znajduje się m. in. dokument, z którego się dowiadujemy, że ołtarz główny, pierwotnie pod wezwaniem Św. Michała, ufundowany był przez jednego z Firlejów.

10

1)    Federowski Michał w N° 54, z r. 1876 „Gazety Kieleckiej“ w art, p. n. „Ruiny Morska“.

2)    H. K. w „Przyjacielu Dzieci“ z r. 1877 w M° 52, na str. 614 —615 w art. p. n. „Okiennik.“

3)    Chlebowski Br. w t. VI „Słownika Geograficznego“ na str. 684 przytacza za Długoszem¹¹) że: „Władysław Łokietek dał tę wieś w r. 1327 wraz z Komornikami i Skarżycami klasztorowi w Mstowie w zamian za Włodowice“.

4)    Federowski Michał w monografji p. t. „Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy“. Warszawa 1889. (T. II, str. 317 — 319) p. n. „Morsko“.

Pileccy herbu Leliwa. (Przypis do str. 91).

Mikołaj Pilecki otrzymał miasto i zamek Ogrodzieniec, Włodowice z 13 wsiami w krakowskiem i inne posiadłości w ziemi przemyskiej i chełmskiej; ożeniony z Magdaleną córką Spytka z Jarosławia kasztelana krakowskiego, zapisuje żonie swej trzy tysiące florenów Węgierskich wianowego na tych dobrach.

O Pileckich pisze Kromer w ks. XVI, na str. 395.

Bonarowie herbu Bonarowa. (Przypisy do str. 93 — 94).

Bonarowie, właściwie Bonerowie, pochodzili z miasta Landau w Alzacji. Wywędrowali oni z Niemiec, jak i liczne inne rodziny Decyuszów, Bethmanów i udały się do Polski w XVI wieku, gdzie się osiedlili najsamprzód na Szlązku. Jeden z braci, Jakób Andrzej, osiadł we Wrocławiu, i tam ma grobowiec w kościele św. Elżbiety z napisem: „Jacobus Andreas Bonerus, gente Landavus“. Drugi, Fryderyk, był od roku 1504—

I47

1506 rządcą mennicy głogowskiej, W czasie W którym to Głogów i Opawę otrzymał Zygmunt, późniejszy król Polski, jako księstwo lenne od brata swego Władysława czeskiego. Trzeci, Jan Bonar, przeniósł się wezwany przez Wisseburczyków z Wrocławia do Krakowa¹²) i zawiązał spółkę handlową z Zajfrydem Bethmanem i synem jego Sewerynem.

W mieście tern mieli oni ogromne składy różnych towarów, obejmowali razem dostawy dla dworu, dzierżawili komory celne W Sandomierzu, Lublinie i Lwowie, słowem robili wielkie i dobre interesa.

Bonarowie, jak opisuje Niesiecki, pieczętowali się herbem „Bonarowa*, o którym autor ten nadmienia legendę jakoby otrzymać go mieli w bitwie pod Grecy.

Zygmunt I uważając Jana Bonara za człowieka znanego z rządności, mianuje go burgrabią krakowskim, w r. 1515 oddaje mu żupy krakowskie, a niebawem w r. 1516 mianuje go wielkorządcą krakowskim <„Magnus procurator Cracoviensis“). Wtedy po raz pierwszy t. j. w r. 1516, tytułuje go król „generosus“ t. j. urodzony¹³).

Bonar był w latach 1516— 1524 wykonawcą różnych zleceń Zygmunta Starego. Kiedy Zygmunt August po śmierci Barbary, miał wstąpić w powtórny związek małżeński, wówszas król polecił Bonarowi zbadać rozmaite szczegóły dotyczące zaproponowanych mu przez cesarza Maksymiljana kandydatek na królowe polskie¹⁴).

Podczas wojny pruskiej słał szpiegów do Niemiec, aby śledzili, czy nie nadciąga stamtąd pomoc

Śmierć jego musiała być dosyć nagła, mamy bowiem z 30 października list Tomickiego do Bonara, W którym niema najmniejszej wzmianki o chorobie, tymczasem 23 grudnia 1523, nasz wielkorządca krakowski rozstaje się z tym światem.

wielkiemu mistrzowi¹⁵). Kupował broń, machiny oblęż-nicze, werbował ludzi, a przedewszystkiem dostarczał jak już mówiliśmy, pieniędzy¹⁶ 17).

Poczta z rządami ościennemi, pensje posłów, sprawy bankowe w ogólności spoczywały w rękach Bonara.

Syn Jana, czy też synowiec, Seweryn Bonar, połączywszy się z Zofją Bethmanówną, córką Zajfryda Bethmana, skupia w swym rodzie ogromne majątki. Dobra Balice, Ogrodzieniec, Kamieniec (dziś Odrzy-koń, zobacz Niesiecki), 13 domów w Krakowie, winnice wielkie na Węgrzech pod Koszycami i t. d. stanowią jego fortunę.

Zygmunt Stary n) pożycza odeń nieraz pieniędzy, których mu dostarcza usłużny patrycjusz w spółce z pierwszymi bankierami europejskimi Turzonami i Fug-gierami. Seweryn Bonar zachował handlowe stosunki ojca zagranicą; wspierał króla dzielnie w robotach artystycznych na zamku i w katedrze; budował okazałe gmachy, a pomiędzy innemi kaplicę św. Jana Chrzciciela u Panny Marji w Krakowie, wspaniale ozdobił w niej dwa znakomite pod względem sztuki pomniki, dla siebie i swojej żony, jeszcze za życia W roku 1538 wystawił, chcąc dopilnować, aby w wytworności wyrobu i podobieństwie postaci były jego godne.

Jakoż rzeczywiście odlew ten, cyzelowany od ręki, przedstawiający mężczyznę i niewiastę W posta-'Wie stojącej, jest w swoim rodzaju arcydziełem. Zachwycał się nim Thorwaldsen podczas swego pobytu -W Krakowie i przyznawał, że rzadko gdzie z takim utworem spotkać się można. Po szlachetnie poważ-nem obliczu tej odznaczającej się głowy, można odgadnąć charakter, duszę i serce człowieka. Widać, że to ł>ył mąż czynu, wielkich myśli, wspaniałego serca, energicznego i silnego umysłu.

Takim był wistocie Seweryn Bonar.

On, wielki pan, bogaty dziedzic tylu włości, od •cesarza Ferdynanda tytułem barona zaszczycony, on co W Balicach otaczając się Wspaniałością wielką, podejmował królowę i weselił się przy dźwiękach własnej kapeli¹⁸) nie miał sobie za ujmę, jako właściciel ^ćielu nieruchomości w Krakowie, wejść w poczet rajców tego miasta, na których ławie przodkowie jego z dawien dawna zasiadali. Ztąd akta miejskie tameczne z dumą zapisują w rocznikach swych jako godne pamięci zdarzenie, że w r. 1552 sławetny senat krakowski, pomiędzy wielu znamienitymi mężami, liczył w swem •gronie jako Współbrata rajcę Seweryna Bonara, kasztelana żarnowskiego i t. d.

Z Zofją Bethmanówną miał córkę Zofję i czterech synów: Franciszka, Jakuba, Jana i Stanisława, z których Franciszek był sekretarzem Zygmunta Augusta. Zofję wydał za Jana Firleja wojewodę lubelskiego. Po śmierci Bethmanówny W r. 1552, ożenił się Seweryn powtórnie z Kościelecką, wojewodzianką kaliską, z którą miał znów dwóch synów: Seweryna i Fryderyka.

Umarł W r. 1549.

Synowie jego oprócz Jana, nie posiadali większego znaczenia W Polsce. Przeszli na wiarę luter-ską. Ród ich w Polsce wymarł doszczętnie.

O Bonarach krótsze lub dłuższe wzmianki znajdują się u następujących autorów:

RODOWÓD BONARÓW.

Przybyli do Polski w wieku XVI.

Jan ożeniony z córką Zajfryda Bethmana f 1523

SEWERYN f 1549

Z KOŚCIELECKIEJ:

Fryderyk

Seweryn

Zofja ur. 1534 wyszła za Jana Firleja

Jakub, Andrzej — Fryderyk

Z ZOFJI BETHMANÓWNY:

Stanisław

kasztelan

sandecki

Jan

kasztelan

biecki,

Wielkorządca

krakowski

Franciszek

sekretarz

Zygmunta

Ijl

„Decius: „De Sigism., temp.“ str. 63 i 118.

Bielski „Kronika“ (r. 1379), str. 507 i 551.

Niesiecki K. Tom 1, str. 139 i 140.

Łabęcki H. „Górnictwo w Polsce* (Warszawa, 1840). Tom II, str. 235.

Święcki Tomasz. „Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski“, (Warszawa 1858— 1859) pod wyr. B o n a r.

„Encyklopedya Powszechna“, (Warsz., 1859 — 1868, nakł. Orgelbr.) pod wyr. B o n a r.

.Archiwum miejskie ks. Oświęcimskiego i Zatorskiego“. [(Krak. 1891).

Wreszcie o Bonarach i Sewerynie Bethmanie pisał W dziele swem „Podróże historyczne“, J. Ur. Niemcewicz. (Str. 47 — 49).

Kończąc o tej zasłużonej w dziejach Polski rodzinie, nie mogę się powstrzymać aby nie przytoczyć jeszcze romantycznej legiendy o pięknej Bonarównie i wiernym jej Kmicicu:

Skała Kmity.

„O jedenaście kilometrów od Krakowa, pomiędzy Zabierzowem a Mydlnikami, leży W uroczej okolicy znane miejsce wycieczkowe „Skała Kmity“.

Jak wieść niesie, z [początkiem XVI w. leżąca opodal wieś Balice, była własnością głośnego protektora protestantyzmu Bonara.

Bonar miał cudnej urody córkę, w której bez pamięci zakochał się Stanisław Kmita, syn przemożnego kasztelana krakowskiego. Jakkolwiek Bonarówna bez zastrzeżeń oddała swe serce młodemu rycerzowi, przecież ojciec „ostoja protestantyzmu w Polsce i główny jego protektor“ ani słyszeć nie chciał o tym związku, jako nieobaloną przeszkodę podając różnicę wiary, Kmita bowiem był wierzącym katolikiem. Tym

¹

) U Dygasińskiego „Boleckich“.

²

Jeden z takich symbolów władztwa bezape-lacyjno-egzekucyjnego — miecz ów magdeburski, znajduje się dotąd w zbiorach Rokitna-szlacheckiego.

³

Porówn. „Encykl. Orgelbranda“, XIII, 952.

⁴

Pozostaje ten akt wbibljotece dworu Rokitna.

⁵

Znany heraldyk, autor monografji „Miasta. Wsie i zamki polskie“. Wilno, 1851, t. III, 181—185.

) Na imię kasztelanowi było Stanisław, nie zaś Michał, jak powiedziano u Kosińskiego. Tadeusz Warszycki, dalszy jakiś krewniak zapewne Stanisława, jego familjant, byl zięciem kasztelana krakowskiego.

⁶

) Niesiecki (t. IV, str. 466) utrzymuje, że na imię córce Michała i Heleny Warszyckich było Teofila, i że z tą Teofilą (Barbarą) ożenił się nie Kazimierz lecz Jan Męciński.

⁷

Nomenklatura obecnie całkiem nieznana. Wieś Nadolice, według podania, znajdować się miała na teryto-rjum majątku Włodowice, w miejscowości zwanej teraz „Borowa Dziura“.

⁸

Kromer, księga XVIII. „Bartłomiej Włodika gente

Sulimeum.

⁹

Kasp. Niesiecki Tom III, str. 424, opisuje dom Ogrodzienieckich Bielski w kronice z r. 1597 str. 403 i 404 wspomina o wzięciu w niewolę Bartosza Ogrodzie-nieckiego dn. 18 września 1454 r. Kromer, edycja Błasz-kowskiego str. 460.

¹⁰

' Patrz: Jaskółka, Pamiętnik wydany przez R. Zmor-skiego i J. B. Dziekońskiego. Warszawa (1843), str. 90.

¹¹

) Dług. II, 211 i 216.

¹²

)    Klose. „Doc. Geschichte von Breslau“.

¹³

)    Acta Tomiciana T. III. str. 319, 19 lipca 1515 r. jeszcze famatus T. IV, str. 19.

¹⁴

)    Acta Tomiciana T. T. IV, str. 53, 55, 320.

¹⁵

)    Acta Tomiciana T. V, str. 144, 322.

¹⁶

)    Acta Tomiciana T. V, str. 157, 162, 165, 185 T. VI, str. 27, 49.

¹⁷

n) Dz. II, str. 347, 349, 393.

¹⁸

) Castr. LXXIII, 1316, r. 1559.

IJ2

czasem wybuchła wojna ze Szwedami i na nią wyruszyć musiał młody Kmita. Przed wyjazdem, w czasie ostatniego tajemnego pożegnania, stanęła między młodą parą umowa, rycerz dawał będzie stale wieści o sobie z wojny, przysyłając do niej swych giermków z listami. Na nieszczęście, o układzie dowiedział się Bo-nar i przy pomocy pokojowej córki, przejmował nadsyłane listy, zatajając rzecz całą przed strapioną dziewczyną, dla której nawet sprowadził nowego konkurenta protestanta. Zarówno Kmita jak Bonarówna nie mogli zrozumieć, co się dzieje, czemu nie mają wiadomości o sobie, nie przypuszczali jednakże podstępu.

Zafrapowany silnie Kmita, po powrocie z wyprawy wysłał raz jeszcze giermka z listem do ukochanej, sam zaś oczekiwał odpowiedzi na położonej opodal Balic i pałacu Bonara stromej skale. Lecz i ten list przejął podstępnie ojciec a nawet kazał pokojowej napisać odpowiedź rzekomo od córki „iż widząc beznadziejność ich miłości wobec uporu ojca, ustępuje i oddaje swą rękę komu innemu“.

Kmita, otrzymawszy ów list, pod wpływem rozpaczy i zwątpienia, jak stał, w pełnej zbroi i na koniu, rzucił się w przepaść u stóp skały, ponosząc śmierć na miejscu.

Odtąd miejsce to nazywać poczęto „Skałą Kmity“, a na pamiątkę tego wydarzenia wyryto na skale tej następujący napis:

Który z Was przyjdzie tu, Mając męstwo w owym dniu, To i radość może mieć; Zasię, który przyjdzie tu,

Ma strapienie w owym dniu, To i spokój może miećl R. 1512.

Stanisław Kmita, rycerz orężny, W boju z Tatary szablą potężny,

Ku Bonarównie serce swe zwrócił,

I z tej tu skały w przepaść się rzucił.

1515“.¹)

(„Ilustr. Kurjer Codzienny“ r. 1913 N° 124). J)

Firleje herbu Lewart.

(Przypisy do str. 101 — 102).

Rodzina Firlejów, jak wyrażają się źródła współczesne oddawna zasiadała krzesła senatorskie, a przy-

tem słynęła z poczciwości i bogactw.

Piotr Firlej, herbu Lewart, wojewoda ruski, należał do ludzi nowego kroju. W wielkich swych dobrach w Dąbrowicy, wsi na milę od Lublina oddalonej, miał wspaniały pałac, którego schody wykute w marmurze podziwiał nasz Jan Kochanowski¹) (foric. 1. c. 154).

Najstarszy syn Piotra z Tęczyńskiej, Jan, kształcił się w naukach wyzwolonych pod mistrzem Janem z Wieliczki. Potem wyjechał za granicę i zboczył do Lipska, oddany przez wolnomyślnego ojca protestantom na naukę.²) Porzuciwszy Lipsk, udał się do Padwy, a ztamtąd wraz z wujem swym Stanisławem Tęczyń-skim, podkomorzym sandomierskim, wybrał się do Afryki i Azji, gdzie nawiedził między innemi grób Chrystusa Pana³).

Około r. 1543 wrócił on do Polski, a lubo, nie

miał powołania, podobnie jak Jan Łaski, rozpoczął ka-rjerę duchowną,⁴) której małżeństwo W r. 1546 kres położyło.

Nie pozostawało mu nic innego, jak kroki swe

') Legienda powyższa znajduje się również w T. XV „Kłosów“. (Ob. jN° 376, w nim artykuł p. n. „Zabierzow-skie Skały“.

skierować na dwór królewski, gdzie wkrótce zostaje sekretarzem króla Zygmunta. W r. 1545, posyła go król na sejm do Wormacyi w poselstwie do cesarza Karola V, z którym Firlej dawne przymierze Polski odnowił. W r. 1547, jako poseł W dyplomatycznych czynnościach bierze udział na dworze Ferdynanda. ')

W kilka lat po śmierci ojca swego, bierze starostwo radomskie,²) potem kazimierowskie, następnie za spełnienie misji od króla do Wołoch, województwo bełzkie (1. c. XV. 924); wreszcie w czasach pobytu Jana Kochanowskiego na dworze jego, zostaje wojewodą lubelskim i marszałkiem koronnym (1. c. XXV 269).

Po zgonie Zygmunta Augusta, wskutek nieuporządkowanej sprawy elekcyjnej, Firlej pochwycił wśród ogólnego zamieszania przywództwo partji w Małopol-sce i zwołał zjazd przygotowawczy w r. 1572 do Knyszyna. Lecz większość szlachty odwróciła się odeń, wytykając mu wiele błędów, oraz dążność do opanowania korony. Błędy te były ciężkie i uzasadnione żądaniami partji Zborowskich, którzy zawsze rywalizowali z Firlejami. W r. 1573 ogłosił wreszcie prymas Uchański elekcję Henryka Walezyusza. Firlej, który do ostatka sprzeciwiał się temu wyborowi, stojąc mocno w obronie praw dyssedentów, ale gdy je Henryk zaprzysiądz obiecał, skłonił głowę przed nowym panem, którego w dniu 17 lutego 1574 r. podejmował wspaniale w Balicach,³) później, jako marszałek wielki koronny, królem w Krakowie ogłaszał.

Tradycja niesie, że Walezjusz, o którym Firlej odezwał się trafnie, że ojczyzna pożytku zeń mieć nie będzie, trzymał tam do chrztu najmłodszego syna marszałka (protestanta), któremu dano na pamiątkę imię nowoobranego króla.

') Hosius op. I, 459.

²)    Terrestria XI. 14.

³)    Baliński: „Star. Polska“ T. II, str. 70.

Jan wstępował trzykrotnie W związki małżeńskie: z Zofją Bonarówną, z Dzikówną i z Mniszkówną. Co do potomstwa z dwu ostatnich żon nie mamy żadnych danych, natomiast małżeństwo z Zofją Bonarówną pobłogosławił Bóg w ciągu 18 letniego pożycia liczną kon-solacją: czterech synów: Mikołaj, Jędrzej, Jan i Piotr, chowali się na zamku Dąbrowickim pod przewodnictwem mistrzów—„domus haec Firlaeos iactat alumnos“, powiada Jan Kochanowski*)—aby dorość na znacznych, mężów w ojczyźnie, cztery zaś córki: Jadwiga, Anna, Barbara i Zofją z pod ręki matki wyszedłszy, poświęciły się po Większej części, jakby dla odpokutowania za winy ojca, życiu klasztornemu.²)

Sądząc z różnicy wyznań religijnych Jana Firleja i Zofji Bonarówny, możnaby uczynić przypuszczenie, że małżeństwo owo nie żyło W zgodzie. Tymczasem wiadomości dochodzą nas całkiem przeciwne. W nagrobku przez Kochanowskiego ułożonym,³) (Dz. II. 429) odzywa się Zofją do męża: „ia żywa y umarła twoia“.

„Napojony w Lipsku jadem heretyckim“ na cale życie umiał w tym kierunku wpłynąć na swych młodszych braci, Mikołaja i Jędrzeja, współwłaścicieli Dąbrowicy, że stali się tak zatwardziałymi heretykami, iż mimo późniejszej reakcji religijnej, Jędrzej aż „do śmierci pozostawał’ w swym błędzie“.

Poeta nasz, Jan Kochanowski, będąc jak już Wspominaliśmy, na dworze Firleja, był na wpływy dys-sydenckie nader narażonym, lecz na szczęście wyniósłszy z domu rodzicielskiego religijne wychowanie,

’) foric. 1. c. 154.

⁸) Advoc.—contr. LXXVI. 495. Niesiecki wspomina o dwu córkach, że poświęciły się życiu zakonnemu.

³) Większość wierszy Kochanowskiego do Firlejów pochodzi z czasów późniejszych, nawet nagrobki dla Zofji Bonarównej (Dz. II. 428) zmarłej 11 czerwca 1564 r. (Przy-cieski; 1. c. I.) są później pisane.

oparł się tym wpływom, co się jasno odbija w znanym jego dwuwierszu:

„Nie uczyłem się w Lipsku, ani w Pradze wiary,

Y nie wiem jako każą w Jenewie u Fary.“

Jan Firlej dokonał swego żywota w herezji, jak powiada Paprocki, „bo tak był Pan Bóg zatwardził w tej mierze jego serce, jako onego Faraona.“

Pochowano go w Kocku, w murowanym kościele parafjalnym, który on na zbór kalwiński zamienił.

Naostatek, do przyczynków o panu wojewodzie lubelskim, pozwolę sobie, ze względu charakterystycznego tła obyczajowego, dołączyć opis zdarzenia, które się przytrafiło dworzanom Firlejowym W r. 1560. x)

Otóż, gdy pan Jan Firlej bawił W Krakowie, poszli służebnicy jego wieczorem na piwo do taberny Elżbiety Pisarskiej, pod zamkiem. Już sobie dobrze podchmielili i wyjść mieli, nadszedł szlachcic, niejaki Molski z Witkowskim, służebnikiem i stajennym p. Tarły, usiadł osobno przy szklance razem ze starym towarzyszem. W kilka chwil przybyła z dzbankiem po piwo córka Łukasza, krawca. Molski zbliżył się do niej, a poczęstowawszy piwem i pięknemi słówkami uprosił, że przy nim siadła. Tymczasem z domu przysłano po dziewczynę, aby bywała spieszno. Szlachcic jednak puścić jej nie chciał i zabrał jej pasek i tkankę z głowy, aby ją zatrzymać. Oburzyła się na to karczmarka, a Molski, naprzekór dziewczyny nie puszczając, począł drażnić Pisarską i posądził ją o Wspól-nictwo z kobietą, która niedawno za kradzież w Kaźmierzu popełnioną do Wisły z kamieniem u szyi wrzucono, a ona wypłynęła. Karczmarka naturalnie potokiem przezwisk i przekleństw na niego wybuchła, za co ją Molski bić począł i porwawszy dzban z piwem oblać zamierzył. Pisarska się jednak zręcznie wywi-

*) M. Procur.‘castr. IV. 110 sq.

Wypadków podobnych trafiało się wiele, bo okoliczności zmieniały się ustawicznie, jak w kalejdoskopie, czemu wielce dopomagało zwyczajne naonczas przenoszenie się dworów z miejsca na miejsce.

nęła a piwo całe lunęło na siedzących służebników Firlejowych. Zerwali się natychmiast, a dobywszy mieczy, rzucili się na przypadkovoego napastnika i „przytknęli go do ściany“ tak, że się ruszyć nie mógł. Powstała ciżba, z której skorzystała Pisarska i wskoczywszy na ławę, stołkiem Molskiego tłuc poczęła. Poczerń poranionego wypędzili ciż służebnicy mieczami z taberny.!)

Najstarszy syn Jana Firleja, Mikołaj, podobnie jak i rodzic służąc kilku królom, mimo swego arjanizmu, był jednym z najwybitniejszych senatorów ówczesnej Rzeczypospolitej.

W r. 1577, Stefan Batory, powołuje „pana kasztelana bieckiego“ do boku swego W wyprawie na zbuntowany Gdańsk.²' Po elekcji Zygmunta III jedzie Mikołaj Firlej w r. 1589, jako wojewoda krakowski, wraz ze swym bratem Janem na dwór cesarza Rudolfa II. W r. 1592 podejmuje W Balicach pod Krakowem, z przepychem królewskim, narzeczoną Zygmunta III, Annę Austryacką przybywającą z Wiednia do Polski.³)

Godne jest również zaznaczenia, że W roku 1587, podczas bezkrólewia, „Maksymiljaniści — jak pisze Bielski⁴) — ciągnąc przez Ogrodzieniec, wybrali takowy, gdzie byli Olkuszanie niebożęta swe rzeczy wywieźli.”

Mikołaj Firlej ożeniony był najprzód z Elżbietą Li-gięzianką, powtórnie zaś z Oleśnicką, z którego związku miał syna Jana.

9 St. Windakiewicz: „Życie dworskie Kochano

wskiego.

²)    Pawiński: „Źródła dziejowe.“

³)    Baliński II. 70.

⁴)    Bielski: „Kronika“, str. 1601,

jsS

Na schyłku życia (umarł w r. 1601), przeszedł Mikołaj Firlej na łono kościoła rzymskiego i wówczas wszystkie zabrane w swych dobrach świątynie katolikom zwrócił.

Tu jeszcze godzi się nadmienić, że z Kochanowskim łączyła go serdeczna zażyłość, którą między in-nerni stwierdza następujący wiersz Jana:

„Jeźliby w moich książkach co takiego było, Czegoby się przed panną czytać nie godziło, Odpuść, móy Mikołaju....”

Jan Firlej, syn Mikołaja, zgasł prawdopodobnie bezpotomnie, gdyż Ogrodzieniec przeszedł we władanie brata jego stryjecznego — Andrzeja, rycerza z pod Chocimia, kasztelana lubelskiego. Dochowany w Rokitnie akt z roku 1664 zaświadcza, że wdowa po Andrzeju Zofja-Petronela de domo Tarnowska, dożywo-tnica na Ogrodzieńcu, Włodowicach etc. wyszedłszy po śmierci męża za właściciela Trenczyna i Lipsowa, hr. Illeschazego, mocą układów odstąpiła zamek Ogrodzi-niecki wraz z przyległemi dobrami, synowcowi i sukcesorowi nieboszczyka męża, Mikołajowi Firlejowi, synowi Zbigniewa, starosty lubelskiego.

Obok wiadomości powyższych, o Firlejach znajdują się krótsze lub dłuższe przyczyki W następujących dziełach:

Hosius: „Epistolae” II fol. 271.

Niesiecki K.: Tom I, str. 140, Tom II, str. 154. Święcki Tomasz: „Historyczne Pamiąt ki” etc. (Warsz. 1858 — 1859, nakł. Orgelbr.) p. w. Firlej.

„Encyklopedya Pows z.“ (Warsz. 1859— 1868, nakł. Orgelbr.) p. w. Firlej.

Kochanowski I. K. „Szkice i drobiazgi historyczne“. Warsz. 1904 (str. 55 do 118 włącz.).

Tudzież u W. in. heraldyków, dziejopisów i kro

nikarzy.

Ród Firlejów wymiera W Polsce w r. 1730. Ostatnią posiadłością ich, były Bronowice pod Krakowem, gdzie pozostała jeszcze po nich ruina zamkowa.

Mikołaj Jędrzej t 1588. f 1587.

RODOWÓD FIRLEJÓW.

PIOTR FIRLEJ — z Katarzyny Peczyńskiej

Jan wojew. lubelski (f 1574) z Zofją Bonarówną

J a n ożeń. z Gertrudą Opalińską — Piotr f 1614

Jędrzej

(upośledzo-

nynaumyśle)

Jędrzej Zbigniew Henryk

biskup

poznańki

żonatyzZo- starosta fją Petro- lubelski, nelą Tarnowską

Mikołaj pan na Ogrodzieńcu

Mikołaj f 1601

z Elżbiety z Agnieszki Ligięzianki Tęczyńskiej

Mikołaj (żonaty z Olesznicką)

Jan

Andrzej . f 1655 (Żonaty był z Teresą Warszycką, córką kasztelana krak. Stanisława, zmarł bezpotomnie).

Warszyccy.

(Przypisy do str. 104 — 118 )

Stanisław Warszycki, syn Andrzeja podkomorzego, kasztelan krakowski, pan na Dankowie, Ogrodzień-cu i Pilicy.

Czas wielki odświeżyć w pamięci narodu postać Warszyckiego, owego męża, który był ozdobą senatu i rzadkim wzorem obywatela - patrjoty w chylącej się już do upadku Polsce. Jego niezwykle podniosłe serce, jego odwaga rycerska, miłość gorąca dla Ojczyzny, niezachwiane przywiązanie do nieszczęśliwego Jana Kazimierza, tudzież poświęcenie bez granic, wynoszą go z pomiędzy wielu współczesnych na piedestał prawdziwej zasługi. Już współcześni oceniając Warszyc- -kiego niezwykłe przymioty, nie skąpili mu pochwal i cześć składali należną. Nie jakiś tam panegirysta, ale tak poważny pisarz jak Wespazjan Kochowski, w dziele swem p. t. ,,Annalium Poloniae. Climacleris” (II, str. 61, pod r. 1655), o panu kasztelanie krakowskim temi się słowy odzywa: „Praeclaro gazophilacio, Viri Illustris Stanislai Warszycki Cast: Crac. interce-pto—qui per bellum, Senator Regni solus intra Po-loniam mansit, indivulsus a patria Civis et hostium

hostis.“

To samo niemal wyczytać można w historji panowania Jana Kazimierza, wydanej z rękopisu nieznajomego autora, przez Edwarda Raczyńskiego w Poznaniu, 1840 r. (Tom I, str. 255).

„Zamki: Ojcowski, Niepolomicki, Pieskoskalski, Ogrodzieniecki i Pilecki, podobywali Szwedzi; zrabowawszy stawny i bogaty skarbiec Stan. Warszyckiego, kaszt, krak., który przez tę Wojnę z ojczyzny nie uchodząc, onejże bronił, kiedy inni panowie i Senatorowie to do Węgier, to do Szlązka, to do Gdańska poucho-dzili wcześniej.“

Dziejopis Kochowski pod r. 1655 i 1656, obszernie opisuje tę szwedzką kampanję, — a nieznany autor

W rękopismie wydanym przez Raczyńskiego, nieco dalej temi słowy wspomina o Warszyckim:

„Także Lindorna z zamku Pileckiego, St. War-szycki, kaszt krak. w oblężeniu trzymając, wysadził. Tenże Warszycki, broniąc swego zamku Dańkowa, przez całą inkursję szwedzką nie zdał się; jeden tylko z senatorów polsk., który za granicę nie wyjeżdżając, Szwedom obronił się.“

O działalności Stanisława Warszyckiego, kasztelana krak., wspomina Niesiecki, (T. IV, str. 464) również wielokrotnie o nim w swem pomnikowem dziele p. t. „Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej“ rozpisuje się światły Jędrzej MoraczeWski. (Ob. T. VIII. Poznań 1853 str. 290. T. IX. Pozn. 1855, str. 143, 153, 158, 159 etc.).

Nadmienia o nim także Teodor Morawski w „Dziejach Narodu Polskiego,“ jak niemniej obok wielu innych historyków, obszernie o p. kasztelanie pisze Ad. Am. Kosiński W rządkiem sweni dziełku p. n. „Miasta, Wsi i zamki polskie“ (Ob. Tom III, str. 203.).

W przytoczonej poprzednio monografji Rom. Hubickiego, o sukcesorze Stan. Warszyckiego czytamy:

„Michał Warszycki 1697 roku zmarły, oprócz dwóch córek, miał dwóch synów, Jerzego Wojewodo, 1735 r. bezpotomnie zmarłego i Stanisława Miecznika koronnego, ostatniego z domu Warszyckich na Pilicy dziedzica, który z Marjanną Jordanówną kasztelanką Wojnicką, tylko jedną miał córkę Emerencjannę, Ludwikowi Pociejowi wojewodzie Wileńskiemu, hetmanowi W-mu Litewskiemu poślubioną. Taż ostatnia z domu Warszyckich pani na Pilicy, majętność tę sprzedała d. 22 września 1730 r. Marji Józefie z Wesslów, małżonce Konstantego Sobieskiego, królewicza Polskiego“.

W „Tygodniku Illustrowanym,“ (Ob. T. V z r. 1862, Ns 128, str. 95), nieznany autor „Kilku kartek z wycieczki po kraju,“ opisując poblizką Ogrodzieńcowi Pilicę, o Warszyckich pisze co następuje:

„Ze śmiercią zasłużonego Warszyckiego, w 1680 r., posiadłości jego przeszły po kądzieli na uboczną

tegoż nazwiska linię, w której pól wieku zostawały.

W 1750 r. ostatnia rodu tego dziedziczka, żona Pocieja, wojewody wileńskiego, hetmana w. litewskiego, sprzedała je Marji Józefie z Wesslów Sobieskiej, wdowie po królewiczu Konstantym. W chwili tranzak-cyi zamek nietylko w dobrym był stanie, ale nawet, jak na owe czasy, zaopatrzony w dość silne środki obrony, posiadał bowiem 23 różnego kalibru armat i 4 moździerze. Za Sobieskiej jednak, która świetnie i dworno w nim zamieszkiwała, główny gmach jego stracił dawniejszy surowy charakter, przerobiony na wspaniały W włoskim guście pałac. Przyozdobiła ona także Pilicę kościołem i klasztorem oo. reformatorów, który w 1745 r. rozpoczęty, w 1746 ukończonym i poświęconym został.

Najgodniejszym widzenia przedmiotem w Pilicy jest jej kościół farny. Budynek to dawne pamiętający czasy. Kto i kiedy go wystawił? niewiadomo. Tyle wiemy tylko, że W 1432 r. przeniesiono do niego probostwo z kościołem św. Piotra i Pawła. Różni właściciele: Pileccy, Padniewscy, Zbarazcy, Warszyccy, przyozdabiali go koleją, a Padniewski ufundował nawet przy nim w 1612 r. dostatecznie opatrzoną kolle-giatę, która aż do supressji, w najnowszych już dokonanej czasach, istniała.

Położenie tego kościoła jest dość oryginalne, gdyż na stromą wyniosłość na której stoi, wchodzić trzeba po kilkudziesięciu schodach od ulicy; z przeciwnej zaś strony dość szeroki i głęboki parów przedziela go od mieszkań proboszcza i organisty, tak iż do nich po rodzaju zwodzonych mostków przechodzić trzeba.

W dwóch odpowiednich po przeciwnej stronie kościoła kaplicach, znajdują się także pomniki: w jednej Anny z Warszyckich Warszyckiej, córki Stanisława a żony Michała, miecznika koronnego, w 1683 r. zmarłej; w drugiej, pod niewielką rzeźbą, uśpione dzie-

■cię przedstawiającą, mieści się następny, zagadkowy aiieco napis:

Magnificus Dominus Stanislaus Cornes de Pilica ac Catharina more stirpis Ducum Ungarorum Catharinae filiae suae infantulae Parentes pii ac maesti tumulum posuerunt.

Anno Domini 1559, vixit mentes 19. Zagadkowe wyrażenie more stirpis Ducum Un-garorum, odnosi się do pochodzenia matki dziecięcia, księżniczki węgierskiej.

Męcińscy z Kurozwęk, herbu Poraj.

(Przypisy do str. 117 — 120).

Barbara Warszycka, córka Michała Wojewody sandomierskiego i Anny Warszyckiej (którą Niesiecki mylnie zwie Heleną), Wnosi Ogrodzieniec około r. 1695, w dom Męcińskich, oddając rękę swą Kazimierzowi M. *) Po rychłej śmierci Barbary, Męciński wstąpił powtórnie w związki małżeńskie z wdową po Janie Kaz. War-szyckim, staroście Ojcowskim, Domicelą z Wielkiego Chrząstowa Wierzbowską.²) Spis dóbr i kosztowności osiągniętych w posagu, wykonany w r. 1696, stanowi gruby wolumen obejmujący między innemi »Ogrodzieniec z zamkami i skarbami.*³)

x) Akt ten znajduje się w archiwum dworu Rokitna Szlacheckiego. Kazimierz Męciński był starostą wie-lluńskim.

²) Ob. Żychliński: „Złota księga szlachty polskiej*. Niesiecki w t. IV na str. 521, mylnie Domicellę Wierzbowską pomieścił jako zaślubioną Stanisł. Warszyc-kiemu, kaszt, krak., gdyż była ona małżonką syna jego, Jana Kazim. jak to tenże Niesiecki na str. 465 w t. IV nadmie-mia.

³) Pisze o tern M. R. Witanowski w artykule p. n. „Ogrodzieniec“, umieszczonym w książce zbiorowej „Sami tSobie*. (Warsz. 1900).

O rodzinie senatorskiej Męcińskich krócej lub dłużej rozpisują się Wszyscy bez wyjątku nasi heraldycy. Niemniej wiele o nich szczegółów znajdzie czytelnik u Niesieckiego (t IV, str. 466), w „Historycznych Pamiątkach“ Święckiego, (Warsz. 1858—59), w 28-mio tomowej „Encyklopedyi“ Orgelbranda, (War. 1859 — 68), pod wyrazem: Męcihski, w „Złotej Księ dze“ Żychlińskiego, W dziełku Ad. Am. Kosińskiego p. t. „Miasta, Wsi, zamki polskie" Tom II str. 161. Tom IV str. 65, 137, 149), oraz u wielu in. autorów.

V⁷

BIBL10QRAFJA

Zamku Ogrodzienieckiego.

i

Oprócz licznych, a tylko co W „Przypisach” pod cytatami przytoczonych -wzmianek o zamku ogrodzie-nieckim, krótsze lub dłuższe opisy jego, o ile mi wiadomo, znajdują się W następujących dziełach i czasopismach polskich:

Baliński M. i Lipiński T. „Starożytna Polska“. Tom II, str. 179—180 p. W. „O grodzienie c”. „Biesiada Literacka“ R. 1883, tom XVI, N° 399, w nim artyk. niewiadomego autora p. n. „Ogrodzieniec. Olsztyn. Rabsztyn“, z ilustracjami F. Brzozowskiego (drzeworyty).

„Brzask“ (tygodnik sosnowiecki) z r. 1912, w nim w JSM, na str. 28 krótki opis bezimiennego autora p. n. „Ogrodzieniec“ z widokiem zamczyska. Chlebowski Br. ob. „Słownik Geograficzny“, tom VII,str. 410—411 pod wyr. Ogrodzieniec, tudzież w tymże t. str. 492—493, p. w. Olkusz. Chmielowski Bened. ks. „Nowe Ateny“, część IV, (Lwów, b. r.) str. 331, p. W. Ogrodzieniec. Dygasiński Adolf. Artykuł p. n. .Dwory, zamki i pałace. Zamek w O g r o d z i e ń c u“, umieszczony W tygodniku Krajozn. „Ziemia“, wraz z 4-ma widokami. (R. 1911, JV2N2 19 i 21.) Jest-to dosłowny przedruk opisu, umieszczonego poprzednio w „Kurjerze Warszawskim.“

Dziekoński J. Krótki opis p. t. „Ogrodzieniec“ z 2-ma starannie wykonanymi widokami ruin, zamieścił »Tygodnik Illustrowany“, z r. 1898, w N» 35, na str. 652.

Federowski Michał: „Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy“. (Warsz. 1888—1889), Tom. II, str. 324. Hoffman Karol: „Krajoznawstwo u nas“, Warsz. 1098, (sic!) str. 12, p. w. Ogrodzieniec.

Hubicki Roman: „Opis trzech zamków“ (W Pilicy, Ogrodzieńcu i Smoleniu) „Zamek trzeci O g r o dz i e n i e c ki“, z Widokiem ruin ciętym na drzewie. Ob. „Kalendarz“ J. Ungra na r. 1858, str. 72—80.

(Ze Wszystkich znanych mi opisów, monografja powyższa wprost czerpana ze źródeł i licznemi cytatami poparta, jest najsumienniejsza. Ś. p. R. Hubicki, starożytnik i erudyta, w pierwszej połowie w. XIX był dziedzicem Smolenia).

„Józefa Ungra. Kalendarz Warszawski popul.-nauk.-illustr. na r. 1863“. W nim artykuł bezimiennego autora p. n. „Zamki ziemi krakowskiej. Ojców — Rabsztyn — Ogrodzieniec“, z trzema Widokami cięt. na drzewie. (Str. 28 - 34).

„Kłos y“, t. XIII, z r. 1871 (N° 329, str. 243), nieznany autor art. p. t. „Ogrodzieniec“ umieszcza w nim krótki opis ruin z załączeniem widoku (drzeworyt) rysowanego z natury przez znanego art.-malarza W. Szernera.

Liske Ksawery: „Cudzoziemcy w Polsce“ (Lwów 1876). W dziele tern znajduje się krótki opis zamku Ogrodzienieckiego, przez holendra n. Werduno, podróżującego w W. XVII po Polsce).

Orda Napoleon: „Album widoków Polski“. Ob. Serya VII, pod Ns 222, znajduje się widok zamczyska z krótkiem objaśnieniem, odbity w litografji M. Fajansa

„Skarbniczka dziejów i rzeczy polskich“ Ob. str. 155 — 56.

„Sprawozdania kotnisyi do badania historyi sztuki w Polsce“. Tom VIII, zesz. III. (Plan sytuacyjny zamku wykonany przez p. Szyszko-Bohusza).

„Starożytności Polskie“. (Wyd. w Poznaniu r. 1842 — 1852 przez J. Moraczewskiego). Ob. Tom II, str. 186, p. w. Ogrodzieniec.

Święcki Tomasz: „Opis Starożytnej Polski“ (Krak. 1861, wyd. Turowskiego). T. I, str. 95, p. w. „Ogrodź i e n i e c“.

Wiślicki Adam: ob. pracę jego p. t. „Podzamcze, Pilica'i Smoleń pod względem przyrody i fabrycznego ruchu“, w „Księdze Świata“ z r. 1856, cz. 2-a, str. 540—544. (Z Widokiem zamku rys. przez J. Ceglińskiego, a lit. przez M Fa-jansa).

Witanowski-Rawita Michał: art. p. n. „Ogrodzieniec“, W księdze zbiorowej p. t. „Sami sobie“ (Warsz. 1900), str. 269—272. (Praca sumienna, jak i wszystkie inne tego autora).

5)<0p0 WIDZ alfabetyczny nazw i nazwisk występciją-cych w niniejszej monograîji.

’

1. Nazwy miejscowości.

m — miasto, ur — uroczysko. Objaśnienie skrutów: pt — powiat, w ==wieś.

r — rzeka z — zamek.

Balice (w.) . . . .

.........Str. 68. 100.

102. 148. 149. 151. 152. 154. 157.

Będzin..........

Będziński (pt).......

Biała Przemsza (r.) .... Bielany pod Krakowem . .

Bobolice (z.).......

Bochnia..........

Bolesław (w.).......

Borowa Dziura (ur.) . . .

Bronowice (w.)......

Bydlin (w.)........

Bzów (w.).........

Centurja (w.)........

Chojnice.........

Cisówka v. Ciszówka (w.) Czarna Przemsza (r.) . . . Częstochowa.......

Str.

15.

32.

30.

33.

15. 35.

97.

38.

132.

158.

102. 104. 104. 145.

54.

, 54. 90. 133. „    104. 133.

„ 25—27.52. „    26. 89.

113—115.

Dankowice (w.) Danków (z.).

47.

. . . „    107—111.

113-115. 160. 161.

Dankówka (w.)

Str.

108.

Dąbrowa Górnicza . Dąbrowica (za.) . . . Domanowice (w.) . .

Gdańsk.......

Giebło (za.).....

Głogów (m.).....

Góra Włodowska (za.)

153. 155.

104.

157.

39.

147*

91. 104. 132—134.

He'a (półwysep.)

Horodło. . . . Iwanowo (za.) . . Jasna Góra . . Jeżów (ze.) . . Józefów (za.) . Kamieniec . . .

29.

92.

47.

119.

16.

54.

Karlin (w.) . . . Kiełkowicze (w.)

Klucze (w.)

„ 68. 100.

101. 148. „    54. 104.

„ 54.91. 104.

132—134. „    91. 104.

132—134.

92.

Kock.....

Komorniki (w.) Koszkiew (^.) . Koziegłowy (m.) Knyszyn . . . Kraków....

Krewo (#.) . . Kroczyce (za.) Kromołów (m.)

Krzepice (za.).....

Kuźnica Masłońska (za.)

Kusięta (za.)......

Lanckorona {&.).....

Lelowski p-t......

Lelów (m.)......

156.

146.

15.

32.

154.

......„ 11. 27. 33.

89. 98. 113. 131. 147—149.

Str.

35.

.......„ 29. 30. 32.

102. 104. 112. 138. 144. 145. .......Str.46.47.113.

104.

35.

113.

25.

„ 19.89.133.

........„ 15. 36. 92.

135. 138.139.141—143.145.146.

54.

„ 25. 27. 29. 37. 51—53. 55. 101. 125. 126. 146 Ogrodzieniec (dobra ogrodzienieckie, zamek) Str. 119 —121. 126—134.146. 148.157.158.160.163.165. 167—169. Ojców . .

..........Str. 15. 30.34.

45. 68. 87. 113. 125. 131. 160. 168.

. . . Str. 35. 135. —140. 142—144. 146.

Lgota Murowana {w ) Liswarta (r.) .... Ludwinów (w.) . . .

Lublin........

Lwów........

Łazy (w.)......

Małopolska......

Mierzawa (r.) ....

Mirów (s.).....

Mirów nad Wartą. . Modrzejów (w.) . . . Morsk v. Morsko (s.)

Morus (w.) . . .

Mstów.....

Mydlniki .... Nadolice (w.) . . . NiegoWonice (w.)

Niepołomice (s'.) Nierad (zu.) . . . Niesołowice (w.), Odrzykoń (s.). . . Ogrodzieniec (m.)

Okiennik (nazwa skały)

Olewin (w.) . . . . Olkuska wyżyna .

Olkuski f-t.....

Olkusz ......

Olsztyn . . .

47.

35.

92. 147.

147

„ 26. 27. 32.

31.

26.

15.

55.

38

Str.

35. 146.

151.

„ 91.132.134. „    91. 104.

132—134. „    113. 160.

104.

38.

148.

104.

........ 26. 30.

.......»    15. 31.

........ 11. 26. 29.

32. 38. 41. 47. 97. 104. 157.

.......Str. 29.34.47.

90. 167.

Opatów.....

Opawa .....

Oświęcim .... Parcze (w.).... Parkoszowice (te.)

Str.

47.

147,

151.

104.

„    91. 104.

132-134. „    91. 134.

„ 15.115.160. , 26. 27. 30. 55. 57.81.89. 92. 113. 117. 126. 160—162. 168.169.

Str. 26. 27-

Parwa (w.) . . Pieskowa-Skala

Pilcza V. Pilica (m.)

Pilica (r.).........

Podlesie (w.).......

Podzamcze (góra) .... Podzamcze (wieś i folwark)

91

27.

. „ 25. 29. 36. 53. 54. 126. 169

Pomrożyce (w ) . . . Praga podwarszawska

Prądnik (r.).....

Przemyśl......

Str.

104

116.

30

132. 133.

135.

Przybyszówka (w.) Rabsztyn (2.) .... Rejtarnia (pieczara) Rodaki (w.) ....

135.

„ 15.167168,

35.

„ 27.91. 104. 132—134.

Rogoźnik (w.).......

Rokitno Szlacheckie (Dwór)

38.

Rudniki (w.)

Ryczów (w.) . . . . Rzędkowice (dwór) Sandomierz . . . . Secygniów (dw.). . Siemianice (dw.) .

Siewierz.....

Skala (m.) . . . . Skala Kmity . . .

„ 19. 27. 89. 100. 104. 112. 119. 132. 133. 158. 163.

„    91. 104.

132-134. „ 27. 54. 104.

35.

147.

118.

118.

„ 15.32.57.81.    .

27.

/77

Skarżyce (w. i dw. . . .

. o . Str. 36. 138. 143. 144. 146.

Skrzypkowa Skała . .

Sławków......

Smoleń (z.)......

Str.

143

38.

. . . . „ 15. 27. 36. 38. 126. 90. 168. 169.

Sokole {ur. leśne) . . Starczynów (w.) . . , Strzemieszyce (w.) Studnisko (pieczara) Szczuków (w.) . . , Szląsk Górny . . . Szrubarnia (w.) . . . Szwajcarja polska. Tarnowskie Góry

Tatry.......

Tęczyn (z.) .    .    .

Trenczyn .....

Trzebniów (za.) . .

Tyniec......

Wancerzewo (w.). . Warszawa .... Warta (r.) ....

Str.

34.

38

38

34. 35.

38.

„ 31. 38. 89.

54.

11.

26.

„ 30. 31. 40.

113.

158.

35.

33.

35.

116.

„ 13. 26. 27. 30. 90.

Wawel . . . . Wieliczka . . Wielopole [w.) Wieluń . . . .

97.

97.

101.

26.

Wiesiołka (w.) . Wiesiołówka {w.) Wisła (r.) . . . . Włodowice (ni.) .

134.

133.

26. 30. „ 32. 91. 92. 100—102. 104. 118. 119. 132—134. 146. 158.

Wojszowice (dwór.) Wysoka {w.) . . .

Str.

145.

91. 104. 132—134.

Wyrobiska (w.).....

Zabierzowskie skały . .

38.

153.

Zabierzów (w.) Zagórzany (w.) Zalesie (w.) . . Załęże (w.) . .

Zator.....

Zawiercie (w.)

152.

104.

104.

151.

. . „ 27. 28. 32. 51. 104. 133. 135.

36.

Zegar (jaskinia) . . . Złochowice (w.) . . . Złoty Potok .... Zrębice (ur. leśne, w.) Żarki (m.)......

Żelazko (w.) Żychcice (w.)

Str.

47.

34'

34. 42 „ 29. 57. 81. 118. 119.

54.

38.

2.

Nazwiska osób. ⁵)

A. L. B.......

Aleksander Jag. król, Anna, arc. austr. . . Arjanie.......

Str.

122.

92. 94.

157.

Baliński

Baltazar z Ogrodzieńca

Bartoszewicz J......

Bethmanowie......

Bethman Seweryn . . . .

„    35 98.

101. 116. „ 19.88.144.

157. 167. . 90. 134. „ 87. 131.

146.

101. 147.

151.

Bethman Zajfryd . Bethmanówna Zofja

„ 147. 148. „ 101. 148.

Bielski M.

149.

„ 90.93.133.

Bochnarowie ob. Bonarowie. Bogorja Mikołaj......

151. 157.

92.

Bolesław Krzywousty kr. . . Bonarowie herbu Bonarowa .

. • . Str.

87.

„ 19. 39. 54. 68. 73. 82. 83. 93. 94. 104. 127. 146. 150. 151.

Bonar Andrzej.......

Bonar Franc, sekr. Zygm. Aug.

Bonar Fryderyk........

Bonar Jakub .........

Bonar Jakub-Andrzej.....

Bonar Jan..........

Str.

103.

149.

146. 149.

149.

146.

. . „ 91. 94. 97. 98. 101. 147—149.

Bonar Mikołaj . . . Bonar Nawój (Stefan) Bonar Seweryn . . .

Str.

94.

94.

........„ 68. 75. 76.

93. 95. 98-100. 103. 148. 149.

Bonar Stanisław Bonarówna Tekla Bonarówna Zofja

Str.

149.

144.

101. 103. 149. 155.

Bonerowie ob. Bonarowie. Brzozowski F. art. rys. . .

;Cegliński J........

Cercha Stanisław.....

Chlebowski Br.......

Chmielowski B. ks.....

Czacki T. .........

Czarniecki Stefan ...

Czarnowski........

Decyus...........

Denarkowie........

Długosz.........

Dygasiński Ad.......

167.

169.

131.

146. 167.

167.

14.

114. 115.

125.

„    146. 151.

„ 81—83.93. „ 18.90.146. . 76. 80. 90. 91. 167.

Dz”........

Dziekoński J. B. .

130.

. „    138. 139.

167.

Dzikówna......

Erazm Roterdamczyk

Fajans Maks ....

155.

100.

17.

Federowski Michał . .

Ferdynand ces. niem.....

Firlej Andrzej, kaszt, label. . Firleje herbu Lewart . . . .

Firlej Jan

. . . Str. 57.81.82.

153. 159. .    .    -    „    101—103.

149. 153—158.

Firlej Jędrzej......

Firlej Mikołaj, woj. krak.

Str.

155.

. . „    102. 104.

144. 155. 157. 158.

Firlejowa Zofja - Petronela . . . .

Firlejówna Anna........

Firlejówna Barbara.......

Firlejówna Jadwiga........

Firlejówna Zofja.........

Firlej Piotr, Woj. ruski.....

104.

155.

155.

155.

155.

102. 153.

Firlej Zbigniew, star. lubelski.....

Frycz - Modrzewski......... .

Fuggier.................

<tarczyński...............

Gliński Kazimierz..........

Gloger Zygmunt........ . . .

Gołębiowski Łukasz.......

Gostkowski Konst., jener, w. pol. . . . Gostkowski Piotr, poseł lelowski . . .

Grabowski Ambr............

Grabowski Michał...........

Granowscy..............

Granowski Jan............

Granowski Wincenty.........

Gumiński, art. mal...........

Henryk Walezjusz...........

155.

104. 158.

14.

148.

14.

64.

16. 17.

51.

145.

145.

19.

18

91.

93.

92.

17.

„    102. 103.

Heppen . . „H.KF. . Hoffman K.

154.

144.

146.

Hozjusz, kard.

Str 154. 158.

167.

Hubicki Roman

126. 161.

168.

Ibram v. Imbram......

J- F.“..........

Illeschazy hr........

Unicka Mar ja.......

Jagiełło Władysław, kr. . .

Jakliński Tomasz.....

Jan Kazimierz, kr......

91.

125.

158.

3.

90. 92. 52-54. 120. 107, 111. 115. 160.

Jan na Pilicy......

Jan Olbracht kr.....

Jan z Wieliczki.....

Jastrzębowski Wojciech . Jordanówna Marja . . . Jordan Władysław . Jeżewski Witkę Domin. .

-Kalinowski........

Kalwini.........

Karol V ces. niem. . . . Katarzyna, ks. Węgierska Kazimierz Jagieł., kr. . . Kochanowski Jan ....

133.

94.

153.

125.

161.

119.

18.

144.

98.

154.

163.

94.

153—155.

158.

Kochowski Wespaz. ₍. Konstanty W. ks.. . Kmita Stanisław , . Konopnicka Marja .

Kordecki......

Kosiński Ad. Amilk. .

160.

16.

151. 152.

13.

114.

109. 110. 161. 164.

Kosiński W.......

Kościelecka, woj. kaliska Kozłowski dziedz. Ogrodź. Kraszewski J. I. . . . . Kromer..........

125.

149.

54. 121. 14. 19. 90. 92. 133. 146.

Lelewel J.......

Leszczyński, prymas

Libelt........

Ligięzianka Elżbieta.

Lindom.......

Lipiński .....

115.

14.

157.

Liske K...........

Lori, architekt . ......

Lubecki, minist........

Ludwik, kr. węgierski . . . .

iLabęcki H...........

Łaski Jan..........

Majeranowski Konst.....

Maksymiljan, ces. niem. . . . Marja Józefa Sobieska . . . Marja Ludwika, kr. doi. . . .

Matejko Jan........

Męcińscy her. Poraj . . . .

115. 161.

19. 88.. 144. 167. 28. 168.

97.

111.

94.

151.

155.

87.

147.

161. 162.

115.

„    95. 95.

„    19. 118.

120. 165. 164.

Męcińska Ewa . . . . Męciński Adam . . . .

Męoiński Jan.....

Męciński Józef . . . . Męciński Kazimierz . .

120.

120.

118. 119.

119.

118. 119.

165.

Męciński Stanisław Męciński Walenty Męciński Wojciech

119.

120.

118. 119.

120.

Michał Korybut, kr. , Mieroszewska . . Mieroszewski Aug. , Molski ......

Moraczewski Jędrzej

107.

120.

121.

156. 157. 117. 161.

168.

Morawski Teodor Morscy.....

161.

159. 140. 142. 145_

Miller, jener, szwedzki . .

Mniszkówna.......

Nekanda Toporczyk . . . .

Niemcewicz J. Ur.....

Niesiecki K........

. . . Str.

113.

155.

143.

. 14.18.151. „ 90.93. 117.

118. 133. 142. 143. 151. 153. 155. 158. 161. 163. 1(54.

Ogrodzieniecki...........

Olbracht, ks. Opolski...... .

Oleśnicka...........

Opalińska Giertruda.......

Orda Napoleon..........

Orzechowski . . •.......

Ossowski G............

Pac Ludwik, hetman W-o Ks. Lit. .

Padniewscy............

Paprocki B............

Str.

134,

92.

138.

159.

17. 168.

116.

125-

161.

162.

94. 153.

156.

Pawiński........

Pawlikowski Gwalbert . .

Pecho, marszałek.....

Pileccy herbu Leliwa . . .

157.

18.

131.

Pilecka Elżbiota.......

Pilecki Jan, wojew. ruski . . . .

Pilecki Mikołaj.........

Pociej Ludwik, hetman ....

Polanie.............

Poleccy............

Pol Wincenty........

91. 92. 146. 162.

92.

91 135. 9ł. 146.

91.

135.

132.

116.

156.

162.

13.

91.

„ 11. 14. 19. 30. 57.

Przyłęcka Teresa Pusch J. B. . . . Raczyński Edward

118.

125

Rakoczy, W. Ks. Siedmgr.

Rey Mikołaj......

Rudnicki M.......

Str.

. . . „ 23. 61. 69. 73. 77. 99.

Rudolf II, ces. niemiecki

Rudzki Mikołaj.....

Rzeszowski Andrzej . ,

Rzeszowski Jan-Feliks, kanonik krak. .

Str.

132.

Rrzeszowski Stanisław........

Salamonowicz Imbram.........

Salamonowicz Piotr..........

Sandoz Marja............

Skarbimierz..........

Skarga Piotr.............

Smolka Stanisław..........

Sobieski Konstanty..........

Spytek Jarosław, kaszt, krakow. . . .

Spytkówna Magdalena........

Stadnicka..............

Stanisław August, kr..........

Stefan Batory, kr............

Stronczyński Kazimierz.......

Szczebrzyc Piotr ...........

Szembek Kazimierz, hr.........

Szyszko Bohusz...........

Szerner W. art. mal..........

Szujski Józef...... ......

Święcki Tomasz............

91.

87.

04 — CM 04 04 04 04 04 04 Ol O Ot) ■—k ^ 04 ^ 4^ Cn Ol 4^ Ol ^ 04 Ol 4^ GO

14.

18.

161. 162. 133. 146.

133.

120.

53. 120.

157.

17.

87.88. 131. 19. 89. 119.

168.

168.

117.

Tarło Józef..............

Tarnowska Zofja-Petronela......

Taszyccy ..............

Tęczyńska Katarzyna . . .

Tęczyński Stanisław, podkom. sandom.

Thorwaldsen.......... . .

Tomicki, biskup............

Turzon................

151. 158. 164. 169. 119. 156-

158.

19

102. 153.

153.

149.

115. 148-

Tyszkiewicz Kosłaniy....... .

Tyzenhauz, podsk. W. Ks. Lit. . . .

Waga Antoni.............

Warszyccy.............

13.

111.

125.

Warszycka Anna . . . Warszycka Barbara .

19. 29. 39. 160. 162. 162. 163 117. 118.

Warszycka Emerencjanna .

Warszycka Helena ....

Warszycka Teofila ....

Warszycka Teresa ...

Warszycki Andrzej ....

Warszycki Jan-Kazimierz, star. ojcowski „

Warszycki Jerzy, wojewoda......

Warszycki Michał, woj. sandom, . . . „

163.

161.

117. 118.

>1

>)

118.

117. 159.

160.

117. 163-

161.

117. 118. 161—163.

Warszycki Stanisław, kasz. krak. mieczn. koronny Str. 104. 107—117. 160—163.

Warszycki Tadeusz . . . Weihard, jener, szwedzki .

Werduno Ulryk......

Wesslowie........

Wężyk Franciszek .    . .

Wielopolski.......

Wierzbowska Domicela . .

Wierzbowski.......

Wtndakiewicz Stanisław . Wiszniowiecka Helena . . Wiszniowiecki Konstanty . Wiślicki Adam......

Str.

109.

114.

. „ 29. 168. . „ 161. 162. . „ 12. 34. 43.

101.

163.

133.

157.

117.

117.

Witanowski-Rawita Michał .

. „ 39. 43. 55.

125. 169. . „    90. 100.

165. 169.

Witkowski....... .

Witysława ......

Witysław..........

Władysław, kr. czeski . . .

156.

87. 88.

151.

Władysław Łokietek, kr. poi......

Włodek Baltazar z Ogrodzieńca . . . Włodek Bartosz...........

93.

90.

Jł

90.

„    133.

90-92.

Włodek Jan Włodkowie Ogrodzienieccy, her. Sulima „ Wolski Mikołaj, marsz. W. Koron. . . ,,

Wołczyńscy..............

Woysza Woje., kanon. płoc. sekr.Wład. VI „ Woysza Stanisław, sekr. J. Kr. Mości . „ Z (= Zmorski R.) . . . .

Zbarascy .......

Zborowscy......

Zeissberg ......

Zeyssner L......

Zmorski R.......

Zygmunt I, kr. poi. . .

147.

Zygmunt August, kr. poi. Zygmunt III, kr. poi. . Żychliński......

147.

157.

ÎÏ

164.

¹

)    Widok jego podał Tygod. Illus.tr. z r, 1864. X. 357.

²

)    Paprocki: „Herby“ wyd. Tur. 495.

³

)    Niesiecki T. IV. 30.

⁴

)    Off. LXXIII. r. 1543, 23 lutego

⁵

Kursywą drukowane są nazwiska autorów cytowanych w niniejszej monografji.

Porządek rzeczy Wraz z treścią przedmiotów.

Str. 9

I. Słowo wstępne

Treść: Pełna czaru przyroda „Szwajcarji Polskiej“. Góry, skały, lasy. Źródła pra-lechickiej Warty. Dzieje ziemi ojczystej, są poezją, dającą najdroższy zapas w życiu miłych wspomnień. Zamki nasze—świadki narodowej chwały, szepczą rycerskich wieków najwznioślejsze hasła. Fatum wiszące nad wydaniem monografji zamków naszych. Krótka bibljografja wydanych dotąd opisów.

Str. 21

II. Ogrodzieniec na tle swej okolicy (Wiadomości topograficzno-fizjograficzne) .............

Treść: Położenie Ogrodzieńca pod względem gieograficzno - administracyjnym. Wyżyna olkuska, jej granice, rzeki, najwyższe grzbiety i rozgałęzienia grup skalnych Krajobraz najbliższej okolicy. Stosunki klimatyczne. Uwarstwienie gieologiczne Skamieniałości. Jaskinie. Skarby kopalne. Szata roślinna. Fauna.

III. Miasteczko Ogrodzieniec oraz miejscowości w pobliżu zamczyska położone, wraz z ich zaludnieniem . . Str.

49

Treść: Uprzemysłowienie stopniowe okolicy. Położenie Ogrodzieńca i jego wygląd; kościół z r. 1793 fundacji Tomasza Jakliń-skiego. Obszar Ogrodzieńca i jego zaludnienie. Droga do zamku. Dobra ogrodzie-nieckie, ich rozległość. Podzamcze i niszczyciele zamczyska. Głośny ongi „cud“ na pobliskiej skale Charakterystyczne rysy mieszczan i wieśniaków okolicznych: zajęcia, obyczaje, stroje dawniejsze i nowoczesne; zalety stałe, wyrażone słowami Wincentego Pola

IV. Zamek Ogrodzieniecki. Opis Zwa-

lisk,

Str.

59

Treść: Dzieło przyrody a dzieło rąk ludzkich. Skalny grzbiet ogrodzieniecki, jako jedna z odnóg Karpat. Ogólny widok ruin i stan ich obecny. Mur obwodowy, strażnice. Wrota wjazdowe w murze okolnym i zjazd. Podwórzec wielki „zewnętrzny”. Brama zamkowa. Dwa łączne korpusy zabudowań z dziedzińcami wewnętrznymi. Rozkład komnat w zabudowaniu większem, „mieszkalnem” — i mniejszem czyli „rycer-skiem”. Resztki wieży wartowniczej. Strzelnice, baszty ochronne. Zwaliska w świetle wspomnień i wrażeń. Malowniczość ruin; gra świateł i ech; fantastyczność skał. Legiendy: o „denarkach” i o ..bonarkach”. Zamierzchła przeszłość zamku.

V. Dzieje zamku Ogrodzienieckiego.

Zaranie przeszłości........

Treść: Zawiązki historji faktycznej na tle bajeczności pierwotnej. Źródła archiwalne; akta familijne w zbiorach Rokitna szlacheckiego. Starodawne warownie w początkach wieku XIV u wierzchowia Warty, Pilicy i Czarnej Przemszy. Gniazdowa siedziba Włodków, Ogrodzienleckich; od nich kupcy krakowscy Ibram, Piotr Salomonowicze nabywają znaczny obszar dóbr ich, wraz z Ogrodzieńcem, aktem krakowskim z r. 1470. Na progu XVI stulecia Salomonowiczów zastępują Pileccy-Granowscy. Powrót Włodków w r. 1501. Przed r 1523 nowi nabywcy: Jan i Seweryn, Bonarowie. Pochodzenie Bonarów, wywyższenie się ich nadmierne, zasługi państwowe i lokalne. Oni czy nie oni założycielami zamku ogrodzie-nieckiego? Zofja Bonarówna i Firleje; posag jej i potewstwo. Mikołaj Firlej w roku 1669 sprzedaje Ogrodzieniec Warszyc-kim. Średniowieczność ogrodzieniecka przełamuje się odtąd na stroną przeznaczeń nowożytnych.

VI. Ciąg dalszy dziejów zamku Ogro-

dzienieckiego. Rozkwit i upadek. . Str. 105

Treść: Dziedzic Dankowa, kasztelan krakowski, Stanisław Warszycki — panem na Ogrodzieńcu, Włodawicach, Rokitnie. Działalność jego prywatna i publiczna. Postępowość, gospodarność, uprzemysłowienie wiejskie. Kanały i stawy tradycyjnie przez lud przypisywane Warszyckiemu; ich pozostałość na gruncie. Osadnictwo wyrobnicze i fachowe. Wzory zagraniczne. Ślady hut, cegielni, fabryk. Potop szwedzki i król Jan Kazimierz. Udział Warzyckiego w obronie oblężonej Częstochowy. Boje i utarcz-

igo

ki podjazdowe. Pobyt dworu królewskiego na Szląsku i rezydencja w Dankowie. Pośrednicząca i pojednawcza rola kasztelana krakowskiego w zatargach Jana-Kazimierza z opozycją szlachecką i rokoszem Jerzego Lubomirskiego. Zgon w r. 1680. Wnuczka kasztelana, Barbara, wychodzi za Kazimierza hr. Męcińsiego. Skarby posagowe, zastawne Rakoczego i inne, złożone na Jasnej Górze. Proces o nie. Zubożenie Mę-cińskich; ustąpienie Ogrodzieńca Tomaszowi Jaklińskiemu. Ostatnia mieszkanka zamku, Mieroszewska z Jaklińskich. Wyprzedaż przez Kozłowskich żydom. Parcelacja i rabunkowa gospodarka włościan. Ironja losów. Zakończenie.

Przypisy

Str. 123.

Przypisy do rozdziału II .

125.

III

125.

IV .

126.

V i VI

yy    5?    ))    v 1 v L •    •    •    • yy

131.

167.

171.

173.

178.

187.

189.

S. 61

Sprostowanie błędów draka.

Strona 68 wiersz 13 i 14 od góry, zamiast: „dwie głowy“ czytaj: dwie głowy lwie. 1 od góry, zamiast: IV czytaj V.

1869 czytaj: 1863. „Inny z Firlejów także Jan“, czytaj: Powyższy Jan Firlej, (syn Piotra)

V czytaj: VI,

85

87

102

OO Od

łJ

105

ÎÏ

3>

117

))

13 od dołu

117

Helena

Idem

Anna.

Idem.

KM

r^V

\

%

*

û

«

<p

%

f

L

■

-’

v ;

j-

-

*&\a»V,V.: ■ ‘ v-r - •

'

m

'.s    -    • > .    k

>

' - *-'

■t

w&

»

J U

-i-

. ..

t

■

; v =~*fS

jt

■

■ y.

Sv

/

>

. U

■

J

V

'

¹

t

■

4.    , .

-

;■ /

,( ■

< ■

;

I

J.

V

>

,

.

ç .

r

V,

•*

r:

' ^

<

■

(

- «

Ą

*

r-

>

■ ■ jS**'

*v;

'

y

■ t

ł

/

•• -irt

-

'

*

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

r>.

:ń

Lf\J

O- >

•V

.fs.y

Kdn. 524. 13. IX. 54

[TIą

',-W

fk

;i

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296998