0Q

•H

O*

OL» *H

0

-H

PC

to

o

o

CO

£

c

»

O

D

O

□

□

O'

!>

o

i,~¹

-y

z'"

/

*

T

C

V

■fet;

N

"'•-i '

*

t

/,

».

-,L

OPIS

ć^t/Z/fAyjP

/ /j

POWIATU JASIELSKIEGO

NAPISAŁ

KS. WŁADYSŁAW SARNA

proboszcz w Szebniach.

7;

NÀÈLÀBÉM AUTORA.

W JAŚLE.

CZCIONKAMI DRUKARNI STANISŁAWA KU^NIARSKIECtÖ.

y;

TT

-'Xl M Vav^J

.<*’

•*>

jBIBUOTBAffl

Sglôwna^ j-_

- •'-> - «ï*7 -    ¹

L. 5482.

POZWALAMY DRUKOWAĆ.

Od Ordynaryatu biskupiego obrz. łac.

W Przemyślu, dnia 8. listopada Ięoj.

JÓZEF SEBASTYAF

BISKUP.

b- Al& lûûM

;,w-

y as nie ffH^lmoznämu fia nu

Stanisławowi s D^tir Sitarskiemu,

TÙlarsz altowi Tfady powiatowej jasielskiej, kawalerowi ©rderu Leopolda, }aścicielowi dóbr jBrzys^i z przyległościami eto. eto.

Tl a uczczenie trzydziestojednoletniej pracy japo Tdlarszallia Tfady powiatowej jasielskiej ofiaruje ten ©pis powiatu jasielskiego

jflvtor.

PRZEDMOWA.

POWIAT JASIELSKI.1)

ROZDZIAŁ VI.

MORALNOŚĆ.

— 119 -

- 154 —

192

CECH TKACZY CZYLI PŁÓCIENNIKÓW.

KAPLICA CMENTARNA.

PARAFIA WARZYCE4).

PARAFIA TARNOWIECKA.

- 863 —

rannie, jak dobrzy kmiecie dla siebie orzą i zasie

PARAFIA OSIEK.

PARAFIA ŻMIGRÓD.

PARAFIA ŻMIGRÓD STARY.

657 —

— 591

— 630 -ilość zakupują, a potem owies. Grunta są bardzo podzielone ; najbogatsi mają po 20 morgów, średni po 10, najbiedniejsi od 3 do 6. Sadownictwo było zaniedbane, lecz obecnie podnosi się. Pszczelnictwo, jak wszędzie tak i tutaj, w upadku, gdyż jest tylko 1 pasieka. Dawniej kwitło w Wojaszówce garbarstwo. Wyrabiali również fajki drewniane i bakwanowe, lecz teraz zaprzestali. Rzemieślnicy we wsi są następujący: dwóch bednarzy, 5 szewców, 3 stolarzy, 2 tkaczy. Szkoła istnieje we Wojaszówoe od roku 1880. Jest Kółko rolnicze, liczące 68 członków, mające własny budynek, wartający 1352 kor. ; przy Kółku jest sklepik, jest czytelnia, licząca 170 dziełek. Członkowie Kółka sprowadzili nawozów sztucznych za kwotę 1500 koron. Kółko rolnicze posiada na użytek wspólny członków siew-nik rzędowy, ogartywacz tryer. Wr. 1905 robiono doświadczenia z odmianami zbóż, nawożeniem łąk, roślinami pastewnemi i z robotą krowami. Udziały członków wynoszą 720 kor. Przy Kółku jest ochotnicza straż pożarna, mająca jeduę sikawkę. Kasa gminna wynosiła 1499 kor. 48 gr. Pewne części wsi nazywają się: Na Pleśnicy, Młyniska, Stawiska, Rędziny, Pod wądołem. Nazwy te wskazują, że w miejscach tych były młyny, stawy, rędziny t. j. równiny nad "Wisłokiem położone, Pod Wądołem t. zn. niedaleko głębi na Wisłoku, która się nazywała Wądołem. Imion familijnych najwięcej Witkosiów i Piękosiów. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 11501 złr. 1272 gr. m. k. ; za zniesione prawo propinacyi 2958 złr. 8872 ct. a. w.

PARAFIA NIEWODNA.

Kukla 551, Wojciech . . 554 Kuklowicz Kazimierz . 

G.

©3

PRZEDMOWA.

W r. 1898 wydałem Opis powiatu krośnieńskiego. Dzieło to doznało bardzo dobrego przyjęcia i cały nakład w lot roz-chwytano. Ucieszyłem się bardzo, że Opis zaciekawił w wysokim stopniu ludność wieśniaczą. Dla tej przyczyny postanowiłem opracować Opis powiatu jasielskiego. Zacząłem więc gromadzić materyały i zwiedzać miejscowości powiatu, dotychczas mi jeszcze nieznane.

Wtem zaszła przeszkoda w prędszem ukończeniu pracy-Jego Excellencya, Najprzewielebniejszy X. Biskup Pelczar zlecił mi w r. 1901 umieszczać w powołanej przez Niego do życia Kronice dyecezyalnej, życiorysy Biskupów przemyskich od początku t. j. od r. 1375 do Jego bezpośredniego poprzednika ś. p. Biskupa Soleckiego. Kronika wychodziła co miesiąc, więc co miesiąc miałem dostarczyć artykułów do niej. Praca ta uciążliwa trwała przez 6 lat całych. Jednakże wśród niej nie zapomniałem o powiecie jasielskim i dalej, w nielicznych wolnych chwilach, gromadziłem materyały, porządkowałem je i opracowywałem. I oto wynik mych zabiegów masz, Czytelniku, w Twych rękach. W opracowaniu opisu powiatu jasielskiego korzystałem z doświadczenia, jakiego nabyłem, opisując powiat krośnieński i zdaje mi się, że mię miłość własna nie unosi, gdy powiem, że praca ta nosi na sobie znamiona pewnego doświadczenia.

Praca ta, szczególniej przy opisie historyi miasta Jasła i innych miasteczek powiatu, opiera się na źródłach rękopiśmiennych, zaczerpniętych z archiwum aktów grodzkich i ziemskich bieckich i pilźnieńskich i z archiwów miejscowych, o ile takowe istnieją. Nawiasowo dodaję, że dokładne archiwa posiadają miasteczka Kołaczyce i Dębowiec, w pewnych szczegółach Frysztak, natomiast żadnego archiwum nie posiada Jasło i Źmi-

VI.

u ludu przyczyniło się do wzmożenia

gród. Korzystałem, o ile mogłem, z wszystkich wydanych źródeł do historyi Polski, które przyłączam na odnośnych miejscach. Starałem się opracować opis powiatu jak najlepiej, ale, jeśliby krytycy moi dostrzegli jakie braki, proszę, niech baczą na to, że pracowałem na wsi, gdzie nie mogłem ani zasięgnąć rady, ani nie mogłem mieć pod ręką dzieł wszystkich; proszę również i na to zwrócić uwagę, że nie jestem historykiem zawodowym i że mogłem mej pracy poświęcić nieliczne chwile, wolne od mych licznych obowiązków i duszpasterskich i społecznych i od pracy nad historyą Biskupów przemyskich. A teraz, oddając mą pracę w ręce Czytelników, szczególniej mieszkańców powiatu jasielskiego, proszę, by ziemię tę tak umiłowali, jak tego pragnę. Napisałem tę pracę celem rozbudzenia żywszego zainteresowania się i większej miłości do tego skrawka naszej Ojczyzny. Będę bardzo szczęśliwym, jeśli Opis powiatu jasielskiego osiągnie ten sam skutek, jak Opis powiatu krośnieńskiego, o którym pismo Wydziału Rady powiatowej wystosowane do mnie z zaproszeniem do drugiego wydania Opisu (pod dniem 5 listopada 1907 1. 1893), powiada: ,,Dzieło Przewielebnego Księdza Kanonika oddało wybitne usługi, powiat nasz uczyniło więcej znanym, uświadomienia narodowego”.

W końcu składam podziękowanie wszystkim tym, którzy mi dopomagali do wydania tego dzieła, a mianowicie: Świetnej Radzie powiatu jasielskiego i Towarzystwu zaliczkowemu w Jaśle za subwencyę, Najprzewielebniejszemu X. Prałatowi Karolowi Krementowskiemu za zachętę i subwencyę na wydanie mapki powiatu i tym wszystkim P. T. Księżom, p. Nauczycielom i innym osobom, którzy mi łaskawie nadesłali odpowiedź na me zapytania.

Pisałem w Szebniach, w dzieci Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny, dnia 22. listopada 1907.

POWIAT JASIELSKI.¹)

CZĘŚĆ PIERWSZA.

ROZDZIAŁ I.

Utworzenie starostwa, gminy wchodzące w jego skład, przynależność tychże obecnie i w dawnych czasach pod względem administracyjnym, sądowym i kościelnym.

Starostwo jasielskie utworzone zostało rozporządzeniem ministerstwa spraw wewnętrznych, z dnia 23. stycznia 1867 r.²) Obejmuje ono obecnie następujące gminy, w liczbie 156:

1) Bączal dolny, 2) Bączal górny, 3) JBierówkę, 4) Bieździatkę, 5) Bieździedzę, 6) Bryły, 7) Brzezowę, 8) Brzezówkę, 9) Brzy-ście, 10) Brzyski, 11) Brzyszczki, 12) Chrząstówkę, 13) Cieklin, 14) Cieszynę, 15) Czekaj, 16) Czeluśnicę, 17) Czermnę, 18) Dąbrówkę, 19) Desznicę, 20) Dobrynię, 21) Duląbkę, 22) Dzielec? 23) Dębowiec, 24) Folusz, 25) Frysztak, 26) Gąsówkę, 27) Gli-niczek, 28) Glinik dolny, 29) Glinik górny, 30) Glinik niemiecki, 31) Glinik polski, 32) Glinik średni, 33) Gogolów część 1., 34) Gogolów część II., 35) Gorajowięe, 36) Gorzyce, 37) Grab 38) Grabaninę-Sadki, 39) Hałbów, 40) Hankówkę, 41) Harklowe, 42) Hutę gogolowską, 43) Jabłonicę, 44) Jareniówkę i Łę-

ł) Opisuję powiat jasiel. w granicach rozciągłości autonomicznej i politycznej czyli w granicach, jakie miał przed utworzeniem starostwa strzyżowskiego w r. 1896.

²) Dz, u. p. Nr. 17.

gorz, 45) Jasło, 46) Jaszczurowe, 47) Jaworze, 48) Jazowe, 49) Kaczorowy, 50) Kalębinę, 51) Kąty, 52) Kłodawę, 53) Kło-potnicę, 54) Kobyle, 55) Kołaczyce, 56) Kotań, 57) Kowalowy z Ulaszowicami, 58) Kozłówek, 59) Korzuchów, 60) Krajowice, 61) Krempnę, 62) Kunowę, 63) Lipnicę dolną, 64) Lipnicę gonią, 65) Lisów, 66) Lubię, 67) Lublicę, 68) Łajsee, 69) Łaski, 70) Łączki, 71) Łazy dembowieckie, 72) Łęki, 73) Łężyny, 74) Łubienko, 75) Łubno-Opace, 76) Lubno szlacheckie, 77) Łysą-górę, 78) Makowiska, 79) Majscowę, 80) Markuszowę, 81) Mru-kowę, 82) My tarkę, 83) Mytarz, 84) Na wsie kołaczy ckie, 85) Nie-głowice z Bajdami, 86) Nienaszów, 87) Nieplę, 88) Niewodnę, 89) Ołpiny, 90) Opacie, 91) Oparówkę, 92) Ożennę, 93) Osiek, 94) Osobnicę, 95) Pagórek i Radość, 96) Pielgrzymkę z Hutą, 97) Pietruszą-wolę, 98) Potakówkę, 99) Przybówkę, 100) Przysieki, 101) Pstrągówkę, 102) Pustą wolę, 103) Pułanki, 104) Rostajue, 105) Rostoki, 106) Różankę, 107) Samoklęski, 108) Sądkowe, 109) Siedliska ad Żmigród, 110) Siedliska ad Sławęcin, 111) Siekło wkę dolną, 112) Sieklówkę górną, 113) Siepietnicę, 114) Skalnik, 115) Skołyszyn z Lisówkiem, 116) Sławęcin, 117) Sobniów, 118) Sowinę, 119) Stempinę z Chytrówką, 120) Świątkowe wielką, 121) Świątkowe małą, 122) Święcany, 123) Świerckowę, 124) Świerzowę ruską, 125) Swoszowę, 126) Szebnie, 127) Szerzyny, 128) Szufnarowę, 129) Tarnowiec z Dobrucową, 130) Toki, 131) Trzcinicę z Gadkami, 132) Tułkowice, 133) Twierdzę, 134) Ujazd, 135) Umieszcz, 136) Warzyce, 137) Widacz, 138) Wiśniowe, 139) Wojaszówkę, 140) Wolę cieklińską, 141) Wolę dembowiecką, 142) Wolicę-Walowice, 143) Wróblo we, 144) Wro-cankę, 145) Wysokę, 146) Wyszowadke, 147) Załęże z Marku-szką, 148) Zarzecze, 149) Zawadkę ad Osiek, IbO) Zawadkę ad Wielopole, 151) Zimną-wodę, 152) Żmigród nowy, 153) Żmigród stary, 154) Żółków z Lichtarzem, 155) Żurowę, 156) Żydowskie.

Gminy: Rostajne, Żydowskie, Wyszowadka, Grab, Ożenna, Żmigród miasto, Żmigród stary, Siedliska, Łysa-góra, Graba-nina-Sadki, Makowiska, Nienaszów, Brzezowa, Skalnik, Kąty, Desznica, Jaworze, Hałbów, Krempna, Świerzowa, My tarka, Kotaii, Toki, Świątkowa wielka i mała, należały na mocy rozporządzenia z dnia 23. stycznia 1867 r. do powiatu krośnień-skiego, lecz w r. 1878 zostały ze starostwa krośnieńskiego wydzielone i przyłączone do starostwa jasielskiego. Gdy na mocy najwyższego postanowienia z 28. września 1895, obwieszczonego rozporządzeniem ministerstwa spraw wewnętrznych z 5. sierpnia 1896 '), zostało utworzone nowe starostwo ze siedzibą w Strzyżowie, odłączone zostały pod względem administracyjnym od starostwa w Jaśle wszystkie gminy należące do sądu powiatowego we Frysztaku, a mianowicie: Cieszyna, Frysztak, Glinik dolny, Glinik górny, Glinik średni, Gogolów, I. i II. część, Huta gogolowska, Jaszczurowa, Jazowa, Kalem-bina, Kobyle, Kozłówek, Korzuchów, Lubią, Łączki, Łęki, Markuszowa, Niewodna, Oparówka, Pietrusza-wola, Przybówka, Pstrągówka, Pułanki, Różanka, Stempina z Chytrówką, Szufna-rowa, Tułkowice, Twierdza, Widacz, Wiśniowa, Wojaszówka; Wysoka, Zawadka ad Wielopole. Pod względem politycznym należą te gminy do starostwa jasielskiego.

Przedtem, w r. 1854, kiedy nastąpiła reorganizacya władz administracyjnych w Galicyi i gdy wskutek rozporządzenia ministerstwa z 24. kwietnia 1854 r.²) Galicyę podzielono na dwa okręgi administracyjne lwowski i krakowski, a każdy okręg na obwody i powiaty, utworzony został w Jaśle obwód, który jednak został zniesiony za ministerstwa hr. Gołuchow-skiego rozporządzeniem z 8. sierpnia 1860 r., a Jasło zostało przydzielone do obwodu tarnowskiego.

Po zajęciu Galicyi przez Austryę, należał dzisiejszy powiat jasielski do obwodu czerwono-ruskiego³).

Gdy w r. 1774 podzielono kraj na 18 dystryktów, dzisiejszy powiat jasielski należał do destryktu dukielskiego, cyrkułu pilzneńskiego. W r. 1782 nastąpił nowy podział administracyjny kraju na 18 cyrkułów, a wtedy Dukla była również stolicą cyrkułu¹).

W r. 1790 stolicą cyrkułu zostało Jasło. Za czasów pol-

ł) Dz. p. p. Nr. 148.

²)    Dz. p. p. Nr. 111.

³)    Stanisław Schnür Pepłowski: Z przeszłości Galicyi, Lwów 1895

str. 10.

skich miejscowości, wchodzące obecnie w skład powiatu jasielskiego, należały do Małopolski, województwa krakowskiego, ziemi bieckiej i województwa sandomierskiego, powiatu pil-zneńskiego.

W obrębie dzisiejszego powiatu jasielskiego granica między województwem krakowskiem (ziemią biecką) a województwem Sandomierskiem (powiatem pilznieńskim) szła biegiem rzek Jasiołki i Wisłoki. Wszystkie miejscowości, leżące po lewym brzegu tych rzek, należały do województwa krakowskiego¹), po prawym do województwa sandomierskiego. Wyjątek stanowiły tylko wsie: Hankowka, Brzyszczki i Gorajowice, które chociaż leżały po prawym brzegu Jasiołki, należały do województwa krakowskiego. Od Wisłoki odstępuje granica między województwem krakowskiem a Sandomierskiem dopiero w dzisiejszym powiecie pilzneńskim od wsi Skurowej, Przeczycy i Dęborzyna.

Pod względem sądowym należą gminy powiatu jasielskiego do sądów powiatowych w Jaśle, Frysztaku i Żmigrodzie. Sąd obwodowy w Jaśle utworzony został r. 1888; przed tym rokiem sąd obwodowy dla powiatu jasielskiego znajdował się w Tarnowie Do sądu obwodowego jasielskiego należą sądy powiatowe: w Bieczu, Brzostku, Dukli, Frysztaku, Gorlicach, Jaśle, Krośnie i Żmigrodzie. Za czasów polskich kompetentne były dla ludności zamieszkałej w miejscowościach w obrębie województwa krakowskiego sądy ziemskie i grodzkie w Bieczu. Wiece odbywały się w Krakowie. Roczki, t. j. sądy powiatowe (judicia terrestria), odbywały się w Bieczu co miesiąc, a od końca XV. wieku 4 razy do roku a mianowicie: Pierwsze w styczniu w najbliższy czwartek po święcie Trzech Króli, drugie w lutym lub marcu, w najbliższy czwartek po suche-dniach wiosennych, a więc we ęzwartek po pierwszej niedzieli postu; trzecie w piątek po niedzieli św. Trójcy, a czwarte w poniedziałek po św. Michale.

!) Do województwa krakowskiego należały powiaty: krakowski,

san-

proszowski, księski, lelowski, biecki i czchowski. Do województwa domierskiego powiaty : sandomierski, wiślicki, pilznieński, cheńciński, opocz-nieński, radomski, stęrzycki,

Wiece odbywały się w Krakowie. Sądy grodzkie odbywały się w Bieczu prawie codziennie ; odraczano sądy grodzkie na krótko z powodu świąt, z powodu odbywania się równocześnie roczków, wieców, sejmików, sejmów lub koronacyi. Odraczano je nieco dłużej z powodu robót koło żniw, podobnie jak przy sądach ziemskich, z powodu wojny i żarazy i śmierci króla.

Konstytucya sejmu warszawskiego z r. 1766 zaprowadziła następujące zmiany w województwie krakowskiem:

1)    Roki miały się odbywać tylko w dwóch miejscowościach: w Krakowie i Czchowie ; w Krakowie dla powiatów krakowskiego, proszowskiego, ksiąskiego i lelowskiego ; we Czchowie dla powiatów podgórskich: bieckiego i czchowsko-sądeckiego. Zamiast więc sześciu powiatów, powstały dwa powiaty duże.

2)    Sądy mają się odbywać wprawdzie także w kadencyach, cztery razy do roku, ale trwać mają dłużej niż dotąd, a mianowicie: naprzód w Krakowie przez trzy tygodnie, a następnie przez dwa tygodnie we Czchowie. Kadencye miały się zaczynać: 1) w poniedziałek po Nowym Roku, 2) w poniedziałek po niedzieli I-szej postu (Invocavit), 3) w poniedziałek po św. Trójcy.

3)    Dla przyjmowania aktów miały być utworzone trzy suscepty: w Krakowie, Czchowie i Lelowie. Księgi miały być otwarte ciągle, bez przerwy. Konstytucyę tę wprowadzono niezwłocznie z początkiem r. 1767 A), ale niestety! reforma nietrwała długo. Zawierucha polityczna wstrzymała bieg tej zmiany. Od r. 1770—1776 nie ma sądów ziemskich.

Wskutek pierwszego podziału Polski odpadły powiaty czchowski, sądecki i biecki od województwa krakowskiego.

Oprócz sądów ziemskich i grodzkich odbywały się jeszcze tak zwane sądy podkomorskie, podkomorzego krakowskiego.— Sądy te dotyczyły jednak tylko spraw dla ustalenia granic² 3).

Ludność należąca do województwa sandomierskiego, powiatu pilzneńskiego miała swoje sady ziemskie początkowo w Tarnowie, albo w Pilźnie a od r. 1465 stale tylko w Pilźnie. Wiece zaś odbywały się w Wiślicy i to pierwotnie trzy razy do roku a mianowicie: nazajutrz po niedzieli Laetare tj. czwartej postu, drugie nazajutrz po św. Janie Chrzcicielu 25. czerwca, trzecie nazajutrz po św. Marcinie (12. listopada). Wskutek ustawodawstwa nieszawskiego z r. 1454 wiec miał się odbywać tylko raz na rok i to nazajutrz po św. Marcinie. Wiece zani-kłe w końcu XV. w., a wskrzeszone znowu w XVI. stuleciu, znikły na zawsze od czasów utworzenia trybunału koronnego (1578) jako sądu drugiej instancyi dla sądów ziemskich i grodzkich. Sądy grodzkie odbywały się w nowem mieście Korczynie¹) za Wisłą, a od r. 1764 w Pilźnie⁴ 5). Co do kompetencyi różnych sądów, to w sądownictwie polskim trudno określić ściśle granice, jakie sprawy należały do tych sądów, a jakie do innych. Omal wszystko zależało od umowy i woli stron. Wszystkie sądy ziemskie, z wyjątkiem specyalnych (n. p. podkomorskie), są równouprawnione. Początkowo niżej stoją sądy grodzkie, ale i te później powoli się zrównywują z sądami ziemskimi. Tak więc sprawy sporne i niesporne podlegały różnym sądom. Jako sądy par excellence pierwszej instancyi występują: roczki, sądy podkomorskie i sądy grodzkie. Apelacye od sądów grodzkich mogły iść do króla lub do wieców, ale z tego nie wpływa, że roczki i sądy grodzkie są podporządkowane wiecowi, a wiec sądowi królewskiemu.

Takiej hierachii niema w wiekach średnich⁶).

Dla miejscowości, rządzących się prawem magdeburskiem,

str. 21, 22.

był dla sołtysów sąd leński w Grodzie bieckim¹). Dla posiadłości klasztoru tynieckiego istniał sąd wyższy leński w Go-leszu. Jakkolwiek sąd ten nosi nazwę swą stale od grodu Golesz, to przecież sądy odbywają się zawsze tylko w Kołaczycach, miasteczku położonem u podnóża tego grodu.

Dwoisty zakres kompetencyjny sądu leńskiego goleskiego wskazuje jego dwoista nazwa, sąd leński czyli sołtysi i sąd najwyższy. W charakterze sądu leńskiego czyli sołtysiego rozstrzyga tenże sąd wszystkie spory między wójtami i sołtysami lub przeciw tymże wytoczonym, przyjmuje wszelakie akta dobrej woli, dotyczące wójtostw i sołtystw, jak kupna i sprzedaży; dzierżawy, zastawy, działy majątkowe i spadkowe, wszelkie zapisy, zobowiązania wójtów i sołtysów. W charakterze sądu wyższego nie funkcyonował sąd leński goleski i zdaje się, że gminy wiejskie z okręgu jurysdykcyjnego goleskiego udawały po orty le wprost do wyższego prawa niemieckiego na dworze opackim w Tyńcu²).

Pod względem przynależności kościelnej należały miejscowości powiatu jasielskiego za czasów polskich do dyecezyi krakowskiej, archidyakonatu sandeckiego, dekanatów : bieckiego (Święcany), jasielskiego (Bączal, Cieklin, Czermna, Dębowiec, Harklowa, Jasło, Łężyny, Dubienko, Osobnica, Sławęcin, Sze-bnie, Tarnowiec, Trzcinica, Warzyce, Zręcin), pilzneńskiego (Brzyska, Bieździedza, Frysztak, Gogolów, Kołaczyce, Lubią, Sieklówka), do ropczyckiego (Dobrzechów, Łączki, Łęki, Nie-wodna), żmigrodzkiego (Makowiska, Nienaszów, Osiek, Samo-klęski, Skalnik, Żmigród nowy, Żmigród stary)³).

*) Akta sądu tego przechowane w arehiwum krajowem w Krakowie, sięgają wstecz r. 1383. Zwał się sąd ten sądem najwyższym prawa niemieckiego ziemi bieckiej (supremum ius Theutonicum terre beyecensis, supremum Judicium Juris provincialis terre Beyczensis, Judicium supremum scultetorum terre Beyczensis.

Rozprawmy i sprawozdania z posiedzeń Wydziału historyczno-filo-zoficznego Akademii Umiejętności Tom XVIII. str. 29.

²)    Księgi sądu goleskiego są wydane pod tytułem „Starodawne prawa polskiego pomniki“ Tom IX. Akta sądu leńskiego wyższego w Gródku goleskim. Obejmują akta z lat 1405—1546.

³)    X. J. Bukowski: Dzieje reformacyi w Polsce. Tom 1. str. 668.

W r. 1772 wszystkie kościoły, leżące w ówczesnym cyrkule dukielskim, przyłączone zostały do dyecezyi przemyskiej. A kiedy w r. 1785 została utworzona dyecezya tarnowska, należały do dyecezyi tarnowskiej ; lecz gdy w r. 1805 zniesione zostało, albo raczej zamienione biskupstwo tarnowskie na kieleckie, kościoły leżące w cyrkule jasielskim, przyłączone zostały do dyecezyi przemyskiej i stan ten pozostaje po dziśdzień.

Obecnie parafie leżące w powiecie jasielskim należą do dekanatów: brzosteckiego, jasielskiego, strzyżowskiego, żmigrodzkiego. Parafie ruskie należą do dyecezyi przemyskiej dekanatów: bieckiego, dukielskiego i krośnieńskiego.

ROZDZIAŁ II.

Granice powiatu, położenie, ukształtowanie pionowe, nawodnienie, ukształtowanie geologiczne, stosunki klimatyczne.

Powiat jasielski graniczy: od wschodu z powiatem krośnieńskim i rzeszowskim, od południa z Węgrami, od zachodu z powiatem gorlickim i pilzneńskim, a od północy z pilzneń-skim i ropczyckim.

Pod względem orograficznym rozpada się powiat jasielski na dwie wielkie, na pierwszy rzut oka bardzo różniące się połowy: częśó północną niższą, zaledwie pagórkowatą i część południową, znacznie wyższą, z pasmami i grzbietami bardzo wybitnymi. Jako bardzo dobra granica obu części, da się wybornie użyć gościniec dukielsko-gorlicki, przeżynający powiat jasielski. Na północ od tego gościńca widzimy teren lekko pagórkowaty, o przeciętnem wzniesieniu 300—350 m. nad poziom morza, pośród którego rzadko gdzie wysterczają wyższe do 400 lub ponad 400 m. wysokie wzgórza; na południe natomiast podnoszą się znaczne pasma wysokości średniej 700—750 m. a pojedyncze większe masy dosięgają tam nawet 800—820 lub 850 m. Takimi wzniesieniami są: szczyty Wątkowej (847 m.) i Świerzowej (803 m.)¹).

*) Dr Wł. Szajnocha: Atlas geologiczny Galicyi. Tekst do zeszytu VI. str. 3 i 4.

Karpaty leżące w granicach powiatu jasielskiego należą według podziału Dra Antoniego Rehmana do wschodnich Beskidów, a zaś wzgórza południowej części, należą do tarnowsko-przemyskiego pogórza, działu tarnowskiego, z najwyższym szczytem Liwoczem nad Kołaczycami (561 m.) ¹).

Najbliższa okolica Jasła wykazuje najniższe punkty w naszym terenie od 228—233 m. n. p. m. ponad łożyskiem Wisłoki i Jasiołki tworzących tutaj szerokie alluwiami wypełnione równiny, które odbijają dosyć wyraźnie od jednostajnych, lekko pagórkowatych sąsiednich okolic.

O przebiegu pojedynczych pasm i stosunku ich wzajemnym, niewiele da się w naszym terenie powiedzieć. Wogóle biorąc, pasma należące do północnego pogórza są dłuższe, jednostajniejsze, regularniejsze w kierunku i wysokości, podczas, gdy im bardziej w głąb Karpat idziemy, tem pasma stają się krótsze, zmienniejsze w przebiegu i w wysokości, a tem samem doliny potoków coraz więcej okazują wydatnych zakrętów i kolan. Zresztą nie można tu mówić o urozmaiceniu większem krajobrazu; pasma wzgórz i dolin przedstawiają się nader jednostajnie i jedynie żyzność gleby w niższej północnej połowie naszego terenu, a tem samem bujność roślinności i drzewostanu zasługuje na szczególniejszą uwagę. W wyższej połowie południowej nawet wegetacya leśna, przy coraz znacz-niejszem trzebieniu lasów znika powoli i jedynym czynnikiem istotnie doniosłego znaczenia pod względem ekonomicznym, są liczne kopalnie naftowe ²).

jeżeli za

Pomiędzy temi dwoma pasmami wzgórz, nad rzekami, rozpościera się część jasielsko-sanockiej zapadłości, poczynającej się koło Liska w poziomie 316 m., a sięgającej w postaci niziny po Jasło, przy ujściu Jasiołki do Wisłoki (233 m.) ale szeroką doliną Ropy, idącej znacznie dalej ku zachodowi, bo prawie po Gorlice (304 m.). Długość tej zapadłości wynosi na linii między Liskiem i Gorlicami około 90 kim. południową jej granicę przyjmiemy linię biegnącą z Gorlic

*) Rehman: Karpaty opisane pod względem fizyczno-geograficznym Lwów 1895 str. 455 i następne.

²) Szajnocha dz. c. str. 5.

na Żmigród, Iwonicz—Rymanów i Sanok, to największa jej szerokość pomiędzy Żmigrodem i Jasiem wyniesie około 18 kim. Północna część powiatu, a mianowicie okręg sądowy frysztacki, należy do tarnowsko-przemyskiego pogórza, do działu rzeszowskiego. Pogórze to odznacza się brakiem skał. Dolina Wisłoku łączy się z doliną Jasi-ołki i rozpościera się przez gminy: Moderówka, Budzisz i Bajdy, powiatu krośnieńskiego, przez Wojaszówkę, Łączki i Łęki, powiatu jasielskiego.

Pod względem geologicznym powiat jasielski przedstawia nam się następująco : Niziny nad rzekami Wisłoka, Ropą i Ja-siołką złożone są z alluwialnych glin i piasków. Naokoło tej alluwialnej równiny, jak też i dalej równolegle nad brzegami Ropy i Wisłoki ciągną się strome z glin i szutrowisk karpackich złożone dyluwialne terasy. Drugim z kolei elementem w budowie geologicznej okolic Jasła są eoceńskie piaskowce, występujące w dwóch równoległych pasach, oddzielonych od siebie doliną Ropy. Północny pas poczyna się na lewym brzegu Ropy pod Jasłem i ciągnie się przez Trzcinicę, Siedliska i Sła-węcin ku Skołyszynowi, mniej więcej w wysokości 260—320 m., południowy zaś rozchodzi się z jednej strony od Niegłowic przez Bajdy, Przysiacz, Harklowe, z drugiej zaś strony przez Żółków, Majscowę, Glinik polski i niemiecki, Łajsce i Lubno ku Piotrkówce, gdzie wkracza już w dolinę Jasiołki.

Miejscowości zamknięte rzekami Wisłoka od Żółkowa do Toków, a potem lwią, a od północy linią pociągniętą od Żółkowa przez Glinik niemiecki-polski do Tłoków, składają się z piaskowca ciężkowickiego, a taki sam również jest skład geologiczny miejscowości ograniczonych Wisłoka, począwszy od Żmigrodu aż do Myscowej, potokiem Hyrową do Głojsc, a potem lwią po Makowiska. — Po drugiej stronie rzeki Wisłoki przeważa górny eocen, bez bliższego oznaczenia.

Na północ, począwszy od Jasła, widzimy ciągnące się długie i szerokie miejscami pasy warstw menilitowych aż na południe, w pobliżu granicy galicyjsko-węgierskiej. Pod względem petrograficznym składają się warstwy menilitowe w pierwszej linii z czarnych lub brunatnych łupków ilastych, w drugiej linii z piaskowców drobno- lub grubo-ziarnistych, łupków ciemnych bez nalotów, oraz wapiennych margii łup-

Cztery główne rzeki przeżynają powiat jasielski a mianowicie: 1) Wisłoka. Źródło ma we wsi Radocynie ; płynie od źródła do Świątkowy małej w kierunku północno-wschodnim, potem w wschodnio-południowym, a następnie, począwszy od Mysęowej, zachowuje przeważnie kierunek północno-zachodni i w granicach gminy Brzyski opuszcza powiat jasielski. Wisłoka ma główniejsze dopływy : Kłopotnicę, lwię i Wilśnię. 2) Ropa, która w granicach gminy Skołyszyn wchodzi w powiat jasielski i za Jasłem wpada do Wisłoki. Ropa płynie w kierunku przeważnie południowo-wschodnim, a od Brzyścia przybiera kierunek północno-wschodni. Ma dopływ Osobnicę. 3) Jasiołka, która wchodzi do powiatu w granicach gminy Brzezówki i płynie w kierunku przeważnie zachodnim. 4) Wisłok wchodzi w granice powiatu w granicach gmin Wojaszówki i Łączek, a opuszcza powiat w granicach gminy Markuszowy i Tułkowic. Wpadają do niego potoki: Rzepnik, w granicach wsi Łęki, Stępina, niedaleko granicy wsi Wiśniowy, Wysoka w granicach wsi Dobrzechowa.

kowych lub czystych, białawo - żółtawych wapieni marglo-wych¹).

Doliny rzek Wisłoki, Ropy i Jasiołki, biegnące z grzbietów granicznych w silnych bardzo zakrętach i zwrotach ku Jasłu, wyrzeźbiły w swem rozległem porzeczu nader rozmaicie powierzchnię tej części wschodnich Beskidów. Dolina Wisłoka ma charakter zmienny : aż po Frysztak jest to dolina poprzeczna, stąd po Strzyżów, ma charakter doliny podłużnej.

Badając staranniej budowę drugorzędnych dolin, przychodzi się bezwarunkowo do tego przekonania, że zostały one wszystkie przez wody płynące wyżłobione; ale rozmiary ich nie odpowiadają dzisiejszemu stanowi rzek, gdy zasoby wody w tych rzekach są obecnie przy normalnym stanie bardzo skromne, a większa część tej wody bywa nadto rowami odprowadzoną do młynów w erozyjnej czynności nie bierze zupełnie udziału. Toteż doliny te nie są dziełem rzek w zwyczajnym ich stanie, lecz w czasie powodzi. W czasie roztopów wiosennych, po deszczach świętojańskich i jesiennych, a nawet po każdej sil-

*) Dr Wł. Szajnocha dz. c. str. 144.

niejszej ulewie, nie tylko wypełniają, się próżne koryta rzek tutejszych wodą,, lecz woda występuje częstokroć z brzegów i zalewa nadbrzeżne tarasy, czyniąc dotkliwe szkody po polach i ogrodach. Szkoda nie ogranicza się do jednorazowego zniszczenia plonów, lecz sięga często o wiele dalej ; gdy bowiem prąd wezbranej rzeki pójdzie w ukośnym kierunku i uderzy o brzeg, to rozrywa go, niszczy taras nadbrzeżny i zabiera glebę trawną, a zniszczenie tarasy odbywa się nieraz tak szybko, że kilka po sobie następujących powodzi jest w stanie pozbawić całą osadę najlepszych jej grantów. Zabezpieczenie brzegów przed takim zniszczeniem jest przy ilości i rozmiarach tutejszych dolin drugorzędnych prawie niemożebne, a ujęcie prądu rzecznego w pewien stały kierunek przy pomocy tam, przechodzi możność wieśniaków. W całym powiecie jasielskim są zabezpieczone li tylko brzegi :

a)    Jasiołki w granicach wsi Szebień, Brzezówki, Zimno-wody, Sądkowy i Dobrucowy. Nadto przed laty przełożono ujście Jasiołki, zbliżając ją ku miastu.

b)    Brzegi Wisłoki pod Niegłowicami, dla zabezpieczenia gościńca rządowego. Dawniej ubezpieczono brzegi Wisłoki (Dę-bówki) pod Niegłowicami, Zarzeczem i Dębowcem, ale to ubezpieczenie jest już zupełnie zniszczone tak, że prawie nie ma śladu z wykonanych robót.

c)    Brzegi Ropy są ubezpieczone pod Niegłowicami i Trzcinicą, dla zabezpieczenia gościńca i kolei.

przestrzeni od Jasła do Żmigrodu, miał dać kraj skarb państwa 60%. Regulacya tej rzeki miała nastąpić

d)    Brzegi Wisłoka są ubezpieczone: 1) pod Przybówką i Frysztakiem dla ochrony linii kolejowej, 2) pod Wiśniową, Markuszowa i Dobrzechowem, dla ochrony gruntów dworskich i włościańskich. W r. 1907 ma być wykonane ubezpieczenie brzegów pod Wojkówką, Wojaszówką i Łączkami dla ochrony gruntów włościańskich. Według ustawy z 18. września 1901 o regulacyi rzek (Dz. u. k. Nr. 92. z r. 1901) miała być Wisłoka regulowana od Mielca do Żmigrodu i na koszta tej regulacyi, na

40°/₀,

w latach 1904—1912; dotychczas jednak regulacyi tej w powiecie jasielskim nie rozpoczęto.

Wbskutek nieubezpieczenia brzegów rzek, gleba urodzajna, porwana przez fale, jest dla okolicy bezpowrotnie stracona ; tylko kamienie i grubszy żwir osiadają w najbliższem otoczeniu w korycie rzeki i po opadnięciu wody wychodzą na jaw postacie nowych odsypów ryniu ; ziemia uprawiona z takim trudem przez rolnika, uniesiona przez rzekę, dostaje się z nią do Wisły i osiada dopiero przy ujściu jej do morza, tworząc tam słynne ze swej urodzajności żuawy nadwiślańskie, których bezustannie przybywa i które coraz bardziej wysuwają się w morze. Na ryniu porzuconym w zakresiu podgórza, osadza opadająca po powodzi woda piasek, czasami nawet cieniutką warstewkę iłu, a w takim razie okazuje się na nim z biegiem czasu pięciornik pełzacz, jaskier pełzacz, piołun, różne wilczomlecze, lnianka pospolita i dziewanny, później tamaryszek, jałowiec i wdklina¹).

Klimat. Najwyższa temperatura przypada przeważnie na miesiąc lipiec. I tak w r. 1900 wynosiła d. 4. lipca 3P3²). W r. 1903 na dnie 19. i 20. lipca wynosiła 25 30³). Najniższa temperatura w r. 1900 wynosiła —17 7 d. 8. marca, a w r. 1903 —26'8 dnia 17. stycznia⁴). Drugie miejsce pod względem term peratury zajmują miesiące czerwiec i sierpień; prawie równa temperatura przypada na miesiące maj i wrzesień. Przeciętne dzienne średnie temperatury wynosiły w r. 1900 jak następuje: w styczniu —0'8⁰, w lutym 4-2-3°, w marcu —0'6°, w kwietniu -j-6‘7°, w maju -J-12,2°, w czerwcu —16*7°, w lipcu —|—19°, w sierpniu 17 5°, we wrześniu —j-14°, w październiku -j-8 7⁰, w listopadzie -4-5'7°, w grudniu —0*5U. Średnia roczna temperatura wynosiła -j-8'4⁰⁵). Ostatni dzień z mrozem był 15. marca w r. 1900, ostatni dzień z przymrozkiem 11. maja; pierwszy dzień z przymrozkiem 1. listopada, pierwszy dzień z mrozem 3. grudnia. Dni z przymrozkiem było 80, a z mrozem 35. Maksima dzienne opadu w milimetrach wynosiły w styczniu 35 mm., w lutym 39, w marcu 44, w kwietniu 28, w maju 67,

x) Dr A. Rehman: Karpaty str. 468.

²)    Rocznik c. k. Centralnego biura hydrograficznego r. 1900. XII. Dorzecze Wisły str. 78. XII. Brzyszczki.

³)    Dziennik dla Stacyi ombrometrycznej III. rzędu z r. 1903.

⁴)    Jak wyżej.

B) Rocznik str. 68.

w czerwcu 78, w lipcu 161, w sierpniu 47, we wrześniu 83, w październiku 65, w listopadzie 84, w grudniu 71, w całym roku 702. Maksymum opadu było 391 dnia 7. lipca. Dni ze śniegiem było 21, dni z deszczem 86. W r. 1903 największe ilości opadów przypadały na dni 12. stycznia 206, 8. maja 17 5, 24. czerwca 16'5, 23. lipca 24 3, 21. listopada 24 3. Co do kierunku wiatrów to przeważa kierunek południowy ze zmianą południowo-wschodnią i południowo-zachodnią.

W roku 1904, roku pamiętnym z posuchy, obserwacye ombrometryczne i ciepłoty przedstawiały się następująco:

W styczniu dni z deszczem : 1, ze śniegiem 5. Najniższa temperatura wynosiła —12-4 o 7. rano 2. stycznia, najwyższa +31, 16. stycznia o 2. popołudniu. Opad całomiesięczny w milimetrach wynosił 14-5.

W lutym dni z deszczem było 3, ze śniegiem 5. Najniższa temperatura była —7⁻2 1. lutego o 9. wieczór, najwyższa +7'8 16. lutego o 2. popołudniu. Ilość opadów w milimetrach 361.

W marcu nie było nic opadów; najwyższa temperatura (Celsiusa) wynosiła +9-8, 10. maręa o 2. popołudniu, najniższa —7 4, 7. marca o 7. rano.

W kwietniu dni z deszczem było 7, ilość opadów 316; najniższa temperatura wynosiła —3, 3. kwietnia o 9. wieczór, najwyższa +25, 24. kwietnia o 2. popołudniu.

W maju dni z deszczem było 10, ilość opadu 64*4; najwyższa temperatura +28-5, 29. maja o 2. popołudniu, najniższa +4-2, 15. maja o 7. rano.

W czerwcu dni z deszczem było 7. Opad w całym miesiącu w milim. 54-4. Najwyższa temperatura wynosiła +29*6, 18. czerwca o 2. popołudniu, najniższa +9, 8. i 11. czerwca o 7. rano.

W lipcu dni z deszczem było 4, ale w tych 4 dniach padał deszcz przez 5 godzin 42 min. i to z przerwami. Opad w milimetrach wynosił 201. Najwyższa ciepłota wynosiła 36’8, 18. lipca o 2. popołudniu, najniższa +10 5, 12. lipca o 7. rano.

W sierpniu dni z deszczem było 7. Opad w milimetrach wynosił 33‘4. Najwyższa temperatura, 33 7. sierpnia a najniższa +10*2, 2. sierpnia.

We wrześniu dni z deszczem było 5, z gradem 1. Opad całomiesięczny w milimetrach wynosił 170*4. Najwyższa temperatura wynosiła —j—27*3, 10. września o 2. popołudniu, najniższa +4*5, 19. września o 7. rano.

W październiku dni z deszczem było 9, suma opada 55*2. Najwyższa temperatura wynosiła —j—18 9, 2. października o 2. popołudniu, najniższa —2, 23. października o 7. rano.

W listopadzie dni z deszczem było 2, ze śniegiem 4. Najwyższa temperatura wynosiła -j-9'2, 24. listopada o 2. popołudniu, najniższa—153, 16. listopada o 7. wieczór. Ilość opadu 28*6.

W grudniu dni z deszczem było 4, ze śniegiem 3. Opad całomiesięczny w milimetrach wynosił 36 2. Najwyższa temperatura wynosiła —j-5*l, 17. grudnia o 2. popołudniu, najniższa —14 5, 28. grudnia o 7. rano.

Po zestawieniu wypada, że w roku 1S01 ilość opadów w mm. wynosiła 544 9, t. zn., że przeciętnie wypadało na miesiąc 45 4 mm., na dzień 1*5 mm., biorąc okrągło. Dni z deszczem było 59, ze śniegiem 17, z gradem 1, a zatem pogodnych dni było 289. Najwyższa temperatura w roku wynosiła —J-36 8 Cels. i przypadała wlipcu; najniższa—15 3 Cels. i przypadała w listopadzie. Dni bez wiatru było w całym roku 188, z wiatrem południowym 37, z płd.-zach. 34, z płn.-zach. 27, ze zach. 20, ze wschód. 19, z płd.-wsch. 16, z półn. 14, z płn-wsch. 11 ⁷).

ROZDZIAŁ III.

Zaludnienie.

Według sprawozdania lekarzy powiatowych za rok 1902 zamieszkiwało okręg sądowy:

59.230

24.373

21.335

Jasło Żmigród Frysztak .

104.938

Według spisu ludności w roku 1890 liczył okręg sądowy Jasło 122 gmin, 111 obszarów dworskich, 13.251 domów, 79.116 ludności.

Z tego wypadało na obwody sądowe:

Jasło 78 gmin, 73 obszarów dworskich, 9.258 domów, 55.595 ludności.

Żmigród 44 gmin, 38 obszarów dworskich, 3.993 domów, 23.521 ludności.

Okręg sądowy Frysztak liczył 34 gmin, 34 obszarów dworskich, 4.904 domów, 23.905 ludności;

Z porównania liczby mieszkańców w okręgach sądowych Frysztak i Żmigród widzimy mniejszą liczbę mieszkańców w r. 1902, niż była w r. 1890, a zmniejszenie to spowodowała emigracya do Ameryki.

Według wyznania i narodowości było w roku 1890 w powiecie jasielskim niepodzielonym 84⁻68% rzym.-kat., 9'49°/0> grec.-kat., 5-75°/₀ mojż. Języka polskiego używało 9117°/₀, ruskiego 8*72°/₀, niemieckiego 8*7°/₀₇ innego 0'4.

Według sprawozdania lekarza powiatowego starostwa jasielskiego zawarto w okręgach sądowych jasielskim i żmigrodzkim w r. 1902 małżeństw 609, czyli na 1000 mieszkańców 728, urodziło się 3.528, czyli na tysiąc mieszkańców 4217, zmarło 2.145, czyli na tysiąc mieszkańców 25'65. Ze zmarłych umarło: w pierwszym miesiącu życia 305, 14-21°/₀, w pierwszym roku życia 650, 30‘30°/₀, w pierwszych pięciu latach życia 1095, 51⁻O4°/₀. Dzieci urodziło się nieżywych 38, w stosunku do żywo urodzonych l*07°/₀ W okręgu sądowym Frysztak zawarto w r. 1904 małżeństw 121 tj. 5f5 na 1000 mieszkańców, urodziło się dzieci żywo 826 tj. 42°/₀₀, zmarło ogółem 494 osób tj. 22°/₀₀j nieżywo urodziło się dzieci 24 tj. 2-9 na 100 rodzin ¹).

r~.\

• ł

K:*.    5$

ł) W W. PP. Lekarzom powiatowym w Jaśle i w Strzyżo wieTsklą-dam podziękowanie za udzielenie mi powyższych wiadomości. ..V

Ö.SS

*}>/

<!>>* K

ROZDZIAŁ IV.

Osadownictwo w wiekach od VI. do IX. Sposób życia osadników w tym czasie. Tworzenie się wsi szlacheckich i włodyczych w wieku XII. Daniny ciężące na ludności w takich włościach. Wsie zakładane na prawie niemieckiem — na prawie woloskiem. Stosunki pańszczyźniane w Polsce w porównaniu ze stosunkami takimiź w innych krajach.

"Według hipotezy Dra Piekosińskiego były niektóre miejscowości powiatu obecnego jasielskiego, już w VI. wieku zamieszkane. Posłuchajmy, jak Dr. Piekosiński przedstawia swoją teoryę:

e,

W wieku YI. po Chrystusie szczep lechicki przybywa z Azy i do Europy i osiedla się zrazu pomiędzy Wisłą, Odrą i Notecią; następnie przechodzi Odrę i posuwa się aż do brzegów Łaby. Niektóre plemiona, jak Trawianie i Bełżanie przechodzą nawet Łabę i osiedlają się po lewym brzegu tej rzeki. Kraj zajęty przez Lechitów przedstawiał się jako jeden wielki las, jako jedna wielka puszcza bez granic, poprzerzynana licz-nemi rzekami i potokami, wśród której nierzadko błyszczały jeziora i mokrzyska. Las sam, acz starodrzewny a więc rzadki, był jednak z powodu licznych złomów i zawałów prawie nie do przebycia, ztąd pierwotni Lechici osadzali się przedewszyst-kiem chętnie nad brzegami rzek, które dla nich podówczas stanowiły najwygodniejsze drogi i gościńce, dostarczały nadto ryby a oprócz tego dozwalały na wybudowanie młynka. Najstarszych więc osad Lechitów w kraju naszym przedewszystkiem wzdłuż biegu rzek szukać należy. Zachodzi teraz pytanie, w jaki sposób odbyli ci Lechici wędrówkę swą długą z Azyi do Europy i z czem przybyli do nowej swej ojczyzny? Dwojakim sposobem można się żywić podczas wędrówki, zbożem i mięsem. Że Lechici znali już uprawę zboża wpieiwotnej swej ojczyźnie w Azyi, nie może ulegać wątpliwości; wszakżesz Azya jest kolebką wszelkiego zboża, zresztą nie skądinąd jeno z ĄzyŁ-^nrzynieśli ze sobą Lechici do nowej swej ojczyzny ' £re tu od chwili pierwszego osiedlenia się swego upra-

o BIBLIOTEKA £

i GŁÓWNA n wiają. Ale zaopatrzenie się w potrzebną ilość zboża na całą wyprawę, której końca nikt nie mógł przewidzieć, było nie-możebnem i również uprawianie zboża po drodze nie było możebnem, gdyż trzebaby było dopiero z lasów lub stepów wyorywać role i co chwila przerywać wędrówkę, gdyż uprawa zboża wymaga czasu i czekania na miejscu od zasiewów do zbiorów. Musieli więc Lechici na wędrówkę z Azyi do Europy wziąść z sobą znaczne zapasy bydła; bydło bowiem dostarczało w drodze pożywienia w mleku i mięsie, zaś trawy dla wyżywienia bydła było wszędzie, czyto w lasach czy na stepach podostatkiem. Bydło wreszcie pomagało do transportowania juków. Że prócz bydła zabrali ze sobą Lechici w drogę także pewne zapasy wszelkich przez siebie w Azyi uprawianych ro-dzaji zboża, nie może ulegać wątpliwości, z czemże bowiem rozpoczynaliby gospodarstwo w nowej swej ojczyźnie, której fizycznych właściwości zgoła nie znali i którą zatem musieli sobie w wyobraźni przedstawiać taksamo, jak swoją pierwotną ojczyznę w Azyi.

W nowej ojczyźnie między Wisłą, Odrą a Notecią zastali Lechici lasy starodrzewne, rzadkie, bujną trawą podszyte, z żołędzia i bukwią, a zatem na paszę dla bydła przewyborne, wskutek czego Lechici pierwiastkowo w swej nowej ojczyźnie prowadzą żywot pasterski. O uprawie roli na większą skalę nie mogło być mowy, ale gdziekolwiek wśród puszczy wyłoniła się polanka po zbutwiałem drzewie, lub gdzie młode zarośla z łatwością wykorczować się dały, obracano te polany zaraz na rolę i uprawiano zboże. Różnego zaś zboża ziarno przenieśli ze sobą Lechici z Azyi do Europy jak: żyto, pszenicę, owies, proso, czyber, groch i konopie. Znajomość konopi wykazuje, że Lechici pierwotnie znali się już na przędzy i na wyrobie z niej tkaniny czyli płótna; z tego możemy sobie już z łatwością zrobić wyobrażenie o ich pierwotnej odzieży: na lato ubierali się w odzienie płócienne, na zimę robili sobie takowe ze skór bydlęcych czyli kożuchów.

Jak wyglądała pierwotca chata takiego Lechity? Jakkolwiek lasy starodrzewne dostarczały w wielkiej ilości wybornego materyału do budowy domu, to jednak brak zupełny narzędzi metalowych, któremiby drzewo ściąć i obrobić można,

nie dozwalał na razie korzystania z tego materyału. Musieli wiec ograniczyć się do łatwo łomliwego chrustu i z niego wyplatać sobie ściany namiotu, który był prawdopodobnie oblepiony gliną z wierzchu, aby uchronić mieszkańców tej chaty od zimna i mrozu w zimie, od wilgoci podczas deszczów jesiennych, zaś otwarty od góry dla wypuszczania dymu. Na środku bowiem tej szatry tlił się od jesieni do późnej wiosny ciągły ogień dla utrzymania jakiego takiego ciepła, skąd też po dziś dzień w języku poetycznym schronisko domowe ogniskiem domowem nazywamy. Taki pleciony namiot zwano pierwotnie prawdopodobnie stanem. Dla przechowania zboża i napojów, jak miodu i piwa, kopano nory w ziemi, piwnice, bydło zaś, które przez cały dzień bujało sobie swobodnie po lesie, spędzano na noc w pobliże stanu w miejsce prawdopodobnie ogrodzone, zwane zazwyczaj oborą, iżby je uchronić przed dzikiemi zwierzętami. W lesie chodowano także pszczoły, stąd miód należy do najstarszych u nas zbytkowych napojów¹).

"Według hipotezy tegoż autora, osiedlili się w dzisiejszym powiecie jasielskim następujący Lechici: W województwie kra-kowskiem, w powiecie bieckim : Ciekła (Cieklin), Kuna (Kunowa), Świerzchło (Świerchowa), Harkel (Harklowa), Cieluśnia (Czelu-śuica), Wał (Walowice), Jaroń (Jareniówka), Ziółek (Żółków), Niegło (Niegłowice), Goraj (Gorajowice), Koczar (Kaczorowy), Hanek (Hankówka), Kłoda (Kłodawa), AVrôbel (Wróblowa), Sadek (Sadki albo Sądkowa), Brzoza (Brzezowa), Potak (Pota-kówka), Wół (Wolica), Czerna (Czermna), Świątek (Świątkowa), Majszcz (Majscowa), Osobny (Osobnica), Mruk (Mrukowa), Dąb (Dębowiec), Świecon (Święcany) ²). W województwie Sandomierskiem, w powiecie pilznieńskim : Gogol (Gogolów), Wiśnia (Wiśniowa), Kalemba (Kalembina), Kożuch (Kożuchów), Stodoła (Stodolina Wysoka), Tułek (Tułkowice), Pstrąg (Pstrągowa), Stempa (Stempina), Przyb (Przybówka), Niewód (Niewodna), Jaz (Jazowa), Szufnar (Szufnarowa), Jaszczur (Jaszczurowa), Gorzej (Gorzyce), Bieździad (Bieździadka), Sowa (Sowina), Sie-klów (Sieklówka), Jawor (Jaworze), Warz (Warzyce), Bier

ę Dr Piekosiński: Ludność wieśniacza w Polsce W dobie piastowskiej. Studya, rozpr. i niateryały z dziedziny hist. poi. i prawa pol. T. 1. str. 77,78,79.

*) Dr Piekosiński: Rycerstwo polskie wieków średnich. T. III. XXIX.

(Bierówka), Chrząst (Chrząstówka), Świerż (Świerżowa), Ulasz (Ulaszowice), Kowal (Kowalowy), Lubią, G-olesz (Zamek Golesz) ¹).

Spokojnie gospodarowali sobie wspomniani Lechici w swoich stanach aż do 800. roku. W tym czasie zostali zawojowani przez Polan wielkopolskich pod dowództwem dynastyi piastowskiej. W XII. wieku, kiedy książęta polscy zaczęli uposażać rycerstwo, szlachtę i rycerstwo włodycze ziemią, zaczęły się tworzyć wsi szlacheckie i włodycze. (Za Bolesława Krzywoustego). Przy uposażeniu dokonanem przez Bolesława Krzywoustego powstały na obszarze dzisiejszego powiatu jasielskiego wsi Sławęcin, którego założycielem był rycerz Sławęta czyli Sława²). Inne rody szlacheckie założyły w tutejszym powiecie w XII. wieku wsi w powiecie bieckim : Łężyny, Gorzyce, Łajsce, Ołpiny, Mytarki, Sadki, Samoklęski, Szerzyny, Swięcany³).

W XIII. i XIV. stuleciu powstało bądźto całkiem nowych wsi, bądźto założonych na dawnych wsiach polskich, bardzo wiele wsi założonych na prawie magdeburskiem. Nareszcie w XVI. i XVII. wieku powstały wsie tak zwane folwarczne, albo przysiółkowe. Widzimy więc, że jak w Polsce wieków średnich tak i w naszym powiecie dają się zaznaczyć trzy doby osadnictwa. Pierwsza sięga zamierzchłej przeszłości, kiedy szczep lechicki, (nasi praojcowie) osiadł między Wisłą a Łabą; druga przypada na wieki XII. i początek XIII., kiedy pobratymcy nasi lechiccy między Odrą a Łabą uciskani przez du-ków saskich i margrabiów brandeburskich tłumnie szukają w Polsce gościny. Są oni znani w dokumentach naszych z XII. i pierwszej połowy XIII. wieku pod nazwą advenae, hospites, liberi. Ostatnia doba, to osadnictwo na prawie niemieckiem ; przypada ona głównie na drugą połowę wieku XIII. i na wiek XIV. Na klasie wieśniaczej w Polsce wieków średnich ciąży cały szereg danin i powinności czyli posług publicznych, któremi się szczegółowo zajmiemy. Przedtem jednak podnieść nam należy, że ludność wieśniacza w Polsce wieków średnich, dzieli się co do swego uprawnienia na trzy główne klasy: pierw-

*) Tamże str. XXXIII. i) Tamże LXXIV. — IGI. s) Tamże XCII.

sza klasę stanowi ludność swobodna, która używa wolności osobistej, lecz nie posiada ta ludność własności gruntowej, tylko osiada na cudzym gruncie w charakterze dzierżawców, czyli czynszowników. Ta ludność swobodna dostarczyła następnie w drugiej połowie XIII. wieku i przez wiek XIV. najliczniejszego kontyngentu osadników do wsi na prawie nie-mieckiem zakładanych. Ta klasa swobodnych wieśniaków, przekształca się powoli, od drugiej połowy XIII. wieku poczynając, przez wiek XIV. i XV., w klasę wolnych kmieci. Drugą klasę stanowi ludność przywiązana do gleby, czyli tak zwani przy-piśnicy. Zamieszkują oni zrazu tylko wsie książęce, a kiedy książęta nadają te wsi na uposażenie kościołów i klasztorów, przechodzą w posiadanie tychże. Wolność ludności przywiązanej do gleby jest o tyle ograniczoną, że bez pozwolenia swych bezpośrednich panów nie mogą opuścić posiadanych przez siebie dziedzin i przenieść się na inne miejsce. Bezpośredni ich pan posiadanemi przez nich dziedzinami może swobodnie rozporządzać zabierając im takowe, albo ich wyzwalając od przywiązania do gleby, albo przesiedlając ich na inne miejsce. Trzecią klasę ludności wiejskiej stanowią niewolnicy. Byli to niewolnicy zakupni, dalej jeńcy i brańcy wojenni, wreszcie skazańcy, którzy na mocy wyroku sądowego popadli w niewolę, n. p. dłużnik, niemogący zapłacić długu. Ludność ta zamieszkiwała w dobrach rycerskich, szlacheckich. Z tego poznajemy, dlaczego stan ludności wieśniaczej w dobrach szlacheckich był o wiele twardszy, jak w dobrach monarszych i duchownych. Wieśniacy w dobrach szlacheckich byli potomkami niewolników, którymi mógł dziedzic rozporządzać dowolnie, gdyż byli oni jego prywatną własnością, częścią jego majątku, byli jego ruchomym majątkiem a wskutek tego musieli wszystko to robić co im kazano ¹).

Otóż daniny i powinności ciążyły przedewszystkiem na klasie wieśniaczej, przywiązanej do gleby. I na ludności swobodnej ciążyły takowe, jednakże przypuszczać należy, że ludności tej nie uciskano tak bardzo temi daninami i posługami

J) Piekosiński: Ludność włościańska polska w dobie piastowskiej. Studya rozprawy z dziedziny historyi polskiej i prawa polskiego str. 96.

publicznemi z obawy, aby swych siedzib nie opuściła. Ludność niewolna w dobrach monarszych, podlegała zarówno z ludnością przywiązaną do gleby i ludnością swobodną wszelkim daninom i posługom publicznym. W dobrach natomiast duchownych i rycerskich, była ona od wszelkich danin i posług zupełnie wolna. Otóż do danin należały: 1. Stfóża. Miała ona podwójny charakter, mianowicie powszechnie była daniną, a częściowo także polegała na posługach publicznych. Stróżę ustanowił Bolesław Chrobry i dawano ją w bydle. Dawano więc jako stróżę: wołu, krowę, wieprza, owcę, ptactwo domowe. Wsie bogatsze, które się więcej oddawały roli jak pasterstwu, składały stróżę wyjątkowo w ziarnie; wsie uboższe oddawały tytułem stróży skórki kunie lub wiewiórcze, które podówczas zastępowały w obiegu miejsce drobnej monety. Stróżę pobierał każdy kasztelan w granicach swojej kasztelanii przez swoich poborców. Stróża, jako posługa publiczna, polegała na pilnowaniu nietylko własnych osad, ale także do pilnowania po-blizkich miast i grodów. Wsie okoliczne były obowiązane dostarczać stróżów do pilnowania stanów i rzeczy książęcych podczas objazdów księcia po kraju. Były też urządzane stróżę dla obrony granic państwa. Stróża, jako danina, przeznaczona była na utrzymanie załóg grodowych. 2. Poradlne. Drugą z kolei po stróży najważniejszą daniną była ta, która prze-utrzymanie dworu monarszego, najrozmaitsze równocześnie nosiła nazwiska, brane, bądźto od przedmiotu daniny, jak powołowe, krowne, wieprzowe, gąsiorowe, bądźteż od sposobu jej opłacania, jak łanowe, poradlne, podworowe, dymowe, podymczyzna lub narzaz, którą później przywilejem koszyckim Ludwika z r. 1374 do dwóch groszy z łanu zredukowano, odtąd pod nazwą stałą łanowe lub królestwo występuje. Danina ta, według zdania Piekosińskiego, powstała przed podziałem kraju na dzielnice po śmierci Bolesława Krzywoustego, a właściwie przed obaleniem senioratu Władysława II. i wypędzeniem tegoż z kraju. Jeśli wół był przedmiotem tej daniny, to dawano z każdego opola jednego wołu raz do roku, a dopiero

znaczona na

zrazu

następnie jeden wół z każdej dziedziny, czyli z każdego radła. 3. Trzecią daniną był stan. W epoce piastowskiej zwykli byli książęta panujący objeżdżać corocznie swe ziemie, jużto

celem odbywania najwyższego sądownictwa, już też odbywania wieców z rycerstwem.

Kierunek drogi książęcej był z góry wytknięty, oznaczone też były stacye po drodze tak zwane stany czyli stanowiska, na których się książę na krótszy lub dłuższy czas zatrzymywał. Był też i czas z góry oznaczony, kiedy książę swój objazd rozpocznie i kiedy w przybliżeniu na jednej lub drugiej stacyi stanie. Księciu towarzyszyła zazwyczaj nadworna jego drużyna, nieraz dość liczna, gdyż zdarzało się często, że książę podczas objazdów urządzał polowanie na grubszego zwierza; w takim razie musiała książęciu towarzyszyć także jego łowiecka drużyna wraz z sokołami i psami. Oprócz tego towarzyszyli księciu piekarze, którzy się trudnili wypiekaniem chleba po drodze dla drużyny książęcej oraz piwowary, którzy po drodze wyrabiali piwo. Sam stan książęcy nie byłby zbyt uciążliwym, gdyż książę, z wyjątkiem bardzo nielicznych wypadków, raz do roku tylko objeżdżał kraj. Ale to było uciąż-liwem, że wzorem panującego księcia, także inni dostojnicy i urzędnicy aż do najniższych, w przejazdach swoich domagali się i wyciągali stan od włościan dla siebie. Z tytułu stanu jako daniny, pobierano stosownie do mniejszego lub większego bogactwa okolicy wołu, krowę, cielę, owcę, szkopa, jagnię, wieprza, czaszę miodu, zboże (sep, osep), słód, a nawet zboże dla wypasania gęsi nadwornych, wreszcie pieniądze a nawet skórki kunie i wiewiórcze. Danina ta była pobierana sposobem opolnym i pod worowym. Jeśli chodziło o pobór większego bydlęcia na stan książęcy n. p. wołu, to go pobierano sposobem opolnym t. j. całe jedno opole składało się na jednego wołu ; jeśli zaś chodziło o mniejsze bydle n. p. o wieprza, szkopa, gęsi, kaczki lub kury, to je pobierano z każdego dworu, czyli z każdej chałupy włościańskiej po jednej sztuce. Danina ta była ściągana przez poborców, czyli służebników książęcych. Obok stanu książęcego i innych dostojników istniał nadto stan wojskowy, polegający oczywiście na dostarczaniu żywności prze-ciągającemu wojsku, oraz noclegu. 4. Narzaz. Inną znaczniejszą daniną jest narzaz. Wyraz narzaz, znaczy tyle co na rzeź t. j. na stół monarszy. Przedmiotem tej daniny jest prosie lub wieprz, rzadziej szkop lub baran. 5. Rodzajem daniny jest moneta czyli obraz, która polegała na tern, że kiedy zaprowadzono nowa monetę, musiano stara odnosić do myncerza. Przy tej wymianie trzeba było zazwyczaj dać więcej sztuk starej monety, aby w zamian dostać mniej sztuk świeżo bitej monety.

POSŁUGI PUBLICZNE.

Do posług publicznych należała 1° służba wojenna, dó której do XII. wieku mieli wyruszyć tylko rjmerstwo-szlachta i wojowie włodykowie, lecz w XIII. wieku pociągani byli i włościanie, a to mieli oni dostarczyć wojaka zdolnego do boju, należycie uzbrojonego albo mieli dostarczyć wozów na wyprawę wojenną, przeznaczoną poza granicę kraju.

Z obowiązkiem służby wojennej zostawał w związku obowiązek budowy i naprawiania grodów a także i miast oraz mostów, przez które rozumiano przedewszystkiem mosty zwodzono, prowadzące do grodów, a także i inne mosty w kraju istniejące na głównych drogach. Ludność miała budować lub naprawiać grody, w okręgu, których mieszkała. Drugą grupę posług publicznych stanowiły: przewód, podwód, powóz i przesieka. Obowiązek dostarczenia samego wozu do przechodu, zwał się powozem, obowiązek dostarczenia samych koni do przechodu lub przejazdu, zwał się podwodą, obowiązek dostarczenia wozu i koni oraz stróża dla przewieść się mających przedmiotów i przewodnika, któryby drogę wskazywał, zwał się przewodem, obowiązek wreszcie dostarczenia ludzi do wycinania lasów, zwał się przesieką. Ostatnią kategoryę posług publicznych, stanowiły posługi łowieckie, psarskie, bobrowe, sokół, sokołowe, przełaja, szron. Prawo wyłącznego polowania na zwierzynę grubszą po całym kraju, należało wyłącznie do przywilejów księcia. Każdy szlachcic, gdy chciał w swych dobrach polować na grubszą zwierzynę lub na bobra, musiał prosić o pozwolenie księcia. Co się tyczy łowów książęcych, to na ludności włościańskiej ciążyły następujące obowiązki : 1) dostarczyć księciu podczas polowania oraz jego łowcom, psarom, bobrownikom, sokolnikom, stanu, przewodu, powozu i podwody. 2) dostarczyć żywności potrzebnej dla psów łow-

W XIII., XIV. i XV. wieku są zakładane w całej Polsce, a więc i w powiecie jasielskim, wsi na prawie niemieckiem czyli magdeburskiem. Wsi te rozwijały się nadzwyczaj pomyślnie, gdyż były wolne od rozmaitych danin i robocizn i sądów według prawa polskiego, a dawały tylko czynsze ściśle określone i podlegały sądom sołtysim na miejscu. Sprawa założenia wsi na prawie niemieckiem tak się odbywała: skoro ktoś nabył przywilej założenia wsi na prawie magdeburskiem, sprzedawał sołtystwo mającej powstać wsi sołtysowi za pewną kwotę t. j. kilkanaście, kilkadziesiąt lub kilkaset grzywien. Sołtys zawierał układ z tym, który mu sprzedawał sołtystwo. Układ ten obejmował warunki założenia wsi, mianowicie ile łanów przeznaczonych miało być pod nową wieś, jakie miał prawa i obowiązki sołtys, jakie miały być prawa i obowiązki przyszłych osadników, ustalenie sądownictwa oraz sposobu płacenia dziesięciny i wysokość tejże. Układ ten został spisany w formie jednostronnego przez dwór, klasztor, lub monarchę wydanego i przyszłemu sołtysowi wręczonego przywileju, który miał sołtys okazywać dworowi, lub włodarzowi dworskiemu. Potem następuje wymiar łanów. Sołtys, to miernik zarazem, który zna się na objętości łanów. Łanów używanych przy zakładaniu wsi było tylko dwa, a mianowicie łan mały flamandzki, zwany także chełmińskim lub szredzkim, w objętości

czych. 3) pilnować gonionej podczas łowów zwierzyny, czyli tak zwana przełaja. 4) pilnować przepływów jelenia (przełaja). 5) poszukiwać za psami podczas polowania zabłąkanymi (piesi ślad). 6) poszukiwać za skradzioną zwierzyną. 7) pilnować gniazda sokoła. Danina, szron, sreżna, porzeszne, była to danina owsa, dawana na ospę dla psów.

Pierwotne wsi były bardzo słabo zaludnione; i tak według dokumentu z r. 1105, w Siepietnicy był jeden gospodarz, w Szebniach dwóch gospodarzy *). "Wszystkie wsi, obejmujące rodziny do jednego rodu należące, stanowiły opole. We wsi zrazu przewodził ojciec rodziny; w późniejszych pokoleniach najstarszy wiekiem, czyli starosta. Prawdopodobnie, że w opolach rządzili starostowie opolni.

i) Dr Fr. Bujak: Studya nad osadnictwem Małopolski str. 305.

30 morgów miary dawnej polskiej, licząc 16-875² łokci krakowskich na 1 mórg, tudzież łan wielki frankoński czyli niemiecki, objętości morgów 43⁸/₅. Zna też sołtys sposób mierzenia, bo są w tern pewne tajemnice: zupełnych nieużytków nie wlicza się w rozmiar wcale, a ogólną powierzchnię łanów, wymierzać trzeba w figurze geometrycznej, wedle możności jak najbardziej zbliżonej do czworoboku lub prostokąta. Położenie topograficzne lasu wskazywało, czy tę powierzchnię można było wymierzyć w jednej ręce, czy też w dwóch lub więcej. Tak wymierzona powierzchnia, zowie się miarą, jej granice ścianami, las pozostały poza tą miarą, poza ścianami, o ile zostaje później pod uprawę wzięty zowie się przymiarkiem, zaściankiem, zbytkiem, po niemiecku Uberschaar, skąd powstały później obszary dworskie⁸). Skoro miara została ograniczoną, następował wymiar pojedynczych łanów, znowu wedle możności jak najregularniejszy, każdy łan przez całą długość lub szerokość ściany od jednej ściany do drugiej. Z wymierzanych łanów dwa wolne od wszelakiego czynszu, stanowiły uposażenie sołtysa, dwa inne były przeznaczone na wspólne pastwisko, zwane pospolicie skotnicą lub wygonem. Jeżeli kościół istniał lub miał być założony, te dwa łany wolne od czynszu przeznaczone zostały na uposażenie kościoła. Ile było łanów, tyle miało być kmieci, o których sprowadzenie miał się postarać sołtys. Czynsz z takiej roli kmieciej czyli łanu stale na św. Marcina wypłacany, wynosił około połowy XIV. wieku mniej więcej 12 do 24 groszy, dziesięcina pieniężna z łanu połowę czynszu lub nawet ²/₃ części czynszu, najczęściej wiardunek czyli 12 groszy z łanu. Środkiem wsi zazwyczaj prowadzono drogę, wzdłuż której wyznaczone zostały miejsca na ogrody i budynki dla nowych osadników. Budynki nie przylegały zaraz do drogi, lecz były nieco głębiej wpuszczone, aby rozszerzając nieco drogę, wytworzyć plac dla przekupniów i rzemieślników podczas targów, kiermaszów i jarmarków. Zwało się to nawsiem, a dochód z nawsia często przypadał sołtysowi. Ponieważ osadnik otrzymywał po największej części las starodrzewny, lub przynajmniej gaj i musiał go wycinać, dlatego był wolny przez lat kilkanaście, zwykle przez 20 od czynszu i dziesięciny? których opłata dopiero po upływie tych lat wolności rozpocząć się miała. Oprócz łanów, zostaje jeszcze wymierzonych kilka lub kilkanaście tak zwanych zagród czyli ogrodów, lub dwo-rzyszcz, obejmujących każde około 2 morgów. Przeznaczone one są dla rzemieślników, więc przedewszystkiem dla rzeźni-ków, piekarzy, szewców, dla karczmarza, kowala a nawet dla łaziebnika, aby osadnik, o ile możności, wszystkie swe potrzeby mógł mieć na miejscu zaspokojone. Pierwotny zagrodnik bowiem, to wiejski rzemieślnik.

Nawet sądownictwo było na miejscu. Sołtys wraz z ławą złożoną z siedmiu ławników, wybranych z pośród miejscowych osadników, wykonywał sądownictwo wszelakiego rodzaju tak cywilne jakoteż karne, z wyjątkiem niewielu ciężkich spraw, które rozstrzygały się na sądach wielkich, trzykroć do roku w obecności włodarza dworskiego odbywanych.

Oprócz dwóch łanów wolnych od wszelkiej daniny, otrzymywał jeszcze sołtys jako dalsze uposażenie szósty grosz z czynszu z łanów kmiecych, trzeci grosz wszelkich kar i opłat sądowych, zazwyczaj także czynsze z jatek rzeźnych, straganów chlebnych i szewskich, karczem, młynów i sadzawek, a niekiedy nawet barcie i łowy; w zamian za to winien był, w miarę rozległości osady i stosunkowo hojniejszego uposażenia swego? bądź samojeden, bądź też samowtór lub nawet samotrzeć na zdatnym koniu, uzbrojony wedle przepisu przywileju, stawić się na wojnę w miarę potrzeby, towarzyszyć panu swemu czyto na sądy, wiece lub sejmy, czy na dwór, wreszcie jeździć za posyłkami pańskiemi.

Jedna zagroda czynszowa przeznaczona była dla karczmarza, który wyrabiał piwo, a jeśli w osadzie znalazła się rzeczka, wnet zjawił się i młynarz, który i sadzawkę rybną wykopał i jaz urządził i młyn wybudował, aby osada zboże, a karczmarz słód miał gdzie mleć. Nadto młynarz to mechanik w całym tego słowa znaczeniu: on w miarę potrzeby pobuduje dwór i budynki gospodarcze dla pana swego, on potrafi zrychtować stoły i ławy i inne potrzebne sprzęty, on nawet

28

zna się na opalisadowaniu gródka, na wystawieniu wieżyc obronnych i planków.

I oto obraz wsi na prawie niemieckiem osadzonej. Po upływie lat wolnizny, w jakżeż odmiennem położeniu znajdują się wszyscy ci, którzy się na przywileju lokacyjnym oparli.

Więc najprzód dziedzic, który z swej obszernej posiadłości, pokrytej starodrzewem, krom zaspokojenia niezbędnych potrzeb do życia przez hodowlę bydła i trzody, żadnych zgoła nie miał dochodów, obecnie z pozostałych mu 20 łanów czynszowych pobiera rocznie bez żadnych trudów lub przyłożenia się swego 20 do 30 czerwonych złotych w szerokich groszach pragskich, oprócz dochodów z sądownictwa i innych drobniejszych, lecz co ważniejsza to to, że gdy w przywileju lokacyjnym zastrzeżonem jest, iż kmiecie winni dworowi kilka dni do roku zadarmo w polu pracować, mianowicie uprawić pole pod jary wysiew i oziminy, zasiać, a w czasie żniw zebrać i zwieść do stodół, tedy przybywa dworowi, ograniczonemu dotychczas na nieliczną czeladź dworską, rąk do pracy, poczyna on rozszerzać także swoje gospodarstwo dworskie czyli folwarczne, korczuje owe poza miarą, poza ścianą miary pozostałe powierzchnie lasu, owe Uberschary, bo już ma siły do ich odrobienia i uprawy, i tym sposobem powstaje gospodarstwo folwarczne na większą skalę, dzisiejszy dworski obszar, którego nazwa właśnie z tych Uberscharów początek swój bierze, podczas gdy miara stale wsią się nazywa.

Ma też dziedzic wszelaką wygodę z sołtysa, który mu wszędzie a zwłaszcza na wojnę zbrojno towarzyszy i z młynarza, który mu zastępuje miejsce domowego mechanika.

Z owych 24 wieśniaków, którzy tu przed laty na wieść o świeżej lokacyi z gołemi prawie rękami przyszli, mamy dzisiaj 24 zamożnych kmieci. Każdy z nich załogę, jaką dostał od dworu w bydle i ziarnie na pierwsze zagospodarowanie, już dawno dworowi wiatach wolnizny zwrócił: obecnie posiada on oprócz wspólnego pastwiska i wspólnego użytku z lasu dworskiego na opał i budulec, łan ziemi uprawnej na wyłączną własność, z którego spłaciwszy czynsz dziedzicowi i dziesięcinę wiardunkową kościołowi a nadto niewielką królewszczy-znę monarsze, do jakiej wsie na prawie niemieckiem założone,

były obowiązane, a która przywilejem koszyckim z r. 1374 ostatecznie na dwa grosze z łanu określoną została, już więcej do żadnych prestacyj niebył pociągany, krom kilku dni roboczych przez rok dla dworu i dwóch obiadów dla włodarza dworskiego podczas wielkich sądów, trzeci obiad ciążył już na sołtysie. A jeśli nawet co przewinił, nie pociągano go do grodu, nie ciążył mu niemiłosierny komornik lub służebnik grodowy, lecz stawał w własnej wsi przed swoim sołtysem i ławą złożoną z najbliższych sąsiadów, a w sądzie tym nikt nie miał interesu gnębić go nad słuszność, gdyż tak sołtysowi jako i dziedzicowi zależało na tern, aby wieśniacy bezprawnie uciskani nie uciekali z roli, iżby przez to łany nie pustoszały.

Wreszcie i sołtysa położenie było bardzo ponętne, a to nie tylko pod względem materyalnym, lecz nawet pod względem moralnym. Niewielką on gotówkę przyniósł z sobą, zakupując przed laty u dworu sołtystwo istniejące dopiero w nadziei w pośród puszczy, którą poprzednio wykorczować trzeba było. Dziś, oprócz dwóch łanów będących własnością sołtysa a więc wolnych od czynszu, pobiera on dochód znaczny z czterech łanów czynszowych, z zagród, jatek, kramów, młyna, sadzawek, kar sądowych i t. d., a dochód ten roczny pewnie nie wiele mniejszy, jak cena jaką przed laty za całe sołtystwo A) zapłacił.

W powiecie naszym były, szczególniej w żmigrodzkiem, wsi założone na prawie wołoskiem. Aby taka wieś mogła być założona, potrzeba było, aby był we wsi ustanowiony kniaź czyli sołtys i utworzone było zaraz przy założeniu wsi kniaź-two czyli sołtystwo. Osadnicy tej wsi byli sądzeni podług prawa wołoskiego a byli wyjęci z pod praw polskich. Kniaź miał wyłączną władzę sądową nad wszystkimi osadnikami tej wsi tak dalece, że żaden osadnik nie mógł być sądzony przez nikogo innego, jak tylko przez kniazia. Przy zakładaniu wsi woło.skiej wyznaczano miejsce na cerkiew i uposażano probostwo ruskie, dając na ten cel jeden łan lub pół łanu. Kmiecie otrzymywali mniej więcej ⁸/₄ łanu. Prócz tego mogli używać łąk i lasów i w lasach mogli zakładać pasieki. W tym wy-

ł) Piekosiński: dz. c. str. 12 i poprzed.

padku dawali z pasiek daninę, zwaną oczkowe. Powoli nabywali prawa paszenia bydła w lasach i połoninach. W prawie wołoskiem odgrywały kary pieniężne wielką rolę, a trzecią część tych kar otrzymywał kniaź. Nawet rozwód okupywano pewną sumą pieniężną. Dworzyszcze kmiecie obejmował najmłodszy syn; tytułem czynszu dawali kmiecie po 12 groszy na św. Trójcę, a komornicy po 6 groszy, prócz tego dawali dziesięcinę albo daninę z owiec, jagniąt, wieprzów. W czasie wojny składali osobną daninę. Jeśli córka kmiecia wychodziła za mąż do obcej wsi, dawali skórkę z kuny lub pieniądze za tę daninę. Dawali rocznie po jednym lub dwa sery, po jednym po-pręgu, po jednym groszu kuchennym na utrzymanie kuchni dziedzica w czasie jego pobytu we wsi. Prócz tego odbywali robociznę we wsiach prywatnych na rzecz dziedzica, we wsiach królewskich na rzecz kniazia. Kniaź pobierał kolędę od kmieci na Wielkanoc i na Boże Narodzenie. Kniaź otrzymywał dla siebie 2—4 łanów. Miał prawo również trzymać karczmę, młyn, a niekiedy folusz. Miał również prawo do rybołostwa w rzekach i rzeczkach przez wieś przepływających, prawo zakładania sadzawek, stawów i prawo trzymania pasieki w lasach dworskich. Miał on również prawo paść bydło w tychże lasach ¹).

Wójtostwa i kniaztwa przeszły z rąk włościan i mieszczan w ręce szlachty, a to przez uszlachcenie wójtów i kniaziów, drogą dobrowolnych prywatnych transakcyi, drogą prawnego skupu. Uchwała sejmu z r. 1563 pozwalała skupować wójtostwa i sołtystwa nawet wbrew woli ich posiadaczy. Jakże różną jest ta uchwała od konstytucyi z r. 1347 i 1510, która zakazywała sprzedawać wójtostwa znaczniejszym i możniejszym osobom! Królowie zezwalali na dożywotnie trzymanie kniaztw i wójtostw ; dożywotnik taki wyrabiał sobie przywilej na przelanie dożywocia na syna, brata, lub zięcia. W XVII. stuleciu wójtostwa w królewszczyznach przeszły w dożywocia szlacheckie, przeistoczyły się w tenuty (dzierżawy), wyłącznie szlachcie

*) Aleksander lir. Stadnicki: O wsiach tak zwanych wołoskich na półn. stoku Karpat We Lwowie 1848. Tegoż o kniaztwach we wsiach wołoskich z poglądem na wójtostwa we wsiach na magdeburskiem prawie osadzonych. We Lwowie 1853.

Bl

udzielane. Jak to powyżej widzieliśmy, kmiecie na prawie magdeburskiem osiedleni byli wolni od robocizn, co najwięcej robili na tak zwanych obszarach dworskich na wiosnę i w jesieni. Później jednak zaprowadzona została pańszczyzna, która przetrwała aż do zniesienia jej patentem z 17. kwietnia 1848. Kmiecie n. p. w Szebniach, a tak mniej więcej było wszędzie odrabiali w r. 1748 pięć dni ciągłych tygodniowo, dawali rocznie 2 złp. czynszu, 4 kapłony, 3 kury, 12 jaj i przędli 2 sztuki. Zagrodnicy odrabiali trzy dni piesze tygodniowo i przędli 2 sztuki. Niektórzy zagrodnicy płacili rocznego czynszu 80 złp. Chałupnicy i komornicy odrabiali 2 dni tygodniowo i przędli 2 sztuki.

Co do samej pańszczyzny, to chociaż ona była przykra niekiedy, to jednak kmieciowi polskiemu nie było gorzej w Polsce, niż włościaninowi w ościennych mocarstwach. Gui-libert przeprowadza porównanie z Francyą i powiada, że włościanie polscy są przywiązani do gleby tak, jak włościanie we Francyi pod rządem feudalnym, lecz ich obowiązki są określone przez konstytucyę.

Każdy ojciec rodziny jest obowiązany odrobió swemu panu kilka dni, lecz również pan zabezpiecza go przed wszyst-kiemi klęskami. Jeżeli utraci bydło przez zarazę, pan dostarcza mu innego. Jeżeli rok nieurodzaju przyprowadza go do głodu, pan dostarcza mu ziarna, aby wyżywić jego rodzinę. Można bardzo łatwo udowodnić, że poddani w Polsce są mniej pożałowania godni, jak wieśniacy wielu wsi we Francyi¹).

Brueggenej de Hasencamp w Tylży, który w r. 1853 opublikował rozprawę p. t. „De rusticorum conditione“ (Królewiec), napisał w niej co następuje: „Włościanin polski nie ulegał pod jarzmem, ani też jak w klanach szkockich nie był przywiązany do pana w taki sposób, żeby jedną z nim nieroz-dzielną tworzył całość. Stan włościan polskich był lepszy wtenczas niż w Litwie, Inflantach, Kurlandyi i Rosy i. Niczem się zaś włościanin polski nie różni od chłopa pruskiego, węgierskiego, niemieckiego, francuskiego, jeżeli się tylko ich

*) Journal encyclopédique ou universel T. I. P. I., str. 253—4.

Czemże też wytłómaczyć ów znamienny objaw, stwierdzony przez Grünberga i Knappa²), że w drugiej połowie XVIII. wieku z Austryi i Prus uciekają włościanie do Polski, gdy tymczasem polski kmieć bardzo rzadko opuszczał swą ojcowiznę. W „Ludności rolniczej“ księcia Lubomirskiego, znajduje się taka wzmianka o uciekaniu włościan, poddanych rosyjskich do Polski; „W wykazaniu praw Cesarstwa Rosyjskiego przy pierwszym podziale wymieniono, jako jedną z krzywd ucierpianych przez Cesarstwo, że 300.000 chłopów z Rosyi na osiedlenie przeniosło się do Polski“. Jakież to zdarzenie niepojęte ! Do kraju, w którym los włościanina zupełnie zosta^ zaniedbany i gdzie go szlachcic nazywa bez ceremonii „bydlęciem“, cisną się koloniści z ościennych państw, z całą swoją chudobą i w nim szukają poprawy swego bytu!!

prawa z sobą nawzajem porówna... Dlaczego więc li tylko Polacy wychodzą na plac, kiedy o krzywdach i uciskach chłopów jest mowa? — Czy na Polaków o to gniewać się należy, że tak długo znosili niewolę i włościan przywiązywali do gruntu, kiedy po upadku Polski, wszyscy jeszcze włościanie w Europie, wyjąwszy jedynie Anglię i Francyę byli niewolnikami i przy ziemi“ ?

') Pismo zbiorę wileńskie; Wilno 1859, T. I. str. 157. (Sprawozdanie J. Bartoszewicza).

ź) Grimberg: Die Bauernbefreiung und die Auflösung des gutsherr-lichbäuerliclien Verhältnisses in Böhmen, Mähren und Schlesien I. Th. str. 12.

Knapp: Die Bauernbefreiung und der Ursprung der Landarbeiter in den ältesten Theilen Preussens I. Th. str. 83.

83 —

ROZDZIAŁ V.

ROLNICTWO,

Własność ziemska, podział tejże według rodzaju uprawy, ilość wyprodukowanego zboża, drenowanie gruntu, uprawa roli, zwyczaje gospodarskie, narzędzia rolnicze. Zalesienie. Gospodarstwo ogrodowe. Fauna: bydło rogate, konie, nierogacizna, drób, zwierzęta dzikie. Rybołostwo. Pszczelnictwo.

W całym powiecie administracyjnym jasielskim było z końcem r. 1898 opłacających podatek gruntowy 22.431, parcel gruntowych 278.191, arkuszy gruntowych 25.545, gruntów opodatkowanych 78.770 ha, czyli 96 04°/₀ z ogółu gruntów. Nieużytków było 490 ha, gruntów pod budowlami i podwórzy 428 ha, innych gruntów, wolnych od podatku, 2.332 czyli ogólna liczba gruntów, wolnych od podatku, 3.250 czyli 3‘96°/₀ z ogółu gruntów, Ogólna liczba wszystkich gruntów w powiecie wynosi 82.020 ha J). W powiecie administracyjnym Strzyżów było w tym roku (w okręgu sądowym Strzyżów i Frysztak) opłacających podatek gruntowy 10.742, parcel gruntowych 13.311, arkuszy gruntowych 13.487, gruntów opodatkowanych 50.568 ha, czyli 97Tl°/o ogółu gruntów. Nieużytków było 195 ha, gruntów pod budowlami i podwórzy 289, gruntów wolnych od podatku 1.022 ha czyli, ogólna liczba gruntów, wolnych od podatku, wynosiła 1.506 ha t. j. 2-89°/₀. Ogólna liczba wszystkich gruntów wynosiła 52.074 ha²).

Według rodzaju uprawy było w tym czasie w powiecie administracyjnym jasielskim, a więc bez okręgu sądowego Frysztak, ról 49.532 ha czyli 59⁻2°/₀, ^ąk 4.817 ha czyli 5*8°/₀, ogrodów 877 ha czyli 1T°/₀, pastwisk 6.815 czyli 8T%, lasów 18.382 ha czyli 21,9°/₀. Suma gruntów urodzajnych 83.666 ha³). W r. 1899 uprawiano pszenicę w powiecie jasielskim na 6.952 ha

J) Dr Tadeusz Piłat: Podręcznik statystyki t. VI. str. 128.

²)    Tamże str. 130.

³)    Tamże 160 str. Zachodzi pewna niezgodność pomiędzy sumą całej powierzchni na str. 128 i 130. Różnica wynosi 1.646 ha.

i zebrano 81.706 hl czyli 61.247 q; zebrano z jednego hektara 11 ‘7 hl czyli na wage 8-8 q. Jeden hektolitr ważył 75 klg. Żyta zasiano na 8.691 ha, zebrano 100.842 hl czyli na wage 70.132 q, z jednego hektara zebrano 11-6 hl, czyli 8J q. Jeden hl ważył 69-5 klg. Jęczmieniem zasiano 6.372 ha ; zebrano 98.880 hl czyli na wagę 64.389 q. Z hektara wypadło 15 5 hl czyli 10J q; jeden hektolitr ważył 65J klg. Owsem zasiano 12.436 ha, zebrano 312.948 hl czyli 150.737 q. Z hektara zbierano 25’2 hl, które ważyły 12J q czyli, że -jeden hektolitr ważył 48-2 klg ')•

Przeciętnie płacono podówczas za 1 q pszenicy 11 zł.

CO 05

za owies

1 ct., za żyto 9 zł. 10 ct., za jęczmień 8 zł. 32 ct. zł. 18 ct.

Przedstawiając w liczbach gospodarstwo rolne w powiecie jasielskim, przedstawić nam należy również sprawę drenowania pól w powiecie tymże, w okręgach sądowych Jasło i Żmigród. Otóż w latach od 1896 do 1904 zdjęto plany na drenowanie jiól na obszarze 4502 morgów włościańskich a 2484 dworskich. Zaprojektowano zdjęcia, celem uzyskania subwencyi rządowej i krajowej, na gruntach włościańskich z 4418 morgów włościańskich a 2355 morgów dworskich. Wykonano melioracyę na 795 morgach włościańskich a 836 na morgach dworskich. Według tych liczb widzimy, że melioracye gruntów włościańskich stale się rozwijają, a przyczyniają się do tego tak subwencye udzielane jak i nadzwjmzajne korzyści, jakie włościanie odnoszą z drenowania.

Oto, jak się wyrażają sami o korzyściach z melioracyi : Grunta nasze, pisze Wawrzyniec Drewniak, gospodarz z Cze-luśnicy, w piśmie dziękczynnem, adresowanem do expozytury biura melioracyjnego w Jaśle, przed drenowaniem były wogóle bardzo mokre, iłowate i nieprzepuszczalne. Chociaż ktoś bruzdę dobrze przebrał i spadek był, to i tak woda nieschodziła dobrze, zawsze się świeciła w bruździe. A jak przyszły wiosenne przymrozki, w lutym i w marcu, to zagon mróz wyniósł do góry i na Y₂ metra, to co było posiane na zimę : żyto, pszenica lub

b Tamże 178 str.

konicz, to wszystko uległo zniszczeniu, bo jak mróz pofolgował, to ziemia opadła na dół, a wszystkie korzonki tych roślin zostały na wierzchu, no i uschły. Jak była mokra jesień, to w naszych gruntach było pełno ślimaków. Jak my posiali żyto czy pszenicę, to te ślimaki wyssały jędro ziarna i nie mogło kiełkować. Jak był rok nie mokry i nie zanadto suchy, to my mieli jakie takie urodzaje, ale ziemniaki, jak w moim gruncie, to się prawie nigdy dobrze nie udały.

2 cetnary metryczne ziarna

Po przeprowadzeniu melioracyi, zaszła bardzo wielka zmiana. Grunta spulchniały, łatwiejsze o wiele do uprawy, iłu mało widać, ziemi jakby narosło. Orzę zagony szerokie, prawie na jedne skibę, (płaska orka p. a.) bruzd niema i wody nigdzie nie zobaczy w gruncie. Przymrozki jesienne już ziemię nie dźwigają, zasiewom nie szkodzą. Ślimaków niema, choć i słotne lata; ziemniaki się rodzą bardzo dobrze, w jakiej ziemi posadzę, czy w glinie czy w innej ziemi, to się wszędzie udadzą. Łąki nasze przed melioracyą bjJy sapowate, pełno mchu, ledwo był z nich pokos, a teraz, po przeprowadzeniu melioracyi, zrobiły się łąki twarde, mech zginął, trawa się zmieniła, mam z nich dwa pokosy dosyć dobre. Przed drenowaniem zbieraliśmy z jednego morga (biorę przeciętnie) ośm kóp żyta lub pszenicy, 10 kóp jęczmienia i owsa. Po wydrenowaniu z jednego morga jest dwanaście kóp, siana przed drenowaniem z jednego morga łąki otrzymałem do 15 metrów, po wydrenowaTiiu 25 metrów. Ziemniaków przed drenowaniem miałem z morga 30 do 40 m. i to trzeba było grunt wybierać pod nie, po wydrenowaniu jeden mórg mi wyda 100—120 m. (w r. 1903 był nieurodzaj a mórg mi wydał 100 m.) i gruntu nie wybieram pod nie, sadzę gdziebądź. To drenowanie jest bardzo wielkiem dobrodziejstwem dla nas rolników, wszystkie gatunki zbóż o wiele się lepiej rodzą, a ziemniaki nadzwyczajnie. Choćby tylko drenowanie skutkowało pod same ziemniaki, to i tak warto drenować. Z Warzyc piszą: „Przed melioracyą uzyskałem 20 ce-tnarów metrycznych słomy,

z jednego morga, po melioracyi uzyskałem 30 cetnarów metrycznych słomy, a 9 cetnarów metrycznych ziarna“. Z Roztok piszą : „Przedtem położenie gruntu było przeważnie nieużyteczne do roboty, bo gleba była nieprzepuszczalna i ciasna ; po zdre-

30 —

nowaniu znacznie się polepszyła, bo się stała pulchną, a zatem i do roboty łatwiejszą i urodzajniejszą. Przedtem jeden mórg wydawał ziarna pośledniego 3 cetnary, a w r. 1903, chociaż to był rok nieurodzajny, to już jeden mórg wydał przeciętnie 6 cetnarów metr. a w dobrym czasie spodziewamy się jeszcze więcej“. Nic dziwnego, że włościanie powiatu jasielskiego tak chętnie i skrzętnie rzucili się do drenowania, i że powiat jasielski jest drugim (pierwszy krakowski) w kraju pod względem ilości zdrenowanych morgów.

Co do płodozmianu to zwykle jest taki: W pierwszym roku na nawozie sieją pszenicę, żyto lub sadzą kartofle, w drugim jęczmień i konicz, w trzecim owies. Jest więc płodozmian trzechletni. W innych stronach jest płodozmian czteroletni, a mianowicie : na nawozie żyto, w życie konicz, na koniczysku pszenicę, a na pszeniczysku owies. W gruntach lepszych mają płodozmian sześcioletni: na nawozie żyto, potem ziemniaki, jęczmień, konicz, pszenica i owies.

Pole uprawiają w ten sposób: odjarzają (pokładają), skru-dzą, orzą, sieją i zawlekają; albo też pokładają, odwracają czyli hakują, skrudzą, orzą, zasiewają i wloką. Obecnie widać w powiecie jasielskim znaczny postęp w uprawie roli. Zagony są coraz szersze, ośmio-, dziesięcio- i dwunasto-skibne. Używają, obok nawozu stajennego, nawozów sztucznych, szczególniej superfosfatu kostnego i mineralnego, żużli Thomasa; zaczynają używać rzędowych siewników. Z lepszej uprawy roli pochodzi i lepszy stan gospodarstwa i lepszy stan bydła. Zboże siewają na jeden mórg korzec lub 5 ćwierci, a jeżeli pole jest dość liche półtora korca. Z jarzyn sadzą najwięcej kartofli i każdy, choćby najbiedniejszy chałupnik, a nawet komornik, bierze na odrobek (do żniwa) kilka zagonów i zasadza ziemniakami. Ziemniaki w ten sposób uprawiają: robią rzędy albo na szerokość zagonu (zwyczaj dawny) albo na długość zagonu. W pierwszym razie motykami przy syp ują ziemniaki, w drugim razie przyorywuja płużkami. Kiedy się ziemniaki „wyrżnęły“ i wyrosły na jakie 10 ctm., okopują je z pierwszego; kiedy już dobrze rozwinęły się, okopują z drugiego. W suche dni jesienne t. j. około 15. września kopią je.

Czynności gospodarskie rozpoczynają według świąt. Roz-

sadę sieją na św. Macieja i nazywają ją maciejówką, na św. Grzegorza, nazywają grzegorzówką, na św. Józefa. W wielki tydzień sieją owies, jęczmień; groch starają się siać w marcu, a stąd przysłowie „Kto sieje groch w marcu, będzie go zbierał w garncu, a kto w maju, będzie go zbierał w jaju“ ; tatarkę w pierwszą środę czerwca. Na św. Jakóba (25. lipca) starają się, aby kopa stanęła w polu, chociaż obecnie już w połowie lipca stoją czasem kopy. W wilię Matki Boskiej Siewnej (8. września) starają choć zacząć siejbę zboża ozimego. Sieją również bardzo chętnie w suchedni jesienne, przypadające po trzeciej niedzieli września. Ziemniaki zaczynają kopać w suchedni jesienne; kapustę rąbią po św. Michale; owoców z drzew nie zrywają przed suchedniami, ani w suchedni jesienne, boby drzewa uschły. Posiadłości gruntowe obliczają na morgi, na stajania i na zagony. Zboże na polu liczą na kopy i półkopki, wymłócone na korce, ćwierci, miarki, garnce i kwarty.

pomocą żelaznych obrączek, zwanych

Narzędzia rolnicze. Wóz gospodarski składa się z następujących części: a) z 4 kół. Koło składa się z głowy, która się obraca na osi i w której są osadzone sprychy. Aby się wewnątrz głowa nie wycierała jest okuta; to okucie wewnętrzne nazywa się buksą. Okucie zewnętrzne głowy na końcu nazywa się kapturem, kapą albo ryfą. Pierścienie żelazne, tuż obok osady sprych, nazywają się brzostenki. W głowie jest osadzonych dwanaście sprych, które są umieszczone w obwodzie koła. Obwód składa się z 6 dzwon, a więc w każde dzwono wchodzi dwie sprychy. Aby się obwód koła trzymał silnie, jest okuty żelazną obręczą zwaną rafą. Bafa jest przymocowana do obwodu 6-cioma sfornikami. — b) Koła są osadzone na osiach. Osie są zwykle żelazne i są połączone ze sobą półośkiem albo progiem. Na końcu osi zakłada się kabzle a potem lony. Kabzle są to zatyczki żelazne, aby koło nie spadło. Ponad półośkiem są osadzone śnice a ponad śnice przychodzi nasada. Oś z nasadą jest złączona 4-ma klerynkami i ma duże ryfy po końcach. Między nasadą a półośkiem są włożone śnice; do śnie jest przymocowany dyszel za dynalami. Na przednim półwoziu znajduje- się obartel albo kołowrót, tak zwany dlatego, że wóz kieruje. Obartel spoczywa na kierach. Są to żelazne, płaskie, w półkole zagięte sztabki

żelazne, na których się kołowrót obraca. Na końcach nasad sa umieszczone podkólki. Śnice w tylnym półwoziu są zrobione z jednego drążka, rozszczypanego i osadzonego między półosiek a nasadę.- W tylnem półwoziu znajdują się dwie luśnie. Drąg, łączący oba półwozia, nazywa się sforą, a żelazna, okrągła sztabka, którą się zakłada w przednie półwozie i przymocowuje się sforę, nazywa się sforzeń. Sforzeń jest 12 cali długi, a 1 cal gruby. Do dyszla przymocowuje się za pomocą tak zwanej kurczaby, wagi. Dyszel na tym końcu, gdzie się zakłada naszelniki, okuty jest dwoma blaszkami i ma tak zwany furmanek. Wózek, używany do wyjazdu, nazywają wasnugiem. Do zwożenia zboża i siana przedłuża się wóz za pomocą sfory i kładą się litry. Aby snopki w czasie jazdy nie spadały, kładzie się na wierzchu wyładowanego wozu pawąz, który się przymocuje linewkami do liter. Drzewo budulcowe zwożą na samym wozie czyli na dwu półwoziach. Grubszy koniec tramu przywiązują do przedniego półwozia, a cieńszy do tylnego. Drzewo opałowe zwożą w literkach. Nawóz wywożą w tak zwanych gnojnicach. W czasie śniegów używają sani.

Uprzęż na konia składa się z następujących części: podkład lub poduszka, chomąto ; od chomąta przez kliszczynę przechodzą lejce; chomąto połączone jest rzemieniem z pasem przezkonuym i z podbrzusiem. Od chomąta przez pas przezkonny idą postronki albo rzemienie, które się zakłada na wagi. Chomąto połączone jest z uzdą i wędzidłem za pomocą lejców, którymi się konia kieruje. Często, zamiast rzemiennych lejców, używają wieśniacy powódka, a zamiast chomąt półszorków. Pług składa się z następujących części: Nogi, za które się pług trzyma, grządziel lub grąździel, w którym jest 11 lub 12 dziurek. Lemiesz albo blacha jest przymocowana do słupicy, słupicą do stolca żelaznego, a dwa żelazne pręty do nóg. Kolce składają się : z dwu kółek (kółko z główki, a główka z 10 sprych,

5 dzwon), z ośki, z kluczyka z pastką. Na wierzch przychodzi próg. Brony są albo czworaki albo piątaki t. j. mają 4 albo 5 wideł, w każdym widie jest 5 zębów ; dalej idą jeden posmj^k drewniany, dwie snozy, któremi się brony wiąże.

Narzędzia robią wioskowi kołodzieje lub też kupują je na jarmarkach i targach. Inne sprzęty i narzędzia rolnicze u rolników są : radia, młynki do czyszczenia zboża, sieczkarnie do sieczki, a u biedniejszych tak zwane skrzynki do sieczki. Obecnie, z powodu postępu napolu rolnictwa, używają wieśniacy w powiecie jasielskim siewników, bądźto rzędowych bądźto szeroko-rzutnych, płużków do okopywania ziemniaków, radel, niekiedy tryjerów do czyszczenia zboża z chwastów.

Flora. Roślinność powiatu jasielskiego przedstawia się następująco: Dna dolin są tu zajęte całe przez role uprawne, na których widnieją w większych, lub mniejszych obszarach żyto, pszenica, jęczmień, owies, tatarka, len, konopie, proso. Z jarzyn: ziemniaki, kapusta, groch, bób i bobik, buraki pastewne i ówikłowe, cebula, czosnek, rzepa, kalarepa, marchew, pietruszka, ogórki, dynie, różne gatunki fasoli tycznej i tak zwanej piechoty, rzodkiew czarną. Z roślin pastewnych sieją konicz, gdzieniegdzie lucernę, tymotkę, wykę, sadzą dla bydła marchew a na obszarach dworskich koński ząb. Na obszarach dworskich sadzą chmiel, sieją rzepak. W ogrodach dworskich pielęgnują jarzyny: kalafiory, szparagi, szpinak.

Nad rzekami albo też w miejscach wilgotniejszych znajdują się łąki. Po za dolinami większych rzek jest łąk bardzo mało; zajmują one tutaj wyłącznie brzegi potoków i w postaci ważkich, przerywanych smug, podchodzą z nimi nieraz pod samą wierszchowinę gór. Roślinność takich łąk jest dość urozmaicona, ale przyrost trawy wogóle mierny. Niektóre łąki dają tylko jeden pokos trawy, poczem po zebraniu takowego obracane bywają na pastwiska. Na łąkach wszystkich rośnie w ogromnej niekiedy ilości zimokwit jesienny, jedna z najpiękniejszych naszych roślin cebulkowatych, tym szczególna, że jej wielkie, bladofiołkowe kwiaty rozwijają się dopiero późną jesienią, czasem jeszcze w październiku, zaś torebka owocowa zimuje pod śniegiem, a dojrzewa dopiero w roku następnym. I ziele ziemokwita i jego cebula są jadowite, ale wj^suszone tracą swe własności, wskutek tego siano z Ziemowitem bydłu nie szkodzi. Gdzie pokład glin pokrywających glebę jest cieńszy, a grunt wody nie przepuszcza, tam gleba pod-maka i tam powstają na niej moczarki, ocienione olszyną, pokryte skrzypem, sitem, szuwarem, miętami, wierzbówką i uczepami, a niekiedy trzciną i pałkami, z któremi nawet pod najwyższymi wierzchołkami gór spotkać się można. Co do lasów, to powiat jasielski da się podzielić na dwie części. W części południowej, w górach leżących w Beskidzie wschodnim, znajdują się jeszcze dosyć wielkie obszary lasów. W części północnej, na pogórzu tarnowsko-przemyskiem, lasów jest bardzo mało. Lasy tutejsze straciły już zupełnie swój pierwotny charakter. Zarosty po niższych miejscowościach składają się z brzóz, grabów, dębów, wiązów, lip, osiki, czeremchy i czereśni, ze znaczną domieszką sosny, w cieniu których buja paproć orlica; te były niegdyś prawdopodobnie dąbrowami, w których dąb długoszypułkowy licznie występował. Na pogórzu składają się lasy z buka, jodły i świerka, z małą domieszką brzozy, z pojedynczymi okazami jaworów i jasionów i mają już górski, karpacki charakter. Lasów iglastych, w których przeważa jodła jest w powiecie 3.626 ha; lasów liściastych, gdzie przeważa buk jest 3,149 ha; lasów mieszanych (jodła, buk) 10.628 ha, czyli razem ogólny obszar lasów w r. 1900 wynosił 17.457 ha x).

Gospodarstwo ogrodowe. Czasem około domu jest mały ogródek (często w ogrodzie) przeznaczony na pielęgnowanie ulubionych ziół i kwiatów. Do ulubionych ziół należą: ruta, boże drzewko, pieprzowa mięta, piołun ; a do kwiatów : krzaki róży, georginia, piwonia, astry, balsaminy, nagięntki,

nasturcye.

Oprócz tego ogródka kwiatowego znajduje się prawie zawsze większy lub mniejszy sad, a przynajmniej kilka drzewek owocowych. W dziczki zaopatrują się wieśniacy powiatu jasielskiego w ten sposób, że młode, dziko rosnące drzewko wykopują z pól i lasów i takowe przy domach zasadzają. Obecnie sieją także i ziarnka i z nich dziczki wyprowadzają. Szczepią zwykle w wielką sobotę i to w szparę. Młode drzewko podpierają. Zbierają owoce zwykle albo przez strząsanie albo przez obrywanie. Przechowują zaś w sianie, w słomie lub w zbożu. Suszą owoce po największej części na laskach. Są to robione z gałązek wierzbowych maty, których krańce są

*) Według wykazu udzielonego mi łaskawie przez p. t. Jana Małeckiego, c. k. komisarza inspek. las., za co mu na tym miejscu składam podziękowanie.

otoczone niskiemi deszczułeczkami. Z owoców świeżych robią tak zwaną pamułę i jedzą ze ziemniakami lub z chlebem. Jestto rodzaj rzadkiego powidła. Owoce nieudałe i niedojrzałe nazywają czerwiałkami, lasówkami, psiarkami. Znają następujące gatunki jabłek: papierówki, rajskie, winniki, węgierki, twardówki, wanatki, pudła, kogutki, bukówki, renety ; gruszek : małgorzatki, płoszczyce, jakobówki, gdule, baby, pluskiewki, bery ; śliwek : kobylaki, węgierki, lubaski, psiarki, czarne śliwy, białe rengloty. Trześnie i wiśnie nazywają zwykle jagodami. G-ruszki polne, dzikie zbierają i przechowują w sianie na tak zwane uleżałki. W sianie miękną i są do użycia. Poziomki, borówki, maliny, jerzyny (czernice) zbierają na sprzedaż. Innego użytku z nich nie robią.

Chów bydła (Fauna). Ze zwierząt domowych chowają w powiecie jasielskim, jak wogóle w Galicy i, konie, woły, krowy, owce, kozy, nierogaciznę. Według spisu urzędowego było z końcem roku 1902 w powiecie jasielskim, w obwodzie sądowym jasielskim i żmigrodzkim koni 7.746, bydła rogatego 33.902, osłów 3, mułów 22, owiec 846, kóz 496, trzody chlewnej 9.131.

O podniesienie chowu bydła rogatego i nierogacizny stara się Towarzystwo rolnicze okręgu jasielskiego. Według sprawozdania c. k. Towarzystwa rolniczego krakowskiego za rok 1903 było w tym roku 18 stacyj buhaji subwencyjnych a mianowicie: 1 rasy bern.-simental., 12 półkrwi simental krwi simental., 4 czerwonej polskiej subwencyonowanyck buhaji, będących prywatną własnością hodowców ¹). O pięknym rozwoju bydła w powiecie jasielskim świadczy liczba bydła przedstawionego do premiowania i liczba bydła nagrodzonego. I tak 9. lipca 1903, na miejscu premiowania w Jaśle, przedstawiono 600 sztuk bydła, a z tych nagrodzono 87 sztuk kwotą 1405 kor. z funduszów subwencyjnych, a mianowicie 11 buhaji, 57 krów i 19 jałówek. Tak wielkiej ilości bydła nie przedstawiono w żadnem z 34 miejsc premiowania Galicyi zachodniej ²).

1 całej prócz tych, 7 stacyj

*) Tamże str. 54 i 62. ²) Tamże str. 67.

Tego samego roku, 12. maja, przedstawiono na miejscu premiowania w Lubli 90 sztuk, premiowano 32 kwotą 500 kor., a mianowicie 12 buhaji, 15 krów, 5 jałówek. Dzięki subwencjonowania buhaji w stajniach mniejszych własności się znajdujących, znajduje się 54°/₀ gmin posiadających licencyonowane buhaje; co do rasy, to przeważa rasa bern-simentalska i czerwona polska.

O bydle przedstawionem 12. lipca 1903 powiada sprawozdanie c. k. Towarzystwa rolniczego krakowskiego (str. 42). Przedstawione sztuki rasy bern-simentalskiej i czerwonej polskiej odznaczały się w znacznej większości prawidłowemi formami, należyta wagą i dobrem utrzymaniem, nadto wykazywały cechy bydła użytecznego, w kierunku mlecznym odpowiednio rozwiniętego.

W powiecie jasielskim było w r. 1903 trzy mleczarń; z tych jedna w Czeluśnicy, założona w r. 1898 zbiorowa, nieczynna, w Kalembinie w r. 1898 zbiorowa, przerabiała rocznie 3.017 litrów mleka, wyprodukowała 110 kg. masła. W Łączkach założona w 1903, przerobiła rocznie mleka 18.430 litrów, wyprodukowała masła 770 kg.

Chowem koni opiekuje się c. k. rząd, umieszczając stacye reproduktorów pod zarządem wojskowym i urządzając co roku premiowanie klaczy i źrebiąt.

O podniesienie chowu trzody chlewnej stara się Towarzystwo rolnicze, a to przez zakładanie subwencyjnych chlewni zarodowych większych i mniejszych. W r. 1904 była jedna subwencyjna chlewnia zarodowa rasy zagranicznej Yorkshire w Szebniach, składająca się z pięciu loch i jednego knura i dwie mniejsze subwencyjne chlewnie zarodowe w Bieździadce i w Lubli rasy Yorkshire, składające się: w Bieździadce, z dwu loszek i jednego knurka, w Lubli, z czterech loszek i jednego knurka, jak również dwie subwencyjne stacye knurów w Czermnej i w Lubli¹).

Mieszkańcy powiatu jasielskiego hodują przeważnie trzodę chlewną rasy Yorshire. Gatunek ten, szczególniej Yorkshire wielkie, bardzo są pokupne, gdyż prędko rosną, dobrze się tu-

!) Sprawozdanie c. k. Towarz. roln. krak. za rok 1904 str. 46.

cza i dochodzą do wielkiej wagi. Towarzystwo rolnicze usiłowało zaprowadzić gatunek świni polskich, ale się ten gatunek nie podobał, ani się nie udał.

Co do chowu owiec i baranów, to hodują mieszkańcy górskiej części powiatu przeważnie owce rasy galicyjsko-górskiej.

Króliki, kury, gęsi i inne ptactwo domowe są przeważnie rasy polskiej. O ilości sprzedanych zwierząt domowych dają nam pojęcie następujące cyfry. W roku 1902 sprzedano w Jaśle na jarmarkach i targach: koni489, bydła rogatego 5.711,owiec 156, kóz 0, świń 18.471, razem sprzedano w Jaśle sztuk 24.827.

W Osieku: na targach i jarmarkach koni 9.008, bydła rogatego 12.717, owiec 3.499, kóz 189, świń 6..471, razem sprzedano w Osieku 41.890 sztuk.

W Żmigrodzie, w czasie 7-dmiu jarmarków: koni 1.177, bydła rogatego 2.685, owiec 783, kóz 42, świń 1.846, razem sprzedano sztuk 6.533.

W Ołpinach na 24-rech targach sprzedano koni 0, bydła 578, owiec 165, kóz 11, świń 2.059 razem sztuk 2.352.

W całym powiecie w okręgach sądowych : jasielskim i żmigrodzkim sprzedano 68.415 sztuk.

1902 uginęło koni 24, bu-owiec 13, świń 20, razem 232

Nie posiadam wykazu ilości sprzedanych sztuk we Frysztaku; sądzę jednak, iż sprzedają tam rocznie przeszło 30 tysięcy sztuk. Tak więc w całym powiecie jasielskim sprzedają rocznie około 100 tysięcy sztuk. W końcu podaję ilość sztuk, które zginęły przez choroby. W r. hai 19, krów 116, jałówek 40, sztuk. Od dzikich zwierząt a mianowicie od wilków zginęło 2 sztuki.

Sposób obchodzenia się ze zwierzętami domowemi. Wałachy nazywają koniami, klacze zwykle „szkapami“, woły do roboty „wołkami, byciami“, do rozpłodu bujakami, wołami, bykami. Krowy pogardliwie nazywają „klempami“. Na konie wołają „ście“, kiedy je zatrzymają „ptrrr, stój“; kiedy je popędzają do pospiechu, wołają „wio lub wiśta“ ; w lewo wi-śta a w prawo hetta; kiedy chcą cofnąć wołają „ptrrrrr . . # nazad“. Pieszczotliwie nazywają konia „ciosia lub ciecia“. Na krowy wołają: ne, gniadula, szadula, łysa, wiśniocha, łysula, bielawa, ne cieliś „ne-ne-ne-ne-ne“. Kiedy je pędzą wołają:

„He, idźże na pole, he, idźże do stajni“, a kiedy je pasa na polu, wołają „chodzić,,. Na oznaczenie popędu płciowego u kobył mówią, że bije się, u bydła, że się popędza, u świń, że się huka. Zaspokojenie tegoż nazywają: u klaczy stanowieniem, u krowy chodzeniem do wołu, u świni, pędzeniem do huka. Stan ciężarności oznaczają: o klaczach mówią, że są źrebne, o krowach, że cielne, o świniach, że prośne, o owcach i kozach, że kotne. Sądzą, że gdy się krowa lub jałówka kilka razy latuje, a zawsze bez skutku, należy ją zaprowadzić na granicę (do wsi sąsiedniej) do wołu, a zostanie cielną. (Szebnie). Gdy krowę latującą się prowadzi przez wodę, to ją pokrapiają. To pokrapianie chroni od uroków (tamże). O krowie, którą doją przed ocieleniem mówią, że się oddaja. Mleko wydojone z krowy zaraz po ocieleniu zowią siara i zwykle przegotowują je i jedzą jako przysmak. Krowie po ocieleniu dają pić wodę, w której gotowano zioła poświęcone na Zielną (Wniebowzięcie N. P. M. dnia 15. sierpnia). Cielę, jeżeli ma być sprzedane, śsie do dnia, kiedy je sprzedadzą tj. zwykle 2, 3 lub 4 tygodnie. Cielę takie, które ma być przysądzone, śsie („cycka“) 4, 5 lub 6 tygodni. Do dojenia używają jako smarowidła na „dojki“ masła niesło-nego lub tłuszczu, który zbierają z rosołu, z gotującej się słoniny na Wielkanoc do poświęcenia. Tłuszcz ten poświęcają w Wielką Sobotę. Mleko cedzą przez czystą szmatę, którą nazywają po-wązką; chowają je w piwnicach, w grubach lub w komorze. Wyrabiają z niego masło i ser. Masło robią w ręcznych ma-selniczkach, a ser robią w ten sposób : ogrzewają, przy średniej temperaturze kwaśne, zsiadłe mleko; ogrzawszy je, wlewają do stożkowatego worka, z którego ścieka powoli serwatka, potem wygniatają ser w prasie. Nabiałem sami się żywią i sprzedają go, szczególniej masło, którego w wystarczającej ilości dostać można w każdy targ w Jaśle.

Konie żywią obrokiem tj. mieszaniną sieczki i owsa, który zadają 3 razy dziennie: z rana, w południe i wieczór i sianem lub koniczem. W zimie dostają konie zwykle tylko sieczkę i siano lub konicz, a niekiedy tylko słomę. Krowom do dojenia w lecie dają trawę lub konicz, w jesieni i zimie siano, głąbie z kapusty, buraki krajane, lub w najgorszym razie sieczkę parzoną, „maszczoną“ ziemniakami, burakami lub otrębami.

Świnie chude żywią w lecie krajaniną z koniczu, z pokrzyw, liści burakowych, z tak zwanego mleczu, rosnącego w ziemniakach, z powoju. Krajanine „maszczą“ otrębami lub mąką; prosiętom leją do tego serwatkę, często słodkie lub kwaśne mleko. W zimie żywią świnie plewami jęczmiennemi, które dają z drobnymi ziemniakami lub z oskrobinami ze ziemniaków. Tuczą zaś świnie ziemniakami i jęczmienną mąką. Choroby koni znają: zołzy, które leczą tern, że wypędzają konie na trawę z rosą z rana, dychawicę, która nie jest do uleczenia, zagwożdżenie się, odsednienie, zapalenie oczu, które zasypują tabaką, ochwat, podbicie się, spieczenie się, złogawienie. U bydła wzdęcie, które leczą przepędzaniem bydła, nacieraniem go i gnieceniem po bokach; znają również tak zwanego paskudnika; jest to choroba żołądka; zapalenie wymion, kurdziela tj. wrzód na języku lub krtani. Wypalają go siwym kamieniem, albo szajdwaserem albo zażegnują. Gdy po ocieleniu dostaje krowa żółwia tj. żyły prowadzące do wymienia napuchną, obkładają wymię ziemią. U świń znają tak zwany jęczmyk. Jestto krosta na języku, którą wiejscy lekarze nożykiem zrzynają.

Weterynarzy i konowałów prawie nigdy nie używają, ale chętnie przyjmują pomoc kobiet lub gospodarza wiejskiego, który się cokolwiek na chorobach rozumie i umie pomagać.

Po chatach i w stajniach chowają króliki rasy krajowej ; z drobiu chowają najwięcej kur, rasy zwykłej krajowej a to dla dochodu, płynącego ze sprzedaży jaj ; wiele gęsi celem zaopatrzenia się w pierze na poduszki i pierzyny. Chowają też, chociaż w mniejszej ilości i rzadziej kaczki, a już bardzo rzadko i chyba tylko po dworach i plebaniach indyki i pantarki.

Z dzikich zwierząt znajdują się w powiecie jasielskim : jelenie, których od kilkulat jest coraz więcej w południowej części powiatu; również trafiają się wilki, a i rysie nie należą do rzadkości, sarny, dziki, zające, lisy, kuny, łasice, tchórze, wydry, borsuki, wiewiórki. Z ptactwa: jarząbki, kuropatwy, przepiórki, słomki, krzyki, dzikie gęsi, dzikie kaczki, orły, puhacze, jastrzębie, sokoły, krogulce, wrony, sroki. Według wykazu z r. 1908, sporządzonego według podania właścicieli i dzierżawców polowań ubito następującą ilość zwierzyny, a) użytecznej : jeleni 3, sarn 52, dzików 18, zajęcy 581, jarząbków 15, kuropatw 198,

46 —

przepiórek 121, sionek 27, krzyków 18, dzikich gęsi 12, dzikich kaczek 31 ; b) szkodliwej : rysie 2, lisów 141, kun 18, łasic 4, tchórzy 2, wydrę 1, borsuków 2, wiewiórek 10, orłów 8, puchaczy 5, jastrzębi, sokołów, krogulców 62, wron i srok 996¹). Ile zwierzyny padło od kłusowników, niewiadomo. W sadach, gajach, lasach i wiklinach nadbrzeżnych spotyka się ptaszki śpiewające jak: szczygły, makolągwy, czyżyki, sikorki, gile; króla skrzydlatych śpiewaków, słowika; wśród pól przyśpiewuje rolnikowi, towarzysz jego prac, skowronek; pełno wszędzie wróbla. Bocian gnieździ się koło dworów lub chat. W rzekach : Wisłoce, Jasiołce i Kopie znajdują się ryby: błyskotka, jelec, kiełb, klonek, leszcz, lipień, miętus, okuń, płoó, szczupak, świnka, ukleja i węgorz. Znajdują się również, szczególnie, w mniejszych potokach, raki. W dopływach Kopy zaczynają poławiać sandacza²). Jednakże stan ryb cierpi wiele wskutek tego, że tak z rafineryi nafty w Niegłowicach, jak również w Gliniku maryampolskim wpuszczają do Kopy i Wisłoki odpadki ropy, zawierające kwas siarkowy, wskutek czego bardzo wiele ryb marnieje. Żali się na to w okólnikach swoich towarzystwo rybackie i wnosi energiczne protesta do c. k. Namiestnictwa, do c. k. Prokuratoryi Państwa i do c. k. Starostwa w Jaśle. Okólnik nr. 67. str. 276 z roku 1903 donosi, że wskutek wpuszczenia odpaefków z dystylarni do Ropy a z niej do Wisłoki w dniu 17. września 1903 było na targu w Jaśle przeszło 50 kg. ryb i sprzedawano po 8 ct. kilogram.

O pszczelnictwie z żalem wyznać trzeba, że się nie znajduje w kwitnącem stanie. Do upadku jego przyczyniło się wytrzebienie lasów, zamienienie łąk na pola orne, ostrzejszy klimat i lata bądź to bardzo suche, bądź też zanadto mokre. Pszczel-nictwo może w lepszym stanie jest w południowej części powiatu, gdzie jest więcej lasów i łąk. Jednakże niema prawie wsi w powiecie jasielskim, w której by nie było przynajmniej jednej większej lub mniejszej pasieki, a przynajmniej kilka ułów przy tym, lub owym domu.

Według wykazu udzielonego mi łaskawie przez p. t. Jana Małeckiego, c. k. komisarza inspek. leśn.

a) Okólnik rybacki z r. 1904 nr. 58.

Włościanie używają ułów dawnych, robionych z kłód lub dierżonowskich. Prowadzenie pszczelnictwa jest w większej części prymitywne. Jako narzędzi używają: krawacza. Jest to dosyć duży nóż, oprawny w drzewiany trzonek; kurzu: jest to gliniany dzbanek a w nim spróchniałe, kurzące się drzewo; warzechy do zbierania pszczół w czasie rojów i sitka do zakrycia twarzy. Miód w plastrach nazywają plastrami, a komórki, z których pszczoły wyssały miód i który na wiosnę przerabiają na wosk, nazywają suszem. Ul kłodowy ma z wierzchu daszek słomiany, w formie stożka. Na wierzchu jego kładą często miskę, ażeby deszcz nie wsiąkał w słomę. Na zimę okręcają ule słomą. Miód sprzedają żydom ; używają do chleba, czynią podarunki sąsiadom, lub osobom, którym chcą okazać wdzięczność. Wosk sprzedają katolikom, szczególniej cechmistrzom wioskowym lub miasteczkowym albo też żydom.

¹

) Tamże str. 66,

²

)    Dr Sfc. Kutrzeba: Stuclya clo historyi sądownictwa w Polsce Ser. I. Lwów 1901. Str. 43, 44.

³

)    S. Kutrzeba: Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich. 1. Województwo krakowskie (1374—1G01). Rozprawy akademii umiejętności wyd. hist. fil. T. XV. S. II. str. 292, 307, 308, 364, 365.

⁴

)    St. Kutrzeba: Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich. II. Województwo sandomierskie. Rozprawy akademii umiejętności wyd. hist. hi. T. XVII. S. II. str. 88, 98, 99, 118.

⁵

)    Di- Adam Bogusz: Karty z dziejów wsi Smarzowej i Siedlisk. Kraków 1904. str. 3.

⁶

)    Dr St. Kutrzeba: Studya do historyi sądownictwa. Serya. I.

⁷

) Według dziennika dla stacyi ombrometrycznej w Brzyszezkach na rok 1904, prowadzonego przez p. Jana Czekańskiego, kierownika szkoły w Brzyszezkach. Za udzielenie mi tego dziennika składam p. kierownikowi podziękowanie.

⁸

) Piekosiński : O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. Rozprawy wyd. hist. Tom XVIII. str. 8.

ROZDZIAŁ VI.

MIESZKAŃCY.

Polacy, Rusini, Żydzi. Ich właściwości fizyczne i usposobienie wewnętrzne. Strój. Mieszkanie. Pożywienie. Codzienne gospodarskie zajęcia. Zwyczaje domowe i gospodarskie. Wyobrażenia religijne. Różne wierzenia ludowe. Medycyna ludowa Wyobrażenia kosmologiczne i meteorologiczne. Sposób liczenia czasu. Miary i wagi. Muzyka, tańce, zabawy. Gwara Polaków, Rusinów.

Moralność.

Powiat jasielski zamieszkują: Polacy, Rusini i Ż}łdzi. Polacy zajmują całą północną i środkową część powiatu, Rusini zamieszkują górzyste wsi, położone w Beskidzie nizkim i dwie wsi górskie, w dziale rzeszowskim, pogórza tarnowsko-rzeszowskiego, Żydzi, w miasteczkach jako handlarze i sklepikarze i po wsiach jako szynkarze. Rusini nazywają się Kurtacami lub Czuhońcami, a to od kusego stroju i od zwierzchniej sukni, płaszcza, którą nazywają „czuhonią“. Gwara tego rodu wyróżnia się używaniem słówka „łem“ w znaczeniu tylko; stąd też nazywają ich Łemkami; oni zaś nazywają się Rusna-kami. Zajmują wsi: Desznicę, Folusz, Grab, Hałbów, Jaworze,

Kotań, Krempna, Ożennę, Pielgrzymkę, Rostajne, Świątkowe małą, Świątkowe wielką, Świerzowę, Wolę-Cieklińską, Wyszo-wadkę, Żydowskie. W północnej części powiatu znajdują się dwie wsie ruskie Oparówka i Pietrusza-Wola. Zamieszkują je Rusini, zwani przez uczonych ruskich Zamieszańcami¹). Polacy są częściowo tubylcami, częściowo osadnikami niemieckimi. Jako osady niemieckie uważać należy wszystkie wsi, założone przez Benedyktynów i Cystersów.

Wieśniacy polscy są powszechnie wzrostu średniego, krępi, o karku grubym a krótkim, twarze mają okrągłe, włosy płowe (szatyni), oczy piwne lub niebieskie. Mężczyźni noszą, z małymi wyjątkami, włosy krótko ostrzyżone. Starsi zwykle golili wąsy, młodzi je noszą. Zapuszczanie brody jest dosyć rzadkie; już częściej spotyka się bokobrody.

Pod względem charakteru są po największej części san-gwinicy; zapalają się szybko, ale też szybko w zapale ostygają. Weseli, niekiedy lekkomyślni, grzeszą często brakiem wytrwałości i rozwagi, ale z drugiej strony nawet w najsmutniejszej doli zachowują podziwienia godną rezygnacyę tak, że nigdy prawie nie oddają się rozpaczy. Krewcy, prędcy, otwarci, a butni, nie znoszą obrazy i upokorzenia, łatwi są do zwady, a nawet i do bójki, ale nie trudni i do zgody. Żołnierze z nich bywają waleczni i przywiązani do swoich komendantów. Są nadzwyczaj przywiązani do rodzinnego zagonu, stąd to uważają za największy swój obowiązek, zachować w całości posiadłość swoją. Z tego pochodzi nadzwyczajna pochopność do procesów o naruszenie posiadłości. „Dzieci by mnie przepłakały“, mówi ojciec, kiedy mu ktoś odradza, by nie rozpoczynał procesu, czasem o kilka sążni ziemi. W dwóch ostatnich dziesiątkach przeszłego wieku rozpoczął się ruch emigracyjny do Ameryki, który nie ustaje, ale owszem wzmaga się.—Przedtem emigrowali do sąsiednich Węgier, przeważnie mężczyźni, młodzieńcy, rzadziej dziewczęta. — Emigranci przysyłają lub przywożą zarobione pieniądze i używają ich, bądź to na spłatę długów, bądź na wystawienie domu, bądź na zakupno gruntu. Młodsi żenią się w Ameryce po największej części z dziewczętami, z tej samej wsi, lub z tej samej parafii.

Niektórzy jednak, wskutek gotówki, jaką mają i swobody, jakiej w domu nie mieli, rozpijają się i zapominają na obowiązki względem swych rodzin.

Rusini są zwyczajnie wzrostu średniego, szczupli, są przeważnie szatyni i to szatyni ciemni i bruneci. Kobiety są pospolicie blondynki po połowie z szatynkami. Oczy są tak u mężczyzn jak i u kobiet równie często jasne t. j. siwe lub zielone, jak i ciemniejsze t.j. piwne. Kształt twarzy, całkowicie ogolonej, bywa u Łemków najczęściej wydłużony a obok tego dość pospolicie owalny, rzadko okrągły. Natomiast u kobiet spotyka się najczęściej okrągłe twarze. Przy tern nosy u mężczyzn są zwykle proste; nierzadko jednak zdarzają mniej lub więcej zadarte. Najpospoliciej takie spostrzega się u kobiet. Wyraz twarzy spokojny, łagodny, poniekąd apatyczny¹).

Rusini z natury powolniejsi i łagodniejsi, odznaczają się większą rozwagą w działaniu, większą wytrwałością i nawet w najtrudniejszem położeniu zachowują chłodny spokój. Pomimo wrodzonej dobroduszności a nawet serdeczności, stają się zapamiętałymi, jeśli ich ktoś rozdrażni, i gotowi są w takim stanie dopuścić się nawet zbrodni. Żołnierzami bywają bitnymi, wytrwałymi i karnymi. I między Rusinami rozpoczął się od r. 1881 ruch emigracyjny. Rusini trudnią się rolnictwem, chowem bydła i owiec. Na wiosnę kupują na Węgrach bydło, zwłaszcza woły, wypasają przez lato, a potem z zyskiem sprzedają.

STRÓJ.

Strój obecnych mieszkańców powiatu jasielskiego różni się wielce od dawnego. Dawniej, ubierali się w szaty przeważnie z konopnego lub lnianego płótna, obecnie ubierają w stroje tandytne. Ubranie dawniejsze mężczyzn było następujące: brali na siebie koszule z konopnego lub lnianego płótna domowego wyrobu, przepasywali je rzemiennym pasem, szerszym lub węż- ² szym, a w tym drugim wypadku kabzlami wybitym i opuszczali je po wierzchu szerokich spodni płóciennych, lub z grubego sukna, zwykle siwego uszytych. Na koszule wdziewali kamizelki granatowe lub czarne ; częściej zaś wprost na koszulę wdziewali płótnianki, ze stojącym kołnierzem, podszytym granatowem lub czarnem suknem. Płótnianka ta, wcięta w stanie, przylegająca ściśle do ciała i zawsze zapięta, pięknie uwydatniała kształty wieśniaka powiatu jasielskiego. Na nogi wdziewali buty tak zwane węgierskie lub proste. Głowę przykrywali w lecie filcowym, popielatym, kupnym lub słomkowym białym, własnego wyrobu kapeluszem, a w zimie czapką barankową lub okrągłą (krakowską), wełnianą. Zamiast płótnianki, używali w zimie kożuchów tak długich jak płótnianki t. j. sięgających poniżej kolan, wciętych w stanie, z dużym, wykładanym, barankowym, czarnym kołnierzem. Otóż ten starożytny strój w niektórych gminach coraz bardziej znika, chociaż podnieść należy, że w ostatnich czasach zaczynają wieśniacy uważać płótniankę za strój uroczysty, jak inteligencya frak, czamarę lub kontusz. Stroją się w płótnianki w uroczystości rodzinne t. j. na wesela, na chrzciny, na występy patryotyczne. Zwyczajnie zaś używają na lato kolorowych, bawełnianych bluzek, marynarek, lub najczęściej oficerskich płaszczów. Głowę nakrywają: wiecie kapeluszami czarnymi, sztywnymi lub miękkimi, w zimie czapkami barankowemi. Ubranie teraźniejsze wieśniaka stanowi: koszula z cienkiego płótna lub kartonu na dwa guziczki pod szyją zapięta, na niej kamizelka, zwykle czarna, sięgająca do pasa, z dwoma kieszonkami po bokach, pasek skórzany, spodnie sukienne granatowe, lub bawełniane kolorowe, buty węgierskie lub polskie, karbowane, na wysokich obcasach, ponad obcasem na napiętku znajduje się nadbitka, służąca do łatwiejszego wyzuwania butów. Cholewy w górnej części z tyłu nie są zeszyte, ale ściągane rzemykiem, w którym są wybijane dziurki, z mosiążnymi otworkami; po drugiej stronie przyszyta jest sprzączka, na którą się zapina cholewę. W lecie, używają bluzek lub płaszczy wojskowych, w zimie oberroków lub kożuchów. Kożuchy dawniejszej mody są całkiem białe, przypominające krojem płótniankę, z kołnierzem dużym, barankowym, owalnym lub kształtu ściętego trójkąta. Więcej modne kożuch y są kroju oberroków, żółte, z dosyć małym kołnierzem. Najmodniejsze kożuchy są kryte suknem, formy oberroków, lecz nieco w stanie zwężone. Oberroki te mają czasem kołnierze ze szopów. Nakrycie głowy stanowi w lecie: kapelusz czarny, twardy, z małemi krysami, lub miękki z większemi krysami. Kawalerzy i młodsi żonaci zatykają za kapelusze pawie piórka lub bukiety. Jedyną pozostałością z dawnego ubrania jest koszula opuszczona po spodniach i spodnie w butach Jednakże młodzi, tak zwani kawalerzy, jakoteż i młodsi żonaci już i tego zwyczaju zaniechali i ubierają się całkiem po miejsku. Używają więc częstokroć zamiast butów sztywletów, spodni nie chowają w butach, ale opuszczają po wierzchu, koszul nie opuszczają; używają też często manszetów gumowanych, kołnierzyków stojących, krawatek i koszul z gumowanymi przodami. Dzieje się to szczególniej w miejscach kopalnianych, jak n. p. w Harklowej, ale i winnych wsiach ubierają się w ten sposób szczególniej ci z mężczyzn, którzy powrócili z Ameryki.

W ubraniach kobiet i dziewcząt trzeba również rozróżnić modę dawniejszą i obecną. Dawniej, ubierały się kobiety w suknie z płótna białego, zwykle domowej roboty, lub kupnego, cienkiego. Brała więc na siebie kobieta w niedzielę, koszulę białą, świętalną, na nią gorset czarny, lub granatowy, spódnicę białą, a na nią fartuszek biały, chustkę białą w kształcie podłużnego prostokąta, obrąbioną dokoła wazką koronką, domowej roboty. Chustka ta nazywała się rańtuchem. W zimie brały na siebie kobiety kożuchy męskie, lub tak zwane meli-zonki. Były to kaftany, podbite kożuszkiem, zwykle siwym, kryte czarnem lub granatowem suknem, lub watowane, wcięte w stanie, sięgające poniżej kolan. Na głowie miały różnie wiązane czepce; na nogach buty; które w lecie wdziewały dopiero przy kościele. Dziewczęta były mniej więcej tak samo ubrane jak i kobiety, tylko że w lecie chodziły z odkrytą głową, a w zimie miały na głowie kolorową chustkę. Oznaką dobrego mienia, były liczne sznurki dużych korali na szyjach. Obecnie białe ubranie wychodzi całkowicie z mody i zaledwie można w niem zobaczyć jakąś starszą kobietę, lub biedną jał-mużnicę. W białem ubraniu, składającem się ze spódnicy z cien-

4*

kiego płótna, z kaftanika, częstokroć wciętego, przychodzi do kościoła czasem panna młoda, lub jakaś elegantka wiejska. Kobiety i dziewczęta ubierają się w pstre perkalowe, lub wełniane kaftaniki i spódnice. Na kaftanik bierze kolorową, w lecie lekką, w zimie grubszą, wełnianą chustkę, złożoną w trójkąt, którego jeden bok zwiesza się na plecach prawie do listwy spódnicy, a dwa inne końce krzyżują się na piersiach. Dziewczęta chodzą w lecie z odkrytą głową, włosy splatają w jeden warkocz, do którego jest wpleciona jedna, lub kilka wstążek. Włosy za uszami spadają w dwu lokach, zwanych przez nie muszczkami (Szebnie) lub okółkami (Glinik polski). Kobiety od dziewcząt wyróżniają się nakryciem głowy; noszą w różny sposób wiązane czepce, zwane różnie. W Harklowej robią czepiec z białego tiulu i zdobią go świecącymi szpinkami, w Brzyskach przewiązują starsze kobiety czepiec inną chustką, którą zawiązują pod brodą, pod czepcem mają kółko z włosów czyli splotki, (w Szebniach kółko). We Wróblowy skręcają chustki w kształt czapki. Czepce takie nazywają kotkami. Na nogach mają buty z długiemi cholewami; w więcej postępowych wsiach używają pończoch i sztywletów n. p. w Sadkach, w Harklowej, w Brzyskach, w Szebniach. Obecnie, zaczynają być modnemi gorsety aksamitne, szczególniej we wsiach, należących do parafii jasielskiej. Codzienny ubiór różni się tern od niedzielnego, że jest robiony z tańszej materyi; często więcej zużyte ubranie niedzielne przeznaczają na ubranie codzienne. W lecie mężczyźni idą do pracy w koszulach i w kamizelkach ; niektórzy używają wojskowych bluzek. Kobiety w domu w lecie chodzą bez kaftaników, często z odkrytą głową, mając na niej tylko tak zwane kółko. Dziewczęta i kobiety, spiesząc do pracy, w pole, biorą na siebie kaftaniki lekkie, zwane letnikami, głowę okrywają lekką chusteczką. Kobiety i dziewczęta nie używają w dniu powszednim obuwia i to zwykle przez wiosnę, lato i jesień, dopóki nie zbyt mroźno. Przeciwnie mężczyźni i młodzieńcy noszą przez cały rok obuwie. Tak zwane zawitki ubierają się tak jak zamężne kobiety. Dzieci aż do 8. lub 4. roku chodzą tylko w koszulkach i w sukienkach tej samej długości co koszulki. Uzupełnieniem ubrania małego chłopaczka jest pasek rzemienny; dziewczynka w 3. lub 4. roku dostaje

spódniczkę i kaftaniczek. Chłopczyk prędzej dostaje bluzkę i kapelusz, a nawet buty, aniżeli spodenki, które dostaje dopiero w 3. lub 4. roku. Materye na bieliznę świętalną i na odzież kupują w kramach żydowskich. Dziewczęta i kobiety dają szyć swe ubrania modniarkom wiejskim; chłopcom, kawalerom i mężczyznom szyją ubrania krawcy wiejscy. Wielu z nich kupuje gotowe, tandytne ubrania u żydów, szczególniej stare oberroki lub stare płaszcze wojskowe, oficerskie. Płótna robionego w domu używają na codzienne koszule, na spodnie tak dla starszych jak dla młodszych mężczyzn.

Strój Łemków jest następujący: Mężczyźni noszą krótkie, po pas koszule, bez kołnierza, spinane w tyle wstążką, krótkie, sięgające nieco poniżej pasa kaftany z białego grubego sukna na codzień, z cieńszego, granatowego na święto, zwane serdakami, lub kurtki, ze sukna czarnego nieco dłuższe, zwane guńkami. Spodnie, ze szwami obszytemi sznurkiem ze sukna białego, mają fartuszek węgierski z przodu; buty lub chodaki, duże czarne kapelusze filcowe z połami zwróconemi pionowo do góry. W zimie, oprócz serdaków i kurtek, noszą jeszcze, jako wierzchnią odzież, długą gunię z czarnego sukna z peleryną, zwaną galeryą, zawsze na opaszki, a zamiast kapeluszy, czapki z niebieskiego sukna, obszyte barankiem wewnątrz i krajami na zewnątrz. Młodzieńcy ubierają się tak samo, noszą tylko kamizelki granatowe, zwane łajbikami, ubierane tak z przodu, jak w tyle, żółtymi, blaszanymi guzikami. Tak mężczyźni jak i młodzieńcy biorą w zimie pod gunię krótkie kożuszki z rękawami lub bez rękawów.

Kobiety noszą w lecie spódnice i fartuszki z czarnego lub szafirowego płótna węgierskiego, koszule bez kołnierzy, na przodzie wstążką zapinane, na szyi korale prawdziwe; noszą łajbiki z sukna czarnego lub granatowego, a na głowie białe chustki (peremitki); w porze zimowej noszą zamiast łaj-bików kożuchy. Dziewczęta noszą fartuszki białe haftowane, gorsety w lecie, a w zimie serdaki z białego sukna. Tak kobiety jak i dziewczęta noszą buty żółte, safianowe lub czarne skórzane, albo chodaki, zwane kierpciami. Mężczyźni noszą długie włosy, spływające zwyczajnie aż na ramiona, dziewczęta splatają włosy w kosy ze wstążką uwiązaną na końcu. Włosy u kobiet po połowie rozdzielone, nie splatają się w warkocz, lecz związane w jeden pęk, zwijają w płaski kłębek na tyle głowy, przytrzymywany malutkiem czepeczkiem. Po wierzchu czepca chustka biała lub kolorowa, skrzyżowana końcami pod brodą i zawiązana w tyle na szyi. Na serdaki, guńki, gunie i spodnie używają sukna własnego wyrobu.

Zamieszańcy ubierają się jak sąsiednia ludność polska.

Mieszczanie z Jasła, Kołaczyc, Żmigrodu, Frysztaka nie mają odrębnych strojów. Stroje staropolskie mieszczan utrzymały się najdłużej w Kołaczycach. Strój taki składał się z czapki rogatywki, obramowanej futrem wydry, z czamarki z czarnego lub granatowego sukna, przepasanej szerokim polskim pasem, z czarnych szerokich szarawarów i z polskich butów. W strojach tych występowali mieszczanie kołaczyccy w uroczystości kościelne i rodzinne.

MIESZKANIE.

Wieśniacy powiatu jasielskiego budowali do lat 15-stu wstecz domy drewniane, kryte słomą. Obecnie, z powodu wielkiej drożyzny drzewa budowlanego, zaczynają domy murować z cegły i kryć je dachówką (Szebnie,. Niepla, Bieździedza). Zdarza się również i tak, że domy drewniane kryją dachówką. Domy mają postać podłużnych czworoboków o długości zwykle 20 łokci czyli 12 metrów, o szerokości 12 łokci (7—8 metrów). Odległość domu od domu jest różna. Stawiając domy, starają się o to, aby dom jak najbardziej był ochroniony od wiatrów i jak najbardziej wystawiony na działanie promieni słonecznych. Okna izby mieszkalnej wychodzą zwykle na południe i na wschód. Kiedy jednak domy stoją obok drogi, to jedno lub dwa okna wychodzą na drogę, bez względu na stronę świata. Zwykle pod jednym dachem mieści się stajnia dla koni i krów i komora. Zdarza się jednak i to, że stajnie dla krów i koni stawiają osobno. Dom jest tak postawiony, że część południowa długości domu jest przeznaczoną na mieszkanie dla ludzi, a północna na stajnię i komorę. Dwie te części domu są przedzielone obszerną sienią, mającą drzwi od wschodu. Okien jest zwykle dwa, czasem trzy lub cztery; jeśli dwa, to jedno wychodzi na wschód, drugie na południe; jeśli trzy, to trzecie wychodzi na zachód lub dwa są umieszczone w ścianie wschodniej, a jedno w ścianie południowej, lub przeciwnie. Okno każde liczy po sześć szybek. Trafiają się jednak obecnie okna o trzech szybach taftowych. Na zimę zakładają zwykle okna podwójne. (Szebnie, Niepla, Zimnawoda). Okucia drzwi i okien są żelazne. Domów dymnych czyli kurnych, jest po wsiach bardzo mało.

Ktokolwiek obecnie buduje dom, buduje go zawsze z kominem. Domy są wewnątrz wybielone. Co do zewnętrznej strony, to, jeśli drzewo było oprawione w kostkę, zatykają mchem szczelnie szpary i zalepiają gliną i albo bielą, albo pozostawiają nie bielone. Zwyczaj dawania podłogi trafia się bardzo rzadko. Za pomieszkanie służy jedna izba i tylko bogatsi mają dwie izby; tę drugą nazywają małą izbą (Glinik polski, Niegłowice), izdebką (Czeluśnica), alkierzykiem (Sieklów-ka). W izbie drugiej znajduje się po największej części podłoga. W izbie znajduje się kuchnia z kominem, którego część znajdującą się w izbie, nazywa się kapą. Stąd też mówią, że palą pod kominem. Przedłużenie kuchni stanowi piec piekarski, służący do pieczenia chleba, a miejsce nad sklepieniem tego pieca nazywa się nalepą, przypieckiem, niekiedy susznią. Obok komina znajduje się zaraz kuchnia zimowa, tak zwana angielska; nad ogniskiem tej kuchni znajdują się blachy lane, na których stawiają garnki. Z tą kuchnią łączy się piec, służący do ogrzewania izby. W chatach dymnych jest prostokątna nalepa, ustawiona na drewnianych nogach, a dalej piec na chleb. Pali się w piecu, albo na nalepie, a dym wychodzi drzwiami, które w czasie palenia stoją otworem. Niekiedy jest otwór w powale i tym otworem wychodzi dym na strych. Stąd też w czasie palenia w dymnej chacie, głowa jest w dymie, a nogi w czasie zimy w mrozie. Zdaje się, że ta niedogodność była przyczyną, że chaty dymne całkowicie znikły. Pod kominem znajduje się mała komórka, służąca na schronisko dla kur w czasie zimy. W chacie dymnej trzymają zazwyczaj bydlęta mianowicie cielęta i krowy. W izbach mieszkalnych, czy to z kominem, czy dymnych, chowają króliki; niekiedy i do izb z kominem sprowadzają na zimę bydło, a to dlatego, aby im było cieplej. Sprzęty w chatach wieśniaków powiatu jasielskiego są następujące: łóżko ze słomą, nakryte płachtą lub grubem prześcieradłem, na niej pierzyna i jedna lub dwie poduszki, stolik drewniany, niepolerowany, szurowany przed każdem świętem i niedzielą, służący do jedzenia. W stoliku znajduje się szuflada, zwana podstolem. Tuż przy drzwiach znajduje się duży cebrzyk na wodę, a na ścianie szafka wie-sząca, mająca dwie lub trzy półki na garnki i miski. Obok niej znajduje się wbita w ścianę mała łopatka, przedziurawiona, w której się wkłada łyżki po umyciu. Wzdłuż trzech ścian biegną ławy dosyć szerokie, z desek hyblowanych, spoczywające na pniakach, lub na wbitych w ziemię nogach drewnianych, służące we dnie do siedzenia i dla gości, a w nocy do spania. Nad łóżkiem znajduje się niekiedy żerdź, służąca do zawieszania ubrań. Na ścianach znajduje się bardzo wiele obrazów świętych, kupowanych na odpustach, targach i jarmarkach, oprawnych, zwykle w czarnych ramkach, za szkłem. Jeśli się znajduje druga izba, która jest rodzajem wiejskiego salonu, znajduje się w niej łóżko, wysłane pierzynami, stolik, kilka drewnianych krzesełek, lub małe ławeczki, czasem szafa na ubranie i obrazy świętych, pochyło powieszone.

Komora tern się różni od warsztatu, albo alkierza, że ma zwykle osobne drzwi, wprost ze sieni, podczas gdy alkierz jest połączony drzwiami z wielką izbą. W komorze znajdują się sąsieki, duże skrzynie na chowanie zboża, prócz nich dwie lub więcej skrzyń z ubraniami kobiet i dziewcząt i żerdka na kożuchy mężczyzn. Po drugiej stronie sieni, jak już przedtem wspomniałem, znajduje się stajnia z podłogą czyli dylami, której całem urządzeniem jest żłób i drabina. Często jest tu tak zwana prycza lub wyrko. Jest to łóżko dla tego, który śpi w stajni. Do ściany stajennej na zewnątrz jest dobudowany chlewek. W blizkości stajni zdajduje się obornik. Stodoła stanowi albo przedłużenie domu, albo jest naprzeciw domu mieszkalnego. W blizkości mieszkania, rzadko pod domem mieszkalnym, znajduje się piwnica, zwana sklepem, albo tak zwana gruba t. j. dół wykopany w ziemi, bez wszelkiego murowania, mający za powałę deski. Wchodzi się do gruby ma-łemi drzwiczkami z zewnątrz. Często gruba znajduje się pod komorą. Obok domów bogatszych gospodarzy są studnie, z których wydobywają wodę konewkami lub putniami, wpuszczonemi do studni za pomocą tak zwanej kuli, albo za pomocą żurawia.

samym końcu, a na ostatku, przy drugiej

sze-

sprzedaż.

na

Mieszkania Łemków. Mieszkania jak i budynki gospodarskie stawiane są w zrąb. Wszystkie zabudowania jednego gospodarza stoją pod jednym dachem, tworząc jeden, bardzo długi budynek, najczęściej obrócony szczytem do drogi. Rozkład budynku jest zwykle taki: pierwsze drzwi frontowe od drogi wiodą do sieni rozdzielającej dwie izby mieszkalne u gospodarzy zamożniejszych, lub izbę i komorę u mniej zamożnych ; następnie szerokie wrota z desek wiodą do boiska, które u uboższych gospodarzy zastępuje się sienią; za boiskiem jest stajnia mniejsza lub większa, wyłożona podłogą z desek z porządnymi żłobami i drabinami po obu stronach ; dalej jałownik z owczarnią, potem chlewek na ścianie szczytowej, pod daszkiem bez ścian wozownia. Wszystko to nakryte jednym dachem wysokim, nad szczytowemi ścianami do połowy swej wysokości uciętym pionowo. Dachy są słomiane a tylko okapy gątem pokryte. Okapv te, wszędzie roko występujące ponad ścianami i oparte na wysuniętych najwyższych belkach poprzecznych, służą za nakrycie dla składu drzewa na opał lub gontów, wyrabianych

prawo lub na lewo odedrzwi cały kąt izby, poprzeczną od sieni, zajmuje

W całej Łemkowczyźnie mieszkania wyglądają bardzo niepowabnie : ściany zewnątrz są tylko w izbie ociosane nieco staranniej, a szpary między belkami zalepione gliną szarą, niekiedy bywają pobielone; reszta zaś budynku pozostaje nie-ociosaną i poczerniałą. Wewnątrz izby u Łemków są powszechnie kurne, od sufitu do okien całkiem czarne od dymu. Wyjątkowo tylko niektórzy najzamożniejsi gospodarze mają przez sień naprzeciw izby kurnej, świetlicę obieloną, z piecem opalanym ze sieni. Izby są dość obszerne i wysokie, lecz bez podłogi z desek; mają one po dwa okna dość duże w ścianie frontowej, każde o 9 szybach, lecz rzadko kiedy otwierane lub odsuwane dla odświeżenia powietrza. Wewnętrzne urządzenie u Łemków jest jak najprostsze.

U wejścia na

między ścianą tylną tejże,

na

czworokątny piec olbrzymi, bez komina, z przypieckiem

przodzie i ławą z boku, a przy nim zwykle stoi jedna lub dwie konewki z wodą. Dym wychodzący z głębokiej czeluści pieca rozchodzi się w górze po całej izbie i uchodzi otworem, wielkości okna, wyrżniętym w powale. Wzdłuż ściany frontowej, pod oknami, oraz wzdłuż ściany szczytowej, ciągnie się szeroka ława nieruchoma, a utworzonym przez te dwie ławy kącie stoi stół najpospolitszy, na wysokich nogach. Między ławą poprzeczną a piecem, przy ścianie tylnej, stoi łóżko szerokie, w postaci ogromnej szuflady, na czterech nogach, a na niem, prócz wiązki słomy na spodzie i jakiejś płachty zgrzebnej, nie ma pościeli żadnej. Nad łóżkiem jest częstokroć kołyska zawieszona u belki, a między łóżkiem a piecem, przymocowany do ściany, rodzaj szafeczki o trzech ważkich półkach na naczynie gliniane, zwane „podyszor“. Nad belkami są żerdzie ułożone gęsto, na których w dymie suszy się przędziwo i drzewka do pieca. W izbach porządniejszych w ostatnim kącie t. j. u samych drzwi, naprzeciw pieca, jedyne miejsce z ułożoną podłogą, przygotowane jest dla małych cieląt w zimie. Dodawszy zaś do tego nieumiecioną podłogę z ubitej gliny i po-wygniatane w niej doły, a po stole, na ławach i na piecu w największym nieładzie porozrzucane motki przędziwa, nie-dojedzone placki owsiane, otrzęsione z drzew dzikie gruszki i jabłka i t. p. a pod ławami kupy ziemniaków obok wielkiego śmiecia — mamy obraz najpowszechniejszy typowego mieszkania Łemków. Nie ubóstwo wcale jest przyczyną takiego stanu, lecz nałogowe i tradycyjne niedbalstwo o porządek i schludność, właściwe snąć Łemkom, gdyż tak bardzo jest sprzecznem ze wzorowem ochedóstwem, a nawet pewną elegancyą najuboższych chat u ludu ruskiego w ogólności³).

POŻYWIENIE I NAPOJE.

Charakterystyczną cechą ludu polskiego jest, iż zwykle z rana przygotowują pożywienie na cały dzień. Od tego zwyczaju odstępują zamożniejsi gospodarze tylko w czasie żniwa,

a mniej zamożni w czasie, kiedy się doczekają świeżych kartofli; wtedy palą na wieczerzę i gotują kartofle. Zwyczajnie palą i gotują raz na dzień i to „do dnia“ t. j. bardzo wcześnie n. p. o godzinie czwartej z rana a nawet i wcześniej. Na śniadanie jadają barszcz ze ziemniakami, albo polewkę robioną ze serwatki ze ziemniakami, albo też ziemniaki i zacierkę (ścierankę) t. j. kluski robione w rękach, z mąki pszenicznej lub jęczmiennej z mlekiem lub na wodzie. (Glinik polski, Warzyce, Tarnowiec, Żurowa, Wróblowa, Sieklówka). W niektórych wsiach jedzą zamiast zacierki zamieszkę, zwaną paciarą (Załęże, Niepla, Warzyce). Czasem zamiast ziemniaków z barszczem lub z mlekiem jedzą zupę ziemniaczaną, nazywaną „ziemniaki na wodzie, lub ziemniaki z wodą“. Czasem zamiast ziemniaków jedzą barszcz z chlebem (Brzyska). W czasie cięższych robót, jedzą na drugie śniadanie chleb z masłem. 0 godzinie dwunastej w lecie i w zimie jedzą obiad. Składa on się z kapusty z chlebem, ze ziemniaków z kwaśnem mlekiem, albo z klusek czyli zacierki na mleku, albo z kaszy jęczmiennej. Gdy niema kartofli, jedzą bób lub groch, tak zwaną piechotę z masłem, ze słoniną, lub ze sadłem, czasem z mlekiem. Zwykle obiad składa się z dwóch dań (Glinik polski, Warzyce, Żurowa, Wróblowa, Szebnie). W lecie, o godzinie piątej lub wpół do szóstej, a w zimie o godzinie czwartej, jedzą jużynę, t. j. podwieczorek, składający się z chleba ze serem, czasem z masłem, a w lecie, w czasie żniw, z kwaśnem mlekiem lub maślanką. Kiedy niema masła, lub sera, jedzą chleb postny. W niektórych stronach jedzą jużynę tylko w czasie od św. Wojciecha do św. Michała. Na kolacyę jadają ziemniaki z barszczem, lub ziemniaki z kwaśnem mlekiem (Szebnie, Glinik polski, Warzyce). Gdzieindziej znowu pęcaki z mlekiem lub ze suszkami t. j. ugotowanymi suszonymi owocami, czasem zamieszkę (pa-ciarę) lub papciak (prażuch z mlekiem) (Wróblowa, Brzyska). W niedzielę, zabijają czasem na obiad królika i rosół z niego jedzą z ziemniakami. W niedzielę również jedzą, zamiast kaszy jęczmiennej, kaszę ryżową na mleku. Na dwa roczne święta t. j. na Boże Narodzenie i na Wielkanoc starają się mied na obiad mięso krowie. Do przysmaków należą: jajecznica, mięso, słonina, kiełbasa, barszcz z dudami, kasza z flakami, pierogi (powszechne). W Czeluśnicy uważają mięso z krowy za większy przysmak niż mięso z kury lub z kaczki. Jajecznicę i pierogi, a zwłaszcza jajecznicę, smażą na Zielone Świątki i to na szperce, albo na maśle. Gości przyjmują chlebem z masłem (powszechne) ze słoniną lub kiełbasą, kołaczami. Jako napojów używają wódki, araku, piwa, herbaty, do której w trzeciej części dolewają araku. Kiedy chcą kogo bardzo uszanować, raczą go winem. U Łemków używają zamiast chleba żytnego lub pszennego, który jako łakocie kupują sobie po miastach, oszczypków t. j. placków z mąki owsianej, zmieszanej z odgo-towanymi i tartymi ziemniakami. Obok tego ziemniaki (grule, kompery, bandurki) stanowią ich główne pożywienie; w dodatku zaś mają nabiał, a niektórzy sprowadzają z równin kapustę i fasolę. W czasie nieurodzaju, kupują, podobnie jak i Mazurzy, kukurudzę, jednakże kupowanie i sprowadzanie kukurudzy jest oznaką głodu, czyli raczej niedostatku. Stąd też o kukurudzy, którą oni tenderycią nazywają, mawiają: „Tenderycia najby sia rodyła, lem do nas by ne chodyła“. Owoce bardzo liche t. j. nieco śliwek, a najwięcej dzikie gruszki, o ile ich nie zjedzą niedojrzałemi, suszą w piecu i jedzą suszone.

U Zamieszańców najczęstszą potrawą jest kisielica i ziemniaki. Kisielica jest to żur robiony z kwasu kapuścianego, który się gotuje i zasypuje mąką. Chleb, częściej owsiany jak żytni, groch, bób, kapusta, oto zwykłe pożywienie Zamieszańca. Jako przysmak uważają fasolę rozgotowaną i rozmąconą na rzadką papkę; w tej papce maczają chleb. W czasie przyjęcia gości, raczą się tą fasolą i wódką.

CODZIENNE GOSPODARSKIE ZAJĘCIA WIEŚNIAKÓW W POWIECIE JASIELSKIM.

Skoro tylko z rana powstaną ze spoczynku, myją się i mówią pacierz. Gospodyni roznieca ogień i gotuje potrawy na cały dzień, a inni członkowie rodziny idą do swoich zajęć. A więc mężczyźni idą do koni, poją je, dają obrok, czyszczą je; dziewki idą do stajni, dają bydłu karmę, doją krowy, potem

wyrzucaj a ze stajni nawóz i czyszczą bydło. Karmią też nierogacizny. Jeżeli w domu niema całkiem bydła albo jest tylko jedna sztuka, to z rana trą (mielą) w żarnach zboże. Około godziny szóstej lub nieco później zasiadają wszyscy do śniadania. Po śniadaniu w jesieni i w zimie idą chłopi, a w niektórych stronach dziewki i kobiety, do młocki. W zimie kobiety i dziewczęta przędą len, konopie, a w górach wełnę. Tak są zajęci do południa. W południe chłopi poją konie, zadają im. obrok, a dziewki lub baby doją krowy, poczem zasiadają do obiadu. Po obiedzie chłopi kończą młockę, kobiety przędą ; potem chłopi robią koło koni, rąbią drzewo, rzną sieczkę, a dziewki „trą“ zboże. Po kolacyi przędą, inni skrobią (obierają) ziemniaki na jutrzejsze śniadanie i węześnie, bo o godzinie 8-mej, a nawet czasem i wcześniej udają się na spoczynek. Na wiosnę, w lecie i w jesieni, kiedy roboty są w polu, zajęci są wszyscy w polu. Zostaje gospodyni tylko z małemi dziećmi i ta musi wszystkie domowe prace załatwić. W lecie kładą się spać dość późno, a wstają bardzo wcześnie. Izby sprzątają po śmiadaniu t. j. zamiatają i ścielą łóżka. Garnki, miski i łyżki, myją po każdem jedzeniu. I trzeba to podnieść, że naczynia kuchenne są zawsze bardzo czysto utrzymywane. Każda gospodyni ma to za święty obowiązek, aby w każdą sobotę wyszu-rować stół, ławki i od czasu do czasu obielić kuchnię. W piątek i w sobotę piorą bieliznę i to w ten sposób : Brudną bieliznę czyli „chusty“, „szmaty“, „łachy“ namaczają w ługu, w którym pozostaje jakiś czas ; poczem idą z nią do rzeki lub do stawku. Przyniósłszy chusty od wody, wkładają do tak zwanej zwarki, wyglądającej, jak dzieża na' chleb tylko wyższa i ma trzy wysokie nogi i zlewają wrzącą wodą. Gdy nieco ochłódnie, namydlają i trą w rękach. Z namydloną bielizną idą do wody i piorą kijankami. Potem krochmalą krochmalem, zmięszanym z farbką, wieszają w lecie na płotach, a w zimie koło pieców; po wyschnięciu maglują lub prasują. Izby ogrzewają drzewem lub węglami, a oświetlają naftą. Nie palą prawie jednak nigdy li tylko dla ogrzania izby.

ZWYCZAJE DOMOWE I GOSPODARSKIE.

Kiedy pierwszy raz bydło w pole na paszę wyganiają, oblewają pastucha wodą i każdego przechodzącego. Pędzą zaś pastuchy bydło palmą święconą w niedzielę kwietnia, a później używają batogów, którymi ta palma była okręconą. Kiedy bydło prowadzą na sprzedaż, to do postronka, na którym bydle prowadzą, wkręcają ziele, zwane targownikiem, aby je prędzej i korzystniej sprzedać. Za bydlęciem zamykają drzwi, aby się bydlę już więcej do domu nie wróciło. Kiedy cielę „cyckowe“ (t. j. takie, które jeszcze ssie krowę) sprzedają, to nabywca ma przenieść cielę przez próg, aby krowa za cielęciem nie ryczała. W tym samym celu strzygą cielęciu sierść na głowie i grzbiecie, mieszają ją z chlebem i dają jeść krowie. Kupujący jakiekolwiek bydlę dostaje „powróz“ albo uzdę, jeśli konia kupuje. Długiego targowania niektórzy nie. znoszą, bo po takim, co bydlę twardo sprzedaje, bydlę się nie wiedzie. Targ kończy sprzedający słowami: „Któż da więcej“? Na to kupujący odpowiada: „Ten, co nad nami“, poczem uderza kupujący dłonią swą dłoń sprzedającego i obracają się w koło. To uderzenie ręką ma również miejsce w ciągu targowania się. Sprzedający wyrzuca parę centów kupującemu na szczęście, aby mu się wiodło i. to zwykle w niektórych miejscach do pary t. j. 4, 8, 10 i t. d. ct., w innych nie do pary, aby bydlęcia przybywało. Za to „szczęście“ kupuje się coś do zjedzenia, aby bydlę jadło i rosło, a nie daje się żebrakowi, bo żebrak to schowa, więc bydle nie rośnie. Przy sprzedaży koni, a czasem i innego bydła, często dają „litkup“, który płaci sprzedawca. Nie daje się krowy z tym powrozem, którym była przywiązana do żłobu, aby za nią szczęście nie poszło. Bydlę kupione bez wymówienia, można zwrócić tego samego dnia, a jak się wymówi, to można zwrócić i po ośmiu dniach. Po zachodzie słońca nie da z domu żadna gospodyni ani mleka, ani sera, ani masła. Jeśliby kto kupił jakieś bydlę, to mu się go wieczór z domu nie daje.—Kole ograniczone są miedzami, często małymi rowkami, które w niektórych stronach „krzypopami“ (przykopy) nazywają (Szebnie). Zamożniejsi gospodarze pozwalają uboższym paść bydło pod tymi warunkami, że za to w czasie żniw odrobią t. j. będą żęli kilka dni. Jeżeli cudze bydle zrobi szkodę, to właściciel je zajmuje. Szkodę szacuje zwykle zaprzysiężony gminny połowy. Często karę przeznaczają nie poszkodowanemu, ale na kościół, lub na jakie inne dobroczynne cele. Ubożsi odrabiają dni na rozmaite oddane przysługi. I tak : za zoranie i zasianie pola, za przywiezienie drzewa z lasu. Gdzie jest mało koni, tam się sprzęgają t. j. dwu gospodarzy, mających po jednym koniu, razem te konie łączą, i najpierw robi parą koni w swoim gruncie jeden, potem drugi. W tym wypadku koń dostaje jeść od tego, który nim robi.

Pszczoły, które wyroiły się, należą do właściciela, jeżeli ten spostrzegł rój. Jeżeli zaś znajdzie ktoś rój osiadły na drzewie, a właściciel go nie zbiera, to pszczoły należą do tego, kto je zbierze. Rzecz znalezioną tylko ludzie mniej czułego sumienia uważają za swoją, bo zresztą znalazca oddaje ją kapłanowi, który ogłasza rzecz znalezioną z ambony, i ten, który ją zgubił, zgłasza się po nią. Jeżeli po upływie roku po rzecz znalezioną nikt się nie zgłosił, otrzymuje ją znalazca. Lud chętnie pożycza pieniędzy, a procent od tych pieniędzy, płaci albo pieniądzmi, albo zagonami i w tym wypadku zwykle od 10 złr. 1 zagon, od 100, 10 zagonów. Pieniądze oddają na czas umówiony n. p. na św. Michała, na św. Marcina.

A) WYOBRAŻENIA RELIGIJNE.

Lud w powiecie jasielskim jest dobrze wszędzie pouczony o prawdach wiary i moralności — dlategoteż pojęcia religijne są zupełnie zgodne z nauką wiary katolickiej. Panu Bogu daje tylko te przymioty, o których wie z katechizmu. Zdrobniałych form imienia Bożego „Bozia“ używają tylko matki w rozmowie z małemi dziećmi.

W niektórych stronach mówią i dorośli: „Paniezusek“ zamiast Pan Jezus. Niebo wyobrażają sobie jako miejsce pełne niezwykłej jasności i wiecznego spoczynku; piekło jako miejsce pełne ognia straszliwego. Gdy czasem w pogodną noc nagle zabłyśnie meteor, sądzą, że wtenczas niebo się otworzyło ; i w tym wypadku padają na twarze i modlą się. Są tego mniemania, że człowiek ma swoją gwiazdę. Gdyby człowiek koniecznie chciał się dowiedzieć, która jego gwiazda i zgadywałby, to gdyby rzeczywiście natrafi! na swoją gwiazdę, toby umarł. Komety z rózgą, miotłą lub warkoczem ognistym, uważają za przepowiednie wojen, ciężkiego głodu lub pomoru. Gdy widzą spadającą gwiazdę, mówią, że ktoś umrze. W chatach mają wiele obrazów świętych i oddają im cześć przez całowanie, przez palenie świeczek lub lampek przed nimi i przez ubieranie we firanki lub wieńce z kwiatów.

W chatach dymnych umieszczają obrazy świętych zewnątrz domu, nad oknami pod strzechą. Umieszczają również obrazy i rzeźby szczególniej P. Jezusa na krzyżu — na drzewach, najwięcej na dębach i lipach. Umieszczają je również na krzyżach lub słupach przy drogach i modlą się przy nich, szczególniej w miesiącu maju. Przechodząc koło takiego obrazu, mężczyźni zdejmują czapki, a kobiety żegnają się.

Matkę Boską Szkaplerzną 16. lipca

na

Mieszkańcy powiatu jasielskiego Polacy, udają się do następujących miejsc odpustowych: do Kalwaryi Pacławskiej, szczególniej na Wniebowzięcie Matki Najśw., 15. sierpnia; do Kalwaryi Zebrzydowskiej, na wielki tydzień; do Leżajska, na Zielone świątki; do Tarnowca, na Nawiedzenie Najświętszej Maryi Panny 2. lipca i Narodzenie Najświętszej Panny 8. września; do Kobylanki, na Serce Pana Jezusa, w piątek po Oktawie Bożego Ciała, na Podwyższenie św. Krzyża, 14. września i na św. Michała 29. września; do Starej Wsi, w większe uroczystości Matki Boskiej. Do studzienki, zwanej studzienką św. B-ozalii, a znajdującej się we wsi Wrocance, w powiecie krośnieńskim, uczęszczają przez wszystkie niedziele letnie nietylko Polacy, ale także i Rusini. Udają się również na pustelnię św. Jana z Dukli. Udają się bardzo chętnie i licznie na odpusty, obchodzone w sąsiednich pobliskich parafiach, i cisną się do konfesyonałów, by wyspowiadawszy się i przyjąwszy Komunię św., dostąpili odpustu.

0 dzieciach nieżywo urodzonych, lub zmarłych bez chrztu św., wierzą zgodnie z nauką kościoła katol., że dusze tych dzieci dostają się do miejsca, gdzie wprawdzie nie cierpią żadnych. mąk, ale są pozbawione oglądania P. Boga.

Jako pozostałość z czasów pogańskich, można uważać wiarę w topielca. Wyobrażają go sobie jako człowieka porosłego całkiem czarnymi, długimi włosami, który wciąga kąpiących się w przepaści wodne i tam ich dusi.

We wsi Wróblowej opowiadają, że pola, zwane tamże dziś jeziorami, były rzeczywiście jeziorami i był w nich bardzo głęboki dół, w którym siedział topielec. Wyrządzał on ogromne szkody ludziom, bo ktokolwiek wszedł do wody, czy z ludzi, czy ze zwierząt, to zaraz topił. Zdarzyło się, że przyszedł od wojska urlopnik, który postanowił ludzi z niedoli wybawić t. j. topielca z owego dołu wypędzić. Poszedł do kościoła na spowiedź, pomodlił się, a wychodząc z kościoła, wziął święconej wody i różnych kościelnych rzeczy. Przyniósł ze sobą długi, poświęcony powróz. Owiązał się tym powrozem i kazał, aby ludzie trzymali jego koniec. Rzucił się w dół, umówiwszy się przedtem z ludźmi, by wtenczas ciągnęli za powróz, gdy nim w dole zatrzęsie. Kiedy żołnierz dał umówiony znak, zaczęli ludzie ciągnąć i zdziwili się bardzo, że zamiast jednego wyciągnęli dwóch t. j. topielca i żołnierza. Urlopnik powiedział do topielca, że go teraz poprowadzi do kościoła, aby go tam ochrzcić. Zaczął go prowadzić, a ludzie szli za nim, patrząc co to będzie. Wtedy „śmier“ zaczął bardzo prosić, aby go puścił, a prośby swoje zwiększył, gdy go przyprowadził do pewnej figury. Kiedy zaprzysiągł ów „śmier“, że ludziom żadnej szkody wyrządzać nie będzie, że to miejsce opuści a w inne się przeniesie, puścił go ów urlopnik, a topielec jak poszedł, tak go do dziś dnia niema.

Djabła wyobrażają sobie jako murzyna, z rogami i z ogo-nem, ziejącego ogniem, lub jako czarnego kota, psa, barana lub capa. Gdy widzą po drogach małą trąbę powietrzną mówią, że to djabeł tańcuje i robią krzyżyk laską na drodze.

Śmierć wyobrażają sobie jako wysoką kobietę w bieli. Wierzą, że człowiek po śmierci może się jako duch zjawiać, straszyć i napominać,

B) RÓŻNE WIERZENIA I ZAPATRYWANIA.

Jakkolwiek duszpasterze pracują gorliwie w kościele a szkoła również stara się im dopomagać, by lud tutejszy pod każdym względem umoralnić i oświecić, to jednak stare przyzwyczajenia nie dały się jeszcze zupełnie wykorzenić. Do takich należą przedewszystkiem : zabobonność, przesądy, wiara w sny, uroki i wróżby. Sowa odzywająca się wieczorem na dachu chaty, kret wyrzucający ziemię z pod przyciesi lub z pod progu, gęsi śniące się, mają niechybnie śmierć któregoś z domowników sprowadzać; — wrony kraczące nad głową, zając przebiegający drogę, kobieta przechodząca gościniec z próżnemi konewkami, oznaczają nieszczęście jakieś, czyhające w drodze na idącego lub jadącego, dlatego trzeba plunąć trzy razy, by się uchronić od złego przypadku ; — zapomnienie czegoś w chacie i wracanie się po to z drogi, niedobrym jest również znakiem. Zła to praktyka, jeżeli w wigilię pierwszy gość wejdzie w kożuchu, bo sprowadzić może jakąś chorobę do chałupy; — wskutek tego, że się da miodu choremu do sąsiednich domów, muszą pszczoły wyginąć; — to samo stanie się z niemi, jeżeli ktoś otrzyma w podarunku ule po czyjej śmierci. Kobieta potrafi drugiej „uczynić“, że krowy zepsują mleko lub je stracą; cy-gany umieją „omomić“, że domownicy nie widzą, gdy kradną; wróż wie, gdzie się znajduje rzecz zgubiona lub co radzić na niektóre choroby; umie on tak „zamówić“, iż choroba odejdzie, złodziej skradzioną rzecz odda, zguba się znajdzie. Skrzypek lub owczarz w porozumieniu z „rogatym“, umie tak drugiemu dogodzić, że skrzypce nie będą grały, owce się nie udadzą. Czasem jednak i komu innemu „uczyni“, iż ten zachoruje i umrze, lub inne nieszczęście go spotka. Zasłabnie człowiek, boli go bardzo głowa, to przyczyna tego leży w urokach, z których najgorsze są uroki dane przez „babę“; lekarstwem na taką biedę, będzie natarcie trzykrotne po czole i pokropienie w tej samej liczbie chorego wodą, w którą wpuszczono trzy węgle żarzące i trzy kawałki chleba. Zaboli ręka lub noga, spuchnie lub otworzy się rana, to winowajca tu jest „god“, (wąż) który ukąsił niewidzialnie „żądłem“, — pomoże tu tylko zamówienie. Dokąd głos dzwonów dochodzi, tam niema wężów, bo się boją dźwięku dzwonów. Kot łapę liże, ogień na izbę pryśnie, sroka skrzeczy, pewny gośó przyjdzie. Piorun strzeli i zapali chałupę, nie trzeba tego ognia gasić, ani też szukać kamienia okrągłego, białego, który spadł z piorunem na ziemię. Ukąsi kogo popielica „ziemny piesek“ (Myosus glis), powstanie rana nie gojąca się nigdy. Na ziemi przebywają dusze pokutujące, a te pokazują się po polach jako latające płomyki, czasem ludzi straszą. Złe duchy siedzą ukryte pod mostami, w lasach, na moczarach, gdzie „wodzą“ czasem człowieka i gubią go, to samo czynią w wodzie topielce.

Tęcza wypija wodę z rzeki, słonecznica przepowiada deszcz. (Brzyska). Dziecka od piersi nie odłączy matka, gdy liście z drzewa opadają, bo by z tego dziecka, gdy urośnie „chusty spadały“. Gdy ktoś stawia lub przestawia chałupę, to uważa na to, aby starego okapu nie zarwać, bo by się bydło nie wiodło. Na nowiu nikt nie powinien orać, ani siać, ani nawozu wozić, bo by się nic nie urodziło. Niektórzy gospodarze, gdy wyjadą w pole siać zboże, to najsamprzód rzucają garść zboża przez głowę za siebie^ a dopiero potem sieją wprzód. Wołu do krowy nie należy puszczać ani w południe, ani po zachodzie słońca. Gdy zakracze wrona, to należy splunąć. Gdy wąż obierze siedlisko pod domem, to sprowadza wielkie szczęście. Gdy się rodzina przeprowadza do nowego domu, to kto najpierw wejdzie do niego, to ten pierwszy umrze ; więc by się od tego ochronić, należy rzucić najpierw kota, a potem dopiero wejść. Starej miotły nie należy palić, bo w niej pokutuje duszyczka, tylko należy wyrzucić na ulicę, aby ludzie mówili „wieczne odpoczywanie“. Jeżeli się zobaczy na wiosnę pierwszy raz jaskółki, a zamknie się oczy, to się będzie cały rok chciało spać. Jeżeli koguty w dzień pieją, będzie odmiana. Gdy dzieci wieczorem płaczą, będzie deszcz na drugi dzień, tak samo, gdy słońce zajdzie za chmurę. (Glinik polski).

W wigilię Bożego Narodzenia największe nieszczęście, jeżeli kobieta, lub mężczyzna przyjdzie w kożuchu, bo wówczas panują wrzody. Tylko mężczyzna w białem ubraniu jest oznaką zdrowia i szczęścia. W Sadkach jest kilka osób, co zamawiają uroki, przestrach, dziuga, węża i inne „złe“ ; słów jednak używanych przytem dowiedzieć się trudno, gdyż je trzymają pod wielkim sekretem i tylko w rodzinie przechowuje się ta tajemnica. O strachach, zaklętych zamkach, miastach, o djable i jego mocach i wogóle o różnych demonach, wiara silnie zakorzeniona. Jest również wielka wiara we sny, jako dobry lub w zły prognostyk. Osławioną wróżbitką dla całej okolicy była baba w Żółkowie. Tam to każdy się udawał o poradę w zdrowiu lub w miłośnych zapędach, szukał w niej środka w wypróbowanych ziołach i lekach, które niestety nigdy nie pomagały. (Sadki).

O boginkach opowiadają, że wyglądają jak małe dziewczęta i słyszeć można ich śmiech, gdy się zajmują praniem. Pewnego razu zabrały one matce dziecko, a podłożyły inne, podobne do człowieka, lecz porosłe całe włosem. Sąsiadki poradziły matce, aby dziecko to złożyła na gnoju i biła prętem rocznym uciętym z leszczyny, poczem boginki zabrały to dziecko, a zwróciły matce jej własne.

Wiele opowiadają o czarownicach. Jedna czarownica miała wiele mleka. Służył u niej parobek, który pewnego razu chciał się mleka napić. Wszedł więc do piwnicy, ale wnet z wielkim przestrachem wyskoczył, gdyż tam w piwnicy była osobliwa miska, do której gospodyni wiewała mleko i pasła niem donosiciela owego mleka t. j. „djabła“ w postaci psa. Gospodyni, dowiedziawszy się o tern, upomniała parobka, aby się więcej nie ważył do piwnicy wchodzić i prosiła, aby tego zajścia nie rozgłaszał. (Wróblowa). Wyobrażają sobie, że czarownica przybiera niekiedy postać żaby, ropuchy. Jeśli więc znajdą w jakim domu ropuchę, biorą ją na miedzę lub na drogi róztajne i tam ją męczą, biją, sądząc, że biją nie żabę ale czarownicę. Czarownice wyjeżdżają koło św. Jana na ożogach i zbierają rosę, a z rosą zbierają śmietanę gospodyniom. (Wróblowa). Gdy się której gospodyni mleko ciągnie jak klej, to obwinia o to czarownicę. (Wróblowa).

We Wróblowej opowiadają starsi ludzie, że w skale t. j. w tak zwanym „Tarle“ mieszkał djabeł, który dawniej wiele złego ludziom wyrządzał. Jest w tej skale ogromny kamień tak pochylony ponad ziemię, że w największy deszcz można tam bezpiecznie stać. Ten wytwór kamienny nazywa się u ludu izdebką i w tej to izdebce miał mieszkać ów djabeł. Wyrządzał on różne przykrości ludziom. Gdy razu jednego dziewka wygnała bydło, niezmówiwszy rannego pacierza i gdy bydło do tej skały zapędziła, wybiegł duży baran, który ją niemiłosiernie pobódł i do wsi odpędził.

We Wróblowej opowiadają wiele o duchach, zwanych „gnieciuchami“. Te gnieciuchy przylegały w nocy ludzi z wielką siłą tak, że przygnieciony niemógł żadnem członkiem ruszyć. W dawniejszych czasach mieli ludzie wiele przykrości od tych gnieciuchów, bo kogo taki gnieciuch polubił, to go już nie-opuścił. I chociaż się taki człowiek chował do pieca i gdzie tylko mógł, to jednak gnieciuch go odnalazł i męczył.

MEDYCYNA LUDOWA.

Lud powiatu jasielskiego wzywa pomocy lekarskiej w chorobach, chce jednak, aby choroba natychmiast ustąpiła. Jeśli nie widzi skutku, udaje się do drugiego, trzeciego lekarza, aż wreszcie choroba ustąpi lub śmierć nastąpi. Gdy choroba uporczywie trwa i pomoc lekarska ukazała się bezskuteczną, udają się do wróżów, zamawiaczy, lub leczą się środkami domowemi. W tym celu mają zasuszone ziela. N. p. józefek, ptasią i pieprzową miętę, rutę, rumianek, boże drzewko, centuryę, którą w Brzyskach nazywają cenceliją, cyprysek, lubczyk i t. p. Na ból oczu używają wody niksowej. Różę w głowie, lub w oczach spalają kulkami lnu. Nie obejdzie się przytem bez zażegnywa-nia, zamawiania. Na ból głowy używają kompresów zimnych; na ból zębów trzymają wódkę lub arak w ustach, palą fajkę napełnioną kminkiem, kładą na ząb suęhą śliwkę z pieprzem, okadzają się ziołami, kadzidłem kościelnem. Jeżeli to jest fluksya, to trzymają w ustach odwar szałwii, zmieszanej z octem i miodem lub ugotowanej w mleku. Niekiedy gotują lulek, rozpalają do czerwoności kamienie lub cegły, wylewają odwar lulku na te kamienie i nad parą z tego polania powstałą trzymają otwarte usta. Powiadają, że na cegłę upadają białe robaczki, które były w zębie. Ból gardła uśmierzają, płukając gardło sokiem burakowym. Rozpowszechnioną nazwą choroby jest morowiec. Leczą go w ten sposób, że choremu dają pić mleko, zrobione

z konopi i nacierają mu puisa czosnkiem. Na reumatyzm, zwany powszechnie gośćcem, dają wróżom zamówić koszulę; kąpią się w wodzie przegotowanej z zielem, zwanem gościec. Czasem kąpią chorego w wodzie, w której gotowane były mrówki leśne. Wodę taką wylewają potem na drogi, lub pod krzaki bzu czarnego. Kto taką wodę przestąpi, dostaje gośca. Kobiety na gościec zapuszczają plikę (kołtun). Powiadają o takiej kobiecie, że jej się głowa z wiła. Gdy pod kołtunem włosy na kilka cali odrosną, wtedy zdejmują tego kołtuna t. j. obcinają włosy, kładą do nich parę centów, zawiązują w szmatę i rzucają do piwnic kościelnych, albo na cmentarze, lub zakładają w drzewa. Na ból żołądka piją wódkę z pieprzem lub miętę pieprzową, niekiedy centuryę. Celem wywołania rozwolnienia, używają senesu lub rycynusu. Na wielką niemoc, stawiają małe dziecko przy drzwiach i ponad główką jego zacinają siekierą. Gdy małe dziecko miewa boleści, mówią, że go pewnie miesiąc przeszedł. Przestrzegają także tego, aby światło księżyca nie padało na dziecko. Gdy sądzą, że dziecko cierpi przez przejście miesiąca, to stawiają na oknie szklankę po brzegi napełnioną wodą, aby księżyc utonął lub wyrzucają na dach powalaną pieluszkę. Na zapalenie płuc stawiają pijawki, bańki, lub puszczają krew. Na obieszkę (bolączkę) przykładają stare sadło lub starą słoninę. Krew tamują chlebem, urobionym z pajęczyną lub z po-.tłuczonym węglem. Na febrę, zwaną ograżką, trzęsawicą, lub zimnicą, zbierają macierzankę, tłuką ją i zalewają okowitą i to potem piją. Piją również wódkę z prochem strzelniczym. Gubią febrę przez odnoszenie a to w następujący sposób. Gotują choremu barwinku z mlekiem, chory bierze ten odwar z garnuszkiem, odejdzie kawałek drogi od domu, wypija lekarstwo, rzuca garnuszek poprzez głowę, nie oglądając się, wraca inną drogą do domu i wchodzi innemi drzwiami lub oknem. Inne lekarstwo jest takie: bierze się kij i karbuje się na nim tyle kresek, ile kto miał paroksyzmów febry. Ten kij niesie chory do rzeki, rzuca go na prąd i wraca inną drogą do domu. Inni radzą na febrę wypić wódki z pieprzem lub nalewki piołun-kowej i kieliszek do góry dnem na podłodze postawić. Na kaszel i ból piersi piją wódkę z omastą t. j. ze stopioną słoniną lub roztopionem masłem. Inni piją z tą samą przymieszką mleko.

W niektórych słabościach żołądkowych, używają nacierania tłustością ; ten rodzaj masażu nazywają smarowaniem. Na porost włosów używają wody, w której gotują główki chmielu. Na bezsenność piją święconą wodę, jedzą mak. Na żółtaczkę radzą przeglądnąć się w przedmiotach pozłacanych ; najczęściej proszą kapłanów, by im pozwolili przejrzeć się w patenie. Jeżeli kto z przestrachu zachoruje, to trzeba wziąść z tej osoby ? lub z tego zwierzęcia, które spowodowało przestrach, włosów lub sierści i okadzić tern przestraszonego. Strupy, tworzące się na głowach małych dzieci, smarują tłustością ze starego sadła lub słoniną lub śmietanką. Na glisty dają pić dzieciom kwas z kapusty. Łuszczkę na oczach zapuszczają miętusowem sadłem lub miodem trzmieli. Dla nabrania białej cery, myją się dziewczęta w mleku, w serwatce, lub popłuczynach mlecznych.

WYOBRAŻENIA KOSMOLOGICZNE I METEOROLOGICZNE.

O powstaniu świata ma lud takie wyobrażenie, jakie podaje nauka kościoła katolickiego, również koniec świata przedstawiają sobie tak, jak kościół katolicki naucza. Księżyc, słońce, gwiazdy przedstawiają sobie jako światła, które P. Bóg umieścił dla ludzi na niebie. Chmury, błyskawice, grzmoty, przedstawiają sobie jako zjawiska natury, kierowane Wszechmocnością Boga. O pogodzie wnioskują z następujących zjawisk : pogoda będzie: kiedy dym idzie prosto do góry, kiedy słońce jasno zachodzi, kiedy kury wcześnie idą siedzieć, kiedy księżyc jasno świeci, kiedy mgła opada, kiedy sól, słonina, sadło są suche, kiedy jaskółki wysoko latają, kiedy kamienie są suche. O deszczu wnioskują: deszcz będzie: kiedy dym idzie na boki, kiedy słońce odbija się t. j. przy zachodzie swym rzuca zbyt czerwone promienie, jeżeli słońce zajdzie za chmurę, jeżeli kury do późnego wieczora chodzą, jeśli sól, słonina, sadło są wilgotne, jeśli wrony gromadnie siadają po polach czyli, jak mówią „gady się tłuką“, jeśli księżyc w kole, jeśli jaskółki nisko latają, jeśli muchy dokuczają, jeśli po dniu słotnym gwiazdy jasno świecą, jeśli wilga śpiewa, jeśli zielona żabka skrzeczy, jeśli po dłuższej pogodzie koguty pieją o niezwykłym czasie

n. p. o 10-tej w nocy. O mrozie wnioskują: mróz będzie jeśli wrony na wysokich drzewach siadają, jeśli gwiazdy bardzo się iskrzą. Jeśli bardzo gwałtowny wiatr wieje, to powiadają, że ktoś się powiesił. Jeśli w zimie ptaki siadają po drodze, są niespokojne, to wnioskują, że będzie zawieja. Jeśli zorza jest bardzo czerwona, to mówią, że będą wiatry. O tęczy mówią, że „wypija wodę“. W czasie zanoszenia się na wielką burzę, szczególniej gradową, zapalają gromnicę, dzwonią dzwonkiem loretańskim. Jeśli pożar się szerzy, w tenczas rzucają sól św. Agaty celem powstrzymania takowego, i by się nie przerzucił na sąsiednie domy.

SPOSÓB LICZENIA CZASU.

Lud jasielski liczy czas na miesiące, ale chętniej na tygodnie, które nazywa niedzielami. Mówią naprzykład „dziecko ma już osiem niedziel t. j. osiem tygodni. Oryentują się według świąt. Mówią n. p. trzy niedziele po Zielonych Świątkach, dwie niedziele po Wielkanocy. Eachują pilnie tygodnie do św. Ja-kóba dlatego, że koło św. Jakóba rozpoczynają się żniwa i kończy się przednówek. Eok dzielą na pewne części według czasów kościelnych, mówią: w adwencie, na zapuście, w poście, na przednówku, we żniwa, w jesieni, w późnej jesieni, w zimie. Lata liczą młodzieńcy według wezwania do poboru wojskowego, a kobiety według tego, ile lat miały, kiedy wychodziły zamąż, ile lat są zamężne. Często lata dzieci swoich, liczą według lat dzieci krewnych lub sąsiadów i mówią: „Moja Marysia jest na tych samych rokach, co stryjanczyna Kasia“, albo też: „Moja Marysia jest tedajsza, jak wasz Józek“. Pory dnia rozpoznają po słońcu i mówią: „już szarzało, o wschodzie słońca, już słoneczko było wysoko, albo już słoneczko było het, het, słońce stoi na południe, już się słoneczko zniżyło, j aż słoneczko nisko, już po zachodzie słońca. Południe i północ rozpoznawają po pianiu kogutów ; o czasie przed wschodem słońca mówią : że dnieje, że szarzeje. Obecnie jednak w bardzo wielu domach mają zegary ścienne i kieszonkowe. Nabywają chętnie kalendarze i pilnie wyczytują z nich przepowiednie, pogody i słoty i zmiany księżyca.

MIARY I WAGI.

Posiadłości gruntowe obliczają na morgi, na zagony, na stajania. Na pomiar rzeczy sypkich używają kwart, garnców, miarek, ćwierci i korcy, chociaż i litr dosyć się przyjął. Do ważenia ciężarów używają funtów i kilogramów, które według przyjętego sposobu mówienia nazywają kilami. Zboże liczą na kopy, półkopki, snopki. Płyny mierzą kwaterkami, półkwartami, kwartami, litrami i garncami.

STOSUNKI RODZINNE.

W powiecie jasielskim kojarzy małżeństwa wzajemna miłość, czasem wola rodziców, a czasem interes. Dziewczyna majętna ma zwykle kilku konkurentów, a wybiera zwykle tego, którego rodzice uważają za najstosowniejszego. Zdarzają się i tutaj czasem małżeństwa przymusowe, ale zresztą dość rzadko. Często zdarza się i tak, że młodzi pobierają się wbrew woli rodziców. Taki młodzieniec i dziewczyna są często głusi na przedstawienia rodziców i rozmaitych stryjanek i ciotek, tak, że rodzice, radzi nie radzi, pozwalają się pobrać zakochanej parze.

Często, kiedy stosunki majątkowe dobrze się składają, a młodzi są sobie wzajemni, pobierają się nawet w pokrewieństwie lub w powinowactwie, oczywiście za dyspenzą władzy duchownej. Często się zdarza, że mąż po śmierci pierwszej swej żony, żeni się z jej siostrą, panną, a to dlatego, że ta druga jego żona, będzie się obchodziła łagodniej z pozostałemi po swej siostrze dziećmi.

Ojciec jest głową rodziny, szanują go wszyscy, a czasem boją się go, począwszy od żony, a skończywszy na najmłodszem dziecku. Często jednakże zdarza się i to, że żona rządzi domem. Rodzice obdzielają na wypadek swej śmierci zarówno gruntami swoje dzieci. Stąd to pochodzi to nadzwyczajne rozkawałkowanie mniejszej posiadłości. Rodzice bowiem pragną, aby dzieci otrzymały po nich jakąś pamiątkę. Jeśli swój własny majątek ma mąż, a własny znowu żona, to majątek po matce otrzymują

— 74 —

córki, po ojcu synowie. Czasem znowu jedne dzieci wianuje ojciec, drugie matka. Jeśli rodzice oddają dzieciom grunt całkowicie, to zostawiają dla siebie wymowę. Rodziców szanują zwyczajnie dzieci. Ze sąsiadami żyją w zgodzie; chociaż od czasu do czasu z powodu podrapania grządek przez kury, wpadnięcia cielęcia lub źrebięcia do ogrodu, podorania miedzy, pobicia się dzieci, powstają większe lub mniejsze nieporozumienia, wnet jednak nastaje potem zgoda i jedność. — Między mieszczaństwem a wieśniakami, istnieje pewien rodzaj kastowego antagonizmu. Mieszczanin patrzy z pewnej wysokości na wieśniaka, którego pogardliwie nazywa „chamem“ ; wieśniak znowu, szczególniej dobrze się mający, z góry patrzy na mieszczana, którego nazywa „bechern“. Stądto związki małżeńskie między mieszczanami a wieśniakami są rzadkie i uważane bywają przez obydwie strony za rodzaj mezaliansu.

MUZYKA, TAŃCE, ZABAWY.

Mieszkańcy powiatu jasielskiego, jak wogóle wszyscy wieśniacy polscy, mają wielkie zamiłowanie do muzyki. Już mali chłopcy robią sobie piszczałki z kory wierzbowej i na nich wygrywają; inni naciągają bodaj nici na deszczułkę, robią smyczek ze zgiętego w kabłąk kija, związanego nitką albo szpagatem i tak grają, a już szczytem marzeń każdego chłopca wiejskiego jest, nabycie prawdziwych skrzypiec. Uczą się grać tylko ze słuchu; świadczy to o wielkiem uzdolnieniu muzykalnym wieśniaków, że jakąkolwiek posłyszą piosenkę, zaraz ją umieją wygrać. Kapela wiejska składa się z trzech, czasem ze czterech grajków, a są nimi: skrzypek, klarnecista i basista lub cymbalista, czasem dwóch skrzypków, basista i klarnecista. Grają na weselach, poprawinach, dożynkach, zabawach. Skoro tylko w którym domu zagrają, wszystko co żyje, tam spieszy. Jeżeli muzyka jest przedtem zapowiedziana, to młodzież z pobliskich wsi tam podąża. Tańce i muzyki odbywają się przeważnie tylko z okazyi wesel. Na odbywanie muzyk kiedyindziej, nie pozwalają ani księża proboszczowie, ani zwierzchności gminne. Przy tańcach jest taki zwyczaj, żę każdy, który chce tańczyć,

płaci muzyce taniec, rzucając do basetli lub cymbałów, pewną kwotę pieniężną. Obchodzi potem wokoło i wybiera towarzyszów do tańca, ilu mu się podoba. Przy tern obchodzeniu tupią nogami, przechylają się naprzód, wywijają rękami. Kiedy płacący taniec wybrał sobie tancerkę, wybierają także i inni-Wtedy przedni tancerz staje z tancerką przed muzyką i śpiewa jakąś piosnkę do tańca, treści erotycznej. Jak się obróci kilka razy do koła, staje i znowu śpiewa i to się powtarza tak długo, jak długo gra muzyka. Kiedy muzykanci uważają, że za pieniądze dane przez przedniego tancerza dosyć się nagrali, przestają grać. Potem płaci taniec drugi, trzeci i t. d.

Przy muzyce śpiewają tylko mężczyźni. Tańczą oberka, rodzaj walca, tremblante polki i krakowiaka Tyńcom dają nazwy : taniec, wielki taniec, wściekły, heciak, tramla. Przy tańcu są bardzo ożywieni, przytupują nogami, dodają sobie ochoty okrzykami, podnoszą jedną rękę do góry, klaskają w ręce i tańczą do upadłego. Tą samą ochotą do tańców co mężczyźni, odznaczają się także i niewiasty i zawsze prawdziwe są słowa, jakie Kochanowski wkłada w „Sobótce“ w usta jednej z tanecznic : To moja największa wada,

Że tańcuję bardzo rada.

Powiedzcie mi me sąsiady,

Jest tu która bez tej wady.

Wszystkie mi się uśmiechacie,

Podobno zemną trzymacie.

Przy tańcu przychodzi czasem do bitki, gdy dwóch równocześnie chce zapłacić taniec, a jeden drugiemu ustąpić niechce. Oprócz tańców, innych zabaw nie znają. Starsi zabawiają się rozmową, przy napitku, a czasem na sucho. Dzieci w niektórych stronach tułają kręga. Zabawa ta polega na tern : dwaj chłopcy stają w pewnej odległości od siebie i jeden z nich rzuca kółko po ziemi, drugi ma to kółko odbić za pomocą drążka. Jeśli tego nie zrobi, to musi stanąć na tern miejscu, na którem upadło kółko. Przeciwnik o tyle się więc posunął naprzód. (Szebnie). Bawią się dzieci, zwłaszcza szkolne, w ciuciubabkę, w kotka i myszkę, w ptaszka, w wybieranego i to szczególniej dziewczęta. Chłopcy uważają te zabawy jako nie licujące z ich godnością. Wolą się natomiast ścigać lub mocować.

76 —

GWARA W POWIECIE JASIELSKIM.

Mowa ludności polskiej powiatu jasielskiego, jako ludności rdzennie mazurskiej, odznacza się tak zwanem mazurowaniem, to znaczy, ostrem wymawianiem zgłosek zębowych czyli syczeniem; mówią więc c zamiast cz, s zamiast sz, ż i rz jak z, ł wymawiają jak u. Przyznaó jednak należy, że obecnie pod wpływem szkoły, książek i czytania, to mazurowanie coraz bardziej znika i mowa występuje coraz czystsza.

un

W całym jednak powiecie znajdują się następujące właściwości gwary: a wymawiają niekiedy jak o, n. p. pon, zamiast pan, jodło zamiast jadło, torg zamiast targ; w wielu wyrazach wymawiają jednak a jak a n. p. matka, masło, pani, jastrząb i t. d. ; ą wymawiają jak om, n. p. mielom, bielom, noszom, śniadajom, wieczerzajom, zamiast mielą, bielą, noszą, śniadają, wieczerzają i t. d ; e wymawiają niekiedy jak i, n. p. chlib, mliko, zamiast chleb, mleko, niekiedy jak y, syr, zam. ser, śtyry zamiast cztery; ę na końcu słów wymawiają zawsze prawie jak e, ide, widzę, niese, nogę, motykę, zamiast idę, widzę, niosę, nogę, motykę; ę w środku słowa często yń, gynś zamiast gęś, czynśó zamiast część, czynści zamiast częściej, dziew-cynta zamiast dziewczęta; o wymawiają czasem jak u zamiast on, una zamiast ona. Zakończenie, przymiotnikowe i zaimkowe w drugim przypadku 1. poj. rodź. żeńsk. ej wymawiają jak y: w naszy wsi, zamiast w naszej wsi, u swoi matki, zamiast u swojej matki. Wogóle ej wymawiają zawsze jak y lub i, lepi zamiast lepiej, gorzy zamiast gorzej, droży zamiast drożej. Piąty przypadek niektórych słów męskich ma końcówkę u zamiast e, n. p. bratu zamiast bracie, swatu zamiast swacie. Przed samogłoskami aie na początku słów dodają często jako przydech j, janioł zamiast anioł, Jadum zamiast Adam, Jewa zamiast Ewa, Japolonia zamiast Apolonia, jadwient zamiast adwent, japtyka — apteka. Niekiedy dają przed temi samogłoskami jako przydech h: Hadum, Hewa. Przed o i udają przydech ł, łoko, łucho, łonucka zamiast oko, ucho, onucka. Przed i dają napoczątku słowa przydech j, Jignac zamiast Ignac, jigła zamiast igła, jidę zamiast idę. I w środku słowa wyma-

wiają niekiedy jak ij : namijętność zamiast namiętność. Między ch a h nie słyszy się w wymowie żadnej różnicy. F wymawiają kf: ofiara — okfiara, ofiarował się — okfiarował się. Niekiedy j wypuszczają: ociec zamiast ojciec, chociaż mówią ojcowizna. K wymawiają w niektórych słowach jak ck: chto zamiast kto, chtóry zamiast który, Wichtorya zamiast Wikto-rya. Niekiedy k wymawiają jak g: Wielganoc zamiast Wielkanoc. Ł wymawiają w Bieździedzy w niektórych wyrazach jak w : łódka — wódka, wagodny — łagodny. Bardzo często ł nie wymawiają: chaupa zamiast chałupa, zagówek zamiast zagłówek. P w niektórych słowach jak k: kubliczyć zamiast publiczyć, krzypopa zamiast przykopa. S wymawiają niekiedy jak sz. Sząc zamiast Sącz (Bieździedza), weszele zamiast wesele (Tarnowiec). St czasem jak ć: wszyćko— wszystko. T wymawiają niekiedy jak k, n. p. kwardy zamiast twardy, krzeźwy zamiast trzeźwy. Zamiast dwóch mówią dwech, zamiast trzech mówią trzoch, zamiast zostać, mówią ostać. „Ostańcie z Bogiem“, zamiast „Zostańcie z Bogiem“. Końcówka z liczb. mn. pierwszej osoby jest ma lub wa. Będziema lub będziewa, zamiast będziemy. Kiedy mówią o kimś starszym, używają zwykle liczby mnogiej dla uszanowania: n. p. ojciec byli, matka mówili, Jegomość nakazywali. Zamiast: nie możemy, mówią : nie mogiemy (Bieździedza). Nie czują żadnej różnicy między przyimkami bez i przez i mówią: bez łąkę, bez pole, przez czapki.

A teraz przytoczę niektóre słowa niezwykłe, używane w powiecie jasielskim:

W parafii szebieńskiej i warzyckiej : Chudoba rr bydlęta domowe; chudobny rrłubogi; cichoćie rrcicho bądźcie. Błogosławić się rr żegnać się ; burdel — stary, walący się dom ; der-daćrr biedź; dziewirz rr brat męża; dzioparr dziewczyna, a także i koszulę oznacza; famułarrpamuła; dziecinny rr mający wiele dzieci; gorliwy rrgniewliwy; gadówka rodzaj żeński od gad, przezwisko kobiety, gady rr drób ; hala, hala, wykrzyknik oznaczający sprzeciwianie się, niezadowolenie; iść na pacierze rr iść do proboszcza, by głosił zapowiedzi; jacy rr tylko; jordelerr prosięta, przezwisko rzucane na małe dzieci ; jużynarr podwieczorek ; krwawić rr psiokrwować rr przeklinać na czerwono rr mówić przekleństwo : psiakrew; kiedysiajszy rr przed kilku dniami

mający miejsce ; kazać ma znaczenie pozwolić : każcie mi mamusiu, na wesele, t. j. : pozwólcie mi pójść na wesele; lamen-tarz rr elementarz ; łachy, łaszki rr ubranie rr chusty ; Msza lekka—Msza czytana (Missa lecta) ; niepilirr obcy, niekrewny; pokochać w rękę, pocałować w rękę; poturok, poturoczny, niezdatny, nieumiejący się obronić, na kim każdy ujedzie ; opowie-dzirrzapowiedzi przedślubne; otywazr wotywa (Msza); psiur-kirr niedojrzałe śliwki; pasibrzuchy — małe dzieci, których nie można użyć do roboty ; rządnie rr znacznie, wiele ; ściebrzuchy rr przezwisko małych dzieci (Warzyce); swokrrmąż ciotki; spencer = kurtka, ubranie mężczyzn; szałamacharr mieszanka, bób, groch, tatarka, owies, wyka zasiane razem i koszone na zieloną paszę; szołdra rr kawałek połcia słoniny; tokarka, mały składany nożyk ; tłuka, żniwa odbywane przy blasku księżyca ; wyrko — łóżko ; walny znaczy i piękny i silny, słowem doskonały pod każdym względem; zawiła się rr porodziła dziecko nieprawego łoża; ziobrzyć sierr dąsać się (Warzyce).

W parafii brzyskiej : W mowie ludności tutejszej znacho-dzimy kilka wyrazów, gdzieindziej nieużywanych, jako „młyj-nou rr młyn, — „buł“ rr był, — „gilkać“ rr łaskotać, — „poło“ rr koło, — „gizłot“ rr noga, — „kielec“ rr ząb, — „płyjwie“ rr płynie, — „łyjska“ rr łyżka, — „śkut“ rr chłopiec, — „kowy-rek“rr drążek do noszenia wody.

Zamieszczam kilka zagadek pochodzących z Brzysk:

W lesie stało, liście miało, teraz nosi duszę ciało. (Ko

lebka).

Ojciec się rodzi, syn po dachu chodzi. (Ogień i dym).

Stoi przy drodze, na jednej nodze, kto się go tknie, na wszystkie tysiące klnie, (Oset).

W oborze pełno białych cieliczek, a między nimi czerwony byczek. (Zęby i język).

W lesie ścięte, w domu zgięte, w końskiej stajni leżało, koło kobiet biegało. (Sito)

Jedzie panna z gór, ma na sobie siedm skór, jak ją rozbierają, to nad nią płakają. (Cebula).

Krzywiutkie, malutkie, całe pole zleci. (Sierp).

Czterech braci się gonią, a nigdy się nie dogonią. (Koła

U wozu).

GC-

Choć rąk niema, świecę trzyma. (Lichtarz).

Dłuższy zapór, niż komora. (Sroka).

Stoi panna w komorze, a warkocz ma na dworze. (Mar

chew).

Rośnie w ziemi, bez korzeni, bez kwiatu, usługuje całemu światu. (Sól).

Baryłeczka wina, nigdzie dziurki nie ma. (Jaje).

Kupił chłop konia bez ogona, nie przyprawił mu aż w do-

ma. (Igła).

Chleba bochen między grochem. (Księżyc i gwiazdy).

Dziurawa płachta, całe pole z włóczy. (Brona).

Czarniutkie, malutkie, całą kłodę ruszy. (Pchła).

Stoi za drzwiami, osypana jagłami. (Miotła).

We dnie i w nocy wywala oczy. (Okno).

Siwy koń, kopie na dół biały gnój. (Żarna).

Przyszli gospodarze, zabrali wszystko, co było, tylko izba oknem uciekła. (Czerpak).

Wieprz 1'eży, połeć bieży. (Próg i drzwi).

Cztery chodury, cztery pociągacze, jeden majdacz, dwa pikacze. (Krowa). (Cztery nogi, cztery dojki, jeden ogon, dwa rogi).

Góry, lasy kopał, po śmierci do kościoła chodził. (Buty ze skóry wołu).

Jest przed domem baranek, ma na sobie tyle ranek, co w Krakowie Krakowianek. (Kloc do rąbania drzewa).

Jest na górze baryłeczka, jak spadnie, niema bednarza coby ją pobił. (Jaje).

Czterech żydów pod jednym kapeluszem. (Stół).

Baba się napoci, jak igłę nawłóczy, chłop szyje bez igły, chociaż się nie uczy. (Poszywanie dachu).

Z garnka wyjmie, zje, pokrywki nie zdejmie. (Bróg).

Kusy panek, podkasanek, goni owce z lasu. (Grzebień).

Lezie, lezie po żelezie, gdzie najwyżej, tam zalezie. (Dym).

Drzewo trzeszczy, baran wrzeszczy, koń ciągnie, chłop popycha. (Basy).

Stoi na środku wsi, nad każdym domem wisi. (Słońce).

Wylazł pies na klatkę, wywalił serwatkę, księżyc wiedział, nie powiedział, słońce wstało, pozbierało. (Rosa).

Wesołe drzewo, wesoło śpiewa, wesela się ludzie, świat się rozlega. (Skrzypce).

Dwa rogi ma i lata. (Motowidło).

Pięciu braci pod ścianą mokrych, pięciu w drodze suchych. (Przędzenie).

W parafii tarnowieckiej : Misyarz (misyonarz), Jezowit (Jezuita), dzwierze (drzwi), śklanka (szkło), krzypopa (przykopa), gdowa (wdowa), swok (mąż ciotki), wnęk, wnęczka (wnuk, wnuczka), przyjaciel (krewny), ujek (wuj), stryk (stryj), dziopa (dziewczyna), szkut (mały chłopczyk), konwisarz (kominiarz), ziander (żandarm).

W parafii bieździeckiej używają słów: sumitować się zz przysięgać się, zesztyltować — przeklinać, psioczyć zz skrzyczeć, psion krew zz psia krew, na ornaty zz po ciemku, „leć w dyrdy — biegnij prędko“, spapęzić sięzzzeznoić się, konwisarzzzkominiarz, rumerzz numer, despetliwy zz robiący na przekór, haj-nok —tam, kajzzgdzie, drzewizz dawniej, spryni zu szykowny, bardzok zz barsz zz bardzo, brewiternie zz dokładnie zz dokumentnie, haluczyć zz krzyczeć głośno, poszedł na ciółaki zz poszedł zbierać ziemniaki na ziemniaczysko, harnyzz dumny, pelentaćzz błąkać się.

W Gliniku polskim (parafia Łężyny). Słowa szczególne : Gorliwy zz zły albo bardzo pobożny, no — no, znak zadziwienia, bestyjazz przekleństwo, hawzztu, hajnok “ tam, onędyzztamtędy, kłaputek albo kłapaczkazz kozik, okropazz rzecz straszliwa, potegrafiazz fotografia, łokumonzz ekonom, wyzreć zz wyjrzeć? minować zz pysznić się, minować zz jechać z wielką pompą, harnyzz dumny, uwinąć zz pospieszyć się, hundswot, psiapara, psia-wiara, przezwiska, klępazz stara krowa, chadra zz rozpustnica, hańbić się zz wstydzić się, wsciupski zz ciekawy, bisurman zz nieposłuszny, drzewizz dawniej, korba zz wódka, usmarować się zz upić się, oczymieniuzz nagle.

Co do gwary w powiecie, wspomnieć mi i o tern należy, że w gminie Osobnicy wymawiają zamiast o, e. Mówią więc: Esebnica zz Osobnica, terba grechu zz torba grochu, kiecek seli zz klocek soli i t. d.

Mowę Łemków, oprócz często w niej słyszanego wyrazu łem, od którego pochodzi ich przezwisko, cechuje najbardziej właściwe tejże polsko-słowackie akcentowanie wszystkich wyrazów na przedostatniej zgłosce n. p. jicbâty, wórba, stoit, pry-jatelu, wóda, mołóko, tekło. Jestto odmiennością tak mocno rażącą ucho przyzwyczajone do swobody akcentowania, właściwej językowi ruskiemu, że na razie czyni ono mowę Łemków trudną do zrozumienia.

Drugą, podobnież uderzającą właściwością gwary łemkowskiej, jest zachowana w niej pierwotna słowiańska, czy też z polskiego lub słowiańskiego języka przyjęta końcówka ł w 3-ciej osobie licz. poj. czasu przeszłego, zamiast powszechnie ruskiej w albo u n. p. leżał, chodył, wodył. Z właściwości fonetycznych najwybitniejszą w tej gwarze jest głuche gardłowe brzmienie samogłoski y w ogólności, a szczególnie i nie odmiennie po spółgłoskach gardłowych, k, ch i h, n. p. muky, wełyky, chyża, hrichy, rohy i t. p.

na

Podobnież i spółgłoska t pozostaje w tej gwarze stałej, niż w innych ruskich nie zmiękczoną na końcu wyrazów n. p. piat i dwatcat, stoit, sedyt, wodyt i t. p. chociaż zmiękczenie tejże, nie zatraciło się całkowicie n. p. put’ mast’ starist’. Obok tego w mowie Łemków słyszy się bardzo wiele wyrazów najpospolitszych, całkiem odmiennych od wszystkich innych gwar ruskich n. p. szumnyj i szuwnyj— piękny, hudba — muzyka, jarokm potok, sem, albo hinrrztu, tady~tam i tamtędy, ot-kalrrstąd, szto~co, nyczrrnic, juz = już (zam. uże) ne—je i dażbi t. j. dast Bich, niema zamiast ruskiego nemâ²). I przeciwnie nie spotyka się tu wyrazów powszechnie używanych całej Rusi n. p. bis, cur, het’ i t. d.

Na ostatek gwarę tę wyszczególnia w wysokim stopniu od innych bardzo częste skracanie wyrazów przez ściągnięcie całych zgłosek n. p. połę (zamiast podłem) = pójdźno, smołę (zamiast smotryłem) = patrzno ; także smołesmo! = patrzno

1)    Jestto zniszczone słowackie len, tylko zamiast ruskiego łysz

i tyłki.

²)    Patrz Dr. J. Kopernicki : 0 góralach ruskich str. 10. Prócz przytoczonych przez Dr. Kopernickiego słów, spotyka się jako niezwykłe ; Kuscienka — nekarcz — trochę regie, paszport dla bydła, urbisz straszydło«

patrz ! i podobny wykrzyknik : noïeno (być nie może ? nie podobna!) których wytworzenia się dojść nawet trudno.

Odmienną od gwary Łemków, jednak w pewnych względach do niej zbliżoną, jest gwara Zamieszańców. Od Łemków różnią się Zamieszańcy wymową i niektóremi innemi znamionami. W całości jednak gwara Zamieszańców nosi na sobie odcisk gwary Łemków. Zamieszańcy nie używają jednak nigdy słowa łem, lecz mówią tylko, niekiedy eno, acy i jacy; zamiast łemk. jedennadcet, dwadcet, trydcet, używają jedenaj-cie, dwanajcie, dwajcie, tryjcie; zamiast łemk. po ruski, po polski mówią po rusku, po polsku, zamiast zwykłego rusk. naszoho, naszomu, waszoho, waszomu, mówią naszóho, naszemu, waszóho, waszemu, zamiast : ja znaju, maju, mówią ja znam, mam. Łemków jarec, tu nazywają jaczmin, palinka, tu zoriwka, zamiast chyża mówią chaupa.

W gwarze Zamieszańców początkowe samogłoski przyjmują zwykle przydech n. p. jastriab, japtyka, wiwcia, uosot, uosika, uowâd, uuzda i t. d., tymczasem u Łemków przydechu najczęściej się nie znachodzi. Mówią: astriab, ucia, osot i t. d. U Zamieszańców spotyka się niekiedy mazurowanie, mówią: sapka, styry, sestyj. Wymawiają często a jako o n. p. mäu, wpâu, powidâu, maw, wpaw, powidaw. Spotyka się tu również trojakie i: grube, y średnie, i miękkie n. p. byk, mysz: niez, nik, mi, si. Rzecz naturalna, że Zamieszańcy, tworzący jakby wyspę między osadami mazurskiemi, ulegli więcej wpływowi wymowy mazurskiej, jak Łemki. Znachodzimy w gwarze Zamieszańców takie formy, jak nima, polskie niema, zamiast rusk. nenia, dziecko zamiast ditina, słowik (souowik) zamiast sołowij? ziobro zamiast rebro, srogij i setnyj ; w znaczeniu wielki, ogromny, dwajcie i dwadystia rz dwadzieścia, sztyrdesti = czterdzieści. To znowu w niektórych nazwach okazują wielkie bogactwo. I tak derkacz ma 9 nazw. Akcent kładą Zamieszańcy, podobnie jak Łemki, na przedostatniej zgłosce. Łemki nazywają się Rusnakami, Zamieszańcy Rusinami. Łemkowie nazywają tych swych braci zamieszanyj narid, Zamiszańci, a nawet nazywają ich Mazurami, a to dlatego, że się ubierają jak Mazurzy okoliczni. Łemków nazywają Zamieszańcy „Hirniaka-miw rzadziej Łemkami.

¹

) Zapiski Towarzystwa Szewczenki r. 1894. T. III. 153. i nast,

²

Dr Kopernicki: O Góralach ruskich. Kraków 1889. Str, 7-^8.

³

) Kopernicki: O Góralach ruskich w Galicji str. 5 i 6.

MORALNOŚĆ.

Pod względem moralnym stoi ludność powiatu jasielskiego dosyć wysoko. Rzadko tu się zdarzają wypadki dzieciobójstw, ojcobójstw, bratobójstw i innych morderstw, również rzadkie wypadki podpaleń i kradzieży większych. Kradzieże mniejsze zdarzają się : najczęściej wypasie jeden drugiemu pastwisko, ukradnie nieco świeżego koniczu, zbiera trawę w cudzem polu, zrywa owoce lub zbiera drzewo w lasach. Natomiast pijaństwo, mimo usilnego starania się duchowieństwa, nie może być zupełnie wykorzenione. Według podręcznika statystyki Galicyi wydanej przez krajowe biuro statystyczne T. VI. w latach od 1884—1887 nie zasądzono nikogo w okręgu sądu obwodowego jasielskiego za pijaństwo, natomiast w roku 1888 zasądzono 1173, wr. 1889 1008, w r. 1900 1181, w r. 1891 1053, w r. 1892 1081, wr. 1893 1042, w r. 1894 1077, wr. 18951109, w r. 1896 761. Razem w latach 1887—1896 9485.

Wypadki lichwy są w powiecie bardzo rzadkie. Za czas od 1884—1896 zasądzono w całym okręgu obwodu jasielskiego tylko 2 osoby¹). Skarżenie się i procesowanie, czasem konieczne, czasem mniej potrzebne, przedstawia się następująco: W r. 1897 wniesiono do sądu obwodowego w Jaśle podań 58.687. Do 8 sądów powiatowych i miejsko-delegowanych wniesiono w tymże samym roku 93.682 podań. W sprawach drobiazgowych wniesiono w tymże samym roku, do okręgu sądu obwodowego 17.301, z tych załatwiono ugodą skarg 3.647, wyrokiem zaocznym 2.598, wyrokiem kontradyktoryjnym 1.622, w inny sposób 7.455.²).

Dzieci nieślubnych urodziło się w r. 1901 191, w r. 1902 164 t. j. mniej o 27. Wśród nieślubnych jest 65 dzieci żydowskich i właściwie są to dzieci ślubne, gdyż zrodzone z małżeństw tak zwanych rytualnych; pozostaje zatem tylko 99 dzieci rzeczywiście nieślubnych t. j. 2,79°/₀-

*) Tamże str. 880.

*) Tamże str. 821 i 822«

Wskutek dosyć kwitnącego życia religijno - moralnego, obraz pożycia domowego rodziny, przedstawia się pięknie. Małżonkowie żyją ze sobą przykładnie i w zgodzie, a chociaż od czasu do czasu powstanie nieporozumienie, to jednak wnet potem powstaje zgoda i jedność. Dzieci wychowują starannie i troszczą się o ich wykształcenie. Chlebodawcy obchodzą się ze sługami łagodnie, tak ze względów religijnych, jak również z konieczności. Obecnie bowiem wskutek wielkiej emigracja do Ameryki, bardzo trudno o sługi.

Władze lud jasielski poważa. Żydów stara się Ind wiejski pozbyć z pomiędzy siebie i to mu się zupełnie udaje przez zakładanie kółek rolniczych i sklepików wiejskich Żydzi w powiecie jasielskim mieszkający, nie wyróżniają się niczem pod względem zwyczajów i obyczajów, od swoich współplemień-ców, zamieszkujących Galicyą zachodnią.

ROZDZIAŁ VII.

Obchody doroczne i rodzinne.

Adwent. Z pierwszą niedzielą adwentu milknie muzyka? ustają tańce z zakazu kościoła, bo św. Katarzyna (25. listopada) klucze pogubiła, św. Jędrzej (30. listopada) klucze znalazł, zamknął skrzypce zaraz. Natomiast oddają się mieszkańcy powiatu jasielskiego skupieniu, uczęszczają na roraty, gotują się przez Sakramentu Pokuty i Ołtarza do godnego obchodzenia Świąt Bożego Narodzenia. Wieczorami śpiewają pieśni adwentowe. Dnia 13. grudnia przypada św. Łucyi. Według mniemania niektórych, w tę noc jadą czarownice na pociaskach i ożogach na granice wsi. Pociaski, osmarowane maścią czarodziejską, zamieniają się w konie. Na granicy wyprawiają czarownice bankiety z dyabłami. Jest przysłowie: św. Łucya dnia przerzuca, jakoby od św. Łucyi przybywało dnia. Od św. Łucyi uważają ludzie, jakie są dni do Bożego Narodzenia i według tych dni prognostykują, jakie będą miesiące w roku następnym.

85

i wodzie.

Wilia. Wilię przepędzają, poszcząc cały dzień o chlebie uwijają się skrzętnie, by porobić przygotowania do następujących świąt. Gospodynie zajmują się pieczeniem, gotowaniem, uporządkowaniem domu ; gospodarze rżną słomę na sieczkę, rąbią drzewa (wszędzie). W niektórych miejscach, zaraz dodnia, we wilię, schodzą się krewni, kumowie, sąsiedzi, łamią się opłatkiem i składają sobie życzenia (Harklowa, Tarnowiec). Życzenia te powtarzają przy kieliszku, który wychylają jedni do drugich. Raczą się dalej przekąską, którą sta-nawi świeży chleb (Tarnowiec), albo chleb z cebulą, w oleju smażoną (Harklowa). Na odchodnem składają sobie życzenia ponownie, by Pan Bóg pozwolił doczekać, by się znowu mogli zejść w drugą wilię (Harklowa).

W Gliniku polskim wszyscy się myją w wodzie, do której wrzucają pieniądze srebrne, aby byli zdrowi jak pieniądze. Później uważają, kto najpierw przyjdzie z obcych do domu, czy mężczyzna, czy kobieta. Jeśli pierwszy przyjdzie mężczyzna? to w tym domu cały rok będzie szczęście, jeśli kobieta, to nieszczęście. Gdy przyjdzie pora śniadania, zasiadają do stołu, połamawszy się przedtem opłatkiem i napiwszy nieco wódki. Śniadanie składa się z chleba. okraszonego cebulą z olejem i suszek (owoców suszonych), gotowanych jeszcze dnia poprzedniego. Po śniadaniu rozchodzą się wszyscy do swych robót i nic nie jedzą aż do kolacyi czyli obiadu wilijnego. We Wró-blowej łamią się zaraz zrana opłatkiem i jedzą śniadanie, składające się z barszczu i chleba. W Sieklówce zjadają koło południa małą kromkę chleba z solą lub olejem i parę pieczonych ziemniaków. W dniu tym uważają bardzo na zachowanie się każdego, szczególniej dzieci, gdyż jakim kto jest we wilię, takim będzie przez cały rok. (Glinik i Jasło). Gdy które z dzieci zostanie ukarane w tym dniu, to będzie karane przez cały rok. Na każdą czynność zważają, aby im się powiodła, nadto niewiele pracują, by cały rok nie pracowali, natomiast udają się uciesze i zabawom, aby cały rok był dla nich wesoły. (Jasło). Gdy noc zapadnie i gwiazdy ukażą się na niebie, przynoszą przed obiadem do domu wiązankę słomy owsianej, którą kładą na środku izby i małą wiązkę słomy żytniej długiej, którą stawiają gdzieś w rogu i kilka snopów jęczmienia, owsa, prze-

Kiedy już wszystko do wieczerzy przygotowane i wszyscy są gotowi, klękają do pacierza i modlą się, dziękując, że im Pan Bóg pozwolił doczekaó szczęśliwie wilii i prosząc o doczekanie przyszłej wilii. Teraz matka rodziny rozdziela opłatki a wszyscy łamią się nimi, życząc sobie wszelakiej pomyślności (powszechne). Zanim zasiędą do stołu, zamykają drzwi domostwa, aby przypadkiem nie wszedł ktoś nieproszony, bo gośó w korzuchu ma przynieść na cały rok wrzody. (Jasło.) Osób powinno być do pary, jeżeli gdzieś nie ma do pary, to zapraszają z innych chat. (Brzyszczki.) Na miejsce, na którem ma stać misa z jedzeniem, kładą na krzyż dwa kolorowe opłatki (Glinik polski), lub jeden opłatek (powszechne), aby wnioskować o przyszłym urodzaju. Jeśli opłatek przylepi się do misy, to ten gatunek zboża lub ten gatunek jarzyny uda się na przyszły rok (powszechne). Wieczerze jedzą przy zapalonych jednej lub więcej świecach. Potrawy są: barszcz z grzybami z chlebem lub struclą, kasza, kapusta, groch, ziemniaki, jagły, paluszki, pierogi ze śliwkami lub powidłem, a na ostatnie danie gotowane suszone owoce (Sieklówka), albo też: żur owsiany z grzybami, kapusta, groch polny, fasola, pęcaki, kasza, ziemniaki, śliwki, wreszcie kluski, wszystko to suto olejem okraszone (Harklowa); albo też: barszcz z grzybami, kapusta, ziemniaki, groch (przy tej potrawie wołają, pukając w okno: Wilku, chodź do grochu, jak nie przyjdzież do grochu, to nie chodź do roku), marchew, kluski, pierogi, kasza tatarczana ze śliwkami. (Glinik.)

nicy, które kładą pod stołem. Jedną wiązankę słomy stawiają za łóżko i tę nazywają wilkiem. Na stół sypią mieszaninę zboża z każdego gatunku po trosze, aby się to wszystko rodziło. Na to kładą siano, przykrywając je białą chustą. (Glinik i Warzyce).

Do obiadu zasiadają według wieku. Na pierwszem miejscu siedzi gospodarz i gospodyni. Jeśli gospodarstwo mają jeszcze rodziców, to im ustępują pierwszego miejsca. Dzieci siadają na najniższych miejscach. (Tamże.) W czasie wieczerzy uważają na cień, czyj najdłuższy, to tego życie najkrótsze, a czyj najkrótszy, to tego życie najdłuższe (Harklowa), albo eż czyj cień dłuższy, ten dłużej będzie żył, czyj cień krótszy

ten króciej, a kto niema cienia, ten w krótkim czasie umrze (Jasło). Gdy jedzą obiad, wstrzymują się od picia wody, gdyż ten, któryby pił wodę, cierpieó będzie pragnienie wielkie w czasie żniwa. Przy końcu obiadu wychodzi dziewczyna i łyżką, którą jadła obiad wilijny, uderza we drzwiczki chlewu. Jeśli trzoda zaraz się odezwie, dziewczyna raduje się, że do roku zamąż pójdzie (Harklowa). Po obiedzie wszyscy klękają i modlą się.

Zwyczaje po obiedzie wilijnym. Po modlitwie, chłopcy biorą słomę żytnią, stojącą w rogu i wbijają w tragarz. Im więcej dźbeł utkwi w tragarzu, tem więcej spodziewają się kóp zboża w lecie. (Glinik, Wróblowa i Harklowa). Następnie robią powrósła, któremi obwiązują drzewa owocowej aby obrodziły, krzycząc przy tem hop ! hop ! W niektórych miejscach uderzają o drzewa w sadach, grożąc im, że jeśli nie będą rodzić, to ich każą wyciąć. Dziewczęta biegną zaraz po wodę do studni, gdyż we wilię, woda niekiedy przemienia się w wino. Następnie zbierają ostatki z obiadu i dzielą na dwie części: jednę dają psu i tę dają na ostrzu tasaka, aby pies był zły, drugą zachowują dla krów na dzień następny. (Glinik.) Nazywa się to kolęda dla bydła. (Brzyska.) Gdy psa napasą, puszczają go na pole, a szczując patrzą, w którą stronę pies pogoni, gdyż z tamtąd ma przyjść kawaler dó dziewczyny. Do dojenia ubiera się dziewczyna w kożuch chłopski, który obraca do góry włosem i na wdziewa czapkę, a najchętniej czerwoną, aby czerwone były cielęta. (Glinik polski.) W Harklowej mniejsze dziewczęta podskakują do strzechy i wyrywają źdźbła. Ile ździebeł wyrwie, tyle lat czekać będzie na wesele. Jeśli przypadkiem wyrwie całą kiczkę, to płacze, gdyż to oznacza stare panieństwo lub śmierć. W Bieździedzy dziewczęta starsze idą do drewutni i nabierają naręcze drzewa bez rachunku; przyniósłszy do izby, rachują je, jeśli wypadnie liczba parzysta, wyjdzie tego roku za mąż, nieparzysta zasmuci ją, że jeszcze się nie wyda. Ciekawe, skąd kawaler przyjdzie, wychodzą i wołają, skąd pies się odezwie, skąd echo odpowie, stamtąd przyjdzie kawaler.

We wilię wieczór starsi rozbierają cebulę na 12 części, dając każdej łupinie nazwę miesiąca jednego i nasypują na

Boże Narodzenie. Dzień ten sprowadzają wesoło, ale w kółku rodzinnem, dzieląc go między kościół i dom rodzinny. Ustają wszelkie odwiedziny, choćby najbliższych krewnych, a już za wyrzutka byłby ten nazywany, ktoby się odważył w dniu tym wstąpić do karczmy, choćby po tytoń lub po zapałki. W dniu tym nie zamietają cały dzień, a rano podpalają drzewo nie słomą, ale święconem zielem (Glinik). Zrana dają bydłu tak zwaną kolędę. W dniu tym jedzą na śniadanie mleko warzone lub kawę ze struclą, a na obiad starają się o mięso (powszechne). W Żurowej, na Boże Narodzenie wieczór nie świecą, ale się zawczasu kładą spać.

niej soli. W której łupinie sól zamieni się w wodę, ten miesiąc będzie słotny. Wieczór cały od obiadu aż do Mszy północnej, zabawiają się jak najweselej, śpiewając kolędy, grając w karty, a to w orzechy. (Kołaczyce, Jasło.) Gospodyni myje dzieciom i sługom głowy. (Brzyska, Glinik.) We Wróblowej myją się w ciepłej wodzie, kładąc na dno pieniądze, by sobie zapewnić szczęście na dalsze życie. Obecnie rozpowszechniły się po wsiach powiatu jasielskiego Boże drzewka, które matki dzieciom sprawiają i ozdabiają w orzechy, jabłka, łańcuszki z kolorowego papieru. (Szebnie, Bierówka, Warzyce.) Przy drzewku tym śpiewają kolędy. W niektórych miejscach chłopcy i młodsi gospodarze zatrudniają się do Mszy północnej płataniem figlów. Wynoszą ze sieni żarna, rozbierają wóz i kładą go na dachu. Jeśli im się to uda uczynić niespostrzeżenie, sprawia to im wielką uciechę i prorokują sobie szczęście na przyszłość (Harklowa). Przed północą spieszą na Mszę św. północną.

Święty Szczepan. W uroczystość św. Szczepana poświęcają kapłani owies. Owsem tym rzucają na siebie chłopcy; nie oszczędzają jednak przytem dziewcząt. Jak pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia był poświęcony życiu domowemu i kościołowi, tak drugi dzień jest wielce urozmaicony. Jak wspomnieliśmy, przez Boże Narodzenie nie zamiatają całkiem śmieci. Otóż bardzo rano (dodnia) młodzieńcy, kawalerowie, wybierają się na śmiecie, szczególnie do tych domów, gdzie są dziewczęta, z któremi mają zamiar się żenić. Jeśli kawaler znajdzie dom, w którem śmiecie nie są zamiecione, musi dzie-

— 89

wczyna płacić napitek i zmuszają ją, by wobec nich zamiatała izbę. Czynności tej towarzyszą śmiechy i żarty (Parafia sze-bieńska). Niekiedy dziewczyna umyślnie czeka ze śmieciami) jeśli się spodziewa przybycia tego chłopca, do którego ją serce ciągnie; przybycie bowiem jego oznacza, iż jej płaci wzajemnością (Brzyska). W Czeluśnicy i w Niepli był zwyczaj, że jeśli dziewka zaspała i nie wymiotła śmieci z izby, robił to za nią parobek i przyprowadzał do izby konia. Za tę sztukę musiała mu dziewka postawić kwartę wódki. Gdy dziewka wcześniej wstała i śmiecie wymiotła, to parobek płacił kwartę wódki. Działo się tylko w tych domach, gdzie była dziewka i parobek. To samo działo się dawniej w Gliniku polskim. Niekiedy stawiają we drzwiach bałwana, zrobionego ze słomy. Na św. Szczepan raniutko owiązują gospodarze w Brzyskach drzewo owocowe powrósłami ze słomy, na której przez pierwsze święto leżała strucla lub kołacz, a to w tym celu, aby zmusić drzewo do wydawania owoców. Także tego dnia rano posypują na pola, zwykle, mniej urodzajne, zmiotki ze stodoły w kształcie koła, a to dlatego, aby pole lepiej rodziło. Nazywa się to dać polu kolędę (Brzyska). Siano ze stołu dają bydłu i koniom, a zboże kurom. Po miastach w pierwszy dzień Bożego Narodzenia, a po wsiach na Nowy Pok i na Trzech Króli, chodzą dzieci po tak zwanych szczodrakach. Otóż w Jaśle był taki zwyczaj w dawniejszych czasach: od samego poranku w dzień Bożego Narodzenia, dzieci uboższych mieszczan chodziły gromadkami od domu do domu i śpiewały kolędy, lub deklamowały różne wiersze, jak n. p. :

Piękna lilia w ogrodzie zakwitła,

A Panna Marya Jezusa wita.

Witam Cię, Jezu, proszę na śniadanie.

Będzie rybka z miodem, nie umorzy głodem,

I kapłon pieczony, niech będzie chwalony.

lub też :

Byłem- (am) w kościele,

Widziałem- (am) wesele,

Jak Panna Syna porodziła,

W pieluszki powiła.

A ja te pieluszki noszę I państwo o kolędę proszę.

Poczem bywały obdarowywane już to pieniędzmi, już to rozmaitemi ciastami. Jeżeliby w którym domu taka gromadka nie była choó skromnie obdarzona, to wychodząc śpiewają:

Jeżeli nam nic nie dacie, nic nie dacie,

Wielki cud uznacie,

Wielki cud uznacie,

bis.

Miski, garczki wytłuczemy Co na pułkach macie.

a następnie wyszedłszy, zasypy wały kulkami śniegowemi drzwi wchodowe na znak, że nic nie dostali, aby następna gromadka je ominęła.

W Gliniku polskim chodzą po szczodrakach w dzień św. Szczepana i dlatego nazywają ich Szczepanami. Są to mali chłopcy, którzy rzucając owsem mówią: „Na szczęście, na zdrowie, na ten św. Szczepan, a za to dostają kawałek chleba lub placka, albo parę centów. W parafii szebieńskiej Szebnie, Zimnawoda, Niepla, Chrząstówka i w całej okolicy chodzą po szczodrakach na Nowy Rok. Zbiera się gromadka dzieci i stojąc w sieni, śpiewają jakąś kolędę. Obdarzają ich za to małemi bocheneczkami chleba zwanemi szczodrakami, które umyślnie w tym celu pieką, albo kawałkiem chleba, lub paru centami. W ostatni dzień starego roku spieszą na nieszpory, by Panu Bogu podziękować za rok spędzony. Na Nowy Rok niema żadnych zwyczajów, tylko składają sobie wzajemnie życzenia. Na Trzech Królów święcą złoto, kadzidło i mirę, albo zamiast miry kredę. Kredą tą piszą na drzwiach litery : K. M. B. i rok, jaki się rozpoczął.

W Brzyskach jest taki zwyczaj :

W dzień Trzech Królów chodzą po wsi parobczaki, a także biedacy, tak zwani „draby“. Każdy z nich przewraca kożuch na wierzch futrem i tak na siebie wdziewa, przewiązuje się powrósłem, na głowę kładzie czapkę słomianą, twarz czerni węglem. Chodzą też dzieci „po szczodrakach“. Na ten dzień gospodynie przygotowują bochenki podłużne, małego chleba „szczodraki“, ale częściej pieniądze. „Drab“ lub „szczodrak“ przyszedłszy do gospodarstwa jakiegoś, pochwali najsamprzód Pana Boga, poczem wypowiadają lub wyśpiewują:

„Puść pon gospodoz, puść,

Bo ci wbiję w głowę gwóźdź ;

Bo mi wiatr w uszy wieje,

A drugi się ze mnie śmieje.

Nie weznę ci krowy ani kozy,

Bo mi się do torby nie włoży.

Na szczęście, na zdrowie na ten Nowy Rocek Zęby was tu Pon Bóg zachował od cerwonych mrocek Bo to są złe rzecy,

Pokąsają ciało i plecy.

Z chyża, z chyża,

Bo się nam spieszy do świętego Krzyza Jeszcze mom siedem wsi obyść Do klasztoru na Mszę zajść.

Powiadała nom Świnia,

Żeście zabili jej syna,

Na gnoju kłaki, w kumorze znaki.

Kolędecka nasa, jeśli łaska wasa.

O wołową nerkę i o tłustą spyrkę.

A dajcie nom pilno,

Bo nom w nóżki zimno:

Jeden nagi, drugi bosy,

Ten bez spodni, co wór nosi.

A cy dos, cy nie dos,

To choć ze mną pogodos.

Piekliście tu szczodracki, bochnacki,

Moja pani gospodyni.

Jak nie dacie szczodrocka,

Dejcie chleba klin,

Zapłaci wom som Pon Jezus I ten święty Jon.

Wliź na faskę, zdejm kiełbaskę,

Wliź na półkę, zdym gomółkę.

Dejcie mi też gornusecek masła,

Zęby wasa wyszcyrycha (córka)

Tej jesieni za maz posła.

Dejcie mi tez gorsteckę grochu,

Będę gotował zonie po trochu.

Na szczęście, na zdrowie,

Na ten Nowy Rocek

Żeby wos tu nie bolała głowa, ani bocek.

Pozbywejcie biednego pachołka,

Żeby wom nie porwoł co z kołka.

W Nowy Rok, równo ze świtem, chłopcy przebrani za drabów lub szczodraków, chodzą z życzeniami od chaty do chaty. Cały kostyum tych drabów zrobiony ze słomy, twarz sadzą pomazana, na plecach torba, w ręku kostur. Przemowę swą wygłaszają już w sieni, a brzmi ona: Jeszcześmy byli za górą, jakeście pani gospodyni patrzyli na nas dziurą, „Puść, puśó, pani gospodyni, pilno, bo nam też tu bardzo zimno“. Przemowy w tjun guście bywają często dość długie, czasem nieprzyzwoite i rubaszne. Skoro gospodyni drzwi otworzy, pochwalą Pana Boga i życzą szczęścia, zdrowia na ten Nowy Roczek — by ich Pan Bóg zachował od czerwonych mroczek. — Następnie przechadzają się po izbie, wygłaszają mniej lub więcej śmieszne koncepta, które zwykle kończą się przemówką do datku: „Pozbywajcie, pozbywajcie biednego pachołka, żeby wam co nie zginęło z kołka“. Jeśli zaś wiedzą, że na święta zabito wieprza, przemawiają się: „Mówiła nam Świnia, żeście zabili jej syna, a widzimy znaki, bo są na gnoju kłaki“.

Począwszy od Nowego Roku, a gdzieniegdzie od Trzech Królów, chodzą z turoniem, z kozą, konikiem, ze szopką i gwiazdą. Konik ma łep koński, turoń ma łep zrobiony z połowy pniaka, do łba są przyczepione proste rogi, czerwone płatki na łbie oznaczają oczy. Druga połowa pniaka służy za szczękę i jako zęby są przybite dwie podkówki. U szczęki jest przyczepiona broda konopna i mały dzwonecnek, do łba jest przymocowana derka, pod którą schowany jest chłopak, który zgarbiony tworzy jakby tułów torunia Koza jest tak samo urządzona jak turoń, tylko łep jest kozi. Podczas gdy turoń nie wydaje żadnego głosu, to koza beczy. Gwiazda jest to obręcz ze sita lub przetaka, do której przyczepionych jest kilka piramidek, mających przedstawiać promienie gwiazdy. Przednią stronę tej gwiazdy stanowi papier napuszczony tłustością, na którym nalepione są obrazki, przedstawiające narodzenie Pana Jezusa, Aniołków, pasterzy. Wewnątrz świeci się świeczka, która oświeca całe przeźrocze. Szopka jest urządzona, jak zwyczajnie szopki w Polsce. Tak konikowi, turoniowi,, gwiaździe jak i szopce, towarzyszą muzykanci. Skoro towarzystwo to dramatyczne przybędzie do jakiego domu, staje przed drzwiami, zaczyna przy wtórze muzyki śpiewać kolędy. Wtedy gospodarz, czy gospodyni otwierają drzwi od izby i zapraszają do środka. Konik, koza, turoń popisują się skokami, tańczą, zdychają, odpowiadają kiwaniem głowy na zadane pytania. Po przedstawieniu i kolędach rozpoczynają się tańce, gdyż na głos muzyki nazbiegało się dość młodzieży i nie brak tancerzy i taneczuic.

Po uroczystości Trzech Królów przychodzą słudzy na nowe służby. Słudzy nie odchodzą bezpośrednio na nową służbę, ale idą wprzód do rodziców lub do krewnych, wypoczywają, naprawiają sobie odzienie, odwiedzają znajomych i krewnych. Jeśli która służąca z gniewem opuszcza poprzednią służbę, to kiedy już po raz ostatni wychodzi z domu gospodarstwa, nie zamyka drzwi rękami ale tjdkiem, żeby gospodyni nie dostała sługi. Zwykle słudzy, odchodząc ze służby, żegnają się z gospodarstwem, dziękują za służbę i przepraszają. W niektórych miejscowościach gospodarz sam idzie po parobka, a gospodyni po dziewkę do domu rodziców lub na dawną służbę. Sprowadzonego sługę goszczą.

Święto Matki Boskiej Gromnicznej. W Święto to poświęcają kapłani gromnice, t. j. świece, zrobione z żółtego wosku. Świece te robią cechmistrze wioskowi na zamówienie lub też kupują je wieśniacy na targach. Gromnice ob-wijają zwykle w papier biały lub kolorowy, albo w wstążki. Kiedy kapłani je poświęcą, niosą je do domów i tam wypalają niemi krzyże na tragarzach. Gromnice zgodnie z celem, dla którego je kościół katolicki poświęca, zapalają w czasie burzy, błyskawic i dają do ręki konającemu. Z uroczystością Matki Boskiej Gromnicznej łączą przepowiednie; „Jak na Grom-

niczną mróz, ładuj chłopie wóz, a gdy na Gromniczną z dachu ciecze, to się długo zima powlecze“. Począwszy od Gromnicznej, przestają śpiewać kolędy. Trzeciego lutego wypada św. Błażeja, biskupa i męczennika. W dniu tym poświęcają kapłani jabłka, prosząc P. Boga, aby ci, którzy ich będą używali, zachowani byli od bólu gardła. Od uroczystości Trzech Królów aż do Matki Boskiej Gromnicznej kapłani, zwykle wikarzy, chodzą po tak zwanej „kolędzie“. Jest to dawny zabytek nakazanych przez synody polskie odwiedzeń parafian przez duszpasterzy. Wybierano zimę, jako porę kiedy wszyscy byli w domu. Kapłani pouczali dzieci pacierza i prawd wiary, wypytywali się o stosunki domowe, upominali błądzących, dawali dziatkom upominki, zwykle w obrazkach. Za to wdzięczni parafianie składali jakiś datek, czy to w zbożu, czy to w pieniądzach. Zwyczaj i sposób odbywania kolędy pozostał po dziś dzień ten sam. Dzień kolędy jest dniem uroczystym dla całej wsi, a pominięcie którego domu i nie odwiedzenie jego mieszkańców, jest uważane za wielką karę. Kapłanowi towarzyszą zwykle: organista i kościelny lub grabarz, a przyjście kapłana zapowiadają dwaj chłopcy w komeszkach z dzwonkami (parafia szebieńska). — 21. stycznia przypada św. Agnieszki. O tej Świętej mówią : Św. Agnieszka, wypuści skowronka z mieszka. 5. lutego przypada św. Agaty. W uroczystość tej Świętej niosą do poświęcenia do kościołów chleb, sól i wodę. Chleb zjadają przed innym parkanem, a sól i wodę zachowują, by niemi w czasie pożaru zarzucić ogień, by się dalej pożar nie szerzył. Czynią to dlatego, że według pobożnej legendy kościelnej, welonem św. Agaty powstrzymano wybuch wulkanu Etny, na wyspie Sycylii. — 6. lutego przypada św. Doroty. Od tego dnia spodziewają się ciepła, bo mówią: „Po św. Dorocie, już schną chusty na płocie“. Czas od Bożego Narodzenia do środy po-pielcowej, nazywają zapustem, a ostatnie trzy dni przed środą popielcową, nazywają dniami szalonymi, albo zapustnymi, albo ostatkami. Dawniej były w te trzy dni tańce i muzyki po karczmach; teraz jednak, dzięki żarliwej pracy duchowieństwa, spokojnie przechodzą, Z dawnego zwyczaju został ten zabytek, że się w tych dniach wzajemnie goszczą, zwyczajnie słoniną gotowaną, krajaną w małe kawałki, kiełbasą, tak samo przyrządzoną, przytem piją wódkę, piwo lub herbatę. W ostatki nie prządą kądzieli,⁻ aby ziemniaki i len nie zarastały chwastami.

poważna zaduma przebija

Wielki post. Wstępną środę udają się do kościoła, by im kapłan posypał głowy popiołem. Ustają wszelkie muzyki, wesołe światowe piosnki, się na obliczu każdego. Dawniej był zwyczaj, że po mięsie zapustnym płukano zęby w karczmie napitkiem ; zwyczaj ten prawie ustał. Wstępną środę przypinają starym pannom i kawalerom klocki. Pogoda popielcowa świadczy, jaka będzie wiosna. Jeśli środa popielcowa jasna i pogodna, to i wiosna będzie pogodna i jasna. Jeśli środa popielcowa pochmurna, to i wiosna będzie pochmurna; jeśli w środę popielcowa pada śnieg lub deszcz, to wiosna będzie mokra i deszczowa. Wstępny czwartek świadczy, jakie będzie lato, piątek, jaka będzie jesień, sobota, jaka będzie zima. Przez cały wielki post poszczono dawniej tak surowo, że nawet z nabiałem nie jedzono. Niektórzy suszyli wszystkie piątki wielkiego postu t. j. nie jedli nic gotowanego, tylko chleb ze solą i olejem i pieczone kartofle. Obecnie, po wielu wsiach, korzystają z dyspenz, udzielonych przez ks. biskupa, a ogłaszanych w ostatnią niedzielę zapustną. Uczęszczają na nabożeństwa wielkopostne t. j. na Gorżkie żale, czyli Pasye i na obchód Drogi Krzyżowej. Gor-żkie żale odprawiane bywają przez wszystkie niedziele wielkopostne i wielki piątek. Stacye Drogi Krzyżowej, albo w niedzielę zaraz po sumie, albo w każdy piątek po południu. W wielkim poście, albo w czasie wielkanocnym, odprawiają wszyscy spowiedź wielkanocną i przystępują do komunii św.

Niedziela kwietnia. W kwietnia niedzielę, zwaną także niedzielę palmową, przynoszą do poświęcenia palmy. Do robienia palm używają: kwiatu szuwaru, rosnącego na stawach, gałązek wierzbowych i jałowcowych, wiążą je razem, zatykają na drążki, obwiązują batogami i niosą do kościoła. Taka palma będzie miała nieraz 4 metry wysokości (parafia szebieńska). Po poświęceniu obchodzą z nią trzy razy dom i uderzają po trzy razy o każdy węgieł, aby nie było pcheł, much i innego robactwa, poczem omiatają nią krowy, aby się ich zaraza nie chwyciła i w stajni ją zostawiają, dla zabezpieczenia bydła od zarazy. Miejscami, każdy z domowników połyka po jednej, tak zwanej bazi, t. j. pączku z gałązek wierzbowych, aby nie miał bólu gardła. (Parafia szebieńska.) Bagniętami kadzą podczas grzmotów, błyskawic i gradu. Palmą posługują się pastuchy, kiedy wyganiają bydło po raz pierwszy na pole. Również batoga, którym była palma związana, używają do tego samego celu. W Wielki czwartek, kiedy dzwonią na „Gloria“ dzieci biegają trzy razy koło domu i dzwoniąc kluczami wołają: „Myszy, szczury uciekajcie z dziury“. Dzieci, szczególniej chłopcy, mając porobione kłapotki, grzechotki i grzechoczą niemi wołając: Na południe, na ciemną jutrznię przez trzy dni Wielki Czwartek, Piątek i Sobotę, kiedy we dzwony nie dzwonią. Niektórzy starsi poszczą bardzo surowo, bo zjadłszy we czwartek wieczerzę, już nic nie jedzą, aż do Wielkanocy do śniadania. Wielki Piątek jest dniem rozpamiętywania męki P. Jezusa. Udają się wtenczas do kościoła wszyscy, a w niektórych miejscowościach, n. p. w Bieździedzy, całkiem wstrzymują się od robót. Zrana i popołudniu spieszą do kościoła, W tym dniu ubierają matki dzieci swoje w odświętne szaty, dają im drobną monetę do ręki i dziecko posuwa się wraz z matką na kolanach od wielkich drzwi aż do miejsca, gdzie wizerunek P. Jezusa jest złożony do Aduracyi. Dziecko całuje rany P. Jezusa i składa ofiarę do skarbonki. (W całym powiecie). W Gliniku polskim dają w Wielki Piątek koniom zrana chrzan. W Wielką sobotę spieszą gospodarze i dzieci, by poświęcić wodę. Poświęconą wodą kropią w Wielką Sobotę zabudowania, a w Świąteczny Poniedziałek dodnia pole. (W całym powiecie). W Wielką Sobotę przygotowują gospodynie pieczywa i mięsiwa do święcenia. Matki, albo starsze rodzeństwo, robią dla młodszych dzieci pisanki. Obecnie jest zwyczaj w parafii szebieńskiej, że matki kupują swym dzieciom malutkie koszyczki i baranki. Do robienia pisanek używają wosku, który topią i zamaczawszy w roztopionym wosku drewniany, zakończony sztyfcik, robią gwiazdki lub inne ozdoby, potem kładą jaja do garnuszka, w którym gotują albo pszenicę, (pisanka zielona), lub farbę karminu lub inną. I stosownie do tego są pisanki ; albo zielone, fioletowe, lub czerwone. Kiedy kapłan święci święcone, gromadzą się licznie dzieci od trzeciego, czwartego do dziesiątego roku, wraz z matkami, albo ze starszem rodzeństwem. Każde z nich niesie albo chleb, albo malutki koszyczek, w którym ma baranka zrobionego z ciasta, a kupionego w kramie, parę pisanek i chrzan. Święcone składa się powszechnie : z jaj, chleba pszenicznego, czyli tak zwanej paski, chleba żytniego, gotowanej słoniny, kiełbasy, sera, masła, soli, octu, chrzanu, wina. Święcone obnoszą trzy razy naokoło domu, aby był dostatek chleba (Glinik polski), — aby szczurów nie było (Bieździedza).

Wielka Niedziela. We wsiach, w których są kościoły parafialne, już od północy biją z moździerzy, bębnią w bębny. W niektórych miejscowościach (Kołaczyce) przez całą noc śpiewają w kościele pieśni nabożne przy grobie P. Jezusa. Wszyscy bardzo wcześnie przybywają do kościoła, ubrani odświętnie, by wziąć udział w rezurekcyi i we Mszy św. Trudno opisać, jaka radość przebija się na obliczach obecnych w kościele, gdy wśród morza światła, bicia w dzwony, strzelania z moździerzy wznosi się z tysiąca piersi radosna, a tak starodawna pieśń : „Przez Twoje św. Zmartwychwstanie“, a potem „Wesoły nam dziś dzień nastał“. I jest to rzecz zupełnie naturalna. Lud, który wśród czterdziesto-dniowego postu rozpamiętywał gorżką mękę Zbawiciela Pana, który w Sakramencie Pokuty oczyścił sumienie swoje, który zasilił się Najświętszem Ciałem P. Jezusa, który w Wielki Piątek i Sobotę oddawał P. Jezusowi w grobie złożonemu cześć i uwielbienie, cieszy się i raduje z P. Jezusem Zmartwychwstałym, bo spodziewa się zmartwychwstania na żywot wieczny. W czasie rezurekcyi uważają na to i twierdzą, że ta kobieta, która nie obejdzie z procesyą trzy razy koło kościoła, jest czarownicą. Po rezurekcyi spieszą do domu, by się podzielić święconem jajkiem. Dzieląc się niem, składają sobie wzajemnie życzenia. Przy tern uważają, ażeby najmniejsza cząstka jajka nie upadła na ziemię. Święcone w niektórych miejscach jedzą zaraz z rana, w innych dopiero w południe. Przed święconem zjada każdy raz chrzanu, aby zakosztować gorżkiej męki P. Jezusa. Skorupki z jaj święconych wynoszą na grządki zasiane rozsadą, ażeby się gąsienice nie wiązały. Kości rzucają do stawów, aby żaby nie skrzeczały. Psu i kotu nie dają święconego. Po śniadaniu spieszy młodzież płci obojej, po większej części w nowych strojach, do kościoła na sumę. Zwykle starsi idą na rezurekcyę, a młodzież na sumę. Przy kościołach strzelają z moździerzy, przy domach zaś po drogach młodzieńcy strzelają z pistoletów. W Niedzielę Wielkanocną nie kładą się spać po obiedzie, boby ich w ciągu roku okradł złodziej. Drugi dzień Wielkanocny obchodzą również pobożnie, w świętej radości. W dniu tym odprawiają wierni, pod przodownictwem swych kapłanów, procesyę zwaną „Emaus“, do kaplicy lub na cmentarz, na pamiątkę, jak P. Jezus z dwoma uczniami szedł do miasteczka Emaus i dał się im poznać. W dniu tym, jak powyżej wspomniałem, gospodarze zanim się ptaszki pobudzą, pokrapiają święconą wodą pole swoje. W drugi dzień świąt zapraszają się i goszczą. W ubiegłych wiekach był zwyczaj w Czeluśnicy i w Tarnowcu, że młodzieńcy w drugi dzień świąt chodzili od drzwi do drzwi ze śpiewem, niosąc krzyż P. Jezusa; dostawali za to pieczywo i jaja 9-Na Wielkanoc młodzieńcy dorośli chodzą po domach, w których są dziewczęta i proszą o pisanki, ale wtedy zamiast pisanek dostają wodolanie.

Święta od postu do adwentu. Świętego Macieja przypada 24. lutego. Powiadają o tern święcie: Św. Maciej zimę traci albo ją bogaci t. zn., że dzień ciepły na św. Macieja przepowiada rychłą wiosnę, a śnieg i zimno przepowiadają, że się zima jeszcze przeciągnie. — 10. marca przypada 40 Męczenników; mówią o nich: Czterdziestu Męczenników jakich, 40 dni potem takich. Jeśli tego dnia jest przymrozek, przepowiadają, że będzie 40 przymrozków. — 12. marca przypada św. Grzegorza, o święcie tern mówią: „Na św. Grzegorza, idą lody do morza“. Jeżeli wiele kry zostaje na brzegach, powiadają, że to świadczy na urodzaj. — 19. marca przypada św. Józefa. O tern święcie mówią: „Św. Józek wiezie biały wózek“. Mówią, że na św. Józefa przylatują bociany. — 25. marca Zwiastowanie Najświętszej Maryi Panny. O tern święcie mówią: że przylatują jaskółki. Mówią, że ile razy w marcu są mgły, tyle razy będą w lecie wylewy. — 23. kwietnia przypada św. Wojciecha. Zwykle już trawy i zboża pięknie rosną, dlatego też mówią; „Na św. Wojciecha jest w polu uciecha“. Jeśli na

l) „Lud“ Organ Tow. ludoznawczego T. XI. zesz. str. 88.

św. Wojciecha pada deszcz, to będzie wiele mleka. W dni krzyżowe biorą udział w procesyach, odprawianych do krzyżów, błagając P. Boga o urodzaje i oddalenie klęsk elementarnych. W dnie te nie przędą, by grady nie biły. — Biorą również udział w procesyi odprawianej w dzień św. Marka. O św. Marku mówią : „Św. Marek rzucił do wody ogarek“. — Przez cały miesiąc maj spieszą do kościoła na Nabożeństwa majowe, odprawiane ku czci N. M. P. Inni gromadzą się po dworach lub przy przydrożnych kaplicach i krzyżach i śpiewają litanie i pobożne pieśni. W dzień Zielonych Świątek ubierają domy w zielone gałązki, a na podłogę rzucają szuwar. W niektórych gminach (Glinik polski) umajają młodzieńcy domy dziewcząt, z który miby chcieli stanąć na ślubnym kobiercu. We wszystkich miejscowościach smażą jajecznicę — pastuchy zaś urządzają sobie tę ucztę na polu. W Brzyskach czynią to w drugi dzień Zielonych Świątek. Starsi koniarze mają jeszcze do jajecznicy gorzałkę, kupioną za wyżebrane pieniądze. Przebierają się bowiem za cyganów i cyganki, przyodziewają się starymi łachmanami, spódnicami i chustkami i żebrzą na napitek. W Bieź-dziedzy tak postępują: Nagotowawszy jaja, obierają je i zjadają z chrzanem, trzymając w jednej ręce chrzan, a w drugiej jaja. Skorupki wtykają na patyki i wstawiają w kapustę, by jej nie niszczyły gąsienice i inne robactwo. Wodą, którą kapłani poświęcili w sobotę przed Zielonymi Świątkami, skrapiają pola. W Bieździedzy wylewają zaraz po poświęceniu do studzien, aby woda była dobra i zdrowa. Przysłowie jest powszechne: „Do św. Ducha nie zrzucaj kożucha, a po św. Duchu, chodź często w kożuchu“. — 15. maja przypada św. Zofii. Zwykle już oziminy, szczególnie żyta, wypuszczają kłosy, dlatego jest przysłowie: „Św. Zofija kłóseczka rozwija“. Na Boże Ciało i przez całą oktawę uczęszczają bardzo pilnie na uabożeństwa ranne i popołudniowe. Lud nazywa całą ośmiodniową uroczystość oktawami. W czasie oktawy zbierają zioła i robią wianuszki małe, które zawieszają w kościele. W ósmy dzień t. j. we czwartek, w oktawę Bożego Ciała, po nieszporach i po pro-cesyi kapłani poświęcają takowe. Lud zanosi je do domów i używa jako środka leczniczego w rozmaitych chorobach głowy, gardła, zimnie. Obłamują również gałązki leszczyny lub brze-

— 100 —:

ziny, z jakiej były zrobione namioty ołtarzowe na Boże Ciało i wstawiają do lnu i kapusty, aby ochronić od wszelakiej szkody.

8. czerwca przypada św. Medarda. — Jeśli w tym dniu pogoda, to będą pomyślne sianokosy i żniwa, a jeśli pada deszcz, to będzie 40 dni deszczu. Mówią bowiem: „Deszcz na Medarda, 40 dni szarga“. „Jak się Medard rozkwili, to będzie płakał do św. Matuli“ (t. j. do 16. lipca, Matki Boski Szkaplerznej). „A jak go Matula nie utuli, to będzie płakał do św. Urszuli“. — 16. czerwca przypada św. Wita. Przysłowie mówi: Św. Wit-słowik cytt. zn., że ptaszki przestają śpiewać. Pochodzi to stąd: Pyta się P. Bóg św. Wita: Wicie! jest pół ziarnka w życie? A św. Wit odpowiada: „Nie słyszę, Panie, bo ptaki śpiewają“. I dlatego P. Bóg zakazał ptakom śpiewać, a one posłuszne rozkazowi milkną od św. Wita. — 24. czerwca przypada św. Jana. I we wilię tego dnia i w samą uroczystość św. Jana palą sobótki. Wychodzą chłopcy i dziewczęta w pole, zapalają kiczki i tak ze zapalonemi biegają koło zbóż. Nazywają to opaleniem zboża, aby się nie śnieciło (Glinik polski). Gdzieindziej wołają: hu ! hu ! Rozniecają również na drogach ognie (powszechne). Nasadziwszy stare kiczki ze strzech na drążki, biegają miedzami pomiędzy zboża wołając : „Uęiekaj śnieciu, bo cię będę świecił“^ „uciekaj kąkolu, bo cię będę palił“. A skoro te miotły i kiczki się wypalą, zostawiają resztki spalone na miedzach, a sami wracają późno do domu. Gdzieindziej śpiewają hop! hop! sobótki ! Świeci mi się świeci, aby nie było w życie pomietlicy, a w przenicy śnieci. (Parafia szebieńska.) Hop ! hop ! palcie się kicze, by nie były pomietlice. Gdzieindziej : świecę ! świecę ! (palą świecę), aby nie było w zbożu pomietlice. U Łemków palą sobótki 6. lipca, krążą koło ognia i śpiewają. U Zamie-szańców (Oparówka) palą po drogach gałęzie, któremi w Zielone Świątki umaili domy. Używają do tego zwykle gałęzi lipowych. We wilię św. Jana o północy kwitnie paproć. Kto ten kwiat dostanie, to widzi wszystkie skarby zakryte i może z nich korzystać, ile sam zechce. Takie szczęście spotkało jednego Rusina, któremu się kwiat paproci dostał (raz) do krypcia. 29. czerwca przypada św. Piotra i Pawła. Jeśli w to święto pogoda, to i we żaiwa będzie pogoda, a jeżeli deszcz, to i na żniwa będzie deszcz. We wilię św. Piotra nie należy okopywać

— 101

kapusty, boby obsychała Lipiec jest miesiącem oczekiwanego żniwa, dlatego też mówią:

Lipiec, ostatek zboża ze skrzyni babo wypiecz.

Kiedy kwitnie bób i głóg,

To największy głód,

A kiedy mak,

To przednówku tylko znak,

2. lipca przypada uroczystość Nawiedzenia N. M. Panny. Lud nazywa to święto Matką Boską Jagodną, bo już jagody t. j. trześnie i wiśnie są dojrzałe. W uroczystość tę święcą róże, które zasuszają i używają do kadzenia. — 10. lipca przypada św. Felicyty i jej siedmiu Synów Męczenników. Lud nazywa ich siedmiu Braćmi śpiącymi. Jeżeli w ten dzień pada deszcz* to ziemniaki wcześnie podeschną i nie będzie na nich urodzaju. Na św. Jakóba powinny kopy stać w polu. Lud liczy czas począwszy od wiosny na tygodnie przed św. Jakóbem i mówi n. p.: w 20. tygodniu przed św. Jakóbem, 19. i t. d. Przed św. Jakóbem nie wolno siać rzepy, bo będzie gorżka. — 26. lipca św. Anny, o której lud mówi:

Od św. Hanki, chłodne wieczory i ranki.

Szczęśliwy, kto na św. Annę, upatrzy sobie pannę.

Na św. Wawrzyńca, na pamiątkę jego męczeństwa na rozpalonej kracie, święcą masło. Mówią zaś: Na św. Wawrzyniec, przez pola gościniec, t. j. ponieważ pozbierano zboże, więc można jeździć przez pola. — 15. sierpnia przypada uroczystość Wniebowzięcie N. M. Panny, którą to uroczystość nazywa lud uroczystością M. B. Zielnej, bo w tę uroczystość przynoszą do poświęcenia rozmaite zioła i wieńce zrobione z pszenicznych, wybieranych kłósek. Przywożą je na wozach, zaprzągniętych zwj^kle w cztery konie, na około wieńca stoi koło literek tyle dróżek, ile się ich zmieścić może, woźnica objeżdża koło kościoła bijąc z bata. Po poświęceniu wracają do domu i zanoszą poświęcony wieniec do dziedzica. Przynosząc, śpiewają następującą piosnkę :

Toczy się wianek z kościoła Do pańskiego pokoja,

My z wiankiem na podwórzec,

Co kopiczka to i korzec¹)

Na podwórcu wielki kamień,

Nasz pan dziedzic siedzi na nim,

Siedzi, siedzi, uśmiecha się,

Kiedy róża rozkwita się.

Od Bierówki²) wielka burza,

Nasz pan dziedzic, kieby róża,

Kieby róża i lilija Po pokojach się uwija.

Gdzie się te kury podziały,

Co na tym wianku siedziały!

Od wiosny do wiosny Dwie kobiałki jaj zniosły.

Wychodźże dziedzic do nas,

Wykup se wianek od nas,

My ci go tanio sprzedamy,

Za sto złotych czerwonych.

A nasze panny jak fiołki,

Obiecały dać gorzałki.

Wieniec przynosi zwykle ta dziewczyna, która hersztowała, t. j. która żęła na pierwszym zagonie. Od niej zależało bardzo wiele, bo gdy ona żęła żwawo, to i wszyscy iuni musieli prędko żąć. Pan obdarza żniwiarki pewnym datkiem, a potem wieczorem rozpoczyna się zabawa z tańcami. Dożynki sprawiają, zwykle dziedzice, ale często się zdarza, że i wieśniacy sprawiają, dożynki, a to zwykle wtedy, kiedy żęto na tak zwaną tłukę. Tłukę nazywają żniwo, odbywane w nocy, przy blasku księżyca. Kiedy we dnie trudno dostać żniwiaży, gospodarze zapraszają obcą służbę, młodzież obojej płci; ci dostają wódki lub piwa i żną bądź to przez całą noc, bądź przez większą jej część. Jako wywdzięczenie się za pracę, sprawia gospodarz dożynki t. j. zabawę z tańcami. — 18. października przypada św. Łukasza. O tern święcie mówią: „Łukasz, czego szukasz? Jadwigi, aby mi dała na rzepę czepigi“. — 21. września przy-

■*) Życzą dziedzicowi, aby każda kopa wydała korzec.

²) Nazwa ta ulega zmianie według miejscowości, gdzie śpiewają.

— 103

pada św. Mateusza. Z powodu coraz chłodniejszej pory roku mówią ludzie: „Po św. Mateuszu, nie chodź w kapeluszu“, albo też: „Po św. Mateuszu, kiep ten, co chodzi w kapeluszu“. — W trzecią niedzielę października przypada uroczystość poświęcenia kościoła. Na znak tryumfu, wystawiają na kościele chorągiewkę z dzwonkiem ; na którą stronę chorągiewka się pochyli, z tej strony dziewczęta będą wychodziły za mąż. — 28. października przypada św. Apostołów Szymona i Judy ; o tych św. mawiają, z powodu zbliżającej się zimy: Na świętych Szymona i Judy, trza się spodziewać śniegu i grudy. — 2. listopada przypada dzień zaduszny. Wierni biorą licznie udział w nabożeństwach, dają w niektórych parafiach na tak zwane wypominki t. j. aby kapłani dusze ich krewnych imiennie modlitwom wiernych polecili. W dniu tym obdarzają hojniej ubogich jałmużną i wymawiają „dziadkom“ po imieniu krewnych, za których pragną, aby się ubodzy modlili. Ponieważ w tym dniu ustawiają katafalki w kościele i kładą na nim trumnę, a na trumnie kielich, mszał, biret, stułę, więc sądzą, że w nocy przy-chódzi do kościoła zmarły proboszcz, przyprowadza ze sobą parafian i odprafia dla nich żałobną Mszę św. — 11. listopada przypada św. Marcina, a ponieważ w tym czasie często śnieg spada, dlatego mówią: Św. Marcin przyjechał na siwym koniu. We wilię św. Marcina trzeba dać bydłu na pierwsze danie zrana równej słomy, aby równo i gładko wyglądało na wiosnę. Trzeba mu dać cebulę, aby nie miało wszołów. (Parafia szebieńska.)

Obrzędy rodzinne. — Chrzest. Skoro dziecię na świat przyjdzie, babka je zaraz kąpie, a wodę wylewa pod słodką jabłoń lub gruszę, albo na słodki trawnik, aby dziecku było słodko w życiu (Bierówka). Kumów prosi babka sama, aby byli tak dobrzy i dopomogli zrobić ze żyda chrześcianina. Babka dostaje parę kwart zboża, albo kawałek chleba lub kilka centów (Szebnie, Bierówka, Warzyce). Babce daje ojciec dziecka flaszkę wina, i kiedy proszona osoba oświadczy, że odda tę chrześciańską przysługę, częstuje wszystkich obecnych w domu (Chrząstówka). Kum i kuma idą lub jadą wspólnie do kościoła (Bierówka). Na imiona chrzestne wybierają rodzice albo tych Świętych, w których dniu dziecię przyszło na świat, albo,

w których dniu było ochrzczone. Święty, pod którego niem jest kościół parafialny, jest również często nadawany jako imię chrzestne. Często rodzeństwo (bracia i siostry) wybierają imię nowonarodzonego braciszka lub siostrzyczki, a rodzice na to się zgadzają, aby starsze rodzeństwo przyjęło mile nowoprzybyłego (Parafia szebieńska). Po drodze nie wolno rodzicom chrzestnym iść z potrzebą, aby dziecko nie miewało później w życiu niemiłych przypadeczków w nocy. Ojcowie chrzestni mają byó przy chrzcie weseli, aby dziecko było wesołe, mają odpowiadać na zapytania kapłańskie wyraźnie, aby dziecko mówiło wyraźnie (Szebnie). Dawniej chrzestni ojcowie całowali się za ołtarzem, aby dziecko miało przyjaźń u ludzi, lecz ten zwyczaj wyszedł z użycia. Po chrzcie wstępują kumowie na poczęstunek do gospód chrześciańskich, a w braku tychże i do szynków. Chrzciny odbywają się u biedniejszych tego samego dnia co chrzest, u bogatych po wywodzie matki* W tym ostatnim wypadku chrzciny odbywają się huczniej, a nawet czasem z muzyką na harmonii (Warzyce). Ta uczta odbywa się po największej części w niedzielę po nieszporach. Ojcowie chrzestni zawiązują parę szóstek, a czasem guldena, aby dziecko nie było gołe (Powszechne). W czasie uczty na chrzcinach babka kąpie dziecko, a do tej kąpieli wrzucają kumowie grajcary, aby dziecko chowało się zdrowo, jak pieniądz. W niektórych miejscach kuma przynosi mleko położnicy, jeśli go niema w domu tejże (Warzyce) Matka dziecka, czując się nieco zdrowszą, udaje się do kościoła po błogosławieństwo, czyli na tak zwany wywód. Przed wywodem nie wychodzi nigdzie, nawet do najbliższego domu. Do pierwszego dziecka proszą za kumów, zwykle drużbę i swaszkę (starostę i starościnę), którzy im służyli przy weselu (Szebnie, Warzyce). Kumowie są w wielkim szacunku i jeżeli siostra siostrze trzyma dziecko do chrztu, to się już potem tytułują kumeczkami. Czasem kumowie i kumy obdarzają się kukiełkami, kupionemi na targach i jarmarkach. Często się zdarza i tak, że ci sami kumowie trzymają wszystkie dzieci do chrztu. (Parafia szebieńska). Czasem trzymają sobie nawzajem kumowie dzieci. Nazywają się duchownymi (wzajemnymi) kumami. Chrzestniak cie-

wezwa-

szy sie pewnemi względami swych chrzestnych rodziców i otrzymuje od nich w podarunku po pare centów.

Wesele. Rozmaite mają dziewczęta sposoby, aby zjednać sobie przychylność młodzieńców lub by się dowiedzieć, który się im dostanie. O niektórych była już wzmianka, inne przytoczę. I tak : We wilię św. Andrzeja leją wosk na wodę, i jeżeli z tego wosku utworzy się postać mężczyzny, to dziewczyna wyjdzie za mąż (Szebnie). Jeśli dziewczyna swe włosy, paznokcie obetnie, spali je na proszek i ten proszek zmiesza z pokarmem lub napojem i da się to zjeść lub wypić młodzieńcowi, to ten musi się z nią ożenić. (Powszechne). Kiedy ksiądz chodzi po kolędzie, to ta, która po wyjściu księdza pierwsza usiędzie na krzesełku lub ławce, na której ksiądz siedział, tego zapustu wyjdzie za mąż. Również, gdy pannę młode z wianka rozbierają, to ta, której na głowę włożą ten wianuszek, spodziewa się, że prędko dostanie męża. Młodzieniec nie może dać dziewczynie prezentu dziurawego, bo by się nie pobrali. Gdy młodzieniec przyjdzie do dziewczyny w zaloty, a w czasie pobytu jego coś się zepsuje lub stłucze, to już nic z jego zalotów, nie pobiorą się, bo by im się nie szczęściło.

Związki małżeńskie uprzedzają pewne zwyczaje. I tak: Jeśli chłopak w swojej wsi stara się o dziewczynę, którą dziewką nazywają, to pomaga albo sam, albo ktoś z rodziny rodzicom dziewczyny, o którą się stara w pracy, oczywista do pracy nie wezwany. Jeśli rodzice tę pomoc chętnie przyjmują, a zwłaszcza, gdy odwzajemniają się albo sami pomagają w pracy rodzicom młodzieńca, albo kogoś z rodziny do pomocy wysyłają, to znak, że są mu chętni. Gdy zaś zgłaszającego się do pracy nie przyjmą, to znak, że mu córki nie dadzą. (Niepla). Gdy się chce żenić na obcej wsi, stara się pozyskać serce dziewczyny i jej rodziców napitkiem, którym uracza, spotykając się na weselach, na targach, na odpustach. (Niepla, Brzyska). Nieraz młodzieniec daje znać dziewczynie, by poszła z rodzicami na targ, do pobliskiego miasteczka, gdzie on na nią ze swymi rodzicami czeka i gdzie się umówią co do przyszłego małżeństwa. Czasem sprawa tak szczęśliwie się uda, że na jednym jarmarku wszystko się załatwi, czasem jednak układy te jar-marczno-matrymonialne ciągną się długo. Skoro umowa pewna stanęła, następują „zmówiny“, „przeświny“, „zrękowiny“, (Brzyska) „osłęby“. (Niepla), które odbywają się albo we czwartek, (Brzyska), albo w nocy z piątku na sobotę (Glinik polski). Młody, wziąwszy piwa, wódki lub innego trunku, udaje się z rodzicami i bliższymi krewnymi do domu młodej, gdzie przygotowali jedzenie. Pomówiwszy o rzeczach obojętnych, przystępują do rzeczy. Ojciec młodego, czasem któryś z krewnych, do tego uproszony, oświadcza się uroczyście w imieniu młodego o rękę dziewczyny, a rodzice tejże odpowiadają, że się na to godzą, lub nie godzą. Jeżeli powiedzą, że oni się na to godzą, jeśli córka przystanie, to wołają dziewczynę, a młody przypija do niej. Jeżeli chętnie bierze kieliszek i wypija zaraz, znak to, że zgadza się. Jeżeli zaś niechętnie, lub wcale nie pije, to znak, że dziewczyna nie chce iść za niego. Zdarza się to jednak rzadko. Jeżeli dziewczyna zgadza się na proponowane samążpójście, zaczyna się uczta, w czasie której omawiają ostatecznie czas wesela i sprawy majątkowe. (Brzyska). Czasem odbywają się istne targi; zdarza się nieraz, że kiedy jedna strona nie daje tyle ile druga żąda, małżeństwo nie przychodzi do skutku. Jeżeli zgoda nastąpiła, to młodzi udają się w sobotę do duszpasterza na pacierze. Ks. proboszcz egzaminuje ich, czy umieją dobrze pacierz, czy rozumieją prawdy wiary, czy nie zachodzi między nimi jaka przeszkoda kanoniczna lub cywilna do zawarcia małżeństwa, czy nie ma z jednej lub drugiej strony jakiego przymusu. Gdy młodzi umieją prawdy wiary, gdy nie ma żadnej przeszkody, zapisuje ich imiona do księgi zapowiedzi i w następną niedzielę wygłasza zapowiedź. Kiedy pierwsza zapowiedź jest głoszona, panna młoda nie jest w kościele, boby jej się garnki tłukły. Mówią o niej, że spada z ambony, a inni ją chwytają. Przez czas głoszenia zapowiedzi robią przygotowania do wesela. Biedne dziewczęta idą od domu do domu i proszą o jakiś datek na wesele. Nazywają to „chodzić po wilku“ (Glinik, Tarnowiec, Szebnie, Jasło) lub „za pszenicą“ (Brzyska). Albo tego samego dnia, w którym idą na pacierze (Niegłowice) albo, kiedy jest pierwsza zapowiedź głoszona (Czeluśnica), sprasza ojciec młodej familię swoją i familię młodego i wielu innych gości

— 107

na gościnę. W Czeluśnicy nazywają, to pacierzami i odbywa się w tej wsi jakby pierwsze wesele przedślubne. Ci wszyscy są, na pacierzach, którzy mają, być na weselu. W czasie tej uczty obiera młoda swaszkę i drużki, młody zaś drużbę i swatów (Niepla), albo też oboje upraszają, kogoś, zwykle z krewnych, lub dobrze znajomych na drużbę i swaszkę. Rodzice młodej czynią, przygotowania do wesela. Zazwyczaj kupują, krowę, dają, zemleć dwa, trzy lub cztery korce pszenicy, dwa lub trzy korce żyta, kupują, kilka garncy wódki, kilka antałków piwa. Zależy to od zamożności rodziców panny młodej, od ich hojności i gościnności. Również i swaszka gotuje się na przyjęcie. W ostatni jarmark lub targ przed weselem kupuje młody narzeczonej buty, chustkę, wstążki (powszechne) ona zaś jemu szyje koszulę (powszechne), nieraz także kożuch (Brzyska). Pierścionki sprawia młody, on także płaci skrzypkom. (Drużki.) Każda z drużek stara się dla młodej o jeden ser, swacia zaś starają, się, aby mieli pióropusze z kogucich lub pawich piór, również bukiet ze sztucznych róż z różnemi ozdobami i błyskotkami; drużki starają, się również o bukiety i wstążki (parafia szebieńska).

Obrzędy we wilię ślubu. Jeszcze przed wieczorem przyjeżdżają,, jeżeli są, zdaleka, a przychodzą, jeśli są, z bliska, muzykanci. Jestto chwila ważna dla młodych i dla całego wesela. Dzieci z radością, powtarzają,: „Jedzie muzyka, — muzyka już przyjechała“. Wesele odbywa się z reguły w domu młodej. Kiedy muzykanci już się posilili, to idą, odgrywać gościom, którzy są, na wesele zaproszeni. Młody, w towarzystwie drużby i dwóch swatów, chodzi od domu do domu i odgrywa na dobranoc (Brzyska). W Sieklówce jest zwyczaj, że przed odgrywaniem stają, przed oknem i mówią,: „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus“ i pytają,, czy wolno zagrać? Otrzymawszy pozwolenie, grają, krakowiaka, a na odchodnem marsza. Jeśli w domu są, dziewczęta, to ich zapraszają, do izby i swacia chwilę tańczą,. Drużba zaś w imieniu swoim, swaszki i rodziców młodej zaprasza na wesele. W Gliniku polskim przychodzą swacia do młodego z muzyką i tam się zaczyna dobranoc. Przez jakiś czas tańczą i raczą się wódką i kołaczami. Już późnym wieczorem idą, wraz z młodym i drużbą do mło-

108 —

dej. Wszyscy stają przed oknem, a muzyka gra powszechnie znaną melodyę. Melodyę tę gra kilka razy, a przy końcu tejże swacia wpadają z drugiej strony domu i śpiewają:

Czyś się nas, ty pani młoda, nie spodziewała,

W sieni dołki, w izbie dołki, nie porównała.

Jedzie dróżba, jedzie młody,

Nie ma wąsów ani urody.

Są tu stare konopiska,

Będzie broda i wąsiska.

Ej nocka, nocka, koło północka,

Nie wyspały się panny młodej oczka.

Śpiewają to na różne melodye przy wtórze muzyki. Kiedy to wyśpiewali, otwierają dom i zapraszają do środka. Goszczą ich kołaczem i wódką. Trochę tutaj potańczą i idą do swaszki. Tutaj znowu muzyka gra pod oknami tę samą melodyę, co u panny młodej. Swacia to samo śpiewają, zmieniając zamiast „pani młoda“ „swaszczusiu“ a potem dodają nową pieśń:

My u swojej swaszki,

Dostąpimy łaski,

Po połówce kołacza,

Gorzałeczki z flaszki.

My u swojej swaszki,

Spodziewam się łaski,

Z pełnego kielicha Z pełniusienkiej flaszki.

Potem puszczają ich do domu, a gdy ich częstują wódką, swacia śpiewają:

Wódka nasza,

Flaszka wasza;

Jak my wódkę wypijemy, To wam flaszkę postawimy Na stole,

Swaszczusienka nasza Ma klucze u pasa,

Klucz od komory,

Bo swaszczany chory.

A naszej swaszczusi,

109

Jak to ładnie służy,

Zapasecka króciej A fartuszek dłużej.

Wszyscy chwilę tańczą. Muzykanci udają się na spoczynek nocny u swaszki, a drużba zabiera swatów do siebie na śniadanie. Składa się ono z następujących dań: barszcz z Chlebem, rosół ze ziemniakami, mięso, kasza ryżowa albo pierogi. Pô jedzeniu częstuje ich wódką i daje każdemu czwartą część kołacza. Następnie drużba oznacza porządek, w jakim swacia mają jechać do kościoła (oczywiście na koniach) i zapowiada, kto pojedzie w pierwszej parze, kto w drugiej, trzeciej i t. d. Porządku tego swacia później ściśle przestrzegają. Swacia, jadący w pierwszej parze, nazywają sie swatami przednimi. Ponieważ śniadanie u drużby przeciąga się do rana, więc po śniadaniu drużba prowadzi swatów do swaszki parami, według oznaczonego porządku. U swaszki zeszły się drużki, które stojąc w sieni śpiewają :

Zbierz się swaszczusiu z nami,

Bo my po cię przyjechali Siwymi konikami Malowanemi kółkami.

Ubieraj się, nadobna swaszczusiu,

Bo już czas, w zielony gorsecik w zieloną chusteczkę W srebrny pas.

Ubieraj się, nadobna swaszczusiu, ubieraj Z malowanej skrzyni jedwabną chusteczkę Odziewaj (Glinik, Brzyska).

Gdy zobaczą zbliżającego się drużbę ze swatami śpiewają: Rano swaszczusia wstała,

Podwórze umiatała,

Spodziewała się gości Drużbusia jegomości (powszechne).

W Sadkach dodają:

Spodziewała się go w sukience,

A on przyszedł w płócionce Swaszczusia wyzierają,

Ze druzeczki nie śpiewają.

Jakże ony śpiewać mają,

Kiedy suche gardła mają.

Trzeba by im gorzałeczki,

Choć z półtory kwatereczki.

Czerwienią sie jabłuszeczka, czerwienią U naszej pani swaszki przed sienią,

A najbardziej się jedno czerwieni,

U naszej pani swaszki w kieszeni.

Wybieraj się swaszczusiu z nami,

Bośmy po cię przyjechali,

Krzywemi saneczkami I siwymi koniczkami.

Rześko swaszczusiu, rześko,

Bo słonecko w górę wyszło,

Jak nie rychło zajedziemy,

To ślubu nie dostaniemy.

Ubieraj się swaszczusiu, ubieraj Zieloną wstążeczkę ze skrzyni wybieraj. Swaszka odpowiada:

Ja się już ubrała i odpowiedziała:

„Nie boję się“,

Do swego druzbusia,

Do swego miłego,

W kazdę godzineczkę stawię się.

Nasza swaszczusia z bukowego lasu,

Nie wyspała się nam, bo nie miała czasu, Bo szyszki robiła, bo sie spodziewała,

Ze będzie swaszczyła.

A nasza swaszczusia nocką przyjechała,

Bała się słonecka, by nie ogorzała.

Bała się słonecka bardzo jarzącego,

By nie ogorzała liczka rumianego.

A nasza swaszczusia chodzi kieby trusia,

Od okienka do okienka wyziera druzbusia. (Sadki).

W Niegłowicach śpiewają:

Rano swaszczusia wstała,

Podwórzec umiatała.

111

Spodziewała się gości,

Drużbusia jegomości.

Rano swaszczusia wstała,

Śniadaneczko gotowała .

Dla swacików, dla drużeczek,

Żeby sprzątały z miseczek.

Swatom śpiewają tak :

A tym torem, swacikowie,

Tym torem,

Stoi tam choręgiewka za dworem;

Na tej choręgiewce pisanie:

Marysieńka Jasienka dostanie. (Brzyska).

Gdy swacia przychodzą do domu swaszki, wtedy każda z drużek obiera sobie swata i zapina go t. zn. przypina mu bukiet do kapelusza i na piersi i przywiązuje mu chustkę białą do bluzki, aby w tańcu miał się czem ocierać z potu. Wtedy wszyscy zasiadają do stołu do śniadania, które daje swaszka.

Po jedzeniu śpiewają:

Dziękujemy łyżki, miski I talerze i półmiski.

Po śniadaniu wszyscy idą do młodej, która się tymczasem ubiera. Włosy ma rozpuszczone, cała w bieli, w zupełnie nowej bieliźnie, przepasana wstążką czerwoną lub niebieską (Glinik polski). Obecnie zdarza się dość często, że panna młoda ubrana jest w sukienkę miejską koloru kremowego, ubraną w rozmaryn. Pochód od swaszki do panny młodej odbywa się w ten sposób : Swaszkę prowadzą przedni swatowie, drużbę przednie drużki, (tak się nazywają te, które przednich swatów zapną), za nimi swacia, każdy ze swoją drużką parami. Blisko domu panny młodej śpiewają:

Wyjrzej, panno młoda, w pole,

Bo idzie wesele twoje,

Wyjrzej, panno młoda, do nas Przywitej swaszczusię i nas.

Niedaleko między lasem

Pod drużbusiem konik krasy. (Glinik).

W Niegłowicach śpiewają:

Czyście nam tu radzi,

Czyście nam nie radzi,

Bo się nas tu wielka Gromada prowadzi.

Jakeście nam radzi,

To nam otwierajcie,

Jakeście nie radzi,

To nas nie puszczajcie.

W Sadkach śpiewają:

Wychodź Marysiu z komóreczki, Witać swaszkę i drużeczki.

Czyś nas Maryś nie poznała,

Żeś nas witać nie wyjrzała.

W Czeluśnicy śpiewają:

Czyś się nas tu Marysieńki! (zmienia się według [imienia młodej) nie spodziewała? W sieni dołki, w izbie dołki, nie wyrównała?

A przecież się nas, Marysieńki!, spodziewać było,

W sieni dołki, w izbie dołki, zarównać było! Wlazły my tu między ściany;

Jest tu piecyk malowany,

A któż go malować będzie,

Jak Marysieńki nie będzie?

Ubieraj się, nadobna Marysiu, ubieraj,

A co najładniejsze, te swoje koszulki, rozwijaj ! Ubieraj się, nadobna Marysiu, ubieraj,

A co najładniejsze, te swoje fartuszki rozwijaj ! Ubieraj się, nadobna Marysiu, ubieraj,

A co najładniejsze wstążeczki rozwijaj!

W Bierówce śpiewają :

„Ubieraj się, dziewczyno, ubieraj, Najśliczniejsze wstążeczki rozwijaj“! Na podwórcu:

Rozigrało się morze,

Panna młoda się wykąpała, Nim do ślubu jechać miała!

— na —

Teraz zabierają wszystkich do domu i sadowią wszystkich za stołami. (Glinik polski). Muzyka zaczyna grać. Panna młoda wychodzi ubrana, wita swaszkę i drużki. Gdy panna młoda sierota, śpiewają w Niegłowicach :

Sierota za mąż idzie,

Kto ją błogosławić będzie?

Wstańcie, mamusiu, z grobu,

Błogosławcie do ślubu,

Niedługo zabawicie,

Tylko nas pobłogosławicie.

Wybieraj się, Maryś, z nami!

Jeszcze nie pójdę,

Jeszcze swoją mamusieńkę Przeprosić pójdę.

Wybieraj się, Maryś, z nami!

Jeszcze nie pójdę,

Jeszcze swego tatusieńka Przeprosić pójdę.

Wybieraj się, Maryś, z nami!

Jeszcze nie pójdę,

Jeszcze swoje sąsiadeczki Przeprosić pójdę.

Pan młody staje w izbie ze starszyzną a młoda w sieni. Każdy swat przyprowadza drużkę przed młodego i pyta się, czy to jest jego narzeczona? Młody jednak nie przyznaje się do żadnej, aż wreszcie przedni swat prowadzi młodą do młodego; ten ją bierze za rękę i obydwoje, prowadzeni przez drużbę lub którego z najstarszych gospodarzy, siadają za stołem. Młody naprzeciw młodej, drużba naprzeciw swaszki i przystępują do rękowin, które się w ten sposób odprawiają. W czasie tego sadowienia się śpiewają drużki:

Poza oknem kalina,

Poza stołem drużyna.

Drużyna, drużyna wszędzie,

Gdzie se Marysia z Jasiem siędzie.

Matka młodej przynosi dwa chleby i ser i kładzie jeden

- 114 —

na drugim — ser na wierzchu przed młodym i młoda. Na serze kładą dwie białe chusty. Młodzi podają sobie ręce. Podczas tego młody daje młodej do ręki pieniądze (Grlinik polski). Swaszka wiąże im ręce jedną chustką, drużba drugą. W Nie-głowicach chustką tą wiąże im ręce tak zwany mówca, który w te słowa do nich przemawia: „Stanowcza chwila się zbliża, moi kochani państwo młodzi, namyślcie się jeszcze dobrze — może wy pobieracie się z jakiego namowiska, w takim razie lepiejby było jeszcze tych wszystkich ludzi przeprosić, aby się rozeszli, aniżeli tak lekkomyślnie łączyć się na wieki. Ja wam wprawdzie już ręce związałem, ale potrafię ich jeszcze rozwiązać, ale gdy ksiądz wam zwiąże, to nikt wam nie potrafi ich rozwiązać, tylko ta śmierć, która przez najmniejszą szparkę i zamki przecisnąć się umie. — Choćbyście nawet do Bzymu, do Ojca św. poszli, to wam nic nie poradzi, tylko wam powie: „.Rozejdźcie się już lepiej, przeklęte dzieci“.

W Sieklówce starosta weselny staje na krześle i mówi oracyę czyli przedmowę przed ślubem temi słowy:

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Szanowni goście weselni i wy państwo młodzi!

Przed ślubem sakramentalnym rozważyć się godzi,

Że dzisiaj wszyscy razem pójdziem do kościoła,

Odzie wobec nas nowożeńcy słowy Apostoła,

Mają przed Boga ołtarzem złożyć sobie ślub,

Którego nic nie rozwiąże, tylko śmierć i grób.

Ważna to chwila dla was, kochani rodzice!

Wszak dzisiaj wyprawiacie z domu jedno wasze dziecię,

Waszego syna, albo córkę, coście ich zrodzili,

Którym wiele dobrego w domuście świadczyli.

Za waszą dla nich opiekę dziś wam dziękujemy,

A skoro wam jedno dziecko z domu zabierzemy,

Za to niech wam Bóg dopomoże chować inne dziatki,

By z nich wyszli dobrzy ludzie, dobrzy oj ce, matki.

Ważna to chwila i dla was, moi państwo młodzi,

Bo ona wam szczęście, albo zgubę rodzi.

Odtąd się cieszyć, lub płakać do śmierci będziecie,

Jeśli z Bogiem, lub bez Boga nadal żyć zechcecie.

— 115 —

Idziecie dziś od rodziców, jakby w świat daleki; Ręce wasze i duszę zwiąże ksiądz na wieki.

Otóż dobrze rozważcie, co dzisiaj czynicie,

Byście nie żałowali tego potem przez całe życie. Rozważcie na przysięgę, obowiązki swoje;

Ty, panie młody, jak masz kochać żonę twoją,

Jak szanować, żyć z nią razem w zgodzie,

Bo gdzie zgoda i jedność, oto w takim rodzie Kwitnie błogosławieństwo, kwitnie i raj nieba, Przebywa pokój, szczęście i dostatek chleba.

Go ty zbierzesz do domu, niech tern rządzi żona, Róbcie wszystko uczciwie, tak ty jak i ona!

Ty zaś, panno młoda, wiedz, że dobra żona Jest dla męża szczęściem, pomoc i obrona.

Stoi mu za świat cały i złotą koronę;

Kto dostanie dobrą a uczciwą żonę.

Gdy kłótnica, piekielnica, jest mu solą w oku,

Jest mu szkodą, nie wygodą, jest mu kolką w boku. Kiepska z niej gospodyni, kiepska matka dzieci,

W domu nic-nie przybywa, ale się rozleci.

Oboje macie żyć trzeźwi i zapobiegliwi;

Dla wszystkich miłosierni, zgodni i cierpliwi. Jeśliście sobie wszystko dobrze rozważyli,

Jeśli taka wola Boska, byście się złączyli I byście w naszej gminie żyli razem z nami I zostali nam wszystkim miłymi kumami,

To już, moi mili, więcej wam nie trzeba,

Jak tylko podnieść oczy i serce do nieba,

By wam Bóg błogosławił, ile rosy w niebie,

Ile włosów na głowie, ile ziarnek w stodole.

Aby was nie opuszczał ze swojej opieki,

Tak we dnie jak i w nocy, w życiu i na wieki,

Aby Matka Najświętsza uprosiła Syna,

Ażeby z Aniołami był wam dziś gościną,

A jak w Kanie galilejskiej zrobił wino z wody,

Aby też tak uweselił i te wasze gody.

Jak tu wszyscy jesteśmy, jak długo żyjemy Tego wam wszyscy ze serca życzymy: Wiwat!

Niech żyją państwo młodzi w setne lata, Wiwat

116 —

"W Jaśle mówca tak przemawia:

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Stanąłem, gdyby na jar Boski, pomiędzy gośćmi zgromadzenia; niech błogosławieństwa udziela Trójca św.

Teraz do panny młodej odzywa się:

Korona złota na głowie młodej się rozkwita I zaproszone państwo, jako gości, raz wraz wita.

I ja stawam przed to koło, witam zacnych gości I mówić tylko, a nie czynić, umiem z radości.

Gdy zobaczę was również, jak tu, w kościele,

Najniższy ukłon do nóg gości uścielę.

Jeżeli odważam się tu na stołku przy was stawać,

To też postaram się w uważnych słowach szacunku dowody

[dawać

0 których zamyśliwałem się, co mam najpierw do mówienia. Więc proszę przyjąć do serca swego te moje życzenia:

Byś wód woda w stanie panieńskim, jak dziś była I jak go dziś posiadasz, abyś go nigdy nie straciła. Małżeństwa się nie lękaj dając dowody, iż kochasz statecznie I stałą swą miłość, jeżeli potrwa, możesz ugruntować wiecznie. Ustawicznie myśli serca trza było podnosić do Boga,

Bo tu chodzi o życie przyszłe, prowadzące do żywota.

Trza było się dobrze rozpatrzeć w swoim kawalerze,

Co zacz on, jakie obyczaje i w jakim występuje charakterze. Jeżeli wola panny młodej, tak i ja, nie przecząc, daję Wiem, że ci nie podchlebię, ani też urażę,

Jeżeli powiem, że go bierzesz, bo myśli serc waszych dawno Już bardzo dawno wraz ze społem związano.

O stuło kapłańska! tak mocno krępujesz,

Że serce sercu do śmierci służyć obiecujesz!

O korono! O klejnocie! Coś już żalu zadała,

Coś tak wiele łez ludzkich na tym padole wylała.

Bledniejesz, ty korono, w zielonej urodzie,

Lepiej ci było pozostać z kwiatami w ogrodzie!

Ej kwiaty najmilejsze, wdzięcznego koloru,

Już więcej nie wydacie wonności honora,

Bo się tu już pod liśćmi korzenie zetlały,

Stan panieński w małżeński was zaplątały.

Więc ja niechcę wać-pannie zadać ciężkiej rany,

Ale oddam kwiat korony, mnie w ręce podany.

Nie zasępiajcie swym smutkiem wesołego czoła,

Ale podziękowawszy Bogu i rodzicom, idźcie do kościoła. Idźcie przed wielki ołtarz, tam arkę znajdziecie,

Przy której codziennie pokłon należny oddajcie.

Tam jest Ciało i Krew Pańska, której przytomność Niech uwidocznia wam wraz z miłością wierność.

I tam dawaj swą rękę, którą kapłan spoi,

Którą tylko śmierć pewna swą kosą rozdwoi.

Nie jedna panna tegoby szczęścia chciała,

By wkrótce, jak ty, kawalera miała.

A teraz panno młoda, wyjdźże z tego koła,

Weź pana młodego i idź do kościoła. —

W Bieździedzy zaś swat śpiewa :

Gdym tu stanął, zatrwożony, widzę licznych gości,

Czynię i okazuję w radości;

Gdy to widzę, iż oboje będą i w kościele,

Ja najniższy ukłon gościom ścielę.

Gdy tu widzę rozmarynowe koło,

Oraz państwu młodemu winszuję wesoło.

Czyli-żeś ty, mościa panno, swe serce paliła,

Czyli ta korona na to zasłużyła?

Nie żałuj, mościa panno, nie żałuj, łez panieńskich nie rozlewaj, Tylko koronę tę z rąk kawalerskich odbieraj !

Odbieraj, odbieraj urodliwa damo !

Czyli ci go Bóg naznaczył, czyli Niebo samo.

Teraz, moja mościa panno, trzeba się rozpatrywać W tymże kawalerze i w jego charakterze,

Bo nie rychło wtenczas będzie,

Kiedy pierścień poświęcony i na palec włożony I stułą kapłańską ręce związane aż do śmierci.

Bo ta stuła kapłańska tak ręce krępuje,

Że serce serca nigdy nie odstępuje.

Teraz, moja mościa panno, podziękujże rodzicom za wychowanie Od młodości, aż dó teraz pielęgnowanie.

Dziękuję wam bracia i siostry,

Już was odstępuję a idę w zakon ostry.

Dziękuje wam, moi kawalerowie,

Którzyście do mnie chodzili, już więcej nie będziecie. Dziękuję wam moje panny za sekretne życie,

Którem z wami przepędzała skrycie, Wiwat!

Teraz następuje błogosławieństwo. W Gliniku polskim przemawia drużba w te słowa do rodziców państwa młodych : Rodzice weselni! proszę o błogosławieństwo dla tych państwa młodych ! Rodzice przychodzą i kładą ręce swe na rękach młodych i mówią: Niech was Bóg i Matka Najświętsza błogosławi, jak my was błogosławiemy. Jeżeli rodzice młodej lub młodego nie żyją, to drużba wybiera dwie najstarsze osoby i ci w zastępstwie rodziców dają młodym błogosławieństwo. .Po nich przychodzą wszyscy goście starsi, których na weselu zowią starostami i w podobny sposób udzielają błogosławieństwa państwu młodym. Podczas tego obrzędu drużki śpiewają :

Siadła Marysieńka Po róg stoliczeńka I rozpuściła se włosy.

Włosy moje, włosy,

Wydalacie mię z roszkoszy,

I z roszkoszy na niewolę Do Jasińka na rolę.

Przy góreczce, przy dolince Wiła Marysia wieńce Potoczyła ich po stole Do mamusi na żale.

Niechże się jej serce kraje,

Że Marysię za mąż daje,

Z takiej małej dziedziny,

Do takiej wielkiej rodziny.

W Sadkach śpiewają:

Wiła Marysia wieńce Przy góreczce, przy dolince,

Tocz się, wianeczku, po stole Do mojej mamy na żale.

Niech się jej serce kraje,

Po co mnie za mąż daje.

— 119 -

We Warzycach śpiewają:

We środę raniusieńko Zeszło słonko bielusieńko,

Nie było żadnej chmureczki,

Tylko wody dwa dołeczki,

Co Marysia napłakała,

Gdy się do ślubu zbierała,

Pobłogosław mateczko,

Twoje dzieciąteczko,

Pobłogosław oboje,

Bo i to drugie twoje.

Jeśli młoda niema rodziców, to w Gliniku tak śpiewają:

Poznaó sierotę, poznad,

Ojca, matki nie widać.

Ojciec, matka leżą w ziemi,

A sierotę ludzie wzięli.

Spuśćże się ojcze, z nieba,

Bo cię tu dziś potrzeba,

Błogosławieństwo zostawić,

Swe dzieci pobłogosławić.

Gdy wszyscy starostowie pobłogosławią młodą parę, młodzi puszczają sobie ręce. Drużba kraje ser i chleb i najpierw daje młodemu więcej sera mniej chleba i mówi: „Daję ci mniej chleba, abyś się o chleb starał“. Młodej daje więcej chleba a mniej sera, mówiąc: „Daję ci mniej sera, abyś się o ser starała“. Potem dzieli chleb i ser między wszystkich. Okruchy z chleba i sera swaszka zbiera i rzuca młodej do zapaski, aby się jej dobrze kiedyś chowały kurczęta. Podczas krajania sera drużki śpiewają:

O serze, mój serze Suszyłam cię szczerze,

Od przednówku, do jesieni U pani matki na poleni. Suszyłam cię trzy niedziele, Co matusia nie wiedzieli.

Nie kraj drużbuś blizko ręki,

Byś se nie zadał męki,

Bo blisko ręki krajesz Po mało nam sera dajesz.

W Niegłowicach śpiewają:

Nie kraj drużbuś blizko ręki,

Byś nie zadał sobie męki,

Postąp druźbusiu dalej,

By sąsiedzi nie gadali.

Swaszka rzuca osypanki a drużki śpiewają; Wyszła chmura za góreczki,

Polecą tu gradóweczki,

Gradóweczki rożki mają,

Swacia czapki nadstawiają.

Młoda wychodzi z poza stołu, a kłaniając się prosi wszystkich po kolei o błogosławieństwo i przeprasza. Najpierw przeprasza matkę, a mówca weselny w jej imieniu przemawia do matki : Kochana matko ! Tyś mnie wychowała, wypielęgnowała, starałaś się o wszystko — uważałaś, aby nawet wiaterek nie zawiał — ja nieraz nie umiałam cię ocenić — nieraz przykrość ci wyrządziłam, przepraszam cię za wszystko, nie pamiętaj mi tego, proszę cię, na pięć ran Pana Jezusa, na siedm boleści Matki Boskiej.

Matka mówi : Niech ci Bóg daruje i ja ci daruję.

W podobny sposób przemawia do ojca i do rodziców pana młodego.

W Sieklówce w ten sposób proszą o błogosławieństwo : „O mój tatusieńku, pobłogosławcie mię też do kościoła Bożego, do stanu małżeńskiego“. Tak samo mówi do matki, a po niej młody prosi o błogosławieństwo. Po rodzicach młodej proszą oboje rodziców młodego o błogosławieństwo ; potem proszą o błogosławieństwo obecnych gospodarzy i gospodyń, całując w rękę. W tej chwili prawie wszyscy mają łzy w oczach, a kobiety płaczą. Podczas tego drużki śpiewają:

Grajcie muzycy rześko,

Kłaniaj się Maryś nisko,

Tatusiowi, mamusieńce I całej rodzineńce. (Glinik polski).

— 121 -

"W Bieździedzy śpiewają:

Grajcie wiwat, grajcie rześko Ty się Maryś kłaniaj nisko,

Bo masz ojca, matkę w domu.

Druga drużka śpiewa:

W poniedziałek raniusieńko,

Zeszło słońce jaśniusieńko ;

Nie było ani chmureczki,

Tylko wody dwa dołeczki,

Co Marysia napłakała,

Jak się do ślubu zbierała.

Trzecia drużka śpiewa :

Siadła se Marysieńka na rogu stolisia, rozpuściła

[włosy,

Jak ci nie żal będzie, o moja Marysieńku, mamuninej

[roszkoszy.

U mamunim była,

Nicem nie robiła,

Piękniem se chodziła.

Teraz idę za cię,

Mój Jasieńku, bracie,

Nauczże mię roboty!

Czwarta drużka śpiewa:

Wiła Marysieńka wianki,

Z drobniutkiej macierzanki,

Toczyła ich po stole ojcu matce. Niech im się serca krają,

Po co mię za mąż dają ?

W tak daleką krainę,

Jak maleńką dziecinę.

Piąta drużka śpiewa:

Ej serze, mój serze,

Suszyła ja cię szczerze,

Suszyłam cię trzy niedziele,

Ludzie o tern nie wiedzieli.

Szósta drużka śpiewa: Zaprzągajcie cztery konie do cugu, Pojedziemy z panią młodą do ślubu.

Siódma śpiewa:

Czerwienią się jabłuszeczka, czerwienią,

U naszej Marysieńki nad sienią.

Czerwienią się jabłuszeczka i wiśnie,

Przyjechali po Marysię umyślnie.

Teraz wybierają się do kościoła, przyczem w Niegłowi-cach śpiewają :

Prędko się wybierajmy,

Nie długo się zabawiajmy,

Gdy się długo zabawimy,

Mszę świętą opuścimy.

Wybieraj się, Maryś, z nami wybieraj, A zielony gorsecik ubieraj.

A zielony gorsecik, srebny pas, Wybieraj się Maryś z nami Bo już czas.

Wiła Marysia wianki Z drobniusieńki macierzanki, Jaskierniku przyczyniła,

Czubeczki im urywała;

I rozpuszczała po stole,

Mamusi swojej na żale.

Niechże się jej serce kraje.

A po cóż mię za mąż daje?

Wieje wiater po osecie,

Wybieraj się w gorsecie.

Wieje wiater po pszenicy,

Wybieraj się w białej spódnicy.

Wieje wiater dolinami,

Wybieraj się Maryś z nami.

We Wróblowej śpiewają:

Pobłogosław nam Jezusie,

Od tej kochanej mamusie.

Pobłogosław nam lilija,

Śliczny kwiateczku, Marya.

Wybieraj się nasza Marysiu wybieraj, W jedwabne się sukieneczki przybieraj.

- 123 -

W jedwabne sukieneczki, srebny pas,

Wybieraj się nasza Marysiu, bo już czas.

Siadaj Marysiu na wóz, warkoczyki se załóż, Wybieraj ostatki od ojca, od matki.

Na te zaproszenia odpowiadają w Brzyskach drużki w imieniu panny młodej :

Jeszcze nie pójdę,

Jeszcze swego tatusieńka przepraszać będę.

W ten sposób przyśpiewują matce, braciom, siostrom

krewnym.

Drużki wychodzą z domu, zdążają ku wozowi, na którym mają jechać, swacia siadają na konie, młodą jeszcze błogosławią. Drużki śpiewają:

Siadaj Marysiu siadaj,

Z mamusią nie gadaj,

Wrzuć im klucze do kieszeni,

Niech szukają gospodyni!

A u naszej pani przed wrota,

Stoi tam chorągiewka ze złota.

A co to hań na tej chorągiewce spisane,

Nadobna Marysia z nadobnym Jasieńkiem związane.

Młoda wychodzi ze swaszką; siadają nawóz zaprzągnięty w czwórkę koni, koło nich stoją drużki na tym samym wozie. Przed wozem szykują się swacia na koniach, a za wozem siedzą także na koniach młody i drużba. Zanim wesele ruszy, pierwsi swacia do trzeciego razu odjeżdżają i wracają się, prosząc zostających w domu o błogosławieństwo. Za trzecim razem ruszają wszyscy; przodem swacia, za nimi młoda ze swaszką i drużkami, na ostatku młody z drużbą. Zanim ruszą z miejsca, kropią ich święconą wodą a drużki śpiewają w Gliniku polskim: Pokropcie nas święconą wodeńką studzienną,

Niech się toczą wszystkie cztery kółka podemną.

Tak samo w Niegłowicach, Sadkach i Czeluśnicy. A niech się toczą te cztery albo sześć,

Ażeby najprędzej na ten wózek wieść.

Strzelaj woźnica z bicza,

Nie żałuj że nam lejca,

- 124 -

Bo my konopie mamy,

To tobie na bicz damy.

Hej tą, drogą, swacikowie, tą drogą,

Na dziś tydzień pojedziemy już z drugą,

Hej już z drugą, ej z drugą, już z trzecią,

A z tą naszą Marysieńką z tą grzeczną.

Jak przejeżdżają przez wieś obcą:

Dziwują się ci mieszkańcy dziwują,

Gdzie to nasi swateńkowie minują.

Dziwujcie się wy mieszkańcy dziwujcie,

A wy nasi swateńkowie minujcie.

Napadły nas śniegi i mrozy na polu,

Umroziły nam naszego drużbusia na koniu.

Ma ci swaszczusia butelkę wina albo dwie,

Zagrzeje ona swojego drużbusia przy sobie.

Pomału, woźniczeńka, pomału,

Ażebyś nas nie wywalił do wału,

Bo jakbyś nas do wału wywalił,

Tobyś nam swaszczusię ukalił, (Tak samo w Niegłowicach) Bo jakbyś nas do wału wywrócił,

Tobyś nam swaszczusię ubłocił.

Kędzierzasty woźniczeńku !

Podcinajże koniczeńka,

Podcinajże je śmiele,

Niech się swaszczusia śmieje.

Podcinajże je rześko,

Aż ci się złamie biczysko.

Rozleciały mi się Siwe gołębisie Po fosie,

A poznać to poznać Marysi wesele Po głosie.

W Niegłowicach śpiewają:

Naszej swaszczusi,

A to jej to służy,

Jedzie między nami,

Jak kwiateczek róży.

To nasza swaszczusia To nasza, to nasza,

Wiszą jej kluczyki U pasa, u pasa.

Kluczyki u pasa Wstążka u korali,

To nasza swaszczusia Służy weselowi.

A naszej swaszczusi Służy jej swaszkować, Tylkoby jej trzeba Cztery konie chować. Cztery konie chować, Malowane wozy,

Bo nasza swaszczusia Na takiego łoży.

Przy moście śpiewają: Nasza swaszczusia Niedała nam sera,

Niedaleko rzeczka,

To ją utopiema. Przeprowadże nas Boże,

Przez to szerokie morze.

Chwalili was skrzypki,

Nie mieli co chwalić,

Cisnąć was do pieca,

Słomą was podpalić. Skrzypeczki ładnie gracie,

Nie swoje skrzypki macie, Chodziliście po Kusi,

Ukradliście komusi.

Jedziemy, jedziemy,

Aż gościniec brzęczy,

A nasza Marysia Nie pojedzie więcej.

Zielona topolina Na bok się pochyliła,

Pochyliła się cudnie,

Czubami na południe.

Do kościoła jedziemy,

Pannę młodą se wieziemy.

Niedaleko kościoła śpiewają pieśń nabożną.

W Czeluśnicy śpiewają, gdy woźnica rusza:

A wy swatkowie nasi,

Wyprowadźcie nas ze wsi,

A ze wsi na gościniec,

Bo to panna i młodzieniec.

Z bata woźnica z bata,

Bo Kasieńka nie sierota,

A choćby była sierota,

To z bata woźnica z bata.

Do kościoła jedziemy,

Ładne stadełko wieziemy,

Jeszcze ładniejsze będzie,

Jak z kościoła przyjedzie. (Tak samo w Bieździedzy). A ta nasza swaszczusia Nocką przyjechała,

A bała się słoneczka I wiatru zimnego,

Ażeby nie straciła rumieńca swojego.

Jedzie drużba, jedzie młody,

Ma wąsiska jak i brodę.

Ogól wąsy, ogól brodę,

Ja do ciebie przystać mogę.

A co mi ta będzie W Mazurowym rodzie,

A będę se chodziła W paradnym ogrodzie.

W paradnej komorze,

A co mi ta będzie Mójże mocny Boże.

W Bieździedzy gdy z domu wychodzą do kościoła, śpiewa jedna ze swaszek:

- 127 -

Wender Marysiu wender¹)

Od mamusinych węgiel,

Dość żeś się tu narobiła,

We wianeczku nachodziła.

W drodze gdy idą do kościoła, śpiewają drużki: Parami swatkowie parami,

I my też drużeczki za wami;

Tym torem swatkowie tym torem,

Jak ta chorągiewka za dworem,

A na tej chorągiewce pisanie,

Kasieńka z Jasieńkiem kochanie.

Jechali sokole bez pole, bez pole,

Przejechali granicę,

Wjechali w pszenicę.

Obejrzyj się moja Maryś za sobą,

Jak to płacze rodzineczka za tobą.

Co to za gościniec, co nie ma krzemieńca,

Co to za pan młody, co nie ma rumieńca.

Gdy przyjeżdżają na most zatrzymują się i śpiewają:

Stanijcie muzykanci na moście I zagrajcie warszawiankę staroście.

W Sadkach śpiewają:

Zaprzągnijcie cztery konie do cugu,

Pojedziemy z panią młodą do ślubu.

Zaprzągnęli, przyjechali przed sieni,

Zapomniała pani młoda pierścieni.

Są ony tam w komorze, w półskrzynku,

Ostatni raz pani młoda we wianku.

W czasie ślubu, stara się młoda, aby wązgę płótnianki młodemu przyklęknąć; stare zaś kobiety uważają na świece, jak się palą; gdy jasno a żywym płomieniem, to oznacza szczęśliwe a długie życie; gdy która ciemno, to dla tej osoby nieszczęśliwe pożycie w małżeństwie ; a gdy zgaśnie, to śmierć.

W Gliniku polskim z kościoła wracają w tym samem

^ Zapewne wandern, tryb bezokol. w znacz. tryb. rozk.

128 —

porządku, jak przyjechali do kościoła. Drużki dziękując księdzu i organiście śpiewają :

Dziękujemy Jegomości Za jego uczciwość,

Za tę butelkę wina,

Co je żadna z nas nie piła.

Dziękujemy Proboszczowi,

Że nam dał ślub stadełkowi.

Dziękujemy organiście,

Grał Weni krot słyszeliście.

W szebieńskiej parafii śpiewają :

Dziękujemy Jegomości,

Za jego uczciwości,

Że nam ślubeczek dali I nie wiele z nas żądali.

Wzięli tylko dwa talary,

Jeden nowy drugi stary.

A gdzież nam się pani młoda podziała?

W kościele nam za ołtarzem została.

Obróć że się panie młody do koła,

I wyprowadź pannę młodą z kościoła.

Już jedziemy z kościułeńka,

Przysięgała Marysieńka,

Przysięgli oboje razem,

W kościele przed ołtarzem.

Już z kościoła jedziemy,

Gosposię se wieziemy,

Do pola robotnicę,

Do komory klucznicę. (W całym powiecie powszechne). Niedaleko wsi woźnica zdejmuje bat z biczyska, zatrzymuje konie i nie rusza z miejsca mówiąc, że batog zgubił. Wtedy drużki dają mu na batog po dziesięć centów. Swacia tymczasem odjeżdżają kawałek, a przedni swacia pędzą cwałem do karczmy, tam wjeżdżają na koniach, biorą napitek i wracają do wesela.

Drużki śpiewają w Gliniku polskim : Do nas swatkowie, do nas, Macie swaszczusię u nas;

Grzeczną swaszczusię macie,

Ale o nią nie dbacie.

Powróćcie się panowie swatowie, powróćcie,

A choć przynajmniej po jednej drużeczce wykupcie.

Swacia wszyscy wracają, częstują wszystkich przyniesionym trunkiem, płacą woźnicy po kilka centów za swoje dru-żki i ruszają dalej. Gdy są już blizko domu, śpiewają drużki:

Wyjrzej, mamusiu, w pole,

Jedzie wesele twoje,

Niedaleko między żytem,

Pod drużbusiem konik sytym.

Przed samym domem śpiewają:

Czyście nam tu radzi byli,

Nasi starostowie mili?

Czyście radzi czy nie radzi,

Swaszczusia nas tu prowadzi.

Ej puście nas tu, puście !

Albo nam drzwi otwórzcie!

Jak nas nie puścicie drzwiami,

To poleziemy oknami.

"W Brzyskach, po ślubie odchodzą i odjeżdżają w tym samym porządku, w jakim przybyli. Drużki śpiewają na drodze:

Panie, dziękuję Ci, kiedyśmy ślub wzieni,

Nie będziemy tu aż drugiej jesieni.

Kwitnie róża, kwitnie w cieniu na smentorzu, Dałaś, Maryś rączkę księdzu przy ołtarzu.

Tyś mu dała rączkę, on ci dał obrączkę,

Oblałaś się łzami przed jego oczami.

Pragłaś, Maryś, pragła, na kawałek szatki,

Z twojego wianeczka obleciały kwiatki.

Czego ci się, Jasiu, piórko nie giboce,

Dałeś go Marysi za złote warkocze.

Na wysokim moście, Pana Boga proście,

Żeby się zjeżdżali do Marysi goście.

Na tern brzyskiem polu rozkwitła się róża,

Ładne Brzyszczaneczki, ale ich nie dużo.

Idziemy, idziemy; na Liwoczu burza,

Nasza swaszczusia idzie jakby róża.

A nasza swaszczusia nocką przyjechała,

Bała się słoneczka, by nie ogorzała.

Koło dworu śpiewają:

U naszego pana malowana brama,

Lampa u tragarza, kieby u cesarza.

U naszego pana malowana brama I wielkie półkopki, bogate parobki.

U naszego pana zielony podwórzec,

Kto u niego służy, ma pieniędzy korzec.

Koło domu, gdzie jest dziewczyna na wydaniu : U naszej gaździny, okna na widoku,

Powydaje ona córki tego roku,

Córki powydaje i syna ożeni,

Bo z naszej gaździny dobra gospodyni.

Koło karczmy śpiewają:

Na kościele krzyż, na dzwonicy gałka,

U naszej karczmorki na stole gorzołka, Karczmoreczka pije a karczmorz się śmieje,

Nie śmiej się karczmorzu, bo ci się wyleje.

Gdy się zbliżają ku domowi:

U naszej pani matki przed sienią,

Czerwienią się jabłuszeczka czerwienią,

Czerwienią się jabłuszeczka i wiśnie,

Przyjechali po Marysię umyślnie.

U naszej pani matki w sieni,

Zieleni się stokroć, zieleni,

Kto tę stokroć zerznie,

Marysieńkę weźmie.

Zerżnął ci ją zerznął Jasineczek nożem,

Przyjechał, przyjechał po Marysię z wozem,

Czyście nam tu radzi, czyście nam nie radzi,

Bo się nas tu wielka gromada prowadzi ;

Jakeście nam radzi, to nam otwierajcie,

Jakeście nie radzi, to nam zapierajcie.

W Bieździedzy po ślubie w tym samym porządku wracają i śpiewają wszyscy;

Podziękujmy Proboszczowi,

Że dał ślub stadełkowi;

Podziękujmy mu mile,

Nie trzymał nas, jeno chwilę.

Panna młoda śpiewa :

Najświętsza Panienko, chwała Tobie chwała,

Żeś mi wianeczek donosić kazała ;

Żem go nie zostawiła nigdzie za drzwirzami, Tylkom go zostawiła między ołtarzami.

Między ołtarzami, Przenajświętszą Panną,

Byli tam świadkowie, będą świadczyć za mną.

Jedna z drużek śpiewa:

Obejrzyj się moja Maryś na wieżą,

Jak twój wianeczek sześciu końmi wiozą.

A niech go tam wiozą, niech go ta prowadzą, Choćbym go rada mieć, to mi go nie dadzą. Obejrzyj się moja Maryś po lesie,

Jak Twój wianeczek kruk niesie.

Niesie on go niesie, konik młody,

A gdzież on go ciśnie, do wody.

Wróciwszy przed dom, w którym ma się odbyć wesele, wszyscy wchodzą do domu oprócz drużek i swaszki; drzwi zamykają a drużki tak nucą:

Czyście nas tu radzi, czyście nas nie radzi,

Bo się nas tu wielka gromada prowadzi;

Jakeście nam radzi, to nam otwierajcie,

A jakeście nie radzi, to nam zapierajcie.

W Niegłowicach śpiewają:

Widział ksiądz, widział ksiądz,

Widział organista,

Żem se do kościoła.

We wianeczku przyszła.

Zostawiłam se go Przed Najświętszą Panną,

Były tam drużeczki,

Będą świadczyć za mną.

W Czeluśnicy śpiewają, jadąc przez Wolicę:

A Panie Jezusie,

Kiedym już po ślubie,

A będę innych kochać,

Nie ciebie kadłubie.

Dziwują się Woliczanki dziwują,

Jakto nasze Czeluśnianki ślubują.

A wy Woliczanki pocoście wylazły,

Podpierajcie budy, bo wam się rozlazły.

A pomału, nasz woźnica, pomału,

Żebyś nas nie wywalił do wału,

Bo jakbyś nas do wału wywrócił,

Tobyś naszą panią młodą zasmucił.

A nasz woźnica ładny i ładnie poziera,

A ma pieniędzy dużo, z drużek nie wybiera.

A choć byś ty Jasień ku Po pod niebo leciał,

Bóg mi cię obiecał.

Bóg mi cię obiecał,

Matka wychowała,

Mam w Bogu nadzieję,

Że cię będę miała.

Gdy z kościoła przed dom rodziców panny młodej przyjadą śpiewają :

Czyście nas tu nie poznali? Z kościoła my przyjechali. A przecież nas poznajcie!

I z kościoła przywitajcie !

A Panie Jezusie Z wysokiego nieba!

Niedaj że mi, niedaj,

Służebnego chleba.

Ani służebnego,

Ani proszonego,

Daj że mi się Boże,

Doczekać swojego.

133 —

W Niepli po ślubie, tuż pr^ kościele, śpiewają jak zwykle: Podziękujmy księdzowi i t. d.

Przed plebanią lub przed wikarówką śpiewają:

U naszego Jegomości przed wrota,

Stoi hań chorągiewka ze złota,

A na tej chorągiewce pisanie,

Kasieneńki z Jasieneczkiem związanie.

Następnie śpiewają :

A gdzież nam się pani młoda podziała i t. d.

Tak samo w Tarnowcu, w Bierówce i w Warzycach.

We Wróblowej śpiewają:

Wesoło na niebie, wesoło na ziemi,

Jeszcze nam weselej, kiedy my ślub wzięli.

Drużki wysiadają z wozu, swacia zsiadają z koni i idą do domu. Starostowie niechcą im zrobić miejsca, mówiąc, że to są jacyś szpiegi i przywłóki. Swacia się bronią, wybierają adwokatów, przynoszą papiery, którymi udowadniają, że są tutejsi, przyprowadzają swaszkę, mówiąc, że to ich matka, a oni idą za nią jak kurczęta. Starostowie robią im miejsce za stołem, sami wychodząc.

Drużki wstydząc ich śpiewają:

Wstydajcie się starostowie,

Bo nie macie nic na stole.

Lepsi są nasi swatkowie,

Bo mają winko na stole.

Siądźcie swatkowie, siądźcie,

Izby nam nie tratujcie,

Utrat ujemy se samy,

Gdy będziemy tańcowały.

Teraz odbywa się śniadanie. Swaszka rozdaje zwykłym gościom chleb i ser, swatom i drużkom po połowie kołacza, rodzicom zaś młodej, młodemu i dróżbie po dwie duże osy-panki czyli szyszki tj. twarde o czterech rożkach, pieczone sucharki. Dając je rodzicom weselnym, mówi do nich : „Za córeczkę poduszeczkę“. Następnie wzywa wszystkich, aby się strzegli mówiąc : „Wyszła chmura z której poleci grad, strzeż-

cie się, aby który nie postradał okau. Po tych słowach rzucają na obecnych osypanki. Drużki podczas tego śpiewają, : Wyszła chmurka za góreczki,

Polecą z niej gradóweczki;

Gradóweczki rożki mają,

Starości je pochwytają.

Potem śniadaniu wychodzą obaj swacia przedni, trzymając za końce chustkę i przy muzyce wywijają nią. Idą potem do drużby, proszą go aby tańczył, on płaci muzyce, wyprowadza swaszkę, obchodzi raz z nią dokoła i oddaje swatowi. Tak kolejno wyprowadza wszystkich obecnych. Taniec ten nazywa się wielkim. Drużki przed nim śpiewają:

Zacznij drużbusiu z końca,

Wywiedź swaszczusię do tańca.

Swaszczusia się wysiedziała,

Radaby potańcowała.

I my by też podskoczyły,

Na to my się potoczyły. (Glinik polski).

W Bieździedzy zaś jest taki zwyczaj : Drzwi się otwierają, drużki wchodzą i zaczynają pierwsze tańcować a przed tańcem śpiewają:

Niechże będzie pochwalony Jezus Chrystus nasz, Na wieki wieków amen, pierwszy taniec nasz.

Potem następują tańce i tańczą same dziewczęta. Drużbowie chcą również tańczyć; więc staje jeden przed skrzypkami i klarnecistą, nuci im aryę i płaci ; ci mu potem grają według jego zanucenia. Tak bawią się do wieczerzy, którą nazywają śniadaniem.

Wieczorem, w czasie owego śniadania, drużki za stołem

śpiewają:

A nasza swaszczusia nie dała nam sera, Niedaleko rzeczka to ją utopienia.

Niedaleko rzeczka, niedaleko woda,

Nie utopim swaszczusi, bo ją wielka szkoda. A nasza swaszczusia drobniutkiego wzrostu, Napiekła kołaczy ze samego ostu.

A nasza swaszczusia z bukowego lasu,

Nie wyczesała się, bo nie mała czasu.

Dziecko jej krzyczało, z dzieżki jej kipiało, Nie wyczesała się, bo się jej nie chciało.

A nasi swatkowie, to wszyscy garbaci, Tylko jeden prosty,

Zdziubały go krosty.

A nasi swatkowie to sa bardzo pyszni, Trzy lata mu minie, już się żenić myśli. Idzie do bogatej, pyta się o wiano,

A jemu samemu wylazło kolano. Rozleciały mi się Siwe gołębisie,

Ej po polu, po polu!

Idźże pozganiaj nadobna Marysieńko.

Do dworu, do dworu!

Ja ich pozganiała I porachowała,

Ej wszystkie są, ej wszystkie są.

Jeśli mi nie wierzysz nadobna Marysieńko,

Ej rachuj se, rachuj se.

Ej drużki my sobie drużki,

Nie jadły my tylko gruszki,

I chlebusia po kromeczce,

Maczałymy w maślaneczce.

A nasz panie drużbuś, wywiedźże nas drużki, Bo się nam pomięły za stołem fartuszki.

Za stołem fartuszki, za stołem falbany, Wywiedź nas wywiedź, drużbusiu kochany.

Z końca swatkowie, z końca,

Bierzcie się już do tańca,

Swaszczusia się zasiedziała,

Radaby tańcowała.

I my by też podskoczyły,

Natośmy się potoczyły.

Co nasz drużbuś robi?

Co nas nie wywodzi?

Ej fco bieda, to bieda,

Zastawił chusteczkę Już na gorzałeczkę Ej u żyda u żyda.

W Brzyskach jest taki zwyczaj : Gdy przybędą do domu, siadają za stołem do śniadania i jedzą chleb z masłem, kołacz, piją piwo i wódkę. Drużki śpiewają:

Prosili mię na wesele, będę, nie będę,

Ni stołeczka, ni ławeczki, na czem se siędę?

Siadły my tu siadły, co będziemy jadły, Kuchareczka spała, nie nagotowała.

Siadły my tu siadły, co będziemy jadły,

Jedzie swaszka z Woli, wiezie chleba, soli.

Położyli kołacz w koło opalony,

Pewnie dla swacików umyślnie pieczony.

Po śniadaniu młodzież zabiera się do tańca, inni starsi dalej jedzą i popijają. Po pewnym czasie, zwykle popołudniu, podają obiad. Stawiają zatem na misach kapustę, rosół z ziemniakami lub z grochem okrągłym, mięso, kaszę jaglaną z flakami, kołacze, piwo, niektórym wódkę. Druchny śpiewają:

Postawili kapuściny, co nam kaci po niej,

Chodzą świnie po buczynie, nie ma szperek do niej, Trzeba było, trzeba było, tego wieprza zabić,

Toby było, toby było, kapustę omaścić.

Nie siej groszku na dolince, bo się będzie wił,

Nie chodź Maryś za Jasieńka, bo cię będzie bił.

Nie siej groszku na dolince, bo ci nie zejdzie,

Nie chodź Maryś za Jasieńka, bo cię odejdzie. Postawili kaszę a w tej kasie kiszki,

Swatkowie paskudni poparzyli pyski.

Postawili kaszę, krupa krupę goni,

U nas taka kasza, coby przeszedł po niej.

Postawili mięso a w tern mięsie kości,

Swatkowie paskudni narobili złości.

W Sieklówce jest taki zwyczaj : Po ślubie weselni i ci, których poszczególnie prosił drużba, idą do niego ; za kościołem zjawiają się muzykanci i grają; stają na każdym mostku a przedni swat i przednia drużka muszą ich opłacić, dopiero idą dalej. U drużby jedzą śniadanie tj. kołacze, chleb z masłem i popijają wódkę lub piwo; chwilę potańczą i udają się do swaszki, gdzie bawią się tańcami przez cały dzień, a około 8—9 godziny przychodzą do młodej. U swaszki jedli obiad, a u młodej daje swaszka jeszcze wieczerzę, a koło północy rozchodzą się do domów.

Na drugi dzień około godziny 10. weselni „tj. zaproszeni na wesele“ dostają śniadanie w domu rodziców panny młodej, a po śniadaniu idą swacia i spraszają gości; przez ten czas tańczą weselni ; goście zaś ściągają się powoli tak, że koło godziny 4-tej są wszyscy. Po każdego gościa wychodzi muzyka i gospodarz z wódką i piwem lub rumem i wprowadza do izby i sadowi za stołem; gospodyni, stawia na stole wódkę, piwo i kładzie chleb, masło i kołacze, a gospodarz pije do jednego i proszą oboje, aby się raczyli i jedli, co kto chce. Muzyka zaś gra w stodole. Gdy zaś zaproszeni podjedzą i po-napijają, wstają i idą na muzykę, a starzy gawędzą ze sobą.

Gospodyni z pomocnicami zastawia stoły na tak zwany obiad: chlebem, masłem, wódką i piwem; gospodarz z drużbą i starostą biorą gospodynie i sadowią po jednej stronie, a gospodarzy po drugiej stołu i proszą: Szanowni panowie gospodarze i gospodynie, chciejcie pożywać, co Bóg dał. Kiedy to już zjedli, stawiają kapustę, potem rosół z ziemniakami lub ryżem, potem mięso, a na końcu jagły z flakami lub na mleku. Gdy zjedzą i mają wstawać, każda osoba dostaje ćwiartkę kołacza, którą ze sobą bierze dla dzieci. Po tych zasiadają swacia i drużki, a po tych muzykanci. Po jedzeniu swacia i drużki śpiewają piosenki, potem wstają od stołu i chwilę w izbie tańczą, poczem następują czepowiny. Panna młoda chce się ukryć, to też przedni swat nie spuszcza jej z oka. Stawiają na środku izby stołek i siada przedni swat, a na kolanach jego młoda. Najprzód czepią dziwaczno swata na śmiech a po nim młodą.

W Brzyskach jest zaś taki zwyczaj : Po obiedzie znowu tańce, aż wieczorem odbywają się czepowiny. Druchny śpiewają razem ze swaszka przy akompaniamencie muzyki:

Oj grejcie nam grejcie, będziemy tańcować, Będziemy dzisiaj Marysi wianeczek zdejmować.

Ojże ino w niedzielę o siódmej,

Przyjechało kawalerów siedmiu,

Ona wszystkich mile przywitała,

Wszystkim siedmiu podarunki dała;

Jednemu jeleniowe rogi,

Co nie chodził trzy lata na nogi.

A drugiemu bolenie w golenie,

A trzeciemu w głowę utrapienie.

Czwartemu jedwabną chusteczkę,

A piątemu pióro za czapeczkę.

A szóstemu złoty pierścień dała,

Siódmemu się^ sama obiecała.

Panna młoda chowa się, lecz przedni swatowie chwytają ją i oddają swaszce, która z nią tańczy, potem ją puszcza, a ona się chowa ; znów ją chwytają i przyprowadzają swaszce i to samo się powtarza dwa razy, co przedtem, druchny zaś śpiewają :

Rwałaś sobie, Maryś, wiśnie w lewandowym sadku, Nie spodziewałaś się takiego wypadku.

A tam dworacy byli,

Co na twój wianek skrudzili.

Zdjęła Maryś z głowy wianek lewandowy,

Oj dałaś go dała, w ręce Jasieńkowi.

Wyszła na góreczkę, pomyślała sobie,

Mój Ty mocny Boże, w jakiej ja ozdobie.

Poszła do piwnicy, drogie trunki piła,

Mój Ty mocny Boże, cóż ja uczyniła.

Tymczasem trzeci raz przyprowadzili swatowie młodą do swaszki, która ma ją usadowić na stołku, przeznaczonym na czepowiny, przyczem młoda śpiewa :

Niewolo moja niewolo, jadą panowie z Podola,

W zielonej barwie do ziemi, moja mamusiu wezmą mię, Nie bój się córuś Tatarów, mam ci ja skrzynię talarów. Niewolo moja, Bóg widzi, niejeden się ze mnie naszydzi,

I ty Jasieńku i ty sam, szkalowałeś mnie przed inszą, Niewolo moja na świecie, któż mi warkoczyk rozplecie ?

— 139 -

Młody odpowiada śpiewając:

Juźci ja Maryś sługa twój,

Rozpletę ja ci warkocz twój,

Nie będziesz mi go rozplatał,

Boś się mamusi nie pytał.

Druchny śpiewają:

Otwórzcie nam komorkę otwórzcie,

Wypuście nam Marysię, wypuście,

Otwórzcie nam komorkę z obory,

Wypuście nam Marysię z komory.

Oj siadej Maryś kochanie,

Nic ci nie da twoje płakanie,

Nic nie da, nie pomoże,

Stoją konie wozy pozaprzągane.

Młoda śpiewa:

Jakże ja będę siadała,

Kiedym się z mamusią nie pożegnała?

Kłaniam, kłaniam pani matko,

Bywałaś ty ze mną gładko, teraz nie będziesz. Dziękuję ci matko, żeś mię wychowała,

Dziękuję ci i za to, żeś mię wydała.

Swaszka każe młodej siadać, lecz ta kopie stołek, druchny śpiewają :

Nie kop Maryś stołka, co będziesz kopała,

Będziesz Jasia miała, będziesz go kochała.

Siada, lecz zaraz zrywa się i ucieka, swatowie jednak nazad ją przyprowadzają, to znowu dzieje się do trzech razy. Teraz śpiewają:

Uciekła nam przepióreczka w proso,

A my za nią nieboraczki boso.

Trzebaby się pani matki spytać,

Czy pozwoli przepióreczkę schwytać? Chytejże ją chytej, mój Jasieńku chytej Tylko się jej skrzydełek nie ty kej. Chytejże ją za łebek, za pyszczek,

Nie będzie ci przepióreczka piszczeć.

140

Nareszcie siedzi panna młoda a swaszka rozbiera jej wianek. Drużki śpiewają:

Oj wychodź, wychodź Maryś, z komory,

Oj zdejmuj, zdejmuj, rozmaryn z głowy.

Pomalutku ją rozbierajcie, tylko jej włosików nie

[targejcie,

Bo ona w ciężkiej niewoli, bo ją dziś bardzo głowa boli.

W Bieździedzy czepowiny odbywają się w ten sposób : Na środku izby siedzi panna młoda na kolanach pierwszego swata a drużki parami okalają ją i śpiewają:

A grajcie nam grajcie,

Będziemy tańcować,

Będziemy Marysieńce

Wianeczek zdejmować a czepeczek wdziewać. Pojedziemy na łów, towarzyszu mój,

Ej na łów, na łowy, pod gaiczek zielony, towarzyszu mój ! Aż tam biegnie sarna, sarna, towarzyszu mój,

Puść-że charty na wolą, niech tę sarnę dogonią, towa-

[rzyszu mój !

Aż tam biegnie zając, zając, towarzyszu mój,

Puść-że charty na wolą, niech zająca dogonią, towarzyszu mój ! Aż tam biegnie konik, konik, towarzyszu mój,

Puść-że charty na wolą, niech konika dogonią, towarzyszu mój ! Aż tam biegnie panna, panna, towarzyszu mój,

Puść-że harty na wolą, niech tę pannę dogonią, towarzyszu mój !

A teraz się dzielmy, dzielmy towarzyszu mój,

Tobie sarna i zając, a mnie koniś i panna, towarzyszu mój ! A teraz się bijmy, bijmy towarzyszu mój,

Ty masz szablę a ja kij, a teraz się ze mną bij, towarzyszu mój !

Ty masz szablę a ja miecz,

Twoja głowa pójdzie precz, towarzyszu mój !

Siedziałam sobie w ogródeczku w gumnie, Przyszło siedmiu kawalerów do mnie,

A ja wszystkich mile przyjmowała,

I wszystkim podarunki dała.

141

A jednemu bolenie a drugiemu utrapienie,

A trzeciemu jeleniowe rogi, co nie chodził trzy lata na nogi. A czwartemu jedwabną chusteczkę,

A piątemu białą koszuleczkę.

A szóstemu złoty pierścień dała,

A siódmemu samam się obiecała.

Któż tam jeździ w zielonym gaiku,

Panna młoda na siwym koniku.

A czego ona hajnok tak tupa?

Pewnie ona swego wianka szuka !

Choćby ona do rana jeździła,

Choćby swoje oczka wypłakała,

Już nie będzie swego wianka miała.

Poszła Marysieńka ku ogrodowi,

Grzebie dołeczek swemu wiankowi,

Ej grzebie, grzebie i opłakuje,

Swego wianeczka bardzo żałuje.

Pocóżeś ty do ogrodu wjechał?

Powiedziałeś, że mnie będziesz czekał !

A wyjedźże z ogródeczka, wyjedź,

Kie obracaj mego wianka w niwecz !

Jeśli będzie słońce i pogoda,

Wtenczas przyjedź do mego ogroda.

Kapatrzysz się memu rumieńcowi,

Nawąchasz się różnemu zielowi.

Cóż mi przyjdzie z twojej rumienności,

Kiedy nie mam do ciebie wolności.

Jedni będą jabłka, gruszki rwali,

Drudzy będą Marysieńkę kochali.

Przyjechali liweranci z wojny,

Szukali stancyę spokojną.

Jak znaleźli stancyę spokojną,

Pytali się o Marysię strojną.

Czyście jej tam nie widzieli w polu?

Plewie sobie pszeniczkę z konkolu.

Widzieliśmy na jej głowie wianek,

Myśleliśmy, że krakowski zamek.

142

Matka w pole po nią posyłała,

Żeby przyszła gości powitała.

Przywitajże moja mamo sama,

A mnie wydaj za jakiego pana.

Przyjechali liweranci z Berna,

Pytają się, poczemu ta wełna?

Po talarze, która pomierchana,

Po tysiącu, która nie tykana.

Oj że ina przez lasek jodłowy, dana se ino, Przez lasek olszowy,

Przejedziemy przez te oba lasy,

Zajedziemy do Marysi naszej.

Przyjechali ku tej nowej chacie,

Moja mamo, jak się mi tu macie?

Moja mamo droga!

Mnie się u was córeczka podoba.

Leży ona w zielonym łóżeczku,

Idźże do niej Jasiu kochaneczku.

O jej! ty różany kwiecie!

Czy ci tu nie jest lepiej przecie?

Po cóż przyszedłeś blady, nie rumiany,

Nie podpieraj mojej mamy ściany.

Bo ta ściana z ciosowego drzewa,

Nie takich tu kawalerów trzeba.

Nie tacy tu kawalerowie byli,

Srebro, złoto w kieszeniach nosili.

A ty nie masz szeląga w kieszeni,

To się wynoś z mojej mamy sieni.

Pocóżeście przyjechali, moi mili goście, Jeżeli po Marysię, ojca matki proście. Oj dodo moja dodo, zielona jagodo, Wianeczku ruciany, straciłam cię młodo. Bierzesz mię ty od ojca i matki,

Żebym miała wszelkie dostatki. *)

Żeby była kawa na śniadanie,

Żeby byli chłopcy na gadanie.

ł) Tak samo śpiewają w Śieklówce.

Żeby było sześć panien stołowych, Żeby było siedm pokojowych.

Żeby było sześć koni w karecie,

A kareta w samym aksamicie.

Niech mi będzie ośm masztalerzy, Niech będzie dwunastu żołnierzy. Niech mi będzie polityka dworska, Niech mi będzie muzyka krakowska. A ja im się będę uwijała,

Wraz śniadanie z obiadem dawała. Wio, wio, siwa, konopiata,

Czego żeś ty moja Maryś taka.

W Gliniku polskim tak się odbywają czepiny : Po wielkim tańcu następuje taniec rzędowy, to znaczy, każdy swat tańczy dwa razy naprzód ze swaszką, dając jej po tańcu napitek. Gdy skończą taniec rzędowy, zabierają się do czepienia. Wtedy młoda i młody chowają się, każde w innem miejscu. Swacia odnajdują młodą i przyprowadzają do izby, gdzie ma się odbyć czepienie. Drużki robią koło, w którem tańczy młoda ze swaszką. Jeden ze swatów siada na stołku i przy pomocy innych wyrywa młodą i sadowi na tern stołku. Swaszka, zanim zacznie czepić, pyta rodziców, czy pozwolą z tej panny zrobić niewiastę. Młodą czepi swaszka, a na około stoją drużki, trzymając gorejące świeczki. Przez cały czas, gdy swaszka czepi, drużki śpiewają:

Ach Boże mój, nieszczęśliwam na świecie,

Ach kto mi też mój warkoczyk rozplecie?

Nie będzie go mamusia rozplatała,

Boby nad nim silnym głosem płakała.

Teraz zamiatają koło panny młodej a ona śpiewa: Odmieć że Jasieńku śmieci,

Niech wianek do nich nie leci.

Wy go mamusiu chwytajcie,

Jasieńkowi go nie dajcie.

Gdy swaszka uczepi kółko, woła młodego, aby założył czepiec. Młoda rzuca z głowy na ziemię do trzeciego razu. Drużki śpiewają:

144 —

A kto tam stoi za drzwiami?

Kramarczyk ci to z czepcami.

Trzaby Jasieńka zawołać,

By przyszedł czepiec targować.

Gorzała lipka gorzała,

Marysia pod nią siedziała,

Iskierki na nią padały,

Po główce ci ją parzały,

A Jasio się jej użalił,

Czepeczkiem ci ją przywalił.

Gdy na czepiec swaszka założy kanię, śpiewają drużki: Stała się nam nowina, •

Marysia się nam zmieniła,

Pierwej była w wianeczku,

A teraz już w czepeczku,

Pierwej była w rucianym,

A teraz jest w nicianym,

Pierwej była w nadobnym,

A teraz jest w jedwabnym.

Zakukała kukułeczka na buku,

.Krzywoś swaszczuś, zaczepiła na boku.

Zakukała kukułeczka na śliwie,

Zaczepże ją swaszczusieńku szczęśliwie.

Wyskoczyła z pod nalepy żabka,

Zrobiła się z Marysieńki babka.

Gdy swaszka zaczepi śpiewa:

Boże dziękuję Ci, żem już zaczepiła,

Teraz ja se będę gorzałeczkę piła.

A nasz panie młody,

Daj nam gorzkiej wody !

A my za tę wodę,

Damy żonkę jak jagodę.

W Bieździatce tak się odbywają zaczepiny: Drużki wołają o młodą, która się ukrywa.

O, dajcie nam dajcie młodą, przedni swatkowie!

Jak nam młodej nie dacie,

Piwa nie dostaniecie, przedni swatkowie!

— 145 -r

Po małej chwili, gdy swacia młodej nie dają, śpiewają drużki dalej :

Czemu nam swacia młodej nie dają?

Czy nie mogą znaleść, czy też jej nie znają? Swaszczusia nam mówiła,

Że się dobrze ukryła, przedni swatkowie!

Wtem jeden ze swatów przebiera się za babę i z drugim swatem wchodzi i tańczy. Widząc to drużki śpiewają: Przyszła, przyszła ta czarownica,

Trzeba ją wyprowadzić na ciasną ulicę, tę czarownicę. Potem drużki razem się zebrawszy, wypychają tę babę do sieni. Wtedy swacia idą po pannę młodą, a gdy ją przyprowadzają, tańczy z drużkami a te jej tak śpiewają: Tańcowała panna młoda śmiele,

Wypadło jej z podołeczka ziele.

Bo to ziele wiele kosztowało,

Cztery wołki z obory wygnało.

W ozasie tego tańcu, siada jedna z drużek na krześle, na środku izby, chwyta pannę młodą i sadza na kolana. Wtedy przychodzi swaszka do panny młodej, zdejmuje jej wianek z głowy a drużki śpiewają:

Pomału ją rozbierajcie,

Włosików jej nie targajcie,

Pomaluśku i powoli,

Bo ją bardzo główka boli.

Siadajże, siadaj, Kasiu kochanie,

Już to daremne twoje płakanie,

Już ci i płacz nie pomoże,

Stoją konie, stoją woły przyprzężone.

Jeszcze ja nie będę z tobą siadała,

Bom się z tatusiem nie pożegnała.

Dziękuję ci ty, mój ojcze,

Bywały tu nieraz goście, teraz nie będą.

Jeszcze ja nie będę z tobą siadała,

Bom się z mamusią nie pożegnała.

Dziękuję ci, moja matko,

Żeś mnie wychowała gładko —• teraz nie będziesz.

10

146 —

Gdzie ten tatuniu, gdzie ten tatuniu !

Co go w domu nie widad?

Stoi w oborze, konisie mi wiąże Bo mnie myśli wianowaó.

Gdzie ta mamusia, gdzie ta mamusia!

Że ją w domu nie widad?

Stoi w komorze, pierzynę mi wiąże,

Bo mnie myśli wianowad.

Potem swaszka zdjąwszy wianek, czesze pannę młodą, ułoży jej warkocz na głowie a drużki śpiewają:

A przybywaj panie młody, przybywaj A przykrywaj ten warkocz, przykrywaj.

Dwie drużki idą po pana młodego a przyprowadziwszy go,

śpiewają :

Ej w sieni, w sieni, za drzwiami,

Stoi tam kramarz z czepcami.

Trzebaby Jasieńka zawoład,

By przyszedł ten czepiec stargowad.

Wtedy pan młody wkłada pannie młodej swoją czapkę na głowę trzy razy, ale panna młoda zrywa czapkę z głowy i odrzuca. Idzie więc do sieni pan młody, przynosi chustkę i wkłada na głowę pannie młodej a swaszka zaczepia tą chustką pannę młodą. Teraz pan młody nalewa piwa do szklanki i pije do panny młodej. Ta wziąwszy szklankę, wylewa mu w oczy ; drużki śpiewają, śmiejąc się:

Przyszedł Jaś do Kasieńki w nocy,

Zalała mu pomyjami oczy.

A cóż też to za pomyje były,

Że mu dobrze oczy nie wy gniły.

Zakwitło, zakwitło to zielone żyto O witajże, witaj ty nowa kobieto !

W Gliniku po zaczepinach trzyma swaszka talerz nad głową młodej i mówi do młodego: Panie młody, prosimy do siebie, kto da białego, będzie żonką jego. Drużki śpiewają: Nasz panie młody, połóż nam tu grona,

Bo ta Marysia będzie twoja żona;

Będzie ci z nią służyło.

Gdy położy na talerzu pieniądze śpiewają:

Nasz panie młody, nie o tem to będzie,

Póki tu na czepiec dziesiątki nie będzie.

Młody daje do trzeciego razu, następnie drużki zwracają się z prośbą na czepiec do wszystkich, śpiewając:

A nasza swaszczusiu, prosi panna młoda,

Na ten czepiec odmienny;

Sama se nie kupi, bo ją na to nie stad,

Trzeba się jej poskładać.

Gdy wszyscy coś na czepiec ofiarują, wstaje młoda niespodzianie ze stołka, o który powstaje walka. Drużki chcą zabrać dla siebie, gdyż która pierwsza siędzie, rychło wyjdzie za mąż, a swacia dla siebie, aby mieli szczęście.

Młody przynosi wódkę i pije trochę z kieliszka, resztą zalewa młodej oczy ; to samo robi młoda młodemu. Drużki śpiewają:

ona mu zalewa.

Czemu się ty, Marysieńku boczysz 1 odwrotnie gdy Zaleje ci Jasieneczek oczy.

Młoda ze swaszką tańczy a drużki śpiewają:

Jużeś nie z nami, Marysiu, jużeś nie z nami, Zabrałaś se kompanije z gospodyniami.

A nasza Marysiu przestań się bryzować, (stroić) Wstążeczki i szpileczki daj mamusi schować.

Daj mamusi schować do twojej skrzyneczki,

Mogą ci się przydać dla twojej córeczki.

Gdy cię zaczepili, spojrzyj do tragarza,

Żeby twoje syny posłać do cesarza.

Jużeś niewiasta, Marysiu, jużeś niewiasta,

Nawiążesz se węzełeczków, pójdziesz do miasta.

Będzie ci się Jasio pytał, gdzieś to podziała A wszystkom to Jasieńku na garczki dała,

Jasieńku na garczki dała.

Młoda stając przed muzyką śpiewa:

Ach, Boże mój Boże, z temi kobietami,

Co mi pomieszały włosy z konopiami.

Ach, Boże mój Boże, na co ja też przyszła,

Co ja swój wianeczek na ulicę cisła;

10*

Na ulicę cisła, nogą podeptała,

Co spojrzę na niego, to będę płakała.

Swaszka, która dotąd z młodą tańczyła, oddaje ją drużbie. Ten tańczy i oddaje młodemu, zachwalając, jaka to dobra, zdrowa, pracowita i piękna. Młody zaczyna tańczyć a młoda kuleje. Drużki śpiewają:

A gdzieżeś ty Jasiu oczka podział?

Coś se takie kulasisko obrał.

Ni to sprzedać, ni tego odmienić,

Było się to z kulasem nie żenić!

Wtedy trzy pary swatów przebierają się na kowali, aby pannę młodą podkuć, iżby nie kulała. Lecz ani pierwsi ani drudzy nic nie pomagają swojem kuciem, za co sądzą jednego na śmierć, którą ponosi w ten sposób : Na głowie skazanego stawiają garczek, drugi jako kat strąca go z głowy. Innych skazują na więzienie. Dopiero trzecia para kuje a młoda już nie Uuleje, chyba że jest już z natury kulawa. Następnie wszyscy tańczą: drużba ze swaszka, swacia ze swoimi drużkami. Po tańcu wszystkich biorą na wieczerzę, która się składa z następujących potraw : kapusta, rosół z kartoflami lub grochem, mięso, kasza z flakami i kasza ryżowa. Po kolacyi jedni idą spać, drudzy tańczą przez całą noc i cały następny dzień do północy.

W Czeluśnicy śpiewają do czepowin;

Tańcowała Marysieńka,

Wstążka się jej wlekła,

Uważajcie, przedni swacia,

By wam nie uciekła.

Nie ucieknie, nie ucieknie,

My ją uchwycimy Na stołeczku posadzimy Pięknie zaczepimy.

Tańcowała Marysieńka śmiele itd. jak w Gliniku poi. A kto haj stoi za drzwiami itd. jak w Gliniku polskim. Przy końcu czepowin śpiewają:

A weźcie ją z tego stołka, weźcie,

Bo ją czepiec do ziemi przygniecie,

A weźcie ją z tego stołka w taniec Niech sie stanie robocie koniec.

O nasza Marysiu !

Wstańże ze stołeczka,

Podziękuj swaszczusi Niżej kolaneczka.

Podziękuj swaszczusi,

Że ci usłużyli Że ci na stołeczku Czepiec założyli.

Swaszka tańczy z panną młodą, panna młoda śpiewa :

Choćbyś mi Jasieńku Błoto zatratował Ja z błota wyłażę Za tobą połażę.

Swaszka oddaje młodą panu młodemu, wszyscy tańczą do późna. Na drugi dzień znowu schodzą się na zabawę.

W Niegłowicach tak się odbywają oczepiny : Drużki stają z zapalonemi świeczkami koło panny młodej, swaszka zaczepiwszy młodą, trzyma talerz nad jej głową i zbiera pieniądze na czepiec, a drużki śpiewają:

Jużeś nie nasza, Marysiu,

Jużeś nie nasza,

Weźmiesz sobie koszałeczkę,

Pójdziesz do miasta.

Jak sobie z koszałeczki wszystko wysprzedasz Zawołasz se sąsiadeczki, gorzałki im dasz ;

Jak ci się Jaś będzie pytał, gdzieś to podziała?

Na garczki, Jasieńku dałam, na garczki dałam.

Tańczą oboje młodzi a ona śpiewa:

Cieszy się moja rodzina cała,

Żem se do ślubu wianka dochowała.

Nie zostawiłam go nigdzie na ulicy,

Tylkom zostawiła w kościele przy świecy: Zostawiłam go w kościele przed Najświętszą Panną, Są tam świadkowie, co świadczą za mną.

Dziękuję Ci Boże, żem się już wydala,

Przestanę drużozyd, będę kumowała.

Będę kumowała w niedzielę, swaszczyła co jesień, Będę ci nicowała oj z pieniędzy kieszeń. Turbowaliście się rodzice, żeście mnie nie wydali, Teraz się turbujcie, czem mię będziecie wianowali. Mamusia mnie wychowali, ręka mnie nie cięli, Pójdę do Jasińka, będzie miał kij w sieni.

W moim ogródeczku rośnie karafioł Pamiętaj, Jasienku, żebyś mnie nie bijał,

Żebyś mnie nie bijał, gorzałki nie pijał,

Do karczmy nie chodził, za głowę nie wodził.

Tańce odbywają się dalej, wreszcie podają jeszcze prze

kąskę.

W Brzyskach odbywają się oczepiny w ten sposób : Swa-szka plecie włosy, przy ślubie rozpuszczone w warkocz, uwija czepiec na głowie, lub gotowy na głowę zakłada, przyczem młoda płacze a drużki śpiewają:

Jak cię będą czepió, patrzej do powały,

Żeby twoje dzieci czarne oczka miały.

Jak cię będą czepić, patrzej do tragarza,

Żeby twoje syny poszły do cesarza,

Jak cię będą czepić, pojrzej se na śliwę,

Żeby twoje córki były zalotliwe.

Nie płacz, Maryś, nie płacz, nie psuj sobie serca, Ciś wianeczek pod przypiecek, poszukajse czepca. Rozleciały się strusie pióreczka po placu, (2 razy) Poczemże naszą Marysię poznać ? oj po płaczu, (2 razy) Rozleciały się strusie pióreczka po rosie, (2 razy) Poczemże naszą Marysię poznać ? po głosie, (2 razy) Rozleciały się strusie pióreczka po sadzie, (2 razy) Poczemże naszą Marysię poznać ? po chodzie, (2 razy) Rozleciały się strusie pióreczka po gaju, (2 razy) Poczemże naszą Marysię poznać? oj po stroju. (2 razy) Poszła Marysia rano po wodę, oj do dunaj (2 razy) Spódniczka na niej, czyby na pani, oj Jaś jej dał

(2 razy)

Poszła Marysia rano po wodę, oj do dunaj (2 razy) Fartuszek na niej, czyby na pani, oj Jaś jej dał

(2 razy)

Poszła Marysia rano po wodę, oj do dunaj (2 razy) Chusteczka na niej, czyby na pani, oj Jaś jej dał

(2 razy)

Poszła Marysia rano po wodę, oj do dunaj (2 razy) Buciczki na niej, czyby na pani, oj Jaś jej dał (2 razy) Poszła Marysia rano po wodę, oj do dunaj (2 razy) Korale na niej, czyby na pani, oj Jaś jej dał (2 razy.)

Tymczasem swaszka ukończyła czepienie, poczem ciąg dalszy śpiewu :

Zakukała kukułeczka na śliwie,

Zaczepiła swaszczusieńka szczęśliwie;

Zakukała kukułeczka na buku,

Zaczepiła swaszczusieńka na boku.

Zakukała kukułeczka na wiśni,

Czegóżeście jej wianeczek roztrzęśli?

Chmielu, chmielu szerokie liście,

Naszą Marysię zaczepiliście.

Żebyś ty chmielu na tyczki nie lazł,

Nie robiłbyś ty z panienek niewiast.

Ty chmielu na tyczki leziesz,

Nie jednę nam panieneczkę weźmiesz.

A kto tam stoi za drzwiami,

Pewnie kramarz z czepcami Trzebaby Jasia zawołać,

Żeby poszedł czepiec stargować.

Druchny przyprowadzają młodego i śpiewają:

Oj przybywaj, panie młody, przybywaj,

Oj przykrywaj ten czypeczek przykrywaj,

Oj przybywaj, panie młody, z perłami Oj przykrywaj ten wianeczek gronkami (pieniądzmi). A wstydźże się, panie młody, wstydźże Marysieńce na czepeczek rzućże!

Żeby ja panem młodym była Dziesiątkę bym na czepiec rzuciła.

Terni samemi słowami śpiewają, rodzicom, krewnym i gościom, podczas czego swaszka odbiera na talerz podarunki dla młodej. Dalszy śpiew:

A wstydźcie się wszyscy przyjaciele,

Złóżcie się na czepeczek śmiele.

A widzi to sam Pan Jezus z nieba,

Że Marysi pieniędzy potrzeba.

Trzebaby jej na garnek, na łyżkę,

A potem jej trzeba na kołyskę.

A czy to tu w tych Brzyskach pieniędzy nie mają, Co się po grajcarku na czepek składają.

Dolina, dolina w izbie (na czepcu)

Trzeba zarównać swaszczusi i drużbie,

A czyś to Maryś w żelezie,

Rychło tu do nas wyleziesz !

Wyłażę ja tu, wyłażę,

Tylko se czepeczek założę.

A weźcie ją, weźcie, z tego stołka przecie,

Bo sama nie wstanie, bo ją czepek gniecie, Przeprowadźże mię mój Jasieńku choć przez sień,

(2 razy)

Bo sama nie przejdę, oj bo nie śmiem.

Nadchodzi pan młody z wódką i pije do niej, lecz ona nie pije, tylko jemu zalewa oczy po dwa razy; resztę dopiero wypija; druchny śpiewają:

Toczy się gorzałeczka, toczy, zalejże mu Marysiu oczy. Ty, panie młody, daj nam gorzkiej wody,

Damy ci Marysię dla twojej wygody.

Ty panie młody, daj nam beczkę wina,

Damy ci Marysię, będzie miała syna.

Młoda wstaje, a stołek chwytają swatowie i wyciskują na dach. Oboje młodzi tańczą, ale ona kuleje, oddaje ją więc swa-szce, z którą tańczy dobrze, to się powtarza dwa razy, za trzecim razem już tańczy z młodym nie kulejąc. Śpiew drużek;

Gdzieżeś, Jasieńku oczy podział,

Coś takie kulasisko obrał?

Dopieroś się Jasienku ożenił, już ci kaleka. Zaprzęgajcie cztery konie po cyrulika Cztery woły i dwa konie, zaraz,

I doktora, cyrulika zaraz przyprawię.

Poszła młoda w taniec, nie umiała tańcować,

Miała butki nowe, dała je okowaó.

Moi muzykanci, oto się was pytam,

Czy jej było ładniej panną, czy teraz kobietą? Miałaś mnie mamuniu, jak źrenicę w oku,

Teraześ mię dała na niewolę chłopu.

Szanuj mię, szanuj, za wianeczek za mój Za wianeczek ruciany, Jasieńku kochany.

W Żurowej śpiewają:

Stawiają stołeczek, jakiś bardzo nowy Zdejmują ci wianeczek moja Maryś z głowy,

Gdy tę pannę rozbierają, to lilie opadają A fiołki wonność tracą, bo tej panny nie obaczą.

Mój wianeczku mircikowy, już mi idziesz z mojej

[głowy

Z mojej głowy, z mego czoła, już ja nie będę wesoła. Mój wianeczku mircikowy, już mi idziesz z mojej

[głowy

Ja cię prawą rączką wiła i na głowiem cię nosiła. Uwili ci wianek z samego mirciku, tylko ci nie

[spletli twych pięknych włosików. Ty, moja Maryś, ty różowy kwiecie, czemu się wy-[dajesz, w takiem młodem lecie? Tylko dziś, tylko dziś, we wianeczku chodzisz,

Ale jutro rano wianeczek jak siano,

Cieszy się ta cieszy, moja rodzineczka,

Żem se nie straciła przed czasem wianeczka.

Na śniadanie kawa a na obiad grzyby,

Nie ciesz się Marysiu, doczekasz się biedy.

Gdzie słoneczko wschodzi, niebo się czerwieni, Gdzie se kto zamyśli, tam się i ożeni.

Gdzie słoneczko wschodzi, tam się ptaszki lęgną, Gdzie dziewczęta ładne, tam też chłopcy ciągną.

- 154 —

Ta nasza drużbina coś nie dobre zjadła,

Bo nam z panny młodej wianeczek ukradła.

Żebyś nie chodziła bez las do kościoła,

Nie nosiłabyś ty na głowie chochoła (czepca). Tylko żebyś poszła zieloną ścieżeczką,

Tobyś sobie była jeszcze panieneczką.

Rozkwitł się rozmaryn za piecem, za piecem Niema to, niema to, jak w stanie kobiecym.

Teraz moja Maryś jużeś ty niewiasta,

Weźmiesz kosz na rękę i pójdziesz do miasta.

Będą ci się żydki pytać po malusieńku,

Cóż ta macie w koszyku, moja gosposieńku? Lubiłeś ty, Jasiu, gorzałeczki wypić,

Żebyś się nie ważył tej Marysi wybić.

Będziesz sobie chodzić bez bity gościniec,

Pamiętaj, Marysiu, zginie ci rumieniec.

Często ten Jasieczek gorzałeczkę pijał,

Pamiętaj, Marysiu, on cię będzie bijał.

Chwaliłeś się Jasiu, że ty jesteś dobry,

A ty swoje złości schowałeś do torby.

Ty moja Marysiu, cóż ci było potem?

Utraciłaś wianek przeplatany złotem.

W niedzielę następującą po ślubie udaje się panna młoda w towarzystwie swaszki do kościoła po błogosławieństwo, udzielane nowozamężnej kobiecie, czyli na wywód z wianka. Wieczorem tego dnia, po nieszporach, odbywają się poprawiny z tańcami. Przybyłych na poprawiny gości częstują rodzice panny młodej plackami i piwem. Kiedy nowozamężna opuszcza dom rodziców i udaje się, czy to do domu swego męża, lub jak częściej się dzieje, do domu rodziców swego męża, odbywa się to z pewną uroczystością, z gościną, którą nazywają przenosinami.

WESELE U ŁEMKÓW.¹)

Młodzieniec, wybrawszy sobie oblubienicę na przyszłą żonę, posyła do domu jej swego brata lub przyjaciela, oznajmiając

!) Szczegóły te posiadam od ks. Kanonika Michała Wierzbickiego proboszcza z Woli cieklińskiej, za co mu serdecznie dziękuję.

rodzicom, ażeby ehleb upiekli. Na drugi dzień w nocy przychodzi młodzieniec do domu narzeczonej z rodziną i ze sąsia” darni, zwykle z 8-ma a przywitawszy gospodarstwo słowem : „Sława Isusu Chrystu“, prosi o kieliszek (porcyę na pałenkę). Najpierw pije pałenkę młodzieniec do dziewczyny; jeżeli ta przyjmie kieliszek — to rozpoczyna się gościna, jeżeli nie, odchodzą do domu. Jeśli gościna ma miejsce, to zasiadają za stołem i odmawiają modlitwę: „Carju nebesnyj etc.“. Pieśni przy zaręczynach niema żadnych. Dzień przed ślubem zaprasza panna młoda z dwoma drużkami, a pan młody z swoim ojcem albo z ojcem narzeczonej gości weselnych t. j. dwóch, 5 do 8 starostów, dwie swaszki (starościny), podstarościch, 8 do 10 swatów (są to zawsze parobczaki do tańców). Jeśli ślub ma się odbyć w niedzielę, weselni schodzą się jeszcze w sobotę; wogóle w dzień naprzód przed weselem do pana młodego. W domu pana młodego śpiewają swaszki przy muzyce :

U naszoho susidońka,

Zaczynat sia hostynońka Poprośmo Boha szczyri Żeby Boh daw szczasływi.

Na podu ziła a w chyży wesila Zyjdy Hospody z neba Bo nam Tia zawsze treba.

De sia pszczołońki rojat, tam sia swatowe strojat Pszczołońki do ułyjkiw, swatowe do stołykiw.

(Wtem siadają swatowie do stołu). Swaszki dalej śpiewają : Panowe swatowe riasyczku *) rozberajte, w dorożeńku

[sia zberajte ;

Bo pidemo w dorożeńku, po Kseniu mołodeńku.

Swatowie ubierają kapelusze owsem.

Kacz kaczore zo dwora, wyjt starosto z za stoła,

Jak kaczor z kaczeczkamy, tak starosta z sz waszeńkamy. Szczo za Boża hodyna, ne schodyt sia rodyna,

Czy z pola ne zrobyła, czy sia desy zabawyła.

Przychodzi familia, a młody kłania się każdemu 8 razy, ł) Owies.

i prosi o błogosławieństwo. Potem kropi świecona woda wszystkich obecnych, a swachy śpiewają;

Okrop Petro wodo w Naj idut z połahodow.

I odchodzi cały orszak do młodej, a tu znowu śpiewają:

Czy to tota chyżońka, szczo w nej nasza Ksenońka, Bo my do nej wwojdeme, ta Ksenońku najdeme. Puste że nas, puste, abo nam otworte,

Toty nowy woroteńka, szczo za nymy Ksenońka Bo jak nas ne pustyte, stroit sia Petro,

Odwiria wyrubaty i Ksenońku distaty.

Drzwi sie otwierają.

Nasz lubeńkij swatu, rozpychaj swoju chatu,

I toty nowy siny, żebyśmo sia zmistyły.

W dzień ślubu, kiedy mają iść do cerkwi, drużbowie stawiają ławkę, na której siadają rodzice nowożeńców, młodzi przyklękają a rodzice błogosławią ich. Po otrzymaniu błogosławieństwa rodzicielskiego, młodzi proszą o błogosławieństwo wszystkich weselnych. Obrzęd ten odbywa się następująco : Swaszki śpiewają:

Wskażte że nam czado (młodą) wskażte, Nechaj my ho wydymo,

Zaczym my tu chodymo,

I Petra trudymo.

Proszu pani matko do nas Odberte korowaj od nas,

Nasz korowaj (chleb weselny) figlowanyj ¹) Nasz Petro malowanyj.

Deste takoj farby wziały,

I Petra zmalowały?

Pan Boh pszenyczku urodyw I korowaj pobrodyw I Petra zmalował, a korowaj zfiglował. Łisamyśme iszły, wodamyśme pryjszły, ‘) Ubrany.

Rosyczka na nas wpała, suknj^czki nam pomaczała,

Treba daty rucznyczki,

Powteraty suknyczki.

Dają swaszkom i staroście ręczniki. Ci śpiewają teraz:

Treba stilcia szyrokoho,

Bo tu rodu wełykoho;

Jest tu toj rodynońki,

Jak w poły kałynońki.

Rodzina zasiada na ławkach, a młoda kłaniając się prosi o błogosławieństwo : Śpiew :

Hrejte husełki A) riśko Kłaniaj się Kseniu nisko,

Jak otciu, tak mamońci Tak wszystkoi rodynońci.

Pidemo do cerkowci,

Poruszaty kołotowci,

Bo już czas poruszaty,

A Petru prisyhaty.

Idą do cerkwi:

Idemo czerez seło,

Trymajte sia wesoło Napered sia ne wyrywajte,

Zo zadu ne zostawajte, kompanii sia trymajte.

Do cerkwi idzie młody w parze z młodą, przed nimi drużba, za nimi drużki, swaszki i starostowie. Swatowie do ślubu nie idą. Orszak weselny udaje się do cerkwi zawsze pieszo: Po ślubie śpiewają:

Już my teper wyhrały, Bośmy ślubyk dostały; Nasz Jehomość duchowny] Dały nam ślub zupownyj. Dały nam ho borszeńko ²)

Bo nam w nohy zymneńko

J) Skrzypce. %) Prędko.

Prysichała Ksenia try razy Pered światy obrazy.

Pered światów Preczystow,

Tohdy stała newistow.

A już tobi Kseniu na pole ne chodyty, na kozy ne swy-

[staty, z inszymy ne postaty,

Łem Petra słuchaty.

Dajte do kuchni znaty,

Naj nam dadut weczeriaty, Bo bu dem si a wyberaty. Nasza Ksenia, nasza,

Pojimała sobi ptasia,

Bez krył, bez periczka Petra czołowiczka.

Po ślubie cały orszak weselny idzie do młodego ; po skromnej przekąsce i po kilku tańcach, idą pod przewodnictwem marszałka weselnego do panny młodej. Stanąwszy przed jej domem z muzyką, tak poczynają śpiewać :

Puste nas, puste nas, pani kuchareczki Bo wam striszku odwałymo Pid nóżki rostełymo Bo nam zymno staty.

A jakże nam pij ty — pij ty Koj tam kurniawa Od kurniawy zastawity Do Kseni treba pijty Koj nam kazała.

Po tej pieśni puszczają weselnych do chyży i zapraszają siadać za stół — swaszki za stołem tak śpiewają:

Ne budemo pity, ne budemo isty

Póki nam ne date, po szczo my tu pryszły,

Pryszły my tu pryszły — po biłu Kseniu Mołodomu mołodomu po żenu.

Siły my tu siły na ławicu waszu,

Dajte nam zaraz mołodicu naszu,

Ne budemo pity totu hirku wodu,

Pokal nam ne date naszu paniu molodu.

Marszałek weselny przyprowadza z komory drużkę i pyta się weselnych, czy po tą przyszli. Drużba widząc, że to nie młoda powiada, że nie po tę przyszli. Tak samo powtarza się z drugą drużką — w końcu przyprowadza marszałek wszystkie trzy tj. dwie drużki i pannę młodą. Pan młody wybiera sobie pannę młodą, rozpoczyna taniec a orszak weselny tak śpiewa :

Już budemo pity — już budemo isty Bośte wże nam dały Poszczo my tu pryszły;

Budemo pity — totu pałenyciu Bośte nam dały — naszu mołodyciu.

Piją wódkę wszyscy, a po poczęsnem śpiewają:

Ne budemo isty totu biłu husku,

Pokal nam ne date na mołodoho chustku.

Swaszka zarzuca chustkę na głowę młodego; ten nie daje się, w końcu złapany, pozwala się chustką opasać. Swaszki śpiewają:

Już budemo isty — totu biłu husku Bośte nam dały na mołodoho chustku.

Rozpoczyna się uczta weselna; młodzi siedzą za stołem razem. Po wieczerzy rozpoczynają się tańce, weselny orszak po części rozchodzi się do domu na odpoczynek. Nad wieczorem, drugiego dnia, zaproszeni goście weselni usiadłszy za stół tak śpiewają:

Hrajte hudacy rizno Kłaniaj się Kseniu nysko Jak otciu tak matynońci I ciłoj rodynońci,

Po swojej storonońci.

Podzmy że my z tadzy Bo nam tut neradzy Bośmo nadoiły Toj ciłoj czeladzi.

Panna młoda z płaczem żegna się z rodzicami i z rodziny a swaszki śpiewają;

Pobij, mamo, pobij toto zerkałońko Szczo ja sia wżerała Kołym sia czesała.

"Wybiwaj mamońku Ze sciny kołynoczki Hde ja sy wiszała Swoji paciuroczki.

Wyzri sia Kseniu Na to tu polanu,

Kadit tia powezut Lądu malowanu.

Wyprowad mamońko Swoje ditinońko Z komory świczkami Bez połę oczkami.

Matka z rodziny wyprowadzają. Jeżeli młoda jest sierota, to tak śpiewają:

A znaty sia, znaty,

Ksenia syrota,

Ne wyprowadzaje jej i otec Poza worota.

Lem ju wyprowadzajut Toty dobry lude,

Toty dobry lude,

Szczo im sława budę.

Rodzice panny młodej dają, każdemu z weselnych świece. Swatowie zabierają, wiano panny młodej tj. skrzynię, pierzynę etc.; za swatami idą, nowożeńcy trzymając się za chustkę. Z zapa-lonemi świecami wyrusza cały orszak weselny do pana młodego a stanąwszy przed drzwiami, rozpoczynają pieśń;

Puste nas puste pani kuchareczki Bo wam striszku odwałymo Pid nóżki rozstełymo Bo nam zymno staty.

Otwierają się drzwi, weselni wchodzą nie do izby mieszkalnej lecz do komory. W komorze stawia drużba stołek, pan

— 161

młody siada na stołek, na kolana kładą mu swaszki poduszkę, a drużki prowadzą pannę młodą, która siada panu młodemu na kolana. Swaszki zdejmują pannie młodej z głowy wieniec i wstążki. Rozczesują pannę młodą, skręcają włosy do góry i przykrywają głowę czepcem. Młoda rzuca do trzeciego razu z głowy czepiec, w końcu pozostawia czepiec nagłowie, swaszki śpiewają; Za naszoju chyżoju Kopa sena,

Otóż nasza pani młoda Zaczepłena.

Za naszoju chyżoju Kopa sena,

Wezera była diwka A dneśka żena.

Wezera była diwka pid weneczkom,

Dneśka żena pid czepeczkom.

Wezera była diwka kormoszowa Dneśka żena Pisarowa.

Tiażkij to .tiażkij — to stan małżeńskij A szcze tiadszyj — jak kamen młyńskij,

Bo kamen młyńskij woda nym ruszat A stan małżeńskij Pan Bih rozłuczat.

Drużby śpiewają:

Jużem perejszou czotyri dzedziny A piatu dneś

Jeszczem nie widiw takoj newisty Jaku dneś.

Weselni wychodzą z komory i idą wprost na rzekę. Strzelają z pistoletów, nowożeńcy myją się w rzece. Muzyka przygrywa, panna młoda nabiera konewkę wody, a wracając do domu, pokrapia nią weselnych i całe nowe gospodarstwo. Zasiadają za stół na sutą gościnę. Śpiewy rozmaite, wesele przedłuża się. Późnym wieczorem przychodzą rodzice panny młodej z odwiedzinami do zięcia i ta gościna pierwsza nazywa się „Prydany“. Przed drzwiami tak śpiewają:

Koj ja iszou perez dołynu Dam ti gębu jak małynu

Oj dam, dam

Bo jej mam, jak małymi.

Koj ja iszou bez kołodu]

Dam ti gębu, jak jahodu Oj dam, bo jej mam Jak jahodu.

Otwierają się drzwi i nowych gości zapraszają najpierw do komory, tu częstują się, później do chyży (izby) zapraszają ich za stół i tak śpiewają:

Pryjszły nam tu prydaniany,

Szczo my tu im isty damy Nachrubajte dribnych trisok Damy my im na sim misok.

Po sutej wieczerzy rozchodzą się już weselni starsi, lecz młodzi pozostają jeszcze na tak zwane poprawiny t. j. „szwa-szczyny“, drużbiny, starościny, swatyny. Sami goście weselni przynoszą sobie chleb i wódkę i tak urządzają wspólną gościnę.

OBRZĘDY WESELNE U ZAMIESZAŃCÓW.

Młodzieniec zamyślający się żenió, posyła dwu mężczyzn z wódką lub piwem do domu tego, gdzie jest jego wybrana. Ci przyszedłszy proszą o kieliszek. Jeśli rodzice zamyślają oddać młodzieńcowi córkę, to podają kieliszek, jeśli zaś nie mają tego zamiaru, to kieliszka całkiem nie podają.

Zwyczaje i śpiewy w wilię ślubu są następujące : Starosta weselny, drużki i swatowie, młody schodzą się do domu swaszki, tam piją, tańczą a potem jedzą. Kiedy się wybierają w dom młodego, wtedy swaszki śpiewają:

Worisze, woriszeńku Kośni mi pry domeńku Kozwesel tatusienku I ciłu rodyneńku.

Tę piosnkę śpiewają trzy razy. Przyszedłszy do domu młodego śpiewają;

16B —

Deste bywały obu mołodczykowi?

Tam my bywały u swasusienki w komori,

Tam my wydały krasnyj korowaj na stoli,

I wydały my krasnu rizgu na stoli.

Wybierają się od młodego do młodej. Wybierając na talerz składkę na czepiec, śpiewają:

Czas składku, składaty W dorohu jechaty,

W dorohu dorożeńku,

Po krasnu Marysieńku.

Po zełenyj winok Po zołotij perstinok Po malowanu skryniu Po Marysiu gazdyniu.

Rzucają mały bochek chleba, który nazywają husku na podwórcu u młodego. Każdy z obecnych, a szczególnie dzieci, chcą koniecznie ten chleb dostać w swe ręce. Wychodzą i udają się do młodej. Stanąwszy przed domem śpiewają:

Puste nas puste, bo nas swateńko bije,

Bo nas swateńko bije, sukienka na nas hnyje. Sukienka pożyczena, to budę wymówiona.

Wchodzą do domu młodej* W domu młodej śpiewają: Bojary pryjechały — zazuli rozehnały.

Zazulami nazywają trzy kobiety, które siedzą za stołem u młodej i niechcą puścić weselnych gości za stół. Tym babom dają po parę centów i wódki i wtenczas od stołu ustępują a goście weselni siadają za stołem. Teraz przyprowdzają z komory drużki, a potem młodą, a swaszki śpiewają:

Wyjdy Marysiu do nas,

Odber korowaj od nas ;

Bo w naszim korowaju,

Zeliczko koło kraju,

W seredyni medec sołodec A nasz Andrusio mołodec.

Zabierają się do ślubu ; młodzi kłaniają się rodzicom, krewnym starszym, a swaszki śpiewają:

U*

Hrajte. husełki rizko,

Kłaniaj sia Maryś nisko,

Oj kłaniaj, kłaniaj Stopahy padaj Hidnyj tatusio toho Pokłonajku twój oko.

Te samą śpiewkę powtarzają dla matki, braci, sióstr. Idą do kościoła pieszo, bo koni nie mają. Drużbowie czyli swacia mają pióra u kapeluszy lub czapek, a drużki w wieńcack na głowie. Wróciwszy z cerkwi śpiewają swaszki:

Częstuj mamusiu zientiu,

Jesłyś na neko w diecku Częstuj że jeko wynom Jesły ty na neko myła.

I wynoszą na podwórze mleka słodkiego i częstują mło-dyck. Wckodzą do domu, usiadają za stołem a cały weselny orszak je i pije. Przy oczepinack śpiewają swaszki:

Hde drużbusiu swaty?

Czas mołodońkom spaty Bo sia Andrusio kniwał,

Że neborzeńko likał.

I znowu powtarzają to do młodej. Drużba idzie na strych i ściele. Gdy młodzi zejdą ze strychu, idą do wody i całe wesele myje się. Potem powracają do domu.

OBRZĘDY POGRZEBOWE.

Wieśniak powiatu jasielskiego czując się słabszym, stara się co ryckiej wyspowiadać, przyjąć komunię św. i olej św. Posiadający majątek robi testament, błogosławi dzieci, żegna się z krewnymi i przyjaciółmi.

Konającego kładą na długiej, żytnej słomie na ziemi (Brzyska) i dają mu do rąk gromnicę. Kiedy skona, oblekają go w świeżą bieliznę i lepsze szaty i gdy trumna jest gotowa, kładą go do niej i stawiają na ławie. Przez cały czas, gdy nieboszczyk leży, nie mielą, zegar zatrzymują i odwracają lustra

na znak żałoby. Koło domu rzucają nieco wiór, aby przechodzący odmawiali „Wieczne odpoczywanie“. W dniu pogrzebu wynoszą nieboszczyka z domu, ludzie nie należący do rodziny. Jeden z obecnych ma mowę pożegnalną, w której przeprasza wszystkich w imieniu zmarłego, co nazywają wypraszaniem. Gdy wynoszą trumnę z domu, uderzają nią trzykroć o próg izby (w całym powiecie). Za trumną idą wszyscy z odkrytemi głowami. Wśrodku wsi, przed pewnym krzyżem, kładą noszący trumnę na wóz i tam na chwilę wszyscy się zatrzymują. „Wypraszający“ znowu wyprasza, następnie ruszają dalej. Gdy zmarłego chowają do grobu przestrzegają bardzo, aby ktoś z krewnych nie rzucił ziemi na trumnę, gdyż ma tego spotkać nieszczęście. Wóz, na którym wieziono zmarłego, po powrocie wywracają. Na trumnach dzieci, młodzieńców, dziewcząt umiaszczają wieńce. Zmarłą dziewczynkę niosą do grobu chłopcy, chłopaczka dziewczęta ubrane na biało.

Po pogrzebie czasem raczą się napitkiem, lecz styp pogrzebowych niema.

STOSUNKI SANITARNE W POWIECIE JASIELSKIM¹).

W tutejsz3rm powiecie, w okręgach sądowych : Jasło i Żmigród jest 10 lekarzy a mianowicie: 6 w Jaśle, 1 w Żmigrodzie nowym, 1 w Krępnej, 1 w Kołaczycach, 1 w Ołpinach.

Weterynarz jeden rządowy, a drugi miejski w Jaśle, który jest zarazem oglądaczem zwierząt na stacyi kolejowej w Jaśle.

W powiecie istnieją 3 apteki publiczne i jedna domowa, a mianowicie: apteka publiczna w Jaśle, własność Romualda Palcha, druga apteka publiczna, otwarta w Jaśle w roku 1907, apteka publiczna w Żmigrodzie Nowym, własność Adama Walewskiego i apteka domowa Dra Rotha Józefa w Krępnej.

W roku 1902 otwartą została apteka publiczna w Kołaczycach. Istnieje również w Jaśle droguerya.

x) Według sprawozdania W. P. Lekarza po w. w Jaśle za rok 1902. łaskawie mi udzielonego, za co mu niniejszem dziękuję.

Z koćcem roku 1901 było 13 akuszerek ; z tych. 2 miejskie : w Jaśle i Kołaczycach i 5 okręgowych : w Żmigrodzie Nowym, w Osieku, w Dębowcu, w Wrocance i Ołpiiiach, reszta 6 wolno praktykujących.

Zakłady sanitarne i humanitarne. Szpital powszechny w Jaśle urządzony na 100 łóżek.

Domy ubogich znajdują się w 8 gminach.

Zakłady kąpielowe. W powiecie tutejszym istnieją tylko rytualne łaźnie żydowskie w gminach Jasło, Żmigród Nowy, Osiek, Kołaczyce i Ołpiny.

Ułomni, a) obłąkanych jest w powiecie 20 mężczyzn, 11 kobiet razem 31 osób t. j. 0'37%;

b)    ciemnych jest 41 mężczyzn, 30 kobiet razem 71 tj. 0 84°/₀;

c)    głuchoniemych jest 78 mężczyzn, 52 kobiet razem 130 t. j. 1-55%;

d)    matołków jest 51 mężczyzn, 26 kobiet razem 77 tj. 0'92°/₀;

e)    podrzutków jest tylko 2 chłopców;

f)    nałogowych opilców wykazano 25 mężczyzn, 5 kobiet razem 30 t. j. 0'35°/o-

Matołków najwięcej jest w Dębowcu 16, nadto w Osobnicy i Harklowej po 4 i w Ołpinach 5. Pierwsze trzy gminy leżą obok siebie, odznaczają się tern, że jest dużo źródlisk, a są przy-tem górzyste.

Nałogowych opilców najwięcej jest w Jaśle 6 i to przeważnie z zarobników dziennych.

Ułomni, ci są przeważnie umieszczeni przy swoich rodzinach i nie są źle traktowani. Pomiędzy ciemnymi jest wielu żebraków; natomiast mała część głuchoniemych jest na służbach, niektórzy z nich nawet są dobrymi sługami, jeden w Tarnowcu doskonały murarz.

HYGEINA PUBLICZNA.

Asanacya. Studzien w tutejszym powiecie w okręgach sądowych Jasło-Żmigród jest 3096 wykazanych t. j. jedna studnia wypada na 37 mieszkańców. Z tych studzien ledwie około 600 jest tak głębokich, że wodę z nich wydobywają wiadrem, reszta zaś są to przeważnie studnie płytkie, ujęte w cembrzyny, z których czerpią wodę ręką lub kulą. Studzien z pompą jest w całym powiecie około 70, wodociąg jest jeden w Kołaczycach. Wogóle zaopatrzenie powiatu w dobrą wodę jest niedostateczne, bo wody wprawdzie nie brak, gdyż jest tu masa potoków i 8 większe rzeki, a wreszcie prawie wszędzie, już w głębokości 2 do 3 metrów, natrafia się na wodę, ale jest to woda zaskórna, niesmaczna, a często w lecie wysychająca. Najbardziej daje się uczuć brak dobrej wody w mieście Jaśle

1    w Żmigrodzie Nowym. Żmigród ma już wypracowane plany do urządzenia wodociągów kosztem 60.000 koron, tylko jeszcze nie zebrał potrzebnych funduszów. Jasło dotąd nawet nie starało się zbadać, czyby się nie dało urządzić tu wodociągi i jakim kosztem. Obecnie wywiercono tu 5 nowych studzien, z tych

2    publiczne, głębokich do 20 metrów, ale woda jak dotąd niesmaczna, może się z czasem oczyści.

Usuwanie odpadków w mieście Jaśle odbywa się częścią kanałami, częścią przyrządem Talarda, gdyż kanalizacya jeszcze nie wszędzie wprowadzona. Kanały mają swoje ujścia do rzeki Jasiołki; Talardem wywożą nieczystości, jako nawóz, wprost na pola, gdzie bywają przyorywane, zaś śmieciami zasypują doły. Wobec tego nader niehygienicznego zwyczaju wydano rozporządzenia, aby wszelkie odpadki usuwano poza obręb miasta i wyznaczono na ten cel plac przy cegielni miejskiej.

Po innych gminach sposób usuwania jest nader prymitywny; wszelkie nawozy, śmiecie i odchody ludzkie bywają składane i jako nawóz bywają wywożone zwykłemi furami na pola.

Pod względem zewnętrznego porządku, odznaczają się miasta Jasło i Kołaczyce, mają bowiem chodniki i ścieżki kamienne, domy przynajmniej z wierzchu czysto utrzymane, ulice co tydzień czysto zamiatane; natomiast po innych miasteczkach, a szczególnie w Żmigrodzie Nowym, widać na ulicach sterty śmieci, szmat i innych odpadków; domy liche, kanalizacyi niema, wolne place założone śmieciami, lub zalane gnojówkami, a wszelkie usiłowania władzy w tym kierunku, aby te niepra-widłości usunąć, mały odnoszą skutek. W pobliżu Jasła, w gminie Niegłowicach, jest rafinerya nafty, firmy Gartenberg-Schreier,

urządzona na wielką skalę, a dym z niej wydobywający się, przesycony gazami naftowymi, zatruwa powietrze na kilka kilometrów.

Inne fabryki w powiecie istniejące, nie dają powodu do skarg sąsiadów.

ARTYKUŁY ŻYWNOŚCI.

W samem Jaśle nadzór nad mlekiem i masłem sprawuje policya miejska; co do innych artykułów spożywczych, policya zwykle się nie miesza chyba, że lekarz powiatowy lub miejski uzna jakieś towary za nieodpowiednie do sprzedaży, wtedy je konfiskuje. Jasło, Osiek, Żmigród Nowy i Kołaczyce posiadają rzeźnie należycie urządzone, nadzorowane : w Żmigrodzie Nowym i Kołaczycach przez lekarzy miejskich, w Jaśle i Osieku przez weterynarzy. Fabryk wody sodowej jest w powiecie 5 mianowie w Jaśle: Rżący i Aleksandrowicza, w Żmigrodzie Nowym, aptekarza Walewskiego, wMytarzu, Weinbergera i w Kołaczycach Wiejowskiego.

HYGIENA BUDOWLANA.

W mieście Jaśle przepisy budowlane bywają przestrzegane i dlatego miasto dobrze się prezentuje, natomiast po miasteczkach i gminach wiejskich, zwierzchności gminne nie przestrzegają hygieny przy budowie domów. Dlatego po miasteczkach widaó przepełnienie mieszkań, a po wsiach, szczególnie ruskich, napotyka się przeważnie domy dymne, bez kominów, a bydło często umieszczone bywa w izbach razem z ludźmi. Przynajmniej ⁴/₅ domów w powiecie po gminach wiejskich ma swoje wychodki, ale te najczęściej są nieużywane, stoją tylko jako zabytek z czasu manewrów cesarskich.

URZĄDZENIA HUMANITARNE.

W powiecie niema żadnych zakładów humanitarnych. — W Jaśle istnieje Towarzystwo opieki nad ubogą młodzieżą szkolną, które z dobrowolnych składek członków sprawia najuboższym ubrania. Instytucją humanitarną nazwać można Towarzystwo „Sokółu w Jaśle, które energicznie zajmuje się ćwiczeniami fizycznemi młodzieży szkolnej obojga płci i na ten cel odstępuje sale z przyrządami, a dla zachęty urządza popisy z muzyką.

Więzienia sądu obwodowego w Jaśle są z komfortem urządzone, tak że niejeden biedak mógłby pozazdrościć takiego mieszkania, natomiast areszt sądu powiatowego w Żmigrodzie to nory ciemne i wilgotne, które muszą szkodliwie wpływać na zdrowie aresztantów.

Przeprowadzenie desinfekcyi i inne zarządzenia, zostawia lekarz powiatowy do wykonania zwierzchnościom gminnym a przy dojazdach kontroluje o ile zarządzenia bywają wykonywane. Niestety! dosyć często się zdarza, że mimo przedstawień i gróźb, zarządzenia te bardzo niedokładnie bywają wykonywane.

W okręgu sądowym frysztackim stosunki sanitarne tak się przedstawiają, wedle stanu 31. grudnia 1904: Personal sanitarny: Jest tylko 1 lekarz wszech nauk lekarskich we Frysztaku i jeden patron chirurgii,, również we Frysztaku ; — weterynarzy niema żadnego, akuszerka jedna. Co do zakładów humanitarnych i sanitarnych, to szpitalu dla chorych niema ani jednego. Dom dla ubogich jest tylko jeden, we Frysztaku.

Zakład kąpielowy jest jeden t. j. łaźnia rytualna żydowska. Studni w całym okręgu jest 726. Sprawa z ułomnymi tak się przedstawia: a) obłąkanych jest 23 (10 mężczyzn, 13 kobiet) t. j. P04 na 1000 mieszkańców; b) ciemnych 11 (5 mężczyzn, 6 kobiet) t. j. 0’49 na 1000 mieszkańców ; c) głuchoniemych 35 (26 mężczyzn, 9 kobiet) t. j. 1¹5 na 1000 mieszkańców ; d) matołków 44 (21 mężczyzn, 23 kobiet) t. j. P9 na 1000 mieszkańców; e) podrzutków niema nic; f) nałogowych pijaków 8 t, j. 0 36 na 1000 mieszkańców ¹).

OŚWIATA W POWIECIE JASIELSKIM.

Miarą oświaty są szkoły, ich liczba i urządzenie, liczba uczniów uczęszczających do nich, liczba umiejących czytać. Pod

- 170

tym względem powiat jasielski przedstawia się następująco: W r. 1904 były w powiecie jasielskim, okręgu sądowym jasielskim i żmigrodzkim następujące szkoły : 1 wydziałowa żeńska 6-cio klasowa, połączona z 4-ro klasową pospolitą, szkoła 3-klasowa wydziałowa męska, połączona z 4-ro klasową pospolitą, 1 pięcioklasowa etatowa mieszana, 2 czteroklasowe, 16 dwuklasowych, 31 jednoklasowych.

W okręgu sądowym frysztackim było szkół 2-klasowych 3, szkół 1-klasowych 20. Razem wszystkich szkół w powiecie jasielskim 75, a z tych nieczynnych 7.

Według sprawozdania za rok 1897 było w okręgu szkolnym Jasło szkół czynnych 41, nieczynnych 10. Co do materyału, to 25 było szkół murowanych, a 16 drewnianych. Szkół czynnych z językiem wykładowym polskim było 38 t. j. 92,68°/₍₎, z wykładowym językiem ruskiem 3 t. j. 7'32°/₀-

W okręgu szkolnym Strzyżów, (do którego oprócz okręgu sądowego Frysztak, należy okręg sądowy Strzyżów) było szkół czynnych i nieczynnych 30, z tego z językiem wykładowym polskim 29, szkół czynnych samych 28 i to z językiem wykładowym polskim.

Według sprawozdania z tego samego roku na 41 szkół czynnych, było w okręgu jasielskim 1 szkoła męska, 1 szkoła żeńska, 39 szkół mieszanych. Z nauką całodzienną było 4 szkoły, z półdzienną 36 szkół, częścią całodzienną, częścią półdzienną 1 szkoła.

W okręgu szkolnym strzyżowskim było szkół mieszanych 28, a z tych z nauką całodzienną jest 2, z półdzienną 26.

Dzieci w wieku od 6—12 lat obowiązanych do pobierania nauki codziennej było w roku szkolnym 1897/8 w okręgu szkolnym jasielskim 10.869, a z tych pobierało faktycznie naukę codzienną 8.342 czyli 76⁻75°/₀, nie pobierało nauki 2.527 czyli 2325°/₀. W okręgu szkolnym strzyżowskim było dzieci obowiązanych do nauki 7.036, z tych pobierało naukę 4.510, czyli 64,10°/₀₎ ni© pobierało nauki 2.526, czyli 35'90°/₀. Na naukę dopełniającą w wieku od 12—15 lat było obowiązanych w okręgu szkolnym jasielskim w roku szkolnym 1897/8 1.883, pobierało naukę 1.368, czyli 72-65°/₀, nie pobierało nauki 515 czyli 27⁻35°/₀.

W okręgu strzyżowskim było obowiązanych 1582, uczę-— 171 -szczało 811 czyli 51²26°/0ł nie uczęszczało 771 czyli 48'74°/₀. Pod względem uczęszczania dzieci w wieku od 6—12 lat na naukę codzienną, zajmuje okręg jasielski na 76 powiatów politycznych i 2 miasta Lwów i Kraków, miejsce 36 t. j. na 100 obowiązanych uczęszcza do szkoły 70, pod względem udziału dzieci na naukę dopełniającą w wieku od 12—15 lat miejsce 14 t. j. 68,14°/₀- A pod względem następstwa powiatów podług najwyższego procentu dzieci niepobierających nauki dopełniającej miejsce 64 t. j. na 100 dzieci obowiązanych na naukę dopełniającą nie pobierało jej 27'35°/₀. Okręg szkolny Strzyżów zajmuje pod względem najwyższego procentu dzieci uczęszczających do szkół ludowych publicznych miejsce 54 t. j. na 100 obowiązanych dzieci w wieku od 6—12 uczęszcza 63#73°/₀. Co do nauki dopełniającej miejsce 44, czyli na 100 dzieci w wieku od 12—15 lat uczęszcza 50'25°/₀, a pod względem nieuczęszczania na naukę miejsce 27 t. j. na 100 dzieci obowiązanych na naukę dopełniającą, nie pobierało jej 48'74°/0²

W Jaśle znajduje się gimnazyum wyższe.

Ozem dla młodszych są szkoły, tern dla starszych są czytelnie i kółka rolnicze.

Otóż kółek rolniczych było w powiecie jasielskim 39, do których należało członków 1417. Kółka posiadają przeważnie własne budynki, których wartość wynosi 31.976 K. Czytelnie kółek rolniczych liczą 2.361 dzieł i 91 czasopism¹).

Według sprawozdania zarządu głównego krakowskiego Towarzystwa oświaty ludowej (str. 24) założono w powiecie jasielskim od r. 1890 do końca 1903 czytelni 19. Było w nich 3.949 książek, wartości 2.770 K. W siedemnastu czytelniach, które nadesłały sprawozdania, było zapisanych czytelników 1.162, którzy wypożyczyli 11.396 książek, t. j. przeciętnie po

9. (W 1902 roku było czytelników 1.111, książek 9.978 t. j. przeciętnie po 8).

W powiecie strzyżowskim, w okręgu sądowym frysztackim było 10 czytelń, na 16 czytelń, jakie się znajdują w całym powiecie strzyżowskim.

W tych 16 czytelniach było 2.816 książek, wartości 1.980 K. W 14 czytelniach czynnych byli kierownikami : 13 nauczycieli, 1 włościanin.

W 12 czytelniach, które nadesłały sprawozdania, było zapisanych 915 czytelników, którzy wypożyczyli 6.894 książek, t. j. przeciętnie po 7. (W roku 1902 było czytelników 918, książek 3.718, t. j. przeciętnie po 4).

Według podręcznika statystyki Gralicyi T. VI., na podstawie spisu z roku 1890. na 100 osób umiało czytad w powiecie jasielskim mężczyzn 36⁻O9⁰/₀, kobiet 34'54°/0ï nie umiało czytad mężczyzn 63'91⁰/o) kobiet 65 45°/₀. W powiecie strzyżowskim umiało czytad mężczyzn 34 66°/₀, kobiet 31’48°/₀, nie umiało czytad mężczyzn 65'34⁰/₀, kobiet 68'52°/₀ ¹).

HANDEL.

Handel w powiecie jasielskim jest przywoźny i wywoźny, wewnętrzny i zewnętrzny.

Handel przywoźny w powiecie obejmuje towary kolonialne, bławatne (zaliczamy do nich wyroby wełniane, bawełniane, jedwabne) wino, piwo, spirytualia, w postaci różnych wódek słodzonych, skóry wyprawne, sól, żelazo, wyroby z porcelany, szkło i wyroby hutnicze, maszyny rolnicze, maszyny do kopania nafty, węgiel kamienny, wyroby tytoniowe, wyroby chemiczne, nawozy sztuczne.

Handel wywozowy obejmuje konie, bydło rogate, niero-gaciznę, jaja, masło, surowe skór}*- bydlęce i baranie, pierze, zboże, spirytus, len, konopie, płótno i naftę.

Bardzo ożywiony jest w powiecie handel bydłem, końmi i nierogacizną. W artykule o chowie bydła podaliśmy cyfrę sprzedanych na targach i jarmarkach w okręgach sądowych Jasło i Żmigród w roku 1902: 68.415 sztuk, doliczając do tego ilość sprzedanych sztuk we Frysztaku na 32.000, będziemy mieli okrągłą liczbę 100.000. Licząc przeciętnie każdą sztukę na 50 K, wynosiłaby kwota uzyskana ze sprzedanych zwierząt domowych

!) Str. 13.

173

5,000.000 K. Pierwsze miejsce pod względem ilości sprzedanych zwierząt domowych będzie miał Frysztak, drugie Osiek, trzecie Jasło. Handel wewnętrzny obraca się w kole potrzeb miejscowej ludności, która zaspakaja »we potrzeby co do zakupna zboża i jarzyn na targach i jarmarkach w powiecie, a co do innych potrzeb w sklepach i sklepikach w miasteczkach i w sklepikach kółek rolniczych, jakie się znajdują prawie w każdej wiosce, gdzie jest kółko rolnicze. Sklepikarze wiejscy zaopatrują się w towary w Jaśle, w Żmigrodzie, lub w innych pobliskich miasteczkach. Handel w miasteczkach jest przeważnie w rękach żydowskich; natomiast handel po wsiach znajduje się przeważnie w rękach katolickich.

Ruch handlowy podnoszą targi i jarmarki. Jasło ma jarmarki w dni następujące po uroczystościach: św. Trzech Królów (7. stycznia), Oczyszczenia N. M. P. (3. lutego), na św. Wojciecha (w sam dzień 23. kwietnia), na św. Mateusza (w sam dzień 21. września), na Wszystkich Świętych (dzień po 2. listopada), na św. Andrzeja (w sam dzień). We Frysztaku odbywa się co drugi czwartek jarmark na bydło. W Ołpinach co drugi czwartek targ. W Kołaczycach jarmark na św. Filipa i Jakóba, prócz tego targ co drugi poniedziałek. W Osieku co czwartek jarmark na bydło. W Szerzynach targ w każdy drugi i ostatni czwartek każdego miesiąca. W Żmigrodzie 6 jarmarków, mianowicie na Oczyszczenie N. M. P., na św. Wojciecha, na św. Jana Chrzciciela, na św. Jakóba Apostoła (25. lipca), na św. Jadwigę, na św. Franciszka Ksawerego. Prócz tego co poniedziałku targ.

PRZEMYSŁ W POWIECIE JASIELSKIM.

Przemysł naftowy. Ruch kopalniany w powiecie jasielskim rozpoczął się już w roku 1863, a był najbardziej ożywiony w latach 1895, 1896, 1897. Przy końcu 1903 roku przedstawia się ruch kopalniany następująco: w Łężynach miało galicyjskie karpackie naftowe Towarzystwo, dawniej Bergheim i Mac-garvey 25 szybów kopalnianych, z których najgłębszy wynosił 882 m, a przeciętna wartość wydatności wynosiła 5.745 K,

— '174 —

W Harklowej wydobywały ropę Spółka harklowska, Edward Dzwonkowski i Spółka; znajdowało się szybów 120, przeciętna wydatnośó 49.805 K, prócz tego wydobywało tam ropę galicyjskie Gwarectwo naftowe „Harklowa“, które miało 39 szybów, największa głębokość szÿbu 500 m, przeciętna wydatnośó 44.050 K. W Swierchowy wydobywał ropę Stanisław Nowak, znajdował się jeden szyb, głębokość jego wynosiła 654 m, przeciętna wydatnośó 600 K.

Inne gałęzie przemysłu w powiecie jasielskim były na-stępujące: kamieniołomów było 3, cegielnia parowa 1, cegielni ręcznych 4, destylarnia nafty 1l), przedsiębiorstwo oświetlenia elektryka 1, tartaków parowych 3, tartaków wodnych 2, tartak wodny bez cyrkularki 1, fabryka stolarska 1, koszykarnia 1, gorzelni 5²), fabryka likierów 1, browar 1, fabryka wody sodowej 1, przedsiębiorstwa murarskie 4, przedsiębiorstwa budowlane 2, blacharstwa budowlane 2, przemysł dorożkarski 5, brykarstwo 1.

Co do przemysłu gorzelnianego podaję następujące - szczegóły, udzielone mi łaskawie przez W. P. Faliszewskiego, nadkomisarza dyrekcyi skarbowej, za co mu niniejszem dziękuję. Kampania gorzelniana trwała od 1. września 1904 r. do 31. sierpnia 1905 r. W tym czasie produkcya spirytusu przedstawia się następująco: So bnió w, własność Izaaka Judy Rubla posiadał kontingent na 30.529 st. h. alk. Wyrobiono 37.172° hl. alk. czyli 6.643 ponad kontingent. Podatku zapłacono 2.275 K 20 h. Trzcinica, właściciel Samuel Włodek, kontingent wynosił 35.698 st. hl. alk. Wyrobiono 23.474 st. hl. alk. podatku nie zapłacono żadnego. Brzyska, właściciel Stanisław Kotarski, kontingent wynosił 40.449 st. hl. alk., wyrobiono 47.670 st. hl. alk. t. j. 7.221 ponad kontingent. Bieździatka, własność Stanisława hr. Romera, kontingent wynosił 39.581 st. hl. alk., wyrobiono 38.726. Tarnowiec, własność Kazimierza Pilińskiego, kontingent wynosił 46.008 st. hl. alk., wyrobiono 45.447. W browarze w Trzcinicy, będącym własnością Jana Klominka, wyrobiono 18.196

W Niegłowicach destylowała w 1902 r. 6,066.800 kg.

²) Gorzelnia w Sobniowie wyprodukowała w 1902 r. 31.044 hl. wódki, inne mają. kontingent ponad 30.000 hl.

— 175 —

łiekt. piwa — 190.141 st. hl. extraktu. Podatku zapłacono 61.275 K 86 h. W rafmeryi spirytusu, połączonej z wolnym składem w Sobniowie (własność Izaaka Judy Kubła) przerafi-nowano surowego spirytusu 11.260 hl. alkoholu, zapłacono od tego podatku 975.745 K 80 h. W rafmeryi nafty w Niegłowi-cach, własność Gartenberga i Schreiera w kampanii, trwającej od 1. maja 1904 r. do 31. kwietnia 1905 r. przedestylowano ropy 241.027 c. metr.

Z tego uzyskano 98.459 c. m. nafty I. gat.

1.876 „ „

16.742 „ „ benzyny 8.554 „ „ surow. destylat, naftowego.

Podatku zapłacono 911.262 K 69 h.

WYKAZ DRÓG W POWIECIE JASIELSKIM.

1.    Droga powiatowa frysztacko-strzyżowska długa 19^2 km, budowana przez ówczesne władze rządowe przed 1846 rokiem, zaczyna się w powiecie jasielskim od granicy Wojaszówki, przechodzi przez Frysztak do Tułkowic. Droga ta łączy Krosno, Frysztak i Strzyżów z Rzeszowem.

2.    Droga powiatowa warzycko-lubelska 12¹/* km długa, budowana przez Wydział powiatowy w latach od 1872—1876, zaczyna się w Warzycach od rządowego gościńca, prowadzi przez Sieklówkę do Twierdzy do poprzedniej drogi. Była budowana za prezesa Lisowieckiego i Petrowicza, a pod kierownictwem inżyniera Rojowskiego.

3.    Droga powiatowa frysztacko-brzostecka, w powiecie naszym jest ICh/g km długa, zaczyna się w Frysztaku, kończy w Opaciu i dochodzi do rządowego gościńca przez Januszko-więe.

W powiecie pilzneńskim wynosi ö¹^ km, a więc całkowicie ma 16 km długości. Budowana przez Wydział powiatowy w latach 1876—1878 za prezesa hr. Mycielskiego. Budował ją na przestrzeni Frysztak-Glinik do Gogolowa inżynier Ro-jowski, dalej inżynier Lipczyński.

4. Droga powiatowa, zwana żmigrodzko-komborska, w po-

wiecie naszym ma 6 km długości. Prowadzi z Toków od rządowego gościńca przez Nienaszów do Komborni. Budowana przez Wydział powiatowy krośnieński w 1880 r., przeszła pod administracyę Wydziału powiatowego jasielskiego w 1894 r.

1.    Droga I. klasy siepietnicko-jonińska ma 15 km długości, zaczyna się od rządowego gościńca w Siepietnicy, prowadzi przez Szerzyny i Swoszową do Jonin, w powiecie tarnowskim. Budowana przez Wydział powiatowy jasielski w latach 1878—1881 za prezesa hr. Mycielskiego, następnie za p. St. Kotarskiego, przez inżyniera Celestyna Lipczyńskiego.

2.    Droga I. klasy ołpińsko-tuchowska ma 6 km długości w naszym powiecie, zaczyna się w Szerzynach od powyższej drogi, a kończy na granicy Olszyn, następnie prowadzi przez Jodłowkę do Tuchowa w powiecie tarnowskim i ogólnie ma 20y₂ hm długości. Przez Szerzyny, Ołpiny, Olszyny do Jo-dłówki, do działu wód, budowana przez Wydział powiatowy jasielski, w latach 1879—1882, za prezesa hr. Mycielskiego, później St. Kotarskiego, przez inżyniera Lipczyńskiego.

3.    Droga I. klasy Skołyszyn-Harklowa ma 5 km długości, zaęzyna się od dojazdu kolejowego w Skołyszynie, a kończy na granicy Osobnicy. Budowana za prezesa St. Kotarskiego, przez inżyniera Lipczyńskiego w 1880 roku.

4.    Droga I. klasy Niegłowice-Cieklin ma 16yg km długości od rządowego gościńca w Niegłowicach przez Dębowiec do Woli cieklińskiej i łączy się z gościńcem wojskowym; budowana w 1882/84 roku za pr. Kotarskiego, przez inżyniera Lipczyńskiego.

5.    Droga I. klasy Wiśniowa- Whelopole ma 7¹/₂ km długości, od drogi powiatowej z Wiśniowy przez Szufnarową do granicy Wielopola, budowana za prezesa Kotarskiego, przez inżyniera Lipczyńskiego w latach 1884—1886.

6.    Droga I. klasy z Jasła przez Umieszcz do Lubna szlacheckiego, ma 18 km długości, od rynku w Jaśle do granicy powiatu krośnieńskiego niebyła przebudowaną, tylko polepszoną za prezesa Kotarskiego, przez inżyniera Lipczyńskiego, w latach 1880—1886.

7.    Droga I. klasy z Czeluśnicy przez Tarnowiec do Do-brucowy, ulepszona w latach 1884—1886 za prezesa Kotarskiego, przez inżyniera Lipczyńskiego, ma 6yg km długości.

8.    Droga I. klasy z Kontów przez Desznicę do Świątkowej, budowana w latach 1896—1904. Jest obecnie na 5 km do granicy Kotania wykończoną, kosztem Wydziału powiatowego, za prezesa Kotarskiego przez inżyniera Lipczyńskiego.

9.    Droga I. klasy z Osobnicy do Trzcinicy, budowana w latach 1898—1904 za prezesa Kotarskiego, a przez inżyniera Lipczyńskiego. Ma do rzeki Kopy 3V₂ km długości.

10.    Droga I. klasy z Warzyc do Lubli, w prostym kierunku, ma 4 km długości, przebudowana w latach 1877—1879 za prezesa hr. Mycielskiego.

11.    Droga I. klasy przez Kołaczyce? Bieździatkę do Sie-klówki i drogi powiatowej tamże, ma 8 km długości, poprawiona w latach 1890—1892 za prezesa Kotarskiego.

12.    Nadto są drogi I. klasy: ze Święcan do Dębowej, 7 km długa i z Tarnowca do Jedlicza, 4y₂ km długa, obecnie poprawiona, oraz z Osieka do Żmigroda 4 km długa.

18. Droga I. klasy z Twierdzy do Kobyla wraz z promem na rzece Wisłoku 1 km długa i droga II. klasy z Kobyla do Łączek 8 km długa, od kilku lat kosztem Wydziału powiato

wego poprawiana.

14. W Kłodawej

na rzece Wisłoce prom kosztem powiatu utrzymywany, oraz droga II. klasy z Błażkowy do Krajowic 6i/₂ km długa i droga do Brzysk, 3 km długa, prestacyami i subwencyami utrzymywana.

15.    Droga II. klasy z Szebień do Przybówki utrzymywana prestacyami, niekiedy subwencyonowana i poprawiana funduszami powdatu.

16.    Nadto w powiecie jasielskim jest 6 dojazdów kolejowych do stacyi : w Skołyszynie, w Jaśle zachodni i wschodni, w Moderówce, we Frysztaku i Wiśniowy, utrzymywanych kosztem Wydziału powiatowego i kolei.

17.    Dróg II. klasy w 156 gminach pod administracyą Wydziału powiatowego powiatu jasielskiego jest 678 km. Drogi te są również czasem przez Wydział powiatowy subwencyonowane, a mosty, kanały betonowe i przepusty są wyłącznie kosztem powiatu budowane. Do nadzoru wszystkich tych dróg i budowli na tychże prowadzonych jest 1 inżynier, 1 konduktor i 28 dróżników.

38

— 178 —

Na drogach powiatowych i drogach ważniejszych I. klasy są wszystkie mosty i kanały murowane z betonu, wogóle na 2000 przedmiotów w powiecie, jest do 700 murowanych lub z betonu

1.    Dróg powiatowych jest 49 y₂ km

109% „

iy„ »

2.    Dróg I. klasy jest

3.    Dojazdów kolejowych

160¹/,, km

Na powyższych drogach wszystkie roboty wykonywuje się za pieniądze.

4. Drogi II. klasy jest 678 km, a razem z drogami pod nadzorem Wydziału powiatowego 838km, są utrzymywane prestacyami i subwencyami Wydziału powiatowego, lecz sub-wencye udzielane bywają przeważnie na mosty.

Gościńce rządowe w powiecie jasielskim są następujące:

1. Gościniec dukielski wynoszący 37 km, a zaczynający się we wsi Kłodawie, a wychodzący z powiatu w gminie Łysej górze.

2.    Gościniec podkarpacki wynoszący 28 km, a idący w powiecie jasielskim od gminy Szebnie do gminy Siepietnicy.

3.    Gościniec zakliczyński, wynoszący 13 km, wchodzący w powiat w Woli cieklińskiej i łączący się w Żmigrodzie z gościńcem dukielskim. Oprócz tego istnieje w powiecie droga strategiczna wychodząca w Żmigrodzie, ciągnąca się do Grabiu a wynosząca 30 km.

KOLEJE.

Kolej transwersalna, wchodząca w powiat jasielski w gminie Siepietnicy, a opuszczająca powiat w gminie Brzezówce wynosi 26 km. Ma stacye w powiecie jasielskim następujące: Siepietnica, Skołyszyn, Trzcinica, Jasło, Tarnowiec. Kolej lokalna Jasło - Rzeszów, opuszczająca powiat w gminie Dobrze-chowie, wynosi 35 km długości i ma stacye: Jasło, Moderówka, Przybówka, Frysztak, Wiśniowa.

— 179 —

POCZTY I URZĘDY TELEGRAFICZNE W POWIECIE JASIELSKIM.

Pierwsze urządzenie poczty, w nowożytnem słowa znaczeniu, zawdzięcza Polska Zygmuntowi Augustowi. W roku 1558 zorganizował on stałą komunikacyę pocztową między Krakowem a Wenecyą, najbliższą drogą na Wiedeń¹). Reorganizacyę poczty zamierzał przedsięwziąć Zygmunt III. Konstytucya sejmowa z roku 1620 zastrzegła królowi prawo wyda«iia ordynacyi dla ulżenia miastom, uciskanym podwodami i urządzenia poczty w sposób, odpowiadający najlepiej potrzebom państwa. Mimo bowiem zorganizowania poczty i wprowadzenia w roku 1565 opłaty podwodnego w pieniądzach, zmuszone były miasta dawać podwody w naturze, co było ogromnie uciążliwe i wywoływało skargi ze strony miast. Reorganizacyi poczty dokonał dopiero Władysław IV. ordynacyą z roku 1645, zatwierdzoną następnie na sejmie 1647, która stanowi punkt wyjścia dla urządzeń pocztowych na dwa przeszło wieki. Za Sobieskiego, a zwłaszcza za czasów saskich, panowała na tern polu, jak i na innych, stagnacya. Większe zajęcie się pocztą pojawiło się dopiero za Stanisława Augusta. Już sejm elekcyjny zajmował się pocztą, a wynikiem tego jest nowa ordynacya, wydana w formie uniwersału królewskiego 18. grudnia 1764. Uważając powyższe momenty jako zwrotne, rozróżnia autor w historyi poczty w Polsce trzy okresy: I. od r. 1558—1647, II. od 1647—1764, III. od 1764 aż do rozbiorów.

Poczta w Polsce istniała przedewszystkiem dla celów państwowych, by wiadomości publiczne mogły być szybko dostarczane, a także dla handlu i potrzeb prywatnych ²).

Ze poczta za czasów Polskich obejmowała także obecny powiat jasielski poznaję z tego, że jenerał poczmistrzów dla Korony, Litwy i Prus Bandinelli wytacza w roku 1678 skargę o zaległe podwodne z roku 1676 na rzecz poczty przeciw mia-

*) Początki poczty nowożytej w Polsce. Rocznik krak. t. IX. str. 40.

²) Dr Przemysław Dąbkowski: Rys urządzeń pocztowych w dawnej Polsce. Kwartalnik historyczny. R. 18 str, 543.

storn województwa krakowskiego, między nimi Dębowiec, Kołaczyce i Jasło ¹).

Poczty w powiecie jasielskim znajdują się w następujących miejscowościach : w Cieklinie, w Dębowcu, we Frysztaku poczta połączona z telegrafem, w Gogolowie, w Grabiu, w Harklowej, w Jabłonicy, w Jaśle połączona z telegrafem, w Kołaczycach połączona z telegrafem, w Krempny, w Łączkach, w Ołpinach, w Osieku, w Skołyszynie połączona z telegrafem, w Tarnowcu, w Tokach, w Trzcinicy, w Wiśniowy nad Wisłokiem, w Żmigrodzie połączona z telegrafem. W Jaśle istnieje również stacya telefoniczna dla linii Lwów, Kraków, Wiedeń.

') Tamże str. 548,

CZĘŚĆ DRUGA.

OPIS POSZCZEGÓLNYCH GMIN POWIATU JASIELSKIEGO.

DEKANAT JASIELSKI. - PARAFIA JASIELSKA — MIASTO JASŁO. — DZIEJE JASŁA OD ZAŁOŻENIA DO KOŃCA

XVI. WIEKU.

W kotlinie, otoczonej ze wszystkich stron wzgórkami, leży stolica, powiatu: Jasło, okalone od północy Jasiołką, od zachodu Wisłoka, do której w pobliżu miasta wpada Ropa. Dolina, na której sie rozłożyło miasto, jest wzniesiona 233 m. n. p. m. W dokumentach najdawniejszych nazywała się ta miejscowość Jasiel lub Jasiol.

Początek Jasła należy odnieść do początku XIII. stulecia, lub nawet do końca wieku XII.

W przywileju księcia Leszka Czarnego z roku 1284, wydanym dla klasztoru Cystersów w Koprzywnicy, wspomniany jest komes Mikołaj Borgorya, założyciel klasztoru Cystersów w Koprzywnicy, któremu to klasztorowi nadał między innemi wsiami także Jasło. Piekosiński *) twierdzi, że żył on prawdopodobnie na schjTku XII. wieku, a według Długosza²) klasztor koprzywnicki założony został w roku 1185. A zatem już wtedy istniało Jasło, jako wieś. Położone w nader pomyślnem miejscu, zaludniało się coraz liczniej, a nawet wskutek spławności rzek, było miejscem handlowem. Pomyślnemu rozwojowi tej miejscowości przeszkodził najpierw pierwszy napad Tatarów w roku 1240, a potem drugi 1259. Ale troskliwi o los swych osadników Cystersi, udają się do króla Bolesława Wstydliwego i proszą go o potwierdzenie przywilejów dawniej im nadanych i o różne ulgi dla poddanej ludności, by takowa mogła rozpocząć na nowo pracę w opustoszałych przez napad Tatarów osadach. Król przychylił się do ich prośby i w roku 1262, dnia 10. wrześuia, wydał w Osieku dokument, mocą którego dla zbawienia swego i swej małżonki Kunegundy, jakoteż dla nie-

!) Dr Piekosiński: Rycerstwo małopolskie w dobie Piastowskiej

1.1. str. 220.

²) Liber benefic. T. III. str, 277.

sienią pomocy duszom rodziców, odnawia i potwierdza wszystkie wolności, jakie nadał wsiom należącym do uposażenia Cystersów koprzywnickich, a wiec i Jasła. Uwalnia zatem mieszkańców Jasła od uiszczań na rzecz skarbu książęcego danin: jak poradlne, stróża, powóz, uchyla dalej wszelką jurysdykcyę wojewodów, kasztelanów, oddając sądy w ręce zakonu ; oswo-badza również poddanych od nader uciążliwych robót i licznych prestacyj, dotąd obowiązkowych przy budowie nowych lub re-stauracyi dawnjmh grodów i twierdz książęcych, a co najważniejsza, daje opatowi i braciom zakonnym moc zwoływania ludzi jakiegokolwiek szczepu i rzemiosła, z jednym wyjątkiem żydów, dozwalając swobodnego wykonywania swego rzemiosła. Prócz tego uwalnia nowoosiadłych od składania na rzecz dworu książęcego w czasie przejazdu przez tę miejscowość danin czyto w bydle na rzeź, czy w jakimkolwiek innym wydatku. Wolni również byli od służby wojskowej ; tylko w razie najazdu kraju przez nieprzyjaciela, była ludność obowiązana stawać do obrony swych ognisk domowych w szeregach książęcych i).

Przywileje te na nowo na prośbę opata potwierdza Bolesław Wstydliwy w roku 1277 dnia 21. marca tak dla Jaśła, Koprzywnicy jak również dla wielu innych miejscowości²). Dokument ten jednak stwierdza, że Jasło nie miało podówczas jeszcze kościoła, gdyż przy miejscowościach, które miały swój kościół, jest napisane z prawem patronatu, czego przy Jaśle niema. Później zatwierdził ten przywilej Leszek Czarny 22. stycznia 1284 r. w Osieku³).

W posiadaniu Cystersów koprzywnickich było Jasło do roku 1366 i przez przeciąg tego czasu podniosło się, rozwinęło, a to wskutek pomyślnego rozwoju handlu, stając się rynkiem w sprzedaży i zakupna dla sąsiednich osad, położonych w dorzeczu Ropy, Jasiołki i Wisłoki. Z biegiem czasu zamienione zostało Jasło z wioski na miasto z prawem magdeburskiem. Nie wiadomo jednak, kiedy to nastąpiło, gdyż brak dokumentu lokacyjnego Jasła, jako miasta. W znanych dokumentach przy-

*) Kodeks Małopol. T. I. str. 76.

²)    Tamże str. 109.

³)    Kod. dypl. Małopol. T. II. str. 155.

chodzi Jasło, jako miasto pod r. 1867 *). August III., zatwierdzając w r. 1754 przywileje miasta Jasła, przytacza potwierdzenie przywilejów jego przez swoich poprzedników, którzy zatwierdzili między innymi zaginiony przywilej Kazimierza Wielkiego, wydany w Sanoku 1365. Ten zaginiony przywilej zawierał najpewniej nadanie Jasłu prawa miasta, na prawie magdeburskiem ²). Jasło otrzymało wtedy, między innymi przywilejami wagę t. j. prawo ważenia towarów i dwa łany na pastwisko czyli skotnicę. Że mieszczanie mieli być sądzeni według przywileju królewskiego tylko przez swego wójta, dowodzi zapiska w Pomnikach Helcia³). Zastanowić się nam należy, gdzie leżało ówczesne Jasło ? Według mego zdania na tern miejscu, gdzie obecnie targowica. Przypuszczenie moje opieram na następujących faktach: 1) Jasło, według najdawniejszych dokumentów ma przydomek locus forensis t. z. targowica⁴) i nazwa ta utrzymała się po dziś dzień. 2) Przybywający na sprzedaż i kupno mieli bardzo łatwy przystęp. 8) Wygląd targowicy, która do dziś dnia zachowała postać rynku, również to potwierdza. 4) Najdawniejszy cmentarz był najprawdopodobniej gdzie obecny, gdyż o innym żadnym, nie zachowało się jakie wspomnienie, a przecież o cmentarzu jako o rzeczy świętej ludzie długo pamiętają. Gdzie był najdawniejszy cmentarz, tam był również najdawniejszy kościółek parafialny, a już powszechnie jest znanem, że kościół budowano, albo w samym rynku, albo w blizkości jego, jak to można widzieć w Krakowie, w Bieczu, w Krośnie i t. d Z tego wypływa, że według mego zdania, pierwsze Jasło było zbudowane tutaj, gdzie obecnie targowica.

Rozwój miasta a stąd powiększone dochody, skłoniły króla Kazimierza Wielkiego, że zmusił ówczesnego opata Cystersów koprzywnickich do oddania królowi miasta Jasła i wsi Puka-rzówa (wieś w wój. kaliskiem, obw. piotrkowskim, powiecie radomskim), Za błonie i Bukowiec (wsie w wój. i obw. sandomir-skim, powiecie staszowskim paraf. Koprzywnica). Zamiana ta

Kod. dyplom. Małopol. T. III. str. 208.

²)    Gr. Bieckie T. 411 str. 1783—1788.

³)    Starodawne prawa polskiego pomniki T. II. Nr. 1584.

⁴)    Kod. dyplom. Małopol. T. I. str. 76.

została zatwierdzoną dokumentem, wydanym w Krakowie, 7. listopada 1368 r.¹). Zamiana ta stała się z krzywdą Cystersów. Historyk Karol Potkański, broniąc Kazimierza Wielkiego przed zarzutem, że pogwałcił nadane prawa swych poddanych, powiada: „Nadania i przywileje nie miały tak dalece stałego i nieodwołalnego charakteru, aby panujący nie miał poczucia, że je może cofnąć; w bardzo też wielu razach istotnie miał je prawo cofnąć. Same zaś stosunki własności, nastręczały bardzo szerokie pole dla panującego pod tym względem. Wszystko to sprawiło, że Kazimierz Wielki mógł popaść w kolizyę z poddanymi, że organizując i porządkując kraj cały, mógł czyjeś interesy naruszyć, będąc sam królem sprawiedliwym i sprawiedliwość miłującym²).

Po śmierci Kazimierza Wielkiego opat Konrad, następca Macieja, udał się do królowej Elżbiety i prosił ją, aby zwróciła zakonowi zabrane miasto Jasło ze wszystkimi użytkami. Ponieważ i inni, których Kazimierz Wielki wywłaszczył zieh posiadłości, dla, tych samych celów co i Cystersów, udawali się z tą sprawą do króla węgierskiego Ludwika i do matki jego a siostry Kazimierza Wielkiego, Elżbiety, dlatego królowa powołała komisyę, składającą się ze znakomitych mężów, która miała zbadać, czy i o ile stała się komu krzywda. Do sprawy jasielskiej wydelegowani sędziowie orzekli, że miasto Jasło należało do Cystersów i dlatego należałoby im je przywrócić Ponieważ jednak, mówi odnośny dokument, Wysokość królewska nie może się pozbawić całej rzeczonej posiadłości Jasła, dlatego też oddaje w zamian za Jasło posiadłości królewskie: miasto Frysztak i wsie Glinik i Kobyle ze wszystkimi użytkami, jakie do nich należały. Odnośny dokument wydany został w Krakowie 9. sierpnia 1394 r. Jak inne miasta, tak Jasło rozwijało się pomyślnie wskutek urządzeń prawa magdeburskiego. Liczni rękodzielnicy, o których później wspomniemy i kupcy osiedlali się w Jaśle i prowadzili tutaj swoje rzemiosła i handel. Król Władysław Jagiełło, w roku 1420, wydaje

*) Kod. dyplom. Małopol. T. III. str. 226.

²) Jeszcze sprawa restytucyi. Rozprawy akad. um. Wyd. List. fil. Ser. II. T. XVII. str. 73.

w Proszowicach ⁴) pewne przywileje dla Jasła. Tenże król zostawia Jasło z wsiami podmiejskimi Rafałowi z Michowa w sumie 600 kop gr. prag. w Bodzętynie 11. lipca 1423 r.²). O znacznych dochodach, płynących z wójtowstwa, przekonuje nas wysoka cena, jaką dał Fryderyk z Jaćmierza Zygmuntowi, wójtowi z Jasła za nabyte od niego 27. kwietnia 1428 r. trzy czwarte tego wójtowstwa. Dał bowiem za nie 460 kop gr. pr. Do tego wójtowstwa należały wody (stawy), rzeki (prawo ry-bołostwa); młyny, łaźnie, łąki, lasy, role, pola, jatki sukiennicze, rzeźnicze, szewskie i inne użytki³).

Fryderyk z Jaćmierza sprzedał wójtowstwo już w roku 1429 Janowi Cielątku, a ten sprzedaje je 31. stycznia 1464 r. rycerzowi Markuszowi de Poycyn za 1000 kop gr. pr., który pieniądze wszystkie wypłacił, jak to zeznaje i Jan Cielątko i jego żona Anna⁴). Pewne prawa do wójtowstwa w Jaśle miał również Grzegorz Branic, który Janowi Celustce ze Stradowa wydzierżawia miasto swoje Jasło, położone w powiecie bieckim, na jeden rok za 30 grzywien gr. pr. ze wszystkiem prawem, własnością (dominium) czynszami, użytkami jak sam ma i trzyma. Miał jednak widocznie pewne układy, czy też spory z Mar-kuszem⁵). Długosz pisze o Jaśle, że miało kościół parafialny, a należało do króla.

Swobodnemu rozwojowi Jasła przeszkodziła burza wojenna. Wybuchła wojna o Czechy między Maciejem Korwinem, królem Węgier a Władysławem Jagiellończykiem, królem czeskim. Kazimierz Jagiellończyk popierał syna, i wskutek tego przyszło do wojny między Polską a Węgrami. Znaczny oddział Węgrów opanował Żmigród wraz z zamkiem, a potem zniszczył

‘) Gr. bieckie T. 411. str. 1783—1788. Niestety! treści tych dokumentów nie znamy, bo się spaliły w czasie napadu Węgrów w r. 1473. jak się spalił dokument Kazimierza Wielkiego.

²)    Kod. dypl. Małopol. T. IV. Nr. 1211 str. 204/5.

³)    Gr. bieckie. Prot. T. II. str. 227.

⁴)    Gr. bieckie. Prot. T. III. str. 555.

⁵)    Helcel: Starodawne prawa polskiego pomnika. T. II. zapiska 2608. Niestety! mieszczanie jasielscy nie zdobyli się na ten czyn patryotyczny, jak ich sąsiedzi Krośnianie i nie zakupili wójtowstwa dla miasta! Stąd się tłumaczy, dlaczego w wiekach ubiegłych (z wyjątkiem XIX.) nie rozwinęło się Jasło tak pomyślnie, jak Krosno.

- 187 -całe Podgórze. Jasło zniszczyli 16. stycznia 1473 r.¹). Ruchliwi mieszczanie starali sie szkody wyrządzone przez nieprzyjaciół co rychlej naprawić. Udali się więc do króla o uwolnienie ich od podatków i uzyskali takowe. Oto król w niedzielę palmową 2. kwietnia 1474 r. udziela miastu Jasłu uwolnienia od wszystkich ciężarów i danin na przeciąg pięciu lat²). W dziesięć lat później, w r. 1484, tenże sam król Kazimierz Jagiellończyk zapisuje Andrzejowi Pieniążkowi z Krużlowy tytułem wynagrodzenia za poselstwo do króla czeskiego Władysława 80 grzywien na mieście Jaśle³).

W wieku XVI., kiedy miasta polskie najpiękniej się rozwijały, kiedy zamieszkiwali je bogaci i skrzętni kupcy i rzemieślnicy, rozwijało się również pomyślnie i miasto Jasło. W wieku tym otrzymali mieszczanie wiele przywilejów, a między tymi przywilej Zygmunta starego, wydany w Krakowie w r. 1538 w sobotę przed niedzielą krzyżową. Przywilejem tern uwolnił wspomniany król Jaślan od naprawy mostów i wałów i obowiązek ten wkłada król na dzierżawców ceł krakowskich i san-domirskich. Mieszczanie mają tylko pomagać w robocie⁴).

Następny przywilej otrzymali od króla Zygmunta Augusta, wydany w Krakowie w r. 1550. Przywilej ten dotyczył następującej sprawy: Król nadaje starostwo niegrodowe jasielskie Joachimowi Lubomirskiemu, dworzaninowi królewskiemu, potwierdza król wszelkie prawa i wolności przez poprzedników miastu nadane, oraz ustala istnieiace bractwo Zwiastowania N. M. P.⁵).

Wielkim opiekunem miasta Jasła był król Stefan Batory, który na korzyść miasta Jasła wydał następujące rozkazy : 1. stycznia 1578 r., wj⁷dał mandat z Warszawy, do poborcy po-

ł) Monument. Poloniae hist. T. III. str. 243.

²)    Matricularum Regni Poloniae Summaria Ed. Tlieodorus Wierzbowski Varsaviae 1905 Nr. 1164. W spisie przywilejów zatwierdzonych przez Augusta III. w 1754 r. znajduje się również przywilej wydany przez Jana Olbrachta, wydany w Piotrkowie w r. 1493. Treść jego nie podano. Gr. bieckie. T. 411 str. 1783-1788.

³)    Matricularum Sum. Nr. 1634.

⁴)    Gr. bieckie. T. 175 str. 872—874.

⁵)    Baliński : Starożytna Polska str. 211.

- 188 -dafckowego w ziemi krakowskiej, Piotra Strzały, w którym mu zakazuje, ażeby nie odważył sie nadal, jak dotychczas, zmuszać rzemieślników i mieszkańców miasta Jasła do płacenia pewnych podatków poza uchwałę i przepis uniwersałów podatkowych i wbrew dekretowi króla Zygmunta Augusta, lecz tylko te, które sa dozwolone uchwałami sejmowemi¹). 17. grudnia 1579 r. wydaje król Stefan Batory w Warszawie mandat do poborcy ceł ziemi ruskiej, Konstantyna Korniakta, w którym przypomina mu dekret, wydany we Lwowie, w r. 1578, w sprawie między mieszczanami jasielskimi a nim co do budowy mostu i naprawy dróg, prowadzących do miasta Jasła. Otóż król nakazuje mu, aby bez dalszej zwłoki most wybudował i drogi ponaprawiał, a to pod karą w tym dekrecie naznaczoną ²). Gdy Konstantyn Korniakt rozkazu królewskiego nie spełnił i o naprawie mostu i dróg nie myślał, wnieśli mieszczanie jasielscy skargę na niego do grodu bieckiego 14. czerwca 1580 r. a woźny ziemski wręczył mu pozew w tej sprawie w miejscu pobytu jego, w Ropczycach³).

Przywilej Zygmunta III. wydany na prośbę burmistrza, rajców, wójta i ławników jak również całego pospólstwa jasielskiego zakazuje, ażeby w Jaśle, na podobieństwo innych miast podgórskich, jak Biecza, Krosna, Sącza nie osiedlali się żydzi, nie skupowali żadnych gruntów, nie osiedlali się nawet około miasta, nie prowadzili handlu, nie warzyli gorzałki, miodu i innych trunków i nie sprzedawali takowych, gdyż prawo sprzedaży trunków należy wyłącznie do obywateli jasielskich i z dochodów, płynących ze sprzedaży tych trunków, opłaca miasto podatki Rzeczypospolitej. Również przyznaje król urzędowi radzieckiemu jasielskiemu pensyę, zwaną stawne czy strawne. Przywilej ten wydany był w Warszawie prawdopodobnie w r. 1589⁴).

Według lustracyi odbytej w r. 1564 przedstawia nam się Jasło następująco: Lustratorowie nie mogą według zeznań mieszczan podać, ileby teraz łanów posiadali; płacą wszakże

*) Gr. bieckie. T. 20 str. 365.

²)    Gr. bieckie. T. 22 str. 211.

³)    Gr. bieckie. T. 22. str 211.

⁴)    Baliński: Starożytna Polska str. 211.

189 —

ogółem: grzyw. 4, gr. 28, den. 6; z domów osiadłych i pustych* dają progowego po groszu ; na stacyę grzyw. 20; z łaźni grzyw. 8. Rzeźnicy dają za łój grzyw. 5, flakowego z jatki po gr. 2; wszyscy składają się na jedno dobre cielę. Piekarze mają 14 jatek, z każdej dają po gr. 10; szewcy z tyluż jatek po gr. 12. „Gorzałkowego przedtem dawano grzywien 10, ale dla wielkiego pijaństwa, a stąd zabijania i innych zbytków. P. Sędzicz Lubomirski dzierżawca, teraz, zapowiedział (zakazał) palenia i szynkowania jej. Dostawa się targowego grzyw. 3. Na pospolite ruszenie powinni wóz wojenny z końmi dobrymi i ze szpiżą wyprawić. Summa census cum molendinis facit mar. 210, g. 40 den. 6¹)“. W roku wspomnianym posiadało Jasło 135 domów²).

W r. 1581 płaciło miasto podatku, zwanego szosen fl. 50 gr. 12. Łanów miejskich było 8, kół zakupnych 8, piekarek 14, szewców 13, rzeźników 8, kowali 2, krawców 2, kuśnierzy 2, tkaczy 2, komorników 10, przekupek 10, słodowników 2. Suma opłacanego przez powyższych podatków, wynosiła wraz ze szosem fl. 99 gr. 9³).

A teraz przypatrzmy się nieco wewnętrznym sprawom miasta Jasła.—Dnia 19. grudnia 1551 r. oskarżyciel starosty zamku bieckiego zasądził burmistrza, rajców i całe pospólstwo miasta Jasła, jak również kmieci wsi Brzyszczek i Hankowki za niezapłacenie stacyi za r. 1551 i za nieodbycie robót przy zamku bieckim. Ta stacya, t. j. opłata pieniężna, wynosiła 20 grzywien i miała być płacona na św. Marcina B. W. Kiedy woźny chciał Jaślan fantować, nie dopuścili mu tego. Instygator grodzki biecki zasądza ich znowu zaocznie, wzywając ich pod karą 14 grzywien, przypadających dla fiskusa królewskiego do stawienia się przed grodem bieckim. Jaślanienie stawili się, a wtedy woźny poraź drugi pozywał ich na piśmie, lecz także nie stawili się⁴). Jaślanie udali się w tej sprawie do króla Zygmunta Augusta, a ten daje polecenie w Piotrkowie, 25. stycznia 1552 r. do starosty bieckiego Stanisława Bonera z Balic, w którym przypomina mu, że mu przedtem polecił, ażeby nie fantował

Ł) Baliński: Starożytna Polska str. 211.

²)    Pawiński: „Źródła dziejowe“. T. XIV. str. 46.

³)    Pawiński: „Źródła dziejowe“. T. XIV. str. 162.

Gr. bieckie indukta. T. 12. str. 730, 1, 8, 9, 741, 742.

— 190

mieszczan jasielskich i kmieci wsi Brzyszczek i Hankówki, poddanych królewskich z powodu niezapłacenia stacyi, gdyż do tej opłaty rości sobie większe prawo dzierżawca starostwa, Joachim Lubomirski. Król wyraża swoje niezadowolenie, że Boner nie zważał całkiem na pierwsze polecenie królewskie i nakazuje mu, ażeby Jaślan przestał niepokoić i żadnego prawa przeciwko nim nie wyprowadzał, natomiast poleca Bonerowi, aby zawezwał dzierżawcę starostwa jasielskiego przed sąd królewski, a król, zobaczywszy przywileje, rozstrzygnie sprawę na korzyść tego, za którym przemawiać będą dokumenta ¹). Mimo tego listu królewskiego, instygator grodzki biecki zasądza pod koniec r. 1553 zaocznie Jaślan i kmieci kilku wsi za niepłacenie stacyi do grodu bieckiego i za niedopuszczenie fan-towania przez woźnego. To zasądzenie powtórzyło się w latach 1554 i 1556 ²). W latach 1556 i 1557 toczy się formalny proces, który ze strony grodu bieckiego wytacza Jaślanom i wsiom, wchodzącym razem z Jasłem w skład starostwa jasielskiego, dzierżawy Joachima Lubomirskiego instygator tegoż grodu, a to z powodu niezapłacenia stacyi, należących do urzędu grodzkiego bieckiego na mocy dawnych przywilejów, jak również z powodu nieodbycia robót, należących się do urzędu grodzkiego bieckiego. Jaślanie zastępowani przez szlachciców prokuratorów, przytaczają na swoją obronę następujące punkta : Starosta bieęki nie może być w tej samej sprawie oskarżycielem i sędzią. Jeżeli miałby jakąś krzywdę, powinien się procesować w sądzie ziemskim i to nie z nimi, gdyż nie są samowolni, ale z Joachimem Lubomirskim, któremu zostali oddani, przez J. K. M. z wszelkiem prawem i własnością. Dalej sprawa ta nie podpada pod rubrykę, tak zwanych czterech artykułów grodzkich, a więc w grodzie nie może być sądzona. Na to instygator grodzki imieniem urzędu grodzkiego replikuje także wywodem prawniczym i te wywody prawnicze z obu stron powtarzają się kilkakrotnie. W końcu zgadza się urząd grodzki biecki przez podstarościego na żądanie Jaślan, żeby proces wytoczyć przed królem i wyrokuje, że obie strony będą miały termin wobec króla w dwóch tygodniach w tern miejscu,

ł) Tamże str. 783, 784.

*) Tamże str. 1863-1364 i T. 13 str. 524-525,

— 191

gdzie natenczas król z dworem swoim przebywać będzie¹). Inna sprawa odbyła się w r. 1565. Krzysztof Łomnicki, zastępca starosty jasielskiego i sam starosta Joachim Lubomirski z (drabia, wnoszą do grodu bieckiego protestacyę. W protestacyi tej jest mowa, że pospólstwo, za podjuszczeniem dawnych rajco w i wszystkich cechmistrzów, zburzyło się przeciwko burmistrzowi i nowym rajcom i że przewódcy rozruchów, razem z tłumem opanowali 4. marca 1565 r. ratusz jasielski i wybrali na burmistrza Józefa Wydlaka i nałożyli kontrybucyę na każdego z pospólstwa po sześć groszy. Powodzenie jednak powstańców było krótkie — dawny burmistrz objął rządy²).

Inną sprawę przedstawia nam mandat króla Zygmunta Augusta, wydany w Grodnie 28. sierpnia 1567 r. w sprawie ceł. Doniósł królowi Mikołaj Koszlia, przełożony nad celnikami królewskimi w ziemiach ruskich, że skarb królewski ponosi straty z tego powodu, że burmistrz, rajce, wójt i ławnicy nie pozwalają wystawić domku dla strażników celem wygodniejszego wybierania cła sandomierskiego od tych, którzy z wołami i innymi towarami przechodzą przez Jasło, lecz wzbraniają się udzielić pomocy w pochwyceniu, niechcących płacić cła, lekceważąc sobie wj^datki, czynione przez celników przy repe-racyi mostu na rzece Jasiołce. Poleca więc król, ażeby nie przeszkadzali wspomnianemu Mikołajowi Koszlii w wystawieniu domu, jak również, ażeby użyczali pomocy i Mikołajowi i jego sługom w pochwytaniu tych, którzy nie chcą płacić cła. Gdyby mieszczanie dalej opierali się rozkazowi królewskiemu, wtedy król szkody wynikłe dla skarbu królewskiego powetuje sobie na dobrach ich własnych³). W tejże samej sprawie wydał król pod tą samą datą mandat do dzierżawcy jasielskiego Joachima Lubomirskiego, ażeby nie przeszkadzał Mikołajowi Koszlii w wystawieniu domu, napomniał surowo Jaślan, aby i oni mu nie przeszkadzali, lecz owszem pomocy mu udzielali⁴). W r. 1578 19. stycznia nastąpiło przyłączenie Kaczorowów⁵) i Gorajowie

>) Gr. bieckie T. 13 Indukta str. 541—545, 547—550, 988—997 ²) Gr. bieckie. T. 15. str. 364.

⁸) Gr. bieckie. T. 15 str. 652.

⁴) Tamże str. 652.

'°j Kaczorowy nazwane są w tym akcie Kaczarze,

¹

Cyfr tych udzielił mi łaskawie W. P. Lekarz powiatowy strzyżo wski, za co mu niniejszem składam podziękowanie.

²

Sprawozdanie z czynności Tow. kółek roi. za rok 1904. statystyczne zestawienie.

192

do Jasła. Woźny ziemski, mając przy sobie dwu szlachciców, wyznał, iż przy bytności tych szlachciców w niedzielę przeszłą (19. stycznia 1578) przyszedłszy do burmistrza i rajców jasielskich, gromady z przedmieścia jasielskiego Kaczarzów i Gorajowie prosili o przyłączenie ich do Jasła. Urząd miejski zapytał ich : „Jeśliże wy chcecie być posłuszni tak, jakoście byli posłuszni przedtem i przodkowie wasi“ ? Oni wszyscy jednym głosem powiedzieli: „I że będziemy posłuszni“. Także też byli pytani od urzędu : „Jeśliże z nami płacić chcecie wszelkie soszy (podatki) tak roczne jakoteż przypadłe z uniwersału, z konstytucyi króla J. M., także też i podwody, co, jeśliby też potrzeba była wóz wojenny wyprawić“. Na co wszystko pozwolili (zezwolili) i obiecali; także też posługi do miasta, szarwarki tylekroć, ilekroćby potrzeba okazywała miejska i inne ciężary. Na co wszystko pozwolili (zezwolili), obiecując to wójt kaczarzowski i ze wszystką gromadą; także i Gorajowiczanie wszyscy obiecując to mocnie trzymać na wieczne czasy i z potomki swjuni, co to wszystko dobrowolne jest pozwolenie. Pan burmistrz we spółek z rajcy, tudzież też ze wszystkim pospolitym człowiekiem świadczyli woźnemu wyżej mianowanemu i szlachcie. A tak na ostatku byli pytani: „Gdyście nam to obiecali tak, jakoście nam powinni, wszystko mamy trzymać, tedy was też pytamy na końcu jeśliteż zezwalacie J. M. pana starostę pozwać. Oni na to zezwolili z wielką czcią być przy nas do ostatniego grosza swego. Nadto, jeśliby inaczej nie mogło być, choćby dzień w tydzień panu byli powinni robić, tedy oni przecie wszelkie dopłaty miejskie tak soszy, stacye, podwody także wyprawę wojenną i inne wszelakie ciężary z miastem odnosić (ponosić) i wiecznemi czasy trzymać będą powinni oni i ich potomkowie, co wszystko jemu (woźnemu) i szlachcie przerzeczonej urząd oświadczyłx).

W drugiej połowie XVI. wieku osiadło w Jaśle kilku szlachciców. Niechcieli oni płacić podatków zarówno z mieszczanami jasielskimi, dlatego burmistrz, rajcy i całe pospólstwo jasielskie udali się do króla Stefana Batorego ze skargą na tę niesprawiedliwość. Król Stefan Batory wydaje w Warszawie,

*) Gr. bieckie T. 20. Ötr, ÖÖ5,

198 —

8. stycznia 1578 r. mandat do Jana Mniszka, starosty krasnostawskiego i dzierżawcy miasta Jasia i poleca mu, ażeby szlachcice Jakób Górski, Jerzy Krakowczyk, jak również posiadacze folwarku szlacheckiego, niegdyś należącego do Za-charyasza Farureja i inni posiadający dobra miejskie, zarówno z mieszczanami ponosili ciężary i powinności tak miejskie jak i publiczne. Poleca również: gdyby szlachcice dobrowolnie tych powinności płacić nie chcieli, ma ich do tego przymusić¹). Tego samego roku wydaje w dniu 11. sierpnia, we Lwowie, 3 następujące polecenia. — Pierwszy dotyczy ucisku przedmieszczan jasielskich Kaczarzowian i Gorajowiczan. Skarżyli się mieszczanie jasielscy, że rzeczonych przedmieszczan uciska bardzo Mniszek, zmuszając ich do niezwykłych robót wiejskich i wyrządzając im inne krzywdy. Otóż król wysyła swych komisarzy, którzy mają te krzywdy zbadać, a potem na piśmie króla o nich uwiadomić. Nakazuje więc król Mniszkowi, ażeby, kiedy będzie zawezwany, przed tymi komisarzami zjawił się, swoje racye przedstawił i całą sprawę wyłożył ²). Drugi mandat dotyczył zaboru części gruntu miejskiego i krzaków na miejscu zwanem Issep, uczynionego przez szlachcica Krzy-sztofora Łomnickiego. Król nakazuje Mniszkowi, aby ochraniał mieszczan jasielskich, jako poddanych królewskich, aby nakazał Łomnickiemu oddanie zabranego gruntu, a na przyszłość bronił mieszczan od wszelkich krzywd³). Trzeci mandat wydany był do komisarzy, mających zbadać krzywdy Jaślan i przedmieszczan jasielskich, doznawanych od dzierżawcy jasielskiego Mniszka. Komisarzami w tej sprawie byli Mikołaj Sienieński, podkomorzy sanocki, Józef Kowalowski, podstarosta biecki, Szymon Dzięcielowski, Jan Gnojeński, Andrzej Ciekliński i Krzysztof Marcinkowski. Komisarzom tym polecił król, ażeby w pewnym czasie udali się do miasta Jasła i zbadali, czy Ka-czarze i Gorajowice są przedmieściami, czy wsiami i gdzie z dawien dawna należeli; mają również zbadać wszystkie inne krzywdy tak samego miasta jak i przedmieszczan i wszystko

') Gr. bieckie T. 20. str. 866. s) Tamże T. 21. str. 573.

⁸) Tamże str. 574,

Ib

to, co poznają, mają donieść królowi¹). Pozew, z oznajmieniem tych rewizorów dotyczący Mniszka, położył woźny, w asysten-cyi dwu szlachciców, we dworze miasta Jasła, 28. sierpnia 1578 ²). Tego samego roku wydaje król Stefan, w Krakowie, 20. listopada mandat celem ulżenia ciężko nawiedzonym Jaślanom. Zostało podówczas miasto Jasło nawiedzone wylewem wód a przezto mieszkańcy tak zostali zniszczeni, że gdyby im sąsiedzi nie przyszli na pomoc, nie byliby w stanie dać sobie rady. Król Stefan Batory na prośbę mieszczan pozwala im, ażeby na tygodniowe targi, które z pozwolenia jego i jego poprzedników odbywały się w soboty, wolno było z okolicznych wsi przywozić i sprzedawać wszelkiego rodzaju towary, zboża i to wszystko, co potrzebne jest do pożywienia. Pozwolenie to daje król na wieczne czasy i oznajmia o nim staroście jasielskiemu, burmistrzowi i rajcom³).

W roku 1581, 27. lufcego, protestowali Jaślanie wobec woźnego, mającego ze sobą jednego szlachcica, przeciwko szlachcicowi Krzysztofowi Łomnickiemu, dziedzicowi na Łękorzu, który gwałtem, z wozami i poddanymi swymi wjechał na ich grunt, zwany Issep, leżący za rzeką Ropą, naciął tam wiele krzaków i kazał wieść do dworu swego w Łękorzu. Kiedy mieszczanie z woźnym przybyli na ten grunt i niedozwolili zabierać naciętych krzaków, wtedy kmiecie Łomnickiego pozostawiwszy wozy, pouciekali⁴). W Polsce często sprawdzało się przysłowie: „Pan Bóg wysoko, a Król Jegomość daleko“. Tak było w sprawie Jaślan; chociaż król Stefan polecił Mniszkowi, ażeby ochraniał mieszczan jasielskich, to jednak Mniszek lekceważył sobie rozkazy królewskie. Dlatego król Stefan poraź wtóry wydaje mandat w Warszawie, 12. września 1582, wspomina w nim swój poprzedni mandat i poleca Mniszkowi, ażeby uwolnił i bronił Jaślan od wszystkich uciążliwości i krzywd zadawanych im od niektórych szlachciców i postarał się, aby zwrócono im zabrane grunta i troszczył się o pokój i bezpieczeństwo mieszczan jasielskich, sprawy dalej nieodwlekał, a to

Ł) Gr. bieckie T. 21. Str, 574. *) Tamże str. 583.

B) Tamże str. G66—067.

*) Tamże T. 22. str. 549.

pod karą 1000 florenów węgierskich¹). Zdaje się jednak, że i ten mandat królewski pozostał bez skutku. Wskazują na to następujące dwa zdarzenia. Dnia 23. października 1582 roku protestują, wobec woźnego z jednym szlachcicem, burmistrz, rajcy, zastępca wójta i ławnicy, jak również całe pospólstwo jasielskie, przeciwko Mikołajowi Farurejowi, dziedzicowi w So-bniowie, że tenże, w dniu 23. października, sam osobiście i z kmieciami swoimi piasek na polu mieszczan jasielskich pod miastem Jasłem, nie mając na to żadnego prawa brał i do wsi swojej zwoził²). Dnia 14. zaś grudnia 1582 r. ogłasza woźny ziemski pozew zadworny królewski, którym wzywa król starostę przed siebie, a to z powodu krzywd wyrządzanych mieszczanom jasielskim, jak również przedmieszczanom Jasła, Kaczarzowianom i Grorajowiczanom³). Te protestacye powtarzają i w następnym roku. Oto 10. stycznia 1583 protestują mieszczanie przeciwko Janowi Mniszkowi w następującej sprawie. Krzysztof Łomnicki i Kasper Kawecki, jako namiestnicy JMP. starosty krasnostawskiego i jasielskiego, 9. stycznia, po wybraniu urzędu, uczciwych pana pisarza i pana Szczęsnego Andrycha, wino-wali, jakoby oni Rzeczpospolitą przeciwko JMP. staroście burzyli i poddane z Kaczarzów i Gorajowie, z przedmieścia zubożyć i z nich jakieś pieniądze mieli. Czego gdy oni przed urzędem sprawić i z tego się przystojnie wywieść (usprawiedliwić) chcieli, oni oprócz (bez) wszelakiego dowodu tym mieszczanom, żeby z ratusza nie schodzili, pod winą 30 grzyw, każdemu z osobna przykazali. A panowie rajcy panu Łomnickiemu z p. Kaweckim to okazywali, że mają takie prawo króla JM., że Jego Miłość, pan dzierżawca, żadnego mieszczanina nie ma sadzać (do więzienia wtrącić) ani sam sobie sprawiedliwości czynić, ażby urząd uznał być go winnym. A tak takowego obciążliwego skazania nie przyjąwszy, do Jego Królewskiej Mości odezwali (się), świadcząc się o takiej uciążliwości? że Jego Miłość p. dzierżawca przez urzędniki swoje to grava-mem im czyni, chcąc im ku dostąpieniu sprawiedliwości drogę

*) G-r. bieckie T. 23. str. 369. Mandat ten położył woźny 21. września 1582 r. we dworze wsi Cieklina i oddał w ręce własne Jana Mniszka«

ż) Cr. bieckie T. 23. str. 442.

Tamże str, 443.

zagrodzić; a tak tymto mieszczanom z ratusza zejść kazali¹). Inny protest wniesiony tego samego dnia dotyczył następującej sprawy. Zacharyasz Farurej, dziedzic Sobniowa, zabrał mieszczanom jasielskim pole, zwane Grodek. Po jego śmierci wytoczyli mieszczanie protest przeciwko sukcesorom Zacharyasza Mikołajowi i Jauowi Farurejom, którzy grunt ten do tego czasu zajmują. Jan Mniszek niechce ich przeciwko tej krzywdzie bronić²).

Tego samego roku, 11. marca, protestują przeciwko mieszczanom jasielskim Jan Mniszek o to, że nie zważając na jego i jego zastępcy wyższość, tegoż Krzysztofa Łomnickiego napadli i uderzyli na niego dzidami, sznurami i strzelbami i chcieli go zamordować. Łomnicki zaś protestuje przeciwko mieszczanom jasielskim, że ci, zwoławszy wszystkich mieszkańców miasta Jasła, napadli na grunt jego własny, zwany Przerwisko i tam nacięli krzaków mniej więcej 500 wozów i zawieźli je do miasta Jasła i obrócili na swój użytek³).

Wzajemne protestacye mieszczan przeciwko szlachcie powtarzają się bardzo często. I tak : 7. czerwca 1591, protestuje woźny ziemski ze strony burmistrza, rajców i całego pospólstwa przeciwko Zofii z Geraltowic wdowie po Marcinie Bylinie, właścicielce Sobniowa, że ta w gwałtowny sposób grunt miejski, zwany Grodkiem ogrodziła i do dóbr swoich przyłączyła⁴). Tego samego roku, 27. lipca, protestuje Jasło przeciwko szlachetnemu Janowi Zarszyńskiemu, pokojowcowi królewskiemu, że tenże wszedłszy przez gwałt do domu Piotra Barana, obywatela i burmistrza jasielskiego, nagadał mu wiele słów nieuczciwych, groźnych, wymierzył mu policzek i uderzył go strzelbąB).

Protestacye takie powtarzają się bardzo często. I tak 27. maja 1593, protestują przeciwko Jakóbowi Witowskiemu, że ten tegoż dnia zrana, przyszedł do ratusza miasta Jasła ze swymi sługami i wywoławszy pachołka jasielskiego, Józefa Murczka

]) Gr. bieckie T. 24. str. 490.

²) Tamże.

B) Tamże T. 24. str. 578.

*) Tamże T. 28. str. 1496-1497. ⁶) Tamże str. 1497,

197 —

kazał mu wypuścić z więzienia mieszczanina Andrzeja Półto-i.aczka, zasądzonego za pewne ekscesa. Ten wypuścił rzeczywiście, a wtedy Witowski zapytał go, czy on zasądził Półto-raczka. Kiedy pachołek odpowiedział, że on to uczynił na rozkaz Zwierzchności miejskiej, Witowski uderzył kijem pachołka, a potem kazał bić go swoim służącym, którzy go też straszliwie obili i napół umarłego zostawili¹). Przeciwko temu samemu Witowskiemu protestują burmistrz i rajcy miasta Jasła, że ten, jako dzierżawca dóbr miasta Jasła i innych do tegoż należących, przyszedł 23. września 1593 r. na grunt i własność miasta, zwany rolą Kwiatkowską i na łąkę kupioną u pracowitego Nikodema Kwiatka i tam mieszczanina, Szymona Wojnara z wozem siana i końmi zajął i do dworu w Gorajowicach zaprowadził. Tutaj go do więzienia wtrącił i nie chce go wypuścić z niego, ażby mu postawił pewnych ręczycieli, że mu zapłaci za to, że przez 2 lata do dworu pańszczyzny nie odrabiał i że będzie na przyszłość wykonywał roboty, których Wojnar nigdy przedtem nie wykonywał²). Celem uwolnienia Wojnara, udał się do Witowskiego tegoż samego dnia pisarz miasta Jasła z rajcami. Wtedy Witowski obił go maczugą tak, że ten rany swoje przedstawił przed urzędem grodzkim bieckim³). Dnia 28. kwietnia 1593 r. wybuchł ogień w Jaśle i zniszczył całkowicie 8 domów na ulicy, zwanej Grabska⁴).

Przy końcu XVI. wieku rozpoczął się spór Jaślan z 00. Karmelitami. O. Bartłomiej z Przeworska, przeor konwentu Karmelitów w Jaśle, wniósł 14. grudnia 1595 r. protest przeciwko burmistrzowi i rajcom miasta Jasła, iż panowie rajce jasielscy napomniani od księdza przeora z bracią konwentową, aby oni, jako kuratorowie dóbr konwentowych i kościelnych tak ruchomych jako i nieruchomych wszelakich, inwentarz ich przeorowi wydali i rachunek z używania ról klasztornych uczynili. Także, aby pokryte (ukryte) przez nie dwa półłanki roli od pewnych osób legowane konwentowi pokazali, i insze obszary, łąki, które oni używają ku szkodzie konwentowej. Do tego fundusz kla-

*) Gr. bieckie T. 29. str. 1209.

²)    Tamże str. 1394—1395.

³)    Tamże str. 1395—1396.

⁴)    Tamże str. 1636—1637.

sztorny im powierzony jako kuratorom, aby przeorowi z bracią jego oddali. Na co rajce fukliwie odpowiedzieli : „Zeć żadnego rachunku, księże, czynić nie będziemy, bośmy go nigdy nie czynili; jeśli nam dasz schować ze sto złotych, z tych ci się rachować będziemy, ale ze strony dóbr klasztornych z tych nie ; funduszne (fundacye) też nie przyznawamy. Od 50 lat tam drugi pamięta, a o rachunku nie wie, ażebyśmy się tobie rachować mieli“.

Ksiądz przeor z bracią klasztorną liczył szkody za używanie i potajenie (zamilczenie) dóbr przez czas niemały na 10000 grzywien¹). Sprawa z OO. Karmelitami ukończyła się ugodą, zawartą w Jaśle, która została oblatowana w Bieczu 12. marca 1598 r. Punkta tej ugody były następujące: Ks. przeor z braćmi zakonnymi dobrowolnie na wieki odstępuje burmistrzowi, rajcom, wójtowi, ławnikom, cechmistrzom i całemu pospólstwu miasta Jasła wszystkie domy, role, ogrody, łąki i w o-góle wszystkie posiadłości, położone w mieście i poza miastem z wszelkiem prawem do nich należącem. Burmistrz, rajcy, wójt, ławnicy i całe pospólstwo jasielskie zobowiązuje się po wieczne czasy wypłacać konwentowi 00 Karmelitów na św. Stefana, Pierwszego Męczennika po 18 florenów. Miasto oddaje konwentowi część gruntu miejskiego, leżącego między gruntami klasztornymi ze wszystkiemi budynkami i ogrodami na tym gruncie znajdującymi się, z wyjątkiem słodowni zwanej, wykowską. Ugodę tę umacniają zakładem 200 grzywien. Obie strony mają się postarać o potwierdzenie przez króla tej ugody²).

W r. 1596 uzyskało miasto Jasło uwolnienie królewskie od stacyi na lat 6³).

DZIEJE JASŁA W WIEKU XVII.

Wiek XVII. zapisał się krwawemi zgłoskami w Ojczyźnie naszej ; ucierpiała ona tak wiele od wrogów zewnętrznych i niezgody wewnętrznej ! Buta i swawola jej synów wyrządzała

’) Gr. bieckie T. BO. str. 1324—1825.

²)    Tamże T. 32. str. 580- 583.

³)    Tamże T. 437. str. 1291.

— 199

taksamo wielkie szkody jak i miecz i ogień, wzniecony przez nieprzyjaciela. Co miało miejsce w całej Polsce, to działo się także i w Jaśle, które wiele cierpiało od dzierżawców starostwa jasielskiego lub ich arendarzy ; ucierpiało też wiele przez niezgodę i niesforność samychże mieszczan. Ten smutny obraz przedstawimy, kreśląc dalsze dzieje miasta.

Powyżej wspomnieliśmy, że król Stefan Batory pozwolił na odbywanie co sobota targów w mieście Jaśle. Starosta jasielski, Jan Mniszek, nie pozwolił na ogłoszenie tych targów. Otóż targi te ogłasza 29. października 1603 r. woźny ziemski i).

Dnia 27. kwietnia 1605 r. protestuje Zwierzchność i całe miasto Jasło przeciwko temu samemu staroście jasielskiemu Janowi Mniszkowi, że tenże wbrew prawom i wolnościom użyczonym tak przez teraźniejszego króla, jak i poprzednich, zakazuje sprzedawać chleby pszeniczne, pieczone dla potrzeby mieszczan i innych ludzi, na targi przybywających i każe zabierać te chleby²). To znowu 7. czerwca 1605 roku skarżyli sławetni cechmistrze : Wojciech Ochła, cechmistrz krawców i Bartłomiej Grabski, cechmistrz tkaczy, imieniem reszty cechmistrzów i pospólstwa jasielskiego przed woźnym ziemskim przeciw radzie jasielskiej i podwójciemu Jasła, iż oni nie bronią miasta wobec Mniszka, który przeszkadza wolnej sprzedaży chleba³).

Tegoż samego roku wydaje król Zygmunt III. w Krakowie, 15. października, następujące polecenie do burmistrza i rady miasta Jasła: „Dochodzi nas to, iż przed sądem waszych wierności jest obwiniony od instygatora naszego Stanisław Konopka dla niektórych ekscesów. Posyłamy tedy komornika naszego (Jakóba Biedrzyckiego) rozkazując i chcąc to mieć koniecznie po waszej wierności, abyście do nas przez tegoż komornika naszego odesłali i onemu odwozem i czemby potrzebował, pomocni byli z powinności swej i dla łaski naszej⁴).

Ponieważ wszystkie skargi dotychczasowe mieszczan jasielskich o przeszkadzanie targom przez Mniszka były nadaremne, dlatego też udali się oni do króla Zygmunta III. a ten wydał r) Gr. bieckie T. 36. str. 371.

²)    Tamże T. 37. str. 374.

⁴) r

³)    Tamże str. 713—714. i j .i:: . 718 - 714 .

w Krakowie, 16. lipca 1605 r. list, w którym tak pisze : Przełożona nam jest żałoba imieniem mieszczan z Jasła, poddanych naszych, przeciw wierności Twojej oto, iż im wierność Twoja nad prawa przez przodki nasze nadane a przez nas utwierdzone, zwyczajem dawnym i używaniem spokojnem wzmocnione, we dni targowe, mianowicie sobotnie, chleba białego piec i sprzedawać bronisz i zawsze chleb takowy ku naruszeniu praw i wolności brać rozkazujesz; skąd i szkodę niemałą obywatele tameczni podejmują zaczem, iż niszczeją, także we młynach naszych szkoda dzieje się: dlatego rozkazujemy wierności Twojej i mieć inaczej nie chcemy, tylko, abyś pomienionych mieszczan z Jasła we wszystkiem cale wedle prawa ich zwyczaju dawnego zachował i takowego pieczenia chleba białego i prze-dawania we dni targowe, mianowicie sobotnie, nie zabraniał i inszym, którzyby bronić i rozkazaniu naszemu przeciwić się chcieli, tego czynić nie dopuszczał i owszem, aby wierność Twoja tenże targ, z rozkazania snąć wierności Twojej odwołany, przywoływać i publikować jawnie i nieodwłócznie rozkazał¹). Jednakże Mniszek zlekceważył sobie ten rozkaz królewski, dlatego też z końcem lipca protestowali się cechmistrze wszystkich cechów i całego pospólstwa przed woźnem, iż tenże Mniszek powyższy mandat królewski ogłosić zabronił, twierdząc, że on z rajcami teraźniejszymi jasielskimi względem tej rzeczy uczynił kontrakt.

Rzeczywiście kontrakt taki uczynił Mniszek z burmistrzem i rajcami. Sprzeciwił się tylko temu rajca, wybierany przez pospólstwo ²). Przeciwko temu kontraktowi protestowali 7. czerwca 1605 r. sławetni cechmistrze: Wojciech Ochła, krawców i Bartłomiej Grabski, tkaczy, imieniem reszty cechmistrzów i pospólstwa jasielskiego³). Kiedy Jan Mniszek zlekceważył sobie rozkaz królewski, wtedy Zygmunt III. wydaje 28. marca, 1606. dekret, w którym pod karą tysiąca grzywien zakazuje Mniszkowi zabierać chleby pszeniczne i przeszkadzać odbywaniu się targów ⁴).

ą Gr. bieckie T. 87. str. 589—590.

²)    Tamże str. 652—653.

³)    Tamże T. 37. str. 713—714.

⁴)    Tamże str. 910—911.

— 201

Po Janie Mniszku otrzyma! starostwo jasielskie w r. 1618 Mikołaj Struś z Komorowa, starosta halicki, kasztelan kamieniecki. Zygmunt III. chciał w ten sposób wynagrodzić mu poniesione w obronie Ojczyzny straty majątkowe. Wojownik ten, wyraża przywilej, żadnej nie opuścił wyprawy wojennej ; z własnym konnym hufcem znajdował sie pod Smoleiiskiem, a w pamiętnej pod Kluszynem bitwie nietylko wodza, ale i żołnierza pełnił powinności¹).

O ile Struś był dzielnym wojownikiem i przezto stał się zasłużonym synem Ojczyzny, o tyle on, a zwłaszcza jego zbyt energiczna małżonka Zofia z Orzechowiec Strusiowa, nie zapisali się zbyt świetnie w historyi miasta Jasła. Oto 21. sierpnia 1618 r. skarżą się mieszczanie jasielscy na p. Zofię Strusiowa, że ona, pod protekstem listu królewskiego, wydanego na tę dzierżawę, wbrew prawom i przywilejom, sprzeciwia się i przeszkadza, aby w Jaśle nie składano wina węgierskiego. Prócz tego zmusza do ciężarów, nie należących się jej i do prac niezwykłych, mianowicie do przędzenia opraw albo kądzieli. Do tej roboty przez sługi swe Samuela Łomińskiego i Wojciecha Kokowskiego pozostawia kądziele u obywateli miasta, mianowicie : krawców, szewców, sukienników, kupców, słodowników, (piwowarów) propinatorów, kowali, rzeźników i u wszystkich wogóle rzemieślników z wyjątkiem tych mieszczan, którzy stanowią Zwierzchność gminną. Ludność miejska broniąc swych praw, odniosła te kądziele i złożyła je wszystkie w ratuszu²). Nieco później, bo 26. listopada 1618 r. skarżą się na p. Zofię Strusiowa sławetni Wojciech Takarzewicz, dawny rajca, Fabian Wyspierowicz, zastępca wójta, Stanisław Bratrys, cechmistrz cechu tkackiego, w imieniu wszystkich mieszkańców miasta Jasła, że ta jejmość niesłusznie oskarża Jaślan przed królem, jakoby jej nie składali danin i czynszów przepisanych, gdyż oni wszystkie daniny składają, jak to poświadczyć może zastępca starosty, Samuel Łomiński. Prócz tego p. Strusiowa zabrała miastu publiczne areszty i więzi w nich komornice, przebywające w mieście Jaśle, zmuszając je, aby jej przędły, co przedtem nie było

*) Baliński: Starożytna Polska T. 2. str. 212. ²) Gr. bieckie T. 169. str. 861—862.

praktykowane. Wybiera przez tegoż zastępcę starosty targowe od mięsa, a przecież rzeźnicy płacą roczny czynsz na św. Marcina. Rybakom, łowiącym ryby na brzegach miejskich, zabiera sieci i ryby i nie pozwala im na łowienie rjd). Nie pozwala brać na błoniach gliny garncarzom ; mieszczan, nieposłusznych miastu, bierze pod swoją jurysdykcyę i nie pozwala ich karać¹).

Na skutek skarg mieszczan, tak z powodu wymienionych powyżej krzywd, jak również z powodu napadu zbrojnego Ło-mińskiego na Jasło²), wyszedł z kancelaryi koronnej pozew zadworny królewski, przeciwko Zofii Strusiowej, aby się stawiła pod karą 10000 zł. polskich na termin³).

W r. 1625 odbyła się sprawa, która wyjaśnia sprawę wójtostwa jasielskiego i stosunek folwarku gorajowieckiego do Jasła. Sprawa ta przedstawia się następująco: Wawrzyniec Mniow-ski uzyskał przywilej na wójtowstwo jasielskie, które trzymał Baltazar Brodecki, dzierżawca starostwa jasielskiego z małżonką swoją Zuzanną Tarasczanką. Komisarze królewscy do tej sprawy: Samuel Siemieński, podkomorzy sanocki, Piotr Kleczyński z Broniszowa, Ludwik Stojowski, Mikołaj Jurkowiecki i Flo-ryan Oświęcim, mieli nakazać małżonkom Brodeckim ustąpić z tego wójtowstwa i mieli wprowadzić urzędownie w to wójtostwo Wawrzyńca Mniowskiego, a po wprowadzeniu „mieli z ostatka tych dóbr do wójtowstwa tego należących inkwizycyą (zbadanie) uczynić i królowi JMci w rotule zamknionym tę inkwizycyę odesłać“.

Gdy komisarze swoją jurysdykcyą fundowali i obwołać kazali, tedy plenipotent Brodeckich, Marcin Dutkowicz, powiedział, że Brodeccy tego wójtowstwa nie trzymają i niemasz tu wójtowstwa żadnego, tylko w mieście jest wójt dla odprawowania sądów i dom ten jest tego Fabiana Wypiekowicza w Jaśle. Nato Mniowski odpowiedział, że wójtowstwo, o które się rozchodzi to jest dwór i folwark w Gorajowicach, przedmieściu jasielskiem. Mieszczanie jasielscy zeznali, że wójtowstwa nie trzymają.

„A to jawna rzecz, że nikt inszy wójtowstwa nie trzyma tego, tylko ci panowie małżonkowie Brodeccy, którzy mieli to

‘) Gr. bieckie T. 169. str. 949—950.

²)    Tamże T. 170. str. 43—45.

³)    Tamże T. 170. str. 11—12—13.

wójtowstwo ustąpić Wawrzyńcowi Mniowskiemu“. Komisarz Piotr Kleczyński oświadczył się zatem, że Brodeccy wójtow-stwo trzymają, a woźny czyni zeznanie w dniu 19. lutego 1625 wobec sądu grodzkiego w Bieczu i oświadczył się następująco : Słyszeliśmy też od JM. Gabryela Domaradzkiego, starego, którego dziad własny będąc wójtem dziedzicznym jasielskim, trzymał to wójtowstwo jasielskie, kiedy zeznawał w głos przed wszystkimi, że i Gorajowice i Kaczarzowy oboje przedmieścia, także w tych Gorajowicach dwór i folwark z rolami, z łąkami, z ogrodami, także i młyn na rzece Jaśle (Jasiołce) między gruntami tych obojga przedmieścia Gorajowie i Kaczarzów w tyle domów miejskich zbudowany, są własnem wójtowstwem jasiel-skiem. Także i stawy, sadzawki też, które teraz puste leżą, do wójtowstwa należą. I to wszystko dotąd JM. pan Domaradzki, jako wójt, iż trzymał, zeznał. Też tenże woźny przed urzędem niniejszym zeznał, jako i przed JMM. pany komisarzami zeznawał przedtem, że przed 60 lat, gdy służył za młodych swoich leciech u jednego przedmieszczanina w Gorajo wicach kilka lat, tedy Gorajowice i Koczarzowy przedmieścia wójtowstwem zawsze zwano i młyn także, który na rzece Jaśle, w tyle domów miejskich na gruncie tych przedmieści zbudowany, wójtowskim zawsze zwano. I kiedy do dworu, albo do folwarku gorajowskiego roboty rozkazywano, to tak wołano : Na wójtowstwo albo orać, albo siać, albo łąki kosić, albo drzewo wozić — tak mianowano i do tego czasu starości swej, zeznał, że nie wie inaczej, jeno, że to wszystko wójtowstwem nazywano. Ale też zeznał przed urzędem niniejszym, iż to słyszał, że od pp. Brodeckich małżonków pozwanych zakazano i mieszczanom i przedmieszczanom, aby żaden o wójtowstwie, żeby miało być w Jaśle, nie wspominał, nie powiadał i tylko mieszczan i przed-mieszczan o tern potajemnie, iż powiedzieli przed tym woźnem i także przed urzędem niniejszym zeznał o tern woźny¹).

Ze zeznania uczynionego przez burmistrza i rajcy w Bieczu, 24. lipca 1629 r., dowiadujemy się, że w roku tym było w Jaśle domów gościnnych 6, „przeddomków“ co piwo szyn-kują 14, inszych domków 98. Z domów gościnnych i szynkow-

!) Gr. bieckie T. 172. str. 49—52.

204 —

nych wybrali podatku po złotemu, od tych zaś domków uboższych po pół złotego ; młynarz dał pół złotego, ze słodowni, która mieszczanin oddał mnichom (Karmelitom) z tej mnisi nie chcieli dać nic. Także z folwarku należącego do altaryi nic nie dano l)-

W r. 1631, w dniu św. Macieja (24. lutego), runął wskutek powodzi i lodów most pod Jasłem na rzece Jasiołce. Woźny w obecności dwóch szlachciców zeznaje, że zwiedził i oglądał miejsce, gdzie stał most, donosi również, że tamże podczas tych oględzin protestowali mu się mieszczanie, że na mocy swoich przywilejów, nadanych przez królów, nie są obowiązani do odbudowania tego mostu i że jest obowiązkiem poborców cła ziemi krakowskiej i sandomierskiej, gdyż i komora celna znajduje się koło tego mostu²).

Po Mikołaju Strusiu otrzymał starostwo jasielskie Baltazar Brodecki z małżonką Zuzanną de Sztum, o których już powyżej była wzmianka. Otóż na tego skarżą się w Bieczu, 1-go września 1632 r., sławetni Szymon Byglowicz, burmistrz, Fabian Wypierowicz, dawny rajca, Tomasz Lorek, ławnik i Walenty Święcański, cechmistrz tkaczy w imieniu obydwu władzy i całego miasta Jasła, a to o następujące sprawy: Według przy-wileju co dopiero zmarłego Zygmunta III. niewolno w Jaśle żadnemu żydowi ani handlu wykony wad, ani szynkować, ani mieszkać. Otóż w czasie tego bezkrólewia Brodecki wprowadził żyda Jelenia, arendarza młynu do domu pewnego, zwanego „Kozdro-wski“. Żyd ten za wiedzą i zgodą pp. Brodeckich sprzedaje gorzałkę pędzoną poza miastem i piwo przywożone z Osobnicy, dzierżawy tychże pp. Brodeckich, a to na szkodę mieszczan popadłych, wskutek różnych podatków, w najwyższe ubóstwo.

. Pan Brodecki wydał pismo do swej żony, że każdego mieszczanina, któryby się sprzeciwiał rozporządzeniom jego, okutego w kajdany, ma wysłać do dóbr Zimno, w województwie bełz-kiem, dla ukarania go. Pismo to, celem wzniecenia postrachu między mieszczanami, kazała Brodecka odczytać w dzień tar-

*) Gr. bieckie T. 174. str. 898—899. Ó Tamże T. 175. str. 984-985.

gowy, sobotni, wobec zgromadzonych gwałtem, wbrew zwyczajowi, radnych ¹).

Na inny ucisk skarży się Zwierzchność miasta Jasła jak również wójcia i ławnicy ze wsi Osobnicy, Koczarowów, Brzy-szczek, należących do starostwa jasielskiego, mianowicie: We środę po Nowym roku 1684 towarzysze chorągwi Stanisława Potockiego, wojewody bracławskiego, wymusili z miasta Jasła 260 złp , ze wsi Osobnicy, Kaczarowów i Brzyszczek razem kwotę 130 złp. Prócz tego wypili przez jedną noc w karczmie osobnickiej trunków za 30 złp. i nabrali różnych wiktuałów dla swych pachołków i dla koni za 50 fł. i zmusili mieszkańców Osobnicy do zapłacenia tej kwoty²). Niedługo potem, bo 3. kwietnia tegoż roku, ci sami skarżą się na Krzysztofa ¥a-powskiego, rotmistrza JKM. i towarzyszy z pod jego chorągwi, Jakóba Polickiego, Stanisława Lubowieckiego i Piotra Podolskiego, że ci wymusili z miasta Jasła 300 złp., a prócz tego zapłaciło miasto za wikt i napitki, brane przez 3 dni 116 złp. Ze wsi zaś należących do starostwa wymusili 150 złp. Stali zaś ci żołnierze w tych wsiach i w mieście przed św. Maciejem³). Ponownie skarżą się na tegoż samego Krzysztofa Wapowskiego, że w niedzielę przed św. Franciszkiem, na ruinę miasta wymusił 360 złp. a prócz tego przez 6 dni i nocy zjedli i wypili za 120 złp.⁴).

Wskutek powyżej określonych ucisków, podupadło Jasło bardzo. Według zeznania Zwierzchności jasielskiej, uczynionej 14. grudnia 1634 r., znajdowało się w Jaśle wiele domów opustoszałych, zrujnowanych, niezamieszkałych, wiele placów gołych. Dla lepszego poznania stanu Jasła w owym czasie, przytaczamy dosłownie ten opis. W Kuczej ulicy pustka ślusarzowska i pustka dębalińska. W ulicy Sobniowskiej place gołe: Bra-tuszowski, Pasiekowski i Ferfecki. Podle klasztoru place także gołe: Wedzimuchowski, Sroczyński, pustka Chłopkowska, dom Warzechowski, .który OO. Karmelici w posesyi mają i od niego żadnych podatków koronnych i miejskich nie płacą; słodownia

x) Gr. bieckie T. 176. str. 336—839.

²) Tamże T. 177. str. 1662—1663, s) Tamże T. 177. str. 1663—1664, ł) Tamże T. 177 str. 2384-2385,

przed klasztorem także 00. Karmelitów; tamże za klasztorem pustka Kornafłowska ; również pustka Smylińska, którą 00. Karmelici znieśli; pustka Rzepczyńska 00. Karmelitów ; pustka Rzyszkarzowska, na której jest szpital klasztorny. Młyn na przekopie zniesiony. Również pustka Szymczyka. W ulicy Grabskiej pustki: Bielizno wska, Gabryela, Kozdrojowska i Ja-rząbkowska, Tatarowska, Hatchamowska. W Piekarskiej ulicy plac goły Brzostowski ; tamże pustka krawca Stanisława ; tamże place puste : Johannowski i Kwapniowski. Na skałce, pod młynem wielkim, pustki: Pabiszowskie, Wydrzyńskie i Maślanego; tamże plac goły Wiczkowski. Również w rynku pustka Wielka i pustka Oraczowskiego. Na ulicy, do fary idąc, place domów pogorzałych, Johannowskie i Nalewajkowskie nazwane. W ulicy ku szpitalowi dom Rebrzycki nazwany, który księża farni trzymają a nic z niego nie dają; również dom Ptaśnikowski, do szpitala miejskiego należący; również pod kościołem dwie pustki Siedlaszowskie i Swierzawskie. Zwierzchność gminna żali się, że mimo tych pustek i placów gołych, jest zmuszona wydawać kontrybucye i pobory, jakby te domy były zamieszkałe, a place zabudowane. Żali się również, że chociaż brakuje pięciu rzeźników, to jednak podatek płacić musi za ośmiu. Nie ma również przekupki w mieście, a miasto jest zmuszane płacić podatek od przekupek ¹).

Do zubożenia miasta przyczyniły się opłaty wymuszane przez różne chorągwie. I tak: We środę po św. Trójcy, w r. 1635 protestują się burmistrz i dwóch rajców przeciw Janowi Giżyckiemu, rotmistrzowi JKM., stojącemu w mieście w Sanoku ze swoim oddziałem, że ten wbrew uniwersałów Stanisława Koniecpolskiego, kasztelana krakowskiego i hetmana, który wyjął dobra, należące do starostwa jasielskiego od stacyi wojskowych, posłał do Jasła szlachetnego Chojnackiego. Ten bawiąc w poście ze swymi towarzyszami przez 5 tygodni, przemocą wymusił od miasta 233 złp. ; prócz tego za wikt, trunki i żywność, dostarczaną koniom, zapłacili mieszczanie 260 złp.²).

Miasto Jasło posiadało pierwotnie 8 łanów pola; wskutek przywłaszczenia sobie dóbr miejskich i przyłączenia do wsi

Gr. bieckie T. 177 str. 2485-2137,

SJ Tamże T. 173 str. 441—443* królewskiej Trzcinicy, częścią zaś do wsi szlacheckiej Sobniowa^ posiada tylko 6 łanów a jest zmuszane do płacenia podatków z 8-miu łanów. Na to się burmistrz i jeden z rajców protestowali i zaraz złożyli przysięgę przed grodem bieckim według konstytucyi królestwa¹). Wskutek nieszczęść, różnych wydatków nadzwyczajnych i ubóstwa mieszczan, nie jest miasto w stanie opłacać podatków od napojów czyli tak zwanego czopowego. Woźny oznajmia w grodzie bieckim, że we wtorek po niedzieli Judica, założył na ratuszu jasielskim pozew grodzki krakowski, wyjednany przez instygatora krakowskiego i jego delatorów Józefa Sosnowicza i Tomasza Lorkowicza, mieszczan jasielskich poddzierżawców (subkolektorów) czopo-wego, przeciwko burmistrzowi i radzie miasta Jasła, że ci pożyczyli u nich 100 złp. w wielkiej potrzebie miasta, a teraz nie chcą tej kwoty oddać²). O upadku miasta świadczy również rejestr podany przez burmistrza i 2 rajców pod przysięgą, ilu było w mieście rzemieślników. Otóż według tego rejestru było w r. 1635 krawców 4, szewców 10, płócienników 3, piekarzów 10, kuśnierzów 8, ko walów 2, bednarzów 2, garncarzów 5, ślusarz 1, kołodziej 1, sukienników 3, rzeźników 2, słodownik 1, balwierz 1³). Do zubożenia miasta przyczynił się także proces między Jasłem a dzierżawcą starostwa jasielskiego Baltazarem Brodeckim i żoną jego Zuzanną⁴). Spór ten zakończył się 5. września 1642 r. ugodą, zawartą przez Zwierzchność gminną, zastępcę wójta i ceclimistrzów z jednej strony, a Baltazarem Brodeckim i Zuzanną małżonką jego dawnych starostów, Kazimierzem Brodeckim, synem ich obecnym starostą, stosownie do dekretu komisarskiego w tej sprawie. Brodeccy zaspokoili wszystkie słuszne pretensye mieszczan, a komisarze, stosownie do dekretu królewskiego, zapewnili wszystkie wolności i prawa miasta Jasła⁵). W następnych latach spotykamy częste stacye

x)    Gr. bieckie    T. 178 str.    440.

²)    Tamże str.    483.

³)    Tamże str.    438—439.

⁴)    O długości    tego procesu,    a stąd i o kosztach, jakie Zä sobą po

ciągnął, możemy wnioskować, że w tomie 181 gr. bieckich zajmuje on w różnych miejscach 84 str.

'■>! Gr. bieckie T. 53. str. 836-838,

wojskowe z Jasła wybierane¹), miasto niszczeje, domy znajdują się w dezolacyi²), dzierżawcy wyrządzają miastu różne krzywdy ³). Zwierzchność miejska, ceiem uzyskania zmniejszenia podatków publicznych, czyni pod przysięgą zeznania, jakie miasto może płacić podatki⁴). Zwierzchność gminna, znajdując się w wielkiej biedzie, sprzedaje 5- sierpnia 1660 r. O. Antoniemu Brzoskiemu, przeorowi 00. Karmelitów, rolę, zwaną górskie, a położoną na przedmieściu jasielskiem, ze wszystkimi budynkami na niej znajdującymi się za 900 złp., licząc 1 złp. po 30 groszy, z prawem odkupu w ciągu roku⁵). W dalszych latach nie są Jaślanie szczęśliwsi; prawie co roku, nieraz kilka razy do roku, są stacye w Jaśle⁶).

Jednym pomyślniejszym wypadkiem w tych smutnych czasach było zatwierdzenie przywilejów miasta Jasła, uczynione na prośbę starosty jasielskiego, Jana Kazimierza z Brodku Brodeckiego, pokojowca królewskiego, przez króla Michała, 11. października 1669 r. Przywilej ten potwierdza przywileje uzyskane przez Jaślan u poprzednich królów, o których powyżej wspomnieliśmy a mianowicie przywileje Zygmunta L, wydany w Krakowie w r. 1538, Stefana Batorego wydany w Warszawie w r 1578, Zygmunta III. wydany w Warszawie zdaje się w r. 1594, i Jana Kazimierza, który udzielił przywilej na dwa jarmarki roczne a mianowicie na święto Trzech Królów, i na święto św. Jana Chrzciciela. Na prośbę Jaślan przenosi król Michał jarmark z dnia św. Jana Chrzciciela na dzień Nawiedzenia NMP. W przywileju tym zobowiązuje król młynarza do płacenia tytułem miary, należącej się młynarzowi, na rzecz cechu piekarzy dwa grosze miesięcznie. Zobowiązuje również król mieszczan rękodzielników, mieszkających w domach, będących własnością 00. Karmelitów, ks. Proboszcza jasielskiego i Proboszcza szpitalu św. Ducha, jak również w domach, należących do altarzysty jasielskiego, do płacenia i ponoszenia wszystkich

0 Tamże 181. sti\. 456—489.

²) Tamże 184. str. 682—685.

») Tamże T. 185. str. 862- -865.

⁴) Tamże str. 982—985.

&) Tamże T. 60. str. 975 — 979.

s) Tamże T. 190. str. 79-80, 452-458, 826. T. 191,1115, 1119.

ciężarów królewskich. Zatwierdza również prośbę, ażeby mieszczanie mogli dobra otrzymane po zmarłym współobywatelu ustępować na potrzeby miasta, a mianowicie na restauracye zniszczonego ratusza, dróg miejskich i na zapłacenie publicznych Rzeczypospolitej podatków. Na zapłacenie bowiem tych podatków, zaciągnęło miasto wiele długów. Zatwierdził przywilej sądzenia mieszczan według prawa magdeburskiego. Z powodu wielkiego zniszczenia miasta w domach i w rzemiosłach, a to z powodu prawie codziennych poborów daje przywilej, że wszyscy przybysze, tak z dóbr królewskich, jak z duchownych, jak i szlacheckich, chcący zamieszkać w mieście Jaśle, są wolni od poddaństwa swych dotychczasowych panów¹). Mimo tego królewskiego przywileju, Jasło wskutek stacyi i różnych ucisków coraz bardziej upadało. Do tego w r. 1671 pewna część miasta zgorzała²). Jeszcze przed pożarem miasto w nędznym było stanie, jak świadczy lustracya odbyta w r. 1664, która mówi : Teraz jest jeden dom gościnny, 5 szynkownych a 10 pospolitych, inne place pusto leżą. Zakładają stacyi na rok fi. 32, elekcyi pro festo Epiphaniae (Trzech Króli) fi. 6 gr. 28. Łaźnia ab imme-morabili tempore (od niepamiętnych czasów) zaginęła. Pokazał rzeźnik list P. Jana Mniszka Ssty z r. 1574, w którym ordynuje, aby rzeźników jeno 8, a nie więcej bywało i wszyscy ogółem płacili z jatek za łoje grzyw. 15. Piekarz jest jeno 1, szewców 2, bań 5 gorzałczanych. Pieniędzy koron, oddali fl. 10 ⁸). Ponieważ Jaślanie ustawicznie się na to żalili, że są zmuszani do płacenia szosów t. j. podatku od gruntów i domów miejskich według dawnych rejestrów, a obecnie bardzo wiele domów jest opustoszałych, albo znajdowały się w posiadaniu osób duchownych lub szlachty, a poborcy podatków domagali się zawsze takich podatków, jakby wszystkie domy były zamieszkane przez mieszczan, dlatego, stosownie do dekretu konfe-deracyi ogólnej królestwa i konfederacyi województwa krakowskiego, odbyła się 11. kwietnia w r. 1678 rewizya domów, placów, pól i rzemieślników. Komisyi tej przewodniczył znany poeta, Wacław Potocki, zamieszkały w Łużnej, zastępca starosty i sę-

ą Gr. bieckie T. 411. str. 1783—1788.

²) Tamże T. 195. str. 247—248.

⁸) Baliński i Lipiński: Starożytna Polska T. II. str. 212,

210 —

dzia spraw urzędu grodzkiego bieckiego. Komisya rewizyjna zbadała i przekonała się, że domów w rynku było 13, z których płacono podatku złp. 5 gr. 8; domów zniszczonych, niezamieszkałych, tak w rynku jak i w ulicach było 18. Z domów tych płacono szosu złp. 9 gr. 18. Okazano w różnych miejscach placów gołych 69, z domów tych płacono szosu złp. 18 gr. 20. Dom propinacyjny, należący przedtem do miasta, był w posiadaniu starosty jasielskiego. Z .domu tego płacono szosu gr. 18; obecnie z domu tego nie płaci starosta żadnego podatku. Również z domów należących obecnie do proboszcza

1    do innych osób duchownych lub służby kościelnej, nie otrzymują mieszczanie żadnego podatku, a w regestrach są one wyszczególnione, gdyż dawniej należały do mieszczan. 00. Kar' melici posiadają 8 domów, a oni również nie płacą podatku-Wykazali również mieszczanie, że z dawnych 8 łanów pozostało im tylko 6, gdyż 2 łany zabrała i przyłączyła do dóbr swoich okoliczna szlachta. Tak samo z gruntów należących niegdyś do mieszczan, przeszły niektóre w posiadanie instytucyi kościelnych, jako pobożne fundacye. Komisya zbadała również liczbę rzemieślników. W całem mieście było tylko 2 garncarzy,

2    szewców, 1 bednarz, 1 kowal, 1 kuśnierz, a żadnego piekarza. Dwie tylko mieszczki staruszki zajmowały się pieczeniem chleba. Wszyscy inni rzemieślnicy, przyprowadzeni do ostatniej nędzy, rozprószyli się, szukając utrzymania. Ponieważ nie było piekarzy w mieście, więc kobiety z okolicznych wsi przybywały i sprzedawały chleb¹). Do jakiż to nędzy doszło Jasło wskutek ówczesnych nieszczęść i ówczesnych stosunków. Ale niestety, stosunki ówczesne tak się’ składały, że miasto zamiast podnosić się, coraz bardziej upadało. Tego samego roku (1673) były znowu wybierane stacye z Jasła²); również następnego roku powtórzyło się to samo ³). W roku 1680 znowu powtórzyły się stacye⁴). Wskutek tych ustawicznych stacyi, ucisków, wniosło Jasło protest do grodu bieckiego w r. 1683B). Na domiar nie-

x) Gr. bieckie T. 101. str. IBS—156.

²)    Tamże T. 197. str. 445.

³)    Tamże T. 299. Protokół str. 225,

⁴)    Tamże T. 301. Protokół str. 112. “) Tamże T. 350. (Fascykuł) K. 20,

—[211 —

szczęścia, powstał w r. 1683 wielki pożar w Jaśle i wyrządził wielkie straty *).

27. grudnia 1683 r., o godzinie 4-tej w nocy, wybuchł pożar. W czasie tego pożaru zgorzało domów szynkownych 4, pospolitych, w których rzemieślnicy mieszkali 4 i 2 małe chałupki. Zgorzał też wtedy ratusz, pośrodku rynku tegoż miasteczka stojący. Zgorzały wtedy wszystkie dokumenta, zawierające prawa miasta Jasła, postanowienia, przywileje od królów nadane i zatwierdzone, wyroki sądów²) króla JM., wyroki sądów asesorskich, wyroki wydawane w różnych duchownych konsystorzach, w sądach skarbowych województwa i grodowych wydawane i otrzymowane, komisye, lustracye, rewizye, akta radzieckie i ławnicze, kwity różnych podatków opłacone³).

Jakby tego nieszczęścia nie było dosyć, rozpoczęli Jaśla-nie proces z 00. Karmelitami, który się ciągnął od r. 1698 do r. 1690 ⁴), który nędzę miasta powiększył. Wskutek nędzy, zmniejszył się bardzo wyszynk trunków. Dnia 30. marca 1690 r. składają Kazimierz Kuklowicz, burmistrz i Sebastyan Mądrkowicz, pisarz miejski, następującą przysięgę : Przysięgamy Panu Bogu Wszechmogącemu, w Trójcy św. jedynemu, iż my i sąsiedzi nasi przez cały i zupełny rok od 1. stycznia r. 1689 do dnia 31. grudnia r. 1689 nie wyszynkowaliśmy według regestru naszego piwa, tylko achteli⁵) 48, achtel każdy rachując złp. 6, a gorzałki garncy 138 i kwart 3, garniec każdy rachując po 1 złp. i groszy 18, i sprawiedliwie, cośmy w tern wykonali

9 Dziwna rzecz, że mieszczanie nie skarżą się ani na szkody wyrządzone im przez Szwedów w r. 1655, ani przez Rakoczego w r. 1657-Czyżby nic nie ucierpieli?

²)    Gr. bieckie T. 205. str. 1055 do 1058.

³)    Wtenczas postradało miasto wszystkie dokumenta i przywileje nadane przez królów: Kazimierza Wielkiego w Sanoku w r. 1365, Władysława Jagiełły w r. 1420 w Proszowicach, królowę Zofię w Bieczu w r. 1442, Jana Olbrachta w Piotrkowie w r. 1493, Zygmunta Augusta w Krakowie w r. 1550, Stefana Batorego w Warszawie w r. 1578, Zygmunta III, w Warszawie wr r. 1594, Władysława IV. w Krakowie w r. 1633, Michała Korybuta w Krakowie w r. 1669. (Gr. bieckie T. 411. str. 1783—1788).

*) Gr. bieckie T. 353. (Fascykuł) K. 200 (3 str.) T. 210. str. 463—467 str. 508—509, 512—513. T. 354 (Fascykuł) Obwoluta II. K. 127 (,3 str.),

⁵) Achtel zawiei-ał 60 garncy piwa.

W*

212 —

i sprzedali, zapłacili i nic nie zataili. Tak nam Panie Boże dopomóż i męka Jego przenajświętsza i). W roku tym znowu były stacye w mieście Jaśle. Towarzysze dopuszczali się różnych nadużyć. Między innymi towarzysz Mikołaj Zielański chorągwi pancernej JKM. pobił mieszczanina jasielskiego Wojciecha Buglewicza i poranił go ²).

Następnego roku składają w Bieczu, wobec sądu bieckiego, przysięgę Stanisław Wiłoniowicz, burmistrz i Jan Grister, rajca tej treści: Iż my i sąsiedzi nasi przez cały i zupełny rok od

I.    września 1690 r. do 31. lipca 1691 r. nie wyszynkowaliśmy według rejestru naszego piwa achteli 31 (po 8 złp.) a gorzałki garncy 103 (po 2 złp. 20 gr.) i sprawiedliwie od wszystkiego cośmy wyszynkowali i sprzedali, zapłacili i nic nie zostawili. Tak nam Panie Boże dopomóż i najświętsza męka Jego³). W r. 1697 znowu były stacye z Jasła wybierane i wielki ucisk⁴).

W r. 1697 w Krakowie 11. grudnia zatwierdził król August

II.    prawa miasta Jasła i daje mu przywilej na jarmark coroczny, na św. Mateusza Apostoła i EwangelistyB).

WIEK XVIII. I XIX.

Wiek XVIII., jak był wiekiem upadku Ojczyzny naszej, tak również był czasem nieszczęść dla miasta Jasła.

W wieku tym było Jasło uciskane przez częste stacye. I tak: W r. 1703 stało wojsko w Jaśle i jak zwykle, mieszczanie musieli dawać pieniądze w gotówce i płacić utrzymanie dla ludzi i dla koni⁶). W r. 1705 zaszły na jarmarku jasielskim awantury, z powodu których Jaślanie protestowali⁷). Wskutek zubożenia wielkiego mieszczan, nie mogło miasto zapłacić podatków. Zawarło więc kontrakt z poborcą, celem uniknięcia

>) Gr. bieckie T. 103. str. 1207—1208.

®) Tamże T. 76. str. 672—674.

⁸) Tamże T. 103. str. 1218.

⁴) Tamże T. 396. (Fascykuł) r. 1697. str. 1985—1989. ®) Tamże T. 411. str. 1783—1788. e) Tamże T. 223. str. 1367—1369.

⁷j Tamże T. 399. (Fascykuł) str. 1391—1392.

213

egzekucyi¹). Ponieważ mimo zawarcia kontraktu, nadszedł czas ostateczny wypłaty i groziła egzekucya, dlatego Zwierzchność gminna zaciągnęła dług w r. 1711, aby zapłacić zaległe podatki²). Ponieważ pobory były niesprawiedliwe, dlatego też Ja-ślanie wnoszą w r. 1712 skargę w sprawie poborów³). Powyżej nieraz wspomniałem, jak okoliczna szlachta przywłaszczała sobie grunta, należące do miasta lub mieszczan. I teraz się także to zdarzyło. W r. 1718 miała miejsce urzędowa egzekucya w Jaśle z powodu pewnego gruntu, uroszczonego przez pewnego szlachcica⁴). Mieszkańcy Jasła nie mieli własnego lasu, ale korzystali z lasów królewskich. Ponieważ tak Jaślanie jak i mieszkańcy pobliskich wsi królewskich zbytecznie niszczyli królewskie lasy, dlatego w r. 1720 wyszedł zakaz królewski, wyrębu drzewa w lasach królewskich⁵). W r. 1733 został starostą jasielskim Adam Tarło, gorliwy stronnik Stanisława Leszczyńskiego, który brał znaczny udział w ówczesnych zaburzeniach⁶). Wskutek ustawicznych nieszczęść, malała coraz bardziej liczba domów w Jaśle, Celem uchronienia się odpłacenia podatku domowego, zwanego podymnem, składa Zwierzchność miasta 1736 r. przysięgę co do liczby domów obowiązanych do płacenia podymnego⁷). W r. 1754 11. grudnia, zatwierdza August III. wszystkie przywileje miasta Jasła, wyszczególnione w zatwierdzeniu Augusta II.⁸). W r. 1754 nawiedzone zostało Jasło pożarem.

W czasie konfederacyi barskiej ucierpiało miasto wiele. Na rzecz konfederacyi barskiej zapłaciło Jasło w czasie od 20. września do 14. grudnia 1770 r. 4 raty hiberny po 760 złp. a to na zlecenie Bierzyńskiego, marszałka związkowego. Prócz tego zapłaciło tytułem czopowego do kasy generalnej złączonych marszałków 4 raty po 165 złp. Tytułem pogłównego

zapłaciło na chorągiew pancerną Rozwadowskiego, starosty ostrowskiego 7 rat po 94 złp. 11 gr. *). Widzimy z tego, jak wielkie ofiary ponosiło miasto w czasie konfederacyi barskiej-Ponieważ całe Podkarpacie było trapione przez wojska moskiewskie, więc też i Jasło ucierpiało wiele od nich.

Ostatnim starostą jasielskim był Jędrzej Moszczeński, wojewoda inowracławski, który opłacał w r. 1772 kwarty 6018 złp. 25 gr. 11 den. ze starostwa.

Nadszedł nareszcie pamiętny rok 1773 i pierwszy rozbiór Polski. Znaczny obszar południowej części państwa polskiego przeszedł w posiadanie Austryi i otrzymał nową nazwę Gali-cyi. Jasło zostało przyłączone do cyrkułu dukielskiego. Starostwo jasielskie przeszło na własność nowego rządu. W r. 1785 dnia 5. stycznia nawiedził znowu Jasło wielki pożar. Zgorzała większa część miasta i klasztor 00. Karmelitów, którzy w r. 1786 zostali skasowani. W r. 1789 dnia 1. maja nadaje Józef II. przywilej na 3 doroczne jarmarki, a mianowicie po Trzech Królach, po Nawiedzeniu N. Maryi Panny i na św. Mateusza. Trzy te jarmarki były nadane przez królów polskich. Józef II. je zatwierdza, a zatwierdza również tym dokumentem wszystkie przywileje nadane Jasłu przez królów polskich²). Dobra zniesionego klasztoru 00. Karmelitów zostały sprzedane, a nowy nabywca dóbr tych i budynku klasztornego Kotarski, odrestaurował budynek i odsprzedał napo wrót rządowi. W tym czasie postanowił rząd przenieść siedzibę cyrkułu z Dukli do Jasła, a ponieważ gmach poklasztorny nadawał się do umieszczenia urzędu, odkupiono go więc i umieszczono w nim urząd cyrkularny, przeniesiony w r. 1790 z Dukli do Jasła. Od tego czasu zostało Jasło stolicą cyrkułu czyli miastem cyrkularnym i rozpoczęło nowy okres istnienia. Ustanowienie cyrkułu w Jaśle wyszło miastu na korzyść. Liczni urzędnicy i wojsko, wo-góle napływ nowej ludności, wywołały większy ruch budowlany i handlowy. Nowi przybysze jednak byli obcym żywiołem, Niemcy i zniemczeli Czesi. Dlatego z nastaniem cyrkułu, poja-

») Gr. bieckie T. 103. str. 384—387, str. 1384—1387.

²) Dokument autentyczny, niestety! jeden, jedyny dokument przechowuje się w archiwum miasta Jasła.

wiła się w Jaśle, tak, jak gdzieindziej, niemczyzna, naturalnie w urzędach, po szkołach i o ile się udało i w towarzyskich stosunkach. Tendencyą rządu w całym kraju była germauiza-cya, która trwała od owego czasu, aż do ery konstytucyjnej. W r. 1826 nawiedził znowu Jasło ogromny pożar, w którym większa część miasta spłonęła. Zaledwie ocalał cyrkuł, kościół i kilka domów. Klęska była tak wielka, że zdawało się, iż miasto nigdy się nie podniesie. Znalazł się jednak dobrodziej, który miastu przyszedł z pomocą. Był nim ówczesny namiestnik Ga-licyi, książę Lobkowicz, który na prośbę mieszkańców, własnem staraniem wyjednał u rządu znaczną na owe czasy zapomogę dla Jasła, wynoszącą 20.000 złr. Dzięki tej zapomodze, podniosło się znowu miasto i odbudowało. Zachowując we wdzięcznej pamięci ten dobry uczynek namiestnika, miasto po dziś dzień w salach magistratu zachowuje rycinę z podpisem w dwuwierszu, wymieniającym jego dobrodziejstwo. W gmachu pokla-sztornym zostawał cyrkuł aż do r. 1845. Ponieważ gmach ten okazał się za małym dla urzędu powiększającego się z czasem, postanowiono umyślnie osobny, odpowiedni wystawić budynek. Budowę wzniesiono w r 1844 a następnego lata 1845 cyrkuł do nowego gmachu t. j. do dzisiejszego starostwa przeniesiono. Gmach dawny poklasztorny oddany został wojskowości, która później w nim szpital wojskowy urządziła¹).

Urząd cyrkularny zniesiony został za ministerstwa hr. Gołuchowskiego, rozporządzeniem z dnia 6. sierpnia 1860 r. wraz z obwodami wadowickim i bocheńskim²). Obwód jasielski składały sądy powiatowe : Dukla (mil kw. 6, ludności 20.000, gmin 39). Żmigród (mil kw. przeszło 5, ludności 22.000, gmin 34). Frysztak (mil kw. przeszło 4, ludności 24.200, gmin 30). Strzyżów (mil kw. przeszło 5, ludności 28.000, gmin 35). Jasło (mil kw. przeszło 4, ludności 28.000, gmin 25). Krosno (mil kw. przeszło 4, ludności 29.000, gmin 25). Biecz (mil kw. przeszło 5, ludności 29.400, gmin 33). Gorlice (mil kw. przeszło 7,

!) W. Węgrzyński : Golesz czyli Podzamcze i Jasło.

²) Ostatnim starostą obwodowym w Jaśle był Adolf Studniczka z tytułem c. k. radcy namiestnictwa i starosty. Ostatnim dyrektorem powiatowym skarbu, był radca skarbu Repnik.

ludności 35.100, gmin 48). Jasło zostało przyłączone do obwodu tarnowskiego. Równocześnie ze zniesieniem obwodu, zniesiona została powiatowa dyrekcya skarbu a wskutek tego miasto opustoszało. Pragnąc zapobiedz upadkowi Jasła, starał się usilnie burmistrz Jasła, Antoni Koralewski o otworzenie gimna-zyum, a starania jego zostały uwieńczone pomyślnym skutkiem. W r. 1868 zostało otwarte gimnazyum w Jaśle, a w r. 1875 zostało przeniesione na etat rządowy. Od tego czasu rozpoczyna się szybki rozwój miasta. W r. 1888 został zaprowadzony w Jaśle sąd obwodowy. Kiedy otwarta została kolej transwersalna, Jasło stało się jedną z głównych stacyi. Podniósł się znacznie handel i przemysł, a to przyczyniło się do rozwoju miasta. Kiedy w r. 1890 otwarł rząd kolej lokalną Jasło-Rzeszów, Jasło stało się również główną stacyą tejże kolei. Odtąd rozwój miasta jest widoczny i prawie każdego roku miasto coraz bardziej się zabudowuje.

MIESZKAŃCY MIASTA JASŁA. — RZEMIEŚLNICY. -CECH SZEWSKI.

Jasło, od założenia go na prawie magdeburskiem, zamieszkiwali rzemieślnicy i kupcy. Tak jednak jedni, jak i drudzy obok rzemiosła zajmowali się uprawą swych ogrodów. Z rękodzielników pierwsze miejsce i ze względu na czas, że najpierw zawiązał się ich cech i ze względu na ilość jatek, zajmują szewcy. Najdawniejszy przywilej ich pochodzi z r. 1448, wydany przez wójta jasielskiego, Prokopa z Krużlowej, starosty sandeckiego, zatwierdzony później przez Zygmunta Augusta i późniejszych królów. W przywileju Prokopa zakazane jest, aby nikt oprócz szewców, kuśnierzy i innych rzemieślników, którzy umieją wyprawiać skóry, nie odważył sią skór skupywać. Gdyby kto inny skupował skóry, mają szewcy te skóry zabrać i mają obrócić je t. j. pieniądze otrzymane ze sprzedaży tychże, według rady ich i cechmistrza. Gdyby się kto temu sprzeciwiał, mają go dać do więzienia i trzymać go we więzieniu, aż do słusznego zadośćuczynienia. Rzemiosło szewskie mógł tylko ten wykonywać, który posiadał jatki. Przywilej powyższy zatwierdził król Zygmunt August na sejmie piotrkowskim, we czwartek po św. Dorocie, a to na prośbę Joachima z Drabia Lubomirskiego, dzierżawcy starostwa jasielskiego. Do powyższego przywileju dołączy! Zygmunt August ten punkt, iż żadnemu szewcowi nie mającemu jatki, ani w mieście, ani na przedmieściu nie wolno butów wyrabiać, gdyż prawo to przysługuje tylko tym szewcom, którzy mają jatki. Gdyby któryś nie mający jatek buty robił, mają mu takowe zabraó. Przywilej Zygmunta Augusta zatwierdził król Stefan Batory. W przywileju swoim, powiada król, aby w mieście nie było więcej jatek (t j. majstrów pro-wadzących na swą rękę rzemiosło) jak 14. Stanowi również, że rzeźnicy jasielscy mieli skóry sprzedawać tylko szewcom jasielskim, a również nie wolno było rzeźnikom skupywać skór, aby je później odsprzedawać. W czasie targu i jarmarku, w sam dzień jarmarku i dzień przedtem, tylko sami szewcy mieli prawo skupować skóry; w inne zaś dni jarmarku, wolno było każdemu przychodniowi skóry skupywać. Przywilej ten zatwierdził król Władysław IV. 16. czerwca 1642 r.¹). W późniejszych czasach zatwierdził przywileje cechu szewskiego Michał Wi-śniowiecki 11. października 1669 r., August II. 2. grudnia 1697 r. Oprócz przywilejówkrólewskich mieli szewcyjeszcze statuta, które sobie sami ułożyli, a które burmistrz i rajce zatwierdzili. W archiwum cechu szewskiego znajdują się podwójne te uchwały. Pierwsze z r. 1585. Wszyscy mistrzowie szewscy, w liczbie 14, między braćmi starszymi i młodszymi taką zawarli ugodę : a) pierwszy brat młodszy ma w kościele świece zapalić, na schadzkach piwo z piwnicy wynosić i piwa pilnować, b) drugi brat młodszy ma jatkę otwierać, na Boże Ciało świece nosić, c) obaj bracia mają mistrzów na piwo brackie zapraszać, piwo targować, piwo nachylać, po umarłego pójść, umarłego do gro- * bu nieść. Na uchwale tej znajduje się pieczęć miasta Jasła i pieczęć cechu szewskiego. Bardziej szczegółowa jest uchwała, którą zatwierdzają w poniedziałek dni krzyżowych r. 1642 Jan Staliński, Andrzej Jurkowie, Paweł Czarnocheński, Grze-

ę Przywilej na pergaminie z pieczęcią na laku, umieszczona w bla-szanem pudełku, znajduje się, jak i wszystkie inne powyżej wymienione przywileje, u cechmistrza cechu szewskiego.

gorz G-aworzowic burmistrz i rajce JKM Jasła, na prośbę Adama Wiertelowica, Tomasza Karbowica, Melchiora Koszyckiego, Jakóba Bochniowica, cechmistrza i braci kunsztu szewskiego. Prawa cechu tego były następujące: 1) mistrze mieli się schodzić w swej kaplicy własnej, w kościele parafialnym jasielskim na nabożeństwa kwartalne, pogrzeby i procesye. Ktoby opuścił nabożeństwo takie, płacić ma ¹/₂ funta wosku kary. 2) Ma być 14 jatek, według przywilejów królów Ich Mości; od tych jatek ma się płacić czynszu rocznie 12 groszy na św. Marcina, według starodawnego zwyczaju. 3) Brat starszy ma zawiadamiać o nabożeństwach. 4) Partaczom i kurpielnikom zabrania uchwała sprzedawać butów wszelkich, tak w mieście jak i poza miastem pod utratą towaru swego, a magistrat miejski ma cechowi w tern pomagać. 5) Niewolno partaczom i kur-pielnikom skupować skór tak wyprawnych, jak i surowych pod karą zabrania im takowych. 6) Niewolno kramarzom miejskim i postronnym sprzedawać obuwia ani safianowego, ani kordy-banowego, ani żadnego innego, gdyż szewcy miejscy wszystkim potrzebom czynią zadosyć, a prócz tego oni opłacają wszelkie podatki. 7) Miejscy rzeźnicy nie mogą komu innemu sprzedawać skór, jak tylko szewcom, należącym do cechu i to za słuszne pieniądze. (Przywilej króla Stefana). 8) Gdyby rzeźnicy przywozili bydło zabite oskurowane, to mięso takie ma być zabrane na rzecz ubóstwa szpitalnego farnego. Niewolno również kuśnierzom skupywać skór baranich strzyżonych, ani kozłowych. 9) Mają bracia cechowi zachować wszystkie prawa tak między sobą nawzajem, jak również między czeladzią. Ktoby sprzeciwiał się tym postanowieniom, ma być karany.

Szewcy dzielili się na szewców zwykłych i na szewców safianików. Zachował się w archiwum cechu szewskiego cennik wyrobów rzemiosła szewskiego z r. 1642, który jako interesujący podajemy: buty safianowe największe, z długiemi cholewami z safianu tureckiego, za złotych 3, średnie za złotych 2¹/₂, mniejsze za 2 zł. i 10 groszy; baczmagi wielkie za grzywnę, średnie za groszy 40, ciżmy wielkie za lx/₂ zł., safianowe pomniejsze za 1 zł, papucie z czerwonego safianu za groszy 40, papucie z żółtego safianu za złoty; buty kozłowe swojej wyprawy za kopę, buty mniejsze kozłowe 50 groszy. Biało-

głowskie trzewiki zamszowe, stepowane za groszy-40, na mniejszą nogę także stepowane za groszy 34, za niestepowane bia-łogłowskie złoty. Pantofle kozłowe za 1 zł. i 6 groszy, średnie za złoty, a najmniejsze za groszy 20. Trzewiki guślańskie za złotych 1i/g. krom tych, kto każe na urząd zrobić a mniejsze za groszy 40. Buty jałowieże na największego chłopa za kopę, średnie buty za groszy 50, mniejsze za l¹^ zł. krom tych, które sobie ktoś każe na urząd zrobić. Trzewiki zawiązywane na chłopa złoty — niezawiązywane 24 groszy, mniejsze za groszy 20. Od podszycia chłopu wielkiemu złoty, średnie podszycie groszy 24. Skórzenki skopowe, albo cielęce na białogłowską nogę za złoty, mniejsze za groszy 26. Trzewiki cielęce, albo skopowe zawiązowane na białogłowską nogę za groszy 15, mniejsze za groszy 12. Na kucharkę buty za złoty, od podszycia biało-głowskiego wielkiego groszy 15, od mniejszego groszy 12. Od roboty butów safianowych, dawszy swoje futro i podeszwy i podkówki, o jednej podeszwie, złoty. To wszystko sumieniem dobrem wypisaliśmy i ze szkodą naszą jeszcze, bo skór szlacheckich poddanych nie możemy tanio kupić, a u swoich rze-źników tak małych skór jak i wielkich taksa jest taka : skóra wołowa dobra 5 zł., średnia 4^ zł., jałowicza dobra 4, jałowi-cza średnia 3¹

mniejsza 3 zł. Czeladź droga, bo na tydzień bierze groszy 15, piwa garniec, chleb, ser, obiad, wieczerza. Podobnie, jak panowie majstrowie mieli swe statuta, których się trzymali, tak również miała swoje statuta czeladź. Statuta te pochodziły z roku 1490, a były zapożyczane u szewców bieckich. Opiewają one następująco : 1) Nie wolno towarzyszom szewskim wynajdywać sobie żadnej gospody dla schadzki bez pozwolenia panów mistrzów. 2) Gdy w gospodzie jest piwo, tam go kupować i pić mają; gdyby go tamże nie było, mogą je gdzieindziej kupować ale i tamże wypić. 3) Towarzysze mają mieć cztery dni w roku ku obchodzeniu żałomszy (żałobnej mszy) za zmarłe towarzysze, a w te dni powinien każdy towarzysz złożyć na cele bractwa połowę tygodniowego swego zarobku. 4) Towarzysze mają co dwie niedziele bywać w gospodzie i składać trzy szelążki, gdyby nie przyszedł do gospody, zapłacić ma za karę pół grosza. Każdy obcy towarzysz, jeśli przez dwie niedziele (dwa tygodnie) robi u majstra, ma

/ 2’

złożyć do kasy brackiej pól zarobku tygodniowego. 5) Gdy po dwóch niedzielach nie dostał nadal roboty, ale musiał iść precz, nie jest obowiązanym płacić do kasy brackiej. 6) Za nadużycia w napojach („ażby nie mógł wstrzymać“), lub awantury w gospodzie, za każdy raz była kara ¹/₂ grosza. 7) Gdy towarzysz nie przybył na żałomszę, płacił kary ¹/₂ grosza. 8) Za gry w gospodzie wynosiła kara ¹/₂ grosza. 9) Gdyby towarzysz precz odchodził do innego miasta, a był winien coś czy bractwu, czy towarzyszowi, towarzysze mieli uwiadomić cech w tern mieście, do którego się udał, a nie dostanie roboty, dokąd nie odda. 10) Każdy towarzysz może sobie kupić jedną skórę na tydzień dla swego zarobku. Ma prawo zrobić w tygodniu na swą korzyść jedną parę trzewików ze swej skóry, a mistrz ma mu dać potrzebne do tego dodatkix). Ponieważ czeladź szewska mimo tych statutów, zaniedbywała się, dlatego też zeszła się starszyzna cechowa w dzień św. Stanisława (8. maja) 1573 r. i postanowiła co następuje : Zważywszy, że czeladź się zaniedbuje i czas na biesiadach traci, pozwala rzeczona starszyzna cechowa, takiemu czeladnikowi, który żadnego dnia w tygodniu nie opuści, zrobić na swój dochód dwie pary butów; jedne na podeszwach majstra, drugie na podeszwach swoich ; ten zaś, który w poniedziałek nie robił, mógł zrobić tylko jednę parę na swoją korzyść, a gdyby mu majster pozwolił drugą zrobić, miał majster zapłacić za karę funt wosku. Gdyby który czeladnik w poniedziałek, wtorek albo któregokolwiek dnia zaniedbał przyjść do roboty, ma być za pozwoleniem urzędu dworskiego na cały dzień wsadzony do osobnej izdebki, a gdyby majster zaniedbał oskarżyć go przed cechmistrzem, ma zapłacić funt wosku ²).

CECH KOWALSKI, PÓŹNIEJ CECH WIELKI.

Po cechu szewskim pierwsze miejsce, co do czasu zatwierdzenia statutów, ma cech kowali. Zatwierdzają je w roku 1478

J) Archiwum *cechu szewskiego. ²) Tamże.

221

Andrzej Pieniążek z Krużlowej, cześnik krakowski, wójt dziedziczny Jasia i Piotr Bobniowski, burmistrz i rajce miasta Jasia. Ustawy te zatwierdzają ponownie w roku 1531 Baltazar Dąbrowski, dziedzic Tarnowca i wójt dziedziczny w Jaśle, Maciej Lampicki, burmistrz i rajcy miasta, chcąc przywileje kowali w Jaśle zachować, które były z powodu napadu nieprzyjaciół z Węgier przemocą zabrane.

W r. 1669 połączyli się kowale, ślusarze, złotnicy, miecznicy, kołodzieje, bednarze, garncarze i otworzyli cech wielki. Ułożyli odpowiednie statuta, które król Michał zatwierdził 10. października 1669 r. Statuta cechu wielkiego opiewały następująco: 1) Każdy ma prowadzić swoje rzemiosło i nie wolno mu się mieszać do rzemiosła drugiego. I tak kowal nie śmie robić tego, co należy do ślusarza, ślusarz ma wykonywać swoje tylko rzemiosło, złotnik swoje złotnicze rzemiosło, miecznik swoje. Gdyby ktoś to postanowienie złamał, ma zapłacić za karę pół antałka piwa. 2) Gdyby któremu rzemieślnikowi nie zapłacił za robotę jakiś pan możny, czy to radny, czy to kapłan, czy ktokolwiek inny, w jakiejkolwiek kondycyi, nie wolno żadnemu rzemieślnikowi roboty wykonać, aż zapłaci za robotę poprzedniemu. Ten zaś, któremu nie zapłacono za robotę, ma donieść o tern cechmistrzowi. Ktoby inaczej postąpił, zapłaci kary 4 grosze. 3) Kto będzie w tym cechu, ma obowiązek iść na schadzkę co dwa tygodnie, we środę. Ktoby nie przyszedł zawczasu, przed znakiem, ma zapłacić kary 7 groszy. Na tem zgromadzeniu mają wszyscy złożyć po 2 szelągi. 4) Ci wszyscy, którzy należą do cechu, nie mogą przeszkadzać jeden drugiemu w kupnie węgli i żelaza a to pod karą 4 groszy dla bractwa. 5) Gdyby któremu z braci umarł ktoś z rodziny, czy z gości, chłopak ma to powiedzieć cechmistrzowi, a ten ma po-słać cechę. Wszyscy bracia mają się zejść i do kościoła z pogrzebem przyjść i Mszy św. wysłuchać, dać na ofiarę dwa szelągi, umarłego pogrzebać, a potem do domu, gdzie był umarły pójść według dobrego zwyczaju. 6) Postanawiają bracia, aby w roku cztery razy zakupiono Msze św. za zmarłych braci i każdy z braci jest obowiązany być na tej Mszy św., a gdyby nie był, ma zapłacić za kwartalne zwykłym sposobem z innymi. 7) Gdyby ktokolwiek tego rzemiosła przyszedł skądinąd, nie wolno

— 222

mu pierwej rozpocząć roboty, ani młotem ruszyć, aż przyjmie prawo miejskie i braciom cechowym zadosyć uczyni we wszyst-kiem, da dla cechu antałek piwa, cztery funty wosku i cztery grosze. 8) Gdyby ktoś z braci cechowych chciał przyjąć ucznia, nie wolno mu go pierwej przyjąć na próbę, aż da znać cech-mistrzowi. Za jego wiedzą i zezwoleniem ma go trzymać przez dwa tygodnie, a po dwóch tygodniach nie może go przyjąć, aż ten uczeń zadosyć uczyni braciom i cechowi. Ma on dać do cechu dwa funty wosku, antałek piwa i dwa grosze. 9) Gdyby ktoś przyniósł do brata któregokolwiek robotę, a ten nie chciałby roboty rozpoczętej’ dalej prowadzić, ażby się ugodził, a ten, który dał robotę, wziąłby tę robotę i zaniósłby do innego, inny brat nie może roboty przyjąć pod karą 4 groszy. 10) Gdyby który brat przy piwie cechowem zarzucił bratu jakąś obelgę i nie mógłby udowodnić tej obelgi, to słowo obelżywe zwraca się na niego, a cechowi ma dać, lub zapłacić pół antałka piwa. 11) Gdyby ktoś zawezwał którego brata przed sąd wójtowski z powodu nieoddania pracy, albo z powodu długu za żelazo, tedy cechmistrz powinien uwolnić takiego brata od sądu wójtowskiego i sam cechmistrz ma sprawiedliwość wyrządzić skarżącemu od winnego, według zwyczaju i praw dawnych 12) Gdyby ktoś wychodzący skądinąd, chciał przyjąć prawo miejskie i cech, powinien pokazać świadectwo swego urodzenia, zachowania się i wyuczenia się sztuki, aby mógł być policzony do uczciwych i zacnych zgromadzenia bractwa tego, którego rzemiosła staje się towarzyszem. 13) Na uroczystość Bożego Ciała powinien każdy z braci i sióstr być przez oktawę ze świecą bracką pod karą jednego grosza. 14) Ten, na którego według porządku przyjdzie tydzień, ma świece zapalać. Ktoby je nie zapalił na ewangelię, ma zapłacić kary jeden grosz, a kto-by nie zgasił po Mszy św., ma zapłacić 4 grosze. 15) Gdyby wójt zarządził toczenie kamienia, wtenczas ma się płacić od siekiery okrągłej trzy szelągi, od toporu grosz, od kopy nożyków 1 grosz, a nie więcej pod karą 4 groszy. 16) Ktoby trzymał czeladź, ma dawać co dwa tygodnie jeden grosz. Żaden z czeladników nie może żądać więcej od majstra, jak jeden albo najwięcej dwa garnce piwa. 17) Gdyby przy zakupnie węgli, lub żelaza dwóch się zeszło, mają zakupione przedmioty

między siebie rozdzielić. 18) Nikt nie śmie wynosić wyrobów na sprzedaż kiedyindziej, jak tylko w czasie targu; gdyby któryś z braci poszedł do lasu i w lesie zakupił cały lemiesz węgli, nie dając znać o tern cechmistrzowi, wtedy ma dać za karę 6 groszy do ratusza, a dla braci antałek piwa. 19) Gdyby ktoś z braci zakupił węgle na ulicy i nie dał dojechać do rynku, ma zapłacić dla braci kary 4 grosze 20) Gdyby któryś z oraczy przyniósł lemiesz do naprawy, to jeżeli kowal da swoje żelazo, ma mu dać trzy grosze, a jeżeli żelazo tego, który przyniósł lemiesz do naprawy, 2 grosze. 21) Gdyby przybył jakiś kołodziej i nie był dobrze w swojej sztuce kołodziejskiej wyćwiczony, ani dobrze pouczony, ani też nie miał świadectwa znajomości swej sztuki, nie śmie wykonywać swego rzemiosła kołodziejskiego, ażby zadosyć uczynił bractwu i starszemu tejże sztuki kołodziejskiej. To samo trzeba rozumieć o rzemiośle kotlarskiem. 22) Również bednarze do bractwa tego zdawna należą; i ich obowiązują te wszystkie postanowienia, jak również i garncarzy. Gdyby ktoś z garncarzy odmówił drugiemu czeladnika, albo przezwał drugiego, poniesie karę jednego flinta wosku; a gdyby jeden drugiemu zabrał ziemię, również poniesie karę jednego funta wosku. 23) Również jeden drugiemu nie śmie zajmować miejsca na rynku, lecz gdzie kto stanął, tam ma stać, pod karą funta wosku. Gdyby ktoś w czasie jarmarku przyjechał z naczyniami glinianemi głogowskiemi i poty-lickiemi, nie śmie je sprzedawać bez pozwolenia cechmistrza cechu wielkiego; a gdyby mieli na to zezwolenie, to mogą sprzedawać tylko przez dwa dni w czasie jarmarku; w przeciwnym razie mają być zabrane towary. 24) Kiedy przyjdzie czas do robienia świec brackich, wtenczas bracia i siostry mają się zejść do tej pracy. Na takie zebranie ma przybyć młodszy brat celem rozdawania piwa i celem oddawania innych usług. Gdyby z jego winy rozlało się piwo, ma go dać tyle, ile go rozlał. 25) Do wszystkich tych praw mają się zastosować majstrowie i czeladnicy innych rzemiosł, jako to: uzdziennicy, sio-dlarze, stolarze, powroźnicy, iglarze, kotlarze. Ci wszyscy mają dopiero wtenczas wykonywać i sprzedawać swoje wyroby, aż uwiadomili cechmistrza i z nim się ułożyli. 26) Nie wolno również szewcom sporządzać wyrobów skórnych takich, które należą do

rymarzy. 27) Nie wolno również sprzedawać gleity, stali, żelaza i innych tego rodzaju towarów innym pierwej, ażby zakupili sobie majstrowie cechu wielkiego. 28) Nie wolno pod tym samym dzwonem, na przestrzeni milowej, mieszkać kowalom, a jeśli to są cechowi, a nie partacze, mają się we wszystkiem zastosować do praw tego cechu. 29) Wdowy tego cechu mogą wykonywać po śmierci małżonków rzemiosło przez przeciąg roku i sześciu miesięcy¹).

¹

   Gr. bieckie T. 228. r. 1708—1712. str. 909—914.

²)    Tamże T. 400. (Fascykuł r. 1711.) str. 757—758.

³)    Tamże T. 364. (Fascykuł B. Obwoluta II. r. 1712.) K 211.

⁴)    Tamże T. 232. str. 2670.

⁵)    Tamże T. 402. (Fascykuł r. 1720.) str. 1805.

⁶)    Baliński, Lipiński: dzc. str. 212.

⁷)    Gr. bieckie T. 405. (Fascykuł r. 1736.,) str. 143.

⁸)    Tamże T. 411. (Fascykuł r. 1755.) str. 1783—1788

CECH TKACZY CZYLI PŁÓCIENNIKÓW.

Przywileje tego cechu zatwierdził Stanisław Domaradzki, dziedzic na Domaradzu, wójt dziedziczny miasta Jasła, wydając cechowi płócienników przywilej, mocą którego wolno im się rządzić według statutów, zwyczajów, według których rządzą się takież cechy w innych miastach. Przywilej Domaradzkiego jest datowany w Jaśle, we środę wśród oktawy Bożego Ciała, w r. 1525. Ten to przywilej zatwierdziła rada miasta Jasła w dzień św. Katarzyny (25. listopada) we czwartek w roku 1529.

W r. 1643 wydaje Kada miejska przywilej dla płócienników. Opiewa on następująco : Burmistrz i rajcy miasta Jasła wszem obec wiadomo czynimy, jako sławetny Marcin Bratusik? cechmistrz, wespół ze wszystką bracią, starszymi i młodszymi, cechu płócienniczego do rezydencyi urzędu naszego radzieckiego przyszedłszy, prosili, abyśmy im pewne punkta ku pomnożeniu tegoż cechu płócienniczego, a zatem i miasteczka już po większej części z ludzi ogołoconego, należące za wspólną zgodą w tymże cechu między nimi uchwalone potwierdzili. Które to punkta tak opisane są: Najprzód, czyby wolno im było, po otrzymaniu tego przywileju fundować i cech otworzyć, a to dla zagęszczenia miasta, a po wyjściu tych trzech lat, aby wiecznymi czasy mogli tenże cech fundować i otwierać i także

*) Ustawy te spisane na pięknym pergaminie, opatrzone były pieczęcią, z której niestety pozostały tylko sznurki jedwabne czerwonego koloru, Ustawy te zatwierdził August II. w Krakowie 11. grudnia 1697. Na dokumencie znajduje się własnoręczny podpis króla. Dokument przechowuje się w skrzynce cechu wielkiego.

wyzwalać; w którym czasie wszelkim ludziom, także wsi oko* licznych, jako skądinąd przychodzącym godziłoby się do tegoż cechu wstępować albo fundować z tym dokładem, aby którykolwiek się w tych czasiech wyzwoli, wolno mu było wszędy tak po miastach jako i miasteczkach wędrować i robić. A iż ustawy urzędu podwojewodziego w powiecie bieckim nastąpiły, jako na inne wszelakie rzemieślniki, tak i na płócienniki, prae-tia rerum (ceny przedmiotów) a te zaś nie mogąc stać inaczej, jedno aż materye do rzemiosła tego należące w swoim także porządku i cenie będą: przeto przychylając się do takowej ustawy urzędu podwojewodziego, w miasteczku naszem dozie-rać tego powinien będzie cech płócienniczy, żeby przędza, którą na targ przynoszą, w mierze i liczbie sprawiedliwa się znajdowała, tak, żeby od obcych ludzi w targu nie była mimo swoich wykupowana, ani za granicę extra regnum (za królestwo) wywożona, pod wolnem zabieraniem, gdyby się inaczej znajdowało. Do tego, żeby się mieszczanin na (dla) obcych wy kupować i onym przechowywać pod winą urzędową trzech grzywien nie ważył : płóciennicy zaś pod utraceniem ich płótna, w szerokości nowej robić i oddawać nie powinni; tylko taka powinna być według dawnego zwyczaju podgórskich płócien, t. j. na półtora łokcia. My tedy upatrując, że pnnkta dobry porządek i pomnożenie miasteczka i dobra pospolitego koronnego augment za sobą niesą, one władzą urzędu naszego utwierdzamy i wiecznie mieć chcemy.

Dano w Jaśle na ratuszu 1. marca 1643 r. Podpisani : Tomasz Mikołajowicz, burmistrz i trzech rajców jasielskich z przyciśnięciem pieczęci miasta Jasła. Powyższy przywilej rady jasielskiej dla płócienników zatwierdza król Władysław IV. w Warszawie 26. lipca 1643 r.¹).

Cech płócienniczy przetrwał, zdaje się do końca XVIII. wieku. Ponieważ w pierwszej połowie XIX. wieku podupadło w innych miastach tkactwo, więc nic dziwnego, że podupadło również i w Jaśle. W obecnej chwili niema w Jaśle ani jednego tkacza. Tkacze mieli sobie oddany ołtarz w kościele far-« nym.

») Gr. bieckie T, 181. str. 2177-2180,

iS

CECH KRAWIECKI.

Krawcy złączyli się zapewne w cech w XV. lub na początku XVI. wieku. Pierwsze zatwierdzenie cechu najprawdopodobniej spaliło się, gdyż rada miasta Jasła zatwierdza 30. maja 1646 roku statuta i prawa tegoż cechu przez cechowych radzie tejże przedłożone. Statuta te opiewają następująco : Naprzód powinni będą panowie bracia cechu pomienionego krawieckiego, za obesłaniem cechy od starszego swego, t. j. cech-mistrza, według zwyczaju starodawnego na nabożeństwo odprawiające się przy ołtarzu N. P. Różańca świętego przy kościele farnym jasielskim, na każde suchedni schodzić się z czeladzią swoją, mianowicie na Msze święte zaduszne; także czeladź krawiecka po Mszy świętej do cechu schodzić się z mistrzami będzie powinna i składki do skrzynki, pod winą od mistrzów swoich ustanowioną, także powinna będzie oddawać. Także będą powinni mistrzowie cechu pominionego na pogrzeby swego stanu ludzi schodzić się, pod winą pół funta wosku. Wszelki krawiec wstępujący do cechu, będzie powinien pokazać przed wyjściem roku, list urodzenia poczciwego i wyzwolenia rzemiosła swego. Będzie też powinien dać do cechu groszy dwanaście cechmistrzowi, do skrzynki brackiej 4 grzywny, achtel piwa, wosku funtów 6 i kolacyą sprawić do upodobania braci cechowej. Które to pieniądze, albo raczej grzywny pomienione mają być obracane na wszelakie potrzeby cechowe i ornamenta obrzędów, przy ołtarzu pomienionym odprawiających się, zadusznych, suchedniowych, także i na zapłatę kapłanowi i sługom kościelnym, odprawującym nabożeństwo i inne obrzędy zaduszne. Do tego, któryby mieszczanin rzemiosła tego poprzestał robić i odłączył się od cechu pominionego, żeby partał (partaczył) po wsiach lubo też w mieście naszem, pominionem Jaśle mieszkał, cech porzuciwszy a znowu chciałby rzemiosło robić, będzie powinien zupełnie cech przyjąć i we wszystkiem cale (całkowicie) powinności oddawszy, znowu młódźtwo (obowiązki młodszego brata) odprawować, tak jak i inny nowy mistrz do cechu wstępujący. Do tego mistrzowe (żony mistrzów) i mistrzowiczki (córki mistrzów) tudzież też i mistrzowicowie (synowie mistrzów) rzemiosła tego już nie zupełną ale połowicę wstępnego powinni będą odprawować we wszystkiem, oprócz groszy dwunastu, które zupełne mają być oddane cechmistrzowi będącemu. Także imłódź-two ma być cale i przystojnie, według zwyczaju starodawnego, od niego odprawowane. Do tego partaczów rzemiosła tego nie będą powinni cierpieć i znosić w mieście, ale z dozwoleniem urzędu radzieckiego jasielskiego do więzienia być mają brani i winą czterech grzywien nie opuszczoną karani, której winy połowica być ma urzędowi radzieckiemu jasielskiemu, jako obrońcom i protektorom wolności i praw cechowych dana, a połowica cechowi pominionemu. Do tego, gdzieby u którego mieszczanina w mieście Jaśle był i znajdował się takowy partacz, wtedy powinien będzie być karany tenże mieszczanin winą grzywien dwunastu, nie opuszczonej winy, której połowica panom radnym a połowica do cechu ma być oddana. Do tego towaru tandytarze z różnych miast i z różnych sukien i materyi to rzemiosło krawieckie sprawujący, podczas jarmarków miejskich przyjeżdżający i sprzedawający, będą powinni, pierwszy raz będący, do cechu krawieckiego dać po groszy dwanaście polskich, każdy z nich z osobna, a potem więcej bywając i prze-dawając potomnymi (późniejszymi) czasy po groszy 8, pod winą utracenia towaru swojego krawieckiego jakiegokolwiek i pobrania, które ma być z dozwoleniem urzędu i z pomocą sług panów radnych do cechu pomienionego zabierany. Do tego cech pomieniony krawiecki będzie między sobą pilnie tego przestrzegać, aby postawów fałszywych żaden nie kupował z nich sukiennych, jako czarnego, białego, szarego i siwego sukna na swoją potrzebę albo raczej robotę krawiecką, tylko żeby był postaw na półpiętej ćwierci wszerz, a wzdłuż na łokci dwadzieścia i cztery, dobrze sfolowany i z wełny dobrej w niczem nie podejrzanej, jako niesie zwyczaj sukienniczej roboty w Polsce, po innych miastach węgierskiej, osobliwie Biecza, Ciechowic, Wielopola i innych, wiernie i przystojnie rzemiosło swoje sukiennicze sprawujących, tym podobnych, pod winą braterską uznaną na tego mistrza, surową i nie opuszczoną, któryby się ważył to czynić. Do tego pomienionym mistrzom cechu krawieckiego będzie wolno postawy sukna rozmaitego koloru wszędy kupować na swoją potrzebę do sprawowania

— 228 —

rzemiosła swego, żeby acz sukiennicy miasta naszego pokazali nam na prawie swojem w przywileju opisany artykuł jeden między innymi, żeby się nie godziło krawcom pomienionym miasta tegoż gdzieindziej sukiennych postawów kupować, tylko u nich samych. My jednak jako urząd opatrując commune bo-num (wspólne dobro) miasta naszego z tych przyczyn krawcom poro officio nostro consulari jaslensi (według urzędu naszego radzieckiego jasielskiego) to im pozwalamy; naprzód, iż to sobie sine scitu et consensu officii consularis jaslensis (bez prawa wiedzy i zgody urzędu radzieckiego jasielskiego) wyprawili in maximum et grave damnum et praeiudicium (ku bardzo wielkiej szkodzie i uwłaczeniu) pomienionych krawców, wielkie w tym bezprawie, uciążenie i omieszkanie pomienionym przez co i miastu naszemu frequentia (liczba) rzemieślnika pomienionego krawieckiego przeszkodę swoją odnosi, którąby się zagęścić mogło.

Do tego pominiony cech krawiecki nieposłusznych mistrzów, niestawiajających się do cechu za obwieszczeniem cechy, będzie powinien karać ; za pierwszym razem kara groszy polskich 8, za drugim w ten sposób groszy 6, za trzecim funtem wosku, za czwartym winą nieposłuszeństwa nieodpuszczoną. Gdyby mistrz zapomniawszy się, nie chciał posłuszeństwa cechowi swojemu oddawać, za dozwoleniem panów rajców miasta, nie będzie powinien rzemiosła swojego sprawować. Do tego wszelki mistrz pominionego cechu krawieckiego powinien będzie przestrzegać tego, aby chłopca do ćwiczenia przyjmując, do skrzyni oddał groszy 12, przy wyzwoleniu zł. 4 a do tego 4 funty wosku. Wdowie po krawcu wolno będzie prowadzić rzemiosło przez rok i 6 niedziel, a gdy zamąż pójdzie, ma złożyć na prowadzenie rzemiosła połowę wstępnego. Wszystkie punkta statutów mają pilnie zachować tak mistrzowie, jak i czeladź. Statuta te podpisane zostały przez burmistra i rajców i zaopatrzone pieczęcią miasta. Statuta te zatwierdził król Władysław IY. w Krakowie 19. lipca 1646 r.J).

i) Gr. bieckie T. 182. sir. 1708-1710.

- 229 -

CECH KUŚNIERZY.

W roku 1618 przynoszą cechmistrze i bracia cechu kuśnierzy uchwalone statuta z prośbą, aby były zatwierdzone przez władzę miejską, radziecką.

Ustawy tego cechu były następujące: Jeśli ktoś chciał być przyjętym do cechu, jako nowy majster, miał złożyć do skrzyni cechowej 10 złp. i 10 kamieni wosku na świece i miał dać obiad dla braci; gdyby nie mógł albo nie chciał dać obiadu, miał złożyć 3 złp. do skarbony braci. Synowie i zięciowie mistrzów mają być przyjęci do cechu za połową opłaty t. j. mają złożyć 5 złp. do skrzyni i 5 kamieni wosku. Gdyby ktoś odważył się wyprawiać skóry z bydląt padłych, albo skóry kozłowe lub jagnięce mieszał z innemi skórami, lub innego dopuszczał się sfałszowania towaru, miał dać za karę 10 kamieni wosku. Nikt z mistrzów cechowych nie mógł sam jeden pokryj omu nabywać skór, przywiezionych do miasta, lecz o przywozie miał uwiadomić innych współbraci. Każdy z mistrzów mógł nabyć 100 lub najwięcej 200 skór przywiezionych na targ, ale więcej nadto nikomu nie wolno było nabywać pod karą kamienia wosku. Gdyby ktoś z mistrzów cechowych nabył gdzieindziej skóry wyprawione i przywiózł je do miasta, celem ich sprzedaży i został o tern przekonany, miał zapłacić za karę kamień wosku. Którzy wychodzą na skupienie skór i innych artykułów potrzebnych do rzemiosła na przedmieścia i zostaną przydybani na tern, tracą skóry na dochód miasta, a prócz tego płacą jako karę, połowę ceny zakupna. Gdyby ktoś sprowadził skóry od zagranicznych kuśnierzy, z jakiegokolwiek miejsca? n. p. z wielkiego księstwa litewskiego, nie może je wystawić na sprzedaż, aż pierwej doniesie o tern do cechmistrza i otrzyma od niego pozwolenie na sprzedanie tych skór, ale nie innych. Żaden kuśnierz nie śmie prowadzić rzemiosła, nie należąc do cechu, a to pod karą 10 grzywien. Gdyby kogoś nie należącego do cechu przydybano, że prowadzi rzemiosło, ma mu być zabrana skóra. Nikomu nie wolno prowadzić rzemiosła w obcym domu, lecz tylko w swoim własnym, gdzie mieszka, a to pod karą kamienia wosku. Szewcom nie wolno wykonywać sztuki

kuśnierskiej pod kara jednej grzywny. Mistrzowie cechu kuśnierskiego mają razem z mistrzami cechu złotników pozostawać w braterstwie. Gdyby ktoś z mistrzów czeladź drugiego do siebie przywodził, ma zapłacić kary kamień wosku. Czeladnicy, którzy by w poniedziałek nie chcieli pracować, mieli za karę przez cały tydzień nie dostać roboty. Gdyby któryś z mistrzów takiego czeladnika, nie pracującego w poniedziałek, przyjął do roboty w następne dni, taki mistrz miał dać za karę dwa funty wosku. Jeśliby zaś czeladnik w innym dniu tygodnia nie pracował, ma mu być odjęta płaca za ten dzień. Gdyby byli czeladnicy buntownicy, prac zwykłych nie chcieli wykonywać, takich ma urząd miejski upomnieć, aby szli do roboty i karą ma ich obłożyć. Jeżeli mistrzowie będą zawezwani na pogrzeb braci i sióstr, synów i córek, mają udać się na pogrzeb jak również na nabożeństwo suchedniowe ; a ktoby nie stawił się na pogrzeb w dom mistrza, gdzie leży ciało, ma zapłacić jeden kamień wosku dla bractwa. Ciało do grobu mają zanieść bracia młodsi. Ustawy tego cechu zatwierdził Zygmunt III. 22. października 1618 roku. Oprócz wymienionych cechów, były jeszcze cechy rzeźników, sukienników, piekarzy, lecz tych nie zdołałem odszukać statutów. Kiedy Jasło dostało się pod panowanie austryackie, wtenczas wydała cesarzowa Marya Teresa 9. maja 1778 r. uniwersał dla wszystkich cechów, generalny porządek przypisujący. Cechy, wskutek ustawy przemysłowej z 20. grudnia 1859 nr. 227 dz. u. p. straciły dawne znaczenie. Wskutek zaprowadzenia wolności przemysłowej zostały nasze miasteczka, a więc i Jasło zalane wyrobami zagranicznymi, a to podkopało zupełnie istnienie rzemieślników. Ci, który są, to raczej wegetują, aniżeli żyją. Obecnie jest majstrów szewskich około 100, i należą do cechu szewskiego. Przechowują z religijną czcią dawne przywileje królów polskich, schodzą się na zebrania do swego cechmistrza, opalają, obsługują ołtarz Matki Boskiej, mają cechę t. j. krzyżyk mosiężny, na którego dłuższym ramieniu jest napisane „Idę do grobu“ na poprzecznem ramieniu „żegnam się z wami“. Krawców jest około 20; mają swój własny cech krawiecki i mają swój ołtarz w kościele farnym. Wszyscy inni rzemieślnicy, stolarze, kowale, ślusarze stanowią cech wielki. Oprócz wspomnianych rzemieślników są jeszcze następujące: kamieniarze, blacharze, kotlarz jeden, ślusarze, zegarmistrze, organmistrz. fryzyerzy, porukarze, rzeźbiarz jeden, szczotkarz jeden, tapicer, piekarze, cukierników dwóch, murarze i majstrzy murarscy, jak również przedsiębiorcy budowniczy, szklarze, malarze pokojowi, parowa fabryka wyrobów stolarskich, jak również schodów i posadzek, kominiarze. Drukarnia egzystuje od roku 1857 założona przez dotychczasowego jej właściciela Ludwika Dyonizego Stoegera. W latach od 1860. do 1882 drukował w niej konsystorz biskupi przemyski sze-matyzmy, dyrektorya i wszystkie inne druki. Drukarnia wydała wiele książek do nabożeństwa i treści religijnej.

KUPCY.

Już w pierwszem zaraniu dziejów naszych, rozwijał się pomyślnie handel w Jaśle, bo było ono rynkiem zamiennym w miejscowym handlu dla sąsiednich wiosek, położonych w dorzeczu Ropy, Jasiołki i Wisłoki. W późniejszych czasach dowiadujemy się z dokumentu Kazimierza Wielkiego, wydanego 25. kwietnia 1367 r., że mieszczanie jasielscy prowadzili ożywiony handel, do czego przyczyniło się uwolnienie ich od płacenia cła we Wojniczu. Później liczni rzemieślnicy- zaopatrywali ludność okolicznych wsi w produkcye swych kunsztów. Wskutek różnych klęsk i nieszczęść, jakim podlegało Jasło, a oczem powyżej wspomnieliśmy, upadały rzemiosła, wskutek tego upadał i handel. Jakto z organizacyi cechów poznaliśmy, każdy rzemieślnik był oraz handlarzem swoich wyrobów, a więc z upadkiem rzemiosł, upadał także i handel.

Handel, w ścisłem tego słowa znaczeniu, przeszedł w ręce szlachty, która już wyłącznie sama wywozi swoje bydło, popiół, zboże i t. d. iw ręce kupców gdańskich, którzy korzystając ze skierowania się głównych dróg handlu do ujść Wisły, wyzyskują swoje korzystne położenie. Brak ceł ochronnych, zabija przemysł cechowy, towar obcy zalewa targi, cechy coraz bardziej upadają. Do tego wieś coraz mniej zaopatruje się w wyroby miasta. Po wsiach osiadają rzemieślnicy t. z. par-acze, na wsi powstają gorzelnie, które przedtem tylko w mieście były; pan wsi, korzystając ze swojej przewagi, zaczyna się stawać być pośrednikiem w zakupnie i sprzedaży towarów w swej wsi. Zjawia sie żyd, karczmarz, jako drugi pośrednik w handlu. Miasteczko coraz bardziej staje się niepotrzebne. W Jaśle jedynie piwem, wódką i winem był prowadzony handel. Jednakże wskutek licznych gorzelń i browarów naokoło i wskutek innych, powyżej przytoczonych powodów, i ten handel coraz bardziej upadał. W przeszłym wieku, wskutek zmienionych stosunków, zaczął rozwijać się handel — powstają sklepy i sklepiki towarów korzennych, bławatnych, obuwia, gotowych ubrań, gotowych mebli, różnych napojów. Co do handlu w ściślejszem słowa znaczeniu, to w Jaśle są następujące handle: handel bydła i cieląt, handel skór wyprawionych i nie-wyprawionych, owoców i jarzyn, zboża i innych płodów pokrewnych, nasion, handel drzewem opałowem i węglami kamiennymi, handel materyałów budowlanych, nafty, żelaza i żelaznych wyrobów, handel wyrobów ze szkła, metalu, towarów metalowych i naczyń, handel lamp, handel zegarów i zegarków, handel maszyn rolniczych i do szycia, handel mebli i luster, handel narzędzi gospodarskich i kuchennych, handel wyrobów koszykarskich, handel papieru i wyrobów papierowych, handel tytoniu i przyborów do palenia, handel książek, handel odzieży gotowej i pościeli, handel spożywczych artykułów a mianowicie wyrobów masarskich, nabiału, mąki, kaszy i krup, handel napojów, handel monopoliów tytoniu, marek i stempli, towarów mieszanych, galanteryjnych i norymberskich.

ŻYDZI.

Od najdawniejszych czasów Jasło należało do tych miast, w których nie wolno było osiedlać się żydom. Kiedy wskutek popierania żydów przez dzierżawców starostwa jasielskiego, żydzi zaczęli się wciskać do miasta i zajmować sprzedażą trunków, zakazuje Zygmunt III. przywilejem wydanym w Warszawie, w r. 1589, na prośbę burmistrza, rajców, wójta i ławników, jak również całego pospólstwa jasielskiego, ażeby w Jaśle na podobieństwo innych miast podgórskich, jak Biecza, Krosna, Sącza nie osiedlali się żydzi, nie skupowali żadnych gruntów, nie osiedlali się nawet koło miasta, nie prowadzili handlu, nie warzyli gorzałki, miodu i innych trunków i nie sprzedawali takowych. Mimo tego żydzi, jeśli nie w samem mieście, to tuż obok miasta starali się osiąść, szczególnie jako dzierżawcy młyna pod Jasłem. Głośna jest sprawa żyda Selmana Ickowicza, dzierżawcy jasielskiego z r. 1745. Żyd ten rościł sobie do Michalczewskiego (zarządcy) dzierżawcy starostwa Kalińskiego różne pretensye, na które złożył przysięgę ¹).

Do początku przeszłego wieku, nie było ani jednego żyda w Jaśle. W tym czasie osiadł na mycie żyd jeden, później wprowadził się do miasta i od tego czasu żydzi wespół z katolikami zamieszkują Jasło. Trudnią się oni przeważnie handlem, mniej rzemiosłami. Żydzi, którzy ukończyli nauki uniwersyteckie, są w mieście lekarzami, adwokatami. Najstarszą a oraz najzamożniejszą rodziną w Jaśle są Steinhausy.

WŁADZE. — URZĘDA MIEJSKIE.

Odkąd Jasło otrzymało prawo magdeburskie, rządziły niem dwie władze, mianowicie: wójt i ławnicy w liczbie siedmiu, wybierani co roku i burmistrz z rajcami. Wójt i ława stanowili właściwy sąd w mieście. Rada reprezentowała miasto na zewnątrz, starała się o przywileje dla miasta, wydawała obowiązujące w mieście wilkirze czyli prawa ; zarządzała miastem i jego dochodami i wydatkami. W XYI. wieku przybywa w Jaśle, jako nowy organ, communitas, pospólstwo, które wybiera na swoich reprezentantów w części cechmistrzów, w części innych mieszczan. Ponieważ Jasło nie nabyło dla siebie, jak sąsiednie Krosno, wójtostwa, dlategoteż właściwą władzę nad miastem wykonywali: dzierżawcy starostwa, z którymi, jak powyżej widzieliśmy, Jaślanie prawie ustawiczne prowadzili spory. Wyższą instancyą dla sądów w Jaśle, był sąd wyższy prawa niemieckiego w Bieczu, ale już w XYI. w. sąd wyższy prawa niemieckiego traci na znaczeniu, gdyż dzierżawcy starostwa kie-

!) Gr. bieckie T. 409. (Fascykuł) str. B17—520.

rowali apelacją do sądów ziemskich i grodzkich w Bieczu i tak było do zajęcia Galicji, przez rządy austryackie. Nowo nabyty kraj podzielony został na 17 obwodów. Jasło przydzielone zostało do obwodu dukielskiego. Sprawami miasta zarządzał urząd magistracki cyrkularny, który dzielił się na sąd cywilny i karny. Na czele sądu cywilnego stał burmistrz, mający przy swym boku zaprzysiężonego pisarza. Dekretem nadwornym z 14. marca 1805 r. wprowadzony został magistrat regulowany, który za-wiadował gospodarstwem gminnem i policą miejscową. Składał on się w Jaśle z burmistrza, mianowanego przez rząd, dwóch asesorów i czterech radnych. W roku 1848 ścieśniono jeszcze bardziej szczupły zakres administracyi miejscowej. Wskutek najwyższego postanowienia z 14. września 1852 r. oddano całą administracyę czynszową, którą dotąd magistrat sprawował, c. k. Urzędowi powiatowemu. W zakresie władzy magistratu pozostał zarząd majątkiem i zakładami miejskimi, tudzież sprawowanie policyi miejscowej, udział pomocniczy przy czynnościach rządowej administracyi, jakoto przy kwaterunkach, pod-wodach, rekrutacyi i w sprawach przynależności. Stan ten trwał do wydania nowej ustawy gminnej w r. 1866; wreszcie w roku 1889 dnia 13. marca wyszła ustawa dla 30 miast galicyjskich, do których zaliczono Jasło (Nr. 24. dz. u. k.) Jasło wybiera 36 radnych i 18 zastępców, którzy wraz z burmistrzem sprawują zarząd miasta.

Burmistrzami miasta Jasła byli w przeszłym wieku następujący mężowie: Jakób Głuchowski, pensyonowany c. k. kon-ficyent rachunkowy, właściciel realności w Jaśle. Po r. 1866 Antoni Koralewski, były c. k. aktuaryusz urzędu powiatowego w Brzostku, przeniesiony w tym samym charakterze do c. k. urzędu powiatowego w Jaśle, tutaj spensyonowany. Józef Bie-siadzki, właściciel realności i majster krawiecki w Jaśle, mąż znany ze swej rzetelności. Antoni Koralewski po raz drugi. Apolinary Przyłęcki, który ma tę wielką zasługę, iż za jego staraniem miasto Jasło otrzymało odszkodowanie za zniesione prawa propinacyi. Udowodnił bowiem, że Jasło było i jest nie miasteczkiem, ale miastem. Stefan Majewski, były c. k. adjunkt sądowy w Jaśle i właściciel realności. Antoni Koralewski po raz trzeci. Zasłużył on się wielce miastu przez to, iż wystarał się, że zostało otwarte gimnazyum ; starał się również o zaprowadzenie Kasy oszczędności, o budowę kolei transwersalnej i zaprowadzenie c. k. Sądu obwodowego w Jaśle. Alojzy Metzger, były pocztmistrz i właściciel realności. Dr Antoni Pawłowski, adwokat krajowy i właściciel realności w Jaśle. Przed zniesieniem magistratu w Jaśle i przed organizacyą c. k. urzędów powiatowych, byli burmistrzami (Magistrats-Vorsteher) sędziowie Traeger i Ostiadal. Obecnie jest burmistrzem A. Metzger.

Dla zasług, położonych bądźto dla kraju, bądźto dla miasta, zostali mianowanymi obywatelami honorowymi następujący mężowie: Hr. Badeni Kazimierz — Dr Dunajewski Julian —Dr Frydmanu Marceli — Gabryszewski Koman — German Ludo-mił, inspektor szkolny we Lwowie —Głuszkiewicz Józef, sędzia — Haleczko Józef, radca apelacyjny w Krakowie — Jasiński Józef, prezydent sądu krajowego w Krakowie — Karasiński Franciszek, radca dworu przy Namiestnictwie we Lwowie— Koralewski Antoni, burmistrz — Stanisław Kotarski, marszałek Rady powiatowej — Metzger Alojzy, burmistrz — Dr Possin-ger-Chabowski Ludwik, namiestnik — Dr Br. Prażak Alojzy — Przyłęcki Apolinary — Ks. Sapieha Adam — Dr Sawicki-Stella Jan — Dr Smolka Franciszek — Ks. Sroczyński Leon — Stremayer — Dr Weigel Ferdynand — Dr Br. Ziemiałkowski Floryan, minister dla Galicyi — Żuk Skarzewski Faustyn.

Miasto ma powierzchni 815 morgów, 1000 Q sążni, 6570 mieszkańców z tych 4858 ob. rz. kat., 178 gr. kat, 10 akat., 1524 izraelitów. Stan czynny majątku wynosi 686.769 koron 96 hal., stan bierny majątku 437.003 koron 65 hal. Dochód w r. 1905 wynosił 177.981 koron 94 hal. (Szem. dla Galicyi str. 399). Personal administr. obejmuje : sekretarza, rachmistrza; kontrolora, oficyała kancel., kasyera, kancelistę, inspektora policyi, budowniczego, lekarza miejskiego, weterynarza, akuszerkę. Służbę policyjną spełniali : Sierżant policyi, 10 poli-cyantów, 1 woźny, 2 strażników polnych, 6 stróżów nocnych i 1 ogrodnik.

C K. WŁADZE.

a) Cyrkuł, b) C. k. urząd powiatowy, c) C. k. Starostwo. cl) C. k. Sąd powiatowy i inne c. k. urzęda.

Cyrkuł t. j. urząd cyrkularny przeniesiony został z Dukli do Jasła w r. 1790 i umieszczony w klasztorze pokarmelickim. Jasło było siedzibą cyrkułu do r. 1860. Zniesiony został w Jaśle za ministerstwa hr. Gołuchowskiego, rozporządzeniem z 8. sierpnia 1860. W Jaśle został c. k. urząd powiatowy, przyłączony do obwodu tarnowskiego. C. k. urząd powiatowy składał się z dwóch oddziałów: z oddziału politycznego i sądowego. Oddziałowi sądowemu przydzieleni byli kwalifikowani sędziowie t. j. adjunkci, askultanci z egzaminami sędziowskimi i aktua-ryusze. Jeżeli przy takim mieszanym urzędzie powiatowym był naczelnikiem (BezirksVorsteher) urzędnik polityczny, to dla oddziału sądowego przeznaczony był na kierownika samoistny adjunkt sądowy ; jeżeli był naczelnikiem powiatowym sędzia kwalifikowany, to był on zarazem przełożonym dla obydwuch oddziałów. Naczelnikiem urzędu powiatowego był Adolf Mayer-berg, przeciwnik polskości, zmarły w Jaśle, a dla oddziału sądowego był Józef Moroński, zmarły w Jaśle, po nim Eljasz Haleczko, zmarły w Krakowie, jako radca apelacyjny. W roku 1867 zniesione zostały c. k. urzędy powiatowe a zaprowadzone c. k. Starostwa i c. k. Sądy powiatowe. Sędziami powiatowymi byli w Jaśle: Jan Schön, Antoni Nowaczyński, Głu-szkiewicz, który umarł w Rzeszowie jako prezydent tamtejszego sądu obwodowego, Doktor Warchałowski i), dzisiejszy radca apelacyjny w Krakowie. Sąd obwodowy w Jaśle otworzony został w r. 1888. Jest on trybunałem pierwszej instancyi dla miasta Jasła oraz dla ośmiu sądów powiatowych. Zawiera obszaru 2.97322 km², 330 gmin katastralnych i liczy 274.444 mieszkańców. Systemizowany etat służbowyfjest następujący : jeden prezydent, 10 radców, 5 sekretarzy sądowych, jeden adjunkt, jeden

') Wszystkie te szczegóły zawdzięczam p. Dr Andrzejowi Pawłowskiemu byłemu burmistrzowi miasta Jasła i adwokatowi krajowemu, za które mu serdeczne składam podziękowanie.

starszy naczelnik kancelaryi, jeden naczelnik kancelaryi, jeden starszy oficyał, jeden prowadzący księgi gruntowe, 11 oficyałów i kancelistów, 6 woźnych, 10 dozorców więźniów. (Schematyzm dla Galicyi za rok 1906 str. 192), Sąd ten miał w r. 1897 podań do protokołu sądowego wniesionych 9.554; skarg, co do których zarządzono postępowanie drobiazgowe 17.301 ; z tych załatwiono ugodą 3.647 ; wyrokiem zaocznym 2.598, wyrokiem kontradyktoryjnym 1.622, w inny sposób 7.455. Postępowań konkursowych było w r. 1895: 10, wr. 1896: 18. W ośmiu sądach powiatowych było w r. 1897 podań wniesionych do protokołu sądowego 93.682, załatwionych z końcem roku 1897: 88.007, zaległych 5.675.

C. K. STAROSTWO.

Powiat jasielski zajmuje 8*6108 Q mirjam. ; mieszkańców 83.664 w 122 gminach politycznych ; w 121 gminach katastralnych. Należą do starostwa 2 sądy powiatowe w Jaśle i Żmigrodzie. Administracyę powiatową sprawuje: 1 starosta¹), 2 komisarzy, 3 praktykantów koncept., 1 lekarz powiatowy, 1 weterynarz, 1 sekretarz. Do starostwa należy:

Oddział budowniczy na powiaty Jasło, Krosno, Gorlice. Etat osobowy tegoż stanowią: 1 radca bud., 2 adjunktów bud., 4 drogomistrzów i 53 dróżników.

Oddział podatkowy z etatem osobowym: 1 radca skarbowy, 1 praktykant konceptowy skarbu, 1 oficyał podatkowy, 1 adjunkt podatk. Główny urząd podatkowy z etatem osobowym : 1 nadpoborca, 1 nadkontrolor, 2 oficyałów, 4 adjunktów, 6 praktykantów, 1 woźny. Należy również do starostwa urząd podatkowy w Żmigrodzie. Ludność powiatu podlegająca sądowi we Frysztaku, należy do powiatu w Strzyżowie. Cały powiat strzyżowski obejmuje przestrzeń 5*2992 mirjam. kwadr., ma mieszkańców 55.625 w 64 gminach politycznych i 56 gminach katastralnych; są w nim dwa sądy: w Strzyżowie i we Frysztaku, 1 oddział podatkowy i 2 urzęda podatkowe : w Strzyżowie i we Frysztaku.

!) «Starostami w Jaśle po roku 1866 byli: Merkl, Roman Gabryszew-ski, ks, Paweł Sapiecha, Wajdowicz, hr, Władysław Michałowski i Rawski.

Oprócz wymienionych c. k. władz, maja siedzibę w Jaśle następujące c. k. władze:

1.    Ewidencya katastru podatkowego ustanowiona na podstawie ustawy z 23. maja 1883 r. (Dz u. p. Nr. 83.) z etatem . osobowym: 1 starczym geoin. I. klasy, 1 grom. II. klasy.

2.    C. k. Urząd górniczy okręgowy w Jaśle. Ustawą z dnia 11. maja 1884 r. (Dz. u. p. p. Nr. 71.) i ustawą krajową z 17. grudnia 1884 r. (Dz. u. k. Nr. 35. r., 1886), obowiązującemi od 15. kwietnia 1886 r., poruczono władzom górniczym nadzór nad wydobywaniem minerałów, zawierających żywicę ziemną w Ga-licyi. C. k Urzędy górnicze orzekają, jako pierwsza instancya, w sprawach górniczo-policyjnych.

C. k. Urząd górniczy okręgowy w Jaśle obejmuje powiaty polityczne: Brzozów, Dąbrowa, Gorlice, Grybów, Jasło, Kolbuszowa, Krosno, Łańcut, Mielec, Nowy Sącz, Nisko, Pilzno, Przeworsk, Ropczyce, Rzeszów, Sanok, Strzyżów, Tarnobrzeg, Tarnów. Czynnych jest 2 nadkomisarzy górniczych.

C. k. Uriąd pocztowo-telegraficzny z etatem: 1 naczelnik zarządu, 5 asystentów.

C. k. Komenda żandarmeryi Nr. 22.

Staeya kolei liczy 7 urzędników i 3 manipulantki. Prócz tych urzędników są jeszcze 2 sekcye konserwacyi linii: jedna sekcya ma 2 inżynierów i 1 kancelistę ; druga 3 inżynierów i 1 kancelistę. Zarząd ogrzewalni składa się z 3 urzędników i 1 kancelisty.

REPREZENTACYA PAŃSTWOWA I KRAJOWA.

Posła do Rady państwa z większych posiadłości wybierał powiat jasielski wraz z powiatami: Nowy Sącz, Limanowa, Nowy Targ i Gorlice; posłem był ś. p. Dr Piotr Górski. Posła z kuryi gmin wiejskich wybierała ludność powiatu jasielskiego z ludnością powiatów: Gorlice i Krosno i jest posłem ks. prałat Leon Pastor, proboszcz w Bieczu. Posła kuryi ogólnej wybierał powiat jasielski z powiatami: Sanok, Krosno, Brzozów, Dobromil, Lisko, Stary Sambor, posłem był naczelnik sądu w Krośnie, Wincenty Jabłoński,

Do sejmu wybierają właściciele większych posiadłości wraz z powiatem : Krosno i Sanok i są posłami : Kazimierz Laskowski, Jan Trzecieski i Mieczysław Urbański ; z grupy miast z Gorlicami jest wybrany ks. Leon Pastor, a z gmin wiejskich ks. Adam Wesoliński. Według najnowszej ustawy miasto Jasło, jako okręg miejski, wybierać będzie z miastami : Jasło, Gorlice, Grybów, Biecz, Strzyżów, Pilzno, Frysztak, Dembica. Jako zaś okręg wiejski, wybierać będzie następująco : okręg sądu powiatowego Jasło, Biecz, Gorlice.

Bada powiatowa zaprowadzona została, podobnie, jak w całym kraju, ustawą z 12. sierpnia 1866 r. Do zakresu Reprezen-tacyi powiatowej należą wszystkie sprawy wewnętrzne, odnoszące się do wspólnych interesów powiatu, jego przynależnych, tudzież prawa nadzoru nad gminami i obszarami dworskiemi, w myśl ustawy z 12. sierpnia 1866 r.

REPREZENTACYA POWIATOWA.

Beprezentacyę powiatową stanowi Rada powiatowa i Wydział powiatowy. Rada powiatowa składa się z 26 członków, wybieranych z następujących, podług interesów utworzonych grup : a) większych posiadłości ziemskich, b) najwyżej opodatkowanych z kategoryi przemysłu i handlu, c) gmin miejskich, d) gmin wiejskich.

Wydział powiatowy składa się z prezesa i 6 członków, włącznie ze zastępcą prezesa. Dla każdego członka wybiera się zastępcę. Radę powiatową wybiera się na 6 lat.

Urzędników Rady powiatowej jasielskiej jest 3. Służbę stanowią : 1 woźny i 27 dróżników.

Budżet Rady powiatowej na r. 1900 wynosił 82.029 K; z tego wypadało na koszta zarządu 11.040 K (13*46°/₀), na cele oświaty 920 K (l'12°/₀), na cele komunikacyjne 63.069 K (76'89°/₀), na podniesienie gospodarstwa i przemysłu 600 K (0 73°/₀), na cele sanitarne i dobroczynne 2.200 K (2'68a/₍₎)₇ nadzwyczajne rozmaite wydatki 4.200 K (5-12°/₀). Prezesami Rady powiatowej byli następujący mężowie: Konstanty Piliński, przez 17₂ roku, Dr Wincenty Petrowicz, przez 3 lata niecałe, Stanisław Ko-

240 —

tarski 3 lata, Franciszek Mycielski 1 rok, Antoni Lisowiecki krótko, Stanisław Kotarski 30 lat t. j. od 1876 r.

WŁADZA DUCHOWNA.

Początkowo należało Jasło do parafii w Zrecinie. Trwało to do roku mniej więcej 1326. W r. 1326 Jasło było już parafią. Za czasów Długosza, należało Jasło do dekanatu bieckie-go; do parafii należały następujące wsi: Kaczorowy, Gorajo-wice, Erzyszczki, Roztoki, Sądkowa, Czeluśnica, Błonie, Łaski, Sobniów, Żółków, Niegłowice, Łękosz, Jareniówka, Bryły, Kowale czyli Kowalowy, Ulaszowice i Gadki. Pierwotnie przy kościele jasielskim był czynnym jeden kapłan. Z biegiem czasu powstały różne fundacye tak, że w XVII. wieku przy kościele parafialnym były fundacye na czterech kapłanów, a mianowicie: na proboszcza i trzech altarzystów t. j. altarzystę św. Mikołaja czyli kaznodzieję, na altarzystę kaplicy św. Anny i altarzystę ołtarza Zwiastowania Najśw. Maryi Panny. Ołtarz św. Anny był już w r. 1473, na rzecz jego już w r. 1478 zapisał obywatel jasielski, Michał Buszota, pewien grunt. W roku 1611 wybudowano z cegieł osobną kaplicę św. Anny. Na rzecz tej kaplicy i jej altarzysty, legowała Anna Bylinowa, żona Piotra Byliny z Leszczyn, podstolego ziemi krakowskiej, kwotę rocznych 500 złp. i zabezpieczyła ją na dobrach Żółków. Biskup krakowski, Piotr Tylicki, dekretem wydanym 3. sierpnia 1611 r. w Borzencinie, zatwierdził tę fundacyę i uznał ją jako bene-ficyum. Prawo patronatu tej altaryi należało do Anny Byliny i jej potomków. Dekret na bractwo św. Anny wydali 10. grudnia 1616 r. OO. Bernardyni w Warszawie 0* Według wizyta-cyi kościoła jasielskiego w roku 1607, za biskupa Tylickiego, altarya Zwiastowania Najśw. Maryi Panny należała do bractwa literatów. Uposażenie jej stanowiło pole w dwóch miejscach, czynsz wynoszący 4V₂ grzywien rocznie i dom. Prawo patronatu należało do rajców jasielskich. Uposażenie to przetrwało bardzo długo, gdyż akt wizytacyi, odbytej w roku 1765 powiada, że

— 241

ma bardzo piękne uposażenie. Altarzystą w wspomnianym wieku był ks. Antoni Dąbrowski, proboszcz ze Trzcinicy, na którego żalą się mieszczanie, że zaniedbuje całkowicie swe obowiązki. Altaryą św. Mikołaja czyli kaznodziejstwo fundował Paweł Pakosz, właściciel wsi Walowice. Ten, pragnąc rozszerzyć chwałę Bożą przez głoszenie słowa Bożego, zapisał na Walo wicach 2000 złp. Z procentów od tej sumy, z których mieli korzystać również 00. Karmelici w Jaśle i szpital miejski, miał pobierać kaznodziej 90 złp. Płacił on ze swego czynszu organiście 2 złp., dzwonnikowi 1 złp. Obowiązkiem kaznodziei było miewać kazania. Prawo prezenty mieli sukcesorowie fundatora a w braku tychże, właściciele Wolicy i Wałówie. Uposażenie pierwotne polepszył Wojciech Kurcyusz, który był kaznodzieją w latach 1617 do 1623. Kupił on u Szymona Jurkowieża ogród za 100 fł., u Bartłomieja Pastorka dom i ogród za domem leżący, za kwotę 85 grzywien, wybudował nowy dom i oddał go na użytek kaznodziei. Prócz tego nabył u mieszczanina jasielskiego, Jana Czeczotki, na rzecz lepszego uposażenia kaznodziei ogród za 126 grzywien (w r. 1623). Około r. 1677 zapisał ks. proboszcz jasielski Paweł Załuski na rzecz kaznodziei kwotę 800 złp. Za czasów Długosza uposażenie probostwa w Jaśle było następujące: Dziesięciny z wójtowstw w Brzyszczkach, wHankówce, od kmieci w Kaczorowach, Brzyszczkach, Hankówce, wKozto-kach od kmieci i ze sołtystwa, w Sądkowy od kmieci; w Cze-luśnicy kmiecie dawali z łanu korzec żyta; we Wolicy dawali kmiecie i właściciel folwarku dziesięcinę snopową i konopną. W Łaskach z łanów kmiecich, w Sobniowie z łanów kmiecich, w Żółkowie dawali kmiecie z łanu tytułem mesznego po korcu żyta, w Niegłowdcach dawali kmiecie po groszu z łanu tytułem mesznego. Z Brył dawali kmiecie z łanu po korcu żyta, z Kowalów, gdzie było dwa folwarki, z jednego folwarku i z pól kmiecich dawano dziesięcinę snopową kościołowi w Jaśle ; prócz tego każdy kmieć z łanu dawał jako osyp, korzec żyta; z Ula-szowic dawano dziesięcinę snopową tak z pól kmiecich, jak z folwarku szlacheckiego, jak i ze sołtystwa; z Kątów i G-ądek dawał właściciel 14 groszy z każdej zagrody ; od młynarzy dawano po groszu. Mieszczanie zaś płacili tytułem mesznego po groszu, komornicy po pół grosza. Z 30 ogrodów, na których

16

— 242

niegdyś były domy, płacono proboszczowi jedną grzywnę. Również miał proboszcz folwark, do którego należały pola, łąki i trzy stawy; jeden większy a dwa mniejsze¹). Według wizyty kanonicznej za Tylickiego, dochody proboszcza jasielskiego były następujące: a) dziesięciny snopowe z Gorajowie z pól dworskich, z Ulaszowic z pól dworskich, z Kowalowów z pól kmiecieli, z Hankowki z pól sołtysich, z Wolicy z pól kmiecich, z Wałówie z pól kmiecich, ze Sobniowa z pól kmiecich, z Łasków z pól kmiecich, z pól folwarcznych ze wsi Żółkowa i Łęgorza, z pól sołtysich ze wsi Brzyszczki. b) Meszne z Jasła w życie i owsie i z Kaczorowów, c) z gruntów stanowiących uposażenie probostwa.

Proboszczami w Jaśle byli: W roku 1326 Szczepan (Thei-ner Monument, hist. pol. T. I. fol. 244). Około roku 1442 Mikołaj Cielątko, kanonik przemyski. Około roku 1495 Jakób (Monografia opactwa Cystersów we wsi Mogile, Kraków 1867 str. 140). Około roku 1529 Jan z Wolborza, były kapelan Jego królewskiej Mości (Acta Tomic. XI. 230). Około roku 1595 Szymon Wendzicki, kleryk mniejszych święceń (Yisitatio Ka-zimiriana z 1595, archiwum probostwa) ; w r. 1617 nosi on tytuł dr. św. Teologii i obojga praw, protonotaryusza apostolskiego, kanonika lwowskiego. Około roku 1635 ksiądz Wojciech Miernikie-wicz. Około roku 1657 ks. Walenty Szumski, w r. 1661 Piotr Oziębłowski, kantor tarnowski, proboszcz w Jaśle i w Szerzynach, w r. 1677 Paweł Załuski, kanonik smoleński, w r. 1726 Józef Kostecki, w latach 1737—1746 Romuald Właszkiewicz, doktor obojga praw, kanonik kollegiaty warszawskiej, w r. 1763 Teodor Moranti, doktor teologii na uniw. krak., urodź. 1729, jeszcze nie wyświęcony na kapłana, a posiada probostwo od 1763, kanonik koli. warszawskiej²). Ks. Tomasz Wołowięz był proboszczem od 1789—1792 r. Ks. Andrzej Wilusz, od 1792 lub 1798 do ⁴/s 1820, ks. Szymon Szczepański, od 1822 do 1831, ks. Adam Janowski, od 1832 do ⁷/₂ 1837, ks. Kasper Gąsiorow-ski od ²/₇ 1837 do ²⁰/₆ 1872, ks. dr Juliusz z Nowiny Paszyń-ski od ¹⁶/i₀ 1872 do ²/₁₂ 1886, ks. Leon Sroczyński od 1888 do

*) Liber benefic, T. 2. str. 285—287. ³) Archiwum dekanatu jasielskiego.

— 243

⁵/₁₂ 1903, ks. Aleksander Kwieciński od 1904. Oprócz kościoła parafialnego był jeszcze kościółek szpitalny, pod wezwaniem św. Ducha, położony za miastem, mający swego własnego proboszcza. Na rzecz kościoła szpitalnego i szpitalu zapisał Jan Michna łan pola ze wszystkiem, co sie na tym łanie znajduje, a więc z ogrodem, stodoła i stawem. Dochody szpitala były następujące : ćwierć roli, leżącej nad wodą, dom własny i czynsze różne, a z tych większe od Stefana Lasowskiego, ze dworu ulaszowskiego 24 złp. ; od rajców jasielskich z ratusza na św. Marcina corocznie 20 złp., z blechu szpitalnego 15 złp., ze sprzedanej roli po Katarzynie Bukowczance 3 złp. i t. d. Kościółek szpitalny już w r. 1765 tak był zniszczony, że nie można było w nim odprawić Mszy św. Proboszczem jego w tym roku był ks. Stanisław Warchałowski, wikary farny. W czasach późniejszych kościółek rozebrano, a fundusze przeznaczono zapewne na utrzymanie ubogich jasielskich.

OO. KARMELICI W JAŚLE.

OO. Karmelici przybyli do Jasła w r. 1404 ^ z Węgier i klasztor ich należał do r. 1437 do prowincyi węgierskiej. Miał ich fundować Sigismundus strenuus miles, starosta jasielski. Nie był to jednak, jak podaje O. Kalinowski starosta jasielski, ale wójt dziedziczny jasielski²). Osiedli zapewnie przy kaplicy, zbudowanej przy studni, którą św. Wojciech, idąc z Węgier, miał pobłogosławić. Wnet wystawili sobie klasztor i kościół, który stał się bardzo głośny z powodu łaskami słynącej statuy Matki Boskiej. O przybyciu tej statuy do Jasła są dwie wersye — jedna, że ją przynieśli sami OO. Karmelici z Węgier do Jasła, co jest najprawdopodobniejszem —druga, że nie wiadomo, kto ją przyniósł z Węgier w czasie jakichś wojen i niepokojów. To jest pewnem, że statua ta już przed rokiem 1437 była w kościele OO. Karmelitów i cudami słynęła, jak o tern dowiadujemy się z historyka OO. Karmelitów, który

') Księga pamiątkowa maryańska. Kalinowski: Cześć Matki Boskiej W Karmelu str. 406.

²) Gr. bieckie Prot. T. II. str. 227.

16*

pod rokiem 1437 pisząc o klasztorze jasielskim, podaje wiadomość o znajdującym się tam wizerunku Boga Rodzicy Dziewicy, rzeźbionym, z cudów tak sławnym, że się doń w niektóre święta tyle ludu schodzi' z Polski i sąsiednich Węgier, że mieszczanie żywności potrzebnej dostarczyć nie mogą takiemu mnóstwu pielgrzymów z pobożności do naszego klasztoru przybywających'). 00. Karmelici posiadali znaczny folwark w Jaśle. Posiadłość ich obejmowała pas ziemi od rynku począwszy, aż do granic Żółkowa t. j. gruntu, gdzie się ciągnie dziś ulica Czackiego, Kościuszki i dworzec kolejowy. Prócz tego mieli liczne domy w mieście²).

W XVIII. w. zrestaurował kościół, klasztor i wieżę 00. Karmelitów Stanisław Łętowski i był ich wielkim dobrodziejem. Kościół miał być bardzo wspaniały, a łaskami słynąca statua umieszczona była w wielkim ołtarzu. Na ścianach przy tymże ołtarzu znajdowały się obrazy, malowane na płótnie, łokieć wysokości mające, na których przedstawione były niektóre cuda za przyczyną Matki Boskiej tu wezwanej zdziałane. Kiedy 29. kwietnia 1785 r. gwałtowny pożar wielką część miasta zniszczył, spłonął także i kościół 00. Karmelitów. 00. Karmelici, uprzątnąwszy rumowisko z kościoła i naprędce poprawiwszy, co się dało, stale utrzymywali nabożeństwo. Wskutek doniesienia cyrkularnemu urzędowi w Dukli, że Karmelici odprawiają nabożeństwa w spalonem kościele, który grozi runięciem, nakazał cyrkuł 2. maja 1785 r., ks. Walentemu Karwowskiemu, proboszczowi w Tarnowcu i dziekanowi jasielskiemu, aby zjechał do Jasła, zrobił inwentarz wszystkich kosztowności kościoła Karmelitów, a kościół zamknął i opieczętował. Ks. Karwowski dopełnił tego polecenia 4. maja 1785 r. ; zapieczętował kościół, zakrystyę, a cudowną statuę od 00. Karmelitów przeniósł do kościoła parafialnego w Jaśle. Kząd cyrkularny zapytał ks. Karwowskiego, czy konwent 00. Karmelitów jest potrzebny w Jaśle, czy nie? Ks. Karwowski dowodził, że jest potrzebny, jednakże rząd na te dowody nie zważał i dekretem z 1. stycznia 1786 r. zniół 00. Karmelitów; kosztowności po

b Ks. Fischer: Historya cudownej statuy NPM, w Tarnowcu, Ja. sło 1877. str. 80.

Gr. bieckie T. 101. str. 153. i następne.

nich kazał przewieść do Dukli, a posiadłości ich i dom sprzedać na publicznej licytacyi. Nabył całą posiadłość 00. Karmelitów z budynkami ówczesny właściciel Glinika polskiego Kotarski, który ją później częściami rozsprzedał. Grunta z folwarkiem nabył Zwoliński, resztę budynków i place rozkupili mieszczanie. Klasztor sam pozostał Kotarskiemu, który go odrestaurował i napowrót rządowi odsprzedał na cyrkuł. Na miejscu dawnego klasztoru 00. Karmelitów, stoi obecnie budynek szkoły 7-mio klasowej męskiej i gmach Sokoła; część zaś użyto jako tak zwany plac, na którym stoją wozy. Kościół zaś stał w tern miejscu, gdzie obecnie stoją kamienice Prusakowej, Kulona i Cetnarowicza.

SZKOŁY W JAŚLE.

C. k. Wyższe Giinnazyum w Jaśle.

Założone w r. 1868 jako czteroklasowe miejskie gimnazyum ; z rokiem szkolnym 1873/4 otwarto klasę 5-tą, w następnych latach stopniowo klasy wyższe, Najwyższem postanowieniem z dnia 25. sierpnia 1875 r. zostało uznane jako zakład państwowy.

Według sprawozdania dyrekcyi za rok szkolny 1905 liczba uczniów z końcem roku szkolnego 1904/5 wynosiła 710; według miejsca urodzenia było uczniów z Jasła 230, z powiatu jasielskiego 177, z powiatu krośnieńskiego 95, z powiatu gorlickiego 79, z powiatu strzyżowskiego 51, z powiatów dalszych 75, z innych krajów 3. Według narodowości było Polaków 671, Rusinów 39. Według wyznania było rzym.-kat. 630, grec.-kat, 39, mojżeszowego 41. Według pochodzenia było synów właścicieli większej posiadłości 12, adwokatów, lekarzy, przemysłowców i kupców 63, urzędników państwowych 66, urzędników prywatnych 59, urzędników niższych i sług państwowych 78, nauczycieli w szkołach miejskich i ludowych 38, włościan 247, rzemieślników i wyrobników 101, innych 46. Według miejsca pobytu było miejscowych 230, zamiejscowych 480. Z końcem roku szkolnego 1904/5 było klasyfikowanych uczniów 712, a z tych otrzymało stopień pierwszy z odznaczeniem 52, stopień pierwszy 457, stopień drugi 51, stopień trzeci 60, do egzaminu poprawczego przeznaczono 89, do egzaminu uzupełniającego 8. Stypendystów było 6, którzy pobrali łączną kwotę 2.430 K.

Grono profesorskie składało się z dyrektora, 13 profesorów, 21 zastępców profesorów (suplentów) i 1 nauczyciela gimnastyki. Razem grono nauczycielskie liczy 36 osób. Klas głównych jest 8, równorzędnych 10, razem 18.

Dyrektorami przy tern gimnazyum byli : 1) Andrzej Karpiński, 2) Klemens Sienkiewicz, 3) Józef Słotwiński. Katechetami byli : 1) Roman Olkiszewski, 2) Szymon Cetnarski, później katecheta w Drohobyczu, 3) Jakób Szurlej, tymczasowo, 4) Dr Mateusz Czopor, obecny katecheta w Jarosławiu, 5) Stanisław Falęcki. Uczniowie gimnaz. jasiel., którzy zajęli wybitne w święcie stanowisko są: ks. Biskup Leon Wałęga, doktor teologii, biskup w Tarnowie, ks. Dr Kazimierz Wajs, profesor filozofii w semin. duch. w Przemyślu i autor licznych dzieł z zakresu filozofii, ks. Dr Józef Zajchowski, kanonik kapit. lwowskiej ob. łac., Ustyanowski, radca namiestnictwa, ks. Józef Wiejowski, kanclerz konsystorza przemyskiego, szambelan papieski i w. i.

SZKOŁY LUDOWE.

Sądząc według powszechnego zwyczaju, można wnioskować, że wnet po utworzeniu parafii i postawieniu kościoła, była również i szkoła farna. Wyraźną jednak wzmiankę o szkole znachodzimy dopiero pod rokiem 1617. Ks. Wojciech Kurcyusz, kaznodziej kościoła jasielskiego i prebendarz św. Mikołaja, kupił u Szymona Jurkowicza ogród za 100 zł. polskich a u Bartłomieja Pastorka dom i ogród za domem leżący za kwotę 35 grzywien. W miejsce starego domu postawił Kurcyusz nowy dom dla kaznodziei, jak również wybudował szkołę w 1617 r. Kaznodzieja dawał rektorowi szkoły 12 miarł) mesznego. Szkoła w takim stanie dotrwała do czasów austryackich. Za czasów austryackich znajdujemy wiadomość o szkole w Jaśle pod rokiem 1788. Była szkoła o jednym nauczycielu, który się nazywał

l) Archiwum parafialne jasielskie.

Gajda. Akta wspominają, również o nauczycielce, uczącej dziewczęta, która się często dla słabości zastępowała swą córką 23. lipca 1790 r. nauczyciel Gajda przeniesiony został do Jarosławia, a na jego miejsce mianowała władza odnośna nauczycielem Konopackiego. Dotychczas była w Jaśle zwykła szkoła, ale po przeniesieniu władzy cyrkularnej do Jasła, miała tamże być założona szkoła obwodowa (Kreisschule). (24.) 1792 wiadamia władza obwodowa, rezydująca w Jaśle, dyrekcyę szkoły w Dukli, że szkołę obwodową przenosi się z następnym rokiem szkolnym do Jasła. Jakoż rzeczywiście 3. września 1792 r. otwartą została obwodowa szkoła w Jaśle, przyczem dyrekcya wzmiankuje, że przybyło bardzo mało dzieci. 4. września 1792 r. otrzymała dyrekcya dekret nadworny, mocą którego dyrektor miał rangę komisarza obwodowego a nauczyciele szkół obwodowych rangę obwodowych protokolistów. Od początku istnienia w Jaśle szkoła składała się z klasy elementarnej, z 1, 2 i 3-ciej klasy. Obok szkoły dla chłopców była szkoła dla dziewcząt, w której uczyły nauczycielki. Szkoła dziewcząt mieściła się do r. 1843 w jednej sali a od marca 1843 r. w 2 salach. Obydwie te szkoły były pod jedną dyrekcya. Szkoła mieściła się najpierw w domu Jacka i Salomei Podgórskich, a potem, gdy ci nie chcieli na wielokrotne wezwanie magistratu budynku poprawić, przeniesiono szkołę do domu Serafmskich w r. 1848 a dyrekcya szkolna prosi c. k. Urząd obwodowy o przeniesienie wieżyczki z dzwonkiem z domu Podgórskich do domu Se-rafińskich (29/7). Dyrektorem był najpierw w czwartym i piątym dziesiątku przeszłego wieku August Hipolit Seredyński, ojciec zasłużonych dwóch pedagogów, a potem, kiedy w r. 1843 5. października przeniósł się do Rzeszowa na dyrektora, obowiązki dyrektora spełniał Józef Koncki. Seredyński starał się usilnie o zaprowadzenie czwartej klasy. Na jego pisma wielokrotne odpowiedziało gubernium dekretem z 27. lutego 1843 r. L. 7196, że się zgadza na otwarcie 4-tej klasy w Jaśle, jeśli magistrat przyjmie na siebie połowę utrzymania tej klasy. Na to króciutka uwaga w protokole czynności „als unausführbar ad actau. W r. 1844 odwiedził szkołę jasielską 27. maja ks. biskup Franciszek Zacharyasiewicz. W szkole tej odbywały się w lutym i lipcu uroczyste popisy, które trwały zwyczajnie przez

r. za-

trzy dni. Według rozporządzenia ministeryalnego z 23. marca 1855 r. zostały wszystkie szkoły główne trzyklasowe przemienione na czteroklasowe. 0 ile z aktów wnioskować można, czteroklasowa szkoła chłopców weszła w życie z rokiem szkolnym 1857/8. W tej czteroklasowej szkole uczyli wpominionym roku: Zacharyasz w pierwszej klasie, Zaczkiewicz w drugiej klasie, dyrektor Koncki w trzeciej klasie, nauczyciel Głowacki w czwartej klasie. Szkoła czteroklasowa żeńska w Jaśle została zorganizowaną jako czteroklasowa etatowa w r. 1873. Pierwszą jej kierowniczką była Emeryka Małachowska. Szkoła ta, orzeczeniem c. k. Rady szkolnej krajowej z dnia 13. stycznia 1891 r. przekształconą została na szkołę wydziałową czteroklasową, połączoną z czteroklasową pospolitą —' a orzeczeniem c. k. Rady szkolnej krajowej z dnia 6. maja 1902 r. została zreorganizowaną na sześcioklasową wydziałową, połączoną z czteroklasową pospolitą. Szkoła czteroklasowa żeńska pospolita została od r. 1905 od szkoły sześcioklasowej wydziałowej odłączona i pozostaje pod osobnem kierownictwem. Przy szkole wydziałowej istnieję kurs dopełniający, przysposobiający uczenice do złożenia egzaminu dojrzałości w seminaryach nauczycielskich. Szkoła czteroklasowa męska została w r. 1893 przekształconą na pięcioklasową, w r. 1901 na sześcioklasową a w r. 1902 na wydziałową sześcioklasową, połączoną z czteroklasową pospolitą.

SZKOŁA PRZEMYSŁOWA UZUPEŁNIAJĄCA W JAŚLE.

Szkoła ta założoną została w r. 1889. W roku szkolnym 1904 zapisało się uczniów 82, w ciągu roku ubyło 12, z końcem roku było 70, a mianowicie: 16 krawców, 16 szewców, 3 stolarzy, 1 stelmach, 2 bednarzy, 1 zegarmistrz, 3 ślusarzy, 2 blacharzy, 4 kowali, 1 nożownik, 1 kotlarz, 3 piekarzy, 3 masarzy, 2 tapicerów, 8 sklepowych, 2 rzeźbiarzy i 2 malarzy. Nauki udzielano na podstawie obowiązującego planu naukowego : w poniedziałki, wtorki, środy i czwartki, od godz. 6. do 8-mej wieczorem i każdej niedzieli od 10-tej do 12-tej przed południem. Uczniowie podzieleni byli na 3 oddziały a mia-

249 —

nowicie : na klaszę przygotowawczą, na klasę pierwszą przemysłową i na klasę drugą przemysłową. Udzielane były następujące przedmioty: religia, język polski, pisanie, rachunki, rysunki, geometrya i nauka o rzutach, rysunki geometryczne rzutowe i odręczne, rysunki zawodowe, stylistyka i wiadomości z ustawy przemysłowej, rachunki przemysłowe, buchalte-rya. Na oddziale przygotow. jest 8 godzin nauki, na 1. i 2. przem. po 10.

ZAKŁADY KREDYTOWE.

Kasa oszczędności miasta Jasła.

Kasa oszczędności miasta Jasła założona została na mocy upoważnienia c. k. Namiestnictwa z dnia 25. września 1868 r. 1. 18484, z ogólną gwarancyą przez gminę miasta Jasła i z funduszem rezerwowym 15. grudnia 1868 roku, przez ówczesnych obywateli. Wydział tej kasy stanowili wtenczas następujący mężowie: Antoni Koralewski, Romuald Palch, Jędrzej Karpiński, Michał Kotliński, Michał Zacharyasz, Jakób Polak, ks. Kasper Gąsiorowski, Jan Schön, Dr Kazimierz S/czaniecki, Ludwik Praschill, Józef Steinhaus, Franciszek Mazurkiewicz, Emanuel Friedmann. Pierwotny statut zatwierdzony został rozporządzeniem Namiestnictwa dnia 7. października 1868 r. do 1. 55827. Podówczas gmina Jasła zobowiązała się do kwoty 12.000 złr. celem zabezpieczenia wszelkich wkładek. Gdy w r. 1881 fundusz rezerwowy, stanowiący własny majątek kasy o-szczędności, wynosił przeszło 10.000 złr., uwolnioną została gmina miasta Jasła uchwałą Wydziału kasy oszczędności, z dnia 12-lutego 1882 r., zatwierdzoną rozporządzeniem c. k. Namiestnictwa z dnia 9. czerwca 1882 r. od poręki szczegółowej t. j. od złożenia kapitału w sumie 12.000 złr. w papierach publicznych nominalnej wartości. Obecnie rządzi się kasa oszczędności statutem, zatwierdzonym przez c. k. Namiestnictwo w imieniu c. k. Ministerstwa spraw wewnętrznych dnia 7. czerwca 1898 r. 1. 51370. Według pierwszego paragrafu tego statutu, celem kasy oszczędności jest, nastręczyć każdemu, a przedewszystkiem mniej

250

o-

na-

zamożnym warstwom społeczeństwa sposobności, do korzystnego ulokowania, a według potrzeby do podniesienia zaoszczędzonego grosza. Zarząd kasy sprawuje Wydział i Dyrekcya. (par. 32). Wydział składa się z 18 osób, a wybiera go reprezentacya miasta Jasła ; atoli obieralność na członka reprezentacyi gminnej nie jest warunkiem obieralności do Wydziału kasy szczędności. Członkowie Wydziału urzędują przez lat 3. Wydział wybiera z pośród siebie na przeciąg 3 lat Dyrekcyę, składającą się z pięciu dyrektorów. Przełożonego Wydziału i tegoż zastępcę wybiera Wydział, a przełożonego Dyreccyi i jego zastępcę Dyrekcya z pośród siebie, na lat 3. Obrót kasy w roku 1869 był następujący: ilość interesentów 89, wkładki w kapitale wynosiły 7.586 złr. 79 ct., w odsetkach 90 złr. 45 ct. razem 7.677 złr. 24 ct.; zwrócenia przedstawiały się następująco: ilość interesentów 32, w kapitale 1814 złr., stan książeczek wkładkowych 88 a stan wkładek z 1869 był 5.863 złr. 24 ct., odsetki od wkładek wypłacone 36 złr. 69 ct. Pożyczek hipotecznych i pożyczek komunalnych nie udzielono całkiem. Zaliczek na zastaw papierów udzielono 3000 złr., spłacono 2652 złr., stan przy końcu roku 1348. Eskont weksli był następujący : eskontowano weksli na 8065, spłacono 4902, stan 3163. Majątek własny mianowicie fundusz rezerwowy główny 80 złr. 90 ct., zysk 89 90, obrót kasowy 28.817 złr. 14 ct. Obrót zaś w r. 1904 był stępujący : ilość interesentów 3279, wkładki w kapitale 1,502.984 K 59 h, w odsetkach dopisanych 118.048 K 63 h, razem 1,621.033 K* 22 h. Zwrócenia przedstawiały się następująco : ilość interesentów 2906, zwrócenia w kapitale 1,498.156 K 37 h, stan książeczek wkładkowych z końcem roku 1904 był 3295 a kapitał na nich ulokowany 3,195.517 K 18 h, odsetki od wkładek wypłacone wynosiły 5.534 K 26 h. Pożyczek hipotecznych udzielono 270.504 K 72 h, spłacono 154 463 K 78 h, stan 1,885.936 K 89 h. Pożyczek komunalnych spłacono 21.363 K 88 h, stan 6 921 K 32 h, eskontowano weksli 2,992.691 K. 17 h, spłacono weksli 2,905.550 K 19 h, stan 756.737. Zaliczki na zastaw papierów spłacono 1830, stan 600; papiery wartościowe obiegowo wynosiły 520.078 K, majątek własny główny (fundusz rezerwowy) 233.443 K 97 h, fundusz rezerwowy na pokrycie możliwych strat 21.707 K 41 h, fundusz emerytuiy urzędników

251

kasy oszczędności 77.183 K 7 h, fundusz stypendyjny kasy oszczędności 8.695 K 97 h, zysk 36.794 K 12 h, obrót kasowy 11,135.183 K 13 h. Kasa oszczędności mieści się we własnym budynku.

TOWARZYSTWO ZALICZKOWE W JAŚLE

Towarzystwo zaliczkowe w Jaśle założone zostało 1. października 1874 r. a powstało dzięki ofiarności obywateli wiejskich, duchowieństwa, mieszkańców miast i włościanów. Do rozwoju tego towarzystwa zaraz z początku, przyczynił się zarząd towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń w Krakowie, wspierając towarzystwo zaliczkowe kredytem znaczniejszej kwoty na lat 3 na mierny procent. Również krakowska kasa oszczędności udzieliła reeskonto wekslom towarzystwa zaliczkowego, przezco ruch kasowy dodatnio się ożywił. Skład rady nadzorczej w czasie 1. października 1864 r. do 31. grudnia 1875 r. stanowili : prezes Stanisław Kotarski, viceprezes Stanisław hr. Romer, sekretarz Bolesław Kamiński, dzierżawca dóbr, zastępca sekretarza Ludwin Dzianott. Członkami rady byli: Aleksander Gorayski, Kazimierz Janicki, Wincenty Petrowicz, członek Rady państwa i właściciel dóbr, Stanisław Przyłęcki, właściciel dóbr, ks. Leon Sroczyński, proboszcz w Sieklówce i c. k. inspektor szkół ludowych. Zastępcami członków rady nadzorczej byli : Dr Jan Biesiadecki, c. k. lekarz powiatowy i właściciel realności w Jaśle, Emanuel Friedmann, kupiec w Jaśle, ks. Franciszek Kopystyń-ski, kanonik i proboszcz we Frysztaku, Jan Klominek, właściciel browaru piwnego w Trzcinicy, Józef Wiktor Nowotny, właściciel dóbr, Jakób Polak, właściciel realności i kupiec w Jaśle. Ruch kasowy przedstawiał się w czasie od 1. października 1874 r. do 31. grudnia 1875 r. następująco : Liczba członków 109, udziały wynosiły 5.761 złr. 25 ct., fundusz rezerwowy 0, wkładki na rachunek bieżący 3.165 złr 49 ct, weksle wynosiły 8300, procenta przenośne 274 złr. 13 ct. czysty zysk 88 złr. 8 ct., czyli stan bierny wynosił 17.588 złr. 95 ct. Stan czynny przedstawiał się następująco: Gotówka 547 złr. 77 ct. pożyczki 16.383 złr. 51 ct., procenta przenośne 64 złr. 4 ct.?

wartość ruchomości 593 złr. 63 cfc., razem 17.588 złr. 95 ct. Kapitał obrotowy wynosił 17.588 złr. 95 ct., ogólny ruch kasowy 140.933 złr. 26 ct. Obrót w długach bankowych: pożyczono 12 300 złr., spłacono 4 000 złr., odsetki dopisane do wkładek wynosiły 155 złr. 49 ct., pożyczki udzielone 37.615 złr., koszta administracyjne 969 złr. 31 ct. Kuch zaś finansowy towarzystwa w r. 1904 przedstawiał się następująco : Liczba członków 1928, udziały 155.803 K 32, fundusz rezerwowy 108.350 K 44 h, wkładki na rachunek bieżący 1,124.506 K 55 h, weksle własne 185.404 K 62 h, procenta przenośne 12.909 K 16 h, czysty zysk 15.227 K 97 h, reszta pozycyi stanu biernego 73.693 K 51 h, razem stan bierny wynosił 1,675 895 K 57 h. Stan czynny przedstawiał się następująco: Gotówka 48.766 K 21 h, pożyczki 1,382.483 K 64 h, procenta przenośne 408 K 20 h, reszta pozycyi stanu czynnego 244.237 K 52 h, razem 1,675.895 K 57 h. Kapitał obrotowy wynosił 1,526.064 K 29 h, ogólny ruch kasowy 17,321.063 K 1 h. Obrót w długach bankowych był: pożyczono 1,342.758 K 35 h, spłacono 1,197.365 K 52 h, odsetki dopisane do wkładek wynosiły 45.622 K 53 h, pożyczki udzielone wynosiły 3,388 585 K 37 h, koszta administracyjne 18.435 K 22 h.

Inne instytucye kredytowe w Jaśle są następujące : a) Filia banku austro-węgierskiego dla podniesienia kredytu, rolnictwa i przemysłu, b) dom bankowy i kantor wymiany Wolfa Brand-stättera, Chrapiński Jan i Spka agencya bankowo-komisowa, Kornfeld D. i Emmer, przedsiębiorstwo komisowe i kantor wymiany. Jest również w Jaśle ajencya krakowskiego towarzystwa wzajemnych ubezpieczeń należąca do sekcyi drugiej.

TOWARZYSTWA ROLNICZE.

Towarzystwo rolnicze okręgowe.

Obywatele z powiatów gorlickiego, jasielskiego i krośnieńskiego w liczbie 38, na Zgromadzeniu odbytem w Jaśle dnia 30. października 1880 r., w celu utworzenia Towarzystwa rolniczego okręgowego z siedzibą w Jaśle, jako filii c. k. Towa-

253

rzystwa gospodarczo-rolniczego krakowskiego, uchwalili dla tego towarzystwa statut. C. k. Namiestnictwo reskryptem 24. lutego 1881 r. do 1. 9229 oznajmiło, że przeciw rzeczonemu statutowi nic niema do zarzucenia. Na tej podstawie powstało to Towarzystwo. Celem jego było rozpowszechnianie wiadomości o postępie rolnictwa, nabytych drogą nauki i doświadczenia, udzielanie sobie wzajemnie uwag i doświadczeń, urządzanie w powiatach wystaw płodów i narzędzi rolniczych, jednem słowem, ułatwienie postępu w gospodarstwie. Towarzystwem kieruje Wydział składający się : z prezesa, z viceprezesa, czterech członków Wydziału i dwóch zastępców wydziałowych, Towarzystwo rozciąga swą działalność na powiaty Gorlice, Jasło, Krosno i Strzyżów. Towarzystwo to nie rozwijało się dosyć pomyślnie przez pierwszych 10 lat, a to z powodu małej ilości członków i z braku zainteresowania się nim. Przeprowadziło ono jednakże kilka doniosłych spraw, i tak: 26. sierpnia 1882 r. polecono prezesowi obstawać w sejmie za przeprowadzeniem kolei z Zagórza do Stróż, 16. września 1885 r. uchwala Walne Zebranie starać się o biuro melioracyjne w Jaśle, 29. stycznia 1887 r. na wniosek hr. Franciszka Mycielskiego postarania się u rządu o utworzenie kilku katedr dla rolnictwa przy Uniw. Jagieł, co obecnie jest dziełem dokonanem. 16. kwietnia 1889 r. odbywa Wydział wraz z prezesami Bad powiatowych Krosno i Jasło naradę, celem omówienia sprawy założenia szkoły rolniczej w powiecie jasielskiem, lub krośnieńskim. Towarzystwo rolnicze zaczęło się pomyślnie rozwijać, kiedy wstąpił do niego w r. 1892 jako viceprezes Stanisław Ostaszewski. W r. 1894 po ustąpieniu z prezesury hr. Mycielskiego, obranego prezesem c. k. Towarzystwa rolniczego krakowskiego, obrany został p. Ostaszewski 19. października prezesem, a jego zastępcą pan Kazimierz Piliński. Ważniejsze sprawy w tym czasie były następujące: W r. 1895 przybywają po raz pierwszy włościanie jako goście. W r. 1902—21. czerwca wniosek założenia szkółki drzew owocowych. W r. 1894 początek zakupna otrąb z magazynów wojskowych. W r. 1895 sprawa stałego wydawania Okólników jako własnego organu i utworzenie własnego biura. W r. 1899 sprawa zmiany ustawy wodnej i drogowej. W roku 1903 uchwalono wydawać Okólnik jako miesięcznik. W ro*

— 254

- ku 1905 uskuteczniono sprawę założenia szkółki drzew owocowych. Obecnie liczy Towarzystwo 230 członków. W roku 1906 miało Towarzystwo 13 stacyi buhaji subwencyonowanych, 24 chlewni zarodowych rasy Yorkshire. 2 stacye knurów subwencyjnych, 3 małe obory zarodowe ¹/₂ krwi Simmenthal.

razem

Zamknięcie rachunków za rok 1906 przedstawia się następująco : Stan czynny funduszu : własnego 3.340 K 69 h, administracyjnego 1.285 K 50 h, hodowlanego 7.431 K 32 h, drobnego inwentarza 3.135 K 35 h, sadownictwa 14.477 K 98 h, gnojowni 160 K, działu handlowego 4.247 K 43 h,

34.078 K 27 h. Stan bierny funduszu: sadownictwa 14.000 K, gnojowni 160 K, działu handlowego 2.953 K 15 h, saldo 16.965 K 12 h, razem 34.078 K 27 h. Prezesami i viceprezesami Towa-warzystwa byli: W r. 1880 Stanisław Starowiejski prezesem, August Gorayski viceprezesem. W r. 1881 hr. Franciszek My-cielski prezesem, 17. stycznia 1883 hr. Fr. Mycielski prezesem, powtórnie August Gorayski viceprezesem, 9. lipca 1883 Stanisław Kotarski prezesem, 28. lutego 1885 hr. Franciszek Mycielski prezesem, 11. lutego 1886 hr. Adam Skrzyński prezesem, Ludwin Dzianott viceprezesem, 24. marca 1892 Ludwin Dzianott prezesem, Stanisław Ostaszewski viceprezesem, 29. marca 1894 prezesem, hr. Franciszek Mycielski, ustąpił 19. października 1894 i obrano prezesem p. Stanisława Ostaszewskiego, a viceprezesem Kazimierza Pilińskiego i ci sami ponownie obrani zostali 16. maja 1906 r.

ZARZĄD POWIATOWY KÓŁEK ROLNICZYCH.

Obok Towarzystwa rolniczego pracuje bardzo skutecznie nad podniesieniem rolnictwa, szczególniej między włościanami, Towarzystwo kółek rolniczych pod zarządem powiatowym. Zarząd powiatowy zwołuje kilkakrotnie do roku delegatów poszczególnych kółek rolniczych. Według sprawozdania za rok 1903 było w powiecie kółek rolniczych 36. Przychody wynosiły w tym roku 7.933 K 61 h, rozchody 762 K 79 h, pozostało na rok 1904—330 K 82 h. Zarząd powiatowy odbył 8 po-

siedzeń, odbyły się też 4 Zgromadzenia powiatowe i 6 zjazdów powiatowych. Na zebraniach tych, zazwyczaj bardzo licznych, wygłoszono popularne wykłady, dotyczące rolnictwa, zawiązywania straży pożarnych, melioracyi gruntów i sadownictwa. Koło rozwoju kółek rolniczych w powiecie, zasłużył sie bardzo św. p. Władysław Rygier, kilkoletni prezes, który swą pracą dokazał tego, że liczba kółek się pomnożyła.

ZAKŁADY SANITARNE I HUMANITARNE.

Szpital powszechny w Jaśle.

Szpital powszechny w Jaśle powstał w roku 1832—1842 z dobrowolnych składek i jest urządzony na 100 łóżek. Do obsługi chorych jest 5 sióstr miłosierdzia, 2 posługaczy i 2 po-sługaczki. Służbę lekarską pełnią dwaj lekarze : prymaryusz i sekundaryusz ; jest również stały sekretarz, prowadzący zapiski i korespondencye. W ciągu roku 1902 przyjęto do szpitala przeszło 1000 chorych, z których każdy przeciętnie pozostawał w szpitalu około 20 dni. Według sprawozdania z roku 1897 przyjęto w ciągu roku chorych 1051, z tych zmarło 75, dni leczenie było 27378, średni czas leczenia 258 dni, wydatki na leczenie wynosiły 12574 zł.¹). Majątek zakładowy składa się z domu murowanego, jednopiętrowego w wartości 40.000 K. Dochód w roku 1905 wynosił 29.280 K 89 h. Brak przy szpitalu osobnego oddziału dla chorób zakaźnych.

DOM UBOGICH.

W Jaśle jest szpital ubogich; istnieją również fundusze dla ubogich, z których miejscowi ubodzy otrzymują wsparcia. Istnieje również fundacya ks. Dra Jana Mazurkiewicza 2.000 K ; procenta od tej kwoty są corocznie rozdawane między ubogich, podupadłych rzemieślników lub wdowy po nich. Wstydzącymi się żebrać zajmuje się Towarzystwo św. Wincentego à Paulo.

ł) Podręcznik statystyki dla Galicyi T, VI. cz. 1. str, 51,

256 —

Ubogą młodzieżą gimnazjalną zajmuje się Towarzystwo opieki nad młodzieżą gimnazyalną w Jaśle, które w roku szkolnym 1905/6 dawało za pośrednictwem dyrekcyi wsparcie ubogim uczniom, odzież, leki, zapomogi na utrzymanie. Dochody tego Towarzystwa wynosiły w roku szkolnym 1905/6 967 K 89 h, wydatki 892 K 6 h. Fundusze na budowę bursy gimnazyalnej wzrosły do 16.156 K.

Istnieje również fundusz w kwocie 10.957 K 71 h na budowę ochronki w Jaśle, imienia Cesarza Franciszka Józefa I. na pamiątkę 40. jubileuszu jego rządów, zebrany przez urządzanie loteryi, koncertów i t. d. głównie za staraniem starostów Posła księcia Sapiechy i hr. Władysława Michałowskiego ¹).

Fundusz inwalidów utworzony przez Jana Hajderera, c. k. radcę Namiestnictwa, na mocy upoważnienia c. k. Namiestnictwa z dnia 16. marca 1861 r. 1.4055. Celem tego funduszu jest, rozdzielanie przypadających odsetek od zakładowego majątku w kwocie 2.600 K między tych żołnierzy byłego obwodu jasielskiego, którzy w czasie kampanii węgierskiej w r. 1849 zostali inwalidami. Dochód w r. 1905 był 109 K 20 h. Ostatnim razem otrzymywał wsparcie jeden inwalida.

Jako towarzystwa, mające na celu kształcenie się, rozrywki i zebrania towarzyskie, istnieją w Jaśle: Kasyno, Klub, Sokół, mający swój własny budynek z wielką gimnastyczną salą, Zgoda, stowarzyszenie dla rękodzielników, Koło naukowe profesorów gimnazyalnych, Towarzystwo szkoły ludowej. Towarzystwem, mającem na celu utrzymywanie i*w sobie i w innych życia religijnego, niesienia czynnej pomocy bliźnim na polu narodo-wo-społecznem, jest założony w grudniu 1906 r. związek kato-licko-społeczny. Rozbudzenie życia religijnego i w sobie i w innych ma na celu Sodalicya Maryańska Pań, założona 28. stycznia 1906 r. pod wezwaniem Niepok. Poczęcia N. M. P. i pod patronatem św. Stanisława Kostki. Moderatorem jest ks. Fa-lęcki, prezydentką p. Anna Baranowska. Sodalinya liczy 26 członków i 6 aspirantek.

OSOBLIWOŚCI MIASTA JASŁA.

Kościoły i gmachy.

Chociaż miasto Jasło należy do miast bardzo dawnych, to jednak, z wyjątkiem kościoła parafialnego, nie pozostał w niem żaden budynek, żaden zabytek dawnych czasów. Stało się to wskutek częstych pożarów, jakie nawiedzały Jasło. Kościół jasielski wybudowany został w r. 1479, jak tego dowodzi napis, znajdujący się na tarczy sklepienia, nad wielkim ołtarzem. Wybudowali go według świadectwa Długosza, dwaj bracia, Stanisław Cielątko, doktor dekretatów, scholastyk sandomirski i brat jego Mikołaj, proboszcz kościoła w Jaśle. Ponieważ na sklepieniu tego kościoła znajdują się herby Półkozic, Gryf, Topór, Trąby, Jastrzębiec, Odrowąż, Pilawa, Strzemię, Śreniawa i Orzeł królewski Piastów, więc być może, że i te rodziny i król przyczynili się do budowy kościoła. Według inwentarza z roku 1792, do kościoła były dobudowane dwie kaplice, mianowicie św. Anny i N. M. P. Ołtarze były w tym roku następujące: Ołtarz wielki, niebiesko pomalowany i złotem lazurowany, bez zasłony, z P. Jezusem na krzyżu. Po prawej ręce ołtarz św. Trójcy, niebiesko i biało pomalowany, srebrzysto lazurowany, bez zasłony. Drugi ołtarz po prawej ręce z obrazem św. Jana Kantego. Po lewej ręce: Ołtarz M B., drugi ołtarz NPM., a trzeci św. Jana Nepomucena, który wystawił w r. 1740 Karol Hetzer, a to za staraniem się i kosztami ks. proboszcza Właszkiewicza.

Kościół jasielski, pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P., jest to kościół jednonawowy, zbudowany z kamienia, którego pre-sbiteryum jest zasklepione sklepieniem gotyckiem, o pięknych żebrach. Na żebrach tych znajdują się herby. Nad ołtarzem w zworniku jest imię Jezus (J. H. C.). Na jednem żebrze herb Ciołek, na drugim data budowy kościoła 1479 r. Na następnych dwóch żebrach Półkozic, Topór a w zworniku tarcza familijna: Półkozic, Gryf, Topór, Trąby. Na drugiem wiązaniu herby Jastrzębiec, Jelita, Odrowąż, Odrowąż, Odrowąż. Na trzeciem wiązaniu Pilawa, Strzemię, Orzeł królewski Piastów, Śreniawa,

— 258

Odyniec. Otóż herby te stąd są tu umieszczone : Ciołek, to herb wójtów jasielskich i fundatorów kościoła Cielątków. Odrowąż, to herb właścicieli wójtowstwa jasielskiego Odrowążów z Kru-źlowy. Jastrzębiec, to herb Pakoszów, właścicieli sołtystwa w Bryłach a później właścicieli Wałówie, Gryf, to herb Turskiego, właściciela Niegłowic (Długosz Liber. ben. II. 33). Pół-koza, to herb Wawrzyńca Krosza, właściciela Ulaszowic (Długosz Libr. ben. II. 303). Jelita był herbem również drugiej części Odrowążów. Sreniawa, to herb albo Stadnickich ze Żmi-groda, albo Anny Pukarzewskiej, żony Prokopa Pieniążka, właściciela wójtowstwa w Jaśle. (Niesiecki Herbarz T. VII. str. 290). Pilawa, to herb zapewne Kamienieckich, właścicieli niedalekiego Odrzykonia, a Odyniec¹), to herb Litwinki, nieznajomego nazwiska, która wyszła za Śreniawitę.

Kościół jest długi 33 mt. 55 cent., presbiteryum samo długie 14 60 mt., szerokie 8 mt; nawa od wejścia do presbiteryum 18’95 mt., szeroka 13 mt. ; powierzchnia kościoła wynosi 375-50 m. Presbiteryum zamknięte połową sześcioboku, z góry ma piękne sklepienia z żebrami i rozetami w kluczach i oporach. Do ściany prawej dobudowano schodki kamienne kręcone, jako basztę na zewnątrz. Nawa główna ma sklepienie beczkowate. Okna presbiteryum i naw bocznych są podłużne, w presbiteryum, ostrym łukiem zamknięte, w nawie prostokątne. Na północnej stronie presbiteryum jest pomieszczona zakrystya, bez-stylowa, zasklepiona, nowszego pochodzenia. Wejście do kościoła jest zamknięte w górze kilkoma półłukami, które opierają się na cienkich słupkach ; na zewnątrz na wszystkich narożnikach znajdują się szkarpy. Na murze ściany szczytowej, są ślady innego pochylenia dachu, a więę i- innej, niż dzisiaj, wysokości ściany szczytowej.

W r. 1871 zamierzano kościół ten, bardzo szczupły dla licznej parafii powiększyć, przez przybudowanie naw bocznych; założono jednak tylko fundamenta i na tern poprzestano. Natomiast w r. 1883 zrestaurowano kościół, dano nowe wiązania dachu, pokryto cały kościół blachą cynkowaną, wymurowano

*) Tak mię informował jeden z heraldyków krakowskich, którego »dania zasiągałem.

między presbiteryum a nawą nowy mur ogniotrwały, odnowiono faoyatę frontową, na około kościoła dano cokle, zasklepiono babiniec i skarbiec.

W kościele znajdują się następujące ołtarze: Wielki ołtarz. Jest w nim rzeźba Pana Jezusa na krzyżu, nad taber-naculum umieszczony jest obraz Matki Boskiej Bolesnej, do której lud ma wielkie nabożeństwo. Obok figury Pana Jezusa na krzyżu, znajdują się w skrzydłach ołtarza : figury Matki Boskiej i św. Jana. Obraz Matki Boskiej Bolesnej służy jako zasłona; pod nim jest drugi obraz Matki Boskiej. W nawie znajdują się po stronie ewangelii następujące ołtarze : pierwszy Zwiastowania N. M. P., w skrzydłach figury św. Piotra i Pawła. Drugi ołtarz św. Jana Kantego, po bokach figury św. Jana Ewangelisty i św. Józefa. Trzeci św. Józefa ; nieco niżej obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Pod chórem ołtarzyk po stronie epistoły ze statuą Matki Boskiej Tarnowieckiej. Po stronie epistoły jest ołtarz św. Trójcy, w stylu barokowym. W kościele znajduje się chrzelnica, której muszla jest marmurowa a trzon i podstawa kamienne. Organ nowszej konstrukcyi o 14-stu głosach, zrobiony w r. 1841 przez Baranowskiego, zrestaurowany później kilkakrotnie. W kościele znajdują się dwa napisy pamiątkowe : jeden z przeszłego wieku, poświęcony pamięci Age-nora Gołuchowskiego, a drugi z 17 wieku. Napisy na tych tablicach są następujące :

Dla uczczenia pamięci Prawdziwych zasług Około utworzenia gimnazyum w Jaśle,

Jakie położył (herb Leliwa.)

Agenor, hrabia Gołuchowski

J. C. i Kr. Ap. Mości Rzeczywisty Radca tajny i Podkomorzy

Minister Stanu

Po trzykroć Namiestnik Galicyi Kawaler Najwyższych Orderów Właściciel Dóbr Ziemskich Dziedziczny członek Izby Panów,

Poseł do sejmu krajowego,

Członek i opiekun wielu w kraju Towarzystw

260 —

Honorowy Obywatel miasta Jasła,

Prawy Syn kościoła i Ojczyzny A zawsze gorliwy obywatel o dobro kraju Rada powiatowa jasielska Uchwałą z dn. 27. listopada 1875 roku Tę pamiątkową tablicę Ze składek powiatowych Położyć postanowiła i położyła.

Druga tablica zawiera następujący napis:

Tu leży zacnie urodzona famyly starożitny Pani Kata-rzina Jordanówna z Zakliczyna herbu trzy trąby, małżonka niegdi zacnie urodzonego Pana Jana Skrzyszowskiego herbu i domu Swoboda, która przeziwszy w bojaźni Boży s pochwałą luczką lathi 77 wiek życia swego skoncziła dnia 16. marca Roku 1644. Żałosny sinowie Wawrziniec Spytek i Jan Skrzyszow-szczy ten znak ostatny Ysługy y powinnośczy synosky rodziczelce i dobrodzieicze swoiey oddają — (herb Trzy Trąby i Swoboda).

Ponieważ kościół obecny jest zbyt szczupły, więc obecnie architekt Pr. Mączyński z Krakowa projektuje przedłużenie kościoła dzisiejszego w kierunku frontu głównego ol4'50m,b. a o powierzchni w świetle używalnej 188 50 m,². Całą nawę nowowybudowaną i starą dzieli słupami na 3 nawy i według tego zasklepia. Zakrystyę uzupełnia skarbcem w piąterku. Kruchtę niewielką zbudować zamierza nową. Dzwony zawiesić chce w dzwonicy nowej, niewielkiej, lecz odpowiednio zakończonej hełmem, tak aby dom Boży widzialnym był przez wieżę dzwonicy.

Obok kościoła znajduje się dzwonica, jako składowa część muru okalającego cały kościół, a w niej w 3 otworach umieszczone są trzy dzwony, na których są następujące napisy: Na dzwonie największym jest napis następujący :

Jezus <$> Maria <$> A <$> D <$> 1613 <$> Lauda <$> Cymbałom <$> Bene <$> Tonans Dominum.

(Wszystko drukowane wielkimi literami).

Z wierzchu na dzwonie z jednej strony wizerunek P. J.

na krzyżu,

Na dzwonie średnim: LAUDATE DOMINUM $ IN f

Na dzwonie małym :

TYMPANIS PSALM # CL § # §

FUSUM § CAMPANUM PER # PAULUM # PONIKLO § 1823 §

Z wierzchu na płaszczu dzwonu z jednej strony wizerunek P. J. na krzyżu.

LAUDATE DOMINUM IN <$> TIMPAN1S <$> A <§> Z A <$> D $> 1839

CJ góry niżej napisu girlanda. Z wierzchu na dzwonie z jednej strony: Matka Boża z Dzieciątkiem Jezus.

KAPLICA CMENTARNA.

Kaplicę tę zaczęto budować w r. 1859 ze składek parafian. 5. lipca 1859 r. położył ks. proboszcz jasielski, Kasper Gąsio-rowski i poświęcił kamień węgielny. Budowy dokonano w roku 1872 a 21. września tegoż roku pobłogosławił jąks. Antoni Dutkiewicz, dziekan jasielski, a proboszcz jedlicki. Kaplicę tę, za staraniem ks. Leona Sroczyńskiego odrestaurowano, mury popękane zaklinowano, na nowo otynkowano i nowym dachem gontowym pokryto. Kaplica jest pod tytułem P. Jezusa na krzyżu.

KOŚCIÓŁ OO. FRANCISZKANÓW.

Ks. Dr Jan Mazurkiewicz, o którym będzie mowa niżej, zmarły 21. kwietnia 1895 r., rodak jasielski, zapisał sumę 15.000 złr. w tym celu, ażeby procenta od tej sumy służyły na utrzymanie dla dwóch Ojców Franciszkanów. W r. 1899 założyli OO. Franciszkanie, za zgodą biskupa przemyskiego, Łukasza Soleckiego, rezydencyę w Jaśle, odprawiając nabożeństwa w kaplicy gimnazyalnej. W r. 1903 poświęcił, w czasie wizyty kanonicznej, 17. maja ksiądz biskup Józef Sebastyan Pelczar kamień węgielny pod mającą się budować świątynię. Budowę jej ukończono w r. 1904, 8. grudnia tegoż roku, została pobłogosławiona przez O. Franciszka Alfonsa Ptaszka, kustosza kustodyi prze-

myskiej i odtąd odprawia się w niej nabożeństwo. Kościół 00. Franciszkanów jest trójnawowy, z wieżą frontową o budowie naw bocznych halowej. Tak presbiteryum, jak i nawa główna i nawy boczne są zasklepione sklepieniami krzyżowemi. Miara od wejścia do tylnej, półkolistej części kapłańskiej wynosi: 40 m., szerokość nawy głównej wraz z szerokościami naw bocznych wynosi 15 m., grubość filarów, dzielących nawy boczne od środkowej P54 m. jest ich 4. Okna, tak w presbiterym w liczbie 4, jak i w nawach bocznych w liczbie 7, są gotyckie ostrymi półłukami zamknięte. Po obydwóch stronach presbiteryum są pomieszczone zakrystye o rozmiarach 7'60XS‘45. Na wszystkich narożnikach znajdują się skarpy.'Jest ich wogóle 14 a mianowicie 6 koło presbiteryum, 6 około nawy ze strony zachodniej, a 4 koło nawy ze strony wschodniej. Nad wejściem do kościoła sąinsignia: Ręka P. Jezusa i św. Franciszka. Ołtarz wielki, w stylu gotyckim, z pracowni Sulikowskiego we Lwowie, ma w niszy figurę św. Antoniego drewnianą, dłuta artysty rzeźbiarza Antoniego Popiela. W niszach bocznych ołtarza wielkiego są figury św. Alfonsa biskupa i św. Franciszka Sa-lezego, patronów fundatora ołtarza ks. Alfonsa Franciszka Ptaszka. Wysokość wieży do krzyża wynosi 40 metr., wysokość głównej nawy 14 metr., bocznych naw 13 metr., wysokość presbiteryum 12 metr. W presbiteryum znajdują się stale w stylu gotyckim, ofiarowane jedne przez Tad. Sroczyńskiego, a drugie kosztem 00. Franciszkanów sprawione.

KAPLICA OIMNAZYALNA.

Przy budynku gimnazyalnym znajduje się kaplica, wystawiona ze składek obywateli jasielskich i sąsiednich mieszkańców. Zbieraniem składek zajmowała się przedewszystkiem P. Sien-kiewiczowa, żona byłego dyrektora gimnazyum jasielskiego. Kaplica została pobłogosławiona pod tytułem św. Stanisława biskupa i męczennika w r. 1893 i jest przeznaczona do odprawiania nabożeństw dla młodzieży gimnazyalnej. Jest ona 35 metr. długa, 14 metr. szeroka z galeryami opierającemi się na 8 filarach w stylu romańskim, z półkolistą absydą z 3 okienkami okrągłemi w presbiteryum. Jest zbudowana cała z cegły.

KLASZTOR I KOŚCIÓŁ PP. WIZYTEK¹)-

Ponad dworcem kolejowym wznosi się okazały klasztor, a przy nim kościółek PP. Wizytek. Są to podwójne wygnanki ; raz w r. 1865 z Wilna, skąd zostały wydalone przemocą Mura wiewa Wieszatela, a drugi raz z Wersalu, gdzie przez lat przeszło 30 przebywały i skąd ustąpiły, ulegając przemocy drakońskich praw, ukutych przez wolnomularzy. Wypędzone z Francy i, zamieszkały prawie przez 3 lata w Cieklinie, poczem od roku 1903 w Jaśle, gdzie zajmują się wychowaniem dziewcząt i życiem kontemplacyjnem.

Kościół i klasztor zbudowane są na wzgórzu, nazwanem przez zakonnice „górą Nawiedzenia“. Zbudowane, stosownie do potrzeb i zwyczaju klasztorów SS. Wizytek, w stylu romańsko-gotyckim, według planów architektury p. Stanisława Majerskiego z Przemyśla. Główny front jest od strony północnej ku Jasłu, drugi od strony zachodniej ku Niegłowicom. W tern skrzydle zachodniem znajduje się kościółek, o 3 nawach, długi 17 metr., szeroki 12 metr. Na ścianie południowej kościółka znajduje się ołtarz. Obok ołtarza znajdują się drzwi, prowadzące do zakrystyi, służącej również za konfesyonał. Z zakry-styi prowadzą drzwi do wieżyczki, w której znajdują się schody, prowadzące do drugiego konfesyonału. W presbiteryum, w ścianie wschodniej, znajduje się krata, a za nią chór czyli kaplica zakonnic. Klasztor zbudowany jest w formie czworoboku, którego jeden bok ma długości 55 metr., drugi 59 metr., z dziedzińcem wewnętrznym o powierzchni 400 m². Do jednego z boków od strony zachodniej przylega kościół, od strony ogrodu dwa równoległe skrzydła przeznaczone bądź to dla użytku zakonnic, bądź to dla użytku wychowanek klasztornych. Ogród klasztorny obejmujący około 6 morgów, otoczony jest wysokim, klauzurowym murem. Na końcu ogrodu, od strony południowej, znajduje się kaplica cmentarna, przerobiona z dawnej prochowni.

Kościółek PP. Wizytek, pobłogosławiony przez ks. biskupa Józefa Pelczara, w dniu 13. października 1904 r., jest

9 Porów. Ks. Władysław Sarna Wizytki Wilneńskie w Jaśle.

pod wezwaniem Najśw. Serca Pana Jezusa i Nawiedzenia Naj. Maryi Panny. W kościółku znajduje się ołtarz dębowy, w stylu gotyckim, pochodzący z pracowni p. Ferdynada Majerskiego, a fundacyi śp. Franciszka Ksawerego Jelskiego, brata jednej z Sióstr zakonnych; ma obraz pędzla artysty Popiela, przedstawiający Nawiedzenie Elżbiety przez Najśw. Maryę Pannę. W kościele obok ołtarza, znajdują się dwa obrazy przedstawiające św. Franciszka Salezego i św. Joannę Franciszkę de Chantal, pędzla Szymona Czechowicza, pochodzące z klasztoru wileńskiego PP. Wizytek. Jest też kilka ornatów, pochodzących z Wilna i kilka relikwiarzy. Z dawnych bogatych bibliotek wilneńskiej i wersalskiej pozostały zaledwie szczątki. Biblioteka PP. Wizytek wynosi około 600 dzieł i to połowa fran-cuzkich, połowa polskich, treści przeważnie ascetycznej.

INNE GMACHY.

Do większjmh gmachów należą: gmach starostwa, wybudowany w pierwszym dziesiątku XIX. w., gmach sądu obwodowego, gimnazyum, budynek rady powiatowej, synagoga żydowska, wybudowaua w r. 1905 i gmach kasy oszczędności. Jako pozostałość z dawnych czasów, to rynek Jasła, obszerny i czysto utrzymywany. Na rynku tym znajduje się statua św. Jana, postawiona w r. 1770.— 16. maja 1870 r. obchodzono stuletnią rocznicę wystawienia tej figury. W domu magistrackim stoi we framudze figura św. Floryana, którą w r. 1869 przeniesiono z domu katolickiego, zakupionego przez żydów. Jako osobliwość miasta Jasła, zasługuje na wspomnienie ogród miejski, założony staraniem Zwierzchności gminnej w Jaśle. Koło założenia tego ogrodu zasłużył się bardzo były dyrektor szkoły wydziałowej żeńskiej, p. Teodor Bernadzikiewicz. W ogrodzie tym znajduje się kamienny posąg Tadeusza Kościuszki. Jako o zabytkach dawnych czasów, wspomnieć należy o dwu nazwach, o Gródku i o Kocim zamku. Pola, zwane Gródkiem, leżą niedaleko drogi kolejowej, prowadzącej do Rzeszowa. Nazwa pozwala przypuszczać, że w najdawniejszych czasach znajdował się tutaj gród czyli zameczek, t. j. warowna twierdza. O grodach powiada Dr Kutrzeba: Grody, jako twierdze, istniały i dawniej, nawet za czasów organizacyi rodowej, kiedy stanowiły punkt oparcia dla rodu, w razie napadu wroga. Ale dopiero po nastaniu władzy książęcej, pokrywa się siecią, grodów cały kraj, a organizacya ta staje się podstawą zarządu państwa. Są one bardzo liczne po granicach, n. p na Ślązku i na Mazowszu, jest ich jednak dośó i w środku kraju. Zadanie ich i cele są dwojakie. Prze-dewszystkiem są to twierdze. Ich posiadanie rozstrzyga o władaniu krajem. Stąd znaczniejsza ich ilość na granicach. Jak długo istniała drużyna, rozsadzona była ona po grodach. A i później, grody mają stałą, choć mniejszą załogę. Obok tego jednak grody stanowią podstawę zarządu dobrami księcia, a więc spełniają ważne funkcye gospodarcze. Dlatego są one i w środku kraju wcale liczne. Majątek króla w ziemi jest olbrzymi; to przecież główne i właściwie wówczas jego jedyne źródło dochodów. Majątek ten jest zorganizowany na podstawie ustroju grodowego. Do każdego grodu należy część wsi książęcych. Otóż być może, że w najdawniejszych czasach i w tern miejscu znajdował się taki gród. Jednakże dowodów w dokumentach nie znalazłem żadnych, oprócz zawsze przechowującej się w dawnych dokumentach nazwy tych pól Gródek.

Koci zamek. Znajdował się, gdzie jest obecnie nowo wybudowana synagoga żydowska dom, który zwano z dawien dawna kocim zamkiem. Według mego zdania jest to zepsuta nazwa i powinna brzmieć „kotczy zamek“. Twierdzenie moje opieram na zdaniu Morawskiego¹). Kotcz czyli kotczy w dawnej mowie oznaczało wóz od koczenia czyli po dzisiejszemu od toczenia się. Kotczy zamek znaczyło to samo, co niemieckie Wagenburg t. j. obóz utwierdzony koczami t. j. wozami wojennymi. Husyci czescy górę Tabor zamieniwszy w kotczy zamek, utwierdzenie takie pizezwali taborem, które miano przeszło do Polski, a więc Tabor znaczy tyle co kotczy zamek. —-Kotcze zamki leżą wszystkie nie na szczytach gór, jak grody, gródki, lecz zawsze na przełęku góry, wysokości takiej, ażeby wozem można dojechać. Zajmują przestrzeń niewielką, zwykle mniej morga, i zwykle w podkowę musiały być okoczone¹

266

z otworem ku górze, aby się w dół bronić można, a w razie potrzeby chronić na górę z końmi, tylko wozy porzuciwszy. Sadzę więc, że w XV. wieku istniał w Jaśle taki kotczy zamek, z którego obecnie pozostała tylko nazwa.

ZNAKOMITSI JAŚLAN1E.

BARTŁOMIEJ Z JASŁA¹).

Samo nazwisko mówi, że to syn mieszczański, pochodzący z Jasła. Skąpe o nim mamy wiadomości najprawdopodobniej dlatego, że mu nieba lat niewiele pozwoliły żyć i działać w Uniwersytecie, o którego rozwój pomyślny oraz ze swymi z Pragi mistrzami Isnerem i Szczekną usilnie zabiegał. Do Pragi przybył zapewne około roku 1380, jeśli w dwa lata potem mógł zasiąść do pierwszego egzaminu, przed Bożem Narodzeniem 1382 r. ; bakałarstwo rozpoczął ostatniego maja następnego roku. Na wydziale filozoficznym kolegował zrazu z Peyserem, później z Krzysowiczem, wykładając razem z nim artes jeszcze w połowie 1399 r. Podobnie jak Peyser, kształcił się zarówno w prawie jak w piśmie i w kanonach, którym się oddawał około r. 1385 i ich studyum wszczepiał później w swych uczniów krakowskich; nie osiągnął przecież żadnego stopnia; natomiast w teologii został bakałarzem najprawdopodobniej w Pradze, skąd do Krakowa przybył, jak się zdaje ze Szczekną i Isnerem.

Profesurę jego krakowską w wydziale teologicznym ze stopniem akademickim „bakałarza“ stwierdzają : 1° bezpośrednio następujący po obu tych pierwszych naszych profesorach teologii zapis jego imienia i charakter jego nauczycielstwa w Album Studiosorum jako mistrza artium i bakałarza teologii; 2° dyplomat oficyała krakowskiego, doktora dekretów Mikołaja z Gorzkowa z 8. października 1402 r., w którym nasz mistrz występuje w roli świadka jako bakałarza „Sacrae Paginae“, wreszcie 3° rękopisy dzisiaj Jagiellońskie wtedy Szczekny i Łukasza z Wielkiego Kośmina. W nich się to wszystko mieści,

J) Na podstawie pracy ks. profes. Dr Jana Fijałka.

co wiemy o sprawach krakowskich mistrza Bartłomieja. A więc, jak głosi własnoręczna jego notatka na oprawie pierwszego kodeksu, gdy się Szczekną wybierał do Pragi około Zielonych Świątek 1404 r.

mistrz złożył w książnicy profesorskiej

nasz

zamiast wspomnianego rękopisu Szczekny z komentarzem pierwszej księgi Lombarda, swój własny kanoniczny, zawierający Klementyny z glossą i objaśnieniem reguł prawnych, oraz traktat spowiedniczy. Wśród uczniów zażywał wielkiej czci i powagi. Najwybitniejszym z nich był Mikołaj Łukasz Jarosławczyk, piszący się z Wielkiego Koźmina, znany autor dość rozpowszechnionej postylli kazań, jak jego nauczyciel, także teolog prawnik, uczeń i mistrz artium krakowski z 1403/4 r. I on to nam w swoich rękopisach przechował dwa jego traktaciki teologiczne : „Ad célébrantes missam“ i „De ignorantia“. W nagłówku przy pierwszym, znajdujemy pochwałę autora ze strony Łukasza z Koźmina jako był „reverentia ac magno honore di-guus mgr. Bartholomeus, qui non solum indutus artibus libe-ralibus fuerat, sedet iam quamuis non lieenciatus in iure, alios in sciencia iuris ex cellebat doctores“. I na tern koniec. W braku pozytywnych wiadomości hipoteza. W studyach praskich mistrza Bartłomieja z Jasła można dostrzedz dłuższą przerwę około lat dziesięciu trwającą. Tameczna księga dziekańska, wyszczególniająca wykłady wszystkich mistrzów artium, nie wymienia Bartłomieja z Jasła od czasu jego promocyi aż po r 1399.— Natomiast spotykamy się w Polsce z mistrzem Bartłomiejem na stanowisku rektora szkoły kollegiackiej w Samborze 1394 r. Zapewne mógł być tym mistrzem zgoła inny Bartłomiej, nie nasz Jasielczyk, ale n. p. ów tajemniczy scholar prawa praski „Bartholomeus de Badzisky“. Można także przypuszczać, że mistrzostwo rektora szkoły sandomirskiej nie oznacza tytułu akademickiego, lecz po prostu urząd nauczycielski. Jeśli uznamy w mistrzu rektorze szkoły w Sandomirzu z roku 1394. Bartłomieja z Jasła, to tern samem przez wskazany co dopiero jego kontakt z dworem królewskim, nabierze pełnej treści ogólnikowe o nim wspomnienie, iż był dobroczyńcą uniwersytetu, do którego zaraz w pierwszym roku jego istnienia z dawnych uczniów mistrza Bartłomieja z Sandomierza, prócz Łukasza, przybiegło samych Sandomierzan czterech. Jeżeli sam pierwszy

268 —

rektor Jagielloński, mistrz Stanisław ze Skarbimirza, wśród scholarów, przeważnie stanu mieszczańskiego, znalazł pięciu swoich rodaków, to i nasz Bartłomiej mógł wskazać, między nimi kilku Jasielczyków a mianowicie: w r. 1400 był jeden scholar jasielski Michał Wawrzeńcowy; zanim przybył zaraz Jakób Swiętosławicz z Jasła, który doszedł do profesury na wydziale filozoficznym; bakałarz w lecie 1405, mistrzem z Janem z Radochoniec ; w samem początku 1409 r. został dziekanem artium, w zimowym semestrze 1415/6 i znowu pociągnął za sobą jednego z Jasielczyków Michała, syna Mikołaja.

DR. JAN MAZURKIEWICZ,

profesor teologii najpierw w seminaryum przemyskiem, a potem na uniwersytecie lwowskim, współzałożyciel klasztoru 00. Franciszkanów, urodził się w Jaśle w r. 1827. Nauki teologiczne ukończył w seminaryum duchownem w Przemyślu. Stopień doktora św. Teologii uzyskał na uniwersytecie wiedeńskim w r. 1853. Był następnie zastępcą profesora fundamentalnej teologii i dogmatyki w łacińskiem seminaryum duchownem w Przemyślu. W r. 1856 został rzeczywistym profesorem, później honorowym kanonikiem łacińskiej kapituły, radcą konsystorskim, sędzią w sprawach małżeńskich. Ze dworu cesarskiego otrzymał tytuł nadwornego kapelana J. C. K. Apostolskiej Mości. Najwyższem postanowieniem z 9. maja 1891 r. mianowany został zwyczajnym profesorem dogmatyki specyalnej i teologii fundamentalnej w uniwersytecie lwowskim. W r. 1885/6 był dziekanem fakultetu teologicznego, od 31. lipca 1890 r. przeszedł w stan spoczynku. Umarł we Lwowie, 21. kwietnia 1895 r.

KS. BISKUP KAROL JÓZEF FISCHER.

Ks. Biskup Karol Józef Fischer, syn Kornela Fischera, urzędnika podatkowego i Karoliny ze Zwolińskich, urodził się

13. marca 1847 r. w Jaśle. Ochrzcił go ś. p. ks. Juliusz Paszyń-ski, wówczas wikary w Jaśle, który później, po złożeniu doktoratu był profesorem teologii w Przemyślu, następnie proboszczem w Jaśle, wreszcie kanonikiem i prałatem scholastykiem w Przemyślu. Ojca stracił mały Karol Fischer, gdy miał dwa

lata ; matkę zaś, gdy był w czwartej klasie szkoły ludowej. Odtąd opiekunem i wychowawcą jego i brata jego Kornela był ich wuj ś. p. ks. Jan Zwoliński, proboszcz w Dukli. Szkołę ludową ukończył w Jaśle. Nauki gimnazyalne odbywał z powodu familijnych stosunków aż w trzech miejscach, mianowicie : we Lwowie, w gimnazyum (polskiem) Franciszka Józefa (przez 3lj₂ lat), potem w Krakowie, w gimnazyum św. Anny (przez pół roku) wreszcie od Y. klasy do końca w Rzeszowie, gdzie też złożył maturę w 1865 r. z wyszczególnieniem. Seminaryum duchowne ukończył w Przemyślu. Na kapłana wyświęcony został za dyspenzą papiezką, bo liczył dopiero 22 lat i 4 miesiące dnia 18 lipca 1869 r., poczem przeznaczony został na wikarego do Sanoka. Jako odznaczający się wybitnemi zdolnościami i pilnością, został wysłany na wyższe studya do zakładu św. Augustyna we Wiedniu. Ponieważ jednak był za młodu bardzo wątłego zdrowia, musiał po siedmiu miesiącach studya przerwać; powrócił zatem do kraju i po kilkumiesięcznym odpoczynku, pokrzepiwszy zdrowie, został wikarym w Jaśle. Wówczas to właśnie został proboszczem jasielskim ś. p. ks. Paszyński, z którego rąk niegdyś ks. Karol chrzest był otrzymał, który też był jego profesorem w seminaryum.

W piątym roku kapłaństwa został proboszczem w Tarnowcu, otrzymawszy prezentę na to probostwo od ś. p. Konstantego Pilińskiego. Wiadomo, że w Tarnowcu znajduje się cudami słynąca statua N. P. Maryi, która niegdyś znajdowała się w kościele 00. Karmelitów w Jaśle. Podobnie, jak na poprzednich stacyach duchownych, tak i tutaj oddawał się z zapałem pracy pasterskiej, tak nad własnymi parafianami, jak również nad licznymi pątnikami, którzy bardzo licznie się gromadzą w Tarnowcu, osobliwie w czasie trzech dorocznych odpustów. Ks. Fischer jako proboszcz tarnowiecki, zjednał sobie bardzo wielką miłość u braci kapłanów tak chętnem głoszeniem na odpustach i innych uroczystościach w okolicy, słowa Bożego, jak i pracą przy takichże sposobnościach w konfesyonale ; to też na odpusty do Tarnowca zjeżdżało się bardzo wielu kapłanów i prawie nie zdarzało się, ażeby ktoś, przyszedłszy na odpust do Tarnowca, odchodził bez spowiedzi. Celem rozszerzania czci cudownej statuy, N. P. Maryi w Tarnowcu wydał w r. 1877

w Jaśle książeczkę pod tytułem : „Historya cudownej statuy Najświętszej Pany Maryi w Tarnowcu“. Wydal także obrazki i medaliki cudownej statuy Matki Boskiej, które się we wielkiej ilości po okolicy rozeszły. Ze składek zbieranych odnowił i wewnątrz dał wymalować kościół tarnowiecki. W roku 1886 odbył pierwszą swą pielgrzymkę do Rzymu w towarzystwie ś. p. ks. arcybiskupa Izaaka Mik. Isakowicza, który go wielką przychylnością zaszczycał. W tymże roku został zamianowany wicedziekanem jasielskim. W r. 1888 ofiarowano ks. Fischerowi probostwo w rozległej i licznej parafii w Dobrzechowie. Na tern nowem stanowisku pracował ks. Biskup z tym samym zapałem co w Tarnowcu. Zdrowie jego zupełnie się polepszyło. Obok pracy parafialnej, zostawił po sobie wiekopomną pamiątkę przez wybudowanie nowego kościoła w miejsce starego, szczupłego i grożącego ruiną. Zastał w Dobrzechowie zebraną przez swego poprzednika ś. p. ks. Feliksa Buchwalda w drodze składek na budowę kościoła sumę sięgającą do 60 tysięcy zł. Zaraz po objęciu probostwa zabrał się do budowy, nie zaniedbując przytem dalszego zbierania składek. Plany kościoła wykonał architekt Teodor Talowski z Krakowa. Jest to pierwszy kościół tego zdolnego architekty, będącego obecnie profesorem politechniki we Lwowie. Kolator ś. p. Koman hr. Michałowski ofiarował bardzo wiele materyału; włościanie z parafii zwozili bezpłatnie wszystek materyał i dostarczali ręcznej roboty. Kościół został w r. 1892 tymczasowo poświęconym (konsekrowanym przez biskupa dotychczas jeszcze nie jest). Kościół jest ozdobą okolicy. — Pracował też ks. proboszcz Fischer w kierunku społecznym: pod okiem i opieką jego powstało w parafii dobrzechowskiej kilka kółek rolniczych ze sklepikami chrześcijańskimi, dwie straże ogniowe ochotnicze, kilka czytelni ludowych. W grudniu r. 1894, został wybrany posłem do Rady Państwra z IY. kuryi okręgu wyborczego Rzeszów-Kolbuszowa, przy uzupełniającym wyborze po śmierci posła ś. p. hr. Tyszkiewicza; po upływie kadencyi, zaś posłem z V. kuryi z kilku powiatów ze Rzeszowem sąsiadujących. Jako poseł należał do Koła polskiego, zajmował się szczególniej sprawami ludu wiejskiego, którego potrzeby zna na wylot i robił częste sprawozdania poselskie, uważając je za środek politycznego wyrobienia klas

- 271 -

mniej wykształconych. Bolał jednak nad nieczynnością parlamentu w latach 1897—1900 r., spowodowaną sporami narodowościowymi. — W r. 1896 został zamianowany honorowym kanonikiem Kapituły przemyskiej. W r. 1899 otrzymał za staraniem ś. p. biskupa Łukasza Soleckiego kanonią gremialną, fundacyi hr. Drohojowskich w kapitule przemyskiej. Wkrótce potem Najprzewiel. ks. biskup Sebastyan Pelczar, zasiadłszy po śmierci ś. p. ks. bisk. Soleckiego na stolicy biskupiej przemyskiej, powołał ks. kan. Fischera na swego sufragana. Na konsystorzu papieskim dnia 15. kwietnia 1901 r. został ks. Karol Józef Fischer prekononizowanym na biskupa tytularnego mal-leńskiego (Mallus dawna stolica biskupia w Cylicyi, w Małej Azyi) i sufragana (Auxiliaris) przemyskiego. Konsekracya odbyła się 19, maja 1901 r. w katedrze przemyskiej, konsekra-torem był ks. biskup przemyski J. S. Pelczar, współkonsekra-torami ks. biskup przemyski obrz. greckiego, Konstanty Czechowicz i ks. biskup sufragan krakowski Anatol Nowrak. Na konsekracyę przybyło do Przemyśla 25 włościan z parafii do-brzechowskiej i tarnowieckiej, okazując przez to miłość swą swemu dawnemu proboszczowi. Zaraz po konsekracyi ks. biskup Pelczar zamianował ks. biskupa sufragana także swroim wika-ryuszem generalnym. Jako sufragan, przebiega ks. biskup Fischer wraz z ks. biskupem Ordynaryuszem dyecezyę, przeszło milion dusz liczącą, wizytując parafie, udzielając wiernym Sakramentu Bierzmowania, konsekrując nowe, licznie dziś powstające kościoły, głosząc żarliwie słowo Boże. Ks. biskup Fischer, oddając się ze zamiłowaniem kaznodziejstwu, wydał dotychczas trzy tomy swych kazań podtytułem: „Kazania i przemowy pasterskie do ludu wiejskiego“, a mianowicie tom I. i II. jeszcze jako proboszcz dobrzechowski; w latach 1892 i 1894 — tom III. już jako biskup w r. 1903. Pierwszych dwóch tomów drugie wydanie wyszło w Przemyślu w latach 1905 i 1906. Obecnie pracuje ks. biskup nad wydaniem tomu czwartego.— Tom I. tych kazań został przetłumaczony na język litewski i w tym języku wydany w Tylży w r. 1895. Kazania ks. biskupa Fischera znamionują wielką znajomość potrzeb ludu wiej. skiego, wielką miłość dusz, a także gorący patryotyzm, przejawiający się osobliwie w kazaniach o św. Patronach Polski

i o czci N. P. Maryi w Polsce. — Drobniejsze prace literackie z dziedziny duszpasterstwa, umieszczał ks. biskup w pismach peryodycznych. A. p. f. a. !

KORNEL FISCHER.

Młodszy brat ks. biskupa Fischera, Kornel Fischer, urodzony w Jaśle 16. czerwca 1849 r. jako posthumus (po śmierci ojca), był po ukończeniu studyów uniwersyteckich częścią we Lwowie, częścią we Wiedniu profesorem gimnazyalnym, najprzód przez kilka miesięcy w Jaśle w roku 1875, następnie w gimnazyurn II. we Lwowie, dla swych zdolności i przymiotów umysłu i serca wielce cenionym i miłowanym przez kolegów profesorów i przez uczniów swoich. Znakomity filolog, pracował także piórem. Zwolennik kierunku, by w nauce filologii nie przeciążać uczniów zbytecznie nauką gramatyki, a natomiast ułatwiać im poznanie prawdziwych piękności dzieł klasycznych, w tym kierunku pracując, przysłużył się szkolnictwu przez wydanie „Preparacyi“ do autorów klasycznych. Umarł we Lwowie, dnia 26. grudnia 1900 r.

BIESIADZKI WOJCIECH

dyrektor gimnazyalny, urodził się 22. marca 1842 r. w Jaśle, ukończył tamże szkołę normalną w r. 1853, studya gimnazyalne odbył w latach 1853—1861 we Lwowie, w tak zwanemgimna-zyum dominikańskiem (w dzisiejszem III. gimnazyum). Od roku 1861—1867 odbył studya w uniwersytecie lwowskim na wydziale prawniczym i filozoficznym, a w roku 1868 zdał tamże egzamin nauczycielski z filologii klasycznej. W roku 1864 i 1865 był zastępcą nauczyciela we lwowskiem gimnazyum dominikańskiem, w roku 1867—1869 we lwowskiem gimnazyum im. Franciszka Józefa. W roku 1869—1870 był rzeczy wisty m nauczycielem w gimn. rzeszowskiem, od roku 1871 do 1879 profesorem we lwowskiem gimn. im. Franciszka Józefa, a od roku 1876—1879 kierownikiem tak zwanej sekcyi bernardyńskiej.

Od r. 1879—1889 był dyrektorem gimnazyum drohobyckie-go, a od r. 1889—1904 dyrektorem lwowskiego gimnazyum im. Franciszka Józefa,

- [273 —

W r. 1904 przeszedł na własne żądanie na emeryturę, przyczem otrzymał tytuł radcy rządowego.

ANDRZEJ BIESIADZKI

starosta w Nisku i w Krośnie.

Andrzej Biesiadzki, urodzony w Jaśle 12. listopada 1824 r., był najstarszym z 11. dzieci Feliksa Biesiadzkiego i Katarzyny z Konopackich. Była to rodzina więcej niż zamożna; stosunki rodzinne tak się złożyły, że Andrzej zrzekł się całkiem spuścizny na rzecz rodzeństwa i wyłącznie o własnej sile i ciężką pracą dobijał się kawałka chleba. Do gimnazyum uczęszczał w Tarnowie, na tak zwaną filozofię w Przemyślu do r. 1844, poczem poświęcił się stanowi nauczycielskiemu i pełnił służbę do pierwszych miesięcy r. 1847 przy głównej szkole obwodowej w Rzeszowie. Porzucił jednak ten zawód i po krótkim zajęciu w sądzie karnym w Rzeszowie, wziął się napowrót do nauki. Wstąpił na uniwersytet lwowski, który ukończył w czasie od 1849—1852 r. W r. 1853 wstąpił do służby politycznej ; jako praktykant urzędował w gubernium lwowskiem, następnie w Nowym Sączu. W r. 1855 przeniesiony jako koncepista do Krakowa. W r. 1858 zamianowany został komisarzem obwodowym w Wadowicach. W tym samym charakterze przeniesiony został w r. 1860 do Krakowa. Dnia 3. września 1861 zawarł związki małżeńskie z Filomeną z Kaniewskich. Z okazyi re-gulacyi służby politycznej, przeniesiony jako komisarz powiatowy w r. 1867 dó Mościsk, następnie do Rudek jako kierownik urzędu powiatowego, poczem znowu w r. 1869 powraca do Krakowa, gdzie pozostawał do końca w r. 1879, jako przewodniczący powiatowej komisyi szacunkowej podatku gruntowego, dalej jako referent i członek podkomisyi krajowej podatku gruntowego w charakterze sekretarza namiestnictwa a od r. 1876 w charakterze starosty. Po ukończeniu pracy w podkomisyi krajowej podatku gruntowego, przeniesiony został w r. 1879 na kierownika starostwa w Nisku. Tutaj pozostawił po sobie trwałą pamiątkę, gdyż zainicyował zalesienie wydm piaskowych, dzięki czemu dawne pustynie zmieniły się całkowicie. W r. 1883 przeniesiony został na kierownika starostwa w Krośnie) urzędował do początku r. 1890. Ludnośó powiatu kro-

— 274

śnieńskiego z wdzięcznością wspomina jego urzędowanie, nacechowane sprawiedliwością, dobrocią i uprzejmością. Z początkiem r. 1890 przeszedł w pensyę i przeniósł się do Krakowa, gdzie zmarł 14. maja 1891 r. W urzędowaniu odznaczał się wielką pracowitością i sumiennością, w uznaniu czego otrzymał od władzy przełożonej liczne dekrety pochwalne. Charakter jego był czysty; wierzył on w ludzi zanadto i to było powodem, że karyera jego nie odpowiedziała nakładowi pracy i zdolnościom.

KS. ROMAN, ONUFRY, ZACHARYASZ,

KAROL PAKOSZ PIEKOSIŃSKI, urodzony 1. listopada 1832 r., syn Jana Nepomucena Pakosz Piekosińskiego, syndyka i burmistrza miasta Jasła i Sabiny Rogojskiej, wyświęcony na kapłana w r. 1856, spełniał w kilku miejscach, a między niemi w Strzyżowie obowiązki wikaryusza, W czasie pobytu w Strzyżowie, odbył pielgrzymkę do Rzymu. W r. 1867 otrzymał probostwo w Krościenku i pracował usilnie wraz z takimi działaczami na polu pracy religijnej jakśp. ks. Prałat Skrzyński, ks. Serafin, proboszcz w Odrzykoniu, ks. Bobczyński, proboszcz w Tarnowcu, ks. Franciszek Jabczyński, proboszcz w Kobylance, nad podniesieniem religijno-moralnem ludności i swojej parafii i w okolicy. W uznaniu jego cnót, pra-ęy i zdolności, mianował go konsystorz przemyski dziekanem krośnieńskim i nadzorcą szkół. Obowiązki te spełniał ks. Pie-kosiński z największą sumiennością. W r. 1886 przeniósł się na probostwo do Leżajska. W uznaniu zasług, został mianowany kanonikiem honorowym kapituły przemyskiej i asesorem honorowym konsystorza biskupiego przemyskiego.

KS. JÓZEF RADONIEWICZ,

urodził się w Jaśle w r. 1846, na kapłana wyświęcony został w r. 1873, był w kilku miejscach wikarym, poczem w r. 1887 otrzymał probostwo w Brzezinach. Po dziesięcioletniej pracy w tej parafii, przeniósł się na probostwo do Wielopola-skrzyńskiego. W uznaniu cnót kapłańskich i wydatniej pracy pasterskiej, mianował go ordynaryat biskupi w Tarnowie dziekanem i komisarzem biskupim w sprawach małżeńskich, delegatem do nauki religi w szkołach ludowych dekanatu, prefektem dekanatu stowarzyszenia św. Józefa i św. Wojciecha i odznaczył go przywilejem noszenia rokiety i mantoletu,

DOKTOR MARCELI FRYDMANN

potem samodzielną kancelaryę ad-

urodził się 24. maja 1847 r. w Jaśle. Już w gimnazyum należał do najlepszych uczniów ; szczególniej odznaczał się zamiłowaniem do języków klasycznych. Złożywszy egzamin dojrzałości z odznaczeniem, udał się do Wiednia na studyum prawa. Uzyskawszy stopień doktora praw i odbywszy praktykę koncypienta w kancelaryi dr Maksymiliana Mengera, otworzył najpierw na spółkę z dr Hermanem Zieglerem wokacką. Odznaczył się jako znakomity obrońca w sprawach kryminalnych a nawet wydał dzieło „Podręcznik Obrony“, które dotychczas jest jednem z najlepszych dzieł austryac-kiej kryminalistyki. Równocześnie i równomiernie ze sprawami adwokata uprawiał dziennikarstwo. Ostrogi dziennikarskie zdobył sobie przez kilka artykułów w „Debatte“. Potem był współpracownikiem „Tages Presse“ i w roku niemiecko-francuzkiej wojny był wysłany do Paryża. Jego wiadomości z Paryża i Bordeaux były bardzo poczytne. 15. stycznia 1878 r. wstąpił jako kierownik politycznych artykułów do Fremden-Blattu. Artykuły jego o sprawach politycznych wewnątrz państwa, odznaczały się jasnością i przejrzystością. Kiedy 15. listopada 1886 r. umarł Gustaw baron Heine, założyciel i właściciel „Fremden-Blattu“,. został Frydmann redaktorem naczelnym i na tern stanowisku przetrwał aż do końca życia.

Dr Marceli Frydmann otrzymał w r. 1883 tytuł radcy rządu, w r. 1884 tytuł radcy dworu, a w r. 1889 został podniesiony do stanu szlacheckiego z przydomkiem „Prawy“. Na kilka miesięcy przed śmiercią otrzymał krzyż komandorski orderu Franciszka Józefa. Rodzinne miasto Jasło nadało mu honorowe obywatelstwo Jasła. Przez wiele lat był dr. Frydmann członkiem komisyi egzaminów adwokackich. W r. 1882 ożeniony z Bertą Wonser z Moguncyi, pozostawił syna dr. Ryszarda Frydmanna, i 16 lat liczącą córkę Jadwigę. Dr Marceli Frydmann umarł 13. listopada 1906 r. Rodzony brat jego Zenon Frydmann jest lekarzem okręgowym w Gorlicach. (Siostra Ludmiła pisywała artykuły, umieszczane we Fremden-Blacie¹).

Fremden-Blatt numer wieczorowy 314 z 13. listopada 1906.

PARAFIA JASIELSKA.

Do parafii jasielskiej należą następujące wsi lub przysiółki : Bryły, Brzyście, Brzyszczki, Czeluśnica, Gadki, Gorajowice, Hankówka, Jareniówka i Łęgorz, Kaczorowy, Kowalowy, Łaski, Niegłowice i Bajdy, Sobniów, Wolica i Walowice, Żółków z Lichtarzem i Ulaszowice ; te ostatnie nie stanowią obecnie osobnej gminy.

BRYŁY graniczą od zachodu z Opaciem i Dąbrówką, od południa z Jareniówka i Kaczorowami, od wschodu z Kaczo-rowami a od północy oddziela ich Wisłoka od Krajowic. Oddalone są od Jasła o 5 kim. w stronie południowo-zachodniej nad rzeką Wisłoka. Bryły zawdzięczają swoje powstanie Benedyktynom tynieckim, którzy je założyli w r. 1354 (archiwum kołaczyckie). Wspomniane są, jako własność Benedyktynów, pod r. 1456 w dokumencie, którym Kazimierz Jagiellończyk zatwierdza wszystkie posiadłości Benedyktynów tyniekich, nadane przez swoich poprzedników¹). Nie należało do zakonników sołtystwo w Bryłach, które było w posiadaniu różnych osób. Tosamo potwierdza i Długosz. Pisze o tej wsi, że należy do opactwa tynieckiego, że są w niej łany kmiecie, z których opat nie daje nikomu dziesięciny, lecz zabiera ją dla siebie, i że każdy kmieć tej gminy jest obowiązany dawać z łanu korzec żyta dla kościoła w Jaśle²). Mówiąc o uposażeniach klasztorów pisze o Bryłach, że łany kmiecie nie były pomie-rzane i wszyscy płacą tytułem czynszu dwie grzywny bez dwu groszy; również dają jaja, kury, sery ; odrabiają jutrzyny, orząc, siejąc, rznąc; również odrabiali powab. Nie było w tej wsi karczmy, ani zagród. Było w tej wsi sołtystwo, mające dwa łany, a z pól tych płacono dziesięcinę w Jaśle. Sołtys pobierał z czynszu szósty grosz i miał młyn. Kmiecie płacili dziesięcinę pieniężną klasztorowi w Tyńcu. Graniczy z Bączalem s). Sołtystwo, o którem była powyżej mowa, było w różnych rę-' kach. I tak : w r. 1418 był sołtysem Mikołaj ; w latach od

*) Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego str. 406,

) Liber benefic. T. II. str. 287. n/ Liber benefic. T. III, str, 208.

1420—1425 Piotr Szczuczko, w latach 1446—1470 Jan Gąsio-rowski. Do sołtystwa tego rościł sobie pretensye Jakób Szczuczko (w r. 1448—1449), ale widocznie nie miał prawnego tytułu, bo na sąd nie stanął i sąd goleski przysądził sołtystwo Janowi Gą-siorowskiemu. W r. 1467 był sołtysem Mikołaj, w latach 1471 do 1473 Paweł Pakosz, który nabył w r. 1470 sołtystwo to za kwotę 46 grzywien od Barbary z Ulaszowic, za wiedzą i zezwoleniem opata tynieckiego. W r. 1473 nabywa tenże od Andrzeja, syna Jana Gąsiorowskiego sołtystwo za 36 grzywien. Z tego wynika, że pewna część sołtystwa należała do Barbary, a pewna część do Jana Gąsiorowskiego. W r. 1475 wspomniany jest jako sołtys Maciej, a w r. 1483—1503 Jan Pakosz. W r. 1503 oddają rodzeństwo Jan, Stanisław i Helena Pakoszowie sołtystwo w Bryłach za dobra ziemskie Walowice rodzeństwu Boguchwałowi, Włodkowi, Barbarze i Dorocie. Ze sołtystwa wzięli dla siebie Jan i Stanisław Pakoszowie jeden łan zwany „Roz-dół“, leżący między gruntami granicznymi Jareniówki i Ka-czorowów, a na długość od rzeki Ropy, aż do rzeczki zwanej Potok¹). Gdyby Boguchwał i Włodek Lanwicze lub Langwicze (synowie Wawrzyńca Lan wy lub Langwy) przyszli do lepszej doli, mogą odkupić pola Rozdół. Są więc właścicielami sołtystwa w Bryłach Boguchwał Langwicz i Władysław zwany także Włochem brat jego do r. 1527. Siostrę Barbarę spłacił Władysław w r. 1522 i ta zrzekła się całkowicie pretensyi do sołtystwa w Bryłach²). W r, 1527 zapisuje Władysław żonie swej Zofii trzecią część dóbr ruchomych i nieruchomych, a pasierbom swym Mikołajowi, Annie i Zofii dzieciom Zofii 4 grzywny. W r. 1530 zeznaje Stanisław Palisławski z Kamienicy, brat zmarłego Władysława Walowskiego (Władysław Lanwicz przezwał się od dóbr Walowice, Walowskim), że mu Zofia Walow-ska, Wacław Gil, syn jej i Anna, żona Wacława Gila, spłacili za sołtystwo w Bryłach 4 grzywny³). Tego samego roku zapisują sobie wzajemnie Wacław i Anna Gilowie wszelkie dobra ruchome i nieruchome na sołtystwie w Bryłach.

W późniejszych czasach przeszło wójtowstwo, lecz nie

9 Akta sądu goleskiego, zapiski nr. 821, 830, 852.

²) Tamże nr. 1513.

s) Tamże nr. 1624.

wiadomo kiedy i na mocy jakiej prawnej transakcyi na własność opactwa tynieckiego. W 1642 r., dnia 24. października oddał ks. biskup przemyski, opat komendarz opactwa tynieckiego, Piotr Gembicki i cała kapituła tyniecka wójtowstwo w Bryłach na fabrykę kościoła parafialnego w Tuchowie, który się wtenczas spalił. Odtąd wójtowstwo w Bryłach stało się własnością probostwa w Tuchowie ²) i jest nią do dziś dnia.

W r. 1581 były Bryły własnością Benedyktynów tynieckich a dzierżawił jeSreniawa; łanów kmiecich było 2, zagrodników z rolą 3, komornik z bydłem 1, komornik bez bydła 1 ; cztery pręty roli sołtysiej²).

Bryły były w posiadaniu opatów tynieckich do rozbioru Polski. Przez lat 39 po rozbiorze Polski administrował sam rząd te dobra; w 1811 r. nabył Bryły wraz z całym kluczem Achilles Johannot. Po nim odziedziczyli Bryły wraz z innemi dobrami Joanna z Johannofów Schönfeld i Edward Johannot de Ottenbach.

W r. 1840 nabyli od powyższych właścicieli Bryły Józef Paulin i Józef Nowotny. Obecnie są w posiadaniu Józefa Nowotnego i 2 wspólników³). Za zniesione prawo pańszczyźniane zapłacono 2.145 złr. 27¹/₂ ct.

Kasa gminna wynosi 421 kor. 62 h.

Bryły otrzymały nazwę od ciężkiej a twardej roli.

Część statystyczna. Gmina liczy 270 mieszkańców, obszar dworski 12. Mieszkańcy gminy posiadają 155 hk. 41 a. 47 m2 gruntów ; obszar dworski 44 hk. 92 a. 2 m² ; lasów, należących do prywatnych osób jest 2 hk. 85 a. 4 m².

BRZYŚCIE. Odległe o 5 kim. od Jasła. Graniczy od wschodu z Niegłowicami, od zachodu z Osobnicą, od południa z Łazami, a od północy oddziela je rzeka Ropa od Trzcinicy.

Mieszkańcy trudnią się uprawą roli. We wsi jest kasa pożyczkowa o kapitale 585 kor. 92 h. Brzyście było wsią królewską i trzymał je do r. 1398 w zastawie Dobiesław z Ka-szyc, podsędek krakowski za 30 kóp groszy praskich i 35 kóp monety w królestwie polskiem używanej. W roku powyżej wspomnianym pozwolił Jagiełło Mścisławowi wykupić tę wieś od Dobiesława. Mścisław trzymał tę wieś za wierne usługi, jakie królowi oddawał, oddaje i oddawać będzie i zatrzymać ma ją w zastawie aż do spłacenia przez króla tej kwoty *) Widocznie, że późniejsi królowie wykupili tę wieś, gdyż za czasów Długosza należała do króla polskiego. Były w niej łany kmiece, z których dawano czwartą część grzywny szer. groszy prag. dziesięciny kanonikowi czwartej prebendy przy kościele św. Floryana w Krakowie. Był tam folwark sołtysi, z którego, jako dziesięcinę, płacono 16 groszy kościołowi w Jaśle a każdy kmieć płacił z łanu kościołowi w Jaśle tytułem me-sznego korzec żyta²) W roku 1581 należało do Jerzego Mniszka ; było we wsi łanów kmiecych 27₂, zagrodników z rolą 2, komornik z bydłem 1, 2 komorników bez bydła. Do karczmy należało ¹/₂ łanu.

W ciągu wieków miało Brzyście różnych właścicieli. W pierwszej połowie przeszłego wieku odziedziczyła w roku 1842, po Janie Twardowskim, Władysławowa Twardowska. Ta, jako zamężna de Lavaux sprzedaje Brzyście Izabeli z Czechów Li-sowieckiej ; Izabela l-voto Lisowiecka 2-voto Dzianott sprzedaje księdzu Stanisławowi Tarnowskiemu a ten 9. listopada 1875 r. sprzedaje Helenie z Zubrzyckich Lisowieckiej, która je posiadała do śmierci 20. listopada 1906 r. Za zniesione prawo pro-pinacyi, zapłacono właścicielowi wsi Brzyścia 1.722 zł. 10 kr. Za zniesione prawo pańszczyzny 2.190 zł. 10 kr. m. k.

Część statystyczna. Gmina liczy 202 mieszkańców, obszar dworski 17 ; mieszkańcy gminy posiadają 125 hk., 43 a. 1 m2 gruntów ; obszar dworski 72 hk. 47 a. 53 m², (lasów jest w posiadaniu osób prywatnych) 29 hk. 35 a. 28 m².

BRZYSZCZKI oddalone są od Jasła o 3 kim. Graniczą od wschodu z Warzycami, od południa oddziela je Jasiołkaod gminy Hankowki, od zachodu graniczą z Gorajowicami a od

ł) Kodeks tyniecki str. 182.

².) Liber benefic. T. I. str. 497.

północy z Bieździatką. Przez wieś prowadzi gościniec podkarpacki. Przepły wa również wioskę strumyk, płynący z północy na południe.

Mieszkańcy trudnią się uprawą roli. We wsi jest 2-klaso-wa szkoła i stacya meteorologiczna. Kasa gminna wynosi 2.591 K 41 li. Brzyszczki wspomniane są pod r. 1443 jako wieś na prawie magdeburskiem. Sołtysem tej wsi był szlachetny Andrzej, małżonek Małgorzaty, przedtem żony Pawła Jasińskiego ¹). Długosz pisze o tej wsi, że była wsią królewską, że były w niej łany kmiece, z których płacono dziesięciny pieniężnej po czwartej części grzywny kościołowi w Zręcinie; było również sołtystwo mające 2 łany, z których płacono dziesięcinę snopową kościołowi w Jaśle. Później, zamiast dziesięciny snopowej, dawano 16 groszy. Prócz tego każdy kmieć dawał z łanu, tytułem mesznego korzec żyta²J. Brzyszczki, jako wieś królewska, należała do starostwa jasielskiego, które różni dygnitarze trzymali w dzierżawie. W r. 1574 trzymał w dzierżawie starostwo jasielskie a więc i Brzyszczki Jan Mniszek, starosta krasnostawski. Ponieważ Brzyszczanie żalili się, że są zmuszani do ciężkich robót, dlatego wydaje król Henryk mandat do niego, aby nie zmuszał Brzyszczan do większych robocizn, ponad te, jakie są określone w ich przywilejach³).

W r. 1581 dzierżawił Brzyszczki Piotr Broniowski, jako starosta jasielski a arendował u niego tę wieś Jan Żurowski. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 9l/₂, zagrodników z rolą 3, komorników z bydłem 5, komorników bez bydła 4, rzemieślnik jeden⁴). Za czasów austryackich były Brzyszczki sprzedane i później miały tychsamych właścicieli co i Gorajowice a o nich przy Gorajowicach będzie mowa.

Cześć statystyczna. Gminę zamieszkuje 578 mieszkańców; posiadają oni 430 hk, 15 a. 98 m²; obszar dworski posiada 138 hk. 75 a. 98 m²; lasy obejmują 85 hk. 98 a. 67 m²; z tych przypada na lasy gminne 81 hk., 82 a. 36 m²; na lasy prywatne 5 hk. 16 a. 31 m².

A. G. Z. XI. str. 210 i nast.

²)    Lib. benef. T. I. str. 497. T. II. str. 283.

³)    Gr. bieckie T. 18. str. 437.

⁴)    Pawiński: Źródła dziejowe T. XIV. str. 119.

CZELUŚNICA o 5 kim. oddalona od Jasła, graniczy na wschód z Tarnowcem i Umieszczem, na zachód zWolicąiWa-lowicami, na północ z Gliniczkiem a na południe z Gąsówką, z którą się styka. Gleba jest przeważnie gliniasta, zimna i ciężka do uprawy, lecz obecnie zdrenowana, wydaje o wiele większe plony. Włościanie uprawiają najwięcej pszenicy, mniej żyta i owsa; jęczmiona najczęściej zawodzą, pędząc w słomę. Rośliny pastewne i groszkowe udają się tu dobrze. Najbogatsi gospodarze mają około 6 morgów, biedni po jednym lub dwa. Sadów prawie niema, jak również i pasiek. W latach 1894 do 1895 była tu spółka mleczarska, która jednak rozwiązała się. Kilka wieśniaczek wypieka obwarzanki i sprzedaje je po targach i jarmarkach. We wsi jest 2 kowali, 1 kołodziej, 1 cieśla. Szkoła etatowa istnieje od r. 1894. Kasa gminna liczyła 3.625 K 23 h. Niektóre pola mają takie nazwy: Zamłynie, nosi nazwę od młyna, którego dziś niema; Stawisko, od stawu, który dziś nie istnieje; Ku dębinie, od dębów, których dawniej było bardzo wiele — a dzisiaj jest tylko kilka olszy ; Półczwartki, że tam mieszkali tacy, co mieli ćwierć roli ; Wandołki, od dołów, jakie tam były. Pastwiska nazywają się: Łaz, Łęk, Zagrędzie, Przybieniska.

Czeluśnica wspomniana jest pod r. 1456 w dokumencie, którym Kazimierz Jagiellończyk potwierdza wszystkie przywileje nadane klasztorowi tynieckiemu, przez swych poprzedników¹). Była więc Czeluśnica własnością opactwa tynieckiego. Długosz powiada²), że Czeluśnica należy do opatów tynieckich, że jest w tej wsi sołtystwo, które się nazywa Gąsówka, że to sołtystwo płaci dziesięcinę snopową do kościoła w Tarnowcu. Powiada dalej tenże historyk, że we wsi było 37₂ łanów, z których kmiecie płacili czynsz, lecz opuścił jaki; każdy kmieć składał dziesięć jaj a cała wieś dawała 42 koguty i 21 serów; kmiecie odrabiali jutrzyny, orząc, siejąc, żąc, zwożąc zboże; za uprawę płacili 14 groszy, za obiedne dawali kmiecie ¹/2 grzywny a sołtys ¹/₄ część; była 1 karczma, do której należało pole ; zagród nie było żadnych. Sołtystwo posiadało dwa łany.

*) Kodeks tyniecki str. 407.

²) Liber benef. T. II. str. 286.

Sołtys pobierał szósty grosz z czynszów. Wszystkie pola płaciły klasztorowi tynieckiemu dziesięcinę pieniężną, po czwartej części grzywny. We wsi nie było folwarku, ani młyna. Suma ogólna czynszu i dziesięciny pieniężnej w powyższej wsi wynosiła 10Yg grzywny bez czterech groszów. Tytułem stacyi dla opata dawali 1 antałek piwa, 9 szkojców za mięso, owsa lO¹^ korca.

Za czasów Długosza graniczyła Czeluśnica ze Sobniowem, Łaskami, Walowicami, Wolicą, Hankówką, Glinikiem, Tarnowcem, Umieszczem i z drugą częścią Glinika Pieniążkowego¹).

W r. 1581 była własnością opactwa tynieckiego i było we wsi 10 łanów czynszowych, 3 zagrodników bez roli, 4 komorników z bydłem, 6 bez bydła, a do karczmy należało dwierć łanu.

Czeluśnica należała do opactwa tynieckiego do r. 1798. Później była własnością funduszu religijnego. Skarb państwa austryackiego sprzedaje w r. 1798 dobra Czeluśnicę dolną, Gą-sówkę, część wsi Warzyce i Bierówkę Aleksandrowi Gorayskie-mu. Po nim, na mocy dekretu c. k. sądu szlacheckiego tarnowskiego, z dnia 1. sierpnia 1805 r. odziedziczają te dobra małoletni Józef Kazimierz, Ludwik Franciszek i Jan Władysław Gorayscy. Na mocy aktu działu dóbr z 1. grudnia 1816 roku, staje się właścicielem dóbr Czeluśnicy, Gąsówki i Umieszcza Władysław Gorayski — po nim zaś odziedzicza Czeluśnicę Kazimierz Gorayski, który tę wieś parceluje.

Część statystyczna. Gminę Czeluśnicę zamieszkuje 510 mieszkańców, którzy posiadają roli 325 hk. 95 a. ; na lasy przypada 1 hk. 13 a. 29 m², są one własnością prywatną.

HANKÓWKA. Wieś nad Jasiołką położona, odległa o 35 kil. od Jasła, graniczy od zachodu z Jasłem, od wschodu z Gliniczkiem, od południa z Wolicą, od północy z Brzy-szczkami. Długosz pisze, że Hankówka była własnością króla, a należała do parafii jasielskiej. Z -łanów kmiecich płacono dziesięcinę snopową i konopną kościołowi w Zręcinie, a prócz tego, każdy kmieć dawał korzec żyta kościołowi w Jaśle. Było w tej wsi sołtystwo, którego właściciel dawał dziesięcinę sno-

*) Liber benef. T. III. str. 209.

pową kościołowi w Jaśle¹). Sołtys z Hankówki, Wojciech, wspomniany już jest pod r. 1409. Miał z nim sprawę Zyndram, miecznik krakowski²). W roku 1581 trzymał Hankówkę Piotr Broniowski, a poddzierżawił u niego ja Zygmunt Żurowski. Było wtedy we wsi łanów kmiecich cztery. Sołtystwo posiadał Wielopolski. — Zagrodnik z rola był jeden, zagrodników bez roli trzech, komornik z bydłem jeden, bez bydła dwóch, sołtysi łan l³). Później Hankówka była w posiadaniu tych samych właścicieli co i Gorajowice. Mieszkańcy Hankówki oddają się uprawie roli. We wsi jest kasa gminna, której stan przy końcu grudnia 1902 r. był 1.529 K 8 h. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 1.200 zł. Za zniesione prawo pańszczyźniane 5.204 zł. 20 kr.

Część statystyczna. Gmina liczy 295 mieszkańców; obszar dworski 5 miesz. Włościanie posiadają 180 hk. 74 a. 19 m ²). Większa posiadłość ma 63 hk. 1 a. 55 m².

GADKI. (Patrz przy Trzcinicy).

GORAJOWICE są oddalone o 2 kim. od Jasła. Graniczą od wschodu z Brzyszczkami, od południa oddziela je rzeka Jasiołka od Jasła, od zachodu z Ulaszowicami, od północy z Bieź-dziatką. Nazwa wsi zdaje się pochodzi od założycieli Gorajo-wiców, potomków Goraja.

Mieszkańcy Gorajowie trudnią się rolnictwem. Uprawa roli i sposób gospodarowania jest w tej wsi taki sam, jak w innych pobliskich Jasła. Dzieci z tej wsi uczęszczają do szkoły bądźto do Brzyszczek, z któremi Gorajowice są połączone w związek szkolny, bądźto do Jasła. Kasy gminnej pożyczkowej w tej gminie niema. Za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono 2177 zł. 5 kr. Gorajowice istniały już na początku XV. w. Władysław Jagiełło, król polski, daje w zastaw za 600 grzyw, miasto Jasło i wsi Kaczorowy, Gorajowice i Ulaszowice ⁴). Długosz pisze o tej wsi, że jest na przedmieściu Jasła, a należy do parafii w Jaśle; są w niej trzy łany kmiecie, a każdy kmieć płaci z łanu czwartą część grzywny kościołowi parafialnemu w Zrę-

x) Liber benefic. T. II. str. 285.

²)    Akta sądu łebskiego wyższego w gródku goleskim Nr. 98.

³)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 119.

⁴)    Kodeks dypl. M. P. T. IV. str. 204.

cinie tytułem dziesięciny; również każdy kmied z łanu płaci jednę miarę żyta, jednę miarę owsa dla kościoła w Jaśle; prócz tego były dwa łany, z jednego dawano pięd groszów, z drugiego dwa kościołowi w Jaśle ¹).

W roku 1578²), 19. stycznia, nastąpiło przyłączenie Gorajowie do Jasła. Obszerniej ta sprawa była omawiana przy historyi Jasła. Odtąd już Gorajowice stale należały do Jasła, a nawet był spór, jak o tem przy Jaśle wspomniałem, że folwark gorajowieki stanowił uposażenie wójtostwa jasielskiego. We dworze gorajowickim rezydowali zwyczajnie albo sami starostowie, albo też ich poddzierżawcy. W słowniku geograficznym i we wszystkich opisach opierających się na nim, są mylnie brane Krajowice za Gorajowice. Po rozbiorze Polski zostały Gorajowice sprzedane. W r. 1815 posiadał Gorajowice Piegłowski. W r. 1829 posiadali Andrzej i Izabela z Pietrów-skich małżonkowie Puzynowie, a po nich odziedziczyli dzieci ich Kazimierz, Marceli, Romuald i Włodzimierz. Od tych nabywa Gorajowice, zwane także Poradowice, Franciszek Trze-oieski. Po Trzecieskim posiada od 15. sierpnia 1860 roku zięć i córka Marceli i Franciszka Łętowscy. W r. 1868 1. maja nabywa Gorajowice Paweł Rieger, a po nim 17. kwietnia 1901 roku Tadeusz Sroczyński. Obecny właściciel Gorajowie, jeden z najznakomitszych działaczy na polu przemysłu naftowego, włożył wiele nakładu, celem podniesienia gospodarstwa na obszarze dworskim w Gorajowicach i celem upiększenia dworu i parku. Dwór ten, murowany, z basztą, 30 m. długi, z bardzo pięknym widokiem na Jasiołkę i całą okolicę nad Jasiołką, jest bardzo wygodną i obszerną rezydencyą. W pokojach znajdują się cenne obrazy a mianowicie Gryglewskiego : Wnętrze kościoła farnego w Krośnie i wiele innych.

Część statystyczna. Gorajowice liczą na obszarze gminnym 228 mieszkańców, na obszarze dworskim 48. Włościanie posiadają 119 hk. 70 a. 24 m². Obszar dworski 219 hk. 49 a. 1 m².

Z tego na lasy przypada 40 hk. 30 a. 14 m².

JARENIÓWKA I ŁĘGORZ. Jareniówka z Łęgorzem leży na lewym brzegu Wisłoki, 272 m. n. p. m., odległa od Jasła

4-2 kl.; Łęgorz odległy jest 2-4 kl. od Jasła. Położony jest u zbiegu Ropy z Wisłoka, 810 m. n. p. m. Mieszkańcy tych wsi trudnią się uprawą roli i zarobkiem w pobliskiem Jaśle. Dzieci swe posyłają do szkoły w Jaśle. Kasa gminna wynosi 895 K 29 h. Położenie wioski nad rzeką jest bardzo przyjemne. Grzbietem wzgórza, na którem rozciągają się grunta tej gminy, prowadzi droga do Bączali; z drogi tej ma się bardzo piękny widok, z jednej strony na całą okolicę od Jasła do Kołaczyc, z drugiej od Jasła ku Trzcinicy. Jareniówka graniczy od wschodu z Kaczorowami, od północy z Bryłami, od zachodu z częścią Trzcinicy i Opaciem, od południa z Trzcinicą. Łęgorz graniczy od wschodu z Jasłem, od południa z Gadkami, od zachodu z Bączalem, od północy z Jareniówka i z Kaczorowami.

Łęgorz wspomniany jest pod r. 1319 w dokumencie, którym Władysław Łokietek przysądza zamek Golesz z przyległo-ściami opactwu tynieckiemu. Między temi przyległościami wymieniony jest i Łęgorz ¹). O Łęgorzu pisze Długosz, że należy do parafii w Jaśle i że są w nim łany kmiecie i folwark szlachecki, z których płacono dziesięcinę snopową i konopną kościołowi w Jaśle. O Jareniówce pisze tenże historyk, że należała do parafii w Jaśle, że były w niej łany kmiecie, z których płacono dziesięcinę snopową profesorom akademii krakowskiej a przedtem kanonikowi trzeciej prebendy, zwanej jasielską, przy kościele św. Floryana w Krakowie. Dziesięciny mieli kmiecie zwozić własnymi wozami do stodoły, wTybudowanej przez kanonika. Wartość jej była oceniona na pół grzywny. Niebyło we wsi karczmy, ani zagród. Również b}⁷ło we wsi sołtystwo, mające pola, z których, jako dziesięcinę, płacono 16 groszy kościołowi w Jaśle²). W r. 1581 należała Jareniówka do Ocie-skiej. Było we wsi łanów kmiecich 3, komornik z bydłem 1, komornik bez bydła 1. Łęgorz należał do Krzysztofa Łomnickiego. Był łan ziemski 1, na którym siedziała szlachta zagrodowa³). W r. 1633 właścielem Łęgorza był Jerzy Wielogłowski, który Andrzeja Łękorskiego albo Żeśnikowicza i jego potom-

*) Kodeks tyniecki str. 79—81.

²) Liber beneficiorum T. 2. str. 28?. i Lib. 1. str. 493. ⁸y Źródło dziejowe T. XIV. str. 119,

286

ków, mieszczanina jasielskiego, po wieczne czasy uwalnia z poddaństwa ³).

Na początku 19-tego wieku była Jareniówka własnością książąt Jabłonowskich. Na mocy działu majątkowego, po Annie ks. Jabłonowskiej między Petronelą hr. Wodzicką a Józefą i Antoniną hr. Stadnickiemi z 26. września 1828 r. dokonaną, intabulują się małoletni Aleksander, Kazimierz, Władysław i Zygmunt hr. Stadniccy za właścicieli dóbr Trzcinica z przy-ległościami a między nimi Tarchów, Przysieki, Pustawola, Siedliska i Jareniówka. 31. października 1847 r. Kazimierz hr. Stadnicki ustępuje swą część na rzecz brata Władysława. 15* czerwca 1854 r. sprzedają swą część t. j. dwie czwarte Zygmunt i Aleksander Stadniccy Józefowi Bärnreitherowi ; ten oddaje te dobra 17, grudnia 1851 r. Józefie Bärnreither a od tej kupuje Łęgorz 9. marca 1872 r. Szczęsny hr. Włodek.

Na podstawie kontraktu kupna i sprzedaży nabywają Łęgorz Ludwik i Katarzyna z Kosibów Pille, od nich nabywa połowę Łęgorza Freundla Goldberg, w r. 1884 nabywa ta sama drugą połowę. Od tej nabywa Łęgorz w r. 1889 Michał Mikoś a od niego w r. 1893 nabywają po połowie Karol Serek i Franciszka z Witkosiów Serkowa.

Część statystyczna. Jareniówka z Łęgorzem liczy mieszkańców na obszarze gminnym 369, w Łęgorzu na obw. dworskim 17 miesz., posiadacze mniejsi mają 208 hk. 87 a. 75 m²; posiadłość większa w Łęgorzu 50 hk. 90 a. 89 m²; na lasy prywatne przypada 12 hk. 67 a. 83 m².

KACZOKOWY. Kaczorowy, zwane są częstokroć Kaczarze, u Długosza Kaczorzowa, w zapiskach sądu leńskiego Koczarzowa} Korzarzowa, także Kozarzowa. W urodzajnej dolinie nad Wisłoka, 212 m. n. p. m., odległe są od Jasła o 2 4 kim. Wisłoka, tworząc w tern miejscu łuk wygięty ku wschodowi, okala wieś z trzech stron, przez co wieś ta graniczy suchą granicą tylko od zachodu z Bryłami i Jareniówka. Mieszkańcy trudnią się uprawą roli. We wsi niema szkoły, a dzieci uczęszczają do szkoły w Jaśle. Kasy gminnej niema. Za zniesione prawo pro-pinacyi zapłacono 2.119 złr. 80 k., a za zniesione prawo pań-

szczyzny 8.169 zł. 35 k. O wsi tej pisze Długosz następująco : Wieś na przedmieściu miasta Jasła, należy do parafii jasielskiej. Mieszkańcy tejże wsi płacą kościołowi w Jaśle czwartą część grzywny. Prócz tego płaci każdy kmieć z łanu kościołowi w Jaśle jedną miarę żyta¹). W r. 1579 przyłączono Ka-czorowy na prośbę mieszkańców do miasta Jasła i odtąd należała ta wieś do starostwa jasielskiego. W r. 1581 trzymał ją starosta jasielski Piotr Broniowski. Było podówczas łanów kmiecich 8Y₂, czynszowych 1, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 2 ²). Za czasów austryackicli byłyKaczo-rowy sprzedane i odtąd miały tych samych właścicieli co i Go

raj owice.

Za zniesione prawo pańszczyzn}" zapłacono 6.250 zł., a za zniesione prawo propinacyi 5.050 zł.

Cześć statystyczna. Kaczorowy mają mieszkańców 410; posiadłość mniejsza liczy 299 hk. 92 a. 28 m²; posiadłość większa 2 hk. 72 a. 14 m²; lasów prywatnych ma ta wieś 3 hk. 47 a. 13 m².

KOWALOWY Z ULASZOWICAMI. Wieś na

prawym

brzegu Wisłoki, przy drodze z Jasła do Kołaczyc. W pobliżu Jasła leży przysiółek Ulaszowice, a dalej na północ wieś Kowalowy. Jest ona od północy osłonięta wzgórzami. Graniczy na wschód z Gorajowicami, na zachód z Krajowicami, na północ z Bieździedzą, na południe z Ulaszowicami. Mieszkańcy trudnią się uprawą roli ; szkoły w tej wsi niema. Kasa gminna wynosiła przy końcu 1902 r. 1 360 K i 3 h.

Kowalowy istniały już w XIV. wieku; w r. 1384 Jakusz i Zawisza Gamrat Pleszowscy, synowie Zawiszy, dziedzica Kowalów okazali w procesie z Kmitą przywilej na prawo niemieckie dla wsi Strzegocic, Siedlisk i Damie⁸). Z tego wypływa, że znacznie przedtem istniały Kowalowy. (Kowalowa) Długosz pisze, że wieś ta należy do parafii jasielskiej, a właścicielami jej byli dwaj bracia rodzeni Stanisław i Jerzy, lecz nazwiska ich nie podaje. Były w tej wsi łany kmiecie i folwark szła-

b Libr. benefic. T. II. str. 285.

²) Źródła dziejowe. T. XIV. str. 120. ⁸) Boniecki herbarz. T. V. str. 362.

288 —

checki, z których płacono dziesięcinę snopowa i konopną do kościoła w Zręcinie. Był i drugi folwark szlachecki, z którego, równie jak z niektórych pól kmiecieli, leżących na równinie ku rzece Wisłoce, płacono dziesięcinę snopową do kościoła w Jaśle. Każdy kmieć dawał do kościoła w Jaśle korzec żyta jako osyp i). O Ulaszowicach pisze Długosz, że należały do parafii w Jaśle, a właścicielem był Wawrzyniec Wrosz. Nie było w niej łanów, ale były zagrody ; był również folwark szlachecki. Ze wszystkich pól dawano dziesięcinę snopową do kościoła w Jaśle. Był również jeden zagrodnik królewski, który dawał dziesięcinę do kościoła w Jaśle. Było we wsi sołtystwo, mające grunta, a należące do wójtostwa jasielskiego. Ze sołtystwa dawano również dziesięcinę do kościoła w Jaśle ²). Wspomniany powyżej właściciel Wawrzyniec Wrosz przychodzi jako z Ulaszowic w latach 1471—1492, a równocześnie z nim Paweł Pakosz wiatach 1470—1479³). W r. 1535 należały Kowalowy do szlachetnych Pawła, Macieja, Stanisława, Kowalewskich, braci rodzonych. Było podówczas we wsi siedmiu kmieci, zagrodników trzech, płacących czynsz roczny w sumie 3y₂ grzywny i dających 4y2 korca owsa, kapłony, sery. Dworów było podówczas dwa, folwarków dwa, stawy dwa. Wieś Kowalowa oceniona była na 250 grzywien⁴). Wr r. 1581 należały Kowalowy do Krzysztofa Marcinkowskiego i Stanisława Sikorskiego. Było podówczas sołtysich łanów 5, łanów kmiecich 2¹/₂, zagrodników z rolami 7, komorników 5 B). Później przeszły Kowalowy do rodziny Romerów. Aleksander Romer zapisuje na Kowalowach 1000 zł. poi. w r. 1653 dla OO. Karmelitów jasielskich. Ludwika Ro-merowa zrzeka się dóbr Kowalów 20. czerwca 1742 r. na rzecz Ignacego Wybranowskiego, któremu również Aleksander Łazowski w r. 1741 swą część darował. Od Ignacego Wybranowskiego przechodzą Kowalowy w r. 1798 na Helenę z Wybra-nowskich Rzuchowską, Po niej przechodzi ta wieś na jej dzieci

9 Liber benefic. T. II. str. 287. aj Tamże.

⁸) Akta sądu leńskiego wyższego w Gródku goleskim nr. 821 i na-

stępne.

*) Źródła dziejowe, T. XV. str. 534.

B) Tamże T. XIV, str. 250.

w r. 1826,

1833 właścicielem pewnej części Kowa-

a w r.

lów jest Faustyn Rzuchowski, a pewnej części Felicyan Reklew-ski. Do rodziny Rzuchowskich i Reklewskich należą, Kowalowy do r. 1858. W tym roku jest właścicielką Kowalów Leo-kadya z Reklewskich Nartowska. Ta sprzedała w roku 1879 Kowalowy Antoniemu Koralewskiemu. Ten w r. 1890 sprzedał tę wieś Herszowi i Luizie Teitelbaumom, a ci sprzedali ją Herszowi Józefowi Rubinowi i Mojżeszowi Kannerowi. Od tych przeszły Kowalowy w r. 1897 na własność Cirli z Bren-nerów Bergerowej. Obecnie jest wieś prawie rozparcelowana.

Część statystyczna. Gmina liczy 709 mieszkańców, obszar dworski 53. Włościanie posiadają 371 hk. 75 a. 2 m²; obszar dworski 6 hk. 47 a. 98 m². Lasów prywatnych jest 118 hk. 36 a. 15 m².

ŁASKI. Łaski graniczą od wschodu z Walowicami i Gą-sówką, od południa z Żółkowem i Majscową, od zachodu z Niegłowicami, od północy ze Sobniowem.

Kasa gminna wynosiła z końcem r. 1902 —■ 1166 K 93 h.

O wsi tej pisze Długosz, że należała do parafii w Jaśle, a właścicielem jej był Andrzej Kruszlowski, podczaszy krakowski. Były w niej łany kmiecie, z których dawano dziesięcinę snopową kościołowi parafialnemu w Jaśle, oprócz trzech łanów kmiecich, z których dawano dziesięcinę do kościoła św. Floryana na Kleparzu¹). W r. 1581, należały Łaski do Farureja. Było wtedy łanów kmiecich zagrodników z rolą 8, czynszowy łan 1, komorników z bydłem 4, komorników bez bydła 4²). Przedtem jeszcze, bo w r. 1554, należały Łaski do Pieniążka. W r. 1740 właścicielem Lasek był Antoni Taszycki. W r. 1836 posiadał Łaski Władysław Wilusz, po nim w r. 1848 Hermina z Janowskich Wiluszowa; po niej w r. 1854 Karol i Marya Prokopowie. Od tych nabył 20. maja 1869 Teodor Jüngst. Ten zaś sprzedał w r. 1887 Izaakowi i Freidzie małżonkom Rublom.

Część statystyczna. Łaski liczą 313 mieszkańców, na obszar, gminnym. Mniejsi posiadacze mają 137 hk. 60 a. 95 m²; obszar

290 —

dworski 204 hk. 66 a. 5 m². Lasy, własność prywatna, zajmują 160 hk. 34 a. 68 m².

GMINA NIEGŁOWICE Z BAJDAMI. Wioska ta, odległa 4 kim. od Jasła, leży w międzyrzeczu Ropy i Wisłoki, 221 m. n. p. m. Bajdy leżą na płd. od Niegłowic, bliżej Dębowca. Niegłowice graniczą na płn. z Gadkami, na zach. z Brzyściem, na wsch. ze Żółkowem. Bajdy graniczą na zach. z Osobnicą, na płd. z Dębowcem. Obok wsi przepływa rzeka Wisłoka, do której, na obszarze wsi wpada rzeczka Iwina. Las ciągnie się tuż za dworem. Pewną część jego nazywają „Strojnią“.

Najbogatsi gospodarze mają po 15 morgów ziemi, najubożsi po 2 morgi lub nawet po kilka zagonów; niektórzy zupełnie nie posiadają ziemi i pracują we fabryce destylarni nafty. We wsi jest 3 pasieki. Szkoła istnieje od 1884 roku • jest to szkoła jednoklasowa ; przeciętnie uczęszcza do niej 130 dzieci. Najwięcej nazwisk familijnych jest Myśliwców. Lud przeważnie wzrostu średniego, oczy niebieskie, włosy płowe. Kasa gminna wynosiła 1444 K 94 h.

O tej wsi pisze Długosz, że należy do parafii jasielskiej, a właścicielem jej jest Klemens Turski. Są w niej łany kmiecie, z których płacą i zwożą dziesięcinę snopową i konopną dla profesorów akademii krakowskiej. Prócz tego, każdy kmieć miał płacić grosz z łanu dla kościoła w Jaśle tytułem me-sznego. Również jest tam folwark szlachecki, z którego dawano dziesięcinę do kościoła w Książnicach. Była również karczma, mająca grunta i płacąca dziesięcinę snopową dla kanonika św. Eloryana. Były 3 zagrody, które miały pola z folwarku¹). W r. 1581 należały Niegłowice do Jana Mniszka a trzymał je w dzierżawie Wojciech Janowski. Było wtedy łanów kmiecich 77₂, zagrodników z rolą 2, komorników z bydłem 7, komorników bez bydła 1²). Na początku XVIII. w. należały Niegłowice do rodziny Jurkowieckich. Po jednym z tych Jurkowie-ckich została córka Konstancya Jurkowiecka, która w r. 1711 spisuje z Andrzejem ze Zagrodzia Palinowskim intercyzę przedślubną. Ta Konstancya zapisała w r. 1722 na swojej

części Niegłowic pewną sumę, na rzecz konwentu 00. Karmelitów w Jaśle. "Wskutek tego, jak również wskutek zapisu, jaki na rzecz 00. Karmelitów na Piasku w Krakowie uczynił Emilian Jurkowiecki, wywiązał się proces, który zakończył się ugodą¹). W r. 1863 otrzymał Niegłowice w spadku po śp. Wacławie Lisowieckim Antoni Lisowiecki, a po nim otrzymała również w spadku w r. 1904 Helena z Zubrzyckich Lisowiecka, a po niej odziedziczył syn jej Antoni. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 6.624 złr. 37^ kr., a za zniesione prawo pańszczyźniane 12.269 złr. 40 kr. mk. We wsi znajduje się kaplica murowana pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświęt. M. Panny, zbudowana w r. 1874, w której w dniach powszednich odprawia się niekiedy Msza św. Tuż obok drogi prowadzącej do Dębowca, w pięknym ogrodzie, znajduje się piękny dwór starannie utrzymywany przez byłą właścicielkę śp. Helenę Lisowiecka, zmarłą 20. listopada 1906, wdowę po śp. Antonim Lisowieckim, właścicielu dóbr i marszałku jasielskim. Śmierć zabrała znowu jedno gorące serce, bijące dla rodziny i kraju. Pozostawiła po sobie żal ogólny i pamięć wzorowej matki i obywatelki. »Spokój jej duszy! Zmarła pozostawiła dwóch synów, Maryana i Antoniego, właścicieli dóbr i córkę Helenę Gołaszewską.

Część statystyczna. Gmina liczy w Niegło wicach i Bajdach 502 mieszkańców, obszar dworski w Niegło wicach i Bajdach 59 mieszkańców. Włościanie posiadają 273 hk. 12 a. 7 m²; obszar dworski 312 hk. 64 a. 56 m². Na lasy prywatne przypada 33 hk. 65 a. 79 nr².

SOBNIÓW. Sobniów, oddalony o 3 kim. w kierunku płd.-wsch. od Jasła, leży na prawym brzegu Wisłoki (Dębówki), na lewym zaś Jasiołki, wzniesiony 249 m. n. p. m., w obszernej i żyznej dolinie, zamkniętej od płn. i płd. wzgórzami. Sobniów graniczy na zachód i północny zachód z Jasłem, na płn. z Hankowką, na wschód z Wolicą a na płd. z Żółkowem. W miejscu jest szkoła jednoklasowa, jest kasa gminna z kapitałem 1829 K 49 h, jest rafinerya spirytusu. Za prawo pańszczyźniane zapłacono 8.735 złr. 45 kr. mk., za zniesione prawo

b Archiwum domowe w Niegłowicach,

liP

propinacyi 4.637 złr. 6 kr. Sobniów wspomniany jest pod r. 1352 i właścicielem jego jest wtedy Krystan. Długosz pisze o So-bniowie, że należy do kościoła parafialnego w Jaśle, a właścicielem jego jest Andrzej Kruszlowski. Za czasów tego historyka, były we wsi łany kmiecie i folwark szlachecki, z których dawano dziesięcinę snopowa i konopną kościołowi w Jaśle, oprócz jednego kmiecia, który płacił dziesięcinę kościołowi św. Flo-ryana na Kieparzu. Płacił jednakże ten kmieć kościołowi w Jaśle korzec żyta. Prócz tego były tam dwa folwarki szlacheckie, z których dawano dziesięcinę kościołowi w Jaśle. W pierwszym zaś tomie pisze ten historyk, że Sobniów należał do Jana Pieniążka z Kruźlowy, herbu Odrowąż; że w tej wsi są trzy folwarki a należą do Andrzeja Pieniążka, Pakosza i Wrosza, a ze wszystkich dawano dziesięcinę kościołowi jasielskiemu¹). W r. 1581 Sobniów i Łaski należały do Farureja. Było wtedy w Sobniowie łanów kmiecich 57₂, zagrodników z rolą 8, zagrodnik czynszowy 1, komornik z bydłem 1. W przeszłem stuleciu Sobniów miał tych samych właścicieli co i Łaski. Obecnie należy Sobniów do Izaaka i Freidy Kubłów.

Część statystyczna. Sobniów liczy na obszarze gminnym 488 mieszkańców, na dworskim 56. Mniejsza posiadłość ma 168 hk. 74 a. 9 m⁴ 5. Większa posiadłość 241 hk. 53 a. 52 m⁵. Na lasy, będące własnością prywatną, przypada 1 hk. 93 a. 14 m⁵.

WOLICA I WALOWICE. Wolica i Walowice, odległe o 4 kim. od Jasła, graniczą od wschodu z Czeluśnicą, od południa z Gąsówką i Łaskami, od zachodu z Sobniowem, od północy z Hankówką.

Kasa gminna wynosiła 31. grudnia 1902 r. 2.150 K 63 h. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono z dóbr Wolica 2.449 złr. 1772 kr. m* k., a z dóbr Walowice 3.184 złr. 15 kr. a prócz tego dodatkowo zapłacono za zniesioną pańszczyznę 126 złr. 15 kr.

Wolica była już w r. 1442, gdyż przychodzi jako świadek Stanisław z Wolicy⁵). Długosz pisze o tej wsi, że Wolica należała do parafii jasielskiej a właścicielem jej był Jakób

Wolicki. Były w niej łany kmiecie, jak również folwark szlachecki, a ze wszystkich pól dawano i zwożono dziesięcinę snopową i konopną dla kościoła w Jaśle; oprócz pól trzech kmieci, którzy dawali dziesięcinę do kościoła św. Floryana na Klepa-rzu i). W r. 1581 należały Wolica i Walowice do Mateusza i Mikołaja Pakoszy. Było we wsi łanów kmiecich 2¹/₂, zagrodników z rolą 4, zagrodników bez roli 2, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 3²). Pakosze w ten sposób przyszli do posiadania Wałówie, że rodzeństwo Stanisław i Helena Pakosze dali w r. 1503 sołtystwo w Bryłach, z wyjątkiem jednego łanu, czyli pól, zwanych „Rozdołem“, za dobra ziemskie w Wa-lowicach Boguchwałowi i Włodkowi³). Później Pakosze nazwali się Pakoszewskimi. W r. 1635 Wolicę miał Krzysztof Pakosz a Walowice Samuel Jasiński. Dziesięć lat później Wolicę posiadali Jan Kowalewski i Stanisław Zakrzewski. W przeszłym wieku w r. 1865 kupił Wolicę i Walowice Apolinary Przyłecki od rodziny Kamińskich i dotychczas je posiada. Apolinary Przyłęcki odznaczył i zasłużył się jako burmistrz miasta Jasła i jako członek rady powiatowej jasielskiej.

Część statystyczna. Wolica i Walowice ma na obszarze gminnym 268 mieszkańców; na obszarze dworskim 40 mieszkańców ; włościanie posiadają 107 hk. 7 a. 48 m. ; obszar dworski 151 hk. 89 a. 62 m. ; lasy, w rękach prywatnych, zajmują 9 hk. 81 a. 53 m.

ŻÓŁKÓW Z LICHTARZEM. Leżą na prawym brzegu Wisłoki, przy gościńcu z Jasła do Żmigroda prowadzącym, o 3⁻8 kim. od Jasła. Część północną zajmuje Wulka-Lichtarz. Chaty leżą przeważnie po obu stronach gościńca, są jednak także osobne grupy w stronie wschodniej, podnoszącej się w pagórki lesiste. Żółków graniczy na północ z Jasłem i Sobnio-wem, na wschód z Walowicami i z Łaskami, na południe z Maj-scową a na zachód z Niegłowicami i Bajdami. Kasa gminna liczyła 1.701 K 97 h. Za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono za Żółków 7.395 złr. 12¹/₂ kr. m. k., a za Lichtarz

*) Libi\ ben. T. II. str. 286.

²)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 119.

³)    Akta sądu leńskiego Goles. str. 183. nr. 1353.

8.551 złr. 7V₂ kr. m. k. Długosz pisze o tej wsi, że należała do kościoła parafialnego w Jaśle, że były w niej łany kmiecie, z niektórjmh płacono dziesięcinę snopową i konopną profesorom akademii krakowskiej, a z niektórych kościołowi parafialnemu w Jaśle. Wieś należała do Mikołaja i Stanisława Żółkowskich¹)- W r. 1581 należała ta wieś do Joachima Ocieskiego. Było w niej łanów kmiecieli S¹/^ zagrodników z rolą 6, komorników z bydłem 5, komornik bez bydła 1, rzemieślnik l ²). W r. 1773 jest właścicielem Żółkowa i Lichtarza Józef Sto-jowski³). W r. 1859 należał Żółków do Jana lir. Załuskiego? później do Mikity a potem do Rappaporta. Obecnie jest właścicielem Żółkowa z Lichtarzem Siissel Schinindling.

lasy przypada 54 hk. 45 a. 49 m²;

na

Cześć statystyczna. Żółków z Lichtarzem mają mieszkańców na obszarze gminnym 513; na obszarze dworskim 38; włościanie posiadają 198 hkt. 15 a. 47 m²; obszar dworski 269 hk. 69 a. 43 m² ; własność prywatna.

¹

Sandeczyzna T. I. str. 78.

²

Archiwum miasta Kołaczyc: Liber yariarum transactionem z roku 1792—1805 str. 15 i nast.

a' Pawiński: Źródła dziejowe. T. XIV. str. 119. s) Wszystkie transakcye majątkowe, cytowane przezemnie a pochodzące z XIX. i XX. wieku, czerpane są z ksiąg hip. c. k. Sądu obwodowego jasielskiego.

³

) G-r, bieckie T. BO. str. 469^*470.

⁴

)    Liber benehc. T. I. str. 491.

⁵

)    A. G. Z. XI. 192.

PARAFIA WARZYCE¹).

GMINA WARZYCE. Warzyce, oddalone od Jasła 64 kim., leżą przy gościńcu z Jasła do Krosna, wzniesione 240 m. n. p. m. Graniczą ze wsch. z Bierówką i Zimnąwodą, ze zach. z Brzyszczkami i Górą, z połud. z Rostokami, Gliniczkiem i Hankówką, na płn. z Sieklówką. Obok wsi płynie Jasiołka, a przez wieś mały strumyk bez nazwy.

Wieś zajmuje urodzajną równinę, zasłoniętą na płn. lesi-stemi wzgórzami (szczyty: Babia góra 388 m. i Pogorzały 381 m ). We wsi oddziela się od gościńca droga na płn., która u stóp góry Pogorzały rozdziela się na ramiona prowadzące do Sieklówki, dalej do Kołaczyc i do Lubli a dalej do Fry-ą Libr. ben. T. II. str. 286, T. 1. str. 489.

²)    Źródła dziejowe. T. XIV. str. 119.

³)    Dr Adam Bogusz: Karty z dziejów wsi Smarzowej i z Siedlisk

str. 8.

295

sztaka W granicach gminy wznosi się góra zwana Patrja. Części lasu nazywają się: Głęboka, Gośce, Wilcze doły, Pogo-rzały, Ślepy Potok i Łysa Góra. Glebę stanowią: iły, gliny żółte i garncarskie, rędziny i ziemia piaskowa. Najbogatsi gospodarze posiadają od 10 do 40 morgów pola, średnio bogaci od 6 do 10, najubożsi ¹/₂₁ ³/₄, 1 i 2 morgi, niektórzy parę zagonów, a są i budnicy, mający tylko chatę i kawałek sadku. Sadów niewielkich można naliczyć około 100, pasiek jest 3. We wsi jest kamieniołom. Kamienia używają do budowy mostów, (wiele zużyto przy budowie kolei), na piwnice i podmurowania domów. We wsi nie było przemysłu. Znajduje się tam 1 kowal, 4 krawców wiejskich, 4 szwaczki, 4 szewców wiejskich, 3 cieślów, 1 kołodziej. Nazwiska pól są następujące: Depczyna, Koryciska, Gościówki, Podkamień, Nowiny, Lipowiec, Czarna, Łopuchowa, Podgrodzie, Zamogile, Kostrzewiska, Groblatka, Kobylanki, Doły, Głęboka, Kobyłka, Pożogi.

Najwięcej imion familijnych: Zające, Dubiele, Betleje, Wójtowicze, Stukusy.

We wsi znajduje się kościół parafialny, do którego oprócz Warzyc należy: Bierówka i pół Niepli. Szkoła, obecnie dwu-klasowa, istnieje od r. 1866. Kasa gminna wynosi 4416 K 12 h. We wsi znajduje się składnica pocztowa, kółko rolnicze, liczące 36 członków, straż pożarna ochotnicza.

1319, jako

w r.

posiadać

ma

Warzyce wspomniane są w dokumencie podrobionym z r. 1288, jako własność opatów tynieckich¹); są wspomniane dalej, ale już w dokumencie autentycznym własność tychże opatów²). W r. 1320 ugadza się opat tyniecki Michał z Jakóbem, podkomorzym sandomierskim, synem wojewody Wojciecha ze Żmigrodu, że podkomorzy Warzyce przez 3 lata. Po upływie 3 lat ma je dobrowolnie oddać w posiadanie klasztoru, a to pod grozą klątwy i pod karą 100 kóp groszy pragskich, zaręczonych przez Nowaja, kasztelana krakowskiego i Piotra, chorążego krakowskiego³). We Warzycach były grunta należące do zamku Golesza⁴),

') Kod. tyniecki str. 71 i 72.

²)    Tamże str. 79.

³)    Tamże str. 81.

⁴)    Tamże str. 130.

W r. 1386, 28. września nadał opat tyniecki Mścisław Warzycom prawo magdeburskie i sprzedał sołtystwo we Warzycach Pawłowi i Dobkowi z Wróblowic. Zapłacili oni za to sołtystwo 400 kóp groszy pragskich. Za to otrzymali 2 łany wolne od wszystkich danin, z wyjątkiem tylko dziesięciny, którą mieli składać na każdego św. Marcina biskupa i wyznawcy, po 4 szkojce z łanu. Mieli prawo wystawić jedną karczmę, a opat dał przyrzeczenie, że klasztorowi nie będzie wolno wystawić drugiej karczmy. Mieli prawo wystawić młyn na rzece Jasiołce, lub na strumyku, przepływającym przez Warzyce. Wolno im było zakładać stawy, ile tylko chcieli, byleby tylko bez szkody dla dziedzictwa opata. Również zabezpieczona była sadzawka dla kościoła. Mogli pozwalać na otwieranie i zakładanie jatek sukienniczych, szewskich, piekarskich, solnych (salicidarum), rzeźniczych, kowalskich i wszystkich innych rzemieślników. Osadnicy mieli płacić czynszu z każdego łanu 1 kopę groszy pragskich, a jako dziesięcinę ¹/₄ część grzywny. Natomiast byli wolni od wszystkich innych robót i danin. Sołtys miał pobierać 6-sty grosz z czynszu, a 3-ci grosz z kar pieniężnych. Kmiecie mieli dawać 2 obiady dla posła klasztoru, przybywającego na sądy, a sołtys jeden lub zamiast obiadu miał dać 6 szkojców (12 groszy). W czasie wyprawy, miał sołtys albo sam jechać na koniu, wartającym 2 kopy groszy, uzbrojony w łuk, albo miał wysłać służącego. Tak sołtysi jak i kmiecie byli wyjęci z pod wszystkich praw polskich. Sołtys miał być sądzony wobec opata i wobec sądu sołtysiego w Tyńcu, a mieszkańcy wobec sołtysa i ławników. Sołtys miał prawo polowania i prawo wyrębu w lasach ; sołtys mógł sołtystwo sprzedać, zamienić ; ale osoba, nabywająca sołtystwo, miała być opatowi i klasztorowi przedstawiona¹).

Sołtysami w Warzycach byli: Dobiesław czyli Dobko, człowiek, jak można poznać z zapisków sądu goleskiego ; bardzo rzutki, w latach od 1405—1417; Stanisław w r. 1418, Kaczkowski w r. 1419; Mikołaj Kaczkowski od r. 1449—1485; Bartłomiej Kaczkowski od r. 1488—1526²).

*) Kodeks tyniecki str. 164.

²) Akta sadu leńskiego w Gródku goleskim.

W r. 1475, 26 października, przeprowadził Piotr Dunin z Prawkowio, podkomorzy, rozgraniczeni«'- wsi Bierówki, Warzyc i Sieklówki. W tym dokumencie wspomniany jest gościniec, który prowadzi z Lubli do Warzyc¹). W r. 1480, 23. października przeprowadza Andrzej z Sienna, podkomorzy krakowski, rozgraniczenie Warzyc i Lublicy²).

Długosz pisze o Warzycach, że miały kościół drewniany, poświęcony św. Wawrzyńcowi, a własnością były klasztoru tynieckiego. Było we wsi podówczas 30 łanów kmiecich, sołtystwo mające 2 łany, karczma mająca grunta ; ze wszystkich pól płacono dziesięcinę pieniężną z każdego łanu po 6 groszy dla klasztoru tynieckiego. Kościół miał pola, łąki wolne dla swego użytku i potrzeby. Wszystkie łany i pola płaciły me-szne dla kościoła, a mianowicie z każdego łanu dawano 1 miarę żyta i 1 owsa. Nie było folwarku klasztornego ani mły-nu³). Roczny czynsz z pól kmiecych przynosił sumę 9 grzywien, 8 groszy. Kmiecie dawali 10 jaj, kapłonów wszyscy 66, 1 ser. Odrabiali jutrzyny, orząc, siejąc, rznąc, zwożąc. Za oprawę płacili po 4 szelągi (4 quadr.). Za obiedne płacili kmiecie (opuszczono ile), sołtys jednego fertona. Była karczma, mająca pole. Za stacye opata płacili za mięso i piwo 16 szkoj-ców (32 groszy), za śledzie 3 grzywny, sześć miar owsa. Sołtys płacił dziesięcinę klasztorowi, a pobierał 6-sty grosz z czynszu. Bochenkowego dawali 2 grzywny, 6 groszy. Wszystkie pola kmieci i karczma płaciły dziesięcinę pieniężną klasztorowi tynieckiemu po 6 groszy, razem 2 grzywny 16 groszy⁴).

W Warzycach była rola 1 wolna, wynosząca 1 łan, położona ze strony niższej między posiadłością Mikołaja Kaczkowskiego, a od strony wyższej między posiadłością Jakóba Byka. Otóż rolę tę sprzedał Marciu z Jasła (Marcissius) za 50 grzywien liczby polskiej, Bartłomiejowi Wiśniowskiemu⁵) w r. 1482, a ten zaś sprzedał w r. 1483 rolę tę za 40 grzywien

«) Akta sądu leńskiego w Gródku goleskim str. 506.

²)    Tamże str. 521.

³)    Liber, benefic. T. II. str. 142.

⁴)    Tamże Liber. III. str. 208.

⁵)    Zapiski sądu goleskiego Nr. 925.

z połową zbiorów oziminy i jarzyny Jakóbowi Sztuce¹). Łan ten nazywał sie „Woine“ i w późniejszych czasach przechodził w różne ręce. W r. 1536 należały Warzyce do opactwa tynieckiego i stanowiły uposażenie zamku Golesza. Kmieci było 33, którzy płacili czynszu 9 grzywien, 8 groszy, dawali owsa korcy 16, prócz tego składali kapłony, sery i t. p. Dla króla składali owsa korcy 39, żyta korcy 20¹/₂, pieniędzy groszy 35. Pracowali dla folwarku czyli zamku Golesza. Było również wójtostwo, mające folwark, karczmę płacącą 2 grzywny, staw, młyn. Drugi staw należał do opata²). W r. 1581 było kmieci 30, łanów czynszowych 9¹/₂, zagrodników z rolą 5, zagrodników bez roli 4, komorników z bydłem 15, komorników bez bydła 8, rzemieślników 3. Do karczmy należała ¹/₈ część łanu. Sołtys ówczesny, Wojciech Warzycki, posiadał 3V₂ łanu²).

Warzyce były własnością opactwa tynieckiego do zniesienia opactwa przez rząd austryacki. Po zniesieniu, należały do funduszu religijnego. W r. 1894 nabył Warzyce Władysław Rieger; obecnie wieś ta jest w znacznej części rozparcelowana. Pozostałość z ob. dwór. należy do spadkobierców ś. p. Władysława Riegera. Probostwo założyli Opaci tynieccy, jednakże niewiadomo kiedy. Wyżej wspomnieliśmy, że za czasów Długosza był kościół drewniany. Obecnie, po rozebraniu w r. 1904 dawnego, murowanego kościoła, który wystawił ks. Maciej Walentynowicz w drugiej połowie XVII. wieku, wybudowano nowy, murowany kościół, w stylu romańskim, projektu archite-kty Adolfa Kuhna. Jestto kościół jedno nawowy, z nawą poprzeczną, stanowiącą ramiona krzyża, sklepiony, z wieżą frontową. Długość kościoła wraz z wieżą wynosi 37 m., szerokość głównej nawy 9*20 m , szerokość presbiteryum 6-20 m. Do pre-sbiteryum przyległa zakrystya 5 m. długa, 4'65 m. szeroka. Po drugiej stronie znajduje się loża kolatorska, o wymiarach 5m. X2'45 m., a za lożą skarbiec, o wymiarach 5 m.Xl'75m. Kaplice, stanowiące ramiona krzyża, mają wymiary 5 m. X^’öOm. Grubość muru u wejścia wynosi 1 m. 5 cm. Kościół jest na zewnątrz otoczony skarpami.

Do kościoła nowego sprawili trzy witraże: miejscowyks. proboszcz, Gracyan Szklarski, witraż przedstàwiajacy św. Wawrzyńca, p. Karol Perutz, przedsiębiorca naftowy ze Lwowa, witraż, przedstawiający Niepokalanie poczętą N. M. P., ks Józef Gajda, katecheta z Jasła, a rodak warzycki, witraż, przedstawiający obraz św. Józefa. Parafianie sprawili siedm kolorowych okien, w pięknych i harmonijnie dobranych kolorach. Ze składek i ofiar sprawiono 3 piękne harmonijne dzwony i sygnaturę, z fabryki Piotra Hilzera z Wiener Neustadt. Największy dzwon ma następujący napis:

Campana haec consecrata In honorem S. Laurentii Patroni Parochiae Warzycensis Empta ex oblatis parochianorum conatu Parochi Gratiani Szklarski

Fusa A. P. Hilzer in Wiener Neustadt A. D. 1906.

Na płaszczu dzwonu w środku, jest płaskorzeźba, przedstawiająca św. Wawrzyńca, klęczącego przed kratą i zlatujących do niego Aniołków. Dzwony ochrzczone zostały pod wezwaniem św. Wawrzyńca, św. Stanisława B i M., św. Jana Chrzciciela. Sygnaturka pod imieniem N, M. P.

W dawnym kościele, w wielkim ołtarzu, znajdował się obraz św. Trójcy, malowany na drzewie miękkiem, sposobem średniowiecznym. Spojone deski pokryto gładkim pokładem kredowym, a na tern kładziono farby, zwane alla tempera, czyli mieszane z białkiem i żółtkiem. Obraz przedstawiał Boga Ojca, trzymającego Pana Jezusa Ukrzyżowanego. Duch św. w postaci gołąbka siedzi na końcu prawego ramiona krzyża. Tło obrazu było złocone. Boczny ołtarz, po stronie ewangelii był poświęcony M. B. Różańcowej. Obok był ołtarz św. Jaua Nepomucena. Po stronie epistoły był obraz Matki Boskiej Bolesnej, wraz z Panem Jezusem, w Cierniowej Koronie, z którego Boku wypływała Krew Najświętsza. O obrazie tym opowiada sprawozdanie ks. dziekana z r. 1765, że obraz ten M. B. Bolesnej słynie łaskami. Postać Matki B. pokryta jest posrebrzaną blachą, z wyjątkiem twarzy i rąk. Obraz Pana Jezusa jest bez sukienki; pod obrazem znajduje się następujący napis łaciński:

— 300

Qui tua coutemplor dulcissime f'unera Jesu, Tarn sa'evae causam me pudet esse necis.

Et quoties grates ut cautet et fingere verba Lingua cupit meriti pondéré victa cadit. Propter nostram salutem A. D. 1762. Refugium peccato-Rum ora pro Nobis.

To znaczy :

Kiedy rozważam o Twej Najdroższy Jezu śmierci, Wstydzę się, że jestem przyczyną tak straszliwego mordu A ilekroć język zapragnie mówić i dzięki Ci składać, Milknie, onieśmielony ogromem Twego okupu.

Dla naszego zbawienia. R. P. 1762.

Ucieczko grzeszników, módl się za nami.

W dawnym kościele znajdował się portret, malowany na blasze, fundatora kościoła, ks. Macieja Walentynowicza. Pod portretem była tablica marmurowa z następującym napisem:

D. O. M.

Adm Rndo Mathiae Valentinidae Parocho Warzycensi,

Qui daemonibus terrori hominibus

Amori fuit continuaque mortificatione

Seso exercens pedester itinera obibat

Morbos liominum sanabat erutisque lapi

Dibus manibus propriis hanc eclesiam

Et turrim errexit hocque décoré et

Apparatu accummulavit virtutumque plenus

Ad immortalitatem die 25. Novembris

A. D. MDCLXXX aetatis vero suae 73.

Migravit. Oui executores testamenti

Laurentius Matusowski, S. G-eorgii

In arce Crac. Cancus et officialis Pilsnensis

Parochus Kolacycensis, Lucas

Krzyżowski Decanus Jaslensis et Parochus

in Szebnie hanc memoriam posuerunt A. D. 1684.

To znaczy na polskie:

Bogu najwyższemu. Przewielebnemu Maciejowi Walentynowiczowi, proboszczowi warzyckiemu, który dla szatanów był postrachem, a dla ludzi przedmiotem miłości i w ustawi-

— BOI

cznem umartwieniu ćwicząc się, piechotą odbywał podróże, choroby ludzkie uzdrawiał, z wydobytych własnemi rękami kamieni ten kościół i wieżę wystawił i ozdobą i ochędostwem ubogacił, a pełen cnót przeszedł do nieśmiertelności dnia 25. listopada r. 1680, wieku swego zaś 73 r. Temu wykonawcy testamentu, ks. Wawrzyniec Matusowski, św. Jerzego na zamku krakowskim kanonik i oficyał pilzneński a proboszcz kołaczycki i Łukasz Krzyżowski, dziekan jasielski a proboszcz szebieński, tę pamiątkę położyli w r. 1684.

O wspomnianym proboszczu utrzymuje się do dziś dnia podanie, że miał władzę nad szatanami i że ich używał do gromadzenia materyałów na budowę kościoła, że nimi rządził i rozkazywał im z książki, która miała być wmurowana w kościele. Przy budowie kościoła zaszedł taki wypadek : Djabli myśleli, że budują karczmę; gdy się djabli dowiedzieli, że budują kościół, nieśli ogromne kamienie, aby go rozwalić. Tymczasem godzina 12 w nocy uderzyła, kur zapiał, więc porzucili kamienie w Libuszy, koło Biecza w potoczku. Razu pewnego wieczorem wspomniany śp. ksiądz przechadzał się po cmentarzu koło kościoła i posłyszał, jak djabli na sąsiedniej lipce rozmawiali, iż muszą być dzisiaj w Rzymie na uczcie razem z czar-noksiężnicą u papieża. Ksiądz rozkazał djabłom zanieść się tego samego wieczora do Rzymu. Zanieśli go tam, na drzwiach kościelnych. Dostawszy się do apartamentów papiezkich, zastał czarnoksiężnicę z papieżem przy stole, która miała papieża namawiać do grzechu. Ksiądz uderzył ją w twarz, czarnoksiężnica znikła, pozostawiając po sobie trochę mazi. Ksiądz papieża wyspowiadał i znowu go djabli przynieśli na drzwiach żelaznych do Warzyc. Drzwi żelazne przechowywano w dawnym kościele za wielkim ołtarzem. Jak nadmieniłem, ksiądz miał moc rozkazywania szatanom z książki. Opowiadają, że gdy ksiądz był w kościele, a chłopiec służący sprzątając pokoje, otworzył tę książkę i zaraz zlecieli się szatani, zapytując go, do czego ich potrzebuje. Chłopiec miał im rozkazać wybierać 3 stawy, które też mieli wybrać w okamgnieniu, a to staw koło kościoła, a 2-gi w plebańskim ogrodzie. Opowiadają również, że razu pewnego 24 zbójców przyszło, aby okraść kościół i plebana ś. p. Walentynowicza. Skarbiec znajdujący się w żelaznej i dębowej skrzyni, której szcza-

tki leżały na cmentarzu przy starym kościele, nie dał sie rozbić zbójcom, tylko pakę dębową zrąbali w jednem miejscu-Ś. p. ksiądz, jako cudotwórca i człowiek święty, przewidział tę kradzież, więc kazał gospodyni nagotować obiad na 24 osób z potraw prostych, lecz dobrze omaszczonjmh. Było to późno w nocy, więc wszyscy się domownicy dziwili, lecz rozkaz wykonali. Wtedy to ksiądz wszystkich zbójców zawezwał przed plebanię, uczynił ich skamieniałymi i wymógł od zbójców, że mu przyrzekli pod przysięgą, że ani jego, ani kościoła nigdy okradać nie będą, poczem ich wszystkich ugościł.

Z późniejszych proboszczów zasługuje na wspomnienie trzeci wstecz proboszcz ks. Antoni Popkiewicz, który zostawił legat dla kościoła, wynoszący obecnie 1.134 K 25 h, a co najważniejsza, utworzył stypendyum, z którego korzystać mogą studenci, urodzeni w parafii warzyckiej, jak również studenci z miejsca rodzinnego fundatora, t. j. z Nowego miasta. Przy pomocy tego stypendyum kilku studentów ukończyło studya gimnazyalne, jeden studya prawnicze, a jeden filozoficzne. Zasługuje również na wspomnienie przedostatni ks. probosz, Stefan Szymkiewicz, obecnie proboszcz w Brzostku, który dał radę, iżby zamiast kosztownej a nie korzystnej restauracyi dawnego kościoła, wybudować kościół całkiem nowy. Odjeżdżając z probostwa, zostawił na budowę nowego kościoła kilkanaście tysięcy złr. zebranych, bądźto drogą konkurencyi, bądźto drogą składek po całym kraju. Obecny ks. proboszcz Gracyan Szklarski zasłużył się wielce, że budowę, mimo bardzo wielkich trudności i przykrości, przyprowadził do skutku.

Część statystyczna. Warzyce na obszarze gminnym liczą 1193 m. ; na obszarze dworskim 40. Posiadłość mniejsza (obecnie powiększona przez nabycie parcel z ob. dwór.) wynosi 770 hk. 20 a. 33 m.; obszar większej pos. 300 hk. 95 a. 18 m.; na lasy przypada 196-5278 hk. ; z tego na lasy gminne 0-7023 hk.; na lasy kościelne 61516 hk. ; na lasy powiatowe 05186 hk. ; na prywatne 189 1555 hk.

GrMINA BIEBÓ WKA. Bierówka odległa od Jasła 8 6 kim., graniczy od wschodu z Nieplą, od zachodu z Warzycami, od północy z Lubią, od południa ze Szebniami i Zimnąwodą. Bierówka położona jest w okolicy więcej górzystej, północną stroną

803 —

ciągnie się prawie bez przerwy pas lasu, i to od strony Niepli i dlatego nazwany jest lasem niepelskim. Nazwę ma wieś od założyciela swego Birowa. Gleba jest dość urodzajna, tylko gdzie-niegdzie jest zbyt wilgotna, dlatego gospodarze bierow-scy drenują grunta. Co do rodzaju gleby, to znachodzi się gleba rędzinna, iłowata i białka. Większych gospodarstw niema. Najbogatsi gospodarze mają po 10, 12 do 14 morgów gruntu, średni po 5, 6 do 8 morgów; najubożsi mają po 2, 3 i 4 morgi, niektórzy po kilka zagonów, a są i tacy, którzy nic nie mają. Sadów pielęgnują bardzo wiele, z których owoce w małej tylko ilości zostawiają na własne potrzeby. Większą część sprzedają bądźto sadownikom, bądźto sami na targi wywożą. Pasiek jest 3, z tych dwie dopiero się rozwijają. Kamienie dawniej łamano, teraz zaniechano. Z rzemieślników jest: 2 cieśli, 2 szewców, 1 murarz, 3 krawców. Szkoły niema; dzieci uczęszczają do szkoły w Szebniach. Kasa gminna wynosi 2.888 K 62 h. Niema żadnych podań przywiązanych do tej wsi, niema także żadnych historycznych pamiątek. Wieś dość duża, bo liczy 108 numerów, tylko w północnej jej części, leży kilka odosobnionych chałup na tak zwanym „Gródku“. Pola noszą nazwy: Równie, Olszyna, Ugorek, Pod lasem i t. p.

Najwięcej nazwisk rodzinnych jest: Szerlągów, Feliksów. Ludzie są wzrostu średniego, włosy mają płowe. Dochodzą zwykle do późnego wieku. We wsi niema ani jednego żyda, ani karczmy; jest tylko sklepik, trzymany przez katolików.

Bierówka zawdzięcza powstanie swoje opatom tynieckim, a założona została na prawie magdeburskiem, na mocy dokumentu, jaki wydał 8. marca 1362 r. Jan, opat tyniecki, Tym-kowi zwanemu Birowem, w nagrodę za jego wieruą służbę. Sołtystwo to miało być założone na 25 łanach, lub ilekolwiek mogło ich być. Sołtys otrzymał dla siebie i dla swoich potomków dwa łany wolne od wszystkich podatków, płac i poborów ; miał jednak dawać na rzecz klasztoru jeden ferton (V₄ część grzywny) z łanu. Dostał sołtys prawo propinacyi, młyn, kram piekarzy, rzeźników i szewców, szósty grosz z czynszów i trzeci grosz ze sądów, „a także z przysięgi jak i w innych okolicznych wsiach“. Sołtys miał prawo zakładać stawy, ilekolwiek by tylko chciał, z tym wyjątkiem, że gdyby staw zakładał na

rzece Belle, to połowa jego miała należeć do opactwa, zachowując we wszystkiem prawo pana („iure domini in praemissis omnibus salvo)u.

Wszystkich złodziei, zbójców i innych złoczyńców, pod jakiemikolwiek imionami by przychodzili, w granicach rzeczonej posiadłości schwytanych, rzeczony sołtys ma prawo sądzić, według jakości ich winy.

Granice zaś tej wsi tak były określone: od źródła strumyka Belle, (dzisiejsza Szebnianka) aż do gajów (gades) wsi Sze-bni rycerskiej, dalej idąc przez te gaje aż do doliny Niżna debrz (Gniczana debrz) miedzy Zimno wódką i posiadłością klasztorną Warzycami, z wyjątkiem pól, należących do zamku Golesz, dalej idąc przez tę dolinę aż do punktu Przisdznalanka (przysążnia łąka), dalej od tego miejsca aż do rzeki zwanej Łubla, (mały strumyczek oddzielający Bierówkę od Lubli) wstępując przez strumyk, zwany Kostrzewka¹) (Costrewka).

Mieszkańcy, którzy w tej wsi osiadali na dawnych polach, albo wykorczowali krzaki, byli przez 10 lat wolni od wszelkich danin; którzy zaś korczowali lasy, przez lat 20 zażywali zupełnej wolności. Po upłynięciu tych lat wolności, płacić mieli z każdego łanu 10 szkojców czynszu i fertona za dziesięcinę za każdy rok. Sołtys zaś miał pełnić służbę wojskową na koniu za 3 grzywny z łukiem. Trzy razy do roku miał przybywać sędzia albo poseł opata, a to, by przewodniczyć sądom. Dla tego sędziego sołtys miał dawać jeden obiad, a wszyscy mieszkańcy dwa obiady; dla uszanowania (pro honore) z każdego łanu dawać mieli mieszkańcy na Wielkanoc po groszu. Tak sołtys, jak i jego następcy, mieli prawo to sołtystwo sprzedać, zamienić, zastawić, byleby osoba nabywająca, nie była Opatowi nieprzyjazną ²).

Sołtystwo, które otrzymał Tymko Byrowo, posiadli następnie w r. 1405 Wawrzyniec, w r. 1419—1425 Zygmunt, w r. 1447—1486 Jan Szebieński. Zdaje się, że sołtystwo było podzielone, gdyż w latach 1473—1492 jest również sołtysem Bierówki Wojciech Szebieński, wiatach 1531—1537 Hieronim

*) Kostrzewka, wnioskując po nazwie pól jest rzeczka płynąca przez pola warzyckie od strony bierowskiej i wpadająca do Jasiołki.

²) Kodeks klasztoru tynieckiego 1875 str. 129—180.

Szebieński. W r. 1527 dzielą się Hieronim, Mikołaj, Łukasz i Bernard Szebieńscy sołtystwami w Niepli i Bierówce w ten sposób : kmieć Świętosław z Niepli dostał się w dziale Hieronimowi i Mikołajowi Szebieńskim. Kmieć Nowak został przydzielony Łukaszowi i Bernardowi. Ze zagrody Króla należała V₄ część z połowy dochodów do Bernarda. Tenże sam Bernard otrzymał ¹/₈ część dochodów z karczmy. Z roli zwanej „Żego-cińskau, przypadła ¹/₄ część z połowy Bernardowi. Z części po matce przypadającej, otrzymali łan pola Hieronim i Mikołaj ; drugą połowę podzielili na 4 części. Z części macierzystej zostali przydzieleni Hieronimowi z Mikołajem 3 zagrodnicy : Chry-stek, Maciek, Dziad. Z części ojcowistej został przydzielony Hieronimowi z Mikołajem: Krzyżak; Łukaszowi z Bernardem: Łysy, a Krótki należał do 4.

Dochody z karczmy zostały przydzielone w połowie Hieronimowi z Mikołajem, a druga połowa dochodów była podzielona na 4 części. Staw pod „Bygoszem“ został przydzielony Bernardowi¹). W r. 1528 Hieronim Szebieński odstąpił swoją część Bernardowi Szebieńskiemu za 10 zł. i 20 groszy, które miał mu zapłacić na Boże Narodzenie tego samego roku’).

Od r. 1531—1537 sołtysem Bierówki był Hieronim Szebieński, a od r. 1535—1546 miała sołtystwo Łukaszowa Sze-bieńska.

W r. 1542 Mikołaj Szebieński, brat Hieronima zeznaje przed sądem, że Hieronim spłacił mu 26 grzywien z ojcowizny i macierzyzny w Bierówce. Tego samego roku i dnia Hieronim Szebieński zapisał sołtystwo w Bierówce żonie swej Annie⁸).

O Bierówce mówi Długosz, że należała do parafii we Warzycach, była własnością opactwa tynieckiego, że były w niej łany, karczmy, zagrody, folwark⁴), że kmiecie dawali jaja, koguty, sery, odrabiali powabę, dawali osyp ; ze wszystkich pól płacono dziesięcinę. W r. 1536 należała Bierówka do klasztoru tynieckiego, do uposażenia zamku G-olesza, Było we wsi 10

') Akta sądu leńsk. wyższego W Gródku goleskim, zapiska 1577,

²)    Tamże, zapiska 1579.

³)    Tamże, zapiska 1721, 1722,

*) Lib. ben. T. II. str. 142.

2Ô

kmieci, którzy płacili czynszu 1 grzywnę 8 groszy, owsa kor-cy 5. Prócz tego dawali kapłony, jaja i t. d. Na rzecz króla dawali owsa korcy 6, żyta 6, pieniędzy groszy 6. Po sołtystwa należał folwark, mający 5 zagrodników. Karczmarz płacił 1V2 grzywny. Stawów zapuszczonych było 5 i).

W r. 1581 było kmieci 9, łanów czynszowych 2¹/₂, zagrodników z rolą 7, chałupników 8, komorników 3; karczma miała ¹/i łanu²).

Bierówka, jako własność opatów tynieckich, pozostawała do zniesienia przez rząd austryacki opactwa tynieckiego ; później była własnością funduszu religijnego. W r. 1894 nabył lasy należące do Bierówki Władysław Rieger, a pola Marya z br. Bobrowskich Augustowa Gorayska; po matce odziedziczył Bierówkę syn Jan Korczak Gorayski.

WIEŚ NIEPLA. Niepla oddalona 12'1 km. od Jasła, leży między dwoma płaskiemi górami tak, że obcy, okolicy nie świadom, stoi, że tak powiem „na karku gminy“, bo oddziela go od niej zaledwie 150 m., a domów jeszcze nie widzi; są one pobudowane na dolinie, ciągnącej się od zachodu na wschód. Sądziłby kto, że wieś ukryta między górami jest niezdrowa, lecz omyliłby się. Opatrzność Boża pokryła górę z północnej strony lasem szpilkowym, który swą balsamiczną wonią napełnia powietrze. Ze strony południowej ciągnie się również góra, która jest prawie całej gminy karmicielką. Całą wieś od zachodu na wschód przepływa górski strumyczek, który początek ma w lesie niepelskim, a w sąsiedniej gminie Przybówce, wpada do Wisłoka.

Część statystyczna. Bierówka liczy na obszarze gminnym 498 mieszkańców; na obszarze dworskim 24. Posiadłość mniejsza ma 406 hk. 69 a. 30 m; większa posiadłość 290 hk. 25 a. 46 m ; na lasy przypada 132 8273 hk. będących własnością prywatną.

Niepla graniczy ze wschodu z Przybówką i Chrząstówką; od południa z Moderówką i Szebniami, ze zachodu z Bierówka, a od północy z Lubią.

ę Źródła dziejowe: T. XV. str. 682. s) Tamże T. XIV. str. 244.

Lubo jedną gminą jest Niepla i jednego ma właściciela, to przecież do dwóch należy kościołów parafialnych: w Sze-bniach i w Warzycach.

Ziemia Niepli jest średnio urodzajną, albowiem glebę stanowi dosyć cienka warstwa glinki, a podglebie czerwona, nieprzepuszczalna glina, przez mieszkańców zwana „martwicą“ lub „żółtaczką“. Obecnie ¹jb część gruntów włościańskich jest zdrenowana. Uprawiają wszystkie gatunki zbóż, a z warzyw sadzą kapustę i karpiele i sieją rzepę ścierniankę. Sieją też len i konopie, chociaż coraz mniej. Płodozmian ograniczają na 3—5 lat, a mianowicie: na owsisko wożą nawóz i sadzą ziemniaki, na ziemniaczysku sieją żyto, a na żytnisku sieją owies, lub na znawożonem polu sadzą ziemniaki; następnie sieją żyto i w życie konicz, a na konicznisku poprawionem superfosfatem kostnym lub gdy konicz był silny, bez superfosfatu sieją pszenicę, a następnie owies. Główne zajęcie, a więc i dochód daje gospodarstwo rolne. Pielęgnują również sady; jest ich 24 i 6 pasiek. W zimowych wieczorach przędą, a tkacze, (których jest trzech) wyrabiają płótna. Najwięcej i stosunkowo najlepiej uzdolnionych jest kołodziei, ci sporządzają sprzęty i narzędzia gospodarskie, które okuwają dwaj kowale. Kasa gminna wynosi 2.463 K 36 h.

Szkoła jednoklasowa jest w gminie od r. 1881; nazwisk rodowych najwięcej : Macek, Betlej i Bachta.

W r. 1442 posiadał połowę Niepli szlachetny Maciej z Niepli. (A. G. Z. T. XI. 192). W dokumencie z r. 1456, w którym Kazimierz Jagiellończyk zatwierdza wszystkie przywileje swoich poprzedników, wspomniana jest Niepla jako własność Benedyktynów.

Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Sze-bniach, że połowę wsi posiadali Benedyktyni, a drugą połowę posiadał Mikołaj Szebieński, szlachetny z domu „Biberstin“. Z łanów należących do Benedyktynów, płacili kmiecie razem 3 grzywny bez 4 groszy, a prócz tego dawali jaja, kury, sery. Zamiast robocizny, opłacał każdy kmieć opatowi fertona (czwartą część grzywny), za oprawę płacili wszyscy 13 groszy, za obiad płacili kmiecie pół grzywny, sołtys jednego fertona. Była karczma należąca do sołtysa, mająca pole. Za stacye opafa pła-ciii za mięso i piwo 9 szkojców (18 groszy), 2 miary owsa, jeden korzec żyta. Sołtystwo miało dwa łany, z których płacono dziesięcinę. Z czynszu pobierał sołtys (zapewne szóstą część). Bochenkowe wynosiło połowę grzywny (licząc 60 groszy na jedne grzywnę czyli 30 groszy). Ze wszystkich pól wsi płacą dziesięcinę pieniężną klasztorowi tynieckiemu 37 groszy. Folwarku we wsi nie było. Graniczyła z Moderówką, Szebniami, Wojaszówką i Przybówką¹).

W r. 1531 Niepla należała do zamku Golesza. Byli w niej kmiecie, płacący czynszu grzywny 2 groszy 22 szelągów 6, owsa korcy 6, koguty i t. d. Królowi Mości dawali owsa kor-cy 9, żyta d¹^, pieniędzy groszy 8. Odrabiają pańszczyznę do folwarku czyli zamku Golesza. Jest tam wójt, ma folwark. Kmieci 3, płacących grzywnę czynszu, młyn, stawek jeden i 4 inne zapuszczone²).

W r. 1581 należała Niepla do Marcina Chrząstowskiego. Kmieci było 12, łanów 4^, czynszowych zagrodników z rolą 7, chałupników 3, komorników 5³).

Zapiski sądu leńskiego takie podają nam wiadomości o Nie-pli : W r. 1420 zapozwał opat tyniecki przed sąd leński w Kołaczycach Jakóka z Niepli, dlatego, że w gwałtowny sposób wszedł w posiadanie Niepli. W tej sprawie były trzy termina i niewiadomo, jak się skończyły. W roku 1425, dnia 5. marca, szlachetny Henryk z Moderówki zastawił sołtystwo w Niepli Grzegorzowi z Lich winu (wieś w powiecie tarnowskim, parafia Pleśna) za 48 grzywien i miał te pieniądze dać na św. Mikołaja. Gdyby pieniędzy nie dał, miał posiąść Grzegorz sołtystwo w Niepli.

W r. 1486 dnia 2 stycznia, bracia Piotr, Jan i Wojciech Szebieńscy z jednej strony, a szlachetna Jadwiga, córka By-dłowskiego z drugiej strony, ugadzają się w ten sposób, że Jadwiga ma trzymać sołtystwo w Niepli, jak trzymał je zmarły mąż Mikołaj tak długo, jak długo jej rzeczeni Szebieńscy nie zapłacą 50 grzywien. Wnet jednak wypłacili rzeczeni bracia kwotę należącą się jej tytułem posagu a ona zrzekła się wszel-

!) Lib. ben. T. III. str. 208.

²)    Źródła dziejowe T. XV. str. 532.

³)    Tamże T. XIV. str. 244.

— 309

kich praw do sołtystwa w Niepli. Z zapiski z r. 1495 dowiadujemy się, że Wojciech Szebieński wybudował młyn w Niepli, który go kosztował 6 grzywien i wybrał dwa stawy, które go kosztowały 8 grzywien.

W r. 1499 zeznaje Marcin Szebieński, że sprzedał swoją część w Niepli za 6 grzywien i że tę kwotę całkowicie otrzymał. W r. 1523 zeznaje Stanisław Niepelski, prawy dziedzic sołtystwa w Niepli, że za zgodą opata i całego konwentu tynieckiego, sprzedał sołtystwo swoje we wsi Niepli szlachetnym: Łukaszowi, Hieronimowi i Mikołajowi Szebieńskim za 300 złotych węgierskich. W r. 1526 bracia: Hieronim i Mikołaj Sze-bieńscy, sprzedali część sołtystwa Łukaszowi Szebieńskiemu za 60 grzywien.

Niepla była własnością opatów tynieckich, aż do zniesienia opactwa tynieckiego ; później należała ona do funduszu religijnego. W r. 1894 nabył ją August Gorayski od funduszu religijnego.

A teraz odpowiemy na pytanie, dlaczego Niepla należy do dwóch parafii: w Szebniach i we Warzycach? Pierwotnie należała Niepla cała do parafii w Szebniach, jak o tern pisze Długosz. (Lib. benef. III. 208). Kiedy później połowa Niepli dostała się w posiadanie Szebieńskich, nastąpił pod względem kościelnym podział Niepli na 2 części. Część należąca do opatów tynieckich, została przyłączona do Warzyc, a część należąca do Szebieńskich, pozostała przy parafii szebieńskiej i tak zostało do teraźniejszych czasów. W latach 1901 i 1902 starali się Nieplanie z części warzyckiej o przyłączenie do parafii szebieńskiej i sprawa oparła się o konsystorz biskupi i namiestnictwo, a w końcu została zaniechana i pozostało jak dawniej było.

Część statystyczna. Niepla liczy na obszarze gminnym 730 mieszkańców; na obszarze dworskim 5; posiadłość mniejsza ma 526 hk. 71 a. 42 m. ; większa posiadłość ma 228 hk. 31 a. 19 m ; na lasy przypada 221-6674 hk. ; z tego na lasy gminne 2*7094 hk.; na lasy plebańskie 1-4678 hk. ; na lasy prywatne 267-4902 hk.

PARAFIA SZEBNIE.

GMINA SZEBNIE¹). Wieś Szebnie położona jest w okolicy falistej; przez wieś prowadzi gościniec południowy czyli karpacki lub podkarpacki. Od Jasła oddalone są Szebnie o 9T0 kim., od Krosna o 15 kim., od stacyi w Moderówce o 2'3 kim. Prócz gościńca podkarpackiego, prowadzi wprost z gościńca naprzeciwko dworu, droga powiatowa do Dobrucowy i Tarnowca. Druga droga, także powiatowa, prowadzi około kościoła do Chrząstówki i Przybówki, gdzie się łączy z gościńcem prowadzącym do Rzeszowa.

Wieś położona na niewielkim pagórku, wynoszącym 283 m. n. p. m. Nazwa Szebnie jest liczba mnoga i wszyscy mieszkający mówią: „Szebnie, do Szebień, ze Szebień, w Szebniach“. Nazwa ta powstała jak mniemam stąd, że jedną częśó wsi nazywano górną Szebnią, a drugą dolną Szebnią i z tego powstało Szebnie. Po dziś dzień nazywają mieszkańcy częśó wsi koło kościoła „górą“ a częśó poniżej gościńca „dołem“. Nazwa wsi pochodzi najprawdopodobniej od założyciela „Sępa“ (skrócone niemieckie Josef) tj. Józefa.

Najwyższem punktem wsi jest pagórek, na którym stoi kościół. Począwszy od kościoła, zniża się wieś i to dosyć silnie w stronę południową, aż przechodzi w nizinę, nad rzeką Ja-siołką. Wieś dotyka polami swojemi prawego brzegu rzeki. Graniczy na południe z Dobrucową, na wschód z Moderówką, na północ z Bierówką, Nieplą i Chrząstówką, a na zachód z Zimnąwodą i Bierówką. Od Bierówki i Niepli oddziela Szebnie rzeczka Szebnianką zwana. Obszar wsi tworzy nieregularny czworobok.

Na gruntach Szebieńskich stoi dworzec kolejowy, nazwany niesłusznie Moderówką. Kolej ta została wybudowaną w r. 1890 i w miesiącu październiku oddaną do użytku publicznego. Od 1-go stycznia 1892 r. znajduje się na stacyi kolejowej urząd pocztowy i telegraficzny.

*) Gmina Szebnie, podobnie jak i Chrząstówką, Niepla i Zimnawoda jest dokładnie i obszernie opisana w cennej monografii Dra Adama Bogusza: Wieś Moderówką, Kraków 1906.

— Bll

Wieś Szebnie należy do wsi bardzo dawnych. Znajduje się wzmianka o niej „Sebna villaw w najdawniejszym pomniku dziejowym, jaki posiada historya polska, t. j. w dyplomacie, którym kardynał Idzi, legat papieski w r. 1105 zatwierdza posiadłości i przywileje, nadane klasztorowi tynieckiemu przez Bolesława Wielkiego i królowe Judytę, oraz nadania Bolesława Krzywoustego i Radosta, biskupa krakowskiego — Kraków 1105 !) Drugi raz wspomniane są Szebnie w bulli Grzegorza IX., wydanej w Perugii dnia 26. maja 1229. W tej bulli bierze Grzegorz IX. pod swoją opiekę posiadłości i przywileje klasztoru tynieckiego.

Trzeci raz wspomniane są Szebnie pod rokiem 1288 w dyplomacie, w którym Leszek Czarny nadaje klasztorowi tynieckiemu prawo zakładania miast na prawie magdeburskiem i uwalnia wsie z pod jurysdykcyi urzędników świeckich.

Czwarty raz wspomniane są Szebnie w dokumencie autentycznym wydanym w Tyńcu, dnia 8. marca 1362, w którym Jan, opat tyniecki, nadaje Tymkowi sołtystwo w nowo założonej wsi „Bierówka“ (str. 129).

Z dokumentów tych wypływa, że Szebnie pierwotnie były własnością opactwa Benedyktynów tynieckich. Gdzieś przy końcu XIII. stulecia lub na początku XIV., stały się własnością prywatną. Dowodzi tego Stan. Szczygielski w Tynecyi²), który pod opatem Michałem I. (33 opat tyniecki 1822—1328) pisze : Niektórzy magnaci prawa i majątki klasztoru zajęli ; tych (opat Michał) mieczem kościelnym porażonych zawezwał przed trybunał króla i wygrawszy sprawę, znaczną część folwarków na Podgórzach odzyskał. W ten sposób zjednał nie małą chwałę dla siebie, a nie małą korzyść dla klasztoru.

To samo czytamy pod następnymi opatami. Tego samego

9 Dyplomat ten znajduje się drukowany w dziele: „Kodeks dyplomatyczny klasztoru tynieckiego“ który wydali Dr Wojciech Kętrzyński i Dr Stanisław Smolka we Lwowie 1875 str. 2. Autentyczności tego dokumentu bronią: Dr Pappé i prof. Piękosiński; za autentycznością jego jest również Dr Stanisław Krzyżanowski. Patrz Kwartalnik histor. Roczn. VI. zesz. IV. str. 786.

²) „Tinecia sen historia monasterii Tinecensis“ Cracoviae Ex offic. Schedeliana S. R. M. A. 1668.

zdania jest również Długosz, który w t. III. Lib. benef. str. 217 wymienia Szebnie między wsiami, które klasztor tyniecki miał w przywileju Ojca św. a obecnie nie ma. W tej samej księdze (str. 208) pisze tenże historyk, że połowę drugą Szebień posiada Mikołaj Szebieński, szlachcic herbu Biberstein. Tak więc Szebnie stają się własnością rodziny Szebieńskich, herbu Biber-stein.

W r. 1459 16. grudnia, układają się w sądzie grodzkim w Sanoku Stanisław Szebieński z bradmi swoimi i z Piotrem

Sand z Moderówki i bradmi jego o nadawanie prezenty na probostwo w Szebniach w następujący sposób : W obecnym czasie ma Stanisław Szebieński i bracia jego w przeciągu 2 miesięcy nadad probostwo temu, komu zechcą, a to w ten sposób, że Stanisław Szebieński i bracia jego mają proboszcza wy-szukad, ale mają zawiadomić o tern także Sanda, braci jego i Mikołaja Białkowskiego. Gdy ten, który otrzyma od Szebieńskich prezentę umrze, ma kolatorstwo plebanii przejść do szlachetnego Sanda z Moderówki. Po śmierci prezentowanego przez Sanda i braci jego, ma kolatorstwo przejść do Mikołaja z Biał-kówki. O układzie tym miał bjTd co rychlej uwiadomiony ks. biskup krakowski, aby go zatwierdził. (A. G. Z. tom XI. — str. 413).

Szebnie były w rodzinie Szebieńskich do dwóch pierwszych dziesiątek lat XVI. stulecia. W roku 1508 miał część Szebień Wojciech Szebieński, syn Piotra (A. Pawiński: Źródła dziejowe tom XV. str. 466). Od Szebieńskich przeszły Szebnie w posiadanie Baltazara Dąbrowskiego, który był oraz właścicielem Tarnowca, Brzozówki, Potakówki i Moderówki³). Z jedną córką jego ożenił się Jan Herburt z Fulsztyna, podkomorzy lwowski, a z drugą Beatą, ożenił się Hieronim Dębiński. Między tymi następuje w 1547 roku 29. marca w Bieczu następujący podział dóbr. Wsie: Tarnowiec, Brzozówka i Potakówka, położone w ziemi krakowskiej, w powiecie bieckim, z dworem w Tarnowcu, z prawem patronatu kościoła w Tarnowcu i wieś Szebnie, w ziemi sandomierskiej, w powiecie pilzneńskim, z prawem patronatu kościoła parafialnego, z dworem dostają się w posia-

Od Herburtów przeszły Szebnie w posiadanie Krzysztofa Rupniowskiego, a od Rupniowskich na Skotnickich. W r. 1581 posiadał Szebnie Jan Skotnicki i Krzysztof Rupniowski. Skotnicki posiadał 14 kmieci; 7l/₄ było czynszowych łanów, 3 zagrodników z rolami, 3 chałupników, 8 komorników z bydłem, 9 komorników bez bydła i 3 rzemieślników. Krzysztof Ru-pniowski miał 4 kmieci i 1 łan czynszowy²).

danie Jana Herburta i żony jego Anny. Ze wsi Szebnie zostali wydzieleni na własność Beaty Dębińskiej czterej kmiecie: Zą-bek, Kwasek, Siwek i Klysz, z ćwiartką roli, na której siedzi kmieć Juda. Jednakże samego Judę ma Beata Dębińska oddać w jesieni małżonkom Janowi i Annie Herburtom. Wieś Mode-rówka — z wyjątkiem wielkiego stawu w lesie, który był własnością Jana i Anny Herburtów i z wyjątkiem lasu w Mode-rówce, z którego miały korzystać dwory w Szebniacli i Tarnowcu, jak również poddani wszystkich innych wsi — dostała się w podziale Hieronimowi i Beacie Dębińskim. Wspomniana Beata miała dostać z łąk szebieńskich jeden stóg siana, który mieli zesiec i zgrabać wspólnie poddani Herburta i Beaty Dębińskiej ¹).

W posiadaniu Skotnickich zostawały Szebnie do r. 1681. W archiwum parafialnem szebieńskiem znajduje się ugoda, zawarta między Zofią Skotnicką z Borku, wdową po Janie Skotnickim, kasztelanie połonieckim, jako dożywotniczką Szebień i jej synem lJawłem Skotnickim z jednej strony, a między ks. Jędrzejem Razowiczem, kościołów obydwóch szebieńskiego i tarnowieckiego administratorem i plebanem z drogiej strony, co do dziesięciny.

Córka Zofii Skotnickiej wyszła za Kalińskiego i ta zapisała swej córce Urszuli 1° voto Dąbskiej, 2° voto Zamojskiej Szebnie i Moderówkę. Syn Dąbskiego i wspomnianej Urszuli Michał Dąbski, wydzierżawia w r. 1710 wsie Moderówkę, Szebnie i Święcany małżonkom Adamowi i Annie Wilkowskim. Następnego roku wspomniany Michał Dąbski darowuje Wilkowskim Szebnie, Moderówkę i staw w Białkówce za kwotę

‘) Archiwum domowe we dworze tarnowieckim. ²) Źródła dziejowe T. XIV. str. 244, 245.

314 —

63.000 złp., jakie im był winien Adam Wilkowski, sędzia ziemski sochaczewski. Tenże sam ugadza się 29. lipca 1712 r. z ks. Janem Kazimierzem Bielańskim, dziekanem ropczyckim i plebanem szebieńskim o dziesięciny. Adam Wilkowski darował Szebnie i Moderówkę Stanisławowi Wilkowskiemu. W roku 1743 18. marca, siostry rodzone Maryanna Trębińska i Rozalia Ołtarzewska, sprzedają Szebnie i Moderówkę Franciszkowi Moszczyńskiemu za kwotę 100.000 złp.

Tego samego roku darowują Wojciech, Franciszek i Józef Moszczyńscy Szebnie i Moderówkę Dominikowi Lubienieckiemu. Od Lubienieckiego przechodzą Szebnie do Antoniego Morskiego, który w r. 1748 dobra te oddaje córce swojej Salomei Bukowskiej, żonie Antoniego Bukowskiego, kasztelana sanockiego. Dwie córki Salomei Bukowskiej, Antonina i Teofila¹) wyszły za dwóch Gorayskich, a mianowicie Antonina za Tomasza, pułkownika wojsk polskich, Teofila za Aleksandra Gorayskie-go (ślub Teofili odbył się 21. września 1781. Lib. Cop. Mode-rówka T. I. str. 1. Ślubu Antoniny nie mogłem odnaleść w księgach Copulatorum — jest tylko induit wydany w roku 1781 w Tarnowie 26. maja przez JanaDuvalla, oficyała tarnowskiego na opuszczenie głoszenia wszystkich trzech zapowiedzi).

Po Aleksandrze odziedziczył Szebnie syn jego Ludwik urodzony 23. sierpnia 1785 ożeniony z Ludwiną, córką Stanisława Bogusza, a po nim syn jego Aleksander, który umarł bezżennie 15. marca 1888 w Krakowie, lecz przywieziony został do parafii i leży pochowany w kaplicy imienia Gorayskich. Ten Szebnie zapisał bratankowi swemu Janowi Korczak Go-rayskiemu, synowi Augusta i Maryi z baronów Jastrzębiec Borowskich, urodzonemu 21. marca 1871 roku. Dobrami Szebnie zarządzał w czasie małoletności Jana Gorayskiego ojciec August, a kiedy się Jan ożenił z Maryą, Eleonorą, Karoliną, Zofią, księżniczką Jabłonowską, córką Stanisława księcia Jabłonowskiego i Jadwigi z hr. Steckich (ślub odbył się w Bursztynie 16. czerwca 1900), osiadł w Szebniach i tutaj zarządza dobrami Szebnie i Bierówką z przyległościami. Jest członkiem Rady

ą Oprócz dwu wymienionych, były jeszcze dwie inne a mianowicie Felicya Lipnicka i Zofia panna.

powiatowej jasielskiej, należy do wydziału towarzystwa rolniczego okr. jasielsk. i zajmuje się nader pilnie gospodarstwem, szczególniej w kierunku chowu bydła mlecznego i w kierunku chlewni zarodowej. Szebnie, według Długosza miały 21 kmieci i 2 role puste, czyli razem 23 ról. W r. 1581 było 18 kmieci, 8V* łanów czynszowych, 3 zagrodników z rolami, 3 chałupników, 8 komorników z bydłem, 9 komorników bez bydła i 3 rzemieślników, razem 44 mieszkańców i 8^ łanów czynszowych. W r. 1711 było 19 kmieci, 12 zagrodników, razem 31 poddanych. W r. 1748 17 kmieci, 11 zagrodników, razem 38. W r. 1789 16 kmieci, 22 zagrodników, 9 chałupników, razem 47. W r. 1811 15 kmieci, 27 zagrodników, 8 chałupników, razem 50 poddanych.

Kmiecie szebieńscy odrabiali po trzy, cztery i pięć dni ciągłych, płacili czynszu 2 zł. rocznie, dawali rocznie po 4 kapłony, 3 kury, 12 jaj i przędli dwie sztuki. Zagrodnicy odrabiali po trzy dni piesze i przędli po dwie sztuki ; komornicy odrabiali po półtora dnia i przędli po dwie sztuki, tak było w r. 1743. W r. 1747 odrabiali kmiecie wszyscy po 5 dni, dawali czynszu 2 zł., kapłonów cztery, kur trzy, jaj 30, przędli dwie sztuki i odrabiali 4 dni powabu; zagrodnicy zaś odrabiali po 3 dni, dawali po jednej kurze, 12 jaj, przędli dwie sztuki i odrabiali cztery dni powabu; komornice odrabiały po półtora dnia i przędły po dwie sztuki. W r. 1799 odrabiali kmiecie dni cztero - ciągłych rocznie 156, płacili czynszu 7 zł. i dawali 12 jaj; zagrodnicy odrabiali dni pieszych 156, oprawy dwa dni, dawali po jednej kurze i 12 jaj. Obecnie przedstawia się posiadłość gruntowa w Szebniach następująco : do ³/₄ morga posiada 27 mieszkańców, od 1—2 29, od 2—4 37, od 4—8 18, od 8—12 11, od 12—18 4, od 20—26 1, od 50—60 1 (ks. proboszcz) powyżej sto dwór. Jest więc wszystkich posiadaczy 129. Domów chłopskich jest 170, dworskich 7, razem 177. Krów posiadają włościanie 204, koni 60. Cena morga dochodzi od 1.200, 1.400 i do 2.000 koron; gleba jest przeważnie gliniasta, ciężka, mokra, nieprzepuszczalna, dlatego potrzebne jest osuszenie. Dotychczas osuszonych jest gruntów włościańskich około sto, dworskie wszystkie, a plebańskie w połowie. Ludność uprawia najwięcej żyta, pszenicy, a szczególnie kartofli, których

316

każdy, choćby najbiedniejszy mieszkaniec, stara się mieć po kilka zagonów, jeśli nie na swojem polu, to na obcem, czy to za nawóz, czy to na odrobek. Od zagona na kartofle ośmioski-buego odrabiają do żniwa po cztery dni. Ludność trudni się uprawą roli, zarobkowaniem na polach dworskich i plebańskich. Jest również we wsi bardzo rozwinięta emigracya do Ameryki, tak, że najmniej trzecia część ludności dorosłej (od 18—45 r.) bawi w Ameryce na zarobku. Rocznie prz}rsyłają do dwudziestu tysięcy koron. Uprawa roli jest zwykle cztero- lub pięcio-polowa. Na nawozie sieją pszenicę, żyto, sadzą kartofle, potem w życie konicz, po koniczu pszenica; jeśli pole urodzajniejsze, to kartofle, lub jęczmień ; jeśli mniej urodzajne, to owies i potem następuje nawożenie.

W gminie Szebniach jest szkoła 2-klasowa o 3 siłach nauczycielskich, do której uczęszcza przeszło 300 dzieci. Szkoła w Szebniach była za dawnych czasów, bo w metryce urodzonych z r. 1650 przychodzi jako kum rector scholae (nauczyciel) piastujący zarazem urząd organisty. Niedaleko gościńca po stronie prawej jadąc do Jasła, znajduje się okazały dwór, pośród pięknego parku. Poniżej gościńca po stronie lewej, zabudowania gospodarskie. Parafia w Szebniach istniała już w roku 1327. Oprócz kościoła parafialnego, o którym będzie zaraz mowa, są trzy kaplice na cmentarzu. Pierwsza, największa i najokazalsza, cała z muru z cegły i kamieni, bez tynku, zbudowana przez architektę A. Stapfa, kosztem kolatora Augusta Korczak Gorayskiego w r. 1894; druga kosztem Augusta Jor-dana i Józefy Jordan Stojowskich, również z cegły i kamienia bez tynku wybudowana; trzecia staraniem byłego proboszcza szebieńskiego Ks. Cypryana Piotrowskiego. Wszystkie te kaplice są tylko pobłogosławione i służą za grobowce. Obecny kościół parafialny, piąty z rzędu od czasu jak istnieje parafia, wybudowany został w roku 1794, przez ówczesnego proboszcza ks. Jakóba Januszowskiego (1778—1819), przeważnie jego kosztem^ jest drewniany, o 3 nawach. Poświęcił go w czasie wizyty kanonicznej, ówczesny biskup przemyski ks. Franciszek Ksawery Wierzchlejski 29. czerwca 1855 r. Kościół ten został w r. 1894, staraniem ks. proboszcza Władysława Sarny, funduszami zebranymi przez ks. Cypryana Piotrowskiego powiększony o 70

kwadratowych metrów. Powiększenie to zajęło miejsce starej, grożącej upadkiem dzwonnicy. Kościół jest więc bez wieży, ze sygnaturką, kryty gontami ; presbiteryum i nawy boczne są zasklepione pułapem. Długość kościoła od wejścia do tylniej ściany presbiteryum, wynosi 31 metrów 80 centymetrów, z czego na nawę przypada 23 metry a na presbiteryum 8*80 m. Szerokość kościoła wynosi 12 80 metra, z czego na nawę główną przypada 6 80 m , na nawy boczne po 3 m. Presbiteryum jest zakończone połową sześcioboku. Okna w presbiteryum i w nawie są prostokątne. I od strony ewangelii i od strony epistoły są zakrystye, z których w drewnianej, znajdującej się od strony ewangelii, długiej 743 m , szerokiej 2 86 m., przechowują się aparaty kościelne. Druga, cała murowana, długa 7,70 m., sze-roka 243 m., służy za miejsce do modlenia.

W kościele jest wielki ołtarz, pochodzący z roku 1795, w stylu rococo, biały, złocony, dzieło jakiegoś prowincyonal-nego rzeźbiarza. "W" wielkim ołtarzu, w górnej części, znajduje się obraz św. Marcina, turońskiego biskupa i wyznawcy, patrona kościoła i parafii. Otaczająca go firanka drewniana, robi miłe wrażenie delikatnem wykończeniem. W środkowej nyży ołtarza figura Pana Jezusa na krzyżu, a na zasuwie obraz św. Trójcy, pod której wezwaniem jest bractwo. Na menzie wielkiego ołtarza jest następujący napis: Anno Domini 1759 hoc templum restaurare curavit A. ß. Dominus Michael Duvall, Canoncus Bobowien., Curatus Szebniensis. Oprócz wielkiego ołtarza, są jeszcze cztery boczne a mianowicie: dwa oparte o ściany łączące presbiteryum z nawą. Po stronie ewangelii poświęcony Matce Boskiej Bolesnej, a po stronie epistoły Sercu Pana Jezusa, w tymsamem stylu, jak wielki ołtarz. Dwa inne oparte na ścianach, łączących dawny kościół z nową przybudówką, poświęcone są świętemu Franciszkowi Ksaweremu i św. Antoniemu Padewskiemu. Obraz św. Franciszka Ksawerego pochodzi ze zburzonego kościoła 00. Jezuitów w Krośnie. Organ sprawił ówczesny proboszcz ks. Cypryan Piotrowski w roku 1815, a twórcą jego był Michał Raychel. W nawie, obok ołtarzy Serca Pana Jezusa i Matki Boskiej, znajdują się 2 tablice nagrobkowe. Po stronie ewangelii, na tablicy marmurowej, oprawnej w drewniane ramy, długiej 1-25 m., szerokiej 84cnt. znajduje sie następujący napis:

D. O. M.

ANTONI OZOEYUSZ BUKOWSKI KASZTELAN SANOCKI

NARODZONY 23 KWIETNIA 1721 ZMARŁY 7 SIERPNIA 1762. POCHOWANY W GROBIE DOMU SWEGO W KROŚNIE W KOŚCIELE W. W. X. X. JEZUITÓW.

PO ZGASŁYM TYMŻE ZAKONIE Y DLA ZBURZENIA

KOŚCIOŁA

PRZENIESIONY DO TUTEYSZEGO PARAFIALNEGO W SZEBNIACH

JAKO DZIEDZIC I KOLLATOR 9 DNIA CZERWCA ROKU 1784 PO WTÓRE POGRZEBIONY OD POZOSTAŁBY KOCHAIĄCEY ŻONY SALOMEI Z MORSKICH BUKOWSKI KASZTELANOWA SANOCKI ZMARŁEY 3 WRZEŚNIA ROKU 1785 Y W TYMŻE KOŚCIELE POCHOWANEY.

TYM OBOIGU RODZICOM POZOSTAŁE KOCHAJĄCE CÓRY MARYANNA HUMIECKA ANNA SKOTNICKA JADWIGA BUKOWSKA ANTONINA GORAYSKA TEOFILA GORAYSKA

NA TYM KAMIENIU MIŁOŚCI WDZIĘCZNOŚCI RYSUYAC NIEZATARTA PAMIATKE

t-    o    o    c

CZYTAJĄCYCH WSZYSTKICH PROSZĄ O MODLITWĘ ZA DUSZE RODZICÓW SWOICH DO BOGA.

Po stronie epistoły znajduje się druga płyta marmurowa, oprawna w drewniane ramy, długa 1*34 m., szeroka 91 cent. a na niej następujący napis grobowy:

D. O. M.

ANNA Z BUKOWSKICH SKOTNICKA

ZMARŁA DNIA 2 WRZEŚNIA ROKU 1786.

POCHOWANA PRZY TYM KOŚCIELE ORAZ Y

ANTONINA Z BUKOWSKICH GORAYSKA

ZMARŁA DNIA 12 PAŹDZIERNIKA ROKU 1785

POCHOWANA W KOŚCIELE WAWRZENCZYCKIM OBIE SIOSTRY RODZONE PROSZĄ CZYTAJĄCYCH O WESTCHNIENIE DO BOGA.

W skarbcu zachowało się kilka ładnych, starych kielichów, oraz srebrna monstrancya gotycka, pozłacana, z datą wyrytą na podstawie 1535. Monstrancya ta pochodzi widocznie z innego kościoła, gdyż w inwentarzu z roku 1596 wspomniany jest tylko srebrny krzyż z filgranowemi ozdobami, służący za monstrancye; krzyża tego już niema. Monstrancya wspomniana odznacza się szlachetnością liniji gotyckich i subtelnością ozdób ; zapisana jest w katalogu konserwatorów jako cenne dzieło sztuki gotyckiej. Jest ona 67 centymetrów wysoka, a mianowicie od wierzchu krzyża do osady koła 36 centymetrów, stąd do podstawy 31. Postament jest sześciograniasty na kształt róży. Koło, (miejsce, gdzie się wkłada św. Hostya) otoczone jest złocistymi promieniami. Ponad kołem wznosi się środkowa wieżyczka, wysoka 28 centymetrów, zakończona krzyżykiem z korpusem pozłocistym i dwoma po bokach osóbkami. Wewnątrz tej wieżyczki znajduje się osóbka Pana Jezusa przy słupie, Dwie boczne wieżyczki są 22 cm. wysokie. W jednej znajduje się na postumencie figurka św. Jana Ewangel., w drugiej św, Pawła Na podstawie sześciograniastej, w kształcie róży, na

820 —

pierwszym liściu, znajduje się wyryty baranek; na drugim litery M. T., na trzecim wyżej litery I. B., niżej M. D., na czwartym A. S., na piątym S. T., na szóstym W. S. Od wewnętrznej strony wyryty jest rok 1535 t. j. rok zrobienia tej monstran-cyi i jej waga czyli wartośó Marc 8 Scot 6. Jako osobliwość z dawniejszych czasów jest również ornat aksamitny, zdaje się z XVI. wieku, na którym są wytłaczane srebrzyste liście. Na jednym ornacie znajduje się również krzyż orderu św. Stanisława, z napisem na ramionach krzyża: Protide, lege et rege. Na cmentarzu obok kościoła, znajduje się pomnik kamienny rodziny Gorayskich, a na nim następujące napisy: Na ścianie wschodniej bloku kamiennego napis następujący:

D. O. M.

ALEKSANDER Z GORAJA GORAYSKI

UMARŁ W KRAKOWIE DNIA 18. MARCA 1802

ROKU MAJĄCY LAT 40 PRZYWIEZIONY TU Y POCHOWANY DNIA 24 T. M.

Y ROKU PRZECHODZĄCYCH PROSI O WESTCHNIENIE DO BOGA.

Na stronie południowej:

D. O. M.

TOMASZ Z GORAJA GORAJSKI

MAJĄCY LAT 50 UMARŁ W KRAKOWIE DNIA 13 KWIETNIA 1809 ROKU PRZYWIEZIONY Y POCHOWANY TU DNIA 18 T. M. Y ROKU CZYTAJĄCYCH PROSI O WESTCHNIENIE DO BOGA.

D. O. M.

Od strony południowej:

TEOFILA Z HRABIÓW

BUKOWSKICH GORAYSKA ŻONA ALEXANDRA GORAYSKIEGO PRZEŻYWSZY LAT 39 UMARŁA 21 GRUDNIA 1795 ROKU POCHOWANA W TYM MIEJSCU.

PRZECHODZĄCYCH PROSI O WESTCHNIENIE DO BOGA.

Na linii osiowej kościoła, poza wielkim ołtarzem, znajduje się nagrobek fundatora kościoła ks. Januszowskiego, wystawiony w r. 1820 przez wdzięcznych kolatorów. Pomnik, podobnie jak pomnik Gorayskich, jest kamienny. Na trzech stopniach kamiennych osadzony jest cokół z gzymsikami, a na nim umieszczona jest czworościanna piramida, zakończona krzyżem. Na piramidzie wyrzeźbione sa godła śmierci: trupia głowa i piszczele i oznaki władzy kapłańskiej biret i stuła. Na cokole znajduje się następujący napis:

D. O. M.

X. JAKÓB JANUSZOWSKI PLEBAN I FUNDATOR KOŚCIOŁA SZEBIEŃSKIE-GO PRZEŻYWSZY LAT 75 UMARŁ 25. LISTOPADA 1819 R. POCHOWANY W TYM MIEJSCU CZYTAJĄCYCH PROSI O WESTCHNIENIE DO BOGA.

Dla dobrego plebana wdzięczni kolatorowie W W. Józef i Ludwika Gorayscy na wieczną pamięć postawili ten po-mnik R. P. 1820. Na cmentarzu znajduje się dzwonnica, a w niej trzy dzwony. Największy Marcin, z roku 1550, drugi Jan, z roku 1674 i trzeci najmniejszy, którego roku trudno oznaczyć. Zdaje się jednak, że jest najpóźniejszy. Na Marcinie, na krawędzi czapki, znajduje się w trzech wierszach następujący napis :

S. MARTN / (to jest S. Martinus)

M/5/5/O/ (1550)

CRIS. / REX / FORT / VENI / PAC / DEU / HOM / EAC to znaczy Christus Rex Fortis veniens pacifice Deus homo factus. Drugi dzwon Jan, mniejszy ma następujący napis IAN <$> PRZEDWOIOWSKI $> Z MAŁŻONKĄ <$> SWĄ <$> UKAPSKĄ U DAŁ <$> TEN <$> DZWON <$> ZROBCI <$> AD. 1674.

SBLMS AMS.

Trzeci dzwon niema żadnego napisu.

Parafia szebieńska była już w roku 1326. Ponieważ jednak Szebnie były znacznie węześniej, zatem przed erekcya parafii szebieńskiej, należeli mieszkańcy ze Szebień do parafii w Zrę-cinie.

Pierwszy proboszcz szebieński w roku 1327 był Samson. O późniejszych proboszczach szebieńskich nic nie wiadomo. Dopiero z wizyty, jaką odbył ks. Szymon Łuniewski, pleban z Tarnowca w roku 1565, dowiadujemy się, że proboszczem szebień-skim był wtedy (1565—1566) sam dziedzię Szebień, Piotr Skotnicki, człowiek świecki i trzymał tylko wikarego ks. Macieja z Kamienicy. Patronem zaś był Stanisław Herburt, kasztelan bełzki. Z wizyty tej dowiadujemy się, że kościół był nowo zbudowany, cmentarz nie był otoczony i kościół miał potrzebne księgi, dwa kielichy, krzyż srebrny, chrzcielnicę, cyboryum. Opiekunami kościoła czyli członkami komitetu parafialnego, byli Mikołaj Szymkiewicz i Maciej Nowotny. Druga wizyta, z ramienia biskupa Radziwiła, przez ks. Krzysztofa Kaźmierskiego, 25. października 1596 r. w Szebniach odbyta opowiada, że kościół jest drewniany, strop również drewniany, krucyfiks na tęczy, ołtarzów trzy, jeden murowany zapewne wielki, a dwa drewniane, cyboryum drewniane. Zamiast monstrancyi, używano krzyża srebrnego, na którym umieszczano Hostyę św. Proboszczem był wówczas ks. Tyburcy Jan Dwarzaszowski 1581 instytuo-wany, wikarym ks. Wojciech Białkowski albo Świątek w roku 1588 nastały. Obydwaj wyemigrowali z dyecezyi gnieźnieńskiej, organistą był Jakób z Żochowa. Wójtem Wojciecli Kalemba. Obok kościoła był szpital ubogich. Wizyta stwierdza, że dopiero ten proboszcz zaprowadził metryki urodzonych a metryki ślubu polecono mu zaprowadzić. Patronem był Paweł Skotnicki, chorąży halicki. Następną wizytę kościoła w Sze-bniach odbył w roku 1607 Jan Januszowski, archidyakon san-decki. Odnośny dokument znajduje się w aktach parafialnych i zawiera dokładny opis kościoła i majątku plebańskiego. Stwierdza w nim wizytator, że kościół jest drewniany, po spaleniu świeżo wystawiony. Zatem czwarty, niekonsekrowany i wymienia szczegółowo fundacye i uposażenia tego kościoła. Plebanem był wówczas ks. Jan Badowski, mistrz nauk wyzwolonych, który w roku 1612 miał zatarg z plebanem w Zręcinie o dziesięciny. Szereg dalszych plebanów jest następujący: ks. Jędrzej Razewicz, który w r. 1643 zawarł ugodę o dziesięciny z Pawłem Skotnickim i Zofią Skotnicką z Moderówki. W roku 1650 był dziekanem jasielskim. Ks, Błażej Kryplicz, dziekan żmigrodzki (1656 f 12. marca 1665), ks. Łukasz Krzyżowski (1666—-1707), równocześnie proboszcz rzeczniowski. Ks. Kazimierz Jan Bielański, dziekan ropczycki (1707—1717). Ugodził się z Adamem Wilkowskim, dziedzicem Moderówki w r. 1712 o dziesięciny kościelne.

Ks. Józef Bielski, Dr Św. Teologii, kanclerz łęczycki, prepozyt szydłowski, pleban szebieński (1718—1727) ks. Franciszek Sobieszczański, scholastyk sandecki, pleban szebieński (1728 do 1752) dziekan jasielski, oficyał biecki. Ks. Michał Jan N. Du-wall, Dr świętej Teologii, kanonik kollegiaty bobowskiej, kantor wojnicki, dziekan jasielski, proboszcz szebieński (1769—1787). Przedtem był plebanem we Frysztaku (1759—1769). Za jego czasów był konsekrowany wielki ołtarz w kościele szebieńskim i powstał projekt podziału parafii szebieńskiej. Ks. Jakób Januszowski (1788—1819) fundator obecnego kościoła szebieńskie-go. Ks. Ignacy Wojtarowicz (krewny biskupa tarnowskiego) (1821—1833), ks. Cypryan Ślepo wron Piotrowski (1833—1882) kanonik jubilat, był plebanem 49 lat. Ks. Wawrzyniec Stankiewicz (1882—1890), ks. Władysław Sarna, pleban szebieński od 30. lipca 1890 r. — Ks. Władysław Sarna, wicedziekan jasiel-ski, komisarz nauki religii dla gimnazyum jasielskiego i wszystkich innych szkół jasielskich, prezes zarządu powiatowego kółek rolniczych, członek wydziału Towarzystwa rolniczego okręgowego jasielskiego, zbudował z datków konkurencyjnych nową, murowaną, blachą krytą plebanię, powiększył i odnowił kościół parafialny, wybudował i odnowił prawie wszystkie budynki gospodarskie. Ogłosił drukiem kilka prac z zakresu katechetycznego i historycznego, z których obszerniejsze są: Przygotowanie do pierwszej spowiedzi. Gródek 1894. Opis powiatu krośnieńskiego. Przemyśl 1898. Biskupi przemyscy. Op. łaó. część I. 1903. r.

Do parafii szebieńskiej należą wioski : Białkówka, Budzisz, Moderówka, Jaszczew i Bajdy, położone w powiecie krośnieńskim¹), Chrząstówka, Zimnawoda, Niepli połowa, w powiecie jasielskim.

Część statystyczna. Szebnie liczą na obszarze gminnym 759 mieszkańców; na obszarze dworskim 36 mieszkańców; włościanie posiadają 435 hk. 55 a. 22 m.²; obszar dworski 97 hk. 62 a. 77 m.z; na lasy t. j. na wiklinę przypada 12⁴6221 a z tego 113154 w rękach prywatnych 1⁴3067 na wiklinę plebańską.

CHRZĄSTÓWKA. Chrząstówka otrzymała nazwę odChra-sta czyli Chrząszcza, założyciela swego. Wieś ta graniczy od wschodu z Bajdami, z Wojaszówką i Moderówka, od północy z Wojaszówką, a mianowicie z częścią tejże zwaną Młyniskami, z Przybówką i Nieplą, od zachodu ze Szebniami, od południa z Moderówka i Szebniami. Przez wieś przepływa potoczek Szebnianka. Najwyższe wzniesienie wynosi 261 m. n. p. m. Przez wioskę prowadzi droga powiatowa, łącząca wioski Szebnie^ Chrząstówkę, Przybówkę z gościńcem prowadzącym z Krosna do Frysztaka. Wieś posiada te same warunki gospodarcze co i Szebnie. Jest również rozdrobiona jak inne wioski naszego powiatu. Sadów i pasiek niema. Wioska ta należy do związku szkolnego w Szebniach. Kasa pożyczkowa wynosiła 3.351 kor. 99 halerzy. Za zniesione powinności pańszczyźniane wymierzono kwotę 7.793 zł. 2Y₂ kr. m. k. a zaś osobno za gospodarstwo z pod lk. 34 124 zł. 50 kr. mk. Za zniesione prawo propinacyjne 1104 zł.

6 krajcarów m. k. Chrząstówka wspomniana jest jako własność Benedyktynów tynieckich już w bulli Grzegorza IX., wydanej w Perugii, 26. maja 1229 r., w której papież otacza swą opieką posiadłości i przywileje klasztoru tynieckiego. Chociaż ta bulla jest podrobiona, to jednak fakt ten, że Chrząstówka znajduje się w spisie najdawniejszych posiadłości opactwa tynieckiego dowodzi, że jestto wieś bardzo dawna. W roku 1382 dnia 26. grndnia wydaje Jan, opat tyniecki, na prośbę Jakóba Chrasta czyli Chrząszcza, żalącego się, że mu się dawny dokument lokacyjny spalił, nowy dokument. Przestrzeń przeznaczona na osiedliska wsi rozciągała się od Glinika do pola zwanego Środopolna, a od Środopolna aż do rzeki zwanej Wsebna. (Najprawdopodobniej jest to rzeczka Szebnianka) od Wsebny aż do rzeki zwanej Słocina (może Jasiołka), od Słociny do dębu zwanego Osini, od tego dębu, aż do wielkiego potoka, od wielkiego potoka, do rzeki zwanej Pleśnica. Potoczek Pleśnica płynący w polach, zwanych do dziś dnia Pleśnica, stanowi granicę do dziś dnia północno-zachodnią między Przybówkąa Chrząstów-ką. Zdaje się, że pierwotny obszar Chrząstówki z Moderówką obejmował od wschodu cały obszar dzisiejszej wsi Jaszczwi, która może od imienia tego lub innego Jaszcza Jaśka wzięła swoje nazwisko, a wieś Potok, zwana dużym Potokiem, stanowiła wschodnią granicę wsi Chrząstówki i Moderówki. Otóż całą tę rozległą okolicę dał opat Jaśkowi Chrząstowi do założenia wsi. Z całej tej rozległości, miały być wydzielone dwa łany wolne dla sołtysa, który miał dawać dziesięcinę temu, komu chciał. Pozwolił mu opat wystawić młyn i zakładać tyle stawów, ile tylko chciał, byleby tylko bez szkody dla opata i dla kmieci; miał prawo propinacyi. Mógł pozwolić, aby we wsi był jeden rzeźnik, jeden piekarz, jeden szewc. Ci z osadników, którzy osiedlili się na polach dawniej uprawnych, zwanych starzyną, mieli być wolni od wszystkich danin przez lat 8, ci zaś, którzy mieli korczować lasy, przez lat 20. Po upływie tej wolności, mieli kmiecie płacić z każdego łanu na św. Marcina (11. listopada) pół kopy groszy pragskich, tytułem czynszu klasztorowi tynieckiemu. Z tego czynszu miał pobierać sołtys 6-ty grosz a pięć szło na klasztor ; z kar pieniężnych pobierał klasztor 2 grosze, sołtys 3-ci. Prócz tego miał płacić każdy kmieć z łanu, tytułem dziesięciny dla klasztoru, czwarta część kopy. Mieli dawać w roku trzy obiady, lub za każdy obiad cztery szkojce (8 groszy) a to jeden sołtysa dwa kmiecie. Trzy razy do roku miał się odbywać wielki sąd, na który miał zjeżdżać albo sam opat, albo jego poseł. Dla okazania czci (pro honore) miał składać każdy kmieć na Wielkanoc po 10 jaj, po jednym serze, a wszyscy razem kmiecie mieli się składać na jednę szynkę, wartającą 8 groszy. Sołtys miał być sądzony tylko w Kołaczycach, przed sądem opackim, przez 7 ławników (sołtysów), według prawa magdeburskiego i miał być pozwany przed sąd sygnetem opackim. Sołtys był obowiązany służyć wojskowo na koniu, uzbrojony w łuk, kiedy była wyprawa powszechna lub kiedy tego zapotrzebował opat ; uzbrojony miał się stawić w zamku goleskiem. Kmiecie mieli być sądzeni tylko przez opata lub sołtysa. Sołtys mógł to sołtystwo sprzedać, zamienić, zastawić, ale tylko za wiedzą opata. (Kod. tyn. str. 161—163).

W r. 1436 odnowił ten przywilej opat tyniecki Stanisław, na prośbę sołtysa Michała (Tamże str. 239). Długosz pisze o Chrząstówce, że należała do parafii w Szebniach, a własnością była opatów tynieckich. Było w tej wsi 7 łanów kmiecich, a każdy kmieć płacił czynszu czwartą część grzywny i dawał 20 jaj, cztery kury, dwa sery. Odrabiali jutrzyny orząc, siejąc, rżnąc, zwożąc zboże. Za oprawę płacili 4 szelągi, za obiedne 8 szkojców kmiecie (16 groszy.) a sołtys 8 groszy. Była karczma klasztorna, mająca grunta; nie było zaś ani zagród, ani folwarku. Bochenkowego płacili ¹/₄ część grzywny. Sołtystwo miało dwa łany i płaciło dziesięcinę pieniężną V₄ część grzywny z każdego łanu. Sołtys pobierał z czynszu 6. grosz. Wszystkie pola płaciły dziesięcinę pieniężną klasztorowi tynieckiemu po 6 groszy zwykłych z łanu, co czyniło 3 fertony (³/₄ grzywny) i 6 groszy. Za czasów Długosza graniczyła Chrząstówka z Mo-derówką, Szebniami, Nieplą, Wojaszówką i Przybówką. (Liber benefic. T. III. str. 209). W Chrząstówce był pewien grunt lenny (allodium). Grunt ten kupił 28. stycznia 1473 r. ówczesny burgrabia zamku Golesza, Piotr Żarnowiecki dla klasztoru a to za pieniądze, jakie otrzymał od Macieja Gwiżdżą, kmiecia z Dąbrowy, (dzisiejsza Dąbrówka) za rolę, położoną pod zamkiem Goleszem, jaką sprzedał temu kmieciowi (Kod. tyn. str. 239).

Sołtystwo w Chrząstówce posiadali sołtys Michał od roku 1415 do 1456. Sołtys Jakob ze Skarzyny, albo Skarżyński albo Chrzą-stowski od roku 1456—1458. Ostatnim sołtysem był Mikołaj Piotrowski, burgrabia zamku Golesza; ten odstąpił sołtystwo swoje w Chrząstówce konwentowi tynieckiemu, a za to zobowiązał się konwent odprawiać na intencye jego, jak długo żyć będzie, jedne mszę św. tygodniowo, jego odprawiać co tydzień mszę św. i śpiewać anniwersarz. (Akta sądu goleskiego nr. 1466). W r. 1536 było w Chrząstówce sześciu kmieci, płacących czynszu 2% grzywny, dawali prócz tego 3 korce owsa, kapłony, sery. Karczmarz płacił jednę grzywnę 36 groszy. Dla króla składano 6 korcy owsa, 3 korce żyta, i 6 groszy. Stawów było trzy, które sprzedawano za 20 grzywien. Był również folwark średniego zbioru (Źródła dziejowe T. XV. str. 532). W r. 1581 trzymała Chrząstówkę w dzierżawie Baranowska. Było wtedy kmieci 8, łanów czynszowych 3? zagrodników z rolą 7. (Źródła dziejowe T. XIV. str. 245).

po śmierci za duszę

Zdaje się, że Chrząstówka była zawsze wydzierżawiona. W r. 1798 staje się Chrząstówka własnością funduszu religijnego. W r. 1894 nabywa Chrząstówkę i Nieplę August Korczak Gorayski, dwanaście lat później w r. 1906 parceluje Chrząstówkę syn tegoż Jan Korczak Gorayski.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym było 298; na obszarze dworskim 12; włościanie posiadali 207 hk. 27 a. 19 m. ; obszar dworski posiadał 137 hk. 26 a. 78 m. ; na lasy prywatne przypadało 33'7092 hk.

ZIMNAWODA. Zimnawoda ma nazwę zapewne od zimnej wody, jaką założyciel znalazł i w której zasmakował. Zimnawoda odległa jest od Jasła o 8 kim. Graniczy od wschodu ze Szebniami, od północy z Bierówką i Warzycami, od zachodu z Warzycami a od południa z Sądkową i Roztokami, od których oddziela ją rzeka Jasiołka. Przez wieś przechodzi kolej żelazna od strony południowej ; od strony zaś północnej gościniec, prowadzący z Krosna do Jasła. Najwyższy punkt w tej wsi jest wzniesiony 260 m. n. p. m. Dzieci z tej wsi uczęszczają do szkoły w Szebniach. Kasa gminna wynosiła 599 K 25 h, Ludność trudni się rolnictwem i zarobkiem. Wielu wyemigrowało do Ameryki. Grunta są podzielone. Gleba jest urodzajna.

Sposób gospodarowania jest taki jak w Szebniach. Sadów małych jest tylko 3, pasiek całkiem niema.

Właścicielem Zimnejwody w r. 1488 był Jakób, który oraz był właścicielem Moderówki¹). Przedtem, w r. 1479 był właścicielem Zimnejwody Piotr Sand²). Zimnawoda, nazwana Zimnawódka, wspomniana pod rokiem 1362, a w roku 1376 wspomniany jest, jako świadek szlachetny Klemens Abraham z Zimnowódki, jako właściciel tej wsi³). W r. 1508 był właścicielem Zimnej wody Jakób Modzerowski. W r. 1536 było kmieci 9, zagrodników 3, był staw, młyn, folwark i była wieś oceniona na 250 grzywien⁴).

W r. 1581 należała Zimnawoda do Anny Glińskiej. Było wtedy kmieci 6, łanów czynszowych 3, zagrodników z rolami 4, komorników z bydłem 6, komorników bez bydła 2⁵).

W r. 1787 właścicielem Zimnejwody, Roztok, Glinika i Dobrucowy był Kasper baron Wyszyński. Po nim odziedziczyli te dobra Jan i Tekla Wyszyńscy. Tekla Wyszyńska zapisała dobra te mężowi swemu Apolinaremu bar. Lewartowskiemu a to w r. 1853. Po śmierci Apolinarego Lewartowskiego, dzielą się bracia Aleksander i Władysław 17. września 1865 roku dobrami temi w ten sposób, że Aleksander otrzymuje Zimnąwodę. 12. sierpnia 1875 r. kupuje tę wieś od Aleksandra Lewartowskiego, Jan Oberländer, a od spadkobierców tegoż nabywają Zimnąwodę Władysław Rieger i dr. Senebald Semilski. 10. września 1885 r. nabywa całkowicie Zimnąwodę Władysław Rieger. Ten podnosi gospodarkę, stawia budynki ekonomiczne, rozszerza przez wybudowanie piętra dom, a żona jego Kamilla Rie-gerowa, porządkuje piękny park i ogród kwiatowy i warzywny, w którym choduje kwiaty i krzewy zagraniczne. Po śmierci Władysława Riegera, zmarłego 16. listopada 1904 r. sprzedają spadkobiercy Zimnąwodę Janowi Korczak Gorayskiemu. Za zniesione powinności pańszczyźniane wypłacono 3 184 zł. 35 kr. mk.

‘) A. G. Z. T. XVI. str. 21B—214.

²)    Kodeks tyniecki str. 513.

³)    Tamże str. 130—155.

⁴)    Źródła dziejowe: T. XV. str. 466. ») Tamże T. XIV. str. 245.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym 169 ; na obszarze dworskim 48 ; włościanie posiadają 75 lik. 1 a. 95 m, ; obszar dworski 185 hk. 33 a. 79 m.

¹

) Miejscowości należące do dekanatu jasielskiego, opisywać będę w tym porządku: najpierw parafie położone w kierunku wschodnim a potem w zachodnim.

²

Zapiski sądu goleskiego Nr. 933.

²) Źródła dziejowe T. XV. str. 532.

») Tamże T. XIV. str. 244.

³

Długosz wspomina go w r. 1470 jako jmsiadacza Moderówki.

⁴

Patrz o nich ks. W. Sarna: Opis pow. krośnieńsk. str. 410 118.

PARAFIA TARNOWIECKA.

GMINA TARNOWIEC. Wieś Tarnowiec leży w odległości 9 kilometrów od Jasła ku wschodowi. Jest to wieś mająca bardzo piękne położenie. Ze wzgórza, na którem stoi kościół tarnowiecki, przedstawia się wspaniale okolica Jasła, powszechnie chwalona z piękności. Samo Jasło widaó bardzo wyraźnie. Widnokrąg zamykają na południu góry od Żmigroda ku Gorlicom, na zachodzie wysoki Liwocz rozjaśniony, gdy ma być pogoda, zamglony na słotę; na północy góry frysztackie. Gdy przejdziemy za kościół ku wschodowi i osiągniemy szczyt wzgórza, wznoszącego się między Tarnowcem a wsią Potakówką, nie mniej piękny stąd mamy widok na wschodnią stronę. Najpierw wpada w oko kościół w Zręcinie, w oddali bieleje kościół rymanowski, w pośrodku wesołych pagórków, jak na stronie zachodniej Liwocz, tak tu majestyczna góra Cergowa króluje nad okolicą. Lecz i Tarnowiec miły widok przedstawia okolicy.

Zkąd pochodzi nazwa Tarnowca, nie można na pewno odgadnąć. Być może, że założyciel wsi nazywał się Tarnowie, tj. syn Tarnia, być może, że od tarni, których tutaj pierwsi osadnicy dosyć znaleźli i które musieli korczować

Tarnowiec graniczy od wschodu z Brzezówką i Potakówką, od południa z Wrocanką i Umieszczem, od zachodu z Gąsów-ką, Gliniczkiem i Roztokami, od północy z Sądkową i Dobru -cową. Gleba przeważnie gliniasta. Wieśuiacy uprawiają najwięcej żyta, pszenicy, jęczmienia, owsa, ziemniaków, kapusty, konopi. Grunta są rozdrobione. Najbogatsi gospodarze mają po 12 lub 15 morgów, najbiedniejsi po pół, jeden, półtora, dwa do trzech morgów. Przed trzydziestu laty było jeszcze w obrębie całej parafii kilku kmieci mających po 30 morgów. Sadów jest około 20; nawet ubożsi gospodarze mają w ogródkach po kilka drzew owocowych. Pasiek jest we wsi 2. We wsi jest ka-

mieniołom, kamieni tych używali na mostki. W Tarnowcu jest dwóch stolarzy, dwóch kowali, dwóch szewców, jeden krawiec, jeden powroźnik, jeden kołodziej, jeden szczotkarz, jeden rze-źnik i kilku cieśli. Niektóre miejscowości w Tarnowcu nazywają: Grobla, Kwiatkowiska, Podlesie. Nazwisk familijnych jest najwięcej Wójcik, Kapała, Tomasik, Skwarło, Hańba, Hadała, Jasiński, Michalski. Najwyższy punkt w Tarnowcu wynosi 268 m. n. p. m. W gminie jest poczta, zaprowadzona 15. października 1893 r., stacya kolejowa, szkoła, zaprowadzona 10. października 1863 r., obecnie dwu-klasowa o czterech siłach, jest gorzelnia. Jest również obszerny, murowany starodawny dwór z gankiem, podpartym kamiennymi słupami, z werandą po drugiej stronie, wychodzącą na piękny park i połączony z nim obszerny sad.

We wsi jest również fundacya dla ubogich. Obecnie budynek szpitalny wskutek starości rozwalił się; na budowę nowego szpitala zbiera ks. Proboszcz fundusze. Utrzymanie 4 ubogich stanowią: dochód z łąki 1000 sążni liczącej i pewne, stosownie do fundacyi Ewarysta Kuropatyńskiego z dworu daniny, jak również 24 złr. gotówką. Kasa gminna wynosiła 6.655 kor. 98 h. Jest również kółko rolnicze, trzy sklepiki, wypożyczalnia książek o 250 tomach. Kościół w Tarnowcu murowany z kamienia, tynkowany, wybudowany w roku 1804 i tego samego roku poświęcony, pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny przez ks. Antoniego Gołaszewskiego, biskupa przemyskiego, za zezwoleniem konsystorza tarnowskiego, (cyrkuł bowiem jasielski należał podówczas do nowo utworzonej dyecezyi tarnowskiej) dnia 1-go lipca. Kestaurowany był w 1904 roku. Jest to kościół bez wieży, bez stylu, jednona-wowy, z bocznemi przysionkami, zasklepiony pułapem. Na tych bocznych przysionkach znajduje się galerya. Kościół i przysionki kryte są dachówką. Pod wentylatorem znajduje się zamiast tęczy, Pan Jezus na krzyżu przymocowany do pułapu, podtrzymywany przez Anioła, unoszącego się w powietrzu. Kościół jest 32 m. długi, 10 m. szeroki. Presbiteryum zakończone ścianą prostą, szerokości kościoła, mającą zewnątrz niszę, a w niej Pana Jezusa na krzyżu. Nad niszą jest galeryjka, otoczona żelaznemi sztachetami, a na ramie wyzłocone litery

A. 1804. — R. 1904. Po stronie ewangelii przytyka do presbi-terium zakrystya, murowana, długa 6 m , szeroka 4 m. Po obydwóch stronach nawy są przybudowane kaplice, długości 6 m , szerokości 4 m. murowane. Wejście do kościoła jest w górze zamknięte trzema półłukami. Przypatrzmy się teraz wnętrzu kościoła. W kościele są dwa wielkie ołtarze, jeden na galeryjce, a drugi na parterze. Są jednak tak zbudowane, że przedstawiają się jako jeden ołtarz. W ołtarzu na galeryjce znajduje się łaskami słynąca statua, przeniesiona tutaj z kościoła po-karmelickiego z Jasła, staraniem ks. proboszcza Walentego Karwowskiego, dziekana jasielskiego, kanonika inflanckiego i ówczesnej kolatorki tarnowieckiej, Katarzyny z Łętowskich Kuropatnickiej, wdowy po Ewaryście hr. Kuropatuickim, w roku 1789. O tej łaskami słynącej statule, była mowa przy opisie kościoła 00. Karmelitów w Jaśle. Zdarzenie to przypomina wmurowana po stronie epistoły tablica marmurowa z następującym napisem:

Na pamiątkę

100-letniej rocznicy przeniesienia Cudownej statuy Matki Boskiej Do tutejszego kościoła Obchodzonej w dniu 25. marca 1889.

Za pontyfikatu Ojca św. Leona XIII.

A biskupstwa Najprz. X. Łukasza Ostoi Soleckiego Z pontyfikalną sumą odprawioną przez Najprz. Biskupa Sufragana Dra Jakóba Glazcra

Kamień ten położyli Za 100-letnią opiekę Matce i Patronce swojej Wdzięczni parafianie tarnowieccy.

Po stronie ewangelii, jako pendent do poprzedniej tablicy, znajduje się druga tablica, z następującym napisem: Władysławowi Gorayskiemu Zmarłemu 9. marca 1884.

I Izabelli z Preków Gorayskiej,

Zmarłej 24, stycznia 1885

832

Niepocieszone dzieci poświęcają ten dowód pamięci Żalu i wdzięczności jako najlepszym rodzicom I zacnym obywatelom ziemi naszej Prosząc dla nich o modlitwę.

W presbiteryum, pod Zukiem podtrzymującym galeryę, znajduje się po stronie ewangelii tablica nagrobkowa, wstawiona staraniem teraźniejszego proboszcza ks. Jana Puzona, z następującym napisem ;

D. O. M.

Ks. Alojzy Heilig

Dziekan Jasielski, przez 48 lat proboszcz tarnowiecki urodzony dnia 6 lutego 1796 Zmarły dnia 27. listopada 1868 Prosi o

Zdrowaś Marya.

Święta i zbawienna jest myśl modlić się Za zmarłe, aby byli od grzechu rozwiązani 2 Mach. 12, 46.

Po drugiej stronie znajduje się tablica pomnikowa, poświęcona pamięci, również proboszcza tarnowieckiego, Bolesława Bobczyńskiego z napisem:

D. O. M.

Pamięci księdza Bolesława Bobczyńskiego

ur. w r. 1825 zm. 10 stycznia 1874. proboszcza tarnowieckiego dziekana jasielskiego. Miłowaliśmy go za życia nie zapominajmy o nim po jego śmierci.

Św. Ambroży.

W nawie kościoła znajduje się, po stronie ewangelii kaplica Pana Jezusa ukrzyżowanego. Nad figurą Pana Jezusa jest obraz św. Barbar}^. W kaplicy tej znajduje się przy ścianie marmurowy pomnik Kuropatnickich, składający się z piramidy na wierzchu której jest umieszczona trumienka, oparta na lwich nogach i z trzonu prostokątnego, ozdobionego gzymsami. Na trzonie tym znajduje się następujący napis:

Ewaristowi hrabi Kuropatnickiemu y Katarzynie z Łętowskich Kuropatnickiey rodzicom dzieci pozostałe

Józef i Konstancia wdzięczność y pamięć zapisują Przechodzących proszą o westchnienie Ewarist 21. Febr. 1788 Katarzyna 10. maja 1789 Zmarli.

Na stropie tej kapliczki jest wymalowany św. Jan Kanty.

Na przeciw tej kaplicy znajduje się druga., poświęcona Najświętszej Rodzinie i Dzieciątku pragskiemu. W górnej części ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej Różańcowej. Na stropie kapliczki jest wymalowany św. Karol Boromeusz. Obok tej kaplicy stoi chrzcielnica drewniana, w stylu barokowym, na postumencie kształtu kielicha. Na stropie kościoła są trzy obrazy: Najbliższy wielkiego ołtarza przedstawia Wniebowzięcie N. M. P., środkowy Aniołków, niosących koronę a najbliższy chóru koronacyę N. M. P.

Organy sprawił w roku 1848 ks. proboszcz Heilig. Przy drzwiach bocznych, prowadzących na cmentarz po stronie ewangelii, znajduje się kociołek miedziany, owalny na święconą wodę, mający napis : Comparatum anno Dni 1768 die 20 Aprilis applicatum Ecclesiae parochiae Tarnowiecensis. Kościół otoczony starymi drzewami i mu rem, w którym znajduje się 14 stacyi Męki Pana Jezusa i trzy murowane konfesyonały. W murze otaczającym kościół znajduje się dzwonnica, a w niej 3 dzwony. Największy ma napis Jezus Nasarenus fRexJudae-orum Anno Domini 1599. Drugi ma na płaszczu statuetkę Św. Józefa z Panem Jezusem na ręku. Trzeci umieszczony na dzwonnicy w r. 1885, pochodzi z firmy Hilzera, odlany był w r. 1884. W fundamentach dzwonnicy znajduje się kaplica, w rodzaju katakomb kościelnych, z wejściem poza murami, z figurą Pana Jeszusa miłosiernego i z dwoma tablicami nagrobkowemu Na jednej jest napis:

D. O. M.

Tu leży Antonina z Sochańskich Piotrowska prosi o pozdrowienie

anielskie,

przeżywszy wieku lat 82, zmarła dnia 16 listopada 1816 r.

Na drugiej tablicy jest napis następujący:

Franciszek Kapała świątobliwością chrześci-ańskich obyczajów i szczodrobliwością ku ozdobie tutejszego kościoła pamiętny żyjąc chwalebnie lat 82. pochowany dnia 16. maja w roku 1797. przechodzących prosi o westchnienie do Boga.

AV obrębie cmentarza kościelnego, niedaleko presbiteryum od strony północnej, znajduje się granitowy pomnik, poświęcony pamięci ś. p. Józefa Kotarskiego. Na podwyższeniu o 4. stopniach stoi graniasty słup a na nim umieszczona jest piramida. Na graniasto-słupie znajduje sie następujący napis:

D. O. M.

Józef Bachmaty Kotarski

Umarł we wsi swojej dziedzicznej Gliniku polskim dnia 31 stycznia 1828 R.

Przeżywszy lat 77. którego ciało przywiezione i tutaj pochowane zostało.

Czytających prosi o westchnienie do

Boga.

Na ścianie północnej presbiteryum (na zewnątrz), niedaleko drzwi, prowadzących do zakrystyi, jest tablica z następującym napisem:

W. I. X.

Józef Suliborski Proboszcz Binarowski Szlachetnie urodzony Przykładnie żyjący Świątobliwie umarł 3 Aug.

R. 1782. wieku swego 37.

Prosi o modlitwę do Boga w kościele tym pogrzebiony.

Za ścianą wschodnią kościoła, przy której jest wielki ołtarz, leży wielki kamień, z wyciosanymi różnymi figurami i herbami, które dzisiaj trudno rozpoznać. Pod krucyfixem wmurowana jest tablica marmurowa poświęcona pamięci ks. Karwowskiego, zawierająca te słowa:

Kto to czytasz, wiedz o tern, że tu Pleban leży Prosi o pamięć wiernych i tutejszych księży Tu żył, tu umarł stary, tu jest pochowany Zbaw dusze jego Jezu przez Twe święte rany R. 1805. D. 15. Października.

Pod tym nagrobkiem znajduje się nagrobek następcy ks. Karwowskiego, ks. Jakóba Mysłowskiego, który pochodził z wsi Wrocanki, parafii tarnowieckiej, był tutaj około 20 lat wikarym a potem proboszczem.

Napis na tej tablicy opiewa:

Tu się urodził Ksiądz Jakób i tu był ochrzczony

Tu miał Mszę pierwszą i żył w pracach dla korony Skończył życie bez zbioru, bo niemiał nic zgoła Teraz z grobu do żywych o ratunek woła.

R. P. 1824. d. 18. września.

Z okazyi restauracyi tych ścian kościoła, otworzono grobowiec 21. czerwca 1904. Było w nim 4 trumny; 2 wspomnianych powyżej księży 3-cia Henryki Pilińskiej, zmarłej 24. września 1829 r. i 4-ta Alexandra Bełt Pilińskiego, zmarłego 16. stycznia 1834 r. W zakrystyi znajdują się portrety ks. proboszczów Karwowskiego i Heiliga. Z licznych i okazałych aparatów kościelnych, zasługują na wzmiankę: ornat z roku 1804, i kapa zielona ze srebrnemi haftami. Najdawniejsze metryki zaczynają się od r. 1654. Na wzgórzu, poza budynkami plebańskimi, umieszczona jest na wysokim postumencie kamiennym figura duża św. Walentego, z napisem wyrytym: Święty Walenty, Kapłanie i Męczenniku, módl się za nami, abyśmy od powietrza głodu i moru i od wszelkich chorób byli zachowani R. P. 1775.

Kiedy powstała parafia w Tarnowcu, nie można na pewno powiedzieć. W r. 1326 nie było jej jeszcze, gdyż jej nie przytacza Theiner. Jeżeli wieś już wtenczas była założona, to należała do parafii albo zręcieńskiej, albo jasielskiej. Istniała zaś już w roku 1442, jak tego dowodzi akt, znajdujący się w archiwum parafialnem. Za czasów Długosza należały do parafii tarnowieckiej wsie : Tarnowiec, Gąsówka, Gliniczek. Przy parafii tej pracowali następujący duszpasterze: 1) około roku 1442 ks. Klemens Porządny. Za czasów jego Jan i Stanisław Kruszynowie darowali łąkę w Tarnowieczku położoną, abj⁷⁻ ks. proboszczowie pamiętali we Mszach św. o rodzinie fundatorów żywych i zmarłych¹). 2) ks. Szymon Luniewski około r. 1565²). 3) ks. Stanisław Żurowski, około r 1562³). 4) ks. Andrzej Każewicz, proboszcz również szebieński, dziekan jasielski około r. 1650-Umarł 22. czerwca 1655 roku. 5) ks. Sebastyan Szepiołowicz. Za jego czasów wojska .Rakoczego dnia 17. marca 1657 roku zabrały wiele rzeczy z kościoła. Rok przedtem 14. marca zabrano na potrzeby Królestwa polskiego: monstrancyę pozłacaną całą srebrną, wartościową 17 grzywien, 2 kielichy srebrne z patenami pozłacanemi, turybularz cały srebrny i wiele innych rzeczy. Był proboszczem od 26. września 1656 r. do roku 1667. 6) ks. Błażej Michał Górski od r. 1667—1682. 7) ks. Marcin Ku-ligiewicz od roku 1682—1723. 8) ks. Stanisław Bogacki od roku 1723—1734. 9) ks. Wojciech Prusiecki od r. 1734—1747. W roku 1746 ma tytuł dziekana jasielskiego i proboszcza szpitala sanockiego. 10) ks. Wojciech Białecki od mniej więcej r. 1747 do 1755. 11) ks. Walenty Karwowski został proboszczem w roku 1755. Staraniem jego stanęła w Tarnowcu murowana plebania, wikarówka i zabudowania gospodarskie. Nadto wystawił on dwa, jeden po drugim kościoły. Około roku 1760 wybudował przy pomocy kolatorów Kuropatnickich, nowy kościół pół

*) Archiwum probostwa w Tarnowcu.

²) Dr A. Bogusz: Wieś Moderówka str.42.

s) JKs. Fischer: Historya cudownej statuy N. P. M. w Tarnowcu.

murowany, pół drewniany. Część drewniana była na fundamentach murowanych. Przy kościele była kaplica murowana, z ołtarzem św. Józefa, którą prawdopodobnie przeznaczyli Ku-ropatniccy na swój grób familijny. Kościół ten konsekrował w r. 1763, z polecenia biskupa krakowskiego, ks. Kajetana Soł-tyka, ks. biskup Ignacy Krzyżanowski, biskup Saldyceński in. part., kanclerz, kanonik przen^ski. Dostawszy dla parafii tar-nowieckiej statuę łaskami słynącej M. B. z kościoła pokarm eli-ckiego z Jasła, wybudował nowy kościół, po dziś dzień stojący. Był on proboszczem tarnowieckim przez lat 50 bez jednego miesiąca, dziekanem jasielskim lat 40. Był kanonikiem inflanckim, posiadał godność protonotaryusza Stolicy Apostolskiej. Umarł 15. października 1805 r. W metryce zmarłych, przy akcie jego zejścia zapisano, że jak za życia był wielce poważanym, tak po śmierci wielce opłakiwanym. Ciało jego przez cały tydzień na katafalku na plebani było wystawione. 12) Ks. Jakób Mysłowski, rodem z Wrocanki, wikary tarnowiecki przez lat 20., proboszcz od r. 1805—1824 a więc przez lat 19. Był on aktualnym pisarzem dekanatu jasielskiego, był autorem Ho-milij, które wydał w Przemyślu w r. 1786, pod tytułem: Homilie z Ewangelii całego roku na niedziele, stosownie do prawideł na kursach normalnych podanych, z woli i rozkazu Najjaśniejszego Monarchy nam panującego ułożone i mówione w parafialnym kościele tarnowieckim, dekanatu jasielskiego, dye-cezyi tarnowskiej, przez ks. Jakóba Mysłowskiego, pisarza de* kanatu jasielskiego, pracującego przy kościele tarnowieckim roku 1786 i tegoż roku do druku podane w Przemyślu. Tom I. str. 394 od I. niedz. Adwentu do poniedziałku Wielkanocnego. Tom. II. str. 388 od II. niedz. po Wielkanocy do XXIV. po Świątkach.

Tegoż Homilie na święta nie zniesione, oraz na niedziele brakujące w I. i II. tomie i na dni publicznemu nabożeństwu poświęcone w Przemyślu 1788. Tom III. str. 199. Praca ta była daniną powitalną duchowieństwa dekanatu jasielskiego dla obejmującego wtedy rządy dyecezyi tarnowskiej biskupa ks. Flo-ryana Amanda Janowskiego. Krytykę tej Homili umieścił ks. Dr Jougan w Nr. 51—52. Gazety niedzielnej z r. 1901 pod tytułem Homilie polskie. 13) Ks. Alojzy Heilig, proboszcz tarno-

338 —

wiecki przez lat 43, dziekan jasielski, urodzony 6. lutego 1796, zmarły 17. listopada 1868 r. 14) Ks. Bolesław Bobczyński ur. w roku 1825, zmarły 1874 r., proboszcz tarnowiecki przez lat 5, dziekan jasielski. 15) Ks. Karol Fischer, proboszcz tarnowiecki 1869 - 1888. Biografia umieszczona przy Jaśle. 16) Ks. Jan Puzon ur. w r. 1848, proboszcz od r. 1888. Obecny ks. proboszcz odrestaurował kościół zewnątrz, pokrył dachówka cały kościół, dał trwały cokuł, zrestaurował mur koło kościoła, dał od strony zachodniej bardzo piękne kamienne schody, składające się z 33 stopni, ubezpieczył zejście po nich żelaznemi baryerkami, roboty Bergera z Jasła i zbogaca zakrystyę kościelną w piękne aparata kościelne.

A teraz pomówimy nieco o dawnych dziejach Tarnowca. Niedało mi się odszukać dokumentu założenia Tarnowca, lecz można przyjąć na pewno, że Tarnowiec założony został przy końcu 14. wieku. "W r. 1442 należy do braci Jana i Stanisława Kruszyno w ¹). W r. 1508 występują Wojciech Szebieński, syn Piotra oraz Baltazar Dąbrowski jako dziedzice Tarnowca, Brzozówki, Potakówki i Moderówki. Później jest Tarnowiec własnością Herburtów z Fulsztyna. W jaki sposób weszli Herbur-towie w posiadanie Tarnowca, akta niewykazują. Zdaje się, że Piotr Herburt, starosta biecki (1502) nabył Tarnowiec przez kupno²). W roku 1536 właścicielem Tarnowca jest Baltazar Dąbrowski, ożeniony z Barbarą Herburtówną Odnowską, pod-komorzanką lwowską. Miał on 3 córki: Annę, za Janem Her-burtem, późniejszym kasztelanem bełzkim, drugą Beatę za Hieronimem Dębińskim, herbu Odrowąż, która później wyszła za-mąż za Jana Rupniowskiego, trzecią Zofię 1. v. za Janem Her-burtem, podkomorzem kamienieckim (f 1553). 2. v. za Markiem Stadnickim. W r. 1547, dnia 29. marca, nastąpił dział między dwoma starszemi siostrami i ich mężami, na mocy którego Tarnowiec z Brzezówką i Potakówką oraz Szebnie dostały się w posiadanie Jana Herburta i żony jego Anny³). Zdaje się, że Tarnowiec z przyległościami przeszedł po Barbarze Dąbrowskiej, córce Piotra Herburta i Beaty Romanowskiej, która w r. 1567

wyszła za Jana Rupniowskiego a jej córka Zofia za Krzysztofa Rupniowskiego, na Beatę Dembińską, a z niej na jej córkę Zofię Rnpniowską. Od Dembińskich, a względnie od Rupniowskich przeszedł Tarnowiec wraz z Szebniami do Bogoryów Skotnickich, piszących się z Małych Skotnik. W r. 1581 był właścicielem Tarnowca Paweł Skotnicki, chorąży halicki. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 6, zagrodników bez roli 2, komorników z bydłem 1, komorników bez bydła 8, rzemieślnik 1 i karczma mająca czwartą część łanu. Do parafii należały podówczas wsie Tarnowiec, Brzezówka, Potakówka, Grlinik, Wrocanka, Tarnowieczek, Umieszcz¹). Tarnowiec pozostawał w rękach rodziny Skotnickich, jak to widać z metryk, do roku 1660. Ostatnim z tej rodziny dziedzicem Tarnowca, był ks. Paweł Skotnicki, archipresbiter i kanonik krakowski.

W r. 1666 jest właścicielem Tarnowca Andrzej Kuropa-tnicki. Rodzina Kuropatnickiej posiadała Tarnowiec do końca 18. wieku, a ostatnimi właścicielami z tej rodziny był Ewaryst Kuropatnicki, kasztelan bełzki, autor geografii królest. G-alicyi i Lodomeryi¹ 2), fundator szpitala i Katarzyna z Łętowskich Kuropatnicka, żona jego, która się przyczyniła do sprowadzenia statuy Matki Boskiej z Jasła do Tarnowca. Po Kuropa-tnickich przeszedł Tarnowiec w posiadanie Aleksandra Bełt Pilińskiego i w rodzinie tej pozostaje dotychczas. Obecnie właścicielem Tarnowca od roku 1897 jest Kazimierz Piliński, członek Wydziału rady powiatowej jasielskiej, viceprezes towarzystwa rolniczego okręgu jasielskiego, viceprezes a przedtem sekretarz zarządu powiatowego towarzystwa kółek rolniczych, pracujący bardzo wybitnie w obydwu tych towarzystwach. Szczególniejszą zaś oddał p. Piliński usługę ludności powiatu jasielskiego, jako prezes sekcyi hodowlanej. Przewodniczył na wszystkich corocznych wystawach bydła w powiecie jasielskim i nie żałował trudu i czasu, aby podnieść tę. tak ważną gałęź gospodarstwa i majątku krajowego. Ojciec jego, Konstanty Piliński syn Stanisława i Ludwiki z Preków, długoletni członek rady powiatowej, poseł na sejm krajowy, odznaczał się, co i syn

340 —

po nim odziedziczył, prawdziwem i szczerem przywiązaniem do kościoła katolickiego. Głośne jest jego wystąpienie w sejmie jako obrońcy szkoły wyznaniowej.

Brat Konstantego, Tadeusz Piliński, urodzony w Tarnowcu 25. września 1836 r., zmarły w San ßemo we Włoszech 10. listopada 1867 r., odznaczał się wielkiem zamiłowaniem do pracy naukowej. Doktoryzował się w Heidelbergu i zostawił cenną pracę inauguralną : Bezkrólewie po Zygmuncie Auguście i elekcya króla Henryka. W Niemczech rozprawa ta zwróciła na siebie uwagę.

Do klucza tarnowieckiego należały za czasów Skotnickich, Kuropatnickich i Bilińskich, oprócz Tarnowca : wsie Sądkowa, Brzezówka, Potakówka, Wrocanka z folwarkiem Tarnowieczek. Wsie te, oprócz Tarnowieczka, należą obecnie do p. Kazimierza Pilińskiego. Za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono za Tarnowiec kwotę 7872 złr. 15 kr. m. k.

Część statystyczna. Tarnowiec liczy wraz z Dobrucową na obszarze gminnym 657 mieszkańców; na obszarze dworskim bez Dobrucowy46; obszar dworski Dobrucową 4 m. ; wieśniacy posiadają 359 hk. 54 a. 41 m.; obszar dworski 381 hk. 40 a. 62 m.²; na lasy wypada (w rękach pry watnych) 47 3161 ; obszar dworski Dobrucową liczy 97 hk. 94 a. 21 m.²; a Dobrucową Wildowa 10 hk. 7 a. 23 m.². Do parafii tarnowieckiej należą gminy: Brzezówka, Dobrucową, Gliniczek, Gąsówka, Potakówka, Roztoki, Sądkowa, Umieszcz i Wrocanka.

DOBRUCOWĄ. Dobrucową odległa jest o 10 kim. od Jasła w kierunku wschodnim a 1 kim. od Tarnowca. Graniczy na wschód i południe z Brzezówka i z Tarnowcem, od zachodu z Sądkowa, od północy z Szebniami, od których oddziela ją rzeka Jasiołka. Najwyższy punkt w tej wsi wynosi 282 n. p. m. Do roku 1892 należała Dobrucową jako przysiółek do gminy Zimnejwody a obecnie do Tarnowca. Trudno odgadnąć od czego pochodzi nazwa wsi, być może że od założyciela, który nazywał się Dobrotny lub Dobrutny.

Dobrucową miała tych samych właścicieli co i Tarnowiec. Od drugiej połowy XVIII. w. należała do właścicieli Zimnejwody. Do roku 1865 należała do Apolinarego br. Lewartow-skiego, po nim otrzymał Dobrucową Aleksander br. Lcwartow-

ski, po nim zaś Władysław Lewartowski. 27. grudnia 1881 r. nabyła Dobrucową Henryka z br. Lewartowskich Bielińska, która ją odstąpiła Franciszkowi Bielińskiemu. W posiadaniu tegoż pozostaje dotychczas.

BRZEZÓWKA. Brzezówka, zwana dawniej także Brzozówka, odległa jest od Jasła o 13 kim., od Tarnowca 3 kim. Graniczy od wschodu z Białkówką i Męcinką, od których przedziela ją rzeka Jasiołka, od południa z Potakówką, od zachodu z Tarnowcem a od północy z Dobrucową. Przez wieś przechodzi droga kolei żelaznej i droga gminna. Najwyższy punkt w Średniej Buczynie, 336 m. n. p. m. Mieszkańcy trudnią się uprawą roli. Dawniej robiono tu miotły z brzeziny, koszyki i pół-koszki z łoziny. W przysiółku zwanym Buczyna, jest stroma góra, z lasem bukowym, a na jej szczycie znajdują się głębokie fundamenta ruin jakiegoś budynku. O tych ruinach opowiadają, że przed 30 laty kucharz dworski, Jakób Dąbrowski, był z innym gospodarzem kilka razy na szczycie tej góry i kopał głębokie doły, szukając ukrytych skarbów. Lecz co przez dzień odkopali, to na drugi dzień było zasypane. Dlatego mieszkańcy Brzezówki lękają się zbliżyó się do tego miejsca. Kasa gminna wynosiła 3884 kor. 10 h. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 4.000 złr. m. k., za zniesione prawo propi-nacyi 1.024 złr. 87V₂ kr. w. a.

Nazwa wsi pochodzi od założyciela Brzozy, albo od licznych brzóz, jakie się tu zapewne znajdowały. Długosz pisze o tej wsi, że były w niej łany, z których płacono dziesięcinę snopową kanonikowi Kantorowi św. Floryana i że tę dziesięcinę mieli zwozić kmiecie własnymi wozami do stodoły kanonika. Wartość była oceniona na jedną grzywnę. Ponieważ nieco później pisze, że z łanu płacono 4-tą część grzywny, wypadałoby z tego, że za czasów Długosza było 4 łany¹). Prócz tego były w tej wsi karczmy, zagrody i folwark. W roku 1581 należała Brzezówka do Jana Herburta i było wtedy łanów kmie-cich 2, czynszownik 1, zagrodników bez roli 4, rzemieślnik 1. Przy końcu 18. wieku dostała się Brzezówka w posiadanie ro-

*) Liber benef. T. I. str. 481 i 494.

— B42

dżiny Pilińskich i zostaje w rękach tej rodziny do tej doby. Obecnie jest właścicielem Brzezówki Kazimierz Piliński.

Część statystyczna. Brzezówka liczy na obszarze gminnym 456 mieszkańców; na obszarze dworskim 16; mieszkańcy gminy posiadają 152 hk. 14 a. 7 m.³ 4; obszar dworski 164 kk. 70 a. 52 m.⁴; na lasy przypada 83‘5381 ; z tego na lasy gminne 3 8905⁴ ; na lasy prywatne 79’6476⁴.

GĄSÓWKA. Gąsówka odległa od Jasła o 6*5 kl., graniczy na wschód z Umieszczem i Wrocanką, na południe z Glinikiem Niemieckim, na zachód z Łaskami, na północ z Czelu-śnicą i Walowicami. Najwyższy punkt wynosi 282 m. n. p. m. Wieś ma położenie górzyste. Kasa gminna wynosiła 910 kor. 70 h. Za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono 3.411 zł. 30 kr. m. k. Pierwotnie zwana była Gosówka, także Goszówka lub Gaszówka, zapewne od założycieli Gosa lub Gosza. Wspomniana jest pod rokiem 1408 Ą Z zapiski tej poznajemy, że Gąsówka była założoną na prawie magdeburskiem, gdyż wspomniany jest sołtys Jakusz czyli Jakób, który jest sołtysem od roku 1408—1425. Jest on zarazem sołtysem w Czeluśnicy. Co należało do tych dwóch sołtystw, to możemy poznać z podziału dokonanego w r. 1482, miedz}- Piotrem Kołkiem a Stanisławem synem Konrada. Piotrowi Kołkowi przypadła część gruntów położonych poniżej drogi, która prowadziła z Umieszcza ku Jasłu. Do tego dołączono dla niego inny łan, między Miarką a Olszowcową, jak również dołączono trzy stajania z drugiego łanu, powyżej drogi umiesżczowskiej, 2 stajania powyżej stodoły Stanisława czyli Zadebrzą. Dostał się również Piotrowi staw przy młynie, drugi staw na obszarze, trzeci staw, idąc do Umieszcza i zabudowania w Gąsówce, powyżej karczmy-Wszystkie łąki czy wielkie czy małe dostały się obydwom po połowie, jak również po połowie dochody z młynu, z czynszów, daniny od kmieci, zwane gody, daniny z kur ; po połowie również poszły pastwiska⁴). W r. 1495 odstąpił i sprzedał młody Mikołaj Kołek część swego sołtystwa w Gąsówce i w Czeluśnicy bratu starszemu Jakóbowi za 70 grzywien⁵). Z biegiem

— 34a -czasu nabyli Gąsówkę opaci tynieccy, a to dla jej sąsiedztwa z Czeluśnicą. Po zniesieniu opactwa tynieckiego, sprzedał skarb państwa Gąsówkę 8. sierpnia 1798 r. Aleksandrowi Gorayskie-mu, właścicielowi Moderówki¹). Po śmierci Aleksandra Goray-skiego (19. marca 1802) otrzymał Gąsówkę syn jego Władysław, a po nim w r. 1867 syn tegoż Kazimierz Gorayski, który ją sprzedał 12. maja 1899 roku Doktorowi Janowi z Wro-ćmierowy Prus Biesiadeckiemu, dotychczasowemu jej właścicielowi.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym jest 106; na obszarze dworskim 26; wieśniacy posiadają 61 hk 72 a. 43 m.²; obszar dworski 140 hk. 19 a. 93 m.²; lasów w ręku prywatnych jest 51-9478m.²

GLINICZEK. Gliniczek graniczy od wschodu z Roztokami, od południa z Czeluśnicą, od zachodu z Hankówką, oddzielony od niej rzeką Jasiołką a od północy z Warzycami. Nazwa zapewnie pochodzi od gliniastej gleby.

Gliniczek wspomniany jest przez Długosza, który pisze o nim, że należy do parafii w Tarnowcu a właścicielem jego jest Grzegorz Chorążyc, herbu Półkozic, że były w nim łany kmiecie a z każdego łanu płacono po czwartej części grzywny kanonikowi św. Floryana drugiej prebendy, zwanej Siepietni-cką²). W roku 1581 Gliniczek, nazwany Glinikiem, należał do Stanisława Glińskiego. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 2, komorników bez bydła 2³). Od roku 1777 miał Gliniczek tych samych właścicieli co i Zimnawoda. Kasa gminna wynosiła 1.127 kor. 16 h.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym 261 ; na obszarze dworskim 3; wieśniacy posiadają 151 hk. 24 a. 89 m.²; obszar dworski 13 hk. 40 a. 5 m.²; lasów niema.

POTAKÓWKA. Potakówka, dawniej Potakowa, w odległości 25 kim. od Tarnowca, graniczy od wschodu z Jedliczem, od którego oddzielona jest rzeką Jasiołką, na południe z Chlebną i Wrocanką, na zachód z Umieszczem a na północ z Brze-zówką. Najwyższy punkt we wsi wynosi 308 m. n. p. m. Gleba

9 Dr Bogmsz: Moderówka str. 33.

²)    Liber benef. T. I. str. 490.

³)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

urodzajna, glinkowa. Easa gminna wynosiła 4.466 kor. 68 h. Potakówka ma kółko rolnicze, liczące 26 członków, biblioteczkę przy kółku. Mieszkańcy w wolnych chwilach wyrabiają widły do nawozu. Skąd pochodzi nazwa wsi trudno odgadnąć; być może, że od założyciela Potaka. Ponieważ niema jej w spisie księgi uposażeń Długosza, więc prawdopodobnie powstała na początku XVI. wieku. W roku 1581 należała do Jana Herburta i miała 2 łany kmiecie, 1 rolę czynszową, 2 komorników z bydłem, 1 komornika bez bydła, 1 rzemieślnika¹). [Później miała tych samych właścicieli co i Tarnowiec, a obecnie należy do p. K. Pilińskiego. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 1.824 zł.87x/₂ kr. w. a. za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 6.724 zł 2V₂ kr. m. k.

Cześć statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym jest 428; na obszarze dworskim 5; wieśniacy posiadają 174 hk. 8 a. 80 m.²; na obszarze dworskim 92 hk. 28 a. 89 m.²; lasów gminnych jest 3-0244 hk.² ; dworskich 82-5248 hk. razem 85 5492 hk.²

ROZTOKI. Roztoki otrzymały nazwę od toczących się wód. Roztoki odległe są od Jasła o 8 kl. Wieś rozłożyła się w dolinie rzeki Jasiołki, przy ujściu potoka glinickiego doJa-siołki. Graniczy na zachód z Jlankówką, na północ ze Zimną-wodą, od której oddziela ją Jasiołka, na wschód z Sądkową a na południe z Gliniczkiem i Czeluśnicą. We wsi jest kółko rolnicze, liczące 22 członków i mające swą czytelnię. Kasa gminna wynosiła 1.741 kor. 72 h. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 6.178 zł. 5 kr. m. k. Roztoki były już za czasów Długosza i należały do parafii jasielskiej. Były w tej wsi łany kmiecie, było sołtystwo mające dwa łany. Należały do Grzegorza Chorążyca herbu Półkozic. Dziesięciny pobierał kanonik drugiej prebendy św. Floryana po 4-tej części grzywny z jednego łanu; z folwarku zaś sołtysiego pobierał tytułem dziesięciny 8 groszy zwykłych, kościół w Jaśle²). W r. 1581 należały do Stanisława Glińskiego; było wtedy łanów kmie-cich 3, komorników z bydłem 1, komornik bez bydła 1, do karczmy należało pół łanu³). Od końca XVIII. wieku do końca

9 Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

²)    Liber benef. T. II. str. 285. T. I. str. 492.

³)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 119.

ma nazwę zapewne od założjrciela na lewym brzegu Jasiołki, wschód od Jasła. Wzniesiona jest 272 m. n. p. m. Graniczy na wschód z Dobrucową, na południe z Tarnowcem, na zachód z Roztokami, na północ z Zimną-wodą. We wsi jest kółko rolnicze, liczące 26 członków, mające własny budynek, wartości 700 K. Przy kółku jest czytelnia i sklepik, będący w dzierżawie. Udziały członków wynoszą 425 K. We wsi znajduje się kasa pożyczkowa gminna, której kapitał wynosił 1 881 K 31 h. Na miejscu dawnej karcznrp, wybudowali mieszkańcy Sądkowy piękną kapliczkę, która była poświęconą r. 1906. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 530 zł. m. k., za zniesione prawo propinacyi wypłacono kwotę 529 zł. 95 kr. w. a.

XIX. w. miały Roztoki tych samych właścicieli co i Zimna-woda. Obecnie jest wieś rozparcelowana.

Część statystyczna. Mieszkańców jest 296; posiadają oni 204 hk. 16 a. 70 m²; lasów jest 6 7986 hk.²

SĄDKOWA. Sądkowa '

Sanda lub Sandka. Sądkowa leży w odległości 8 7 km. na

Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii jasielskiej, że były w niej łany kmiecie, z których dawano dziesięcinę snopową; również każdy kmieć tej wsi dawał tytułem dziesięciny kościołowi w Jaśle jeden grosz. We wsi byl folwark szlachecki, który należał do parafii w Tarnowcu, a właściciel jego dawał dziesięcinę snopowa proboszczowi w Tarnowcu¹). Roku 1581 należała Sądkowa do Jana Skotnickiego ; było wtedy we wsi łanów kmiecich 2²). Później miała Sądkowa tych samych właścicieli co i Tarnowiec. Obecnie jest rozparcelowana.

Część statystyczna. Sądkowa liczy mieszkańców 306; posiadają oni 169 hk. 84 a. 21 m.²; obszar dworski posiada tylko 1 hk. 82 a. 99 m.².

UMIESZCZ. Umieszcz oddalony jest od Jasła 910 kim. od Tarnowca 2 0 kim. Umieszcz graniczy na wschód z Pota-kówką, na południe z Wrocanką, na zachód z Gąsówką, na północ z Tarnowcem. Wzniesiony jest 241 m. n. p. m. We wsi jest szkoła filialna jednoklasowa, kasa gminna z kapitałem 2.360 K.

9 Liber benef. f. II. str. 285.

²) Źródła dziejowe T. XIV. str. 120-37 h., kółko rolnicze liczące 37 członków, którzy złożyli udziały w kwocie 268 K, sklepik przy kółku rolniczym z towarami wartości 800 K. Przy drodze jest kapliczka z figurą św. Kajetana z roku 1723.

Umieszcz wspomniany jest w dokumentach z lat 1105, 1229, 1288, 1367, wreszcie w dokumencie z roku 1456, w którym Kazimierz Jagiellończyk zatwierdził wszystkie przywileje klasztorowi tynieckiemu, nadane przez swych poprzedników. AVypływa z tego, że Umieszcz był osadą, założoną przez Benedyktów. Nazwa Umieszcz znaczyłaby tyle, co lokacya, założenie, jednakże na to zwrócić należy uwagę, że w najdawniejszych zapiskach nazywa się ta wieś Unieszcz, a więc może tak się nazywał założyciel. O Umieszczu pisze Długosz, że należał do parafii w Jaśle a był własnością klasztoru tynieckiego. Było 6 łanów kmiecieli, z których kmiecie płacili tytułem dziesięciny razem 2 grzywny; prócz, tego dawał każdy po 40 jaj, po 2 kapłony; serów nie dawali, pracowali jeden dzień w tygodniu własnym wozem lub pługiem ; odrabiali powabę, lecz nie powiada historyk, ile dni i ile razy do roku odrabiali tę powabę. Była karczma, mająca pola i płacąca D/g grzywny czynszu; była również zagroda, mająca pola; zagrodnik nic nie płacił, lecz odrabiał jeden dzień, pierwszy w tygodniu. Sołtystwa nie było; był natomiast folwark klasztorny, z którego dziesięcinę brał klasztor tyniecki. Ze wszystkich pól wsi płacono dziesięcinę snopową i konopną klasztorowi tynieckiemu a wartość jej była obliczona na cztery grzywny. Był również młyn. Graniczył podówczas Umieszcz z Glinikiem, Czeluśnicą, Tarnowcem, Tarnowieczkiem, Wrocanką¹). W roku 1581 należał Umieszcz do Jana Śreniawy. Było wtedy łanów kmiecich 4, zagrodników z rolą 2, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 6, rzemieślnik 1, do karczmy należała ¹/₄ część łanu, czyn-szowników 3²). Niewiadomo, czy Śreniawa był dzierżawcą, czy też właścicielem. Zdaje się że dzierżawcą i że Umieszcz był własnością Benedyktynów tynieckich. Za czasów austryackich sprzedał skarb państwa Umieszcz Aleksandrowi Gorayskiemu,

b Liber benef. T. III. str. 210.

²) Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

po którym odziedziczył go Władysław Gorayski a po nim syn jego Kazimierz. Ten w roku 1904 sprzedał wieś tę bankowi parcelacyjnemu, który wieś całą rozparcelował. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono kwotę 1.324 zł. 27^ kr. w. a., za zniesione prawa pańszczyźniane 9.083 złr, 15 kr. m. k.

Część statysty cena. Umieszcz liczył na obszarze gminnym 446 mieszkańców; na obszarze dworskim 22; wieśniacy posiadali podówczas 185 lik. 10 a. 33 m.²; obszar dworski 227 lik. 63 a. 37 m.²

WROCANKA. Wrocanka otrzymała nazwę zapewne od założyciela Wroca. Wrocanka graniczy na wschód z Potakówką i Chlebną, w powiecie krośnieńskim, na południe z Glinikiem Polskim, na zachód z Glinikiem Polskim i z Gąsówką, na północ z Umieszczeni. Wieś jest wzniesiona 303 m. n. p. m. Kasa gminna wynosiła 5.677 K 68 h. We wsi jest wzgórze, zwane Kościółkiem ; podanie ludowe niesie, że był tu dawnymi czasy kościół, który miał się zapaść. O Wrocance wspomina Długosz, że graniczy z nią Umieszcz¹). W roku 1581 właścicielem tej wsi był Salowski. Było wtedy łanów kmiecieli 4, zagrodnik z rolą 1, zagrodników bez roli 3, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 2, rzemieślników 2²). Co do dalszych właścicieli, to w roku 1660 był jej właścicielem ks. Paweł Skotnicki i odtąd miała tych samych właścicieli co i Tarnowiec. Od p. Kazimierza Pilińskiego nabył Wrocankę p. Wincenty Wojtynkiewicz, który ją obecnie posiada. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 14.957 zł. 45 kr. m. k. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 618 zł. 27¹/₂ kr. w. a.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym 598 ; na obszarze dworskim 21 ; wieśniacy posiadają 349 hk. 5 a. 12 m.²; obszar dworski 284 hk, 7 a. 75 m.²; lasów jest prywatnych 115'8438hk.²; a4*5933hk². gminnych; razem 120’4371 hk.²

PARAFIA BĄCZAL DOLNY.

GMINA BĄCZAL DOLNY. Nazwa wsi pochodzi zapewne od założyciela Baczala lub Bączala. Bączal dolny, wieś położona

9 Liber benef. T. III. str. 210.

²) Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

w kotlinie pomiędzy górami, o 8 kl. od Jasła ; graniczy od wschodu z Opaciem i Dąbrówką, od południa ze Skołyszynem i Sławęcinem, od wschodu z Lisówkiem i Lisowem, od północy z Bączalem górnym. Wieś ta ma grunta więcej górzyste a stąd i mieszkańcy są ubożsi. Chaty są porozrzucane nad strumykiem, przechodzącym przez wieś, który to strumyk w dawnych aktach nazywa się Trzciennicą. W Bączalu dolnym są wzniesienia dochodzące do 800 m. n. p. m. We wsi jest szkoła jednoklasowa, jest szpital, czyli dom ubogich, majątek jego stanowią dwie obligacye po 100 kor., dom mieszkalny i ogródek. Że szpital ten bardzo dawny, przekonywa nas o tern zapis uczyniony na rzecz szpitala w Bączali przez Jana Łętowskiego w Bieczu w r. 1646¹). Jest sklepik chrześcijański, są dwie kaplice publiczne murowane. Kasa gminna wynosiła 2.616 kor. 41 h. We wsi jest kościół parafialny. O parafii wspomina Długosz w księdze beneficyów. Kościół drewniany, pod wezwaniem św. Mikołaja, wybudowany w r. 1667, restaurowany w r. 1865. z wieżą frontową, zakończoną kopułką ze sygnaturą w stylu zwykłym naszych drewnianych kościółków, kryty gontami. Presbiteryum i nawa główna są zasklepione pułapem. Na tęczy znajduje się Pan Jezus na krzyżu, ale nie wyrzeźbiony z drzewa, lecz zrobiony z płótna, wypchanego mchem. Według podania mieli tę figurę zrobić ludzie, uciekający z Biecza z powodu zarazy. Na tęczy jest napis „Przez krzyż i mękę Twoją“. Długość od wejścia do tylnej ściany presbiteryum wynosi 20 m , szerokość nawy 10 m. Po stronie ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya drewniana, mająca 5 m. długości, a 8 m szerokości. Od strony epistoły w nawie, przybudowana jest kaplica murowana w r. 1848, 6 m. długa, 5 m. szeroka. W kościele znajdują się 4 ołtarze. Do osobliwości kościoła zaliczyć należy obraz do noszenia (feretron); z jednej strony tego feretronu wymalowany jest św. Wawrzyniec, obok niego klęczący rycerz w delii, podbitej gronostajami, przy nogach jego buzdygan, a obok szyszak, na boku podpis Anno Domini 1698. Być może, że jest to wizerunek Stanisława z Łętowa Łętow-skiego, chorążego krakowskiego, sędziego grodzkiego bieckiego,

*) Niesiecki: Herbarz T. VI. str. 244.

o którym będzie mowa poniżej. Ambona, na której znajdują się figury czterech ewangelistów, wyrzeźbiona jest zwykłym nożykiem, przez wiejskiego chłopaka. Jest również skrzynka, cała żelazna bracka, jest również kłódka dziwnej konstrukcyi do zamykania. Na wieży znajdują się dwa dzwony, jeden ma następujące napisy na kole górnym: „Pro ecclesia Boncalensi anno dni 1771 sub titulo S. Nicolai“. Płaszcz dzwonu podzielony jest na 4 pola. Na pierwszym obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, a około tego obrazu napis następujący: „In collatione Illmae Domus Lentovianae nempe Michaelis Łentow-ski notarii terrestris Crac et benefactoris singularissimi“. Na drugiem polu obraz św. Michała, bez żadnego napisu, na trzecim krzyż, a przy nim klęcząca osoba, zdaje się fundatora, BC. Walentego Kobierskiego, a obok napis : „Fusa sum sub recto-ratu Illris Admod : Rudi Valent. Kobierski S. Sedis Apos. notarii collegiate (sic.) Bobowiensi (sic.) canonici ; na czwartem polu obraz św. Chryzostoma, na kole dolnym znajduje się napis: „Fudit me Gasparus Kramnitz in Boncalii. Drugi dzwon jest bez napisu. W archiwum parafialnym znajduje się historya ulania tego dzwonu. Ksiądz Proboszcz Walenty Kobierski, kanonik kollegiaty bobowskiej i notaryusz apostolski, kazał w r. 1771 odlać dzwon i użył na to materyału z rozbitego dzwonu i różnych kawałków miedzi tak, że się zebrało 271 funtów miedzi. Ludwisarz Michał Kramnitz dołożył swego materyału tak, że dzwon ważył 475 funtów. Za dołożony materyał i za robotę zapłacił ks. proboszcz 864 złp. 18 groszy, a prócz tego dawał wikt. Księgi parafialne sięgają roku 1654, są również różne notatki. I tak notatka z r. 1713 powiada: Od św. Magdaleny pada ustawicznie deszcz. W latach 1713, 1714, 1716 panowała tak wielka drożyzna, że korzec pszenicy, miary biec-kiej, kosztował 28 złp., żyta 24 złp., owsa 12 złp., jęczmienia 14 złp.

W roku 1714 zaopatrzył ówczesny duszpasterz 400 śmiertelnie chorych, a w sąsiednim Sławęcinie zmarło 200 ludzi.

Bączal wspomniany jest pod rokiem 1378. Roku tego, dnia 10. lutego, Wojciech, opat tyniecki, zamienia posiadłość klasztorną Lisowiec mały za tę połowę Bączali, która była od strony wsi klasztornej Wróblowy. Połowa ta należała do Dobka.

Klasztor bierze w posiadłość tę połowę wsi ze wszystkimi placami, ogrodami, zabudowaniami, na tej połowie wybudowanemi i ze wszystkimi przestrzeniami i miejscami, aż do brzegu rzeki Trzcinnicy, przepływającej przez tę wieś, z karczmą i młynem, ze stawami w którejkolwiek części rzeczonej są założone, lub w przyszłości będą założone, z wyjątkiem tych miejsc, gdzie rodzina Dobka będzie zakładała stawy, tam klasztorowi nie będzie wolno zakładać stawów¹). Tak więc jedna część Bączala należała do opactwa tynieckiego, a druga do szlachty. Bączal był założony na prawie magdeburskiem, więc było i sołtystwo ; sołtystwo to przechodziło w różne ręce. W r. 1420, 20. września zapisał Mikołaj, sołtys z Bączala, żonie swojej Ofce, 20 grz. posagu i wiana na połowie sołtystwa²). W roku 1467 należało sołtystwo w Bączalu niższym do Jana Radwana; ten oddał je Mikołajowi Myśliborowiczowi za część jego w Kunowy³). W roku 1503 zeznał Jan Myślibor ze siostrami swojemi, że sprzedali sołtystwo swoje w Bączali szlachetnemu Janowi Minora-dowi ze Sławęcina za 30 grz.⁴). W r. 1532 ustępuje Jan Mi-norad (nazwany w tym akcie Jan Milorad) szlachetnemu rycerzowi, Janowi Gamratowi, dziedzicowi w Suchoklęskach, (dzisiejsze Samoklęski) połowę sołtystwa swego z polami, z folwar-cznemi pracami, łąkami, lasami a nieco później i resztę sołtystwa za 100 grz. Na nabycie sołtystwa miał się zgodzić opat tyniecki⁵). Długosz o Bączalu pisze następująco: Bączal, wieś należąca do parafii Bączalu rycerskiego, którego własność należy do klasztoru tynieckiego. Są w nim łany kmiecie, a każdy kmieć płaci rocznego czynszu 3 fertony (³/₄ grzywny) i 6 gr. ; również dają 15 jaj, 3 kapłony i 3 sery z całej wsi; oprawy płacą po 4 szelągi, za obiad płacą kmiecie po 8 groszy, sołtys również 8 gr. Jest tam również jedna karczma, mająca pola. Niema zagród, niema folwarku ani młynu. Kmiecie odrabiają jutrzyny, orząc, siejąc, rznąc i zwożąc do stodoły. Jest również sołtystwo, uposażone dwoma łanami. Sołtys płacił dziesię-

*) Kodeks dyplomatyczny tyniecki str. 15G—157.

²)    Starodawne prawa polskie pomniki T. IX. Nr. 3G9.

³)    Tamże Nr. 623.

i) Tamże Nr. 1388.

s) Tamże Nr. 1654, 1655 i 1656.

—? 361 r—

ciny Y₄ część grzywny do kościoła w Bączalu i pobierał szósty grosz z czynszu. Z pól płacono dziesięcinę pieniężną do klasztoru tynieckiego. Za stacye płacili kmiecie pół antałka piwa (antałek — 60 garncy) dawali 3 koguty, 1 miarę owsa i pół połcia słoniny. Graniczył z Dąbrową, Bryłami, Trzcinicą i Bączalem górnym Ą W roku 1581 należał Bączal dolny do Ocieskiej. Było wtedy łanów kmiecich 2^, zagrodników bez roli 1, komorników z bydłem 3, bez bydła 1²). Później Bączal dostał się w posiadanie rodziny Łętowskich. W roku 1663 zapisuje 23. listopada zwierzchność miasta Jasła Janowi z Łętowa Łętowskiemu, dziedzicowi pewnych części w Bączalu, jego pretensye na wszystkich dobrach miasta Jasła. Układ ten poręczają mieszczanie kwotą 400 złp. (Gr. bieckie T. 61. str. 1049—1051). Głośniejszym z rodziny był Stanisław z Łętowa Łętowski, chorąży krakowski, sędzia grodzki biecki, który był w wyprawie pod Wiedniem, był na elekcyi Augusta II. 1697 roku, należał do kon-federacyi' sandomierskiej, był deputatem na trybunał koronny 1713—1715 i posłował na sejm do Grodna w roku 1727. Wyłożył on znaczne sumy na klasztor OO. Karmelitów w Jaśle. Był ożeniony 1. v. z Heleną Rytwan Zborowską, 2. v. z Ma-ryanną Romerówną, wdową po Kurdwanowskim⁸). W roku 1777 posiadał te dobra Andrzej Łętowski, a po tym odziedziczył w roku 1792 Franciszek Łętowski. Ten sprzedał je w roku 1794 Antoniemu Wiktorowi za sumę 64.720 złp., a ten zaś tego samego roku, odstąpił je Kajetanowi Miazdze. W r. 1825 odziedziczył te dobra po Kajetanie Miazdze, Józef Miazga. Po nim posiadali Bączal jego synowie i córka. W r. 1865 odziedziczyły Bączal córki Wandy z Miazgo w br. Gostkowej, które w r. 1872 sprzedały Bączal Wojciechowi Czeluśniakowi.

Część statystyczna. Gmina Bączal dolny ma mieszkańców 539; obszar dworski 9; włościanie posiadają 316 hk. 34 a. 37 m.²; obszar dworski 124 hk. 13 a. 99 m.²; na lasy prywatne przypada 78 hk. 10 a. 70 m.².

BĄCZAL GÓRNY. Bączal górny graniczy na południe z Bączalem dolnym, na wschód z Lipnicą dolną, Dąbrówką

ł) Liber benef. T. III. str. 206.

²)    Źródła dziejowe T. XIV.

³)    Niesiecki: Herbarz T. VI. str. 247.

— 352

i Wróblową, na północ z Lipnicą górną, na zacliód z Lisowem. Najwyższe wzniesienie wynosi 318 m. n. p. m. Kasa gminna wynosiła 2.740 K 40 h. Za zniesione prawo pańszczyźniane zapłacono w Bączalu górnym i Serwońcu część I. i część II. kwotę 12.193 zł. 12^ kr. m. k. a za zniesione prawo propinacyi zapłacono w Bączalu górnym i Serwońcu część II. 529 zł. 95 kr. w. a. W r. 1581 Bączal wyższy miał więcej właścicieli. I tak był dział Jakóba Krasickiego, a w nim łanów kmiecich 2¹/₂, zagrodnik z rolą 1, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 2; 2 pręty roli należały do karczmy. Dział Krzysztofa Sławskiego obejmował pół łanu kmieciego, zagrodników bez roli 2, komornik z bydłem 1, komorników bez bydła 2. Dział Jakóba Baranowskiego obejmował łanów kmiecich 4, zagrodników bez roli 2, komornik z bydłem 1, bez bydła 4¹). Obecną właścicielką Bączala górnego I. jest Józefa z Choinowskich Kłosieńska, a dóbr Bączal górny II. i Serwoniec jest Rutowska Wanda. W Bączalu górnym urodził się Henryk Stroka, poeta, powstaniec, profesor c. k. seminaryum nauczycielskiego, znany literat. Urodził się 17. listopada 1839 r. f 27. lipca 1896 r.

Część statystyczna. Bączal górny na obszarze gminnym liczy 468 mieszkańców; na obszarze dworskim 26; włościanie posiadają 393 hk. 10 a. 33 m.²; obszar dworski Bączal górny I. 103 hk. 63 a. 63 m.² ; obszar dworski Bączal górny II. Serwoniec 110 hk. 10 a 17 m.h

JABŁONICA. Nazwa wsi pochodzi od założyciela Jabło-nica, t. j. syna Jabłoni, a może od drzew jabłoni, jakie pierwsi osadnicy tutaj znaleźli. Jabłonica oddalona od Skołyszyna 7 kl., graniczy na wschód z Lipnicą górną, na północ z Czerniną, na zachód z Szerzynami, a na południe z Lisowem. Przez wieś przepływa rzeczka. Najwyższe wzniesienie Jabłonicy wynosi 370 m. n. p. m. We wsi znajdują się dwie kaplice publiczne, murowane. Kasa gminna wynosiła 772 K 27 h. Za wykupione powinności pańszczyźniane wypłacono kwotę 9.601 zł 25 kr. m. k. za zniesione prawo propinacyjne zapłacono 1.350 zł. w. a. Jabłonica powstała nieco później niż Bączal, gdyż nie znajduje się w księdze uposażeń Długosza. W roku 1581 należała do Jana Śre-

ł) Źródła dziejowe T, XIV. str. Ul—112.

niawy i było wtedy we wsi łanów kmiecicb zagrodników z rolą 4, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 4, rzemieślnik 1, łan czynszowy], sołtysi 1, do karczmy należało pół łanu. Wspomniany Jan Śreniawa wykupił 4. sierpnia 1590 r. dwie role, wynoszące pół łanu i przyłączył je do swego folwarku¹). W r. 1837 sprzedali Józef i Petronela książęta Jabłonowscy i hr. Wodzicki, Prosperowi hr. Zborowskiemu dobra Sławęcin z przyległościami: Skołyszyn, Lisów, Kunowę, Jabło-nicę i Lipnicę górną za ugodzoną cenę 125.000 zł. m. k. Od hrabstwa Prosperów Zborowskich, nabył te dobra 5. sierpnia 1868 r. Karol Klobassa, po którym odziedziczył je Stanisław Klobassa, Na litytacyi w r. 1900 nabyli Jabłonicę po połowie Golda Kanner i Juda Eichenstein. Obecnie posiada Jabłonicę Lang Izaak i dwaj wspólnicy.

Część statystyczna. Jabłonica liczy 491 mieszkańców na obszarze gminnym; na obszarze dworskim 12; włościanie posiadają 313 hk. 73 a. 9m.²; obszar dworski 299 hk. 46 a. 14 m.²; na lasy w rękach prywatnych przypada 253 hk. 84 a. 44 m.².

LIPNICA GÓRNA. Nazwa wsi pochodzi od założyciela Lipnica, syna Lipy, albo od lip, jakie osadnicy tutaj znaleźli. Lipnica górna oddalona od Kołaczyc 7’6 kl. Graniczy na wschód z Wróblową, od południa z Dąbrówką i Bączalem, od zachodu z Jabłonica, a od północy z Czermną. W Lipnicy górnej znajduje się jedna kaplica publiczna murowana. Kasa gminna wynosiła 661 koron 68 hal. Za prawo pańszczyźniane zapłacono 9.412 zł. 17Y₂ kr. m. k. Lipnica była już za czasów Długosza i należała do parafii w Brzyskach, a była własnością opata tynieckiego. Były w niej łany kmiecie, z których płacono dziesięcinę snopową i konopną klasztorowi tynieckiemu. Wieś posiadała prawo magdeburskie, gdyż było sołtystwo, a sołtys dawał dzięsięcinę kościołowi w Brzyskach²). Lipnica miała w przeszłym wieku tych samych właścicieli co i Jabłonica. W roku 1901 nabył tą wieś bank hipoteczny, a od niego tego samego roku nabyła tę wieś Julia Czyszczanowa.

Część statystyczna. Lipnica górna liczy na obszarze gmin-

J) Gr. bieckie T. 28. str. 655—656. ²) Liber benef. T. II. str. 279.

354 —

lasy prywatne 183 hk. 98 a. 12 m.²

na

nym 468 mieszkańców; na obszarze dworskim 18 ; włościanie posiadają 234 hk. 12 a. 87 m.²; obszar dworski 285 hk. 50 a. 32 m.²; na lasy przypada 195 hk. 61 a. 92 m.²; z tego na lasy gminne 11 hk. 63 a. 80 m.²;

OPACIE. Opacie wskazuje swą nazwą, że swoje powsta-. nie zawdzięcza zakonnikom. Nazw miejscowości, mówi Łuszcz-kiewicz Opatów, Opatowa, Opatówek, Opatkowicz, Opatowice itp. znamy wiele w Polsce średniowiecznej i oznaczają one zawsze powstanie swe na obszarze dóbr klasztornych benedyktyńskich lub cysterskich. Nigdy nie oznaczają miejscowości, w którejby stał klasztor⁶). Opacie założone więc zostało przez opatów tynieckich. Graniczy ono od wschodu z Jareniówką i Bryłami, od południa z Trzcinicą i Siedliskami, od zachodu z Bączalem dolnym, od północy z Dąbrówką. Odległe od Jasła 97 kl. Wzniesione jest 301 m. n. p. m. Przez wieś przepływa potok i prowadzi droga powiatowa. Wioska to mała, górzysta, nie ma własnej szkoły. Kapitał kasy gminnej wynosił 674 K 9 h. Za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono kwotę 4.786 zł. 177₂ kr. m. k. a za zniesione prawo propinacyi 750 zł. 76 kr. a. w. W roku 1845 posiadał Opacie Jan Płocki, który je odziedziczył po Antonim Płockim. Po nim posiadały Opacie Aniela, Karolina i Salomea Rylskie. Potem w roku 1848 posiadała pewną część Sabina z Rylskich Swirska, a poniej w roku 1854 synowie jej Adam i Ludwik Swirscy; od których nabyła ich części Marya z Rylskich Pawłowska, w końcu na mocy dekretu dziedzictwa z 21. października 1893 r. odziedziczył Opacie Emil Rylski.

Część statystyczna. Gmina ma 309 mieszkańców; obszar dworski 2; włościanie posiadają 163 hk.²; obszar dworski 191 hk. 30 a. 2 m.²; na lasy będące własnością prywatną, wypada 69-5105 hk.²

PARAFIA TRZCINICA.

GMINA TRZCINICA. W kierunku zachodnim od Jasła, w odległości 8 km., leży wioska Trzcinica. W starych aktach

355 —

piszą Trzcimiica. Nazwa widocznie poszła od trzciny, bo trzciny w przeszłości musiał tu być dostatek. Miedzy wzniesieniem Osobnicy a wzgórzem trzcinickiem, rozciąga się prawie P/2 kilometrowa nizina. Od wieków przepływająca tędy Ropa, żadną niekrępowana przeszkodą, przerzucała swoje koryto raz ku jednemu, to znów ku drugiemu wzniesieniu. Kiedy nareszcie uformowała sobie więcej stałe łożysko po stronie osobnickiej, od Trzcinicy zostały niżą wodami dopływającemi z potoków zalane, a zanim je Ropa przy wylewach namułem podniosła, na tych niżach rozmogły się sitowia i trzciny obfite. Założyciel zatem osady, prawdopodobnie od tych trzcin, nazwał ją Trzcinnicą.

O brzegi trzcinickie ociera się rybna nadzwyczaj niedawno Ropa, stanowiąca prawie połowę granic trzcinickich. Od południa oddziela Trzcinicę od Osobnicy, od wschodu od Brzy-ścia i Niegłowic.

Granicę suchą Trzcinicy od wschodu, o ile jej nie dotyka Ropa, tworzy Łęgorz i Jareniówka, od północy Bryły, od płn.-zach. Opacie, od zachodu Bączal, od płd -zach. Przysieki.

Oprócz Ropy, posiada jeszcze Trzcinica mały a leniwy potok, który, jak z jednej strony jest miejscem rozrywki dla drobiu, gęsi i kaczek, tak z drugiej strony staje się często rozsadnikiem chorób zakaźnych, jak tyfusu i innych. Potok ten wpływając w ziemię trzcinicką z Opacia, a względnie z Górnego Bączalu w kierunku wschodnim, zwraca się w Trzcinicy ku południowi i wlewa się do Ropy. Gór wysokich w Trzcinicy niema, są tylko wyżyny licznemi głębokiemi pokrajane kotlinami i parowami. Nazwy takich zalesień są: Kiernoźnik, Zajączkowice, Dembczak, Bukowiec. Co do rodzaju ziemi, jestto miałka są i iły. Jak wszędzie, tak i w Trzcinicy są grunta bardzo rozdzielone. Włościanie trzciniccy posiadają po 5, 8, lub 2 morgi, zaledwie jest kilku gospodarzy, mających po 20 do 80 morgów, ale i te wkrótce będą podzielone. Przed kilku laty kwitnęło w Trzcinicy sadownictwo. Dziś zdaje się, że wskutek wytrzebienia lasów, sady zanikły, chociaż mieszkańcy Trzcinicy lubują się w sadownictwie. Przed laty 30. były w Trzcinicy liczne pasieki. Dzisiaj pasieki prawie zupełnie zniknęły. Nie pomogą nic najlepszego systemu ule, gdy pszczoły z głodu

padają. Mieszkańcy wioski, nie posiadając dostatecznej ilości ziemi, aby ich wyżywiła, podtrzymują swoją egzystencyę zarobkiem dziennym. Jedni z nich pracują w browarze, drudzy na torze kolejowym lub w rafineryi niegłowickiej a przeważna część idzie na zarobek do Jasła latem i zimą. We wsi istnieje szkoła od r. 1837. W roku tym był organista zarazem nauczycielem. W r. 1862 została ta szkoła systemizowaną. Obecnie jest szkoła dwuklasowa o trzech nauczycielach. We wsi jest browar, produkujący rocznie znaczną ilość piwa, a największy i najgłośniejszy w powiecie. Kasa gminna wynosi 5.857 K 54 h. Jest czytelnia założona przez tow. Oświaty ludowej Wieś rozpada się na dzielnice: Gadki, Dąbrowy, Zajączkowice. Długosz pisze, że wieś Tarchów należała do kościoła parafialnego w Trzcinicy, a więc za czasów Długosza już była parafia i kościół w Trzcinicy. Jak dawno istnieje kościół, niewiadomo. Dawniej był do odczytania na ścianie rok 1551, być więc może, że rok ten jest rokiem wybudowania kościoła. Kościółek to zwyczajny, budowany z drzewa o jednej nawie, poświęcony pod tytułem św. Doroty. Nie posiada żadnych przedmiotów sztuki, oprócz pomnika w presbiteryum po lewej stronie ołtarza, na którym znajduje się następujący napis:

D. O. M.

Stanisława Jabłonowskiego Starosty Wiśniowskiego Pamiątce, w dniu 16 lutego 1806 roku

Z tego świata zeszłego w żalu Swym nieukojona Małżonka Z osierociałemi dziećmi Pomnik ten Przywiązania i czułej wdzięczności położyli.

Na wspomnienie zasługują również rodzaj starodawnych okopów. Miejscowy Ks. proboszcz Józef Dybaś, tak je opisuje: Od strony Jasła, ponad brzegami Popy, istnieją okopy starodawnej twierdzy. Według orzeczenia konserwartora zabytków starożytnych, p. Tomkiewicza z Krakowa, który okopy te oglądał, twierdza ta była bardzo silna, prawie nie do zdobycia. Pochodzi ona z czasów, kiedy jeszcze prochu nie znano i wów-

— 357

czas tylko miała swoje prawdziwe znaczenie. Twierdza ta powstała siłą przyrody, a ludzka ręka potrzebowała tylko nieco uzupełnić to, co natura obronnem uczyniła. W miejscu, gdzie oddziela Ropa Gadki od Trzcinicy, wznosi się na lewym brzegu wyżyna trzcinicka. Kiedy Ropa swem korytem do tej wy-żyny przyparła, odsłonił się ponad jej wodami brzeg skalisty, przynajmniej na 50 metrów wysoki. W tej wysokości brzegu, w niedalekiej odległości, płynie potok niewielki, który się wrył głęboko w ziemię, wpadając do Ropy. Między Ropą tedy i owym potokiem, powstał klin ziemi o brzegach tak od strony Ropy jak i potoku wysokich, stromych i przepaścistych. Na tym klinie zatem, wdzierającym się między Ropę od strony złączonego z niem wzgórza, usypano cztery silne, wysokie i strome wały w odstępach przeszło 40 kroków, celem obrony przed natarciem nieprzyjaciela, bo z tej tylko strony było natarcie wroga możliwe na obóz, rozłożony na równej płaszczyźnie klina. Niema dziś człowieka, któryby pamiętał, jaki budynek stał w tern miejscu, bo niema nawet stanowczego podania o jakiejkolwiek tu budowli, a że była, wnioskować należy z wykopywanych kawałków cegły w usypanych wałach. Kawałki te znalezione nie mogły się tu dostać inaczej, tylko jako niepotrzebne resztki budowanego muru.

Wieś Trzcinicę wspomina dyplomat z r. 1396, jako własność Borka de Tsczenecz, w r. 1395 Borco heres de Sczincze (tamże 89), w r. 1399 de Tcznicze¹). Później staje się Trzcinica wsią królewską. W r. 1574 trzyma ją Zofia Zmarszowych, kanclerzyna koronna i na nią to, albo na jej urzędników skarżą się w r. 1574 jej poddani, że ich przymuszają na ciężkie i ustawiczne roboty na każdy dzień w tygodniu, odpoczynku nie mając, że im bronią wolnej paszy bydłu, iż ich przymuszają na to, aby miasto kur, które pierwej dawali, płacili po 2 grosze, a im też niechcą dopuszczać wolnego jeżdżenia do borów, albo lasów naszych na potrzebę ich własną i że ich na to przymuszają, aby miasto owsa dawnego, który powinni byli z dawna dawać, pieniądzmi go teraz płacili. A insze przymuszają na to, aby ustawicznie drwa wozili do dworu. Wskutek

9 Kodeks mogilski 73.

— S58 —

tej skargi, stanął przed sąd królewski Stadnicki imieniem Zofii Zmarszowych i dawał odpowiedzi na skargi poddanych. Dekret królewski nakazuje i wyrokuje, że poddani nie będą powinni więcej robić, jak tylko, jako prawo pospolite uczy i statut koronny opisuje : 2 dni z łanu całego każdy tydzień, a z pół-łanku dzień jeden w każdy tydzień. A wszystkie tak roboty mają zaczynać, że od słońca wschodu na robocie stanąć aż do zachodu słońca robić, a w południe mają mieć odpoczynek sobie i bydłu 2 godziny. Na roboty mają wstać ku zrobieniu potocznych robót: od siebie czeladź godną ku robocie nie odbywając lada jako, albo sami mają bywać, jeśliby kto nie miał kogo godnego od siebie posłać. A na roboty mają wszyscy razem wychodzić, kiedy im z dwora oznajmią a nie po jednemu ani po dwa. A co się tyczy wolnej paszy bydłu ich na tej dziedzinie naszej, tedy im to ma być wolno, okrom szkody znacznej, także też co się tyczy powozów, nie będą powinni dalszych powozów czynić, jedno do bliskich, przyległych miasteczek ze zbożem na targ, albo z czem je jedno poślą. A co się też tyczy tych 2 groszy, nie mają dawać jeno kury po staremu. A nie mają im też bronić do lasów, albo boru naszego na potrzebę ich własną t. j. po drwa na opał, albo do grodzeń, albo na jaką inszą potrzebę, jedno nie na przedaj. Także też co się tyczy drew, które ustawicznie do dwora wożą, żydom, którzy saletrę robią, tych nie powinni będą wozić, jedno za dzień¹).

W r. 1581 należała Trzcinica do Ocieskiej ; we wsi było łanów kmiecich 4, zagrodników z rolą 6, komorników z bydłem 5, komorników bez bydła 8, jeden rzemieślnik i 2 pręty pustej roli²). Trzcinica stanowiła trzcinickie starostwo. Składało się ono ze wsi Trzcinicy z folwarkiem, Jareniówki, Przysiek ze sołtystwem, Pustej Woli i Siedlisk. W r. 1772 posiadali je małżonkowie Wilhelm i Petronela z Siemińskich, Siemińscy; opłacali z niego kwarty złp. 3.114 gr. 5 a hiberny złp. 398 gr. 17. Za czasów austryackich nabył starostwo trzcinickie Stanisław Jabłonowski. Z córką Stanisława Jabłonowskiego i Anny hr.

‘) Akta grodzkie i bieckie T. XVIII. str. 428 i 429.

²) Źródła dziejowe XIV. 119.

od żony jego w r. 1872 Szczęsny hr. Włodek. Spadkobierca tegoż Samuel Włodek sprzedał Trzcinicę Wincentemu Wojtynkiewiczowi. Jak wielka była robocizna, możemy z tego poznać, że za prawo pańszczyźniane zapłacono 27.721 złr. 27% kr. m. k.

Siemieńskiej ożenił się Antoni Stadnicki, syn Franciszka i w ten sposób Trzcinica z przyległościami t.j. Przysieki, Pusta Wola, Siedliska, Jareniówka, Siepietnica i Bienarowa przyszły w posiadanie Stadnickich. Od Stadnickich nabył te dobra Józef Baernreither w r 1856.

Część statystyczna. Trzcinica z Gadkami liczy na obszarze gminnym 1593 mieszkańców, na obszarze dworskim 43. Włościanie posiadają 965 hk. 69 a. 23 m.² Obszar dworski 412 hk. 63 a. 18 m.² Lasu jest 240 hk. 64 a. 35 m.²; z tego lasów kościelnych 1 hk. 5 a. 6 m.²; reszta lasów osób prywatnych.

GADKI, zwane także Kąty, przysiółek Trzcinicy, położone są między rzekami Kopą a Wisłoka. Stąd zapewne pochodzi i nazwa wsi, że stanowiły kąty między dwoma rzekami.

Istniały już za czasów Długosza. Pisze o nich ten historyk, że stanowiły Na wsie, czyli obszary pól, a był ich właścicielem Gamrat, który płacił tytułem dziesięciny 14 gr. do kościoła w Jaśle. Również były tam zagrody. Od wszystkich zagrodników młjmarzy, pasterzy, którzy nie płacili dziesięciny snopowej, otrzymywał kościół jasielski po groszu⁷).

PARAFIA SŁAWĘCIN.

GMINA SŁAWĘCIN. Sławęcin leży na lewym brzegu Ropy, przy gościńcu z Biecza do Jasła, w odległości 8’6 kim. od Jasła, między stacyami kolei transwersalnej Skołyszynem a Trzcinicą. Sławęcin graniczy na zachód ze Skołyszynem, na wschód ze Siedliskami, na północ z Bączalem, a na południe z Pustą Wolą. Położenie wsi jest więcej górzyste, z wyjątkiem tej części, która leży nad brzegiem Ropy. Gleba w części górzystej jest gliniasta i iłowata (ił czerwony). Grunta, jak w całym powiecie tak i tutaj, są bardzo rozdrobnione. Najboga-tsi gospodarze mają po 8 morgów, a przeciętnie po 4. Wskutek tego rozdrobnienia gruntów, jest tutaj bardzo rozwinięte wychodźctwo. We wsi niema szkoły; dzieci uczęszczają do sąsiedniego Sko-łyszyna. Jest kasa pożyczkowa gminna, której kapitał wynosił 407 K 12 li. W gminie jest kościół parafialny, budowany w r. 1779, lecz nie na tern miejscu, gdzie obecnie stoi; na to miejsce został przeniesiony w r. 1815. Kościół ten został w r. 1886 powiększony o 10 łokci, a w r. 1890 pomalowany. Jest on dobrze zaopatrzony w aparaty kościelne. Sławęcin według Piekosińskiego przybrał nazwę od założyciela swego, rycerza Sławenty czyli Sławy¹). Wieś Sławęcin, jako własność Paszka, wspomniana jest pod rokiem 1398²). Że jednak wieś już przedtem istniała, świadczy ta okoliczność, że już w r. 1328 wspomniana jest parafia w Sławęcinie, a w r. 1326 jest wspomniany Błażej, proboszcz ze Sławęcina⁸).

O parafii pisze Długosz, że należały do niej wsie : Lisów, Przysieki, Skołyszyn. W r. 1580 należał Sławęcin w pewnej części do Ocieskiej a w pewnej do Krzysztofa Sułowskiego. Ocieska miała trzech zagrodników z rolą, jednego komornika z bydłem i jednego komornika bez bydła. W części Krzysztofa Sułowskiego był jeden zagrodnik bez roli. Do parafii należały wtenczas wsie: Lisów, Siepietnica, Pusta Wola, Przysieki, Grudna, Kunowa, Siedliska⁴). W przeszłym wieku, w r. 1881, był właścicielem Sławęcina Karol Klobassa, po nim oddziedziczył Stanisław Klobassa Zrencki. 23. marca 1900 nabył Sławęcin Ignacy Steinhaus. Za zniesione prawo pańszczyźniane zapłacono kwotę 2867 złr. 27y₂ kr. m. k.

Część statystyczna. Sławęcin liczy 204 mieszkańców na obszarze gminnym, na obszarze dworskim nikt nie mieszka. Włościanie posiadają 104 hk. 57 a. 37 m.²; obszar dworski 37 hk. 51 a. 21 m.² Na lasy prywatne wypada 19 0164 hk.².

Do parafii w Sławęcinie należą wsie: Kunowa, Lisów? Przysieki, Pusta Wola i Skołyszyn z Lisówkiem.

9 Rycerstwo małopolskie I. str. LXX1Y.

²) Helcel: Starodawne prawa polskiego pomniki T. II. nr. 300. s) Theiner Yetera monumenta Poloniae et Lithuaniae T. I. str. 244. ⁴) Pawiński: Źródła dziejów XIV. 116.

— 361 -

KUNOWA. Wieś Kunowa ma nazwę od założyciela swego Kuny. Wieś ta leży na prawym brzegu Kopy, 332 m. n. p. m. Graniczy: na zachód z Grudną, na wschód z Pustą Wolą, na południe z Harklowa, na północ ze Skołyszynem. Wieś to górzysta. Kasy gminnej niema. Kunowa była własnością biskupów krakowskich, nadana im przez królów polskich. Kazimierz Wielki zabrał ją biskupom na tej podstawie, że mówiono o niej, iż była wsią rycerską i że ze swymi ciężarami przeszła do kościoła krakowskiego. Król ten chciał odzyskać w niej prawo służebności królewskich, lecz wnet oddał ją wraz z innemi wsiami biskupowi krakowskiemu Bodzancie 19. maja 1354 r. poznawszy, że biskupi krakowscy posiadali tę wieś prawnie, a zarazem uwolnił ją od wszystkich ciężarów królewskich¹). Później, niewiadomo na jakiej podstawie, przeszła na własność Oświęcimów²). W r. 1467 jest właścicielem Kunowy Mikołaj Myśliborowie i ten oddaje swa cześć dziedziczna Kunowy za wójtostwo w Bączalu dolnym Janowi Radwanowi⁸). W ten sposób Jan Radwan, który przedtem, jak wnioskować można z odnośnej zapiski, posiadał pewną część w Kunowy, staje się jej całkowitym właścicielem. W r. 1581 należała Kunowa w pewnej części do Ocieskiej, a w pewnej części do Witkowskich. Ocieska posiadała jeden łan kmiecy, zagrodników z rolą dwóch, zagrodników bez roli dwóch, komorników z bydłem trzech, komornika bez bydła jednego i ¹/₄ część roli; do karczmy należała ¹/₄ część roli. Witkowscy posiadali dwa łany ziemi⁹). W zeszłym wieku, w r. 1887 posiadał Kunowę Stanisław Klo-bassa, a po nim nabył ją na licytacyi 23. marca 1903 Walery Koczanowicz. Za zniesione prawo pańszczyźniane zapłacono 7346 zł. 2V₂ kr. m. k., za zniesione prawo propinacyjne zapłacono 780 zł. w. a.

Cześć statystyczna. Kunowa na obszarze gminnym liczy 293 mieszkańców, na obszarze dworskim 25. Włościanie posiadają 176 hk. 82 a. 61 m.²; obszar dworski 88 hk. 30 a. 74 m.²; na lasy, w rękach prywatnych, przypada 27⁻7827 hk.²

— 362

LISÓW. Lisów ma nazwę swą od założyciela Lisa. Wieś ta leży na lewym brzegu Ropy, przy gościńcu z Jasła do Biecza, w odległości od Biecza 7 km. Położenie wsi faliste, wznosi się od 325—350 m. n. p. m, a na wschodnim stoku wzgórza Ryczaka dochodzi do 370 m. Graniczy na wschód z Bączalem górnym, na północ z lasami Jabłonicy i Lipnicy górnej, na południe z Lisówkiem. Lisów nie ma szkoły, lecz gmina ta należy do związku szkolnego w Skołyszynie. Kasa gminna w Lisowie wynosiła 2231 K 95 h. O Lisowie pisze Długosz, że należał do parafii w Sławęcinie, a właścicielem tej wsi był Jan Zagórski, szlachcic herbu Jastrzębiec, że były w niej łany kmiecie, z których dawano dziesięcinę snopową kanonikowi drugiej prebendy, zwanej siepietnicką. Kmiecie mieli ją zwozió do stodoły, wystawionej przez kanonika; wartość dziesięciny była oceniona na 2 grzywny. Również były w tej wsi karczmy, zagrody, folwark¹). W r. 1581 był Lisów podzielony na następujące części: I. część Osieskiej; było w niej łanów kmiecych dwa, zagrodników z rolą trzech, komorników z bydłem dwóch, bez bydła trzech, rzemieślników dwóch. W części Jana Lisowskiego był łan kmieci jeden, zagrodników bez roli dwóch, komorników bez bydła trzech. II. część Krzysztofa Lisowskiego; było w niej jeden łan kmieci, zagrodników bez roli trzech, komorników bez bydła czterech. Widocznie, że Lisów i Lisówek pozostawały w rodzinie Lisowskich długo, bo w r. 1624 posiadał te wsi Stanisław Lisowski. W przeszłym wieku, w r. 1888, posiadał Lisów Karol Klobassa Zrencki. W r. 1901 nabył Lisów c. k. Bank hipoteczny we Lwowie a od tegoż 25. października 1901 Julia Czyszczanowa. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono za Lisów 1160 zł. w. a., za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono za Lisówek 2244 zł. 25 kr. m. k., a za zniesione prawo propinacyi tamże 2450 zł. w. a.

Część statystyczna. Lisów liczy na obszarze gminnym 548 mieszkańców, na obszarze dworskim 9; mniejsza posiadłość obejmuje 281 hk. 50 a. 96 m.² roli, posiadłość większa 146 hk.

ł) Liber, benefic. T. I. str. 491.

¹

)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

²

)    Geografia albo dokładne opisanie Królestw Galicyi i Lodomeryi do druku podana. Przemyśl 1786.

³

)    Akta sądu goleskiego Nr. 66.

⁴

)    Tamże Nr. 928.

⁵

)    Tamże Nr. 1181.

⁶

) Władysław Łuszczkiewicz : Kościół kollegialny św. Marcina w Opatowie. Sprawozdanie komisyi do badania historyi sztuki w Polsce-Tom VI. Zeszyt I. str. 20.

⁷

) Lib. benef. II. 287.

⁸

Kodeks dyplomat. Katedry krakow. T. I. str. 252.

⁹

²)    Patrz A. G-. Z. XI. 443.

³)    Akta sądu goleskiego Nr. zapiski 623.

*) Pawiński: Źródła dziejowe XIV. 116.

- 863 —

41 a. 76 m.² Z tego na lasy, które są, własnością, osób prywatnych, wypada 114-2775 hk.²

PRZYSIEKI. Przysieki graniczą na południe z Osobnicą, na wschód z Trzcinicą, na północ z lasem Gamratem, należącym do Opacia, a na zachód z Siedliskami. Przysieki leżą na lewym brzegu Ropy. Na północ od wsi prowadzi gościniec z Biecza do Jasła, od którego Przysieki są odległe 10 km.; znajduje się również w obrębie wsi droga żelazna. Wieś leży w równinie urodzajnej, z glebą glinkową, nad potokiem, uchodzącym do Ropy; teren podnosi się ku północy w podgórze lesiste. Nazwa wsi pochodzi od przysiekania, to znaczy, że przez przysieczenie lasu powstała ta wieś. Przysieki mają kasę pożyczkową, która w r. 1902 wynosiła 2586 K 12 h. Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Sławęcitiie, a była własnością króla polskiego ; że były w niej łany kmiecie, z których płacono dziesięciny po jednym wiardynku szerokich groszy pragskich kanonikowi kantorowi św. Floryana. Był również folwark¹). W r. 1581 trzymał Przysieki Taszycki; było wtedy w tej wsi trzy łany kmiecie i trzy zagrody z rolą, czterech komorników z bydłem, 7 komorników bez bydła, 7 prętów roli należało do karczmy ; był też wtedy we wsi krawiec²). Na początku XIX. wieku należały Przysieki do Anny, księżnej Jabłonowskiej, a to wraz z Trzcinicą, Pustą Wolą i Siedliskami. Na mocy działu po księżnej Jabłonowskiej, dokonanego 26’ września 1828 między Petronelą Wodzicką a Józefą i Antoniem hr. Stadnickimi, odziedziczyli te dobra małoletni Aleksander, Kazimierz, Władysław i Zygmunt hr. Stadniccy. W r. 1847 oddziedziczył Przysieki Władysław hr. Stadnicki, a od tego, jak również od Zygmunta i Aleksandra hr. Stadnickich, nabył tę wieś w r. 1856 Józef Baerenreither. Po nim oddziedziczyła dobra te w r. 1865 Józefa Baerenreitherowa. Ta zaś sprzedała je w r. 1872 Szczęsnemu hr. Włodkowi. Po śmierci jego od-dziedziczyły te dobra jego dzieci. Od r. 1897 posiada Przysieki Stanisław hr. Włodek. Za zniesione prawo powinności pańszczy-

*) Liber, benefic. T. I. str. 485.

²) Pawiński: Źródła dziejowe T. XIV. str. 116.

źnianych wypłacono kwotę 11.553 zł. 15 kr. m. k. Za prawo propinacyi 4500 zł. w. a.

Część statystyczna. Przysieki ińają na obszarze gminnym 677 mieszkańców, na obszarze dworskim 87. Wieśniacy posiadają 392 hk. 29 a. 65 m.²; obszar dworski 230 hk. 13 a. 87 m.2 Na las przypada z tego 65 0557 hk.²

PUSTA WOLA. Pusta Wola leży na prawym brzegu Ropy, 240 m. n. p. m. Glebę stanowi urodzajna glinka. Wieś ta graniczy na wschód (przez las) z Osobnicą, na południe z Harklową, na zachód z Kunowa, a na północ (przez rzekę) z Trzcinicą. Wzgórza tej wsi pokryte lasem, wysokości 349 m. Nazwa wsi, jak sądzę, stąd pochodzi: Wola oznacza osadę wolną przez pewien czas od czynszu i robocizny. Zapewne mimo ogłoszenia wolnych lat od czynszu, nikt się nie zgłaszał do osiedlenia i stąd nazwa Pusta Wola. Istniała ta wieś, jako królewszczyzna w XVI. wieku i trzymał ją w r. 1581 Taszycki. Było wtedy we wsi łanów kmiecich zagrodników z rolą 3, komornik z bydłem jeden, duda jeden¹), (duda to jest grający na dudach). W przeszłym wieku Pusta Wola miała tych samych właścicieli co i Przysieki, a to do r. 1889. W roku tym sprzedano dobra te 1 v. Baili Seidenowej, 2 v. Osternowej. Za zniesione powinności pańszczyźniane zapłacono 5299 zł. 55 kr. m. k. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 927 zł. 41 kr.

W ■

Część statystyczna. Pusta Wola liczy na obszarze gminnym 220 mieszkańców, na obszarze dworskim nikt nie mieszka. Wieśniacy posiadają 177 hk. 98 a. 80 m.², obszar dworski 41, lasów niema.

SIEDLISKA. Siedliska leżą w równinie na lewym brzegu Ropy, przy gościńcu z Jasła do Biecza i przy drodze kolei transwersalnej, między stacyami Trzcinicą i Skołyszynem. Od Jasła odległe są 10 km. Siedliska graniczą: na zachód z Trzcinicą, na północ z Opaciem, Bączalem dolnym i górnym, na południe z Przysiekami, na zachód ze Sławęcinem, a na wschód z Bączalem dolnym. Siedlisko oznacza tyle co siedziba, gniazdo, ognisko ; być może, że w tej wsi dla blizkości rzeki, osiedlili

*) Źródła dziejowe XIV. 116.

się ludzie przed innemi miejscowościami. Prawdopodobniej jednak wieś ta wzięła nazwę od pierwszego osadnika Siedlika¹). Kasa gminna wynosi 550 K 38 h. Siedliska były wsią założoną na prawie magdeburskiem, jak tego dowodzi istnienie w tej wsi sołtystwa. Sołtysami byli w r. 1424 i 1481 Stybór; w latach 1446—1451 Piotr Śreniawa²). Wieś ta należała w r. 1472 do Jana Oświęcima, który w roku powyżej wspomnianym sprzedał ją Jakóbowi z Koniecpola, staroście przemyskiemu. Przy końcu XVIII. wieku, już za rządów austryackich i w XIX. wieku, należały Siedliska do tych samych właścicieli, co i Trzcinica. Obecnie właścicielem tej wsi jest Stanisław Włodek. Ciekawym jest kontrakt sprzedaży, mocą którego Andrzej Śreniawa, pod-starości biecki, dziedzic Jabłonicy, sprzedał część dziedzictwa, jaką miał na sołtystwie w Siedliskach, bratu swemu Marcinowi pod tym warunkiem, że tenże wypłaci części, należące się z tego sołtystwa siostrom. Cena zakupna wynosiła: 200 zł. monety polskiej, licząc jeden złoty za pół grzywny, koń wartości 15 zł. i futro wartości 30 zł. ³). Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 3867 zł. m. k.

Część statytystyczna. Siedliska liczą na obszarze gminnym 195 mieszkańców; na obszarze dworskim 5. Wieśniacy posiadają 132 hk. 74 a. 62 m.²; obszar dworski 19 hk. 24 a.² Lasy, będące własnością prywatną, wynoszą 4'3657 hk.²

* SIEPIETNICA. Siepietnica, zwana dawniej Świepietnica, leży na lewym brzegu Ropy, przy ujściu Olszynki do Ropy, przy gościńcu i kolei z Biecza do Jasła. Siepietnica graniczy z Przedmieściem bieckiem i z Binarową od zachodu, na wschód z Lisowem, na północ ze Swięcanami, na południe z Grudną. Nazwę wsi trudno wytłumaczyć. Być może, że ją tak nazwano od świegotu ptaków. We wsi jest kasa gminna, która w r. 1902 liczyła 374 K 50 h. Siepietnica wspomniana jest jako własność Benedyktynów tynieckich w dokumencie z r. 1105⁴) ; był wtedy

x) Porównaj : Bujak, Studya nad osadnictwem Małopolski. Rozprawy Akad. umiejętności T. XXII. Ser. II. str. 424.

²) Akta sądu leńskiego w gródku goleskim nr. 292, 389, 404 i na

stępne.

*) Tamże 1589, 1600, 1602. *) Kodeks tyniecki str. 2,

w tej wsi jeden gospodarz ¹). Wspomniana jest również w dokumentach z lat 1288, 1319, 1320²). Długosz wspomina o tej wsi, że znajduje się w dokumencie papieskim, w którym papież zatwierdza posiadłości Benedyktynów, a za jego czasów nie należała już do zakonników ³). Pisze również ten historyk, że należała do parafii w Bieczu, a była własnością króla. B}⁷ły w niej łany kmiecie, z których dawano dziesięcinę kanonikowi drugiej prebendy. zwanej Siepietnicką, a to dlatego, że najgłówniejsza jej dziesięcina była ze Siepietnicy. Dziesięcinę mieli zwozić kmiecie własnymi wozami, a wartość jej była obliczoną na dwie kopy groszy pragskich. Były tam karczmy, zagrody, folwark⁴). W r. 1581 Siepietnica należała do króla i bj⁷ł wtenczas we wsi jeden zagrodnik z rolą, 4 zagrodników bez roli, 4 komorników bez bydła⁶). W roku 1801 właścicielem Siepietnicy był Jan Rudnicki⁶). Należała przez jakiś czas do tych samych właścicieli co i Trzcinica. W r. 1900 kupił ją od Alojzego Metzgera, Narcyz Wacław Gintowtt Dziewiał-towski. Za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono 1934 zł. 55 kr. m. k.

217.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest mieszkańców na obszarze dworskim 20. Wieśniacy posiadają 64 lik. 83 a. 50 m.²; obszar dworski 142 hk. 58 a. 76 m.² Lasy, będące własnością prywatną, zajmują 40 9205 hk.²

SKOŁYSZYN Z LISÓWKIEM. Skołyszyn leży na lewym brzegu Ropy, wzdłuż małego jej dopływu, przy gościńcu z Biecza do Jasła, w odległości 8 km. od Biecza a 11 km. od Jasła. Przez wieś przechodzi gościniec i kolej żelazna. Skołyszyn graniczy; na wschód ze Sławęcinem, na południe przez rzekę z Kunowa, na północ z Lisowem, na zachód z Siepietnica. Przez wioskę przepływa rzeczka, zwana Skołyszynką. W Skołyszynie jest gleba napływowa, urodzajna. Okolica pod-

' *) Bujak: Studya osadownictwa Małopolski. Rozprawy Wydz. hist. ■fil. T. 22. str. 305.

²) Kodeks tyniecki str. 22, 72, 79, 81.

⁹) Liber, benefic. T. III. 207.

⁴)    Tamże T. I. str. 490.

⁵)    Źródła dziejowe XIV. 116.

⁶)    Archiwum domowe w Rozembarku.

nosi się malowniczo w lesiste podgórza ku północy. We wsi jest kaplica publiczna, murowana kosztem włościanina Antoniego Furmanka, w której się od czasu do czasu Msza św. odprawia; jest szkoła ludowa, dwuklasowa, do której uczęszcza około 300 dzieci. Od r. 1896 do 1903 była tutaj krajowa szkoła koszykarska, w której pobierało naukę od 18—20 uczniów. Nauka trwała przez trzy lata. Wyroby koszykarskie sprzedawano na miejscu lub wysyłano koleją do bazarów i składów w kraju, do Wiednia, Węgier i Styryi. W r. 1900 w dniach od 6-go do 20-go września, odbyła się wystawa wyrobów tej szkoły w Jaśle¹). Szkoła ta została w r. 1903 zwinioną i przeniesioną do Warzyc. Istnieje w gminie sklepik chrześcijański i czytelnia ludowa; jest we wsi stacya kolei i urząd pocztowy. Kasa gminna wynosiła 2520 K 17 h. We wsi jest trzech gospodarzy, którzy mają po czterdzieści morgów gruntu, kilkunastu po 15, a reszta od 3—5. We wsi znajduje się bardzo piękny park, założony przez dawniejszego właściciela Stanisława Klobassę. Do wsi należy przysiółek Lisówek, składający się z folwarku, karczmy, browaru i dworu. Wieś ta jest dawna; w r. 1359, dnia 10. października, sprzedaje Mścisław Szczuczka ze Skołyszyna, część dziedzictwa swego we wsi Skołyszynie, Tomkowi ze Samborzyna, a to za karczmę, zwaną „u dębu“ i za 35 grzywien groszy pragskich, liczby polskiej, licząc po 48 groszy na każdą grzywnę. Na tę zamianę wydał Kazimierz Wielki przywilej w Krakowie, pod datą jak wyżej²). Długosz pisze o Skołyszynie, że należał do parafii w Sławęcinie, a własnością był królewską. Były w nim łany kmiecie, a z każdego dawano dziesięcinę snopową po wiardunku szerokich groszy pragskich kanonikowi kantorowi św. Florya-na. Był również folwark³). W r. 1536 był właścicielem Skołyszyna Adam Sułowski. Ta sama rodzina posiada Skołyszyn i w r. 1581. Było wtedy w Skołyszynie łanów kmiecich 6, zagrodników z rolą 2, zagrodników bez roli 3, komorników bez bydła 8, rzemieślinik 1⁴). Skołyszyn miał później tych wła-

x) Czas z 18. września 1900.

²)    Kodeks dyplomatyczny Małopolski T. III. str. 133 i 134.

³)    Liber, benefic. T. I. str. 484.

9 Źródła dziejowe XIV. 116.

ścicieli co i Sławęcin. Obecnie jest właścicielką Skołyszyna p. Julia Czj^szczanowa. Za zniesione prawo pańszczyźniane zapłacono 9757 zł. 5 kr. m. k., a za Lisówek 1244 zł. 35 kr. m k. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 2450 zł. w. a. Lisówek zwany w aktach Lisowiec mały i był własnością Benedyktynów tynieckich. W r. 1378 opat tyniecki Wojciech zamienia Lisówek na Bączal dolny i oddaje takowy Dobkowi, właścicielowi Bączala¹).

Część statystyczna. Skołyszyn z Lisówkiem liczy 664 na obszarze gminnym, a 102 na obszarze dworskim mieszkańców. Wieśniacy posiadają 353 hk. 69 a. 97 m.², dwór 291 hk. 68 a. 98 m.² Lasów prywatnych 42 2519 m.²

PARAFIA ŚWIĘCANY.

Wieś Święcany, w odległości 5*6 km. na południe od Biecza, leży po obu brzegach rzeki Olszynki, płynącej kręto do Siepietuicy. Teren falisty podnosi się z 259 m. do 370 m. n. p. m. Od wschodu otaczały dawniej wieś obszerniejsze lasy. Święcany graniczą na północ ze Szerzynami i Czermną, na zachód z Binarową, na wschód z Jabłonicą i Lisowem, na południe z Przedmieściem bieckiem. Nazwa pochodzi od rodziny Świacan, którzy wieś tę założyli. We wsi znajduje się kościół parafialny, o którym poniżej będzie mowa. Kaplica publiczna na cmentarzu parafialnym, wystawiona z cegły w r. 1893, nakładem ówczesnego proboszcza Ks. Karola Krementowskiego, pod tytułem Ukrzyżowanego Pana Jezusa. Jest szpital ubogich, którego majątek zakładowy stanowi jeden mórg pola. Kasa gminna o kapitale w r. 19U2 2684 K 41 h została zlikwidowaną, a kapitał ulokowany w kasie oszczędności miasta Jasła. Jest szkoła ludowa, dwuklasowa, kółko rolnicze, czytelnia ludowa, posiadająca około 400 dziełek.

Stan posiadania włościan przedstawiał się w r. 1906 następująco: Bezrolnych było 43, blizko jednę morgę posiadało 65,

t) Kodeks tyniecki stor, 157,

kościół w Święcanach drewniany, wybudowany w r. 1520, poświęcony w r. 1521 pod tytułem św. Anny, restaurowany w r. 1863, z wieżą frontową, z sygnaturą, w stylu naszych kościółków wiejskich, drewnianych, trzynawowy. Pokryty jest gontem; presbiteryum i nawa są zasklepione pułapem. Na tęczy znajduje się Pan Jezus na krzyżu i napis: „Patrz, oto znamię zbawienia naszego“. Długość kościoła, od wejścia do tylnej ściany presbiteryum, wynosi 26'75 m., szerokość 9-70 m, Presbiteryum jest zakończone połową sześcioboku, okna i w presbiteryum i w nawie są prostokątne. Po stronie ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya drewniana, długa 6-45 nx, szeroka 445 m., niesklepiona. W nawie, po stronie ewangelii, jest przybudowana kaplica drewniana, 6 m. długa, 5'90 szeroka, poświęcona czci św. Jana Nepomucena i Serca Pana Jezusa. W kościele, w zakrystyi i w kaplicy znajduje się posadzka cementowa, trójkolorowa, w desenie, dana w r. 1904 staraniem obecnego proboszcza, ks. Józefa Śliwieńskiego. W kościele znajduje się ołtarz wielki, a w nim rzeźba Pana Jezusa Ukrzyżowanego z początku XVII. wieku. Oprócz wielkiego, są trzy ołtarze boczne. Do kościoła wchodzi się przez dzwonicę. Dzwonów jest trzy, pierwszy przelany w r. 1893 ofiarami parafian i ks. proboszcza Karola Krementowskiego, drugi z napisem : Campana reparata per me Christophorum Kządczyński A. D. 1762. Ma napis : Sonet vox tua in auribus meis. Trzeci jest największy. Najdawniejsze zachowane metryki rozpoczynają się od roku 1704. Parafia była już za czasów Długosza, gdyż pisze o niej ten historyk, że ma kościół parafialny a należały do tej parafii Ołpiny¹). Przy kościele byli następujący ks. ks. Proboszczowie: 1) W r. 1592 ks. Patrycy z Kośminu Kośmiński; legował dla dziadów kościelnych w Święcanach pewną kwotę, ubezpieczoną na kaplicy cechu krawieckiego w Bieczu. Na

od 1—5 morgów 173, od 5—10 morgów 43, od 10—15 morgów 16, od 15—20 morgów 7, od 20—25 morgów 4, od 25—30 morgów 6, od 30—35 morgów 8, od 35—40 morgów 4, więcej nad 40 morgów posiada 4. W spisie tym pominięta jest plebania i dwór.

24

mocy tego legatu cech krawiecki był obowiązany dawać kapoty dziadom święcańskim. Długi czas składali krawcy tę daninę, ale wreszcie poszła ona w zapomnienie. 2) W r. 1616 Ks. Marcin Liśkowicz; był fundatorem Bractwa św. Anny. 3) W r. 1626 Ks. Stanisław Witkowski. 4) W r. 1650 Ks. Jan Wiśniowski; za jego czasów Jacek z Lubraniec Dąmbski zapisał w r. 1642 1000 złp. na dobrach Szerzyny i Święcany, na ołtarz św. Anny. 5) Około r. 1660 Ks. Wawrzyniec Kieroński. 6) Około r. 1675 Ks. Jan Zbitomski. 7) Około r. 1682 Ks. Jan Stachurski. 8) Ks. Jan Kanty Jodłowski od 26. lipca 1686 do 7. września 1722. 9) Od r. 1723 do 1740 Ks. Franciszek Kalitowicz. 10) Ks. Kazimierz Kalitowicz od 22. maja 1740 do 5. marca 1739. Zapisał on na rzecz bractwa Pokutujących św. Jana Nepomucena kwotę 6000 złp. 11) Krzysztof Bząd-czyński od 1759 do 1763. 12) Ks. Wawrzyniec Kajetan Pieko-siński, dziekan i scholastyk biecki od 28. kwietnia r. 1763 do 1796. Zaprowadził on stacye w kościele święcańskim. Za jego czasów założył Franciszek z Potkany Potkański, biskup, su-fragan krakowski, bractwo św. Jana Nepomucena. Na rzecz tej fundacyi, jak to powyżej wspomnieliśmy, zapisał Ks. Franciszek Kalitowicz sumę 6000 złp., którą wypożyczył Szczepanowi na Uniatyczach Uniatyckiemu, chorążemu powiatu pil-zneńskiego, właścicielowi Święcan i małżonce jego Teresie z Lubraniec. Z fundacyi tej płynące dochody miały być obracane na Msze według intencyi fundatorów, na pokrycie wydatków odpustowych i na wieczną lampę. 13) Ks. Kasper Zychowski od r. 1796 do 4. maja 1822. 14) Ks. Walenty Piechociński od r. 1822 do 1832. 15) Ks. Jan Kządzki od r. 1833 do 1868. 16) Ks. Karol Krementowski od r. 1868 do 1901. Kapłan ten i w parafii święcańskiej, której przez lat 33 przewodniczył i w dekanacie jasielskim, jako dziekan i w dyecezyi całej, jako jeden z pierwszych działaczy bractwa Boni Pastoris zostawił wybitne swej działalności pomniki. Obdarzony talentem kaznodziejskim, brał udział w misyach, urządzanych w dyecezyi przemyskiej przez kapłanów świeckich. O jego popularności w powiecie jasielskim, dowodzi wybór na posła do sejmu. Ordynaryat biskupi, w nagrodę za jego pracę i cnoty kapłańskie, obdarzył go różnemi odszczególnieniami kapłańskiemi,

—"371

a na końcu oddał mu wysokie odznaczenie, proponując Monarsze jego nominacyę na kanonika honorowego kapituły przemyskiej, a wreszcie czyniąc go członkiem tejże kapituły. Za czasów jego rządów w parafii święcańskiej, pomalowano kościół święcański, odbudowano dzwonicę, przelano dzwony, wybudowano szkołę, wystawiono budynki plebańskie. Odbyły się w tej parafii kilka razy misye, z tych jedna trwała cały miesiąc. Kler dekanalny, w dowód wdzięczności i miłości, ofiarował mu przy nominacyi na kanonika honorowego kapituły przemyskiej złoty łańcuch. Ks. Kanonik Krementowski fundował witraż w kościele gorlickim, a również bardzo hojnym był i jest na cele religijno-społeczne w dyecezyi. Jak ks. Kanonik Krementowski żywo się zajmuje każdą sprawą dowodzi i ta okoliczność, że zachęcał ustawicznie piszącego do napisania opisu powiatu jasielskiego i do wydawnictwa też przy czynił się znaczniejszą kwotą. Za tę zachętę i za tę pomoc, jak również za wszystkie dobrodziejstwa od niego otrzymane, składa mu piszący serdeczne podziękowanie, jak również życzenia: Ad multos annos! 17) Ks. Józef Śliwieński, proboszcz od r. 1901. Wstępuje on godnie w ślady swego poprzednika, pracując nad duszami wiernych i starając się o ozdobienie domu Bożego.

Niewiadomy jest rok założenia wsi Święcan; to pewna, że jest wsią dawną. Za czasów Długosza należały Święcany do Spytka z Melsztynax). Później przeszły Święcany na własność Ocieskiego i w r. 1581 należały do Ocieskiej. Było wtenczas we wsi 27 łanów kmiecych, zagrodników z rolą 17, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 3, rzemieślników 7. Było prócz tego 10 prętów roli, jeden kijak, jeden folusz. Około roku 1650 był właścicielem Święcan Jacek z Lubraniec Dąmbski, a po roku 1682 Kazimierz i Urszula Zamojscy. W drugiej połowie XVIII. wieku posiadał Święcany Szczepan na Uniatyczach Uniatyński, chorąży powiatu pilzneńskiego²). Na początku XX. wieku posiadał tę włość Jan Kanty hr. Lubie-niecki, który ją w dniu 13. lipca 1838 darował Balbinie z hr. Lubienieckich hr. Homerowej. Ta oddała ją w r. 1873 Felicyi

b Liber, benefic. III. 220.

²) Archiwum probostwa W Swięcatiach,

24*

z hr. Bobrowskich Pruszyńskiej, a po niej otrzymali te dobra w r. 1900 Józef i Olga z Pruszyńskich Brykczyńscy; ci zaś sprzedali Święcany w r. 1904 Jakóbowi, Jędrzejowi, Franciszkowi i Wojciechowi Balom. Obecnie jest ta wieś prawie cala rozparcelowana. Dwór i większy obszar gruntów nabył Józef Olszewski. Najprzew. Ks. Kanonik Krementowski nadesłał mi o Święcanach swoje spostrzeżenia i uwagi, które w całości, niezmienione, z wdzięcznością umieszczam :

Wygląd dzisiejszej wsi, jej położonie topograficzne, stojące tu i ówdzie w czystem polu samotne sosny i świerki, naprowadzają na myśl, że wieś ta była czysto leśną. Nawet liczne pagórki, poprzerzynane parowami i głębokiemi paryami wskazują, że długie czasy pług mało ziemi dotykał. Zato myśliw-stwo kwitło świetnie, czego dowodem nazwy pojedynczych osad święcańskich. U stóp lasu z jednej strony, a rzeki Olszynki z drugiej, stał dworzec, obszerny, drewniany, jakto ślady dotychczas zachowane pokazują i nazwa „dworzec“ lub „grodzisko“ do dziś dnia w pamięci ludu przechowana. Naokoło dworu rozsiadły się liczne osady, złożone przeważnie ze służby dworskiej. Były tu i są dotychczas: Psiny, Wymyśle, Kręgi, Wilcze doły, Pogwizdów i wiele innych. Nazwy te nadały osadom pewne zajęcia, w których one podczas polowania udział miały. Lasy wielkie, — więc toż i gruby zwierz nie rzadki. Z dworzyska przechodzili myśliwi przez Psiny, gdzie pod okiem osób do tego trzymanych, chowano psiarczyków i układano do polowania liczne sfory psów. Ztamtąd udawali się myśliwi z psami na Wymyśle, i tu, w zbudowanej leśniczówce układano plany, wymyślano drogi i sposoby, jakby zwierza podejść. Wychodzili więc na małą polanę, Kręgi zwaną, i tu z daleka, bez rumoru, okrążali Wilcze doły, w których, jako w niedostępnych paryach, wilk i dzik legowisko bezpieczne znajdowały. Po skończonem polowaniu, zbierali się myśliwi na większej, polanie Pogwizdów, skąd też trąbką się zwoływali, a pokrzepiwszy siły, wracali do domu.

Święcany, w XV. i XVI. wieku, składały się jakto wyżej wspomniano, z licznych osad. Kiedy z końcem XVI. wieku zaprowadzono bractwo Św. Anny i inkorporowano je do arcy-bractwa w Warszawie, połączono pojedyncze osady pod ogól-

— 373 — .

nem

Święcany.

mianem osady Św. Anny, z czego powoli powstała nazwa

Święcany od wiek wieków były w rekach możnych rodów, jak: Zamojskich, Konarskich, Lnbienieckich, Uniatyckich, Romerów, Pruszyńskich, Brykczyńskich. A dziś, quantum muta-tus ab illo !... Brykczyńscy sprzedali je trzem chłopom, ci dorobiwszy się porządnie, oddali za drogie pieniądze bankowi parcelacyjnemu. Ten gospodarował po swojemu, wyzyskał co mógł, wyciął resztę lasów, wieś oddał w części chłopom, w części żydom. Dwór, z niewielkim obszarem ziemi nabył obywatel, Polak. I na to zeszedł piękny, zaokrąglony, o dobrej glebie majątek w Święcanach. Niestety — nie same Święcany doznały tego samego losu! W jasielskiem idzie majątek za majątkiem, wieś za wsią w obce ręce, a ostoje religii i polskości zamieniają się w chałupy chłopskie, albo hajdery żydowskie!

W święcanach utrzymuje się od wieków ciekawa legenda, którą tu podaję. Wśród lasów, niedaleko Psin, stała karczma, w niej naturalnie, któż inny jak nie żyd, który każdej niedzieli i święta od sumy począwszy, do późnej nocy muzyką i pijatyką sprowadzał licznych gości obojga płci, młodych i starych. Było to, jak legenda mówi, w niedzielę, wśród Oktawy Bożego Ciała, dzień był pogodny. Po odprawionych nieszporach i pro-cesyi z Najśw. Sakramentem, podczas której mało było uczestników, bo w karczmie od południa rojno, muzyka rznie od ucha, a taniec idzie ochoczo ; w karczmie gorąco, więc wielu już dobrze podchmielonych, chłodziło się na świeżem powietrzu. Zdarzyło się, że ksiądz z Panem Bogiem miał jechaó mimo karczmy do chorego. Już z daleka dolatywał go krzyk karczemny. Dzwoni zatem coraz donośniej, by tłuszczy karczemnej dać znać, że mimo Pan Nieba i Ziemi idzie. Daremne dzwonienie, nikt z karczmy nie wychodzi, a stojący obok karczmy, nie wiele zważali na księdza z Panem Bogiem. Znalazła się tylko jedna, bardzo pobożna staruszka, która szła z kościoła, i ta, kiedy ksiądz stanął przed karczmą, pada na kolana i woła: „Panie Jezu, czy zniesiesz taką obelgę wyrządzaną tu często; zmiłuj się nad nami wiernymi i ukarz przykładnie tych bluźnierców !u—Mrowie przeszło karczemnych gości.—Ksiądz podniósł Najśw. Sakrament jak do błogosławieństwa i pojechał

dalej, a w karczmie bawiono się dalej, lecz już nie tak ochoczo — i wielu zaczęło się wynosić. — O północy, po pierw-szem pianiu koguta, kiedy się w karczmie najlepiej bawią, powstaje burza — słychać uderzające pioruny i straszny łomot, belki trzeszczą, ściany się zapadają i powstaje straszny pożar; słychać okropny jęk ludzi, pomieszany z przeraźliwem ryczeniem bydła — stąd to miejsce, do dziś dnia Eyczak się zowie. Na miejscu zapadłej karczmy powstała wielka i przepaścista jama, która od dwóch wieków pochłonęła tysiące fur kamieni, ziemi i faszyn i żadną miarą zatkać jej nie można. Doły te noszą dzisiaj nazwę piekła. Włościanie omijają tę drogę, a jeżeli wypadnie im jechać tamtędy wieczór, żegnają się, by jakie złe nie wodziło ich. Wśród katastrofy zapadnięcia się karczmy — mówi dalej legenda — otworzyła się wielka jama podziemna na jakie 1000 m. długości i tą jamą wypłynęły 3 kaczki zdrowe i żywe, na nową osadę, która Kaczyńcem się mianuje. Ciekawe to legendy, a ma ich każda wieś bez liku, wartałoby je zbierać i zachować jako dowód ongi żywej wiary.

Część statystyczna. Święcany mają na obszarze gminnym 1951 mieszkańców; na obszarze dworskim miały 131; włościanie posiadali przed parcelacyą 1350 hk. 24 a. 1 m.²; obszar dworski posiadał 666 hk. 68 a. 23 m.²; lasów prywatnych było 460 0071 hk.²; plebańskich P3333 hk.²; obecnie stosunki posiadania uległy zmianie.

DEKANAT ŻMIGRODZKI¹).

PARAFIA DĘBOWIEC. — MIASTECZKO DĘBOWIEC²).

Dębowiec z Łazami, miasteczko położone pod 49° 8’ szerokości, a 39°, 2’ długości geograficznej, o 8 kim. na południe od Jasła, na lewym brzegu rzeki Wisłoki, wznosi się tarasowato. Domki rozłożyły się po obydwu stronach drogi powia-

ł) Przy opisie miejscowości, należących do dekanatu żmigrodzkiego, będę się trzymał porządku topograficznego t. j. będę parafie opisywał w tym porządku, jak po sobie następują w kierunku od Jasła.

²) Dębowiec, pisany w dawniejszych dokumentach zawsze przez m Dembowiec; obecnie utarła się pisownia przez ę i tej się będę trzymał.

towej, prowadzącej do Żmigroda. Ponad wszystkie inne domy wystrzela nowy budynek szkolny, w którym mieści się 4-kla-sowa szkoła mieszana z dopełniającym kursem rolniczym. Miasteczkiem zarządza urząd miejski; stan czynny majątku wynosi 4.400 K; dochód w r. 1905 wynosił 2.880 K. Ludnośó utrzymuje się częścią z rolnictwa, częścią z przemysłu tkackiego i szewskiego, jak również z rozsprzedawania owoców. Mieszkańcy Dębowca zakupują w bliższej lub dalszej okolicy sady, doglądają takowych przez cały czas dojrzewania owoców a w miesiącu październiku zwożą owoce do siebie, tutaj przechowują je w piwnicach, lub w stancyach stosownie urządzonych i potem przez całą zimę i wiosnę sprzedają je w poblizkiem Jaśle. Dawniej znane były i w całej Galicyi cenione i poszukiwane płótna dębowieckie, szczególniej na obrusy i ręczniki, które kolporterzy roznosili nietylko po kraju, ale także po Węgrzech i po Śląsku. Teraz przemysł ten, opierający się na ręcznej industryi, niemogąc wytrzymać konkurencyi z towarami zagranicznymi, bardzo podupadł. Wielu mieszkańców z Dębowca wyemigrowało do Ameryki, skąd przychodzą z zarobionym groszem i budują sobie domy, poczem prowadzą dalej rzemiosło albo oddają się handlowi owocami.

Dębowiec założony został w wieku XIII. Jednakże dokumentu fundacyjnego pierwotnego trudno odnaleźć. Znajduje się natomiast dokument z 15. sierpnia 1349, wydany w Krakowie, w którym Kazimierz Wielki nadaje Mikołajowi z Bakowa sołtystwo w mieście swojem Dambowym dziale i przenosi to miasto z prawa polskiego na prawo niemieckie. W dokumencie tym nazwany jest Dębowiec, czyli jak się w odnośnym dokumencie nazywa Dambowy dział, miastem królewskiem, a to nas przekonywa o istnieniu jego o jakie 100 lat poprzód. Król nadaje Mikołajowi i potomkom jego tytułem wójtostwa 8 łanów wolnych od wszelkich opłat. Miasto miało posiadać 108 łanów, mierzanych według prawa magdeburskiego, t. j. każdy łan miał posiadać 431/5 morgów. Ponieważ 8 łanów otrzymał wójt, zatem mieszczanie i kmiecie mieli posiąść 100 łanów. Tytułem czynszu mieli płacić po 8 szkojców, czyli po 16 groszy co roku, na św. Marcina, z każdego łanu. Z opłaty tej pięć groszy miało przypadać na rzecz króla, a szósty dla wójta.

Bównież otrzymywać miał wójt 3-ci grosz ze spraw sądowych wszystkich tak mniejszych, jak i większych. Wójt miał prawo wybudować na rzece Wisłoce tyle młynów, ile sani chciał i nikt inny nie miał prawa i nie mógł stawiać młynów, jak tylko wójt i jego następcy. Miał dalej prawo zakładać składy sukna, wypiekanie i sprzedaż chleba, jatki szewskie, rzeźnicze, wolną rzeźnię, 2 łaźnie, ogrody wśród i poza miastem na jego łanach; miał prawo pobierać honory t. j. daniny z jaj, szynek i serów na Wielkanoc i prawo do roboty, które mieli kmiecie wykonywać w mieście. Mógł zakładać stawy, ile tylko ich chciał, na rzece Wisłoce i na strumykach do niej wpadających. Co roku miały się odbywać w Dębowcu, jak się i przedtem odbywały, trzy wielkie sądy, na które sam król miał zjeżdżać, lub przysyłać swego zastępcę. W czasie tych sądów mieli mieszczanie wraz z kmieciami dostarczyć dwa obiady, albo zamiast obiadu, mieli zapłacić 8 szkojców (16 groszy). Tak wójta jak i mieszkańców wszystkich, wyjmuje król z pod wszelkich sądów polskich. Wójt miał być sądzony przez króla, albo przez sąd teutoński, a mieszkańcy przez wójta. Wójt otrzymywał władzę sądzenia we wszystkich sprawach a nawet miał prawo wymierzać karę śmierci. Jako dziesięcinę, miał płacić tak wójt jak i wszyscy mieszkańcy na św. Marcina z każdego łanu czwartą część grzywny. Na ogólną wyprawę miał wójt posłać jednego żołnierza z łukiem na koniu, wartającym 4 grzywny ¹). Na mocy tego przywileju, miasto mogło się swobodnie rozwijać. Miało również to szczęście, że często do niego przybywał król. I tak przebywa w Dębowcu król 13. maja 1365 r. i sprzedaje Hau-ronowi i Maciejowi wójtostwo w mieście Osieku ze wsią Świer-chową, jak również ustanawia sołtystwo we wsi Harklowy i przenosi ją na prawo niemieckie²). Że Dębowiec prowadził wówczas rozległy handel, przekonywuje nas polecenie, dane 25. kwietnia 1367 r. celnikowi wojnickiemu, ażeby od mieszczan z miast Biecza, Jasła, Osieka, Dębowca i Pilzna nie wybierał cła³). Mikołaj, pierwszy sołtys i wójt miasta Dębowca

ł) Kodeks dypl. Małopolski: T. III. str. 73—74.

²)    Tamże str. 188 i kodeks dyplomatyczny Polski. Warszawa 1817. T. I. str. 230.

³)    Kodeks dyplomatyczny Małopolski. T. III. str. 208.

sprzedał wójtostwo swoje 15. lipca 1394 r. Zygmuntowi, dziedzicowi Sławkowie za 500 kóp groszy pragskich, jednego konia i za postaw sukna z Brukseli. Zygmunt zapłacił już 343 kóp groszy i jednego konia, resztę zaś, t. j. 157 kóp miał dać na 8 dni przed następującem Bożem Narodzeniem a posta kna na środopościu. Gdyby Zygmunt tego nie wykonał, to ma Mikołaj wejść w posiadanie wójtostwa i posiadać tak długo, aż należytość będzie całkowicie spłaconą¹). Miasto rosło w zamożność i powagę i miało to samo znaczenie co i miasta okoliczne, jak Biecz, Jasło, Pilzno, Krosno. Niedziwnem więc jest, że król Władysław Jagiełło poleca 19. czerwca 1399 r. rajcom dębowieckim, by z rajcami Biecza, Jasła, Pilzna rozstrzygli spór o drogę handlową z Krosna na Kuś między mieszczanami krośnieńskimi a celnikami ropczyckimi³).

w su-

Mikołaj Beringer, wójt prowincyonalny najwyższego prawa magdeburskiego na zamku krakowskim, razem z 7 ławnikami, wydaje wyrok w sprawie między rajcami miasta Dębowca a Henkiem de Robirstein, wójtem tegoż miasta Dębowca o pobieranie opłat: darowane, wiecho we, ogrodne, targowe, miodowe i jazowe na korzyść wójta, albowiem oryginalny przywilej Kazimierza Wielkiego, choć nie wymienia tych opłat, to jednak mówi o powiększaniu przez wójtów dochodów; także wspomina o dochodach czerpanych niegdyś przez poprzedników, a te opłaty należą właśnie do odwiecznych³).

W r. 1435 był wójtem Dębowca szlachetny Mikołaj, którego zaskarżył Marcys (Marcin) z Wrociinowic, chorąży krakowski, jakoby podburzył kmieci, że niechcieli pracować Marcysowi²).

W r. 1471 dnia 30. września, wyznaczył król Kazimierz Jagiellończyk Andrzejowi Trestce z Brzany 6 grzywien rocznie na dochodach królewskich, płynących z miasta Dębowca a to jako procent od 100 grzywien, które Trestka wypożyczył królowi. Dochody te miał Trestka tak długo pobierać, aż mu król zwróci wypożyczoną kwotę³).

W r. 1474 ucierpiał Dębowiec wiele wskutek napadu Węgrów. W wieku XV. Dębowiec zmienia często swoich właścicieli. I tak: w r. 1489 wykupił „wieś“ Dębowiec z rąk szlachetnego Jakóba Bogdańskiego, Dobiesław z Kurozwęk, wojewoda lubelski, na co otrzymał zezwolenie królewskie¹).

W r. 1493 zamienia się Jan Wielopolski z Janem Gromnickim, dając temuż za wójtostwo w Gromniku i Golance wójtostwo dębowieckie²).

W r. 1528, dnia 18. lutego, dokumentem wydanym w Piotrkowie, sprzedał król Zygmunt Stary, z prawem odkupu, Marcinowi Myszkowskiemu z Myrowa, kasztelanowi wieluńskiemu: Dębowiec, Wolę dębowiecką, Zarzecze, Łazy, Majscową z prawem sądzenia wójtów i sołtysów. Otrzymał również ten dla wójtów niekorzystny przywilej, że miał prawo wykupió od wójtów ich wójtostwa. Prócz tego na mocy tego przywileju królewskiego, byli obowiązani kmiecie pracować jeden dzień z łanu. Obowiązek służby wojskowej pozostał dalej na wójtach, którzy mieli towarzyszyć we wyprawach wojennych Marcinowi Myszkowskiemu i jego potomkom. W końcu powiada odnośny dokument, że mają Myszkowskiego słuchać we wszystkiem, jako prawdziwego pana i dziedzica³).

dębowieckich różnemi robotami, od których do tego byli wolnymi, zmuszał ich do dalekich podwód, bo na-

Z wydaniem tego dokumentu rozpoczynają się smutne czasy dla Dębowca. Nowonabywcy uciskają Dębowczan, ci się bronią i dlatego ustawiczne są skargi, komisye, dekreta królewskie, jakto zaraz opowiemy. Dębowiec i wsi okoliczne jako starostwo niegrodowe, przechodziło coraz to w inne ręce. W roku 1545 posiadał to starostwo Jan Tarło ze Szczekarzowic, krajczy koronny i starosta pilzneński. Ten wielce uciskał przed-mieszczan czasu

kazywał im udawać się do Dukli, do Pilzna, do Węgier a ponieważ konie ich nie były dość silne, by tak daleką podróż i to z ciężarami odbywać, więc byli zmuszeni najmywać. Każdy z nich miał przywieść do dworu dwie fury drzewa z łasa przed Bożem Narodzeniem i przed Wielkanocą. Zamiast kogu-

') Matricularum Regni Poloniae Summar. nr. 2088.

²)    Akta sądu goleskiego nr. 1048.

³)    Gr. bieckie T. 6. (Indukta) str. 559.

— 379

tów, składanych dla uczczenia pana, która to danina zwana była pocztą, kazał im dawać gotowe pieniądze. Kazał im prząść przędze, której przedtem nie przędli; nakazał sobie płacić od świń, wypasanych na bukwi w lasach królewskich, czego dawniej nie było. Wskutek tych ucisków, skarżyli się przedmiesz-czanie dębowieccy. Na niektóre zażalenia odpowiedział król natychmiast; co zaś do innych, przyrzekł wysłać komisarzy, którzyby rzecz na miejscu zbadali. 1 tak wyrokuje król, że kmiecie są obowiązani odrobić jeden dzień w tygodniu. O wschodzie słońca mają wyjść z domu; na południe mają mieć godzinę odpoczynku i na godzinę przed zachodem słońca mają być z roboty uwolnieni. Nie są obowiązani do żadnych pod-wód, ale mają dawać korzec owsa z łanu i grosz, tytułem biczowego, chyba że podwodę odbędą jako odrobienie jednego dnia pańszczyźnianego. Mają dawać po dawnemu nie pieniądze, lecz koguty l)- Jakoż rzeczywiście wysłał król komisarzy a przed tymi dowiedli mieszczanie i przedmieszczanie dębowieccy, że nie byli obowiązani do żadnych robót, jak tylko do naprawy jazu na rzece Wisłoce. Obrabiali tylko przedmieszczanie łan, zwany Kłosowski i dwie ćwiartki roli : Jędruchow-ską i Lechowską; prócz tego szli na pomoc do robót na pola wójtowskie, na tak zwane tłoki, ale wtedy przy tej robocie mieli dostawać chleb i piwo. Mieli również z mieszczanami dębowieckimi naprawiać jaz na rzece Wisłoce i oczyszczać koryto rzeki. Na mocy dokonanych badań na miejscu przez królewskich komisarzy, wydał król Zygmunt I. w Krakowie 21. października 1546 r. wyrok, w którym oświadcza, że mieszczanie i przedmieszczanie dębowieccy nie są obowiązani do żadnych innych robót, jak tylko do powyżej wspomnianych²). Na ten dekret odpowiedział Tarło zamknięciem Dębowczan na ratuszu w Dębowcu i zabraniem im 6-ciu koni i innego bydła, jako fantu³),

Po Janie Tarle trzymał starostwo dębowieckie syn jego Mikołaj Tarło, chorąży sandomirski. Ten zarówno, jak jego ojciec, zmuszał mieszczan i przedmieszczan do robót, do których

*) Gr. bieckie (Indukta) T. 11. str. 428—431.

²)    Archiwalia m. Dębowca i Gr. bieckie T. 14. str. 57—58.

³)    Tamże str. 852.

nie byli obowiązani. Mieszczanie i przedmieszczanie udali się na skargę do króla Zygmunta Augusta, a ten wydał 23. maja 1559 r. mandat do Mikołaja Tarły, aby nie ważył się zmuszaó mieszczan i przedmieszczan do większych robót, jak tylko do tych, o których wspomina dekret ojca jego, króla Zygmunta I. z 21. października 1546 r.¹). Przed tym mandatem wydał tenże król mandat w Krakowie, w dniu 3. maja 1559 r., w którym orzeka, że przedmieszczanie dębowieccy mają odrabiać z łanu 2 dni, a z półłanka 1 dzień. Co do podwód, to może im Tarło takie podwody nakazać, ażeby w jednym dniu zajechali i wrócili nazad²). Po Mikołaju Tarle otrzymał starostwo dębowieckie Jerzy Mniszek, starosta sanocki, kraj czy koronny. Ten również, czy też jego zarządca dóbr dębowieckich, uciskał mieszczan różnemi robotami. Otóż król Stefan Batory wydaje do niego mandat w Przemyślu, dnia 30. września 1578 r., w którym mu nakazuje, by mieszczan i przedmieszczan zachował w pokoju i od wszelakiej roboty i podwód wolnymi uczynił, aż sprawa przez dekret królewski będzie uregulowaną³).

Za króla Zygmunta Augusta otrzymali dębowieccy mieszczanie prawo wyrębu w lasach do starostwa bieckiego należących. Mandat ten wydał król Zygmunt August 2. stycznia 1572 r. we Warszawie, do Mikołaja Ligęzy z Bobrka, kasztelana zawichowskiego, starosty bieckiego.

Stan posiadania i zamieszkania mieszczan w tym czasie przedstawia się następująco: w r. 1581 płacili mieszkańcy Dębowca szosu (podatku) 12 flor. 24 groszy; prócz tego płacili podatek z 4 łanów i 8 prętów roli. Było wtedy w miasteczku szewców 3, kowali 2, ślusarz 1, rzeźników 4, krawców 2, kuśnierz 1, garncarz 1, tkaczów 8, piekarzy 4, komorników 3, kół zakupnych 3. Suma podatków wszystkich wynosiła 35 flor.

14 groszy.

W r. 1582 wyrządził wspomniany powyżej Jerzy Mniszek, kasztelan radomieński, sanocki, sokalski taką krzywdę przed-mieszczanom : Stanisławowi Łazkowi i Stanisławowi Bieniakowi, że kazał kmieciom ze wsi: Woli dębowieckiej i Majscowy wje-

J) Gr. bieckie T. 14. str. 308—309.

²)    Tamże str. 683.

³)    Tamże T. 21. str. 621.

— 381

chać z pługami na ich role, zaorał je zupełnie i przyłączył do swego folwarku. Na tę krzywdę wyrządzoną sobie protestują w grodzie bieckim Dębowczanie 24. października 1582 r. ¹). Na skargę odpowiedział król Stefan Batory rozkazem, wydanym w Krakowie, dnia 8. lutego 1583 r., aby Mniszek wspomnianym dwom przedmieszczanom role ich im pooddawał. (W rozkazie tym Łazek nazwany jest Kozakiem²). Sprawa ta, jak również sprawa skupu przedmieszczan i pewnych kmieci przynależnych oddawna do Dębowca, toczyła się przed królem i komisarzem już od r. 1579. Przedmieszczanie przegrali sprawę w sądzie bieckim i wobec komisarzy³). Jerzy Mniszek złożył 17. marca 1583 r. na wykupno 127₄ łanów przedmieszczan dębowieckich 490 grzywien, obliczając wartość jednego łanu na 40 grzywien w sądzie gr. bieckim, ale ponieważ przedmieszczanie nie stawili się w sądzie dla podjęcia tej kwoty i pokwitowania z otrzymanych pieniędzy, więc je wziął Andrzej Ciekliński i na swoich dobrach je zabezpieczył⁴)- Przedmieszczanie bronili się uporczywie od tego wykupu; kiedy 24. marca 1583 r. przybyli na ich grunta komisarze, aby Mniszka wprowadzić w posiadanie tych łanów, nie dozwolili na to wprowadzenie⁵)- Ponieważ po stronie przedmieszczan była słuszność, więc po długich procesach uzyskali dekret króla Stefana, wydany w Krakowie 1. sierpnia 1583 r., który im na mocy aktu fundacyjnego miasta Dębowca, dalej na mocy kwitów, z wypłaconych podatków i innych ciężarów, które z tych gruntów, jako dziedzicznych, płacili, przysądził sporne grunta⁶). Dekret ten położył woźny dnia 29. sierpnia 1583 r. we dworze w Dębowcu i oddał w ręce Anny, żony Sebastyana Bojanieckiego⁷). Wygrali przedmieszczanie proces, ale nie skończyły się ich utrapienia ze strony Mniszka. I tak: w jesieni r. 1583, kiedy

x) Gr. bieckie T. 23. str. 403.

²)    Tamże str. 542.

³)    Sprawy tej dotyczy bardzo długi akt komisarski, komisarzy królewskich odbyty w Dębowcu 7. listopada 1582 r. str. 584—588.

⁴)    Gr. bieckie T. 24. str. 557—558.

⁵)    Tamże str. 588.

⁶)    Tamże str. 769—770.

⁷)    Tamże str, 771—772.

382

przedmieszczanie nie chcieli na rzecz Mniszka robocizn wykonywać, kazał im pozabierać bydło z pola¹). Na wiosnę 1584 r. kazał znowu Mniszek 6-ciu przedmieszczan uwięzić w Dębowcu, następnie 5-ciu z nich odprowadzić do Sanoka; jednemu zaś mieszczaninowi, burmistrzowi dębowieckiemu, grunt odebrał²). Udających się w czerwcu 1584 r. dwóch rajców dębowieckich do Lublina (zapewne na trybunał), kazał Mniszek w Mielcu pochwycić i odprowadziwszy ich do Dębowca, tam ich przez dwa dni więził³). Gwałty te powtarzają się zbyt często ⁴). Wskutek tych gwałtów pospólstwo dębowieckie oskarża przed sądem grodzkim w Bieczu burmistrza i radnych Dębowca, że ci nie bronią praw i przywilejów miasta przeciw Mniszkowi, który mieszkańcom wielkie szkody wyrządza, a mianowicie : pozabierał im bydło, zmuszał ich do robót, do których niebyli obowiązani⁵). Na skargę, którą wniósł do króla mieszczanin Maciej Mystek, polecił król Stefan Batory mandatem, wydanym w Warszawie 1. lutego 1585 r. Mniszkowi, aby temuż mieszczaninowi zwrócił pół łanu i czwartą część roli, leżące między polami przedmieszczan, które Mniszek zabrał i do pól folwarcznych przyłączył⁶).

W roku 1589 panowała w niektórych wsiach koło Dębowca zaraza. Dlatego Mniszek zakazał, aby mieszczanie nie szynko-wali piwa; nie sprzedawano piwa przez 3 miesiące. Wskutek tego dzierżawcy podatku od napojów: Stanisław Kuśnierz i Se-bastyan Śliwa donoszą do sądu grodzkiego bieckiego, że 15 florenów nie zapłacili⁷).

Tegoż samego roku, dnia 25. marca, ponieśli Dębowczanie wielkie szkody od Bartłomieja Gniewosza i żołnierzy jego, należących do pułku Mikołaja Zebrzydowskiego, starosty krakowskiego. Ci w pomienionym dniu naszli na Dębowiec i rozrzucili parkan, który był w ulicach, pobili ludzi, przyniewalając ich,

ł) Gr. bieckie str. 852.

²j Tamże str. 1114.

⁸) Tamże str. 1584.

⁴) Porównaj Gr. bieclde T. 25. str. 5, B) Tamże str. 468—469.

⁶)    Tamże str. 267.

⁷)    Tamże T. 27. str. 765,

— 383 *—

ażeby parkan rozrzucili, burmistrza stłukli, stacyą sobie dać rozkazali, którą im ęiż mieszczanie musieli dać, t. j. 15 korcy owsa, piwa achtel i potrzeb wszelakich ku żywności dostali, naczem jednak nie przestając, co im dali, komory wyłupowali, gdzie stali w gospodach, biorąc co się podobało, to jest jednej wdowie ubogiej wypili baryłę gorzałki, a czego nie wypili, to roztoczyli (rozlali); u szewca wzięli skór cztery wyprawnych, u trzeciego sąsiada wzięli żelaza szyn 28, poprągów krąg ; połeć mięsa wzięli i rozkrajali między siebie; dobywszy się do komory u tegoż sąsiada drzwi wyłupili u piwnic, u czwartego sąsiada płótna 12 łokci wzięli. Nazajutrz stacyą sobie gotować rozkazali, którą im na regestrzyku spisaną podali, na którą gdy się szli radzić do pana podstarościego, ciż żołnierze, nie czekając ich, jechali na przedmieścia i wzięli bydła 40 rogatego, a od drugich przedmieszczan brali odkupy pieniężne od bydła ich, od jednego wzięli złoty, od drugiego 6 groszy pieniędzy. Chcieli nawet miasteczko podpalić i już się byli nago-to wali palić i dwie wiązanie słomy już byli zapalili w gospodach, ale ich to od tego odwiodło, że im mieszczanie pozwolili wszystkiego, co chcieli¹). W r. 1593, dnia 12. listopada zaprotestowali Dębowęzanie wobec woźnego ziemskiego, że im Jerzy Mniszek, podówczas wojewoda sandomierski, lwowski, Samborski, starosta i przełożony żup solnych ruskich, zabrał stawek, leżący przy domu Stanisława Kozy, który z dawien dawna posiadali, jak również drogę publiczną przy tymże stawku leżącą i zakazał jej używać²). Między innemi podatkami, jakie ówczesne miasto płacić było obowiązane, był także podatek, zwany podwodne. W r. 1593 zapłacili Dębowczanie tytułem podwodnego 4 flor. 24 grosze³). O dziwną sprawę oskarżają Dębowczanie Jana Niedźwiedzkiego, zarządcę dóbr wsi Cieklina. Przyszedł on z poddanymi wsi tejże do miasteczka Dębowca na grunt ich własny i tam ściął szubienicę przez mieszczan wystawioną, a wystawił nową; szubienicę tę mieszczanie dębowieccy wycięli; wtedy Niedźwiedzki kazał wystawić nową szubienicę na ich gruncie i na tej szubienicy kazał udusić trzech

!) Gr. bieckie T. 27. str. 814—816.

²) Tamże T. 29. str. 1481—1482.

*) Tamże str. 1502.

cyganów ¹). O inna sprawę skarżą burmistrz i rajcy dębowieccy, Piotra Głuchowskiego, poborcę czopowego, który w dniu 13. marca 1602 r. zelżył ich słowami : „Złodzieje niecnotliwi, psi, zdrajcy, niegodniście na tym urzędzie siedzieć, musicie mi tak płacić czopowe, jako będę chciał i inne słowa obelżywe wypowiedział, których nie godzi się przytoczyć²). W roku 1603, 13. października skarżą się mieszczanie dębowieccy na Jerzego Mniszka, że przywłaszczył sobie gwałtem i przemocą nie małą część ról i lasów, należących do mieszczan i przedmieszczan dębowieckich od granicy Woli dębowieckiej, Duląbki i Łazów i na tych polach wykopał staw ; że również zagrabił i zasiał pszenicą rolę zwaną kościelną, ciągnącą się przez dwa stajania od granic niegłowskich, zdawien dawna należącą do kościoła dębowieckiego³). Skarżą się również (23. czerwca 1604.) mieszczanie, że im zabrania pędzić bydło przez pola dworskie, którędy oni od najdawniejszych czasów zwykli byli pędzić⁴). Na to Mniszek odpowiada, że Dębowczanie zrobili przez pola folwarczne 14 ścieżek, że nigdy nie mieli prawa do przeprowadzania bydła przez pola folwarczne, lecz, że im dzierżawcy pozwalali za opłatą i wspólną ugodą bydło przepędzać⁵). Wspra-wie tej został Mniszek zawezwany przed sąd królewski⁶). W roku 1626, dnia 1. kwietnia, spotkało Dębowczan wielkie nieszczęście. Oto spaliło się całe miasto, ogniem nietknięty pozostał tylko kościół i 7 domów koło kościoła; zresztą wszystkie inne domy zupełnie zgorzały⁷). Ulitował się nad Dębowcza. nami król Zygmunt III. i uwolnił mieszczan na przeciąg 4 lat od wszystkich publicznych i prywatnych podatków, poborów, stacyi, słowem od wszelkich danin od dnia 30. kwietnia 1625 r.⁸). Ciekawa sprawa toczyła się w sądzie bieckim w r. 1633. Przed-mieszczanie dębowieccy oskarżyli burmistrza i rajców podów-

ł) Gr. bieckie T. 38. str. 92—93.

²)    Tamże T. 35. str. 457.

³)    Tamże T. 36. str. 169.

⁴)    Tamże str. 1122—1123.

⁶) Tamże str. 1142—1143. b Tamże str. 1145—1245.

b Tamże T. 172. str. 544—545. Tamże str. 628—629.

czas będących, iż ci, nie mając względu naprawa i przywileje tymże przedmieszczanom z nimi (t. j. z mieszczanami) wespół od królów J. M. polskich służące, w których powinności wszystkie tychże mieszczan i przedmieszczan są opisane, nad powinność i wszelaką słuszność gwałtownie na dalekie podróże i pod-wody i iune ciężary miejskie, sami siebie ochraniając, wyciągają i przymuszają, jako to : po gonty na kościół i szkołę aż do ruskich wsi bez żadnej pomocy i ratunku tychże nadziei i na podwody na dziesięć mil i dalej konie dawać rozkazują. I gdy żołnierz przyjedzie, owsów (sic), sian, legumin i wszystkich potrzeb dawać przymuszają, a tego przecie w sumę wtrącić i rachować, siebie samych ochraniając, niechcą, ale z osobna pieniądzmi nad strawną stacyą, którą sami tylko przedmie-szczanie, bez żadnej pomocy radziec (rajców) i miasta dają, składać się każą. I gdy ciż przedmieszczanie opresyj takich znieść niemogąc, z prawem swojem się odzywając i że takich ciężarów i bezprawia (bezprawia) od panów radziec (rajców) ponosić nie powinni, powiadają, tedy ciż rajce do więzienia ich wsadzają i w nim czasem trzy i cztery dni i nocy niemiłosiernie trzymają, jako teraz niedawno, t. j. w pomieniony piątek (przed św. Janem Chrzc.), bez żadnej przyczyny, tylko, że na ich rozkazanie stacyi pieniężnej, gdyż ziarnem dawno wydali, złożyć niechcieli, do smrodliwego więzienia wszystkich przedmieszczanów dębowieckich wepchnęli i tam aż do nieszporów w niedzielę przez trzy dni i dwie nocy niesłusznie trzymali i z niego za intercysyą JW. JM, Pani, wojewodziny sandomierskiej, miasteczka tegoż dzierżawczyni, choć i rękojmów osiadłych, że dostoją prawu stawili, wypuścić upor-nie niechcieli. W którym więzieniu pomienionych przedmieszczan dębowieckich tenże woźny widział i zastał. O co wszystko, że mu się tamże w tym więzieniu dębowieckiem (pod ratuszem dębowieckim) pomienieni przedmieszczanie na radziec (rajców) dębowieckich protestowali i skarżyli, przed urzędem niniejszem (t. j. grodzkim bieckim) prawdziwie zeznał i wyznał ⁴). Tenże woźny oskarża nadto w imieniu przedmieszczan Tomasza Brydasa, ówczesnego burmistrza dębowieckiego, iż on trzymając i używając pustek pewnych t. j. zabeczowskiej, nie płacił z niej przez 5 lat żadnych podatków miejskich, jak również nie płaci podatków z pułłanku roli mysłowskiej ; wójt zaś dębowiecki Jędrzej Myszka kupił krowę dla żołnierzy, którzy w Dębowcu stali na stacyi, za pieniądze przedmieszczan, krowy tej żołnierzom niedał, tylko swoją podlejszą, a tę sobie zostawił¹). Na tę skargę Tomasz Brydas, rajca i mieszczanin dębowiecki odpowiada, iż przedmieszczanie niewiedzieć skąd przeciwko niemu nienawiść mając, ku wielkiemu uczciwego swego, nigdy nienaruszonego imienia uszczerbkowi i krzywdzie przez pomienionego woźnego protestacyą niesłuszną i potwarz-liwą, sławę dobrą tegoż protestującego się szczypiącą do akt bieckich wnieść i wpisać i to, co jako żywo nie było i o czem tenże reprotestant niemyślał, niesłusznie udali²). I w całej tej reprotestacyi, czyli obronie zaprzecza temu, o co go przedmieszczanie oskarżyli. Całą sprawę załatwił w lutym 1685 roku Franciszek Mniszek, starosta sanocki w następujący sposób : Nakazał, aby mieszczanie tak na urzędzie będący, jak i inni? zarówno z przedmieszczanami wszystkie podatki, daniny i ciężary ponosili. Ponieważ urząd miejski wybierał, jako dziesięcinę, kwotę 9 zł. 18 gr., a oddawał tylko 5 zł. proboszczowi u św. Floryana na Kleparzu, rozkazuje, aby urząd miejski wybierał tylko 5 zł. dziesięciny. Ponieważ przedmieszczanie złożyli na przyjazd jego na pogrzeb matki przeszłego roku kwotę 50 zł., a urząd radziecki z kwoty tej się niewyrachował, więc nakazuje, by się urząd wyrachował. Co do krowy, czy jałówki (sic), którą zabrał Andrzej Myszka, a inną podlejszą dał dla żołnierzy, to ma tenże Andrzej Myszka zwrócić przedmieszczanom to, co więcej wartała krowa, którą zabrał. Przedmieszczanom wolno z własnego zboża piwo warzyć. Co do więzienia, to burmistrz niemiał prawa tego uczynić i przedmieszczanie mogli mu być nieposłuszni, jako prywatnej osobie. Nakazuje starosta, aby na przyszłość żaden burmistrz prywatną władzą nie ważył się tego robić, na co będzie kara przez starostę nałożona. Nakazuje dalej, aby urząd pokazał dawne rejestra, a co według

J) Gr. bieckie str. 1349—1351. ⁸) Tamże str, 1455 — 1457.

nowych niesłusznie nad stare rejestra wybrał, aby to przed-mieszczanom zwrócił. Na koniec nakłada starosta 100 grzywien kary na urząd miejski, gdyby na przyszłość tych dekretów nie zachował¹). Mimo uwolnienia miasta od wszelkich danin i podatków, nie zdołali się mieszczanie całkowicie odbudować. Oto 20 placów zostało gołych i na nich nie wystawiono żadnych budynków dla ubóstwa mieszczan, a z których to placów musieli mieszczanie płacić wszystkie podatki, jakby na nich stały domy. W roku 1634, dnia 9. lipca, spadł ogromny grad, który zniszczył zasiewy wiośniane i jesienne i wyrządził ogromne szkody w ogrodach, sadach i na łąkach²). Tegoż roku skarżą się mieszczanie dębowieccy na Węgra, Jana Reynara, który werbował żołnierzy dla Marcina Kazanowskiego, wojewody podolskiego. Ten z 50 mniej więcej z werbowanymi żołnierzami wymusił z miasta 30 złp. ³). Skarżą się również na Stefana Czarnieckiego, wicerotmistrza chorągwi Marcina Kazanowskiego, który nie poprzestając na szkodach wynoszących około 100 złp. jakie miasteczku wyrządził dnia 10. listopada tegoż roku (1634), kiedy umieścił się z chorągwią dwoją w Dębowcu i wymusił od mieszczan dębowieckich dla siebie i swoich żołnierzy żywność, napitek, owies i siano, 24. listopada tegoż roku wymusił na mieszczanach 100 złp. ⁴). Skarżą się również na Stanisława Trepkę, rotmistrza chorągwi zwanej Petyorcó w, który 25. lipca 1634 r. wymusił na mieszczanach 150 złp. i na Baltazara Witkowskiego, dzierżawcę gruntów plebańskich w Osobnicy, który ochraniając mieszkańców Osobnicy, sprowadził w dzień św. Małgorzaty (13. lipca) na Dębowiec chorągiew Franciszka Zebrzydowskiego, miecznika królew., syna starosty nowokorczyń-skiego i lanckorońskiego, która nabrała żywności, napojów dla siebie i futrażu dla koni na 100 złp.B). Wskutek różnych tych nieszczęść, podupadło wielce miasteczko Dębowiec. W r. 1635 było w mieście szewców 2, kowal 1, bednarz 1, rzeźnik 1,

*) G-r. bieckie T. 178. str. 572—577.

2)    Tamże T. 177. str. 2197—2198.

³)    Tamże str. 2413—2414.

⁴)    Tamże str. 2415—2416.

Tamże T. 178. str. 268-270.

388 —

krawców 2, kuśnierz 1, tkaczów 5, piekarzy 4¹). Celem ulżenia choć w części mieszczanom dębowieckim i wsiom okolicznym w ich nędzy, wydaje Stanisław Koniecpolski, kasztelan krakowski i hetman wielkokoronny w Warszawie, dnia 15. marca 1635 r. uniwersał do wojska, w którym rozkazuje, ażeby się żaden nie ważył w Dębowcu i wsiach do niego należących stacyi wybierać, ani żadnej najmniejszej krzywdy mieszczanom i poddanym tamtejszym czynić²). Zdaje się, że ten uniwersał był tylko na jeden rok, bo już w roku następnym skarżą się dwaj rajcy dębowieccy w grodzie bieckim na Andrzeja Wierneka, Andrzeja Gołećkiego, Jana Dedyńskiego, Bykowskiego, Pisarskiego i Bystrzej o wskiego, towarzyszy z chorągwi Stanisława Lubomirskiego, wojewody ruskiego, że wybrali ogromną stacyą z miasta Dębowca, a mianowicie 71 korcy owsa, 8 korcy pszenicy, 16 korcy jęczmienia, 4 korce prosa, 8 korcy żyta, 4 korce krup, 31 wozów siana, 4 sagany masła i półtory kopy sera, 60 gęsi, 120 kur, 5 połci słoniny, 4 cielęta, 4 barany, beczkę soli bocheńskiej, a ci, którzy te rzeczy zabierali, najedli i napili na 51 flor. Tegoż samego roku Andrzej Gołecki, syn Jana Gołe-ckiego, dziedzica z Łajsc, który służył pod chorągwią Michała Zebrzydowskiego, starosty lanckorońskiego, w Boże Ciało przyjechał do Dębowca i pod pozorem służby wojskowej, wybrał z Dębowca 35 złp. tytułem stacjfl³).

W roku 1635 wydał starosta sanocki Franciszek Mniszek wyrok w sprawie zażaleń przedmieszczan przeciwko radzie miejskiej w Dębowcu, jakto powyżej opowiedzieliśmy. Jednakże rada miejska nie zastosowała się do poleceń starosty, a mianowicie, dopuszczała się nadużyć przy ściąganiu podatków z przedmieszczan, niechciała składać rachunków uciskała i w innych sprawach przedmieszczan. Sprawa oparła się o króla i król Władysław IV. wydał w tej sprawie już dawniej kilka wyroków. Jednym z takich wyroków z dnia 21. lutego 1639 roku skazał król rzeczoną radę na złożenie przed podstarościm bieckim kwoty 340 złp., jako zwrotu na rzecz onych przedmieszczan. Zakazał również król radzie miejskiej, aby nie przeszkadzała

ł) Gr. bieckie str, 581—582.

-) Tamże str. 522.

Tamże str. 987—989,

— 389

miejscu, przy pomocy świadków

na

przedmieszczanom we warzeniu piwa na przedmieściu Dębowca, a takiej przeszkody dopuściła się rada przez zniszczenie kotła do warzenia piwa na przedmieściu Dębowca. Wyrok, co do powyższych punktów miał wykonać podstarości biecki, a przed-mieszczanie mieli w przeciągu sześciu tygodni od daty wyroku królewskiego, postarać się o legalne pozwanie strony przeciwnej przed urząd podstarościego. Względem innych punktów, a mianowicie, że pozwani publicznie zlekceważyli poprzednie wyroki królewskie i dopuścili się pogróżek przeciw przedmieszczanom, wyrok ów odsyłał sprawę do podstarościego bieckie-go, który miał ją zbadać zaprzysiężonych i informacye przez świadków zaczerpnięte, przesłać na piśmie sądowi królewskiemu, poczem strony obydwie miały się stawić we Warszawie przed królem w przeciągu dwóch tygodni od dnia jego powrotu z Wilna do Warszawy, (król po 21. marcu 1639 r. miał jechać do Wilna), aby co do tego punktu wysłuchać wyroku królewskiego. Termin został wyznaczony na 28. stycznia 1640 r. Przedmieszczanie dębowieccy mieli swego pełnomocnika w osobie szlachcica Wojciecha Rechlewskiego, a rada miasta Dębowca w osobie szlachcica Marcina Swieżyńskiego, jako upełnomocnionych zastępców. Z przesłuchania tych zastępców, jako też powyższej informacyi podstarościńskiej, sąd królewski nabrał przekonania, że urzędnicy miasteczka królewskiego Dębowca, a w szczególności Tomasz Brydas, Andrzej Myszka i Wojciech Korzeniowski rzeczywiście dopuścili się nieposłuszeństwa względem wyroków królewskich, jeśli nie pewnego ich zlekceważenia. Za to nieposłuszeństwo skazuje sąd królewski owych trzech na karę 170 złp. i drugich 170 złp.; obie strony mają złożyć przed urzędem grodzkim bieckim w przeciągu sześciu tygodni pod karą licy-tacyi ich dóbr; druga z tych sum (tj. 170 złp.) przeznaczona była jako wynagrodzenie krzywd dla przedmieszęzan. Co do przeszkadzania we warzeniu piwa i wolnej propinacyi, mają skazani w tym samym terminie, przed tymże samym grodem bieckim odprzysiądz, że nie przeszkadzali przedmieszczanom ani we warzeniu ani w propinacyi piwa ; na przyszłość nie będzie im wolno w tym względzie żadnej przeszkody stawiać pod karą więzienia do jednego roku. Co do powyższego lekcewa-

żenią wyroków królewskich, mają nadto Brydas, Myszka i Korzeniowski w przeciągu ośmiu tygodni stawió się osobiście przed sądem królewskim i to pod karą relegacyi i konfiskacyi dóbr, aby się usprawiedliwić ze zarzutów. Egzekucyę tego wyroku odsyła się, jak powyżej, do urzędu grodzkiego starościńskiego bieckiego, przed który jedna ze stron ma drugą w przeciągu sześciu tygodni legalnie zapozwać¹). Rzecz przykra, sami Dę-bowczanie skarżyli się na starostę Mniszka, a oni takimi samymi byli względem przedmieszczan.

Ponieważ, jak to powyżej skreśliłem, mieszkańcy Dębowca ucierpieli bardzo wiele przez wybieranie tak zwanych stacyj przez chorągwie wojskowe, więc król Jan Kazimierz wydał w Krakowie, 26. stycznia 1649 r. uniwersał Franciszkowi Mniszkowi, kasztelanowi sandeckiemu, staroście sanockiemu, przykazując nim wszystkim rycerstwa swego powiatowego i niepo-wiatowego, tak polskiego, jak i cudzoziemskiego pułkownikom, rotmistrzom, porucznikom, oberstom (sic) oficerom i wszystkiemu innemu rycerstwu, aby w dobrach dzierżawy kasztelana Mniszka stanowiskami, stacyami i innemi exakcyami (poborami) poddanym tamtejszym żadnej ciężkości nie czynili, stanowisk nie odprawowali, z chorągwiami swemi po dzierżawach tychże nie przechodzili i dezolacyi żadnej nie czynili²).

Po Franciszku Mniszku otrzymał starostwo dębowieckie, syn jego Jerzy Mniszek, starosta sanocki. Ten wypuścił starostwo dębowieckie Floryanowi Kulczyckiemu w dzierżawę, który mieszczan i przedmieszczan dębowieckich bardzo uciskał. Przeciwko obydwom wytoczyła zwierzchność i pospólstwo dębowieckie skargę o następujące gwałty. Pomimo, że według lustracyi odbytej w r. 1663 było zaledwie 20 domów w mieście, to dzierżawca wybierał bardzo wielki osep, a mianowicie : 150 korcy owsa, a gdy mieszczanie nie byli wstanie tyle dawać, zabrał im 12 wołów i dotychczas ich nie oddał. Burmistrza z dwoma radnymi wtrącił do aresztu i trzymał w czasie zimowym przez tydzień i nie wypuścił ich, aż okupili się kwotą 132 il i 85 korcami owsa. Wymuszał od każdego rze-

3 Archiwalia miasteczka Dębowca.

²) Akta grodzkie bieckie T. 183. str. 1291—1293.

— 391

znika dębowieckiego po jednym kamieniu łoju, gdy tymczasem wszyscy rzeźnicy byli obowiązani razem składać tylko jeden kamień. Zabronił warzenia i propinacyi gorzałki i innych napojów, jak miodu i piwa; natomiast nakazał żydowi arenda-rzowi warzyć i sprzedawać te napoje. AVystawił na gruncie miejskim dom propinacyjny i w nim trzymał żyda, na szkodę i krzywdę miasta. Podniósł daninę z kapłonów, albowiem kiedy dawniej, jak było więcej mieszkańców w mieście, składali tylko 50 kapłonów, obecnie żąda 100. Mieszczan z lada najmniejszej przyczyny wtrącał do więzienia, zwanego gąsiorem i inne tym podobne wyrządzał im krzywdy. Przez te krzywdy przywiódł mieszczan do ostatniej nędzy i ruiny. Przywłaszczył sobie również bezwzględną władzę nad mieszczanami, która przecież należy wyłącznie do króla. Król wezwał Mniszka na sąd królewski do Warszawy lub do tego miejsca, gdzie dwór królewski wtedy będzie przebywał za 6 tygodni od założenia tego pozwu; (pozew był wydany w Warszawie 10. lipca 1665). Woźny złożył jeden pozew we dworze w Samoklęskach, w dziedzicznej posiadłości Mniszka, 18, września, a 19. września w Dębowcu do wiadomości Kulczyckiego*). Mimo tego pozwu, nie stanęli na terminie ani Mniszek ani Kulczycki. Mieszczanie natomiast stawili się we Warszawie, a mianowicie: Wojciech Kozubski i Szymon Sienkiewicz, w towarzystwie pełnomocnika szlachcica Wojciecha Cieszyckiego. Wyrok został wydany przez Jana Kazimierza w Warszawie, dnia 2. grudnia 1665 r. Mocą tego wyroku zostali mieszczanie zachowani we wszystkich swoich prawach, a zwłaszcza w tych, które uznała lustracya z roku 1663 a mianowicie: mieli składać osep w miarze równej, bocheńskiej a nie z czubem, kapłonów mieli składać tylko 45. Mocą tego wyroku, nie wolno było wtrącać mieszczan do więzienia, ale karę miał wymierzać magistrat; wszyscy rzeźnicy byli obowiązani składać jeden kamień łoju. Mieszczanom wolno było warzyć gorzałkę, piwo i inne napoje i wolno im było takowe sprzedawać. Szkody wyrządzone miał Mniszek wynagrodzić i koszta procesu zapłacić. Wyrok zabezpieczał całość tak osób jak i dóbr mieszczan dębowieckich a to pod karą, która była

ł) Gr. bieckie T. 192. str. 1334—1337.

postanowioną na gwałcicieli listów królewskich. Aby zaś wyrok corychlej mógł byó wykonany wyznaczył król komisarzy w osobach : ks. Jana Żardeckiego, proboszcza i oficyała pil-źnieńskiego, ks. Jana Rzepcińskiego, proboszcza i oficyała bie-ckiego, Stanisława Sicińskiego, podsądka ziemskiego przemyskiego, Stanisława Różankę, podstarościego grodzkiego bieckie-go, Jana Łętowskiego i Ludwika Golankę. Komisarze ci mieli w umówionym przez siebie czasie, ale tak, aby obie strony na 3 dni przedtem były uwiadomione, zjechać się do miasteczka Dębowca, (nieobecność dwóch lub trzech komisarzy nie miała wpływać na ważność komisyi) i mieli wykonać wspomniany dekret, a mianowicie, że zasądzeni mieli oddać, co niesłusznie wzięli, albo mieli zadosyć uczynić, jak również mieli zwrócić poczynione szkody i koszta procesu, a gdyby się sprzeciwiali, mieli komisarze ogłosić na nich karę banicyi¹). Przeciwko temu wyrokowi Mniszek apelował i mocą wyroku królewskiego, wydanego przez króla Jana Kazimierza w Warszawie, dnia 16. sierpnia 1667 r. został wyrok powyżej przytoczony skasowany; szkody i koszta procesu osądzone na kwotę 500 złp. zostały zmniejszone na kwotę 300 złp. i przysądzone mieszczanom. Wyznaczona została nowa komisya, która miała sprawę jeszcze raz na miejscu w Dębowcu zbadać. Według sprawozdania tej komisyi, wydany został drugi wyrok królewski we Warszawie, dnia 18. lipca 1668 r., mocą którego miał Mniszek zapłacić mieszczanom 300 złp., jako odszkodowanie za wyrządzone krzywdy, 200 złp. jako zwrot za koszta procesu i miał na przyszłość zaniechać wyrządzania wszelkich szkód i krzywd mieszczanom. To wszystko miał Mniszek wykonać w przeciągu 4 tygodni, pod karą pozbawienia dzierżawy starostwa i dożywotniego wygnania. Ponieważ jednak Mniszek tego nie uczynił, dlatego wydaje król Michał wyrok w Warszawie, pod dniem 17. lipca 1670 r., którym skazuje go na banicyę. Wyrok ten ogłosił woźny²). Dla wyjaśnienia sprawy, że mieszczanie mogli tak śmiało sprawę tę przeciwko możnemu panu prowadzić, dodaję, że mieszczanie uzyskali od króla Michała list bezpie-

*) Gr bieckie (Relacye) T. 193. str. 24—29. ²) Tamże (Relacye) T. 193. str. 536—542.

393 —

czeństwa z daty w Warszawie, dnia 13. sierpnia 1670 r., mocą którego ubezpieczeni byli: burmistrz, rajcy, wójt, ławnicy i całe pospólstwo dębowieckie przeciwko wszelkiej samowoli Mniszka i jego służby, aby mogli swobodnie przebywać i w Dębowcu i gdziekolwiekbądź gdzieindziej i wszystkie sprawy swoje załatwiać bez obawy uwięzienia i). Tenże król Michał wyświadczył Dębowczanom i tę łaskę, że przywilejem wydanym w Krakowie 7. listopada 1669 r , zatwierdził im prawa i przywileje, nadane im przez poprzednich królów, a mianowicie przywilej Zygmunta Augusta, że nie są obowiązani do odrabiania pańszczyzny dla dzierżawcy; Stefana Batorego, mocą którego przed-mieszczanie mają takie same przywileje jak i mieszczanie i wszystkie inne przez poprzednich królów nadane prawa, a szczególniej prawo warzenia gorzałki, z obowiązkiem płacenia rocznie podatku od każdego garnca gorzałki staroście, jak również prawo warzenia piwa i miodu²).

Podobnie jak płacili podatek od gorzałki, płacili również podatek od piwa, a to na rzecz skarbu rzeczypospolitej. Otóż w r. 1674 zeznają pod przysięgą rajcy Paweł Mastejowicz i Szymon Prąckowicz, że w czasie od 1. maja 1673 r. do 30, kwietnia 1674 r. wyszynkowali tylko 9 achteli piwa (achtel wynosił 60 garncy) po4złp., „okrom osobnego szynku żydowskiego^ do którego nie należymy i nie powinniśmy na podatek szelą-żne nazwany nic więcej dać, tylko od tych 9 achteli³)“.

Kiedy po Michale Wiśniowieckim nastąpił Jan III. Sobieski, postarali się Dębowczanie, że im ten król zatwierdził ich przywileje poprzednie⁴), na sejmie koronacyjnym 12. marca 1676 r., a prócz tego nadał im przywilej na dwa jarmarki, a mianowicie na św. Jana Chrzciciela i na podwyższenie św. Krzyża. Przedtem zaś mieli przywilej na 3 jarmarki, a mianowicie: na Zielone Świątki, na św. Bartłomieja i na św. Marcina Biskupa i Wyznawcy (11. listopada)⁵).

Czy i o ile wyrok banieyi wydany przez króla Michała

') Gr. bieckie T. 195. str. 542—543.

²)    Tamże (Relacye) T. 194. str. 1400—14C2.

³)    Tamże T. 103. str. 1167.

⁴)    Archiwalia gminy Dębowca.

⁵)    Tamże.

na Mniszka był wykonany, nie wiadomo to jednak pewno, że Jerzy Mniszek uciskał dalej Debowczan. Udali sie oni do króla Jana III. ze skargą, a ten przed udaniem sie na wojnę przeciw Turkom pod Wiedeń, napisał list, w którym tak pisze: „Donosi nam płaczliwa suplika ubogich mieszczanków (sic) miasteczka Dębowca, w dzierżawie W. Twojej natenczas będącego, jako onych różnymi ciężarami przeciwko prawom, zwyczajowi i dekretom w sądach naszych asesorskich ferowanym (wydanym) aggrawujesz (obciążasz) jako to gorzałek palenia bronisz, do kwarty (podatek, który miał sam Mniszek płació ze starostwa na wojnę) płacenia niesłusznie pociągasz, i innych personalnych ucisków przez rządców swoich nie mało czynisz ; na co wszystko chcąc ubogim ludziom należytą podaó prote-kcyę i zastępujące łzy et gemitum pauperum (i jęki biednych) wybierającym się nam na wojnę świętą uprzątnąć, ani życząc Wierności Twojej prawnych terminów, kosztów, gorąco żądamy i mieć chcemy, abyś pomienionych ludzi nie tylko przy prawach, dekretach i protekcyi od antecesorów naszych nadanej, którą i my odmawiamy, nienaruszenie zachował ale też we wszystkich dolegliwościach i uciskach skutecznie i nieod-włocznie uspokoił. Uczynisz to W. T. z powinności i samej słuszności, a oraz dla łaski naszej. Na co dla lepszej wiary ręką własną podpisawszy się, pieczęć koronną przycisnąć rozkazaliśmy. Dan w Pałacu naszym Łobzowskim, dnia 8. sierpnia 1683 r.¹). Mimo tego tak łaskawego, tak ojcowskiego listu, nie-poprzestał Mniszek uciemiężać mieszczan dębowieckich, a ci szukali ratunku w ojcowskich rządach królów polskich. Na skutek tych skarg, otrzymuje Jerzy Mniszek pozew z daty 27. lipca 1685 r. w sprawie krzywd, ucisków, wyduszań. Dębowczanie płacili różne podatki Rzeczypospolitej. A to wedle taryfy poborowej z r. 1677 zapłacili hiberny 1.360 złp.

Stanisław Zygmunt Zawadzki, poborca retent podwodnych od r. 1662 do r. 1673 kwituje miasteczko Dębowiec z opłaty tych retent za lat 11. Administratorowie czopowego w województwie krakowskiem uwiadamiają zwierzchność miasta Dębowca, że w temże miasteczku wydzierżawił pobór czopowego

ł) Gr. bieckie T. 102. str. 518—519.

wiceregens grodzki biecki od 1. sierpnia 1687 r. do 31. lipca 1688 r.

W r. 1691 składają przysięgę Bartłomiej Michałkowicz, burmistrz, Krzysztof Proszkowicz, rajca, że przez dwa kwartały zupełne od 1. lutego 1691 r. do 31. lipca 1691 r. nie wy-szynkowano więcej piwa tylko achteli 8 po 8 złp., miodu ani gorzałki nie szynkowano, tylko żyd w browarze¹). W r. 1699 przysięgają Paweł Masterowicz i Błażej Dziama, że od dnia 1. sierpnia 1697 r. do 31. lipca 1698 r. wyszynkowali tylko 36 achteli po 8 złp., miodu achtel jeden za 40 złp., a zaś od dnia 1. sierpnia 1698 r. do 31. lipca 1699 r. wyszynkowali piwa achteli 18 po 8 złp., a miodu 1V₂ achteli za 60 złp.²), W r. 1697 dnia 11. października otrzymali mieszczanie przywilej od Augusta IL, w którym tenże król potwierdza jarmarki Dębowcowi udzielone i pozwala na pobieranie opłaty targowego na korzyść mieszczan dębowieckich⁸).

W r. 1754, dnia 19. października, potwierdza August III. przywileje nadane przez poprzednich królów Dębowcowi, mocą których są obywatele Dębowca wolni od robót pańszczyźnianych na rzecz starosty dębowieckiego, a mianowicie od podwód, z listami kursorów, żniwa, bielenia płótna, łowienia ryb, wożenia drzewa, siewów i t. d., a mają przywilej warzenia i sz3mkowania miodu, piwa, gorzałki. W r. 1755 posiadał sta' rostwo dębowieckie Wojciech Siemieński. Gdy ten również, jak poprzedni starostowie, wyrządzał różne krzywdy mieszczanom, wtrącał ich do więzienia, wymuszał różne daniny, zaskarżyli go do grodu w Bieczu, a skargę tę powtórzyli 3. marca 1755 r. dołączając do skargi list żelazny, dany im od króla, aby się mogli bronić. Wreszcie zawarli mieszczanie i przed-mieszczanie ugodę z Franciszkiem Siemieńskim w dniu 7. listopada 1755 pod następującymi warunkami : Mieszczanie i przed-mieszczanie mają płacić czynszu z domu każdego t. j. z większego, osiadłego po groszy dwa, z małego po groszu jednym. Ogrodowego, z większych ogrodów po groszy cztery, z mniejszych po groszu jednym. Osyp owego t j. owsa korcy 200,

ę Gr. bieckie T. 103. str. 1218.

²)    Tamże str. 1257—1258.

³)    Archiwalia miasta Dębowca.

miarą dębowiecką sprawiedliwą lub pieniądze za niego, po czemu na środopoście w targu będzie, dać powinni. Kur prostych 150 lub za każdą kurę po groszy dziesięć. Wygonowego, że przez grunta dworskie przeganiają złp. 42. Rzeźnik każdy, który będzie bił bydło, ma dać czynszu groszy 18 i kamień łoju topionego; barany zaś, ktokolwiek rznąć będzie, płacić ma po groszy 3 od każdego ; koło rzezi darmo do dworu robić powinni (t. j. mają zadarmo bić świnie, bydło dworskie, kiedy będą zawołani). Piekarz każdy ma dać po 6 groszy, szewc po 14 groszy, garncarz od każdego pieca garnków ma dać garnków większych 6, mniejszych 6, lub ma za nie zapłacić. Tkacz każdy od warsztatu ma odrobić sztukę płótna lub rąbka łokci 60, corocznie z przędzy dworskiej wyrabiać powinni, a jeżeliby który więcej nad sztukę wyrobił, za to dwór zapłacić niepowinien, tak, jak i inni płacą. Do grob el naprawiania, jazów zastawiania ludzi zdatnych wysyłać powinni. Posługę z listem kolejną raz do roku o mil trzy odbyć powinni. Rąbki najpierwej na pańskim blechu, a nie gdzieindziej, wykładać mają pod przepadkiem rąbka i od łokci 10-ciu grosz 1 płacić powinni. Zboża czysto wychędożonego za słuszną i sprawiedliwą cenę miarą dębowiecką brać corocznie i ono między sobą podzielić; pieniądze na św. Marcina za nie oddawać powinni. Kurzenie wódki, tej jako od lat półtorasta starostowie byli in possessione (w posiadaniu) w mieście, a mieszczanie i przed-mieszczanie onej nie kurzyli, tak pretendować (usiłować) tego iu posterum (na przyszłość) nie mają; z racyi, że gruntów więcej trzymają, jak powinni, o które dekret asesorski wypadł był, aby były rozmierzone. Obieranie wójtów i burmistrzów według przywilejów od starosty dependować powinno. Mły ny za przywilejami należą do starosty, w których mieszczanie i przed mieszczanie mleć powinni i miarki od miewa oddawać¹)- Ktokolwiek tę ugodę czyta, zdumiewa się, jak mogli ją mieszczanie dębowieccy, tak dbali o swe przywileje, podpisać, która całkiem jest przeciwna wszystkim ich przywilejom. Oto przyjście do skutku tej ugody wyjaśnia nam skarga tychże miaszczan z 1775 r. Referendarz koronny Siemieński tak tę ugodę wymusił : Wziąwszy

Archiwalia gminy Dębowca.

burmistrza świtaniem z domu, zbiwszy go i okuwszy w kajdany, odesłał go do Benkowej Wiśni. Odsądziwszy go od poczciwości i od miasta i jego wszystkie rzeczy skonfiskował na siebie, ruchome i nieruchome wszystkie, któren z desperacyi umarł dnia piątego. Wziął mieszczanina z rynku, Tomasza Wodyń-skiego, zbił go, aż ciało z niego opadało, któren jest żywy. Potem sobie komisyę złożył, żadnego naszego nie zaciągnąwszy przyjaciela, zegnawszy wszystko pospólstwo do zamku, żołnierzom kazał obstąpić, szubienice na przeciwnego woli jego powystawiać i kata sprowadził, gdzie tak przestraszeni ludzie na wszystko pozwolić i podpisać musieli, na co juramentem (przysięgą) gotowe poprzeć całe pospólstwo¹).

W r. 1764 został dzierżawcą starosta dębowiecki Antoni Morski, kasztelan lwowski, a to według przywileju króla Stanisława Augusta z dnia 14. października 1764, a to wraz z wójtostwem w tymże starostwie będącem. Ustąpił zaś z tego starostwa 24. stycznia 1765 Wolski, burgrabia sandecki. Starostwo to dawało kwarty (t. j. czwartej części czystych dochodów na utrzymanie wojska) 667 złp. Było wtedy w mieście : rzeźników 2, piekarzy 4, szewców 25, garncarzy 14, tkaczów 66. Płaciło hyberny (t. j. na utrzymanie wojska przez zimę) to miasto ze wsiami wszystkiemi do tego starostwa należącemi na chorągiew pancerną Sapiehy, wojewody smoleńskiego złp. 1298 gr. 27. Był zamek, a pod zamkiem plac starościński, na którym był browar, a teraz (w r. 1765) zgorzał w poście. Drugi plac na środku rynku, a trzeci, najpierwszy od zamku, na którym jest dom stary starościński ; przy tym placu ogród ponad młyn ciągnący się. Młyn starościński, na stawie opustoszały, o trzech kamieniach, z którego dwie miarki staroście, a jedna młynarzowi. Lasów w tern starostwie nie masz na budynek, prócz na opał, bukowy. Według tej lustracyi płacili mieszczanie tytułem „powinności" 154 złp. 20 gr., a z arendy browaru złp. 7000²). Następnego roku (1766) dnia 13. grudnia, zatwierdził król Stanisław August wszystkie prawa i przywileje miasta Dębowca³). Po Morskim otrzymał starostwo dębowieckie w r. 1770

!) Archiwalia gminy Dębowca.

²) Tamże.

⁸) Tamże.

Maksymilian Zborowski. Dochód ze starostwa wynosił złp. 14.455 gr. 6, a z wójtostwa 5.116 złp. 16 gr. Za czasów Zborowskiego mieszczanie usilnie się starali o zniesienie wymuszonej na nich przez Siemieńskiego ugody, na której, ku krzywdzie mieszczan, opierali swe żądania wszyscy następni starostowie, a więc i Zborowski. Sprawę tę rozpoczęli 20. maja 1773 i prowadzili dalej aż do r. 1775. Żale swoje ujęli mieszczanie w następujące punkta: 1) Starosta (Zborowski) lustrował starostwo, a nie pytał mieszczan, jakiem prawem rządzą się w mieście, tylko wziął sobie wzór od pierwszego P. Referendarza kor. Siemieńskiego, któren nas przyniewalał do komplanacyi, że wiadomo całemu Podgórzu, co z nami wyrabiał, gdzie są testi-monia (świadectwa) z cudzych miast (jest poświadczenie z Jasła pr. autora) i od komisarza jego własnego P. Ludorowieża, ü) P. Starosta narzuca (do kupowania) zboże corocznie po korcy 1U0, 200, 300 i 400, miarą mniejszą od miejskiej, a drożej zło-tyma dwiema, trzema jak w targu, płacić musimy. 3) Tkacze za robotę, za płótna, za rąbki powinni odbierać płacę przyzwoitą, jak od innych, na co mają przywileje i lustracye, a że P. Starosta pociąga onych do robienia, przez lat kilka żadnej zapłaty nie daje, należy się za takową robotę 1170 złp., gdyż oni płacić muszą akcyę JCKM. 4) Każdy rzeźnik obligowany jest dawać corocznie po kamieniu łoju do zamku, a przez te lata wyciąga P. Starosta po gr. 3 od barana, gdzie przedtem u nas nigdy nie płacono i teraz nie powinniśmy, gdyż na swoich, miejskich gruntach pasiemy. 5) Przywileje nasze miejskie opiewają i dekreta asesorskie nakazują, aby jarmaczne i targowe (opłaty) w zasługach należały magistratowi, a P. Starosta na siebie każe wybierać i gorzałkę swoją niegodziwą daje, karząc grzywnami tych, którzy sobie zinąd na swoją potrzebę gorzałki przywożą, rewidując domy miejskie. W punkcie 6-tym opowiadają, w jaki to sposób przyszła do skutku ta ich ugoda z P. Siemieńskim. 7) Z gruntów naszych miejskich blichowe płacić musimy, .co nigdy nie bywało. 8) Przegonnego corocznie płaciliśmy po zł. 42, aleśmy spaśnego nie dawali, a teraz i przegonne i spaśne dawać musimy od każdego bydlęcia złoty jeden. 9) Niegdyś miasto sfundowawszy szpital

na ubogich z gruntu swojego miejskiego, udzielali na szpital na wiwendę tychże szpitalnych; P. Referendarz (Siemieński) połowę tego gruntu bezprawnie odebrał i osadził na nim poddanego, a ubodzy swojej wiwendy (utrzymania) zupełnej nie maja; ciż ubodzy podali suplikę do teraźniejszego P. Starosty, żadnej nie odebrali rezolucyi. 10) Kur prostych lub po 5 groszy za nich do zamku płacić musimy, jako lustracye nam świadczą, a teraz nakazuje 150 kur, po groszy 10 płacić musimy. 11) Gdy starostwa bieckie i dębowieckie razem złączone były, dawaliśmy za wręb do lasu wolny, tak na opał, jako i na budynki owsa korcy 150, a teraz musimy płacić korcy 200 po złp. 6, tylko po złp. 3, a na naszych miejskich polach korcy 200 owsa nie wysiałby. 12) Starosta bez pozwolenia miasta wystawił sobie wśród rynku domostwo na gruncie naszym miejskim i osadził w nim żyda, przeciwko przywilejom naszym, które nie pozwalają, aby żyd wśród miasta mieścił się; ten nam plac potrzebny dla wybudowania pomieszkania dla oficerów; musieliśmy onym trzy domostwa wyznaczyć z wielką krzywdą miasta a czwarte domostwo na odwach. 13) Podczas konfederacyi (barskiej p. a.) odstąpił nas, wyjechał do Węgier; musieliśmy wszystkie ciężary miasta i za dwór ponosić, dając do dworu siana, słomy, owsa, drzewa, mąki, krupy, chleb, sól i trunki, zastępując cale (całkiem) wszystkiem w furażowaniu Starostę, gdzie my o to suplikując do Węgier po razy trzy, takową odebraliśmy rezo-lucyę: niech was czarci wezną! Gdy zaś zachodziły pakty wojska rosyjskiego na owsa korcy 80, chleba sztuk 600, siana fur 40, gdy ekonom egzekucyą nas moskiewską przynaglał, musieliśmy wszystko za gotowe pieniądze u ks. Kanonika kupować, któren jest świadkiem i pakt na to mamy; także zachodziły patenty od konfederacyi na 100 korcy żyta z folwarków ziemskich, a że ekonom uciekł, to miasto musiało oddać, na co jest pakt. 14) Także zjechał P. Besiekierski z huzarami za podatkiem, alias (inaczej) za pogłównem pańskiem; nikogo we dworze nie było; miasto egzekwował, gdzie miasto ekspensowało złp. 171 za dwór, co kwity są na to. 15) Przez te lata, jak "WP. Starosta jest panem naszym, podług jego iustracyi, bez wiadomości pospólstwa ma opisane owsa korcy 200, choć niesprawiedliwie, korzec po zł. 3,

Starosta nie ma w Iustracyi swojej

a myśmy go pîacili po zł. 6 korzec, gdzie nas przebrał zł. 3000, także za prowianta dworskie zł. 3641, oprócz innych rzeczy, cośmy nie pisali, co dokumentów na to nie mamy. Taką suplikę podali mieszczanie do Prześwietnej AssessoryiJ). Działo się to już po pierwszym podziale Polski. Dębowiec został przyłączony do cyrkułu pilznieńskiego, a później do cyrkułu dukielskiego. Rząd austryacki sprzedał 20. lipca 1777 starostwo dębowieckie Maksymilianowi Zborowskiemu. Przeciwko temu Zborowskiemu protestowali mieszczanie dębowieccy do grodu lwowskiego 18. stycznia 1780 i to, że w czasie procesu mieszczan przeciw temu Zborowskiemu o niesprawiedliwe pobory na rzecz tegoż oskarżonego, tenże mieszczanina Piotra Dobrowolskiego kazał uwięzić i trzymał go w dobrach swoich we Wielopolu, gdzie tenże Dobrowolski życie zakończył²).

Z nowym rządem miało dominium dębowieckie częste relacye. I tak cyrkuł dukielski pozywa urząd miejski dębowiecki pismem z 20. czerwca 1785 o przedłożenie przywilejów i dokumentów, dotyczących targowego. Wydaje rozkaz 11. września 1786 wypędzenia żydów, trudniących się w Dębowcu, mimo zakazu szynkowaniem, a gdy niektórzy mieszczanie samowolnie 20 familii żydowskich do domów swych przyjęli, urząd dębowiecki donosi o tern urzędowi cyrkularnemu. Kiedy urząd cyrkularny przeniesiony został do Jasła, urząd dębowiecki ma częste relacye z urzędem cyrkularnem w Jaśle. W r. 1793, 22. grudnia urząd dębowiecki podaje, za pośrednictwem urzędu cyrkularnego w Jaśle, wyciągi dokumentów, tyczących się propinacyi Dębowca. W sprawie propinacyi są liczne relacye. Tak ta sprawa jak i sprawa względem targów i jarmarków powtarzała się często aż do roku 1851. Urząd cyrkularny żądał przedłożenia przywilejów, wydanych przez królów polskich w tych sprawach. Wreszcie sprawy te ułożyły się w tern miasteczku taksamo, jak w innych miasteczkach galicyjskich; Jak już z poprzedniego opowiadania wiadomo, rządzili miasteczkiem za polskich czasów burmistrz z radą czyli rajcami i wójt z ławnikami. Na czele cechów

*) Archiwalia miasta Dębowca. B) Tamże.

stali cechmistrze. O rękodzielnikach a mianowicie, w jakiej liczbie poszczególni rzemieślnicy w latach ubiegłych znajdowali się w mieście, opowiedziałem powyżej. Tu wspomnieć mi należy o przywileju cechu szewskiego, wydanym we Warszawie, w czasie sejmu walnego, r. 1613 przez Zygmunta III. a potwierdzonego później przez Władysława IY. w r. 1633, przez Augusta II. w r. 1697, przez Augusta III. 19. października 1754. Przywilej ten określa w ten sposób prawa i obowiązki należących do cechu: Najprzód powinni bracia i siostry tego cechu, według zwyczaju i innych bractw, nabożeństwa w kościele odprawować pod winą wosku pół funta, któryby przeciw temu wykroczył. Do cechu się też powinni schodzić za obwieszczeniem cechmistrza, tak starsi jako i młodsi pod takąż winą. Także i postronnym ludziom dla ich (szewców) szkody nie wolno będzie skór tak wyprawnych, jakoteż nie-wyprawnych wykupować w miasteczku i na pół mili w okolicy, które (skóry) do rzemiosła szewskiego należą, pod utraceniem onych, ktoby się ważył inaczej czynić — prócz baranich polskich, które kuśnierzom należą. A iż rymarze, na oszukanie ludzkie, jałowicze skóry, które szewcom należą, zwykli skupować, tedy nie mają ich wykupować pod przepadkiem (utratą) ich. Także, że się wiele tego rzemiosła przychodniów ze wsi i partaczów, jatek w miasteczku nie mając, znajduje, którzy im żywności praeripują (wydzierają) i żadnych podatków do skarbu i Rzeczypospolitej nie oddają, tylko innym szkodę robią i przedają, którym nie wolno na przedmieściu, jako i w mieście, tak w targi jako i w jarmarki obówia przedawać, pod utraceniem towaru swego, jeśliby się kto ważył, do czego nie powinien, za rekwizycyą (na żądanie) Urząd grodzki albo miejski (do tego) dopomódz (ma). Rzeźnicy zaś onym (szewcom) skóry do rzemiosła im należące za słuszne pieniądze przedawać mają; we dni zaś targowe i jarmarki przed innymi gościnnymi, najpierw mają starszy tego rzemiosła skóry sobie skupować; tedy Urząd miejski powinien sprawiedliwość skuteczną za rekwizycyą (żądaniem) (ich) czynić. A wedle zwyczaju tego miasteczka dawnego, tedy aby nie było mistrzów nad dwanaście. A że się też znajduje, że starsi i młodsi tego rzemiosła poczyniwszy ekscessy, przed starszym zapozwani stanąć się zbra« niają, tedy tacy o takie ekscessy, które sądom cechowym należeć będą, zapozwani, mają być karani do pół kamienia wosku, oprócz takich ekscessów, które urzędowi radzieckiemu należeć będą. A ktoby chciał do tego rzemiosła wstąpić, powinien będzie przed wyjściem roku do cechu wstąpić i według praw ięh i cechowych zwyczajów z nimi postępować¹). Ilu było szewców w Dębowcu w ubiegłych latach, była już wzmianka powyżej. W ostatnich latach przeszłego wieku założony został sklep skór i innych artykułów szewcom służących pod zarządem kółka rolniczego, który jednak po kilku latach istnienia został rozwiązany.

Drugim cechem, mającym przywileje, z dawnych czasów polskich jest cech tkaczy, czyli płócienników. Tkacze posiadają przywilej, wydany im przez Władysława IV., na sejmie koronacyjnym, dnia 9. marca 1638 r. Przyjęli oni postanowienia i artykuły cechu tkaczy bieckich, do których król z „osobliwej“ łaski swojej te im punkta przydał: Któryby uczeń nie ucząc się rzemiosła trzech lat wyzwolić się chciał, aby wolno było cechowi takowego wyzwolić. A od roboty dworskiej, żeby im tak płacono, jako i inni ludzie płacą, podług dekretów komisarskich w tej mierze za ś. p. króla J. M. Zygmunta poczynionych, prawo jednak pospolite wcale zachowując. Przywilej ten zatwierdził król Michał 15. listopada r. 1669, August II. 11. października r. 1697, August III. 19. października r. 1754²). Tkactwo kwitnęło w Dębowcu, jak to z liczby tkaczy, którą powyżej przytoczyliśmy, poznać możemy. Na początku XIX. wieku, bo w r. 1811 miał Dębowiec wielu rąbkarzy, którzy nawet dla nawsiejskiej (Nawsie, wieś koło Kołaczyc) fabryki rąbków dostarczali³). Jeszcze przedtem pisze Kuropatnicki w swojej geografii, że w Dębowcu była wielka fabryka rąbków, których w różne strony, osobliwie dla panien młodych na welony, dla żydówek, dla księży na komże, przeszło 30.000 się rozchodziło; rąbki dębowieckie miały taką sławę, że przybywali umyślnie nabywcy dla hurtownych zamówień z Francyi

ł) Archiwalia gminy Dębowca.

²) Tamże.

n) Dodatek do gazety lwowskiej R. 1811.

i Anglii¹). Obecnie płóciennictwo podupadło w Dębowcu. Oprócz cechów szewskiego i tkackiego, był cech krawców i kowali²).

Kasa gminna wynosi 515 K 82 h. Oprócz tej kasy jest Towarzystwo zaliczkowe „Pomoc“. Według sprawozdania za r. 1902 liczyło Towarzystwo przy końcu r. 1901, 660 członków. Obrót kasowy przy końcu 1901 r. wynosił 585.678 K 10 gr. Jest kółko rolnicze liczące 45 członków i mające własny budynek wartająey 2000 koron. Członkowie kółka sprowadzili w r. 1905 nasion za 140 koron, nawozów sztucznych za 640 koron, maszyn rolniczych za 160 koron, drzew owocowych za 50 koron. Jest również straż ochotnicza pożarna.

Powyżej wspomniałem, że Starostwo Dębowiec nabył hr. Maksymilian Zborowski. W rękach tej rodziny pozostawał Dębowiec przez kilka dziesiątek lat XIX. wieku. Około r. 1880 posiadał Dębowiec Dr Floryan Ziemiałkowski. Floryan Zie-miałkowski stał na krajowej, a pośrednio i państwowej widowni politycznej na pierwszym planie w tym pamiętnym okresie, od r. 1848 do 1869 walk, rokowań i układów politycznych, wśród których w drugiej połowie ubiegłego stulecia, w następstwie wielkich katastrof wojennych, dokonywało się przekształcenie starej, zcentralizowanej i absolutnie rządzonej Austryi na konstytucyjną monarchię austryacko-węgierską, a równolegle także dokonywało się i przeobrażenie stosunku jej w dzielnicy polskiej, Galicyi, do państwa nowej organizacyi. Floryan Ziemiałkowski, ten rozważny kierownik realnej polityki w erze konstytucyjnej, odgrywał także i w poprzednim spiskowym okresie wybitną rolę. W r. 1845 był razem ze Smolką, po czteroletniem więzieniu śledczem na śmierć skazany i równocześnie ułaskawiony; w wichrowatym roku 1848, kiedy to mówiąc jego słowami z pamiętników, „zmysły się gubiły, a w głowie myśli koziołki wywracały“, należał do wielkiej deputacyi adresowej w Wiedniu. W r. 1849 został ze Lwowa wywieziony i na rok cały w Meranie internowany. Po straceniu Juliana Goslara w Wiedniu (1852) stawał przed sądem wojen-

>) Julian Kołaczkowski: Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki W dawnej Polsce. Kraków, Warszawa 1888 str. 476.

⁹-) Gr. biec kie T. 23 str. 406.

nym, jako podejrzany o korespondencyę spiskową; w r. 1863, jako członek wsckodnio-galicyjskiego komitetu powstańczego przesiedział 3 lata we więzieniu. Był on posłem, prezydentem stolicy, ministrem, politykiem i publicznym działaczem; ma wiec wiele tytułów, aby przeszedł do historyk Po śmierci jego, Dębowiec oddziedziczyła żona jego Helena, działaczka na polu społecznem, szczególniej we Wiedniu i literatka, pisząca przeważnie w języku francuskim. Ta sprzedała w r. 1892 Dębowiec małżonkom Karolowi i Amalii z Boguszów Truszkowskim. Truszkowska sprzedała Dębowiec 23. lipca r. 1900 gminie miasta Dębowca, która go rozparcelowała. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 3722 zł. 15 kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi zapłacono 10731 zł. 48 V₂ kr. a. w.

Parafia w Dębowcu była już w r. 1328, jak to Theiner nas o tern poucza. Potwierdzenie pierwotnej dotacyi wydanem zostało 9. czerwca 1338 r. O Dębowcu pisze Długosz następująco: Dębowiec, miasteczko, ma kościół parafialny pod tytułem św. Bartłomieja, drewniany¹)- W ciągu wieków wybudowano kilka kościołów, (jeden po drugim), a przedostatni, według wizyty kanonicznej, odbytej w r. 1780 tak wyglądał: Kościół drewniany, (tytułu św. Bartłomieja), odnowiony przez ks. Mode-ckiego, pomalowany, miał organ o 12. głosach, ambonę i 6 ołtarzy. Miał nową dzwonicę. Przy kościele była kaplica P. Jezusa, ukrzyżowanego. W kościele był w wielkim ołtarzu obraz namalowany na drzewie, przedstawiający św. Bartłomieja, Apostoła, drugi ołtarz Niepokalanego Poczęcia Najśw. Maryi Panny, trzeci św. Michała, czwarty, po lewej ręce od wielkiego ołtarza św. Anny, piąty św. Antoniego. Dzwonów było pięó. Największy oszacowany był na kwotę 560 złr., drugi na 250, trzeci na 200, czwarty na 100, a piąty na 50 reńskich. Przy kościele było bractwo Różańca i Imienia Jezus, fundowane w r. 1718, przez Jana Kaliszewskiego, oficyała bieckiego, proboszcza dębowieckiego, na kwocie 2000 złp., zabezpieczonych na kahale żmigrodzkim. Do r. 1782 miało to bractwo 25 krów żelaznych i sumę 400 złp., umieszczoną na gruntach mieszczan dębowieckich. Pieniądze te, po zniesieniu bractwa Najśw. Imienia za rządów austryackich, przeznaczone zostały na fundusz religijny, h Liber, benefic. T, I. str. 4S2,

W r. 1678 fundował Jan Sarnecki, mieszczanin, altaryą Niepokalanego Poczęcia Najw. Maryi Panny, legując na ten cel 1000 zip., aby ża tę kwotę zakupić rolę, co też uczyniono. Był też szpital dla dziesięciu mieszczan podupadłych. Na przedmieściu był kościół pod tytułem św. Krzyża, drewniany, mający 8 ołtarze. Na uposażenie tego kościoła był czynsz roczny 820 złp. Prócz tego była na drugiem przedmieściu kaplica murowana, pod tytułem św. Rocha, bez wszelkiego uposażenia, a jej restaurowanie należało do opiekunów kościoła¹). Kiedy powyżej opisany kościół parafialny, zbudowany według twierdzenia Stadnickiego z modrzewia²,) zgorzał w r. 1824, wybudowano nowy kościół murowany w r. 1842, poświęcony r. 1857. Kościół bez stylu, jednonawowy z wieżą na froncie, bez sklepienia, ma w wielkim ołtarzu obraz św. Bartłomieja i Zesłanie Ducha Świętego, drugi ołtarz poświęcony czci św. Walentego i św. Trójcy, trzeci Sercu P. Jezusa i Przemienieniu Pańskiemu, czwarty św. Michałowi. W roku 1892 odnowiono obrazy na sklepieniu. Przedstawiają one Wniebowstąpienie P. Jezusa, św. Józefa, Niepokalane Poczęcie Najśw. Maryi Panny. Na boku są obrazy: P. Jezus, modlący się w ogrojcu i św. Jan. Dzwonów wszystkich jest 4. Najstarszy ma na górnym obwodzie dzwonu napis: „Sławetni Józef i Anna AVatulewiczowie i Zofia i Antoni Pankiewiczowie, na dole : „Niechaj Cię chwali głos, mój święty Panie, wzburzonym (sic) na lud, dopóki niestanie“. „Fecit me Martini (sic) Olszewski A. D. 1845“. Są na nim wyryte figury M. Boskiej Siedmiu Boleści, św. Bartłomieja i św. Floryana. Mniejszy dzwon jest z r. 1873. Prócz tego są dwa mniejsze. Wszystkie te dzwony świeższe. Dawniejsze, które poświęcił 12. października 1783 r. ks. biskup sufragan przemyski, Michał Roman Sierakowski, popękały w czasie pożaru. (Rękopis Konsyst. przem. ob. łac. pod napisem Munus Praesuleum str. 211).

Przy kościele znajdują się następujące bractwa i stowarzyszenia religijne: Różańca, Najśw. Rodziny, Adoracyi Najśw. Sakramentu, Szkaplerza, Apostolstwa modlitwy i Serca P. Je-Dziecieństwa Jezus i Trzeźwości.

zusa.

‘) Archiwum parafialne i miejskie.

²) Rękopis biblioteki Ossolińskich nr. 917. str. 83.

Proboszczem w Dębowcu jest ks. Zygmunt Męski, urodzony 1872 r., wyświęcony na kapłana 1895 r., proboszczem w Dębowcu od 1899 r., po śmierci ś. p. ks. Jana Kopystyń-skiego. Kapłan to pełen zalet umysłu i serca, pracujący szczerze na polu pracy społecznej i w swej parafii i w powiecie, w zarządzie powiatowych kółek rolniczych. Obrany został posłem do Rady państwa z mniejszości z okręgu wyborczego Nr. 49. (Jasło-Biecz-Gorlice) w r. 1907.

Szkoła w Dębowcu jest bardzo dawna. Archiwum miasteczka Dębowca posiada odpis dokumentu, rzekomo wydanego w Warszawie 9. czerwca 1338 r., przez Kazimierza Wielkiego, mocą którego dębowiecki rector scholae miał pobierać tytułem mesznego 140 korcy żyta i tyleż owsa i to tak z folwarku królewskiego w Dębowcu, jak ze wsi Glinika, Majscowy, Zarzecza i Łazów; prócz tego miał mieć dwa łany pola, dwie łąki i dziesięcinę snopową z pól dębowieckich i ze wsi : Majscowy, Zarzecza, Glinika; miał mieć 8 poddanych, którzy mieli odrabiać 2 dni w tygodniu; miał wolny wyrąb drzewa w lasach królewskich, tak na opał jak i na budynki. Jednakże w tym dokumencie jest brany rector scholae naprzemiąn z proboszczem. Więc niewiadomo, czy to uposażenie dotyczy kościoła czy też szkoły, prawdopodobniej jednak dotyczy kościoła. Bądź co bądź, szkoła w Dębowcu jest bardzo dawną. Przy opowiadaniu dziejów miasteczka była wzmianka o szkole, że się spalił budynek szkolny, że na nową szkołę kazali mieszczanie zwozić przedmieszczanom gonty ze wsi. ruskich.

Za czasów austryackich była tutaj szkoła trywialna. Jaka jest obecnie szkoła wspomniałem powyżej. Z Dębowca wyszło kilku dzielnych mężów, którzy na stanowiskach duchownych i świeckich odznaczyli się; wspomnimy o niektórych: Krzysztof z Dębowca był w r. 1467 klerykiem dyecezyi krakowskiej i publicznym notaryuszem¹). Tenże sam był kanonikiem kościoła koliegiackiego św. Jerzego na zamku krakowskim²).

Stanisław Piątkiewicz urodził się w Dębowcu w r. 1819 i tu ukończył szkoły ludowe. Do gimnazyum uczęszczał w Kra-

9 Długosz: Lib. ben. T. I. str. 432. ²) Kodeks dyplomat. T. IV.

kowie i Tarnowie, gdzie w r. 1867 złożył egzamin dojrzałości z odznaczeniem. Na wydział filozoficzny uczęszczał we Lwowie i tam zaraz otrzymał pierwszą, posadę w gimnazyum Franciszka Józefa. W ciągu jednego roku zdał egzamin profesorski, a w r. 1872 otrzymał już posadę stałego profesora w Przemyślu. Tu był do r. 1879 a potem przeniósł się do IV. gimnazyum we Lwowie. Od roku 1890 powraca do Przemyśla, ale już jako dyrektor i zostaje nim do r. 1906. W tym roku przeszedł na pensyę. Dyrektor Piątkiewicz miał brata Wojciecha, urodzonego w r. 1858, wyświęconego na kapłana dyecezyi przemyskiej w r. 1880, który był wikaryuszem w Jarosławiu, a potem proboszczem w Izdebkach, gdzie umarł w r. 1898. Kapłan ten odznaczał się wielka pracowitością i cnotami kapłańskiemi. Ks. Bolesław Wodyński urodził się w r. 1846 w Dębowcu, do szkół średnich uczęszczał w Tarnowie i Rzeszowie, gdzie współ-kolegom swoim przyświecał pilnością, skromnością i wzorowem zachowaniem się. Studya teologiczne kończył w Przemyślu, święcenia kapłańskie otrzymał w r. 1870 z rąk ks. arcybiskupa Wierzchlejskiego, bo stolica biskupia była wtenczas w Prze-myślu osierocona po zgonie ś. p. biskupa Manastyrskiego. Jako młody kapłan, lat kilka pracował na posadzie wikarego w Sokołowie i w Leżajsku, skąd w r. 1877 został przeznaczony na posadą administratora w Nozdrzcu i tutaj w r. 1878, po śmierci tamtejszego proboszcza ś. p. ks. Ryznerskiego został proboszczem. W r. 1888 opuścił Nozdrzec, żegnamy serdecznie i ze łzami przez parafian, przywiązanych do swego duszpasterza — i za wolą przełożonej władzy przeniósł się na nowe probostwo do. Zaleszan, gdzie go czekała praca cięższa, acz nie mniej obfita w owoce. Z nowym zapałem oddał się pracy duchownej w rozległej parafii i nie ograniczał się tylko dó zakrystyi, ale i poza kościołem rozwijał zbożną swą działalność. Dziś po kilkunastu latach pasterzowania ś. p. ks. Wodyńskiego, wśród trudów i zawodów, nieuprzedzony znawca miejscowych stosunków może ocenić, ile dobrego zdziałał dla parafii zaleszań-skiej. Każdego przechodnia uderza dziś w Zaleszanach widok nowego pięknego kościoła, niedawno wzniesionego znacznym kosztem i niemałym trudem. Świątynia ta Pańska, widna daleko w całej okolicy, dzieło ś. p. ks. Wodyńskiego będzie pomnikiem w długie pokolenia, przypominającym parafianom ich gorliwego pasterza, podobnie jak przypominać go będą piękne, harmonijne dzwony, głoszące chwałę Bożą z wysokiej wieżycy. Za jego to inicyatywą i przy jego pomocy została założona w Zaleszanach kasa Raiffeisena dla całej parafii, która od szeregu lat znakomicie prosperuje i jest prawdziwem dobrodziejstwem dla mieszkańców okolicznych wiosek. Życiem prawdziwie kapłańskiem, nienagannem a pełnem poświęcenia, zjednał sobie ś. p. ks. Wodyński cześć i miłość parafian, a szacunek i przyjaźń współbraci, do czego przyczyniła się prawość charakteru, skromność, prostota i serdeczna gościnność. W r. 1903, w uznaniu zasług został zamianowany dziekanem miechociń-skim i na tern stanowisku zyskał sobie jeszcze większą cześć i przywiązanie u podwładnych sobie kapłanów. Umarł 29. sierpnia 1906 r.

Ks. Aleksy Watulewicz, urodzony w r. 1849, wyświęcony na kapłana w r. 1874, był wikaryuszem przy kościele katedralnym w Przemyślu, a później został najpierw katechetą su-plentem, a potem rzeczywistym katechetą przy gimnazyum w Samborze, gdzie dotychczas działa zbawiennie na młodzież powierzoną swej opiece. Znany jest także, jako wymowny ka-znodziej. Brat młodszy ks. Aleksego, ks. Józef Watulewicz, urodzony 1868 r., wyświęcony na kapłana r. 1891, proboszcz we Felsztynie od r. 1898. Staraniem jego odnowiony został starożytny i piękny kościół we Pelsztynie. Celem przysporzenia funduszu na odnowienie kościoła wydał udatną broszurkę „Herburtowie Felsztyńscy i kościół parafialny we Pelsztynie Przemyśl, 1904 8° str. 45u. Ks. Peliks Biesiadzki, długoletni wikaryusz kościoła katedralnego w Przemyślu, katecheta szkoły wydziałowej, profesor katechetyki i metodyki w seminaryum duchownem w Przemyślu, prokurator kolegium wikaryuszów i kapelan więźniów, urodzony w r. 1848, wyświęcony na kapłana w r. 1871; otrzymał później probostwo w Dydni i tutaj ręką zbrodniarza, w samą uroczystość wielkanocną, 10. kwietnia 1898 r. został zamordowany. Dla swych przymiotów serca i umysłu, był on od wszystkich bardzo kochany, a potem opłakiwany. Młodszy brat ks. Feliksa Dr Antoni Biesiadzki jest ekarzem powiatowym w Pilźnie. Ks. Jan Marek, były wi-karysz w Zaleszanach, przyczynił się wielce do budowy kościoła tamże. Później poświęcił się życiu misyonarskiemu i jako misyonarz dla Polaków, pracuje w Brazylii. Ks. Wincenty Dąbrowski, urodzony w r. 1864, wyświęcony na kapłana w r. 1889, proboszcz w Raniżowie od r. 1896, kapłan wielkiego poświęcenia. Z Dębowca pochodzą następujący kapłani: ks. Bartłomiej Rzońca, urodzony w roku 1859, wyświęcony na kapłana w r. 1891, deficyent, przemieszkuje w swem rodzinnem mieście. Ks. Aleksander Pawłowski, urodzony w r. 1865, wyświęcony na kapłana w r. 1891, ekspozyt w Jodłówce koło Pruchnika. Ks. Feliks Pawłowski, urodzony w r. 1875, wyświęcony w r. 1899, proboszcz w Czyszkach od r. 1907. Ks. Franciszek Zawisza, urodzony w r. 1879, wyświęcony w r. 1904, katecheta suplent przy gimnazyum rzeszowskiem. Ks. Ludwik Żytkiewicz, urodzony w r. 1879, wyświęcony w archidyecezyi lwowskiej, wikary w Lubaczowie. Ks. Antoni Pawłowski, urodzony w r, 1877, wyświęcony w r. 1903 w archidyecezyi lwowskiej, wi-karyusz w Choniakówce. Ks. Kazimierz Gutwiński, urodzony w r. 1874, wyświęcony w r. 1894, katecheta przy szkole wydziałowej żeńskiej w Tarnopolu. Ks. Franciszek Wiśniowski, urodzony w r. 1877, wyświęcony na kapłana w r. 1901 w dye-cezyi krakowskiej, wikaryusz w Makowie.

Cześć statystyczna. Dębowiec liczy mieszkańców 1.423; z tych 1.368 rz.-kat., 2 gr.-kat., 53 izraelitów; mniejsi właściciele posiadają 1.236 hk. 64 ar. 33 m.²; posiadłość większa, którą nabyła gmina Dębowca liczy 83 hk. 20 ar. 1 m.² ; na lasy przypada 108 hk. 3 ar. 6 m.²; z tego na lasy kościelne 13 hk. 70 ar. 91 m.²; na lasy prywatne 94 hk. 32 ar. 15 m.².

Do parafii dębowieckiej należą następujące gminy : Glinik niemiecki, Łazy, Majscowa i Zarzecze.

GLINIK NIEMIECKI. Wieś ta leży w międzyrzeczu Wisłoki i Jasiołki, odległa o 10-6 kim. od Jasła, 4 kim. od Dębowca. Nazwę otrzymał od ziemi gliniastej. Za czasów Długosza nazywał się Glinikiem Pieniążka. Graniczy od północy z Gą-sówką, od wschodu z Glinikiem polskim i Piotrówką, od południa z Łajscami i Zarzeczem, a od zachodu z Majscowa. Za czasów Długosza był w ręku Pieniążków, a właścicielem jego był Andrzej Pieniążek z Kruszlowy, z domu Odrowąż. W ro-

Kasa gminna wynosiła 2.501 K 97 h. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 839 zł. 8^2 kr. w. a. ; za zniesione powinności pańszczyźniane zapłacono 8.233 zł. 45 k. m. k.

ku 1581 Glinik niemiecki należał do Lubomirskiego i było w nim łanów kmiecych S⁵/^ zagrodników bez roli 3, komorników bez bydła 5.

W roku 18G8 posiadał Glinik Marceli Łętowski. Od tego nabył dobra te Paweł Rieger, a po nim odziedziczył 1904 roku syn jego, również Paweł Rieger. Ten sprzedał dobra te Kasprowi Kurczowi, Jakóbowi Żebrackiemu, Józefowi Żebrackiemu, Józefowi Markowi, Walentemu Chochołkowi i Ludwikowi Rogusowi.

Część statystyczna. Glinik niemiecki liczył na obszarze gminnym 433 mieszkańców; na obszarze dworskim 10 mieszkańców; włościanie posiadali 253 hk. 80 ar. 56 m.²; obszar dworski (obecnie rozparcelowany) wynosił 273 hk. 65 ar. 85 m.³; z tego na lasy przypadało 182 hk. 80 ar. 18 m.². Cały obszar lasów jest w posiadaniu osób prywatnych.

ŁAZY. Łazy odległe są o 3 kim. od Dębowca, leżą nad lwią, potokiem wpadającym z lewego brzegu do Wisłoki, 255 m. n. p m. Łazy graniczą: na wschód z Dębowcem, na zachód z Osobnicą, od której oddziela je rzeczka Bednarka, od północy z Bajdami a od południa z Dębowcem. Łazy wspomniane są w r. 1435, jakoby trzymał je bezprawnie Mikołaj, wójt Dębowca ⁵). Później należały razem z Wolą Dębowiecką, Zarzeczem i Majscową do starostwa dębowieckiego i podzielały losy Dębowca. W r. 1546 zawarły Łazy wraz z Wolą Dębowiecką, Zarzeczem i Majscową na ratuszu dębowieckim, dnia 17. kwietnia z Maciejem Gogolińskim, podstarościm pilzneńskim i pełnomocnikiem Jana Tarły, krajczego koronnego i starosty pilzneńskiego, następującą ugodę względem robocizny : Mieszkańcy Łazów mieli obrabiać trzy role, podzielone na trzy pola. Pola te ciągnęły się od granic ćwierci Andrzykowskiej, aż do granic ćwierci Pieczowskiej na szerokość ; a na długość od stawu młyńskiego, aż do tej drogi, która prowadzi do Dulębianki, (dziś Duląbka) za rzeką Dębownicą.

Mają te role obrabiać, to jest: zorać, zasiać i to tak sta-

¹

Liber, benefic. III. 220.

²

) A. G-. Z. T. I. str. 10.

²)    Tamże T. III. str. 134.

³)    Materyały do historyi miasta Biecza. Kraków str. 16—17.

⁴)    Starodawne prawa polsk. T. II. str. 2609.

³

)    Archiwalia gminy Dębowca.

⁴

Gr, bieckie T. 176 str, 1107—1109«

⁵

) Starodawne prawa polskiego pomniki T. II. nr. 2l>09.

rannie, jak dobrzy kmiecie dla siebie orzą i zasiewają. Mieszkańcy wsi Woli Dębowieckiej mieli równie obrabiać trzy role, które ciągnęły się od rzeki zwanej Wnika, aż do rzeki Dębów-nicy. Mieszkańcy wsi Zarzecza wraz z mieszkańcami wsi Maj-scowy mieli obrabiać również trzy role, Mieszkańcy wszystkich czterech wsi mieli również stawiać stogi, wywozić nawóz każdego roku, gdzie było potrzeba. Każdy kmieć miał każdego roku przywieść jedno bierzno (tram) długości 12 łokci, parę krokwi i 4 łaty. Mieli zwozić koły i chróst na płoty, gdzie tego była potrzeba i mieli grodzić. Również mieli zwozić chróst i koły na tamy na rzece, czyli na baszty i tarasy. Wszyscy kmiecie, którzy mieli konie i bydło zdatne do pracy, mieli zwozić corocznie po cztery wozy drzewa na opał. Łąki, które były między polami, miała każda wieś skosić i na swym wozie zwieść. Również łąki, które były za rzeką Wisłoka, mieli wszyscy skosić, zgrabać i zwozić. W czasie tej koźby miał im pan dać dwa antałki piwa. Nie byli obowiązani do robót przy konopiach i do plewienia zboża. Ugodę tę co do robocizny, zatwierdził Zygmunt I. w Krakowie, dnia 7. lipca 1546 r i). Po Janie Tarle otrzymał, jak to przy Dębowcu była mowa, starostwo dębowieckie, syn jego Mikołaj Tarło. Ten wymagał od włościan wspomnianych wsi większych robocizn, niż tych które były w dekrecie Zygmunta I. Kmiecie udali się na skargę do Zygmunta Augusta, a ten wydał mandat z daty, w Warszawie 21. września 1558 r., nakazujący stanowczo Mikołajowi Tarle, aby układu powyższego w całości przestrzegał²). Tenże sam król, tego samego dnia, wydaje dla włościan list żelazny, to jest zakazuje surowo Tarle mścić się na kmieciach za owe zaniesienie skargi przed króla.

Mimo to Mikołaj Tarło kazał tych kmieci wrzucić do więzienia i wypuścił tylko pod zakładem dwu złotych polskich od osoby. To postępowanie król ostro mu wymawia i nakazuje Tarle stanąć przed sobą, jeśli ma co (powiedzieć) na swoje usprawiedliwienie³). (Piotrków 8. grudnia 1558). Mimo tych wszystkich upomnień królewskich, Mikołaj Tarło robociznami

*) Gr. bieckie T. 14. str. 14—16.

²)    Tamże str. 16—17.

³)    Tamże str. 127.

niezwykłemi uciskał mieszkańców czterech wspomnianych wsi. Udają, się więc ponownie do króla Zygmunta Augusta, a ten wydaje rozkaz w Krakowie 3. maja 1559 r. do Mikołaja Tarły, w którym pisze, że doszło do jego wiadomości, iż od mieszkańców wymaga niezwykłych robót i niezwykłych podwód. Rozkazuje mu, że na przyszłość mają robić tylko dwa dni w tygodniu z łanu, a z półłanu 1 dzień. Do innych podwód nie są obowiązani, tylko do takich, abv w jednym dniu zajechali i do domu wrócili¹). Ponieważ i ten mandat nie odniósł skutku, dlatego też król Henryk wydaje mandat do następnego starosty, Jerzego Mniszka, krajczego koronnego, starosty sanockiego. Król Henryk pisze, że mieszkańcy czterech wsi skarżą się, że ich Mniszek, albo jego urzędnik, przymusza na ciężkie i niezwykłe roboty, a mianowicie, aby każdy dzień robili, a to wbrew prawom i przywilejom ich, które mają od poprzednich królów polskich. Skarżyli się i na to, że ich zmuszają na straże jakieś niezwykłe, których przedtem za inszych dzierżawców nie odbywali ; że ich przymuszają do dawania owsa, którego oni przedtem nie byli obowiązani dawać, że niektórym z nich pobrano role ich zakupne, za które im nic nie dano ; że je przymuszają do tego, aby tramy wozili do piły więcej niż powinni i niż w prawie jest opisane. Skarżyli się też na to, że je przymuszają do tego, aby drwa wozili, kiedy im jedno rozkażą do miasta na przedaż, co jest rzecz niesłuszna. Król zakazuje, aby poddani nasi mieli drwa na przedaj wozić, tylko na potrzebę waszą i to według powinności i praw ich, które mają. „A iż się też skarżą, że im grożą karaniem srogiem, a to za to, że do nas na skargi chodzą w dolegliwościach swoich, tedy my tego zakazujemy, gdyż to ma być wolno każdemu poddanemu naszemu, do nas chodzić na skargi, a niema im to nikt bronić; a inaczej pod łaską naszą, abyście nie czynili²)“. Mimo tego upomnienia mieszkańców czterech wspomnianych wsi zmuszał Jan Hordyński, arendarz tej wsi, do robót takich, do jakich nie byli zobowiązani; a gdy się wzbraniali wykonywać te roboty, Hordyński wtrącał ich do więzienia. Na tę

9 Gr. bieckie str. 683.

²) Tamże T. 18. str. 391—392.

krzywdę skarżyli się kmiecie tych wsi 9. maja 1574 r. przed woźnym ziemskim¹). Zapewne na skutek tej skargi, albo raczej skarg późniejszych, wydaje król Stefan Batory w Niepołomicach, 30. marca 1583 r., rozkaz do Jerzego Mniszka, kasztelana ra-domieńskiego i starosty sanockiego, w którym zakazuje mu, aby nie ważył się przymuszać poddanych do większych robót, jak tylko do tych, które były określone w przywileju Zygmunta I. i nie wtrącał do więzienia ani nie bił za to, że się udają do króla z użaleniem się na swoje krzywdy¹ 2).

W tym czasie było w Łazach łanów kmiecich 7, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 2³). Łazy, jako część starostwa dębowieckiego, stały się za czasów austryackich własnością hr. Maksymiliana Zborowskiego i w rodzinie Zborowskich pozostawały do roku 1861. W tym roku kupił Łazy od Anny Maryi Franciszki (3 im.) z hr. Zborowskich Dzwonkow-skiej, Józef Zubrzycki, a od tego w roku 1871 Antoni Zubrzycki. Następnego roku nabył Łazy Mieczysław Jordan Stojowski, a od niego dr Floryan Ziemiałkowski wraz z małżonką swoją.

Mocą darowizny z 27. października 1885 r., otrzymała te dobra żona jego, która sprzedała je w r. 1887 Israelowi Haberowi a ten je rozparcelował. W Łazach jest szkoła jednoklasowa. Kasa gminna wynosi 1.737 K 18 h. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono kwotę 13.732 zł. m. k.

Część statystyczna. Łazy liczą 528 mieszkańców ; posiadają oni 398 hk. 3 ar. 79 m.²; lasy, znajdujące się w ręku prywatnych właścicieli, wynoszą 13 hk. 34 ar. 32 m.\

MAJSCOWA. Majscowa wzniesiona 310 m. n. p. m., leży na prawym brzegu Wisłoki, przy gościńcu prowadzącym z Jasła do Żmigroda. Wieś ta odległa jest od Dębowca 2-2 km# Graniczy od północy z Żółkowem, od południa z Zarzeczem, od wschodu z lasem, zwanym Górami, który ją oddziela od Glinika polskiego i niemieckiego a od zachodu z Łazami i Dębowcem, od których oddziela ją rzeka Wisłoka. Wieś przecinają trzy potoki z lasu, zwanego Górami, z których najbardziej

posunięty ku północy nazywa się Kocurek. Dawniej nazywała się ta wieś Wola majscowską.

Pisze o niej Długosz, że należała do parafii w Dębowcu, a właścicielem jej był Janusz Jeszowski, herbu Strzemię, że był w niej tylko jeden folwark, z którego dawano dziesięcinę snopową, kanonikowi czwartej prebendy kościoła św. Floryana w Krakowie. Zwozili ją kmiecie własnymi wozami do stodoły ? a wartość jej była obliczona na pół grzywny. Były w tej wsi karczmy, zagrody, folwark¹). Majscowa należała do starostwa dębowieckiego. To wszystko, co się mówiło o doli i niedoli mieszkańców Łazów, odnosi się również do mieszkańców Maj-scowy. W roku 1581 było w tej wsi łanów kmiecieli 2, zagrodników z rolą 2, komorników z bydłem 1, komornik bez bydła 1²). Majscowa miała tych samych właścicieli co i Łazy. Za zuiesione prawa pańszczyźniane zapłacono kwotę 6.370 zł. 15 kr. m. k. a za zniesione prawo propinacyi 3.974 zł. 62 ct. w a. Kasa gminna wynosiła 966 K 32 h.

Część statystyczna. Mieszkańców liczy Majscowa 408; Maj-ścowscy włościanie posiadają 263 hk. 20 ar. 41 m.² gruntu ; obszar dworski, obecnie rozparcelowany, liczył 47 hk. 86 ar. 46 m.²; na lasy przypada 115 hk. 8 ar. Gm.²; z tych na lasy gminne przypada 47 ar. 76 m.²; resztę lasów posiadają prywatni właściciele.

ZARZECZE. Zarzecze przy gościńcu z Dębowca do Żmi-groda, 2 km. od Dębowca, na prawym brzegu Wisłoki, graniczy na północ z Majscowa, na zachód zŁajscami, na południe z Świerchową. Zarzecze należało do starostwa dębowieckiego i przechodziło te same koleje, jak wsi: Łazy i Majscowa.

W roku 1581 należało Zarzecze do Jerzego Mniszka; było wtenczas łanów kmiecieli 6, zagrodników z rolą 3, komorników z bydłem 5, komorników bez bydła 1, opustoszałego pola V2 łanu. Zarzecze ma dwuklasową szkołę, bardzo dobrze prowadzone kółko rolnicze, czytelnię i wypożyczalnię książek. Kółko rolnicze liczy 81 członków ; wartość budynków własnych członków kółka wynosi 4.100 koron. Członkowie kółka sprowadzili

') Lib. ben. T. I. str. 496.

*) Pawiński: Źródła dziejowe T. XIV, str. 12H.

w roku 1905 nasion za 378 K, nawozów sztucznych za 780 K. Sklepik we własnym zarządzie, a towary w nim znajdujące się ubezpieczone na kwotę 3.832 K. Przy sklepie znajduje się trafika tytoniu, sprzedaż wina i sprzedaż napoi słodzonych. Przy kółku rolniczem jest ochotnicza straż pożarna, mająca sikawkę. Kasa gminna wynosiła 3.955 K 3 h. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 26.917 zł. 10 kr. m. k.

Część statystyczna. Zarzecze ma mieszkańców 787 ; włościanie posiadają 710 lik. 66 ar. 66 m.²; obszar dworski ma 15 hk. 99 ar. 16 m.².

PARAFIA OSOBNICA.

GMINA OSOBNICA. Osobnica z Łazami, Łękami, Olszyną, Skałą i Wysianką ciągnie się w okolicy o małych wzniesieniach, w międzyrzeczu Kopy i Wisłoki, 254 m. n. p. m., wzdłuż po-toka lasowego, aż do jego ujścia do Ropy, z prawego brzegu. Przez obszar wsi wiedzie droga z Jasła do Radości, która się krzyżuje z drogą gminną z Osobnicy przez Łazy do Dębowca. Osobnica graniczy na zachód z Harklowa, na południe z Pagórkiem, na wschód z Łazami, a względnie z Dębowcem i Brzyściem, północną zaś granicę tworzy rzeka Ropa. W miejscu jest szkoła o 2. siłach nauczycielskich. Kasa gminna wynosiła (31. grudnia 1902) 3194 kor. 10 hal. Mieszkańcy trudnili się przeważnie wyplataniem koszów, półkoszków, obecnie bardzo wielu z nich wyemigrowało bądźto na stałe mieszkanie, bądźto na kilka lat do Ameryki, skąd przysyłają znaczne kwoty pieniężne.

Osobnica nazywała się dawniej Osownica. Osobnica zawdzięcza swoje powstanie Kazimierzowi Wielkiemu. Król ten wydaje w r. 1348, dnia 30. września Janowi, zwanemu Tyznar, przywilej na założenie wsi na prawie niemieckiem, magdeburskiem, nad rzeką Ropą i Osobnicą. Wieś ta miała mieć 110 łanów niemieckich; sołtystwo w niej otrzymał Jan Tyznar dla siebie i dla swoich potomków. Król dał na sołtystwo 8 łanów wolnych, na uposażenie kościoła 1 łan, a 1 łan na wygon dla bydła, czyli na tak zwaną skotnicę. Dał przywilej na wysta-

416 —

wienie dwóch młynów z dowolną ilością kół na dwóch rzekach, pozwolił na założenie jatki na pieczywo, dwie wolne karczmy, jatki rzeźnicze, jatki szewskie, browar, wolny staw i 4 wolne ogrody. Sołtys miał 3-ci grosz ze spraw sądowych. Aby się wieś tern lepiej zaludniła, zwolnił król wszystkich kmieci, którzyby w tej wsi osiedli, od wszelkich danin i czynszu płacenia na lat 20. Po upływie 20. lat mieli kmiecie płacić każdego roku z każdego łanu na św. Marcina czynszu 8 szkojców (16 groszy), a jako dziesięcinę wiardunek (czwartą część grzywny). Prócz tego na sądy wielkie, które się miały odbywać trzy razy do roku, wysłańcowi królewskiemu miał dawać jeden obiad sołtys, dwa kmiecie, albo też za każdy obiad dawać 6 szkojców (12 groszy). Król zwolnił mieszkańców wsi Osobnicy od wszystkich danin i sądów polskich. Sołtys miał być sądzony wobec króla, albo królewskiego sędziego według prawa niemieckiego, a on sam miał prawo sądzenia w sprawach kryminalnych, większych czy mniejszych według prawa niemieckiego wszystkich mieszkańców wsi. Sołtys miał wysłać jednego człowieka na koniu na wyprawę ogólną¹). Osobnica była wsią królewską i należała do starostwa jasielskiego. W r. 1574 była w posiadaniu Zofii Zmarszowych, kanclerzyny koronnej. Ponieważ urzędnicy jej nakładali na kmieci i zagrodników wielkie ciężary, dlatego ci wnieśli użalenie na kancle-rzynę, skarżąc się na te same krzywdy, jak kmiecie z Trzcinicy. Król Henryk wydał w Krakowie, 25. maja 1574 r. dekret, który opiewa taksamo, jak dekret dla Trzcinicy. Ta jest tylko różnica, że niema w nim mowy o pastwiskach. Natomiast król określa, że zagrodnicy Osobnicy nie będą nadal powinni dla dworu więcej prząść, jedno po trzy łokcie każdy z osoby swojej ; dalej, że jeżeli kto będzie nadal sprawował straż dzienną ud ognia i złodzieja, mają mu to za dzień wytrącić²). W r. 1588 od 10. sierpnia panowała we wsi zaraza i na tę zarazę umarł arendarz podatku od trunków, Grzegorz Madej z całą swoją rodziną i dlatego ani nie warzono ani nie sprzedawano piwa aż do św. Łucyi (13. grudnia)³). W r. 1603 miał w dzierżawie

b Kodeks dyplomatyczny Małopolski T. III. str. G8-—69.

²)    Gr. bieckie T. 18. str. 4B7.

³)    Tamże str. 764—5,

-- [417 —

ażeby z temi

Osobnicę Jan Mniszek, starosta krasnosławski. Ten wypuścił Osobnicę w arendę, a arendarze uciskali wieśniaków, pociągając ich do robót niezwykłych, na każdy dzień; musieli obrabiać nietylko grunta należące do folwarku w Osobnicy i role puste, ale nawet grunta arendarza, gdzieindziej się znajdujące. Musieli również jeździć do Węgier po owsy, o swoim groszu; musieli odbywać straż niezwykłą przy dworze, a w lecie musieli i koni pilnować. Do lasu, odległego o półtorej mili, musieli jeździć po drwa, a stamtąd na targ je wozić. Przez to padało im bydło robocze. Musieli również oddawać kapłony i innemi krzywdami i podatkami byli obciążeni. Zygmunt III. rozkazuje Janowi Mniszkowi, aby z powinności swojej w to wejrzał, „jakoby nic więcej ponad powinność ze strony robót i podatków na nich wyciągane nie było krzywdy poddani nasi nas potem nie nachodzili ¹)u. Dekret ten wydał król w Krakowie 23. grudnia 1602, a 31. stycznia 1603 wydał król pozew do tegoż Mniszka, aby się razem z powodami t. j. Osobniczanami do czterech tygodni stawił przed królem a tymczasem wstrzymał się od uciskania Osobniczan. ²).

W r. 1591, dnia 23. czerwca, nadał Zygmunt III. Wojciechowi Wiertelowi ze wsi Osobnicy przywilej wybraniecki, jako na wojnę wybranemu, a to poważając wiarę jego, czujność w sprawach rycerskich, które podejmował, chcąc go tern więcej do służb wojennych pobudzić i chętliwym uczynić, potwierdza mu wolności wybrańcom nadane za króla Stefana, przychylając się do konstytucyi o tern za czasu jego uczynionej. „Czynimy go tedy tym listem naszym wolnym od wszelakich robót, czynszów, zaciągów, podatków nam albo staroście naszemu po winnych. Dajemy mu przy tern zupełną wolność używania majętności swej, to jest gruntów, roli paszy, tak leśnej jak polnej, rąbania drzewa w puszczach naszych i lasach, okrom pustoszenia ich, na własną jego potrzebę. Napominamy tedy wszystkich, którym to należy, a mianowicie urodzonego Jana Mniszka, starostę naszego krasnosławskiego i przerzeczonej wsi Osobnicy dzierżawcę i innych na potem będących dzier-

J) Gr. bieckie T. 35 str. 1525—6, ²) Tamże str. 1557—8.

27

żawców, rozkazując, aby przerzeczony wybraniec we wszystkich wolnościach, które wyżej wymienione są, był zachowany, któremu jeśliby zupełnego łanu, z którego wolno służy, nie miał, aby mu bez omieszkania wymierzony był, dla łaski naszej i z powinności swej inaczej nie czyniąc“ ¹).

W r. 1581 dzierżawił Osobnicę od Jana Mniszka Piotr Broniowski. Było w niej łanów kmiecich 27%, łanów czynszowych 5, zagrodników z rolami 12, komorników z bydłem 18, komorników bez bydła 8, rzemieślników 5. Osobnica była królewszczyzną, jako taka została sprzedana za czasów austrya-ckich. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono kwotę 10.069 złr. 5 ct. w. a., za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 47.428 złr. 30 kr. m. k. W r. 1862 kupili te dobra od Feliksa Piegłowskiego małżonkowie August i Władysława z Twardowskich De Laveaux. Od ich dzieci nabyli na publicznej licytacyi w r. 1901 Hersch Józef Rubin i Mendel Kanner, a po nich nabyli na publicznej licytacyi w r. 1902 Sara Rubin i Markus Karpf. O istnieniu parafii nie wspomina Długosz nic. Schematyzm dyecezalny przemyski wspomina, że kościół drewniany, niewiadomo kiedy wybudowany, poświęcony został pod tyt. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w r. 1512. Przy kościele tym ufundował około r. 1765, ówczesny proboszcz Mikołaj Warzycki, dziekan kollegiaty bobowskiej, bractwo św. Trójcy, na sumie 6000 złp., prócz tego przekazał krowy żelazne, które przynosiły czynszu rocznego 60 złp. Gdy kościół drewniany chylił się do upadku, obecny proboszcz, ks. Jan Kłos, postanowił datkami konkurencyjnemi zbudować nowy kościół. Archi-

9 Gr. bieckie T. 28 str. 1372—1374. Z polecenia króla Batorego została uchwalona konstytucya na sejmie w r. 1578, według której wsie królewskie winne były wystawić jednego pieszego żołnierza, z każdych dwudziestu łanów, któryby się tego dobrowolnie podjął. Wybraniec był wolny od wszelkich robót i powinności, które mieli odprawiać posiadacze pozostałych 19-tu włok. Organizacya rot wybranieckich niczem się nie różniła od innej piechoty. Mundur był bardzo dogodny i praktyczny. Żupany czyli właściwe mundury i delie czyli płaszcze mieli błękitne z czer-wonemi pętlicami i czerwoną podszewką. Używano wybrańców rozmaicie: jako żołnierzy walczących, jako saperów do budowania szańców, mostów naprawy dróg dla wojska i do pomocy przy obsłudze artyleryi. W r. 1596 była na służbie największa znana ich liczba 23C6.

tekt Talowski wypracował plan kościoła w stylu gotyckim, trzynawowy, o nawach bocznych, niższych od głównej i nawie poprzecznej, z frontowa wieżą. Kościół ten został w r. 1906 całkowicie wykończony. Poświęcił go pod tytułem św. Stanisława, Biskupa i M., w czasie wizyty kanonicznej ks. biskup sufragan przemyski Karol Fischer, 7. lipca 1906. Kościół jest 37’20 metrów długi, szeroki w nawie krzyżowej 22 metry, w nawie głównej 8 metrów, w nawach bocznych 4 metry. Kryty jest dachówką. Jest zakończony absydą okrągłą. Sklepienia i nawy głównej i poprzecznej i naw bocznych gotyckie. Wieża frontowa jest 42 metry wysoka. Do presbiteryum przytyka zakrystya o rozmiarach 5X4'20 metr. W kościele są dwa ołtarze; wielki poświęcony św. Stanisławowi, Biskupowi i M., boczny Matce Boskiej.

Część statystyczna. Osobnica liczy 2508 mieszkańców na obszarze gminnym, a 27 na obszarze dworskim. Wieśniacy posiadają 2272 h. 92 a. 89 m.²; obszar dworski posiada 187 h. 36 a. 65 m.² Na lasy z tego przypada 150 h. 72 a. 60 m.2 Wszystkie są własnością prywatną.

PARAFIA HARKLOWSKA.

GMINA HARKLOWA. Harklowa, zwana także Hartlową, dawniej Artlową, graniczy ze wschodu z Osobnicą, z zachodu z Głęboką i Kunowa, od południa z lasami Pagorzyny, od północy z gminą Pustą Wolą i rzeką Ropą. Obok wsi przepływa rzeka Ropa. Dwa lasy, znajdujące się w obrębie gminy, nazywają się : jeden Ko walka, drugi Pagorzyński.

Gleba jest licha, o różnym gatunku ziemi, od ciężkich iłów, aż do lekkiej białki. W miejscowości uprawiają najwięcej żyta, koniczu, jęczmienia, owsa, ziemniaków a mniej pszenicy. Pło-dozmian jest najczęściej trzechletni. Na ugorze żyto, w życie konicz, następnie ziemniaki na sztucznym nawozie albo owies bez nawozu. Co do ilości posiadanych morgów, to najbogatsi posiadają koło 16 morgów, najbiedniejsi po kilka zagonów. W sadownictwie są dosyć zamiłowani i przy każdym domu jest mały sadek. Pasieka jest zaledwie 1, gdyż pasiecznictwo nie udaje

27*

się w tutejszych stronach. Drobnego przemysłu domowego niema wcale. Natomiast, kto tylko ma ku temu siły, pracuje w tutejszych dwóch kopalniach nafty, lub w sąsiednich we Wójtowy. Niektórzy zdolniejsi udają się na roboty do kopania nafty do Schodnicy, Potoka, a nawet do Rumunii, gdzie zarabiają od 40—100 zł. miesięcznie. Domorosłych rzemieślników jest kilku, mianowicie 2 krawców, 2 szewców. Szkoła istnieje od r. 1882. Uczęszcza do niej dzieci około 200. Jest sklepik chrześcijański z rocznym obrotem około 6.000 K. Niektóre części Harklowy nazywają się Raciochy, Trybkówka, Podlesie, Ulowa, Pola. Ra-ciochy wzięły nazwisko od tego, że właściciele tych gruntów nazywali się i nazywają się Raki; Trybkówka od właścicieli Trybków. Pola, dlatego, że ta część wsi oddzielona jest polami niezamieszkałemi, ciągnącemi się przeszło 2 kim. Podlesie, że ta część była niegdyś pod lasem, Ulowa może od ułów. Najwięcej imion familijnych jest: Ducal, Siepioł, Acela, Dranka, Stygar, Kudła, Rak, Belniak. Kasa gminna wynosiła 1.359 K 72 h. W Harklowy istnieje czytelnia Towarzystwa Oświaty ludowej od roku 1900. Kopalnia w Harklowy istnieje od lat przeszło 40. Najpierwsze ślady ropy odkryto w Harklowy w roku 1861, a Prosperhr. Zborowski, dziedzic Skołyszyna, zadzierża-wił od właścicieli prawo poszukiwania i wydobywania znajdującej się tamże ropy. Prawa te nabyła następnie od hr. Zborowskiego „Spółka Harklowska“, do której sam przystąpił, zawiązana w roku 1871 z kapitałem zakładowym 36.000 zł. w. a. Spółka rozpoczęła swoją działalność na 34 hk. zadzierżawio-nych gruntów od włościan. Objęła 8 szybów, kopanych ze słabym przypływem ropy, z których najgłębszy był 55, a najpłytszy 19 m.

Według stanu z 2. lipca 1904 r. wydobywa ropę w Harklowy : Spółka Harklowska, Edward Dzwonkowski i Spółka, mająca szybów 120, a wydobywana ropa rocznie warta około 49.805 K. Galicyjskie Gwarectwo naftowe Harklowa, mające szybów 39 (najgłębszy 500 m.), a roczna wartość ich wyda-tności wynosi 44.050 K. Harklowa, zwana dawniej Harlowa Wola zawdzięcza swoje powstanie Kazimierzowi Wielkiemu. Król ten dokumentem, wydanym w Dębowcu, 13. maja 1365 r., ustanawia sołtystwo we wsi Harklowy i przenosi ją z prawa

— 421

polskiego na prawo niemieckie. W dokumencie tym przeznacza król 6 łanów wolnych, a to 4 łany uprawne dla sołtysa, jeden dla kościoła, który ma być w tej wsi ufundowany, a jeden na wspólne pastwiska. Pozwala dalej król wybudować jedne karczmę wolną i na wieczne czasy nie będzie wolno nikomu budować drugiej karczmy, jeden wolny młyn na rzece Ropie, wśród granic tej wsi, a to w miejscu, gdzie oba brzegi Ropy będą w granicach Harklowy, Mógł założyć stawów, ile sam chciał. Miał pobierać 3-ci grosz ze sądu od każdej sprawy sądzonej, 6-ty grosz z czynszu, 6-tą miarę owsa czynszowego, 6-go koguta czynszowego i daniny, t. zw. gody, miał pobierać sołtys i jego następcy dwa razy do roku, a nie dwór królewski, ani król¹). Daje król sołtysowi całe Nawsie z pozwoleniem osadzenia tamże zagrodników i komorników, a to dla użytku sołtysa wedle jego woli. Miał sołtys prawo polowania na zające, lisy i ptactwo. Wszyscy kmiecie osiadli w Harklowy, mieli odrabiać rocznie po 5 dni, t. zw. tłoków, a temu nie mogli się sprzeciwiać dzierżawcy.

Król znosi wszystkie prawa polskie; kmieci miał sądzić sołtys, a sołtysa król, według prawa niemieckiego. Sołtys miał zupełną władzę sądzenia w sprawach cywilnych i karnych. Miał również prawo sprzedać to sołtystwo. Po upływie lat wolności (ile było tych lat wolności, dokument nie podaje), miał każdy kmieć dawać z każdego uprawnego łanu tytułem czynszu 8 szkojców (16 groszy), tytułem dziesięciny czwartą część grzywny (12 groszy) na św. Marcina. Sołtys miał służyć wojskowo, ile razy wypadła powszechna wyprawa ; od innych obowiązków był wolny²). W roku 1383 Jan, mieszczanin biecki i wójt najwyższego sądu prowincyalnego ziemi bieckiej wraz z 7 ławnikami bieckiemi potwierdza, że Jakusz z Kunowy, sołtys Harklowy, odstąpił sołtystwo w Harklowy synowi swojemu Klemensowi, pod następującymi warunkami : Jakusz miał posiadać sołtystwo to wraz z żoną Wojsławą aż do śmierci. Po

') Gody były to daniny w drobiu i nabiale, składane dworowi przez kmieci zazwyczaj na święta Bożego Narodzenia, Wielkanocy i Zielonych Światek. Dr Piekosiński: O łanach w Polsce. Rozprawy i sprawy wydziału hist. fil. Ak. um. T. XXI. str. 86.

²) Kodeks dyplomatyczny Małopolski. T. III. str. 188—189.

— 422

śmierci miał Klemens wypłacić macosze swej Wojsławie i jej sukcesorom 16 kóp groszy. Kiedy te kwotę pieniędzy wypłaci, wtedy macocha ma wydać Klemensowi przywilej na sołtystwo w Harklowy i ma opuścić sołtystwo. Klemens ma ojca uwoB nić od wszystkich posług przy zamku w Bieczu, ale w sprawie, dotyczącej tego uwolnienia, ma mu ojciec dopomagać¹).

Długosz pisze o Harklowy, zwanej przez niego Hartlową, że miała kościół parafialny, a należała do króla polskiego; że były w niej łany kmiecie, młyn, mający szerokie pola, z których płacono dziesięcinę snopową kanonikowi czwartej prebendy św. Floryana w Krakowie, a wartość jej była ocenioną na czwartą część grzywny.

W roku 1581 należała Harklowa do starostwa bieckiego i było w niej łanów kmiecich 11, komorników z bydłem 4, komorników bez bydła 4, łan sołtysi 1 ; do karczmy należało D/g łana²). Według lustracyi z roku 1768 płaciło wójtostwo Harklowy kwarty 31.5 złp., 22 gr. 9 denarów³). Za zniesione prawo propinacyi wypłacono kwotę 2.800 zł a. w., z wójtostwa 700 zł. a. w. ; za zniesione prawa pańszczyźniane wymierzono kwotę 16.371 zł. 32^2 kr. m. k., za wójtostwo Harklowy 2.596 zł. 35 kr. m. k.

Kiedy za czasów austryackich sprzedawano królewszczy-zny, sprzedaną została również i Harklowa. W roku 1859 odziedziczyła Harklowę z wójtostwem po Konstantym hr. Siemień-skim, na mocy testamentu, tudzież wskutek oświadczenia Wilhelma br. Siemieńskiego z 27. sierpnia 1868 r., Seweryna z hr. Siemińskich, hr. Kolowratowa. Ta sprzedała 13. czerwca 1870 r-Wandzie z Dobrzańskich, Wittig. Po tej 24. marca 1895 roku odziedziczył Harklowę Dr Witold Wittig. Parafia zapewne założona została wnet po przeniesieniu na prawo magdeburskie, ale w roku 1365 nie istniała.

Długosz pisze, że za jego czasów był kościół. Według księgi probostw z roku 1529, uposażenie kościoła stanowił grunt położony w Harklowy i dziesięciny z gruntów wójtostwa; ze

') A. G-, Z. T. I. str. 8.

-) Źródła dziejowe. T. XIV. str. 118. ³) Kolenda Warszawska na rok 1772.

wsi zaś Harklowy, otrzymywał proboszcz 70 korcy żyta, tyleż owsa i 70 groszy tytułem mesznego. Proboszcz zgodził się pobierać zamiast 70 korcy żyta i owsa, z dóbr wójtostwa 4 korcy żyta i 4 korce owsa i sumę 200 złp. Według zeznań z r. 1598 należały do kościoła dwa stajania pola i rola. Przysługuje również kościołowi prawo poboru drzewa 12¹/₂ sążni kwadratowych opałowego, tudzież dawniej przysługiwało prawo poboru drzewa budulcowego na budowę i reparacye budynków plebańskich.

Harklowa do roku 1889 posiadała kościółek mały, drewniany, jednonawowy z przysionkiem, z desek zbitym, zakry-styę malutką ze starego, strupieszałego drzewa przybudowaną-Ks. proboszcz Hański powiększył kościół w roku 1889 o 9 m.2 i zbudował nową obszerną zakrystyę. 21. lipca 1894 roku spłonął doszczętnie kościół ten, tak, że pozostało zaledwie kilka niedopa-lonych belków ; z całego zaś wewnętrznego urządzenia pozostały popiół i zgliszcza. Dzięki niestrudzonej pracowitości ks. proboszcza St. Hańskiego, wystawiono bez datków konkurencyjnych, lecz tylko z funduszów, dostarczanych przez ofiarność publiczną, do której parafianie dawali z ochotą robociznę ciągłą i pieszą, nowy kościół. Ponieważ parafia za mało posiadała zaprzęgów, by w jednym roku zwieść można było wszystek materyał, pomagali w zwożeniu gospodarze sąsiednich wsi, mianowicie z Osobnicy, Kunowy, Sławęcina i Wójtowy. Nowy kościół wystawiony w roku 1896 murowany z cegły, tynkowany, w stylu ostro-łukowym, bogato ciosem zdobny, jednonawowy w kształcie krzyża, którego boczne ramiona stanowią dwie kaplice. Cały kościół jest kryty dachówką. Presbiteryum i nawa boczna mają naśladowane sklepienie, zrobione z krążyn i desek otynkowanych. Kościół jest długi 30 m., szerokość nawy z dwoma kaplicami wynosi 17’50 m, szerokość nawy samej 10 m. Presbiteryum jest zakończone połową sześcioboku ; okna w presbiteryum są ostrołukowe. Po stronie ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya murowana 3'50 m długa, 3’40 m szeroka, sklepiona, a na przeciw niej skarbiec. Przedsionek kościelny jest sklepiony. Na zewnątrz jest kościół sparty 12 skarpami murowanemi. W kościele znajdują się trzy ołtarze: wielki i dwa boczne. Na dzwonicy znajdują się dwa dzwony : jeden z roku 1594 z napisem: Jesus Nazar. Rex Judaeor., drugi z pó-

źniejszych czasów. Metryki zaczynają się od roku 1597. Kościół ten poświęcił w roku 1906, dnia 9. lipca ks. biskup sufragan przemyski Karol Fischer, nadając mu tytuł starego kościoła, św. Doroty P. M.

Przy parafii tutejszej pracowali od końca 18 wieku następujący ks. ks. proboszczowie : Jan Zarzycki⁴) od r. 1759—1777, Józef Wiernek, kanclerz kościoła kollegiackiego w Wojniczu od r. 1777—1786, Aleksander Leczkowski od r. 1786—1793, Jan Cinglarowicz od r. 1793 —1795, Walenty Pajewski od r. 1795—1818, Paweł Ziomek od r. 1818—1825. Od r. 1825—1829 zarządzał parafią Józef Piotrowski, proboszcz w Lipinkach. Od r. 1829 — 1839 zarządzał Jan Kozicki, proboszcz w Sławę-cinie. Od r. 1839—1841 Karol Daniel, proboszcz w Lipinkach. Od r. 1841—1865 był proboszczem harklowskim Andrzej Bu-liński, po nim był Karol Pawłowski od r. 1866—1870. Po tym administrował parafią od r. 1870—1874 ks. Wojciech Filar, proboszcz w Sławęcinie. Od r. 1874—1886 był proboszczem Józef Burgilewicz, a po nim nastąpił ks. Stanisław Hański, który dotychczas jest proboszczem i który bardzo wiele zdziałał dla dobra swojej parafii. Wystawił nadzwyczajną pracowitością kościół i plebanię, podniósł i moralnie i materyalnie całą har-klowską parafię. Kościół nie posiada żadnych cenniejszych zabytków. Kamienna zaś kropielnica, która stała przed wejściem do dawnego kościółka, ma wybity rok 1573.

Część statystyczna Harklowa liczy 1007 mieszkańców na obszarze gminnym; na obszarze dworskim 13; włościanie posiadają 815 hk. 36 a. 56 m.²; obszar dworski wynosi 175 hk. 75 a. 74 m.²; z tego na lasy wypada 302 hk. 32 a. 55 m.²; a mianowicie: na lasy gminne 9 hk. 11 ar. 64 m.² ; a reszta na lasy należące do prywatnych właścicieli.

Do parafii należą wsie : Głęboka, Grudna kępska, które należą do starostwa w Gorlicach.

PARAFIA ZAŁĘŻE.

GMINA ZAŁĘŻE Z MARKUSZKĄ. Załęże odległe jest od O deka 2 9 kl., od Żmigroda 75 kl. Nazwisko Załęże pochodzi od położenia, że leżała ta wieś za łęgiem, może za Łę-żynami. Załęże z Markuszką graniczy ze wschodu z Świerchową, z zachodu z Wolą Dębowiecką, od południa z Osiekiem, od północy z Dębowcem. Załęże leży na prawym brzegu Wisłoki. Gleba jest glinka lekka, ciemna. Uprawiają na niej żyto, jęczmień, ziemniaki, kapustę. Płodozmian jest następujący: na ugorze znawożonym sieją żyto, a w niem konicz. Na koniczysku pszenicę, potem owies, alboteż żyto na nawozie, potem ziemniaki, potem jęczmień. Sadów jest bardzo mało. Pasiek 3. We wsi jest kamieniołom, z którego kamieni używają na budowę piwnic i na podmurowania domów. W zimie wyrabiają przędzę i robią płótno. Trudnią się tkactwem, które przed laty kwitnęło tu bardzo. Oprócz tkaczy jest dwóch kowali. Szkoła istnieje od roku 1852 i uczęszcza do niej około 160 dzieci. Kasa pożyczkowa wynosiła 6.688 K 87 h. Pola nazywają się : Okrąglica, Dąbrowy, Zawodzie, Podgórze, Kamieniec. Nazwisk familijnych jest najwięcej : Bolek, Wygonik, Dzik, Misiołek. Załęże jest wsią bardzo dawną, bo już w r. 1326 jest proboszcz w Załężu Andrzej. Długosz pisze, że Załęże ma kościół parafialny pod tytułem św. Jana Chrzciciela. Wieś była własnością króla ; były w niej łany kmiecie, a z każdego z nich płacono czwartą część grzywny szerokich groszy pragskich, kanonikowi 2 prebendy św. Floryana w Krakowie, jako dziesięcinę. O Markuszce, którą ten historyk nazywa Markószówką, pisze, że należała do parafii w Załężu, a była własnością króla polskiego. Były w niej łany kmiecie, a z każdego z nich płacono dziesięciny, tyle co w Załężu, temu samemu kanonikowi¹). W roku 1496 trzymał Załęże wraz z Markuszką w zastawie Hieronim Kobylejski, który na tych wsiach zapisuje uposażenie dla potomstwa swego niewieściego ²).

Załęże, jako wieś królewska, była w dzierżawie różnych dostojników, którzy mieszkańców nieraz uciskali. W r. 1574 był dzierżawcą Jerzy Mniszek, krajczy i starosta sanocki. Żalili się na niego kmiecie i zagrodnicy przed królem Hemykiem, że ich uciemięża wielkiemi robociznami. Na wskutek tych za-

9 Liber ben. T. I. str. 491.

²) Dod. do Gr. lwów. Nr. 13, 14.

żaleń, wydaje król Henryk dekret 12. maja 1574 r., w którym nakazuje Mniszkowi, iżby odtąd poddani Załęża odrabiali z łanu dwa dni, a z pół łanku 1 dzień w tygodniu. Co do podwód, to mają jeździć do poblizkich miasteczek ze zbożem na targ, albo z czem je poślą, i nie mają dalej jeździć jedno na milę. A co się tyczy wożenia tramów, tedy nie będą powinni większych tramów wozić, jedno takie, jakie będą mogły zmódz konie ich. A iż się też skarżą ci poddani nasi, że ich biją i wsadzają (do więzienia) za to, że do króla w niedolegliwościach (sic) swoich na skargi chodzą, to król tego zakazuje, gdyż to ma być wolno każdemu poddanemu do króla na skargi chodzić¹). Mimo tego rozkazu, nie chcieli poddani Załęża odrabiać robót; dlatego żalił się na nich dzierżawca. Król Henryk nakazuje mandatem, wydanym w Krakowie 3. czerwca 1574 r., aby roboty powinne czynili i one bez wszelakiej trudności od-prawowali. Albowiem jeśli się przez to dzierżawcy jaka szkoda stanie, na nich tego dochodzić i patrzeć król porucza i dozwala ²).

W r. 1581 było łanów kmiecich ö¹/^, czynszowy łan 1, komorników z bydłem 8, komorników bez bydła 1, 2 pręty należały do karczmy. W Markuszce było 5 zagrodników z rolą. Załęże z Markuszką nabył jako królewszczyznę Maksymilian Zborowski, potem posiadał po nim Prosper Zborowski, od którego nabył je w r. 1871 Seweryn Stawiarski, a po nim odziedziczył syn jego Waleryan Stawiarski. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono za Załęże i Markuszkę 11.955 zł. m. k.

Kościół obecny drewniany, po spaleniu poprzedniego w roku 1753, wystawiono przed r. 1783, poświęcił go 7. października 1783 r. sufragan przemyski ks. Michał Roman Sierakowski pod tytułem św. Jana Chrzciciela. W kościele tym znajdowały się w r. 1783 3 ołtarze: wielki, poświęcony czci św. Jana Chrzciciela, boczny po stronie epistoły, poświęcony czci św. Józefa, Oblubieńca N. M. P., po stronie ewangelii, czci św. Trójcy. W każdym z nich poumieszczał relikwie św. św. Męczenników: Seweryna, Klemensa i Aurelii³). W późniejszych czasach po-

*) Gr. bieckie T. 18. str. 408.

*) Tamże str. 438.

³) Archiwum konsyst. przemyskiego Rk. Munus Praesuleum str. 132.

ciągnięto kościół zewnątrz olejem skalnym w dwóch barwach W wielkim ołtarzu mieści się stary, niezły obraz św. Jana Chrzciciela, w obramowaniu stylu rococo ; w przedsionkach, jakoby małych nawach kościoła, znajdują się obrazy malowane na deskach, daleko starsze od kościoła, niegdyś może do jakiego tryptyku należące, godne zachowania. Kościół bardzo schludnie utrzymany.

W parafii załęskiej są dwie szkoły w Załężu i Woli dębowieckiej. Kółko rolnicze w Załężu liczy 30 członków, ma własny budynek, wartający 1000 K, ma na wspólny użytek członków młocarnię i wialnię ; członkowie wprowadzili uprawę roślin pastewnych i zmiany w uprawie. Sklep we własnym zarządzie, przy którym jest trafika, sprzedaż napojów słodzonych i rzeźnia. Jest również czytelnia parafialna.

Proboszczami w Załężu byli od roku 1780 następujący kapłani: Jan Wróblewski, Michał Duwall, Józef Damek od r. 1775—1828, Walenty Ropicki od r. 1828—1834, od r. 1834 do 1840 byli tylko administratorzy. Jan Maciejowski od r. 1840 do 1871, Władysław Purzycki, od r. 1871—1883, ks. Zygmunt Kwieciński. Kapłan ten urodzony w r. 1850, wyświęcony w r. 1874, jest proboszczem w Załężu od r. 1883, pracuje usilnie nad uświęceniem swej parafii. Ordynaryat biskupi nadał mu w uznaniu jego cnót i pracy przywilej noszenia rokiety i mantoletów i mianował go dziekanem żmigrodzkim. W parafii załęskiej pracował przy końcu przeszłego wieku Ks. Edward Glewski; był on niegdyś, jako człowiek świecki, dyrektorem szkoły panieńskiej w Odessie, za „zbrodnie“ polityczne przez rząd rosyjski wygnany, przybył do Galicyi do swych krewnych pp. Stawiarskich — następnie gdy mu śmierć wydarła żonę i pięcioro dzieci, po odpowiednim przygotowaniu się w domu OO. Jezuitów w Krakowie, w r. 1883, licząc lat 63, przyjął święcenia kapłańskie z rąk ś. p. Ks. biskupa krakowskiego Dunajewskiego i mieszkając w tutejszej parafii, we Woli dębowieckiej, w domu wspomnianych wyżej swych krewnych, złożywszy w kuryi biskupiej przemyskiej egzamin w celu otrzymania aprobaty do słuchania spowiedzi, pomagał w pracy pasterskiej swemu proboszczowi i kapłanom okolicy.

Część statystyczna. Załęże z Markuszką liczą na obszarze gminnym 536 mieszkańców; na obszarze dworskim 8. Włościanie posiadają 411 hk. 3 a. 65 m.²; obszar dworski wynosi 66 hk. 56 a. 24 m ² Do parafii należy Markuszka i Wola dębowiecka.

WOLA DĘBOWIECKA. Wola dębowiecka graniczy od wschodu z Załężem, od zachodu z Cieklinem, od południa z Zawadką, od północy z Dębowcem. Przez wieś przepływa potok bezimienny. Pobliski las nazywa się Las Wolski. Glebę stanowi ciemna, lekka glinka. W miejscowości uprawiają najwięcej żyta, jęczmienia, ziemniaków, kapusty. Płodozmian jest taki, jak w Załężu; sadów jest bardzo mało, pasiek kilka. W zimie zatrudniają się przędzeniem lnu lub konopi. We wsi jest 1 kowal. Dzieci uczęszczają do szkoły w Załężu. Pola nazywają się Stawy i Maciejiki. Najwięcej familijnych nazwisk jest: Jaracz, Osika, Kurdziel, Dzik. Wola dębowiecka, zwana powszechnie w aktach Wolą, była wsią królewską i należała do starostwa dębowieckiego. To wszystko, o czem była mowa przy Majscowy, Łazach, Zarzeczu, odnosi się również do Woli dębowieckiej. Oprócz robocizn przy powyższych wsiach wspomnianych, mieli poddani Woli odrabiać pewne roboty na rzecz miasteczka Dębowca. A kiedy Dębowczanie przymuszali ich na roboty jakieś niezwykłe i na daniny, kiedy im zabraniali paść „i innych rzeczy im potrzebnych“, mieszkańcy Woli użalili się na to przed królem Henrykiem, a ten wydał mandat królewski w Krakowie, 22. maja 1574 r., w którym nakazuje, aby się mieszczanie dębowieccy przeciwko poddanym królewskim Woli wedle praw, przywilejów i zwyczajów tak zachowali, jako prawo i sprawiedliwość potrzebuje i onych do takowych krzywd więcej nie przyciskali. A jeśliby Dębowczanie mieli jakieś skargi lub użalenia przeciwko temu rozkazowi królewskiemu, tedy „ku przesłuchaniu i wyrozumieniu tych to rzeczy“, daje król termin za rok stawienia w Krakowie, lub gdziekolwiek król wtedy z dworem swym będzie¹).

Podobnie, jak Dębowiec, tak i wsie do starostwa dębowieckiego należące, ucierpiały wiele od stacyi. Oto w r. 1589 żołnierze zaciężni z roty Mikołaja Zebrzydowskiego, zabrali z Woli 4 woły i owsa 40 korcy, a mimo tego kazali sobie

9 Gr. bieckie T. 18 str. 440.

— 429

składać na stacyę żyta korcy kilkanaście, pszenicy, jęczmienia, grochu, krup, gęsi i kur⁵). Według obliczenia z r. 1581 było we wsi łanów kmiecich 8, zagrodnik z rolą 1, komorników z bydłem 6, komornik bez bydła 1, rzemieślnik 1. Ze wsi tej był również wybraniec. Pierwszym był Franciszek Wielgosz, który umarł pod Pskowem. Po nim otrzymał przywilej na wy-braniectwo brat rodzony Matys, a to w nagrodę za wiarę i czujność jego w sprawach rycerskich, a także za niebezpieczeństwa i niewczasy, które on na przeszłych wojnach, a mianowicie na teraźniejszej pod Pskowem podejmował. Przywilej ten wydał mu król Stefan w Krakowie 2. maja 1583²). Po Maty su Wielgoszu otrzymał przywilej na wybraniectwo Wojciech Wielgosz³). Jakie wolności otrzymywał wybraniec, była mowa przy Osobnicy.

Wola dębowiecka miała i ma tych samych właścicieli co i Załęże. Za zniesione prawo pańszczyźniane wymierzono płacę 13.655 zł. 50 kr. m. k. We Woli dębowieckiej wynosiła kasa gminna 1622 Kor. 94 hal.

Część statystyczna. Wola dębowiecka liczy na obszarze gminnym 581 mieszkańców; na obszarze dworskim 23 mieszkańców. Włościanie posiadają 532 hk. 40 a. 40 m.²; obszar dworski 120 hk. 97 a. 35 m.²; z tego na lasy wypada 50 hk. 33 a. 1 m.² Są one własnością prywatną p. W. Stawiarskiego.

PARAFIA ŁĘŻYNY.

GMINA ŁĘŻYNY. Łężyny, wieś przy gościńcu z Dębowca do Żmigroda, 6*1 kim. od tegoż oddalone, 282 m. n. p. m., w okolicy pagórkowatej, lesistej. W stronie południowej znajdują się źródła nafty na wysokości 360 m. n. p. m. Łężyny graniczą na północ ze Świerchową, na południe z Gorzycami, na zachód z Osiekiem, na wschód z Łubienkiem.. Łężyny były wsią królewską i w r. 1496 były trzymane w zastawie przez Hieronima Kobylejskiego, który na nich taksamo, jak na Za-

łęż u zapisuje uposażenie dla potomstwa swego niewieściego. (Dod. do gazety lwowskiej T. I. Nr. 13. i 14.) Długosz wspo-pomina o tej wsi, że były w niej łany kmiecie, a z każdego łanu płacono czwartą częśó grzywny kanonikowi pierwszej prebendy przy kościele św. Floryana w Krakowie. Był również folwark. W r. 1581 należały Łężyny do Mikołaja Tarły i było łanów kmiecieli 5y₂, komorników z bydłem 7, komorników bez bydła 4, karczma 1. Do parafii należały wtenczas Łężyny, Glinik polski, Gorzyce, Grabno, Lubno, Piotrówka i Łajsce. Za czasów austryackich nabył Łężyny i Gorzyce Maksymilian Zborowski, a od tego nabył je Franciszek Stadnicki, starosta ostrzeszowski. Przed 24. październikiem 1827 były Łężyny i Gorzyce własnością Wincentego Macudzińskiego. Ten testamentem oddał je Sewerynowi Macudzińskiemu, a ten znowu testamentem 15. października 1871 r. zapisał doktorowi Waleremu Macudzińskiemu. Ten 1. października 1874 r. sprzedał je spółce pod firmą: Towarzystwo górnicze do wydobywania nafty w Łężynach,

od tego Towarzystwa nabył Łężyny

Wiliam Stocker, który 17. kwietnia 1898 sprzedał je Mojżeszowi Kannerowi i Herschowi Józefowi Rubinowi po połowie. Za zniesione prawo propinacyi w Łężynach i Gorzycach zapłacono 2163 złr. i 96 ct. a. w. Za zniesione prawo pańszczyźniane wymierzono z dóbr Łężyny kwotę 14.461 złr. 12^ kr. m. k.

Historyk Długosz powiada, że we wsi był kościół parafialny. Ponowna erekeya parafii we wsi Łężynach nastąpiła w r. 1511. Wskutek polecenia władzy obwodowej z 16. czerwca 1787 r., potwierdził Maksymilian Zborowski 20. lipca 1787 r., że pole Rudkowe z 6-cioma poddanymi, ulokowanymi na temże polu, tudzież meszne w dobrach Łężyny, Gorzyce i dziesięcina polna ze wsi Glinik polski, należą do uposażenia tegoż kościoła. Kościół pod wezwaniem św. Mikołaja, Biskupa i Wyznawcy, drewniany, niewiadomo kiedy był wybudowany i poświęcony. Według wizytacyi dekanalnej odprawionej w r. 1765, ówczesny proboszcz ks. Tomasz Gryźniewicz sprawił wielki ołtarz, dał posadzkę, wymurował zakrystyę, sprawił 5 drogich ornatów, monstrancyę, mszał. Za wsią była kapliczka drewniana, poświęcona św. Bernardowi. We wsi Łężynach nadał August III. 15. listopada 1760 r. Wojciechowi i Barbarze z Gruszczyńskich,

GLINIK POLSKI¹). Glinik polski oddalony o 10 kl. od Dębowca, graniczy od wschodu z Wrocanką i Piotrówką, od zachodu z Glinikiem niemieckim, od południa z Łajscami i Lubnem, od północy z Umieszczeni. Nazwa wsi pochodzi od gleby gliniastej. Rzeczułka przepływająca przez wieś, nieposiada nazwy, chociaż jest dosyć duża, a podczas ulewy występuje z koryta, robi wielkie spustoszenia, zalewa nawet domy, bliżej niej będące. Na granicy między Glinikiem polskim a niemieckim, jest pasmo gór, zwane Siciny, a skrajna góra nazywa się Magiel; góry od południa nazywają się Łaziska; jedno wzniesienie nazywają Mierkówki. Gleba jest tutaj przeważnie białka, gdzieniegdzie glina. Najwięcej uprawiają żyta, pszenicy, ziemniaków, owsa, jęczmienia, bobu, koniczu, kapusty i buraków, mniej konopi i marchwi. Płodozmian jest następujący: na ugorze znawożonym sieją pszenicę, po pszenicy żyto, po życie ko-nicz, po koniczu sadzą ziemniaki, lub sieją jęczmień, bób, groch, po jęczmieniu, ziemniakach owies, albo też na koniczyskach pszenicę. Najbogatsi gospodarze posiadają po 20—30 morgów, średni po 5, 10, 15 i 18, najubożsi od 1 do 5. Sadownictwo rozwija się dopiero z nastaniem szkoły. Sadów będzie około 60. Pasiek jest 4. W zimie i w czasie wolnym od robót w polu media, czeszą i robią przędziwo, dziewczęta wyrabiają bardzo ładne koronki, hafty i wyszywania. Rzemieślnicy są następu-

małżonkom Wybranowskim i ich dzieciom Piotrowi Kajetanowi 2. im. i Józefowi Wybranowskim, prawo wolnego wyrębu drzewa w lasach, należących do dóbr Łężyny.

We wsi znajduje się szkoła, kółko rolnicze liczące 46 członków i mające we własnym zarządzie sklepik. Kasa gminna wynosiła 2688 K 23 h.

Część statystyczna. Łężyny liczą 841 mieszkańców. Włościanie posiadają 564 hk. 36 a. 28 m.²; obszar dworski posiada 109 hk. 63 a. 96 m.² Na lasy przypada 89 hk. 17 a. 37 m,², a z tych na lasy kościelne 2 hk. 55 a. 80 m.², a resztę na lasy prywatne. Do parafii należą oprócz Łężyn, Glinik polski i Gorzyce.

’) Wiele szczegółów odnoszących się do Glinika polskiego, zawdzięczam ks. Józefowi Budnikowi, rodakowi glinickiemu, któremu za to na tern miejscu składam podziękowanie.

jacy: 1 kołodziej, 2 stolarzy, 3 szewców, 1 młynarz, 3 kowali. Szkoła jedno-klasowa istnieje od r. 1889. Kasa gminna wynosi 3882 K 26 h. Do szkoły uczęszcza około 80 dzieci. Wieś składa się z kilku części. Właściwa wieś Glinik, z południa przypierają do niej tak zwane Cechówki, na zachód Podlas, a na wschód Pustki. Łąki we wsi nazywają się : Dzielnice, Łęg, Pola, Kopaniny i Siciny, Grabie, Pociask, Skrzypce, Wiatrówka, Góry. Najwięcej familijnych nazwisk jest Łopat-kiewicz, Garbacik, Sajdak. Ludzie są przeważnie wzrostu średniego i mniej jak średniego. Włosy mają blond lub szatynowe, oczy niebieskie lub piwne. Glinik sięga początkiem swym końca XIII. wieku. 26. lipca 1336 r. Jadwiga, królowa polska, pani sandecka, przenosi. Glinik, własność niejakiego Gedka z Giedczyc, podjezdnego krakowskiego (subagasonis) z prawa polskiego na prawo niemieckie i uwalnia mieszkańców tych, którzy się osiedlą na polach dawnych i wykorczowanych przez lat 12, a na nowiźnie przez lat 20 od wszystkich danin¹). Długosz pisze o tej wsi, że należała do króla polskiego, że były w niej łany kmiecie, a z nich wszystkich pobierał dziesięcinę snopową kanonik drugiej prebendy, zwanej Siepietnicką, św. Floryana w Krakowie. Tę dziesięcinę mieli kmiecie na własnych wozach zwieść do stodoły, wybudowanej przez kanonika, a wartość jej była obliczona na trzy grzywny. Były również karczmy, zagrody i folwark²). W r. 1581 był Glinik polski w posiadaniu Dzięciołowskiego, było w tej wsi łanów kmiecich 5, zagrodników z rolą 4, czynszowników 5, komorników z bydłem 8, komorników bez bydła 4, rzemieślnik 1. Do 23. listopada 1876 posiadał te dobra Józef Kotarski. Po nim odziedziczyła je żona jego Celestyna z hr. Bukowskich Kotarska, która je rozparcelowała. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 1900 złr. a. w., za zniesione prawo pańszczyźniane 12.984 złr. 50 kr. m. k.

Część statystyczna. Glinik polski liczy na obszarze gminnym 745 mieszkańców; na obszarze dworskim 9 mieszkańców. Włościanie posiadają na obszarze gminnym 511 hk. 42 a. 94 m.²;

*) Kodeks Małopolski T. I. sti\ 244. s) Liber beneiic. T. I, str. 491.

na obszarze dworskim również włościanie 113 hk. 26 a. 81 m.².

Na lasy przypada 98 hk. 11 a. 57 m.², są one własnością prywatną.

GORZYCE. Gorzyce nad Wisłoka, oddalone od Żmigroda 3⁻9 kim., wzniesione 369 m. n. p. m. Gorzyce graniczą od wschodu ze Sadkami, od południa z Tokami, od zachodu z Osie-kiem, a od północy z Łężynami.

Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Łężynach, a była własnością króla polskiego, że były w niej łany kmiecie i że płacono z każdego łanu czwartą część grzywny kanonikowi, dziekanowi św. Floryana w Krakowie. W r. 1581 była w posiadaniu Jerzego Mniszka i było w niej łanów kmiecich D/g zagrodnik z rolą 1, komorników z bydłem 2. W XIX. wieku miały Gorzyce właścicieli tych samych co i Łężyny, a to do r. 1891. W tym roku Towarzystwo górnicze do wydobywania nafty w Łężynach, sprzedało je firmie Bergheim i Mac-Garvey. Firma ta sprzedała 5. września 1892 Gorzyce Wiliamowi Sto-ckerowi, a ten 17. kwietnia 1898 sprzedaje po połowie Mojżeszowi Kannerowi i Herschowi Józefowi Rubinowi. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 4951 złr. 37V₂ kr. m. k. Kasa wynosiła 1281 K 38 h.

Część statystyczna. Gorzyce mają mieszkańców na obszarze gminnym 243 ; na obszarze dworskim 27. Włościanie posiadają 196 hk. 74 a. 98 m.²; obszar dworski 193 hk. 72 a. 11 m.² Na lasy przypada 67 hk. 43 a. 14 m.². Stanowią one własność prywatną.

PARAFIA ŁUB1ENKO.

ŁUBIENKO. Łubienko leży w okolicy podgórskiej, lesistej, 321 m. n. p. m. Od południa i wschodu otaczają tę wieś lasy. Łubienko graniczy na południe z Sadkami, na zachód z Leży-nami, na północ z Lubnem Opaciem, na wschód z Kopytową i Faliszówką. Gleba dosyć urodzajna. Ludność zajmuje się uprawą roli. W Łubienku niema szkoły; jest czytelnia założona w r. 1895 przez krakowskie Towarzystwo' oświaty ludowej. Kasa gminna wynosi 890 K 86 h. Nazwa wsi Łubienko znaczy tyle, co małe Lubno, a Lubno ma nazwę od założyciela Lubienia.

Długosz podaje o tej wsi, że ma własny kościół parafialny i że należy do uposażenia dziekana św. Floryana, któremu płacą z łanów kmiecieli roczny czynsz. Również płacą temuż dziekanowi dziesięcinę snopową i zwożą ją na własnych wozach do stodoły, wyznaczonej przez dziekana¹).

W r. 1581 należało Dubienko do profesorów Uniwersytetu krakowskiego, a dzierżawił je Zaporski. Było wtedy łanów kmiecich 3, zagrodników bez roli 3, komornik z bydłem 1, rzemieślnik 1. Do parafii należało tylko samo Dubienko²). Wizytacya Kazimierskiego powiada, że probostwo nadawali profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kollegium większego. Po zabraniu tej części Polski przez rząd austryacki, zostało Dubienko sprzedane. Odszkodowanie za zniesione prawo pańszczyzny wynosiło (22. października 1855) 7107 złr. m. k., a dodatkowo (16. października 1859) 344 złr. m. k. W przeszłym wieku posiadał Dubienko Józef Kozłowski, po nim posiadali je od 9. listopada 1881 Emilia, Anastazya, Barbara i Józef Dembiccy,-potem w r. 1886 Edward i Anastazya Eilipowicze, od których nabyli je włościanie i rozparcelowali między siebie.

Kościół parafialny istniał już za czasów Długosza. Stary kościółek w Dubienku z modrzewia, niewiadomo w którym roku wystawiony, a w r. 1544 przez biskupa margareteńskiego sufragana władysławskiego Waleryana, z zakonu 00. Dominikanów, pod tytułem „Świętych Apostołów Szymona i Tadeusza“, konsekrowany³). Otóż na miejsce tego zbyt zębem czasu zniszczonego i szczupłego kościółka, wystawiono nowy w r. 1857 kosztem kolatora Józefa Kozłowskiego i współ-konkurujących Władysława Bielańskiego, właściciela Dajsc, Karola Hupki, właściciela Dubna szlacheckiego, Narcyza Myszkowskiego, właściciela Podniebyla i Stojowskiej, dziedziczki wsi Chlebnej. Pomalował wnętrze kościoła Jan Bieszczad z Jasła, a rzeźby wykonali Wodyńscy z Dębowca. Kościół to drewniany, pobity gontami o jednej nawie, bez wieży, z trzema ołtarzami. W wielkim ołtarzu obraz Najświętszej Rodziny, obraz stary; po stronie

') Liber, belief. T. 1. str. 481.

²) Źródła dziejowe XIV. 117.

⁸) Archiwum probostwa podaje rok poświęcenia 1644.

ewangelii ołtarz poświęcony czci świętych patronów kościoła Szymona i Tadeusza, u góry Matka Boska z dzieciątkiem Jezus. Po stronie epistoły w ołtarzu św. Anna, św. Józefa. Na tęczy Pan Jezus na krzyżu z napisem:

u góry śmierć

Któryś odkupił zgubionych,

Nie zgubże nas odkupionych.

Na stropie Wniebowzięcie Najśw. Panny Maryi napis : Wzięta jest do nieba Marya, weselą się anieli, wychwalając i błogosławiąc Pana.

W kościele znajduje się starożytna kamienna chrzcielnica z napisem, którego trudno odczytać. Po stronie Ewangelii znajduje się tablica nagrobkowa z następującym napisem:

D. 0. M.

ANTONISZERASZYC HUPKA

MAJOR WOJSK AUSTRYACKICH OZDOBIONY KRZYŻEM WOJSKOWYM ZASŁUGI I MEDALEM WOJSKOWYM PRZEŻYWSZY LAT 70 ZASNĄŁ W PANU.

POKÓJ JEGO POPIOŁOM.

w r.

Metryki są od roku 1682, od tego również czasu znajduje się poczet proboszczów, a byli niemi: l)Ks. Tomasz Czychrzyński od r. 1636—1684. (Philosophiae et artium baccalaureus). 2) Se-bastyan Leśniewski od r. 1685—1706. 3) Aleksander Klarowski od r. 1706—1708. 4) Jan Wójcikowski (jako wikary) od r. 1708 do 1710, (jako proboszcz) od r. 1710—1715. 5) Adam Więckiewicz od r. 1715—1743. 6) Jan Służowski od r. 1743—1789. 7) Kasper Szyfarski od r. 1789—1800. 8) Tomasz Bawelski (jako komen-darz) od r. 1800—1815, (jako proboszcz) od r. 1815—1832. 9) Maciej Baraniecki od r. 1832—1839, przeniósł się do Nienaszowa. 10) Honorat Warnicki od r. 1839—1840, administrator. 11) Antoni Gzerchacki od r. 1840—1846. 12) Antoni Lurski (jako administrator) od r. 1846—1847, (jako proboszcz) od r. 1847 do 1853. 13) Franciszek Ksawery Głodkiewicz, administrator 1853. 14) Ludowin Kisielewski od r. 1853—1872. 15) Jan Morawski, proboszcz z Łężyn, administrował parafię od r. 1872

__ 436 —

do 1873. 16) Antoni Fleszar, proboszcz od r. 1873—1876. 17) Jan Morawski, administrator. 18) Ignacy Kędra, proboszcz ze Żmi-groda, administrował od r. 1876—1877. 19) Alojzy Świetnicki od r. 1878—1891. 20) Bronisław Stepek, kapucyn, administrator.

21)    Jan Szura od 3. czerwca 1891—1905 r. Urodzony w r. 1854, wyświęcony na kapłana w r. 1880, był wikaryuszem w Jedliczu, w Korczynie, w Jarosławiu. Zostawszy proboszczem w Łubienku, podniósł bardzo tę parafię przez urządzenie dwukrotnie misyi parafialnych, jak również przez osobistą żarliwą pracę duszpasterską. W r. 1905 przeniósł się na probostwo w Lipinkach.

22)    Stanisław Krakoś, proboszcz od r. 1905.

Część statystyczna. Łubienko (rozparcelowane) ma mieszkańców 490; posiadają oni 348 hk. 9 a. 47 m.² Na lasy przypada 48 hk. 87 a. 22 m.² ; z tych na lasy kościelne 6 hk. 90 a. 98 m.²; na lasy w rękach prywatnych 41 hk. 96 a. 24 m.² Do parafii należą gminy: Łajsce, Lubno szlacheckie, Lubno opacie, a w powiecie krośnieńskim: Piotrówka, Podniebyle, Kopytowa czyli Tłoki.

ŁAJSCE. Łajsce 12-8 kim. od Jasła, a 9 9 kim. od Żmi-groda oddalone, położone są na obydwóch brzegach potoka Dunaja, uchodzącego z lewego brzegu do Wisłoki. Wzniesienie wynosi 334 m. n. p. m. Od północno-wschodniej otacza je las, zwany Cechówką, od południowo-zachodniej las Buczyna. Łajsce graniczą na wschód z Lubnem szlacheckiem, na zachód z Zarzeczem, na północ z Glinikiem polskim, a na południe z Łężynami. We wsi jest zorganizowana szkoła. Kasa gminna wynosiła 3590 K 6 h. Nazwa wsi Łajsce, wr. 1277 Łaszczę¹), dowodzi, że we wsi tej zamieszkał pierwszy Łaszcz; jego potomkowie nazywali się Łaszczę, a stąd nazwa wsi Łajsce.

W dokumencie Bolesława Wstydliwego, wydanego w roku 1277, dnia 21. marca, w którym król ten uwalnia posiadłości Cystersów od wielu obowiązków służebnych, wspomniane są Łajsce, jako należące w połowie do Cystersów. Na mocy tego dokumentu byli uwolnieni mieszkańcy Łajsc od poradlnego, stróży, narąbu, powozu, oddawania do dworu książęcego krowy, owcy, szynek, od psiarzy, piekarzy. Nie byli obowiązani do

3 Kodeks dyplomat. Małopol. T. I. str. 110.

budowania i odnawiania zamków, nie byli obowiązani do służby wojskowej, chyba w czasie napadu nieprzyjacielskiego na kraj. Do sądu mieli stawać tylko przed króla lub jego palatyna (wojewodę), zawezwani pozwem zaopatrzonym pieczęcią królewską lub palatyna. Byli wolni od opolax).

Mieli prawo paść bydło i ścinać drzewo w lasach królewskich. Zakonnicy mieli prawo sami sądzić sprawy sądowe i kryminalne i kary pieniężne mieli brać. Grdy się zbrodnia stała w opolu, a w tę sprawę nie byli wmieszani poddani klasztorni, to nie mogli być ani sądzeni, ani zasądzeni²).

W r. 1354, dnia 10. października, w Krakowie, sprzedaje Kazimierz Wielki Łajsce wraz z Kopytową i Lubnem Święsła-wowi, Piotrowi i Prokopowi, synom zmarłego Mikołaja z Bogoryi, wojewody krakowskiego, za 700 kóp groszy pragskich. W dokumencie tym powiada Kazimierz Wielki, że należące do jego państwa, a położone w terytoryum żmigrodzkiem wsie : Lubno, Kopytowe i Łajsce sprzedaje ze wszystkiemi użytkami, jakie są i jakie mogą być w przyszłości, a nawet z prawem polowania na ptaki i jakiekolwiek zwierzęta. Na wyznaczenie granic wysyła Andrzeja, podkomorzego krakowskiego. Za zgodą owych trzech braci, dobra te miały należeć tylko do pótomków płci męskiej, a to bez żadnych spłat, chociażby który z nabywców miał córki, to z pominięciem córek, miały przyjść posiadłości te na krewnych ich męskich. Również gdyby Świętosław, jak to zamierzał, wstąpił w stan duchowny, to i on miał być wykluczony z posiadania tych dóbr. Król Kazimierz powiada, że wieś Łajsce była od rodziców jego darowana pewnym rycerzom; otóż król przyrzeka, że te darowizny zniesie. Wieś ta miała używać prawa magdeburskiego ; sołtysi tych wsi zostali uwolnieni od wszystkich praw polskich, a mieli być sądzeni przez króla albo przez nabywców wspomnianych Łajsc i ich następców. Sołtysi tych wsi mieli prawo sądzić w sprawach kradzieży, zabójstwa, podpalenia, poranienia czyli wogóle we wszystkich sprawach cywilnych i karnych. Uwolnił król mie-

x) Gdy zbrodnia jaka w opolu t. j. w okręgu administracyjnym została popełniona, a nie była wykryta, to całe opole za nie odpowiadało. a) Kodeks dyplomatyczny Małopolski T. I. str. 110.

szkańców tych wsi od wszystkich danin, a dobra te od wszystkich opłat należnych królowi, mianowicie od daniny wołu, krowy, owcy, świni, od stanu i stróży¹).

W r. 1391 nabywają Cystersi z Koprzywnicy od Pawła z Bogoryi połowę Łajsców wraz ze Zręcinem, z Wólką Mach-nówką, połową Lubna, z całą Kopytową i całemi Stanowiskami⁶ 7). Długosz tak o tej sprzedaży mówi : Łajsce, wieś, leży w parafii Łężyny. Połowę jej sprzedał Paweł z Bogoryi z całą własnością i posiadaniem, z innemi pięcioma wsiami klasztorowi koprzy-wnickiemu, nic dla siebie nie pozostawiając, za 800 kóp szerokich groszy pragskich, r. 1388, w dzień św. Jadwigi. Było w tej wsi 7 łanów kmiecich i każdy z nich płacił czynsz roczny (opuszczono jaki); prócz tego dawał jaja, sery, kury. Również sołtys z Kopytowy miał w Łajscach karczmę, z której płacił grzywnę czynszu rocznego; miał również młyn, z którego pobierał miary ; miał również szósty grosz z czynszu. Dziesięcinę snopową oddawano kanonikowi (dziekanowi) kościoła św. Floryana. Dziesięcinę tę mieli zwozić kmiecie na własnych wozach do stodoły przez kanonika wyznaczonej, a wartość jej obliczona była na cztery grzywny. Również były w tej wsi karczmy, zagrody, folwark⁸). W r. 1474 są Łajsce, a tak samo i Lubno opacie uwolnione na lat 3 od danin, ciężarów i pod-wód ⁹). W r. 1581 dzierżawił w Łajscach Jakób Janikowski iy₂ łanów kmiecich. W dziale Mikołaja Farureja było łanów kmiecich 4, zagrodników z rolą 3, zagrodników bez roli 3, komorników z bydłem 2, komornik bez bydła 1, rzemieślnik 1. Do karczmy należał pręt roli. W przeszłym wieku nabył w roku 1848 dobra te od Ignacego Jordana, Władysław Bielański, a potem w spadku w r. 1893 otrzymał je Dr Gustaw Bielański. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono kwotę 14.083 złr. 15 kr. m. k. W miejscu jest kapliczka drewniana przy dworze, w której odprawia się kilka razy do roku Msza św.

Część statystyczna. Łajsce liczą mieszkańców na obszarze gminnym 600; na obszarze dworskim 17. Mniejsza posiadłość

439 —

ma 309 hk. 31 a. 7 m.²; posiadłość większa 233 hk. 76 a. 33 m.² ; z tego na lasy, będące własnością prywatną, 22 hk. 28 a. 48 m.²

LUBNO OPACIE. W roku 1272 dnia 19. maja nadaje Bolesław Wstydliwy Piotrowi, kanonikowi kościoła krakowskiego św. Eloryana wieś Lubno, celem lepszego uposażenia tego kościoła. W dokumencie tym powiada król, że daje część posiadłości swojej, która to część od ludzi królewskich jest oddzielona i nazywa się zdawna Lubno. Wyjmuje król mieszkańców tej wsi od przewodu i powozu, od łowów na bobry, od krowy, owcy i stróży. Daje przywilej na jedną karczmę ; pozwala na polowanie i paszenie w lasach i na wszystkie użytki i).

Długosz podaje, że dziesięcinę z łanów kmiecich pobierał kanonik (dziekan) kościoła św. Ploryana w Krakowie, że kmiecie mieli ją na własnych wozach zwozić, a wartość jej była obliczona na 6 grzywien²). W przeszłym wieku w latach od 1877 do 1894 posiadał Lubno opacie Stanisław Kotarski. W roku 1894 sprzedał je Bolesławowi i Eligii z Kunaszewskich Rozwadowskim, a ci zaś sprzedali w roku 1902 Izaakowi Zahlerowi, Alterowi Lambikowi, Mojżeszowi Kornfeldowi, Samuelowi Hille-rowi i Szymonowi Propkerowi, którzy je rozparcelowali. Za zniesione prawo pańszczyźniane zapłacono 5.344 zł. 55 kr. m. k. Kasa gminna wynosi 1.643 K 6 h.

Część statystyczna. Lubno opacie liczy na obszarze gminnym 254 mieszkańców ; włościanie posiadają 193 hk. 76 a. 66 m. ; lasów całkiem niema.

LUBNO SZLACHECKIE. Lubno szlacheckie odległe od Jasła 14⁻9 kl , od Żmigroda 8 9 kl., leży w okolicy pagórkowatej, 304 m. n. p m. Graniczy ono na zachód z Łajscami, na wschód z Tokami, na południe z Łubieńkiem, na północ z Pio-trówką. Lubno należało do Cystersów koprzywnickich. W roku 1277, dnia 21. marca zatwierdza król Leszek Czarny posiadłości Cystersów koprzywnickich. W roku tym należała tylko połowa wsi do Zakonników. W roku 1391 nabywa klasztor od Pawła z Bogoryi drugą połowę Lubna¹⁰).

Lubno szlacheckie posiadał ród Bogoryów Jakób, syn Wojciecha z Bogoryi, długo sprzeczał się ze swymi stryjami Mikołajem, Paszkiem i Jarosławiem o Lubno z przyległościami i o Górę. Nareszcie w roku 1313 zawarli ugodę w ten sposób, że Jakób, syn zmarłego Wojciecha, wojewody sandomierskiego, przywraca stryjom wieś Górę i daje połowę wsi Jaślany, a sam został przy Lubnie z przyległościami ¹¹). Nie wiadomo, w jaki sposób wieś ta stała się własnością królewską, dośó, że w roku 1354 sprzedał król Kazimierz Wielki synom Mikołaja z Bogoryi wojewody krakowskiego wsie : Lubno, Kopytowę i Łajsce za 700 grzywien²). W roku 1391 nabywa połowę Lubna klasztor koprzywnicki 00. Cystersów od Pawła z Bogoryi³). W roku 1581 posiadał Lubno i Grabno Jakób Farurej ⁴). Było wtedy we wsi łanów kmiecieli 4^2, zagrodników z rolą 9, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 2, rzemieślników 2; do karczmy należało ¹/2^anu- W Lubnie posiadał dział Niedźwiedzki, w którym było łanów kmiecich 2¹/₂. W r. 1861 posiadał dobra te Karol Hupka, gorliwy katolik, wzorowy gospodarz i obywatel, zmarły w r. 1905, w 90 roku życia. W r. 1873 otrzymała od niego dobra te córka, Aleksandra z Hupków Przy-łęcka, która je w r. 1897 darowała synowi swemu Józefowi Przyłęckiemu. Młody ten obywatel wstępuje godnie w ślady swego dziadka i naśladuje go i w cnotach i w pracowitości. Za zniesione prawa propinacyi wymierzono sumę 90 złr. a. w., za zniesione prawa pańszczyźniane uiszczono kwotę 4266 złr. 45 kr. m. k. Kasa gminna wynosiła 1130 K 12 b.

Cześć statystyczna. Lubno szlacheckie liczy na obszarze gminnym 281 mieszkańców, a na obszarze dworskim 21 mieszkańców. Mniejsza posiadłość ma 217 hk. 38 a. 3 m.²; większa posiadłość 327 hk. 6 a. 15 m.²; z tego na lasy przypada 248 hk. 50 a. 87 m.², są one własnością prywatną.

PARAFIA NIENASZÓW.

GMINA NIENASZÓW. Nienaszów leży w okolicy górskiej, 395 m. n. p. m., przy drodze powiatowej z Toków do Krosna.

— 441

Graniczy od wschodu z Kobylanami i Sulistrową, od zachodu z Sadkami, od południa z Makowiskami, Siedliskami i Graba-niną, od północy z Porajem i Faliszówką. Obok Nienaszowa, od strony południowej przepływa rzeczka, raczej potok, zwany . „Iwla“, „Iwelka“, który, gdy wzbierze, wyrządza niemałe szkody. W obrębie Nienaszowa znajduje się las mieszany, bukowy, sosnowy, jodłowy, noszący nazwę „Wielka Góra“, „Dział“. Nazwa wsi pochodzi zapewne od Nienaszów, t. j. synów Nie-nasza, pierwotnego założyciela. Co do jakości gleby, są tu przeważnie iły gliniaste, nieprzepuszczalne. Mieszkańcy uprawiają najwięcej : żyta, pszenicy, jęczmienia, owsa i ziemniaków. Płodozmian jest następujący: na ugorze znawożonym sieją żyto, po życie ziemniaki, jęczmień, konicz, pszenicę i owies. Grunta są bardzo podzielone; najbogatsi mają po 18 morgów, a takich jest 2, inni po 2, 3, 4 i 6. W miejscowości są sady, lecz owoców używają właściciele tylko na własne potrzeby a nie do zbytu. Pszczelnictwo niema tu powodzenia dla ostrego klimatu i silnych wiatrów. W całej gminie jest zaledwo 5 pasiek. Na gruncie plebańskim znajduje się kamień, (nie cios), którego używają na podmurowania domów, na piwnice ; również kościół wystawiono z tego kamienia. Przemysłu we wsi niema żadnego. Stąd też w zimie, lub w czasie wolnym od roboty polnej, nie mają mieszkańcy żadnego zajęcia. Co najwięcej mający konie wyjeżdżają z żydami ze Żmigroda na targi i jarmarki do pobliskich miast i miasteczek. Kilku wyrabia kosze z łozy i grabki dla własnego użytku. Z przemysłu gospodarczego zasługuje na uwagę staranne wychowanie trzody chlewnej (nierogacizny); nawet chałupnicy, budnicy niektórzy wypasają parę sztuk do roku na sprzedaż. W gminie jest 3 kowali,

3 kołodziej i, 2 stolarzy, 2 bednarzy, 1 tkacz, 6 szewców i 3 krawców. Szkoła istnieje od r. 1885 jednoklasowa, mieszana. Uczęszcza do niej około 130 dzieci. Istnieje od r. 1895 czytelnia, założona przez krakowskie Towarzystwo oświaty ludowej. Kasa gminna posiada kapitał 2946 K 62 h. Niektóre pola i parye mają niezwykłe nazwiska, jak: Łazy, Wierzbówka, Kęsica, Studzieńki, Zapłocie, Sośnina. Z nazwisk familijnych mieszkańców najwięcej jest: Leśniak, Wojtowicz, Mrozowski, Świątek. Nienaszów powstał zapewne przy końcu XIV. wieku. 26. maja

— 442

1421 r. zastawia za 80 grzywien, średnich groszy, szlachetny Jan z Nienaszowa, połowę wsi Nienaszowa, z młynem w tej stronie, w której jest położony kościół, ze wszystkiemi karami małemi, wyjąwszy mężobójstwa, z jednym dniem pracy a wyjąwszy dwa inne dni, z całym czynszem, z dwoma stawami i dwoma łąkami, jedną łąką koło rzeki Czarnej, a drugą „na powierzchni wsiu, z jedną niwą, położoną nad młynem, z łanem, na którym siedzi szlachetny Grotard (zapewne temu Gotardowi) od święta Bożego Narodzenia tego roku do następnych (świąt), aż do zupełnego wypłacenia¹). Długosz wspomina Nienaszów, ale nie wzmiankuje ile łanów w tej wsi było i gdzie oddawali dziesięcinę. W r. 1581 posiadał Nienaszów Tobijasz Chomen-towski. Było wtedy we wsi łanów kmiecich b¹/^ zagrodników z rolą 2, komornik z bydłem 1, rzemieślnik 1, pogorzałych było 3. Do parafii należały wtenczas Nienaszów, Fajstówka (obecnie Faliszówka), Grabanina i Sadki. Smutny stan kościoła i parafii opisuje ks. Kazimirski w latach 1596 do 1598. — Kościół zamknięty na jeden zamek przez Aunę Chomentowską, aby kapłana nie dopuścić do kościoła, na drugi zamek zamknęli włościanie, aby nie były wykradzione naczynia św. i przybory kościelne. Kaplica pode wsią była złupiona od kacerzy. Uposażenie parafii zagrabił mąż Chomentowskiej, Tomasz ²). W roku 1831 kupili ⁴/₅ części dóbr tych małżonkowie, Piotr i Marya Krzystkiewicze od Wilhelma Gawrońskiego i sprzedali je w roku 1848 Ludwikowi Krzystkiewiczowi. Obecnie posiada Nienaszów wdowa po Ludwiku Krzystkiewiczu. Kościół murowany z kamienia w r. 1862, tynkowany, bez wieży, ze sygnaturką, kryty blachą; poświęcony w 1889 r. przez ks. Dra Jakóba Glazera, sufragana przemyskiego, pod tytułem Wniebowzięcia Najśw. Maryi Panny. Jestto kościół jednonawowy, długi 22 mtr., szeroki 12 mtr., niesklepiony, z drewnianym pułapem. Ma okna prostokątne. Ołtarzy jest trzy : w wielkim jest obraz Matki Boskiej Bolesnej, w bocznym od strony ewangelii obraz Wniebowzięcia N. M. P., a na zasuwie jest Najśw. Rodzina. W ołtarzu od strony epistoły jest P. Jezus na krzyżu, a na nasuwie obraz Serca P. Jezusa. Po stronie ewangelii przytyka

J) Starodawne prawa polskiego, pomniki T. II. nr. 1795.

*) Ks. J. Bukowski: Dzieje reformaeyi w Polsce T. I. str. 673.

do presbiterymn zakrystya murowana, 8 mtr. długa, 5 mtr. szeroka, sklepiona. Na dzwonicy znajdują się dwa dzwony. Najdawniejsze metryki zaczynają się od r. 1777.

Część statystyczna. Nienaszów liczy mieszkańców na obszarze gminnym 806; na obszarze dworskim 54 mieszkańców. Włościanie posiadają 453 lik. 76 a. 43 m.²; obszar dworski 562 hk. 65 a. 4 m.³ Lasy zajmują "258 hk. 37 a 25 m.²; z czego do gminy należy 14 a. 8 m.², do plebani 14 a. 31 m.², a reszta wszystko jest własnością prywatną.

Do parafii Nienaszowanależągminy GRABANINA ISADKI. Grabanina i Sadki oddalone od Żmigroda 3 kim., oddzielone od siebie rzeką lwią, graniczą od wschodu z Nienaszowem, od zachodu z Tokami, od południa z Starem Żmigrodem, od północy z Łubienkiem. Ze wsi tej ma się wspaniały widok na pobliski Żmigród Nowy i Stary, Samoklęski Gleba tej gminy jest gliniasta, ciężka do uprawy, lecz dośó urodzajna. Grunta są rozdzielone. Najbogatsi nie posiadają nad 10 morgów. Sadownictwo zapewne dawniej tu kwitnęło, jak sama nazwa wskazuje. Obecnie jest zaniedbane, jak również i pasiecznictwo. Ludność tutejsza odznacza się wzrostem i silną budową ciała. Nazwisk najwięcej Baran i Cichoń. Sadki istniały przed r. 1366. W tym bowiem roku Janusz, kanclerz Kazimierza Wielkiego, daruje Sadki wraz z innemi okolicznemi włościami synowcom swym Wilczkowi, Piotrowi, Mikołajowi, Mroczkowi i Janowi, z wyłączeniem linii żeńskiej. Kazimierz Wielki zatwierdził tę darowiznę¹). O Grabaninie pisze Długosz, że były w niej łany kmiecie, z których płacono dziesięcinę po 1 fertonie (12 groszy) kanonikowi czwartej prebendy św. Floryana w Krakowie, zwanej Niegłowicką, że była tam karczma, zagrody, folwark²).

W r. 1581 Grabanina i Sadki należały do Krzysztofa Kwiliń-skiego. Było łanów kmiecich    zagrodnik z rolą 1, komor

nik bez bydła 1, pogorzałego łanu ¹/₂, karczma miała łanu. W pierwszym dziesiątku XIX. wieku należały Sadki do rodziny Popeckich, od nich nabył je Franciszek Stadnicki. Do r. 1842 należały Grabanina i Sadki do Antoniego hr. Stadnickiego.

J) Dodatek do Gazety lwów. T. I. str. 127. z) Liber, benefic. T. I. str. 484 i 496.

Od tego nabył 17. maja 1842 Norbert Prawdzie Lewandowski, a ten ustąpił je 21. lipca 1843 Mechtyldzie de Wisenberg 1. v. Dąbrowskiej, 2. v. Lewandowskiej. 30. czerwca 1870 r. nabywają Grabaninę Aleksander i Zofia z Biesiadeckich Zarembowie, a ci sprzedali Grabaninę 6. maja 1873 r. Izabelli Janko; ta zaś 28 czerwca 1879 r. sprzedała Feliksowi Urbańskiemu. Od tego 17. czerwca 1893 r. przeszła Grabanina na Lucynę z Urbańskich Hallerową; Sadki zaś sprzedała Zofia z Biesiadeckich Zarembina 1890 r. Adamowi Trzecieskiemu, a ten następnego roku sprzedał je Dawidowi Eliasowi, ten zaś sprzedał je Tomaszowi Robakowi, Pawłowi Szmydowi i Józefowi Rucińskiemu; Tomasz Robak i Józef Ruciński sprzedali część tych dóbr Pawłowi Szmydowi i Rarolinie z Rzepskich Szmydowej. Obecnie obszar dworski w Sadkach jest rozparcelowany. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 350 złr. a. w., za zniesione prawa pańszczyzny zapłacono za Grabaninę z Sadkami kwotę 6.760 złr. 35 kr. m k.

Część statystyczna. Grabanina i Sadki liczą na obszarze gminnym 392 mieszkańców ; na obszarze dworskim 4 mieszkańców. Włościanie posiadają 223 hk. 57 a. 55 m.²; obszar dworski w Sadkach 111 hk. 71 a. 77 m.², w Grabaninie 23 hk. 50 a. 41 m.²

Do parafii Nienaszów należą gminy z powiatu krośnieńskiego: Faliszówka i Poraj.

¹

)    Gr. bieckie str. 401.

²

)    Tamże str. 603.

³

s) Pawiński: Źródła dziejowe T. XIV. str. 123.

⁴

j Według archiwum dekanalnego, za tego proboszcza byli w parafii lufcrzy. Liczba dusz w parafii wynosiła 450.

⁵

   Gr. bieckie T. 27 str. 814-815.

²)    Tamże T. 28 str. 1653—1665.

³)    Tamże str. 1652—1653.

⁶

)    Kodeks dyplomatyczny Małopolski T. III. str. 98, 99 i 100.

⁷

)    Monografia opactwa w Mogile str. 86.

⁸

)    Liber, benef. T. III. str. 392. T. I. str. 482.

⁹

fi Matricularum Regni Pol. nr. 1162.

¹⁰

Kodeks dypl. Mał. T. I. str. 100.

²)    Lib. ben. T. I. str. 482.

³)    Monografia opactwa w Mogile str. 86.

¹¹

Kodeks dypl. Małop. T. II. str. 231.

²)    Kodeks dypl. Małop. T. III. str. 98, 99 i 100.

³)    Monografia opactwa w Mogile str. 86.

⁴)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 115.

PARAFIA OSIEK.

GMINA OSIER. Osiek, miasteczko u ujścia Szczawy do Wisłoki, wzniesione jest 260 do 284 m. n. p. m. Nieludna osada, zabudowana drewnianymi domkami, skupia się nad samym brzegiem Wisłoki. Wisłoka, tworząc wygięcie ku wschodowi a potem zwracając się na zachód, otacza miasteczko prawie z trzech stron, z czwartej zaś Szczawa. Tylko wazki pas ziemi, którym wiedzie gościniec na południe do Żmigroda, o 5 kim. odległego, jest zupełnie suchy. Rynek drewniany i stosunkowo większa ilość żydów, a także jarmarki wyróżniają tę osadę od wsi. W miejscu jest kościół parafialny, szkoła

ludowa o dwóch nauczycielach, urząd pocztowy, browar piwny, czytelnia ludowa założona przez krakowskie Towarzystwo oświaty ludowej, kasa pożyczkowa z kapitałem 1379 K 76 gr. Dawniej kwitnęło tu tkactwo i były dobre blichy.

Osiek graniczy ze wschodu z Łężynami i ze Żmigrodem, od zachodu z Cieklinem, od południa z Samoklęskami, od północy z Świerchową. Gleba tutejsza jest to lekka glina żółta, miejscami ziemia torfiasta. Uprawiają najwięcej żyta, kartofli, jęczmienia, owsa i koniczu. Płodozmian jest następujący: na znawożonych owsiskach sieją żyto, w życie konicz, po koniczu pszenicę lub kartofle, potem jęczmień, na końcu owies. Grunta są bardzo rozdrobnione. Najbogatsi mają po 6 do 8 morgów ziemi i to w kilku kawałkach. Pszczelnictwo nie udaje się dla panujących wiatrów, dwóch tylko gospodarzy ma po kilka pni i zajmują się pszczelnictwem więcej dla przyjemności jak dla pożytku. Sady były do niedawnych czasów zaniedbane. Starsi nie mieli pojęcia o sadownictwie; dopiero młodsi, którzy chodzili i chodzą do szkoły, nabierają chęci do pielęgnowania drzew owocowych. Przemysłu niema w Osieku żadnego ; na sprzedaż nic nie wyrabiają. W lecie mają zajęcie przy roli, a w zimie, oprócz zajęć domowych, czem innem się nie trudnią. W miasteczku jest dwóch kowali, jeden stolarz, jeden bednarz. Pierwotnie Osiek był starożytną warownią. Do dziś dnia pagórek w ogrodzie dworskim ludzie nazywają zamczyskiem ; znajduje się pod niem piwnica. W XIV. wieku, jak się dowiadujemy z przywileju lokacyjnego dla wsi Kłopotnicy, należał do rycerzy: Piotra, Stanisława, Świętosława, Izajasza, Jana i Wrocława. Kazimierz Wielki, widząc Osiek z natury miejscem obronnem, postanowił założyć tutaj miasto. Ponieważ bez nabycia własności wspomnianych rycerzy, nie mogło się miasto rozwijać, dlatego też te części rycerzy przyłączył do miasta, a jako wynagrodzenie dał im przywilej założenia wsi Kłopotnicy ¹). Kazimierz założył zamek obronny, tworzący ogniwo podkarpackich grodów broniących Polski w drugiej linii (t. j. : Skawina, Lanckorona, Osiek, Krosno i Sanok) od napadów Węgrów.

‘) Kodeks dyplomatyczny Małopolski T. III. str. 162, 163 i 164.

— 446

O rozwoju Osieka możemy z tego wnioskować, że w roku 1367 mieszkańcy Osieka nazwani sa obywatelami. Król Kazimierz Wielki zakazuje mytnikowi wojnickiemu, ażeby nie wybierał na mycie Wojnicza cła od obywateli Biecza, Jasła, Osieka, Dębowca i Pilzna, kiedy przechodzić będą przez -Wojnicz ¹). Miasto Osiek rządziło się prawem magdeburskiem. Zapiska sądu goleskiego z r. 1495 wspomina o podwójcim Mikołaju i siedmiu ławnikach, przysiężnych miasta Osieka. Nazywali się oni Michał Jagiełko, Maciej Kielcz, Jerzy Nie-blonek, Szymon Brodacz, Mikołaj Bosak, Jan Wojszek i Marcin Bógdał²). Wójtostwo w Osieku nabył Stanisław Gamrat a czterej synowie jego Piotr, Jan, Stanisław, Mikołaj zgłosili się w roku 1502 do króla Aleksandra, przebywającego podówczas w Krakowie z prośbą, o odnowienie przywileju zniszczonego żębem czasu a danego im przez króla Kazimierza Wielkiego w r. 1365. Król Aleksander odnowił im żądany przywilej 24. stycznia 1502 r.³) Długosz pisze: Osiek, miasto należy do króla polskiego, ma kościół parafialny. Były łany mieszczańskie a z każdego płacono czwartą część grzywny kanonikowi pierwszej prebendy św. Ploryana jako dziesięcinę; był również folwark⁴).

Osiek, jako własność królewska, znajduje się w rękach różnych dzierżawców. Był on starostwem niegrodowem, do którego należało miasteczko Osiek i wsie: Skalnik, Mytarz, Brzezowa, Świerchowa, Bukowina i Desznica. W r. 1555 posiadał Osiek Marek Stadnicki. Żalą się na niego burmistrz, rajcy i całe pospólstwo miasteczka Osieka, że wbrew zwyczaju dawnego i przywilejów, których oni z dawien dawna zażywają, zmusza ich do robót niezwykłych i ciężarów niebywałych i odbiera im ich ogrody. Na to użalenie się wydaje Zygmunt August mandat w Krakowie, 14. marca 1559 r., w którym rozkazuje mu, aby mieszczan do robót i ciężarów niezwykłych nie zmuszał, nie zabierał im ogrodów ich własnych, ale, aby ich i sam zachował we wszystkich prawach według dawnych zwyczajów i postarał się, aby i inni ich w tern posiadaniu

*) Kodeks dyplomatyczny Małopolski str. 208.

²) Akta sądu leńskiego wyższego w Gródku goleskim nr. 1168—1169. ³j Pyszczewski, Miszkowski : Cod. dipl. Pol. T. I. str. 230.

⁴) Liber, benef. T. I. str. 489.

zachowali¹). Równocześnie z tym mandatem otrzymali burmistrz, rajcy i pospólstwo list żelazny, zabezpieczający ich od wszelkiej samowoli Stadnickiego²). Mimo tego mandatu i mimo żelaznego listu, Marek Stadnicki uciska! ich dalej, zabiera! im z ich pól pîugi i członków ich rodzin, jakoteż służbę na polach ich własnych pracującą, do więzienia we dworze Osieckiem wtrącał³). Wskutek tego żalą się ponownie mieszczanie osieccy przed królem Zygmuntem, a na skutek tego zażalenia, wydaje ponownie król Zygmunt August mandat do Marka Stadnickiego, datowany w Lublinie 29. czerwca 1566 r., w którym rozkazuje, aby rzeczonych mieszczan zachował we wolnościach, jakich zażywali ich przodkowie, nowych robót i ciężarów na nich nie nakładał, aby, stosownie do listu żelaznego, gwałtownie z nimi nie postępował i tak się we wszystkiem względem nich zachował, iżby w niczem nie pogwałcił ich wolności i protekcyi królewskiej, w jaką ich król przyjmuje ⁴). Stadnicki nie posłuchał upomnień i rozkazu królewskiego i dalej uciskał Osieczan. To też ci zanoszą protestacye przez woźnego do grodu bieckiego (13. lipca 1566) przeciw niemu, że wbrew mandatowi powyższemu i pozwowi żony ich na zamku Osieckiem uwięził, bydło zaś wszystko zabrał i spędził do swojej włości dziedzicznej we wsi Mytarce⁵). Król w ponownym mandacie do Marka Stadnickiego z dnia 27. lipca 1566 w Lublinie ostro wymawia mu to postępowanie i każe czekać rozstrzygnięcia sprawy robocizn Osieczan przed sądem królewskim⁶). A gdy sprawa apelacyi mieszczan wskutek ograniczenia czasu na sądy nie mogła być w roku 1566 załatwiona, wydał król Zygmunt August nowy mandat, datowany w Knyszynie, 24. listopada 1566 r., w którym rozkazuje Markowi Stadnickiemu, ażeby, jak długo apelacya nie będzie załatwiona, nic nowego względem Osieczan nie stanowił, nie zmuszał ich do robót i do podwód, nie wtrącał do więzienia i zachował ich w tych wszystkich

*) Gr. bieckie T. 14. str. 257—258.

²)    Tamże str. 263.

³)    Tamże T. 15. str. 389—390.

⁴)    Tamże str. 540.

⁶) Tamże str. 541. fl) Tamże str. 542.

wolnościach, jakie zażywaja mieszczanie sąsiednich miasteczek ¹). Wskutek tych ucisków, miasto ubożało. W r. 1581 płaciło miasteczko Osiek soszu (podatku miejskiego) zł. 2 gr. 12. — Łanów miejskich było 12, koła zakupne 2, piła tracza 1, komorników 7, zagrodnik z rolą 1, zagrodników bez roli 5, tkaczów 2. Ogólna suma podatków wynosiła 19 zł. 23 gr.

Po Marku Stadnickiem trzymała Osiek wdowa po nim, Zofia z Tarnowca. Ta również uciskała Osieczan, a ci udali się na skargę do króla Stefana Batorego, iż nad insze, których dosyć mają krzywdy, i ta ich znowu od niej spotkała, że im 24 bydła pobrać kazała. Rozkazuje więc król wrócić to bydło i zakazuje jej by do rzeczy niezwykłych, nad zwyczaj i wolności ich nie przymuszała²). Mimo tego rozkazu, Stadnicka nie przestała uciskać Osieczan, dlatego też skarżą się oni przed woźnym, 6. czerwca 1583 r., że rzeczona Stadnicka wbrew powyższemu mandatowi królewskiemu, zabrała im 14 ogrodów i przyłączyła do swego folwarku, położonego w miasteczku; na gruncie, należącym do miasteczka, wybudowała 2 zagrody, drzewo zwiezione na wystawienie ratusza zabrała i niechce go zwrócić, jak również niechce zwrócić siekier. Nie pozwala również wypędzać bydła na błonia³).

Królowie polscy nadali Osiekowi przywileje na 2 roczne jarmarki a mianowicie na św. Witalisa (28. kwietnia) i na św. Małgorzatę (13. lipca) i na cotygodniowe targi co czwartek. Ogłasza to w czasie targu na rynku w Bieczu 2. czerwca 1583 r. woźny ziemski⁴). Po wdowie Stadnickiej otrzymała Osiek Anna Bylinowa, wdowa po Piotrze Bylinie, który również posiadał w posesyi Osiek. Gdy tak jej mąż jak i ona uciskali mieszkańców Osieka, postanowili ci udać się do Krakowa do króla na skargę. Kiedy się o tern Bylinowa dowiedziała, zakazała im, by się nie ważyli udawać do króla i postawiła stróżów, którzy mieli pilnować, aby się Osieczanie nie puścili w drogę. Wtedy mieszczanie postarali się o list żelazny, który ogłosił woźny w Osieku, we środę po św. Andrzeju, wydany

b Gr. bieckie T. 15. str. 676.

z) Tamże T. 24. str. 260.

⁸) Tamże str. 663.

⁴) Tamże str. 668.

przez kancelaryę królewską, pod pieczęcią mniejszą, dla niektórych Osieczan od przemocy tejże Anny Bylinowej i doręczył go następnie jej samej we dworze miasteczka Osieka¹). Tego samego dnia skarżyli się wszyscy mieszkańcy i mieszczanie osieccy przed woźnym przeciwko Annie Bylinowej, że ona tegoż samego dnia, lekceważąc sobie list żelazny króla, po ogłoszeniu tegoż, kazała obić mieszęzan, którzy do niej w pewnych sprawach publicznych szli, a potem wtrącić do gąsiora. Co więcej, wszystkim mieszkańcom miasteczka Osieka zabrała bydło. Skarżyli się również później (10. grudnia) o to, że chociaż ich miasto zostało założone na prawie magdeburskiem, to jednak wbrew temu prawu, zmusza ich do ciężarów i robót tak tych, które obowiązują wsie, jak również i tych, które obowiązują miasta²). Na tę samą Annę Bylinową skarżą się 25. lutego 1603 r. za pośrednictwem woźnego ziemskiego mieszczanie z Osieka, że ich zmusza do zwożenia wypalonych cegieł z dóbr swoich ze Sławęcina do Jasła, a gdy tego robić nie chcieli, gdyż do takich robót nie byli obowiązani, zabrała im bydło w liczbie 16 sztuk i kazała zapędzić do swego dworu w Osieku, i tam trzymała przez dzień i noc. Gdy jeden mieszczanin, Maciej Michałów, upomniał się o wypuszczenie bydła, pełnomocnik Bylinowej, Krzysztof, wyciągnąwszy miecz, dwa razy uderzył go po plecach³). 1. marca 1603 r. donosi również do sądu grodzkiego w Bieczu woźny, że się skarżyli przed nim ponownie mieszkańcy Osieka na Annę Bylinową, że ta przez szlachetnego Wojciecha Bieńkowskiego, administratora dóbr swoich, dopuściła się nowego gwałtu.

Wspomniany Bieńkowski napadł ze sługami i z mieszkańcami wsi Mytarza i Skalnika na miasteczko Osiek, poodmykał izby i skrzynie ich, zabrał im woły i krowy dojne w liczbie 35, zabrał Stanisławowi Stachoniowi, zastępcy wójta i Adamowi Patii żony ich, wsadził na wozy skrępowawszy je żelaznymi łańcuchami i kajdanami i zawiózł je do dworu we wsi Sobniowa, gdzie też zapędził i bydło i tamże kobiety więził,

*) Gr. bieckie T. 24 str. 1242—1243.

²)    Tamże str. 1243, 1244, 124G, 1247, 1624, 1625,

³)    Tamże T. 35. str. 1574—1575,

2Ô

a bydło trzymał¹). Z powodu tych krzywd, otrzymała wspomniana Bylinowa wezwanie pisemne do stawienia się na sąd królewski²). Aby się mogli mieszczanie osieccy bronić, wydaje im Zygmunt III. w Krakowie, 28. marca 1608 r. list żelazny, który oni oblatowali (wnieśli) do aktów grodzkich, bieckich 25. lipca 1603 r. List ten zaręczał całość osób i mienia następujących mieszkańców Osieka: Andrzeja Sikory, burmistrza, Macieja Maszkaro wieża, Marcina Wilka, Sebastyana Drabika, rajców; Stanisława wójta, Stanisława Mijała, Kaspra Kraczo-nia, Jakóba Dziedzica, Wojciecha Krzanowicza, Michała Ła-skowicza, Jana Brezeka, Marcina Marszałka, ławników ; Tomasza Musiała, Stanisława Chrzanika, Urbana Siwca, Marcina Kiczka, Jana Kobiałkę, Jakóba Buzina, Stanisława Woźnego, Feliksa Ziębę, Wawrzyńca Grabia, Adama Krzanowicza, Marcina Maskarę, Marcina Gałkowicza, Jana Kowala, Jakóba Gry-siora, obywateli i mieszkańców miasta Osieka. Żelazny ten list wydany był na 6 miesięcy w tym celu, ażeby wspomniani mieszkańcy Osieka mogli bezpiecznie stawać na wszystkie termina, sądy, w sprawach krzywd, wyrządzonych im przez Byli-nowę ³). Z dokumentu tego dowiadujemy się, że miastem zarządzała rada, składająca się z burmistrza i 3 radnych i ława czyli sądownictwo miejskie, składające się z wójta i 7 przysięgłych czyli ławników. 30. lipca skarżą się znowu wszyscy mieszkańcy Osieka na Wojciecha Gnińskiego, że, kiedy byli we więzieniu od niego wtrąceni, jakoby z powodu nieodbytych robót, nie dozwolił udać się do tego więzienia woźnemu i pewnym szlachcicom, wobec których chcieli protestować (skarżyć). A kiedy uwięzionym żony jedzenie na południe niosły, nie chciał ich dopuścić. Z tego więzienia wyprowadził jednego Feliksa Ziębę, chałupnika i pytał go, czy go będzie słuchał i czy będzie odbywał roboty, jakie mu wskaże. A kiedy ten odpowiedział, że będzie odbywał te roboty do których jest obowiązany, wtedy Gniński uderzył go pięścią i długo targał go za brodę i znowu go wrzucił do więzienia; po pewnym czasie kazał go wyprowadzić i kazał go bić hajdukom swoim postronkiem. Nie-

J) Grody bieckie str. 1577.

²)    Tamże str. 1615—1616.

³)    Tamże str, 1689—1640.

— 451'"—

których łańcuchami skrępowanych więził w masztami. Zajął więzienia publiczne, (zwane podówczas tarasem), zbudowane przed mieszkaniem podwójciego w Osieku, i w nim innych kazał zamknąć i tam ich dotychczas trzyma. Zagrodnikowi Marcinowi Kiczkowi zabrał owcę i kazał dla siebie zarznąć. 28-go lipca zabrał wszystkich żeńców, którzy żęli zboże Osieczanom i zapędził do swego żniwa, a stamtąd zapędził ich do wsi My-tarza i tam ich ustawicznie przy robocie trzymał, nie dawszy im nawet czasu na pożywienie się. Sebastyanowi Drabikowi zabrał do dworu swego krowę i kazał ją zabić, jak również 8 gęsi. Hajducy Gnińskiego otwarli przez napaść izbę Marcina Sikory i zabrali i pozarzynali koguty¹). Ponownie skarżą się mieszkańcy Osieka na Wojciecha Grnińskiego 7. sierpnia 1603 r. o to, że wbrew listu żelaznemu JKM., nie czekając wyroku królewskiego po zbadaniu sprawy przez komisarzy, groźbami i biciem zmusił do robót niezwykłych, a ktokolwiek nie chciał tych robót odbywać, temu nakazał zabierać z pola bydło. Jednego z mieszkańców zaś Marcina Maskarę, kazał bić kamieniami. 19. września 1605 r. oskarżają burmistrz, rajcy i całe pospólstwo miasta Osieka małżonków Wojciecha i Dorotę ze Sobańskich Gnińskich, że im ci zabronili warzyć piwo i gorzałkę, a jednemu z nich Maciejowi Kurczykowi zabrali miedziany kocioł. Zabrali im również skrzynię czyli archiwum miejskie, w którem są zachowane akta i zapisy miejskie; zajęli im również ogrody miejskie, które dotychczas posiadali. Zabrali 2 krowy i wołu; przedmieście tegoż miasta, w którym pastuch ich przebywał, zagrodzili i na pastwisko zamienili. Zagrodzili drogę publiczną, prowadzącą z Osieka do Dębowca i do Jasła i gdzie indziej tę drogę wyznaczyli, ku szkodzie miasta. Nakazują płacić czynsze i daniny z ról pustych, które sami zajęli ; zmuszają ich do robót ustawicznych i niezwykłych, wbrew dekretowi królewskiemu i to nawet biciem. Nakoniec zmuszają ich do dalekich i niezwykłych podwód, (do których nie są obowiązani), gdy mieszczanie płacą podwodowe. Chociaż proces o robociznę nie został jeszcze zakończony, to za zatrzymane roboty w czasie sporów, każą sobie płacić 3.000 grzywien²). W listopadzie

J) Gr. bieckie T. 36. str. 125?—1258.

²) Tamże T. 37. str. 677—678.

tego samego roku skarżą się ponownie Osieczanie na Wojciecha Gnińskiego i Dorotę jego żonę, że tenże p. Gniński przeciwko (wbrew) dekretom królewskiej Jego Mości (Króla) między nimi a onym, jako dzierżawcą ich uczynionym, chociaż żaden z nich łanu roli niema, z osobna każdego z nich przymusza po jednym dniu w tydzień odrabiać, nie wedle łanu. Także na jeden dzień każdemu z osobna po 40 zagonów wyorywać każe; których, jako teraz, na małym dniu, jeśli nie mogą wy orać, tedy i drugiego dnia onych z roboty ich spędza na doory wanie swoich zagonów i to biczem przez sługi swe i urzędniki do tego ich przymusza. Także wygon starodawny miejski, na który bydło miejskie na paszę ganiali, odjął i staw na nim zrobił i zatopił (napełnił wodą), że nie mają którędy bydła swego wyganiać i tymże stawem ogród kościelny, na którym siedzi Sebasfyan Drabik, podtopił. Stawem drugim, który na gruntach miejskich wybrał i młyn na nim zbudował, przez wyniesienie wysokiej grobli trzy ogrody miejskie t. j. Sikory, Kra-czonia i Maskary, nad tymże stawem leżące, zatopił i zalał. Także na budowanie grobli, stawu tego wszystkich Osieczan, nad ich dni, które wedle powinności odrabiają, na szarwark z takami po kilka dni na tydzień przymusza. A nawet w obecności woźnego niejaki Rzepecki, urzędnik p. Gnińskiego, na Matysa (Mateusza) Maskarę, mieszczanina osieckipgo z kijem się por-warł i uderzył go cztery razy¹). 27. listopada 1607 r. donosi woźny, iż mieszkańcy Osieka skarżyli się przed nim, iż ci Gnińscy dziesięć ról kmiecych na gruncie miasta Osieka znajdujących się, przyłączyli do folwarku osieckiego. Nazwy tych ról były: Bartkowska, Kiełczowska, Czechowska, Mysłakowska, Ziebrow-ska, Stefanowska, Pospiechowska, Piotrowska, Moskalowska, Chrzankowska²).

W r. 1618, 12. marca, wydaje Zygmunt III. w Warszawie przywilej dla mieszkańców miasteczka Osieka, w którym z powodu tego, że im gwałtownie zabrano ich przywileja i prawa, zatwierdza wszystkie wolności i przywileje dawniej posiadane, aby w tym względzie zażywali tych wszystkich praw i wolności, jakie mają inne miasta, położone w powiecie bieckim. Zatwierdza im roczne jarmarki i targi tygodniowe. Na czele miasta mają stać i niem zarządzać, na podobieństwo innych miast a przedewszystkiem Biecza i Dębowca: burmistrz, rajce, zastępca wójta i ławnicy, według przepisu prawa magdeburskiego. Mają być obierani według przepisu tegoż prawa. W sprawach kryminalnych, ma sądzić urząd wójtowski i ma karę wymierzać, w sprawach zaś cywilnych i w tych sprawach, które nie są czysto kryminalne, tak urząd radziecki jak i wójtowski. Od tych urzędów można apelować do dzierżawcy. Nie wolno zaś dzierżawcy mieszać się do spraw i sądów mieszczańskich, z wyjątkiem tych, które w drodze apelacyi dojdą do niego. Nie wolno dzierżawcy zmuszać mieszkańców do robót niezwykłych i ciężarów, ani nie wolno od nich wymuszać poborów, wbrew ich prawu i dekretom w tej sprawie przez króla wydanych. Mają czynić rachunki dochodów i wydatków mieszczanie na potrzeby publiczne, według zwyczaju innych miast powiatu bieckiego. "Wolno mieszczanom zaprowadzać różne rzemiosła w tern mieście; mają przywilej i pozwolenie, jako i inne miasta, warzenia i sprzedawania piwa, gorzałki i innych napojów. Mają tylko obowiązek płacić czynsz, według zwyczaju innych miast dzierżawcy. Mają dostarczać jednak podwody królewskim pokojowcom, za okazaniem przez tychże listu podwodowego. Dzierżawcom, tak obecnemu jako i przyszłemu, nie wolno przymuszać mieszczan do kupowania gorzałki i piwa ze dworu. Dzierżawca ma mieszczan osieckich zachować we wszystkich wolnościach i przywilejach, jakiemi zdawien dawna byli obdarzeni²). Przywilej ten dwóch rzeczy dowodzi : pierwszej, jak prawdziwie po ojcowsku obchodzili się królowie polscy ze swymi poddanymi, a drugiej, jak mieszczanie ówcześni dbali byli o całość swoich praw i przywilejów.

Król był bardzo łaskawy, ale niestety nie byli takimi królewięta. Po G-nińskim otrzymał dzierżawę Osieka, Jan Bro-niowski. Ten uciskał Osieczan, a ci udali się na skargę do króla, który wydał mandat. Pisze w nim król, iż Broniowski, mimo

454 —

prawa i wolności Osieczan, mimo dekretów królewskich, juris-dykcyą (władzę) miejską urzędowi odjąwszy, rozmaite bezprawia czynił, do więzienia mieszczan zabierał i w niem podług upodobania swego trzymał, bić kazał, do robót niezwyczajnych i niepowinnych przymuszał i podatki nowe na nie nakładał, w każdy dzień robić sobie przyniewalał, role wójtowskie zarabiać sobie gwałtem przymuszał, ogrody, należące do miasteczka, do wójtowstwa sobie przywłaszczył, wygonu zdawna wolnego zabraniał, gorzałki w mieście palić nie dopuszczał, a przecież czynsz od palenia płacić sokie kazał, siedliska miejskie na swą potrzebę zabrał i inne wielkie bezprawia pomienionym mieszczanom wyrządzał. Rozkazał mu więc król, aby pomienionych obywateli przy dawnych prawach i wolnościach od królów nadanych zachował, do robót, podatków i ciężarów niezwyczajnych nieprzymuszał, ale się z nimi podług dekretów królewskich i słuszności zachował¹).

Po Broniowskim otrzymał dzierżawę Osieka Marek Antoni Stadnicki. Gfdy tenże zaczął uciskać obywateli miasteczka Osieka nadzwyczajnemi robotami, skarżyli się oto na niego Osieczanie, a mianowicie, że w pomienionym roku wziął gwałtem od roboty rolnej na polu wójta i kazał go w łańcuch wsadzić i w więzieniu dręczyć, przymuszając go, aby się zobowiązał za wszystkich, żeby robocizny według jego woli odprawowali, na co wójt nie chciał pozwolić. Wtedy Stadnicki rozgniewawszy się, posłał w nocy czeladź, aby Osieczan gwałtem do roboty pobrali. Za którym gwałtownem przymuszeniem dotychczas roboty niektórzy odprawują; drudzy, którzy na niezwykłe roboty nie pozwalają, tym bydło czeladź zabierają, czyniąc morderstwo nad nimi. Osieczan, Marcina Wilka i Mateusza Kurczą, kazał pojmać w czasie pobytu ich na targu w Jaśle i przywieść do dworu w Mytarce; tam Mateusza Kurczą, za to, że ten w sprawie Osieczan był w Warszawie, kazał zbić, potem okować i dotychczas w okowach trzyma. Marcina Wilka, zbiwszy go, przymusił do tego, aby robociznę odprawował. Cała gromada ponosi wielkie utrapienia i krzywdy do tegoż Marka Stadnickiego ³ 4).

16. czerwca 1618 r. czyni relacyę woźny, że w dobrach miasta Osieka i we dworze wójtowskim, założył pozew zadwor-ny przeciw Markowi Stadnickiemu, a to na prośbę burmistrza rajców, podwójciego, ławników i całego pospólstwa miasteczka Osieka. Treśó pozwu jest taka : „Marek Stadnicki, mieszczan jakby kmieci do robót niezwykłych, każdego dnia przymusza, każe im, a nie poddanym wójtowstwa, uprawiać role należące do wójtowstwa, zmusza do podwód dalekich, do płacenia sepu i to nie zbożem lecz pieniądzmi; wygon i pastewnik, na których pasło się bydło mieszczan, jak również place publiczne, role i ogrody należące do mieszczan, zajął i posiada. Uwięził i pobił mieszczan Macieja Maszkarę i Marcina Wilczka. Gdy na ten pozew Stadnicki się nie stawił, założył woźny we dworze osieckim przeciw niemu o te same gwałty powtórny pozew zadworny¹). W sprawie tej wydał król Zygmunt III. wyrok w Warszawie, we wtorek po świętym Bartłomieju w r. 1619, a to po zbadaniu całej sprawy przez komisarzy królewskich na miejscu. Na mocy tego wyroku, byli obowiązani mieszczanie odrabiać każdorazowemu dzierżawcy jeden dzień w tygodniu z każdego łanu, we wszystkiem zaś innem zachowuje ich król we wszystkich przywilejach, prawach, wolnościach, jakie-mi są obdarzone miasta, założone na prawie magdeburskiem²). Mimo tego dekretu królewskiego, Marek Antoni Stadnicki zmuszał Osieczan, przez szlachetnego Krzysztofa Koryckiego, któremu Osiek podnajął, biciem, więzieniem i t. p. do robocizny przez trzy dni w tygodniu i całe pospólstwo osieckie musiało w jego posiadłościach osieckich, razem z komornicami i chałupnikami odrabiać; podwójciego osieckiego, Macieja Maszkarę, trzymał przez pięć tygodni w więzieniu prywatnym, czyli tarasie w Żmigrodzie, aż tenże na trzy dni robocizny w tygodniu się zgodził. Na tę skargę otrzymał Marek Antoni Stadnicki pozew zadworny królewski, aby się stawił przed asse-soryą królewską, w przeciągu czterech tygodni⁸).

W r. 1635 pracowici Bartłomiej Kwilas i Jan Musiał przysięgają, że w miasteczku Osieku, nie ma żadnego rzemieślnika,

!) Gr. bieckie T. 169. str. 765- 767 i 829.

²)    Tamże T. 170 str. 382—387.

³)    Tamże str. 803—804 i 894—895.

prócz jednego partacza krawca, który nigdy czeladzi nie chowa¹). W r. 1671 odprawili Adam Spytek, Skrzyszowski i Marcin z Wiatrowic Wiator, rewizorowie powiatu bieckiego, rewizyą w miasteczku Osieku, w którym zdawna było dwanaście łanów i orzekli, że temu miasteczku, rzeka Wisłoka przez częste i zbyteczne powodzie, zupełnie zabrała, kamieniem zasypała i do innych dóbr odgraniczyła łanów dwa; również ta rzeka młyn podminowała, a chociaż zrąb jego stoi, ale od kilku lat jest młyn pusty. W tym młynie było koło zakupne, z którego na jeden pobór (roczną opłatę) szło pó groszy dwanaście²). Ponieważ młyn ten żadnego dochodu nie czynił, dlatego też rewizorowie wykreślili ten pobór. W r. 1684 odbyła się rewizya klucza osieckiego, który należał do ks. Korybuta Konstantego na Wiśniowcu i Zbarażu Wiśniowieckiego, wojewody bełzkiego, starosty gliniańskiego, a był w dzierżawie Stanisława Rzeszowskiego. W kluczu osieckim było zboża: w osieckim folwarku żyta kóp 96, przenicy 112, co wszystko czyni kóp 208. Na folwarku świerchowskim było żyta kóp 81, snopów 17, przenicy kóp 20, snopów 50, co wszystko czyni kóp 102 i snopów 7 ; na folwarku mytarskim żyta kóp 57 i snopów 30, przenicy kóp 22, co wszystko czyni kóp 79, snopów 30; na folwarku skalnickim żyta kóp 3, snopów 30; na folwarku brzezowskim żyta kóp 5, snopów 10, we wszystkim tedy kluczu osieckim zboża ozimnego znalazło się kóp 375 i snopów 17³). W r. 1702 należało starostwo osieckie do ks. Wiśniowieckiej 2. v. Dolskiej, marszałkowej wielkiej litewskiej. Otóż lustratorowie orzekli, że ponieważ w Osieku nie ma ani domów miejskich, ani jarmarków, ani targów, ani żadnego rzemieślnika, więc niesłusznie podatek miejski (szos) opłacają. Ponieważ pańszczyznę z ról osiadłych odrabiają, dlatego Osiek za wieś ma byó poczytany. Ubyło również pół dziewięta łanów i koło jedno zakupne młyńskie; jest zagród pięć bez ról, krawiec partacz jeden, czterech komorników bez bydła, dwóch komorników z bydłem. Lustratorowie po zbadaniu łanów, rachując w każdy łan królewski 12 prętów, znaleźli tylko sześó łanów⁴).

>) Gr. bieckie T. 178 str. 381—332.

²)    Tamże T. 102 str. 43.

³)    Tamże T. 102 str. 571,

⁴)    Tamże T. 103 str. 1038—1040.

Od roku 1762 posiadał starostwo osieckie Ignacy Gedroió^ kapitan artyleryi kor. i opłacał z niego kwarty złp. 1.607 gr. 25 a hiberny złp. 305 gr. 28. Po zajęciu przez rząd austryacki r. 1777, odstąpił to starostwo Gedroió Ksaweremu Branickiemu po cenie lustracyjnej. Przed 1883 r. posiadał Osiek Eustachy Lubartowicz książę Sanguszko. Ten sprzedał go 12. lipca 1883 r-Franciszkowi daszyńskiemu a to Osiek z Mytarzem, Desznicą i Jaworzem, a ten sprzedał Osiek w r. 1884 Klotyldzie z Ma-niawskich Janiszewskiej. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 10.382 złr. m. k.

Założenie parafii w Osieku przypisują Kazimierzowi W.; jednakże aktu erekcyjnego niema. Obecny kościół został zbudowany r. 1419, co wskazuje napis wyryty na ścianie za wielkim ołtarzem. Nie przechowały się jednak pierwotne kształty budowy. Poświęcił go pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego Tomasz Oborski, sufragan krakowski w r. 1640.

W kościele znajdują się następujące przedmioty uwagi godne : Tryptyk cały, powieszony w zakrystyi. Malowanie olejne wcale dobre. Przedstawia sceny z życia śś. Piotra i Pawła. Na głównym obrazie u dołu data współcześnie namalowana 1527. Wszystkie postaci przedstawiające rzeszę, mają typy i stroje polskie. Dosyó zniszczony, farby odpadają. Z drugiego tryptyka skrzydła., sceny z życia M. Boskiej i święci patronowie, malowanie olejne bardzo dobre, dobrze zachowane. Chrzcielnica kamienna z XVI. w., naśladująca gotyckie chrzcielnice, w kształcie kielicha.

Część statystyczna. Osie'k ma na obszarze gminnym 982 mieszkańców; na obszarze dworskim 25; mniejsi właściciele posiadają 514 hk. 41 a. 9 m.²; do posiadłości większej należy 208 hk. 69 a. 84 m.²; z tego przypada na lasy 25 hk. 47 a. 18 m². Do parafii w Osieku należy świerchowa.

słoki, 2⁻8 km.

ŚWIERCHOWA. Świerchowa leży na prawym brzegu Wina północ od Osieka, przy gościńcu z Dębowca do Żmigroda, w odległości 8’5 km. od Żmigroda a 3 km. od Dębowca. Chaty stoją nad potokami łączącymi się prawie w środku wsi, z których jeden wypływa z lasu wsi Łężyny w kierunku płn.-zach., drugi „Dunaj“ przypływa ze wsi Glinika i przybiera kierunek południowo-zachodni.

Porzecze Wisłoki wzniesione 270 m. n. p. m. podnosi się

— 458

ku wschodowi na granicy Łajsc do 370 m. Swierchowa graniczy: na północ przez las Buczynę, ze Zarzeczem, na wschód z Łajscami, na południe z Łężynami. Nazwę otrzymała od założyciela swego Świerzchła. Gleba na porzeczu jest urodzajna, namulista, na działach iłowata.

Świerchowę wspomina Długosz i pisze o niej, że należała do parafii w Załężu, że była własnością pewnego rycerza, że były w niej łany kmiecie, z których płacono */₄ część grzywny kanonikowi czwartej prebendy św. Floryana w Krakowie. Również był w tej wsi folwark¹). Długosz nazywa tę wieś Schir-chowa.

W r. 1516 trzymał Świerchowę wspólnie ze współdziedzicami Żmigroda Janem i Czesławem Wojszykami, Andrzej Stadnicki kasztelan sanocki (Rodow. Stadnickich). W r. 1581 należała do Mikołaja Stadnickiego ; było wtedy we wsi 4x/₄ łanów kmiecich, 6 zagrodników z rolą, 1 czynszownik, 1 zagroda bez roli i 3 komorników z bydłem. W r. 1896 sprzedała te dobra Jadwiga z Bodowskich Włodkowa, Ferdynandowi Kalksteinowi.

Za zniesione prawa pańszczyźniane wymierzono sumę 5.889 złr. 55 kr. m. k. Kasa gminna wynosi 1.076 K 37 h. W gminie jest szkoła jednoklasowa.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym mieszka 437 mieszkańców; posiadłość mniejsza wynosi 436 hk. 28 a. 67 m²; posiadłość większa 6 hk. 49 a. 55 m²; na lasy przypada 89 hk. 63 a. 90 m².

PARAFIA CIEKLIN.

WIFŚ CIEKLIN. Cieklin otrzymał swą nazwę od swego założyciela Ciekła (Piekosiński). Wieś ta graniczy ze wschodu z Dobrynią, z Zawadką i Wolą Dębowiecką, ze zachodu z Bednarką, od południa z Wolą Cieklińską, od północy z Dzielcem i Duląbką. Przez wieś przepływa rzeczka Bednarka. W zachodniej stronie wsi wystrzeliła w górę, zdaleka widna, kształtu okrągłego, góra Cieklińska; we wschód, stronie: Ostra Górka.

Lasy w obrębie gminy nazywają się Dębina, Cieklinka, Józefów, Gleba ciężka, iłowata i białka. W miejscowości uprawiają najwięcej żyta i ziemniaków. Płodozmian jest następujący: ugorze zuawożonym sieją żyto, lub pszenicę, po pszenicy ziemniaki, potem jęczmień, po jęczmieniu konicz, pszenicę i owies. Prawie przy każd3⁷m domu jest sad, pasiek jest około 5. We wsi, na górze Cieklince jest kamieniołom, dostarczający komitej jakości kamienia, używanego na wyroby kamieniarskie do kościołów, jak na gzymsy, odrzwia. W czasie wolnym od prac polnych, wyrabiają mieszkańcy wsi grabie, łopaty, kupują również drzewo w lasach i zawożą je bądź to do Jasła, lub do Dębowca i tutaj sprzedają ze zyskiem. Rzemieślników jest kilku, mianowicie: jeden bednarz, kilkunastu cieśli, kilku kowali, jeden szewc, jeden krawiec. Szkoła istnieje od roku 1885. Pewne części wsi nazywają się: Wałaskie, Józefów czyli Wierzchy. Pola nazy wają się : za Pałuszką (rzeczką), pod Cieklinka (górą), na Wierzchach. Imion rodowych najwięcej jest: Żychowskich, Staniszewskich, Biernackich, Dedo, Czechowicz, Kamiński, Starzec, Brej, Steókowski, Czerkiewicz, Wyszkiewicz. W Cieklinie jest czytelnia, założona przez krakowskie Towarzystwo Oświaty ludowej, w r. 1892. Kasa gminna licząca 1.515 K 17 h. Urząd pocztowy i sklepik katolicki.

na

zna-

Cieklin wspomniany jest, jako własność Benedyktynów tynieckich, pod r. 1288, ale niestety w dokumencie podrobionym, którym rzekomo Leszek Czarny nadaje klasztorowi tynieckiemu prawo zakładania miast na prawie magdeburskiem i uwalnia wsi klasztorne z pod jurysdykcyi urzędników królewskich *). Jakiś czas był spór o Cieklin między Jakóbem, podkomorzym sandomierskim, synem Wojciecha ze Żmigroda, a Benedyktynami tynieckimi, ale Władysław Łokietek, wyrokiem wydanym dnia 9. lutego 1319 r. w Trzebini, przysądził Cieklin opactwu tynieckiemu²). W dyplomacie podrobionym rzekomo z r. 1354, zawierającym dekret graniczny komisarzy królewskich, tyczący się posiadłości opactwa tynieckiego, należy tylko połowa wsi w Cieklinie do opactwa tynieckiego (tamże str. 118). Cieklin

ł) Kod. klasz. tyn. str. 71—72.

²) Tamże str. 79.

wspomniany jest pod r. 1363, że blisko niego były lasy królewskie !).

Długosz wspomina o Cieklinie, że za czasów jego nie posiadał go klasztor tyniecki, chociaż dodaje, że w przywileju papieża znajdował się²). W I. tomie (str. 494) pisze, że Cieklin to wieś mająca kościół parafialny a będąca własnością szlachetnego Skarbka, herbu Powała (Powała lub Ogończyk) ; że są w niej łany kmiecie, a z każdego z nich płacono jako dziesięcinę czwartą częśd grzywny (ferton) szerokich groszy prag-skich kanonikowi 3 prebendy św. Ploryana w Krakowie. W roku 1531 właścicielem Cieklina był Mikołaj Mniszek³). W roku 1581 posiadał Cieklin Jan Mniszek, a dzierżawił go Piotr Broniowski. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 8, zagrodników z rolą 9, komorników z bydłem 5, do karczmy należało % roli⁴). 7. stycznia 1779 r. sprzedaje Cieklin wraz z Duklą i Samoklęskami Józefa z Mniszków Potocka, żona Szczęsnego, Józefowi Kantemu hr. z Tęczyna Ossolińskiemu, wojewodzie wołyńskiemu (E. Swieykowski. Monografia Dukli, Kraków 1903. str. 30). Franciszek Stadnicki (żył 1742—1810 r.) posiadał Cieklin z przyległościami : Wolą Cieklińską, Duląbką, Pagórkiem, Radością, Dzielcem i Dobrynią. Nabył on te dobra, które przedtem należały do Ossolińskich, od Karola i Fryderyka Bargun i odstąpił je starszemu synowi Franciszkowi. Po Franciszku odziedziczył Antoni hr. Stadnicki, a od tego 7. sierpnia kupiła Cieklin z przyległościami Marya Lust.

W r. 1889 nabył Cieklin Zygmunt Saryusz Wilkoszewski. Ten wybudował bardzo okazałe i trwałe budynki gospodarskie, ale 4 lata później t. j. w r. 1893, sprzedał je Konwentowi Panien Norbertanek na Zwierzyńcu przy Krakowie, które je dotychczas posiadają. W Cieklinie urodził się historyk, Aleksander Stadnicki. Za zniesione prawa propinacyi zapłacono 4000 zł. a. w., a za zniesione prawa pańszczyźniane 16713 zł. 2⁴/₂ kr. m. k. Kościół parafialny był za czasów Długosza. Według wi-zytacyi kościoła parafialnego w Cieklinie z r. 1595, przysługi-

9 Kodeks dyplom. Małopolski T. III. str. 163.

²)    Liber benefic. T. UL str. 217.

³)    Archiwum parafialne.

⁴)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 115.

— 461

wała kościołowi temu z fundacyi dziesięcina z folwarku Cieklin tytułem mesznego 60 korcy żyta i 60 korcy owsa z dóbr Cieklin, Dobrynia, Duląbka, niemniej grosz meszny.

W r. 1610, dnia 3. sierpnia, zapisuje Jadwiga Mniszkowa w Laszkach, dziesięcinę kościołowi w Cieklinie z gruntów folwarcznych w Cieklinie. Kościół dawny drewniany, wystawionym był w r. 1631, a poświęcony w r. 1640, 4. września przez ks. biskupa sufragana krakowskiego, Tomasza Oborskiego, jak to świadczyła tablica marmurowa umieszczona w dawnym kościele z następującym napisem :

A. M. D. G. ECCLESIA HAEC CONSECRATA EST.

IN HONOREM S. MICHAELIS ARCHANG.

AB ILLUSMO RSMO D. THOMA OBORSKI EPI. LAODI. SUF. CRAC. A. D. MDCXL DIE IV. SEPTEMBRIS ANNIVERSARIUM CONSECRATIONS DOMINICA POST FESTUM S. MICHAELIS.

Akt wizyty dekanalnej r. 1765 przytacza, że ówczesny proboszcz, ks. Stanisław Gliwowicz sprawił 6 ornatów, ołtarz i ambonę. Gdy kościół ten ząb czasu mocno nadwyrężył, postanowił obecny ks. proboszcz, Mikołaj Dzierżyński, przystąpić do budowy nowego kościoła. Architekt Zubrzycki wypracował plan w stylu romańskim o jednej frontowej wieży z cegły, przeplatanej ciosem i kościół ten składkami konkurencyjnemi parafian i Panien Norbertanek a szczególniej niestrudzoną pracowitością i zapobiegliwością ks. proboszcza, został wybudowany. Poświęcił go 14. października 1904 r., w czasie wizyty kanonicznej, ks. biskup przemyski Józef Sebastyan Pelczar. Obok kościoła stanęła okazała i wygodna plebania. Wystawieniem kościoła, plebanii, jak również podniesieniem moralnem i materyalnem swych parafian, wystawił sobie nad spiż trwalszy pomnik czcigodny ks. proboszcz Dzierżyński. Przy kościele tym pracowali w dawniejszych czasach ks. ks. proboszczowie: Około r. 1531 ks. Wojciech, w r. 1614 ks. Walenty Kilanko-wicz, w r. 1630 ks. Wojciech Miernikowicz, profesor Akademii krakowskiej. Po r. 1630 ks. Andrzej Popielowicz. Przy kościele był szpital dla ubogich, który założyła Jadwiga Mniszek. W©

462 —

wsi znajduje się stary, drewniany, obszerny dwór, który zamieszkiwały przez dwa lata SS. Wizytki, wygnane z Wersalu, zanim wystawiły sobie własny klasztor w Jaśle.

to na lasy gminne

Cześć statystyczna. Cieklin liczy 1037 mieszkańców na obszarze gminnym, a 18 mieszkańców na obszarze dworskim; włościanie posiadają 732 hk. 58 a. 92 m.²; obszar dworski, który obecnie bywa częściowo parcelowany, 398 hk. 41 a. 65m.²; na lasy przypada 186 hk. 32 a. 1 m.²,

5 hk. 18 a. 49 m.²; na lasy należące do funduszów publicznych 70 ar. 90 m.²; na lasy prywatne 2 hk. 35 a. 83 m.²; a reszta t. j. 178 hk. 6 a. 73 m.², jest własnością Panien Norbertanek.

Do parafii należą wsie: Dobrynia, Duląbka, Dzielec, Folusz, Pagórek i Radość.

DOBRYNIA. Dobrynia odległa jest 645 km. na południe od Jasła, a 6 km. na zachód od Osieka. Wieś ta graniczy na wschód ze Zawadką, na południe z Rłopotnicą, na zachód z Wolą Cieklińską, a na północ z Duląbka.

Długosz pisze o tej wsi, że należy do parafii w Cieklinie, a jest własnością jakiegoś rycerza. Były w niej łany kmiecie, z których płacono czwartą część grzywny, jako dziesięcinę kanonikowi czwartej prebendy św. Floryana¹). W r. 1581 należała Dobrynia do Jana Mniszka i było w niej łanów kmiecich 4, zagrodnik bez roli 1. Później miała tych samych właścicieli co i Ciekliu. Obecnie jest Dobrynia rozparcelowana. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 8.616 zł. 3272 kr. m. k. Rasa gminna wynosi 321 K 49 h.

Część statystyczna. Dobrynia liczy 549 mieszkańców, którzy posiadają 493 hk. 57 a. 74 m.². Lasów całkiem niema.

DULĄBRA, Wieś Duląbka, odległa od Cieklina 3 kim., od Żmigroda 16 kim., graniczy od wschodu z Wolą Dębowiecką, od południa z Dobrynią, od zachodu z Dzielcem, od północy z Radością.

Duląbka dawniej Dulambianka, należała do parafii w Dębowcu, a właścicielem jej był Jan herbu (opuszczone). Były w niej łany kmiecie, a z każdego z nich płacono po czwartej części grzywny, jako dziesięcinę kanonikowi drugiej prebendy

463

św. Floryana w Krakowie. Był również folwark rycerski, a z pól jego płacono dziesięcinę snopową kościołowi parafialnemu w Dębowcu ¹).

W r. 158i należała do Jana Mniszka, a dzierżawił ją Piotr Broniowski. Było wtenczas łanów kmiecieli 4, zagrodnik z rolą 1, komorników z bydłem 2, rzemieślnik 1. Późuiej miała tych samych właścicieli co i Cieklin. Za zniesione prawa pańszczyźniane wymierzono kwotę 7.051 zł. 12y₂ kr. m. k. Za zniesione prawo propinaeyi 900 zł. a. w. Kasa gminna wynosiła 1.136 K 68 h.

Część statystyczna. Duląbka liczy 429 mieszkańców na obszarze gminnym; włościanie posiadają 364 hk. 68 a. 48 m.²; obszar dworski 161 hk. 37 a. 64 m.². Na lasy przypada 175 hk. 72 a. 78 m.², a z tych na lasy gminne 5 hk. 79 a. 64 m.², na lasy prywatne 13 hk. 24 a. 43 m.²; reszta t. j. 156 hk. 71 a. 44 m.² jest własnością PP. Norbertanek.

DZIELEC. Dzielec oddalony jest o 14 kim. na południowy-zachód od Jasła a 7³/₄ kim. od Dębowca. Wieś ta graniczy od wschodu z Duląbka i Radością, od południa z Cieklinem i Bednarką, od zachodu z Lipinkami, od północy z Pagorzyną. Zdaje się, że nazwa wsi jest topograficzną t. j., że oddzielała jedne wieś od drugiej. Dzielec miał tych samych właścicieli co i Cieklin, obecnie jest rozparcelowany. Za zniesione prawa pańszczyźniane uiszczono kwotę 2.768 zł. 57 ¹/₂ kr. m. k. Kasa gminna wynosiła 425 K 96 h.

Część statystyczna. Dzielec ma 236 mieszkańców, którzy posiadają 132 hk. 71 a. 66 m.². Lasów całkiem niema.

PAGÓREK I RADOŚĆ. Pagórek i Radość tworzą wspólną gminę i wspólną całość tabularną. Leżą w okolicy falistej i górzystej, 286 do 295 m. n. p. m. Pagórek dzieli się na dwie odrębne osady, mianowicie; na folwark Lawusz, na południe od Pagorzyny i na osadę nad Rybną i Lasową, dopływami Ropy, z prawego brzegu. Radość leży nad Lasową i rozciąga się wzdłuż drogi z Jasła do Woli Cieklińskiej, która się tam łączy z gościńcem z Górki do Żmigroda. Graniczą na zachód z Lipinkami i Pagorzyną, na północ z Osobnicą, na wschód z Ła-

zami i lasem^cieklińskim, na południe z Dzielcem. Nazwa Pagórek jest, jak sadze, topograficzna, wziętą od położenia wsi, Radość wzięta zapewne nazwa od założyciela Radosta. Miały one tych samycfi właścicieli co i poprzednie wsie. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono za Pagórek 1.767 zł. a za Radość 1 733 zł. 15 kr. m. k. ; za zniesione prawo propinacyi wypłacono za Pagórek 900 zł. a. w. Kasa gminna wynosiła 395 K 62 h.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym mieszka 315 mieszkańców; włościanie posiadają 212 fik. 80 a. 73 m.²; obszar dworski 213 fik. 48 a. 86 m.².

WOLA CIEKLIŃSKA. Wola cieklińska położona nad rzeczką Bednarką, wpadającą do Wisłoki koło Osobnicy, graniczy od wscfiodu z Dobrynią, od zacliodu z Bednarką i z górą; zwaną Piisz, od południa z górami zwanemi Jawszcz, Kiczir-ka, od północy z Cieklinem. Nazwa wsi oznacza, że Wola cieklińska powstała później od Cieklina, jako jego przysiółek-Włościanie zajmują się przeważnie uprawą roli, a kilku kamieniarstwem. Grunta są moczarowate, ziemia nieprzepuszczalna, trudna do uprawy. Uprawiają żyto, nieco pszenicy, jęczmień, owies, ziemniaki i len. Szkoła już jest zorganizowana; kiedy niebyło szkoły, to w zimie uczył dyak języka starosłowiańskiego a ks. proboszcz w niedzielę katecfiizuje. Jest czytelnia im. Kaczkowskiego, mająca 40 członków, jest sklep gminny i kasa gminna z kapitałem 926 K 99 gr. Pas silnycfi wiatrów wzdłuż gościńca rządowego, prowadzącego ze Żmigroda do Gorlic, jest powodem, iż drzewa owocowe nie udają się, a o zakładaniu pasiek trudno pomyśleć. Z powodu moczarowatycfi pastwisk, cfiów bydła się nie udaje.

Bogaty to gospodarz, jeżeli ma 3, lub 4 krowy i parę wołów; koni jest zaledwie kilka we wsi. Grunt w Woli cieklińskiej podzielony jest na 13 ról: Sołtycia, Harajdówka, Dzia-mówka, Szczórówka, Lizakówka, Erankówka, Filówka, Poliw-kówka, Kociszówka, Pelakówka, Szadówka, Cfirapkówka i Hor-balówka. Z każdej roli dają włościanie plebanowi gr.-katol. po kopie owsa w słomie tytułem tak zwanego mesznego. Familijny cli nazwisk we wsi najwięcej Pelaków i Głowaczów. W roku 1581 Wola cieklińska była dzierżawiona przez Piotra Bro-

— '465 —

za

niowskiego. Było w niej łanów kmiecich 5¹/₂. Należała wtedy do parafii w Bednarce, do której należała także Konieczna¹). Później miała tych samych właścicieli, co i inne wsie, należące do parafii cieklińskiej. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 1.939 zł. 35 kr. m. k. Grecko-katolickie probostwo erygował w r. 1612 dokumentem wydanym w Cieklinie 12. stycznia, Jan Mniszech z Wielkich Kończyc, starosta krasnostawski. Z dokumentu tego wypływa, że Wola cieklińska nazywała się inaczej Fałatówką. Na uposażenie probostwa dał Mniszech plac na cerkiew, wymierzony przy roli Jurka Poliwki i łan roli, położony wyżej wsi od wsi Kłopotnicy do wsi Bednarki. Na tym łanie roli miał sobie pop Piotr Paszowski własnym kosztem zbudować budynki i mieszkanie. Każdy mieszkaniec Fałatówki miał każdego roku składać popowi po kopie żyta, a trzy razy do roku po kołaczu, t. j. na Boże Narodzenie, na Wielkanoc i na Kiermasz (na św. Dymitra patrona kościoła). Poddani wsi Kłopotnicy, którzy należą do tej wsi Fałatówki, mieli składać po ¹/₂ kopy żyta w snopie i po trzy kołacze. Z popostwa miał każdy pop dawać do dworu w Cieklinie na Boże Narodzenie pieniędzy 2 zł., parę kapłonów; na Wielkanoc dobre cielę, parę jarząbków i kopę jaj. Jeźliby we dworze nie potrzebowali tego, to miał dać za cielę złoty, a za jarząbka ¹/₂ złotego, jaja groszy 6. W dokumentach z roku 166Ü i 1663 Franciszek i Jerzy Mniszchowie przyznają Ojcu Eliaszowi Peterczakowi, proboszęzowi w Woli cieklińskiej pewne ulgi. Uwalniają proboszcza od wszelkich danin, byleby tylko odprawiane było nabożeństwo. Jerzy Wandalin Mniszech, marszałek nadworny koronny prosi r. 1758 biskupa przemyskiego, ruskiego Onufrego Szumiańskiego, by z powodu choroby proboszcza ks. Stefana Sembratowicza, nadał mu koadjutora w osobie ks. Jana Kozubskiego. Kiedy Andrzej Podgórski, zarządca Cieklina przez lat 40, poróżnił się z proboszczem Janem Kozubskim i odebrał mu całą rolę, należącą do probostwa i ogród, a oddał tę rolę chłopu Janowi Oparowskiemu, wtedy Jerzy Mniszech wskutek procesu, jaki rozpoczął ks. Jan Kozubski, przyznał słuszność proboszczowi z Woli cieklińskiej i polecił ekonomowi dukiel-

*) Pawiński: Źródła dziejowe. T. XIV. str. 126,

BO

skiemu, Aleksandrowi Kozłowskiemu, aby zapośredniczył zgodę między chłopami, a proboszczem. Ogród i plac na budynki plebańskie oddali chłopi, lecz gruntu nie oddali, a za to otrzymał proboszcz inny grunt od granicy Folusza. Kiedy wybudowano cerkiew pierwszą, niewiadomo. Na miejscu pierwszej cerkwi zbudował ks. Jan Kozubski r. 1768 większą cerkiew w stylu bizantyńskim, o 5 kopułach, w formie krzyża. Gdy już była zupełnie zniszczoną, odbudował ją i odnowił tak zewnątrz, jak i wewnątrz nowemi malowidłami obecny proboszcz, ks. Michał Werbicki w r. 1899. Wygląda ona, szczególnie wewnątrz, bardzo okazale. Przez to odnowienie zasłużył się ks. proboszcz Werbicki bardzo swej parafii. Jest to cerkiew drewniana, pod wezwaniem św. Dymitra męczennika,w stylu bizantyńskim z jedną kopułą krytą gontami, długa 21 m., szeroka ID/2 m. Po stronie ewangelii przytyka do cerkwi zakrystya drewniana, 4¹/2 m. długa, 2y₂ m. szeroka, z powałą drewnianą. Presbite-ryum zakończone jest połową czworoboku. W cerkwi znajduje się jeden ołtarz z bardzo okazałym ikonostasem. Na wieży frontowej znajdują się 3 dzwony : Dymitr, Michał i Tytus, ulane w roku 1903 przez Serafina w Kałużu. Metryki zaczynają się od r. 1784. Proboszczowie przy tej cerkwi byli: ks. Piotr Paszowski około r. 1612, ks. Eliasz Peterczak około r. 1660, ks. Stefan Sembratowicz około r. 1750, ks. Jan Kozubski od r. 1758 -1792, ks. Jan Krynicki, administrator w roku 1793, ks. Andrzej Polejowski do r. 1796, ks. Bazyli Krynicki do r. 1799, ks. Jan Krynicki administrator w r. 1800, ks. Dawid Szczawiński, proboszcz do r. 1809, ks. Leon Paryłowicz, administrował ex currendo, ks. Jan Bazylewicz, administrator w r. 1810, ks. Jan Czarnecki, proboszcz od r. 1811—1852, ks. Jan Myszkowski administrował excurrendo w r. 1855, ks. Jan Lachowski, proboszcz w r. 1863, ks. Maksymilian Chrobaczyński do r. 1871, ks. Julian Durkot, administrował w r. 1872, ks. Bazyli Durkot był proboszczem w r. 1873, ks. Jan Kybaczewski administrował w r. 1874, ks. Teodor Merena, administrator, ks. Tytus Durkot, proboszcz i dziekan dukielski do r. 1894, ks. Jan Durkot administrował w r. 1896, a od tego roku jest proboszczem ks. Michał Werbicki, urodzony w r. 1859, wyświęcony

— 467; —

w r. 1886, który oraz jest katechetą w gimnazyum jasielskim dla młodzieży ruskiej ¹).

Cześć statystyczna. Wola cieklińska liczy na obszarze gminnym 372 mieszkańców ; na obszarze dworskim 9 ; włościanie posiadają 719 hk. 17 a. 16 m.²; obszar dworski ma 612 hk. 66 a. 39 m.²; z tego na lasy przypada 642 hk. 81 a. 95 m.²; a z tych 33 hk. 24 a. 28 m.² stanowią lasy gminne ; 8 hk. 38 a. 43 m.², lasy w rękach prywatnych, a reszta jest własnością PP. Norbertanek.

FOLUSZ. Folusz położony w stronie południowo-wschodniej od Woli cieklińskiej, otoczony górami i lasami od strony wschodniej, południowej i zachodniej, od północy otwarty, styka się z gościńcem rządowym. Gfóry otaczające Folusz od zachodu nazywają się JawszCz, Czysty Dół, Czertysz, Kizm, Diłyk, Kobyła i Spałyska. Przez Folusz przepływa rzeka Kłopotnica. Wieś dzieli się na trzy części : Capówka, Środek Folusza i Potaż. Zdaje się, że nazwa ta pochodzi stąd, iż w miejscu tern wyrabiano potaż. Mieszkańcy dość ubodzy, bo ziemia nieurodzajna, pomagają sobie przemysłem, bo wyrabiają z kamienia : żarna, osełki do ostrzenia kos, krzyże i figury kamienne, inni zaś dostarczają płyt kamiennych do kościołów na posadzki, na trotuary po miastach. Ludność cicha, łagodna. Jak niekiedy w górach, tak i tutaj trafiają się niektórzy oszpeceni wolami. Folusz dzieli się na 14 ról: Capówka, Królówka, Bajnówka, Kańczugówka, Pawlekówka, Kiczerówka, Kyrpanówka, Gureszówka, Uranówka, Smarzówka, Stecówka, Szachówka, Hocówka, Potaż. Każda z tych ról daje plebanowi we Woli cieklińskiej po 21 garncy owsa w ziarnie, co czyni 8 korcy i M¹^ garca tytułem mesznego. Niema na Foluszu ani cerkwi, ani szkoły, w zimie uczą się dzieci czytać od tych, którzy już czytać umieją. Jest czytelnia im. Kaczkowskiego, licząca 58 członków. Największa ilość nazwisk jest Raków i Hoców.

Folusz zawdzięcza zapewne swoje powstanie Mniszchom. Później dzielił losy swoje z Cieklinem, Kłopotnica. Był więc w posiadaniu Mniszchów, potem Stadnickich, obecnie należy do

*) Wszystkie te szczegóły, dotyczące Woli cieklińskiej i Folusza, zawdzięczam Wielebnemu ks. proboszczowi i kanonikowi tyt. Werbickiemu Któremu na tern miejscu jak najpiękniej za nie dziękuję.

— 468; —

PP. Norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie. Kasa.gminna wynosiła 962 K 33 h.

lasy przypada 482 hk. 18 a. 66 m.²; z tego

na

Część statystyczna. Folusz liczy na obszarze gminnym 566 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka. Włościanie posiadają 705 hk. 97 a. 28 m.²; obszar dworski 468 hk. 51 a. 88 m.²;

na lasy gminne 19 lik. 89 a. 49 m.². Reszta jest własnością PP. Norbertanek.

PARAFIA SAMOKLĘSKI.

GMINA SAMOKLĘSKI. Samoklęski, nazywane dawniej Sowoklęski i mają swą nazwę od pierwszych mieszkańców So-woklęsków. Leżą nad Szczawą, dopływem Wisłoki z lewego brzegu, przy gościńcu z Gorlic do Żmigroda, 4-5 kim. odległe od Żmigrodu. Okolica jest pagórkowata, gliniasta, wzniesiona 317 m. n. p. m. Ze wsi prowadzi od gościńca droga na północ _ do Osieka. Od południa otacza wieś las Gamrat, ze szczytem Bucznik 519 m. n. p. m. Wieś graniczy ze wschodu z Myta-rzem, na południe z Mrukową, na zachód z Pielgrzymką, a na północ z miasteczkiem Osiekiem. We wsi jest szkoła jednokla-sowa, młyn parowy. Kasa gminna wynosiła 1.302 K 21 h.

Samoklęski wspomniane są pod rok. 1416, 9. maja a mianowicie wspomniany jest Mikołaj Korzekwicz z Sowoklęsk¹).

Długosz nazywa tę wieś Sowieklęski, pisze o niej, że miała kościół parafialny, a była własnością szlachetnych Jana i Stanisława Gamratów, herbu Sulima, że były w niej łany kmiecie, z których dawali kmiecie dziesięcinę snopową kanonikowi pierwszej prebendy św. Floryana w Krakowie. Zwozili ją na własnych wozach do stodoły, wybudowanej przez kanonika, a wartość jej była obliczoną na 4 grzywny. Były karczmy, zagrody i folwark²). Z tych to Gamratów pochodził Piotr Gamrat, biskup najpierw przemyski, potem płocki, potem krakowski, a nako-niec arcybiskup i prymas gnieźnieński. Za gniazdem swoim rodzinnym wstawiał się Gamrat, jako biskup krakowski i przed-

•) Starodawne prawa polskiego pomniki. T. II. nr. 1453. */ Lib. beutfic. T. I. str, 489,

stawił na kapitule w r. 1540 plan połączenia z parafią Samoklęski, sąsiedniej parafii w Skalniku, z powodu szczupłego uposażenia obydwu tych plebanii, nie przyszło jednak do tego, gdyż wnet nastąpiła śmierć Gamrata *). W testamencie swoim pamiętał prymas o kościele w Samoklęskach i darował do niego ornat koloru białego z wyszytymi w kolumnie środkowej obrazami Najśw. Panny i Apostołów, jak również kapę ze złotej lamy²).

W roku 1581 należały Samoklęski do Jana Mniszcha, a były w dzierżawie Piotra Broniowskiego. Było wtedy łanów kmiecieli ó¹/^ zagrodników z rolą 4, komorników z bydłem 9, komorników bez bydła 2, rzemieślników 6. Do parafii, prócz Samoklęsk, należała tylko Mrukowa.

W trzecim dziesiątku lat XVII. wieku stały się Samoklęski głośne, szczególniej dla bliższej okolicy następującym faktem: Był to rapt w rodzinie Mniszchów, który się zdarzył w r. 1629, a którego bohaterką była panna Eufrozyna Mniszchówna, córka wojewody sandomierskiego, siostra carycy Maryny, bohaterem zaś' młody szlachcic Hermolaus Jordan z Samoklęsk. Wdowa po wojewodzie mieszkała wraz z niewydanemi jeszcze córkami w Dębowcu i stamtąd to wykradła się panna. Jordan, jako sąsiad, bywał gościem u wojewodziny, a porozumiawszy się z panną i pozyskawszy sobie jej żeńską służbę, zawsze sympatyzującą i zawsze pomocną w takich sprawach, miał czas i sposobność ułożyć dokładnie cały plan awantury, czyli jak się z oburzeniem wyrażają bracia panny Eufrozyny, starosta lwowski Stanisław Bonifacy i starosta sanocki Franciszek Mniszchowie : „osób pewnych ladajakich męzkiej i białogłowskiej płci sobie przysposobiwszy, przez nieuczciwe instrumenta pod pretextem sąsiedztwa u Wielmożnej Pani Wojewodziny kilkakroć by wszy, okazyę upatrował..Jakoż okazya istotnie dobrze była upatrzona — plan powiódł się gładko. Po północy zajechała do Dębowca kareta, a panna Eufrozyna już gotowa, niezapomniawszy, jak

J) Ks. Jan Korytkowski, Arcykiskupi gnieźnieńscy. T. III. str. 91. ²) Ks. J. Polkowski. Spadek po Piotrze Gamracie, prymasie i arcybiskupie gnieźnieńskim. Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału hist. filozof. T. XXI. str. L.

Samoklęski pozostawały w rodzinie Mniszchów do końca 18-tego wieku, albo raczej do r. 1779. Jerzy August Wandalin Mniszech, który zaczął swoją karyerę od łowczego koronnego, a w końcu został w r. 1773 kasztelanem krakowskim, ożeniony po raz drugi z córką ministra Henryka hr. Briihla, p. Maryą Amalią Briihlówną, przemieszkiwał w latach od 1764—1765 r. w Strusoklęskacli t. j. naszych Samoklęskach, a to w czasie robót przy pałacu i kościele w Dukli. Umiera on 15. października 1778 r., a Dukla, Samoklęski i Cieklin dostają się w posiadanie Józefy z Mniszchów Potockiej Szczęsnowej, która już 7. stycznia 1779 r. sprzedaje Duklę wraz ze wsiami Samoklęski i Cieklin Józefowi Kantemu hr. z Tęczy na Ossolińskiemu, wojewodzie wołyńskiemu²). Od Ossolińskich nabyli Samoklęski Karol i Fryderyk Bargun. Od nich kupił je Franciszek Sta- . dnicki, który je sprzedał w r. 1805 synowi młodszemu Ignacemu³). Od Stadnickich nabył Samoklęski Piotr Steinkeller, który posiadał oprócz Samoklęsk : Czekaj, Folusz, Hutę samo-klęskę, Kłopotnicę, Mrukowę, Pielgrzymkę. Po nim odziedziczył

jej zarzucają bracia, zabrać z sobą sreber, złota i klejnotów a nawet garderoby (cum auro, argento, clenodiis et mundo muliebri), wymknęła się z dworu i ujechała z Jordanem, który zawiózł ją najpierw do Samoklęsk, a stamtąd, do drugiej majętności swojej Rudołowic. Mniszchowie nie chcieli puścić Jordanowi płazem zuchwalstwa, wytoczyli mu pozwy przed trybunał, ale przegrali sprawę. Śledztwo sądowe wykazało, że panny Eufrozyny, już nie młodej, owszem wcale dojrzałego wieku — nubilis et maturae aetatis wyraża się dekret trybunalski — a nadto tyranizowanej przez matkę (quia angustiata fuit) Jordan nie porwał gwałtem, ale wywiózł ją za jej zgodą i wolą. Poczuwając się jednak do obowiązku strzeżenia karności rodzinnej, orzekł w swoim wyroku trybunał, że panna Eu-frozyna przecież „wykroczyła przeciw poczciwości stanu swego“ (contra honestatem status sui) i skazał ją na utratę połowy posagu¹).

‘) Władysław Łoziński: Prawem i lewem. T. I. str. 274.

²)    Świeykowski: Monografia Dukli str. 30.

³)    Rodowody Stadnickich.

— 471

Samoklęski Piotr Józef Steinkeller, a ten sprzedał te dobra 8. października 1862 r. Chrystyanowi Andrzejowi baronowi Wilczek Guttenland. Po nim 12. grudnia 1864 r. nabył te dobra Henryk Baron Wilczek Guttenland. Z niego przeszły te dobra na hipoteczny bank galicyjski a od banku kupił je Dr Henryk Kolischer ; ten zaś sprzedał je 18. września 1903 roku Natanowi Kanner w ¹³/₄₀, Lazarowi Tanennbaumowi w ¹⁰/₄₀, Szymonowi Schelowi w ¹⁰/₄₀, Mojżeszowi Englowi w ⁸/₄₀ częściach. Za zniesione prawa robocizny wypłacono ówczesnym właścicielom 20.511 zł. 55 kr. m. k. Za czasów Mniszchów był tutaj pałac, w którym Jerzy Mniszech, wojewoda sandomierski przyjmował Dimitra Samozwańca (słownik geograficzny). Ślady jego znajdują się jeszcze po dziś dzień na górze w lesie. Według tablicy, znajdującej się w kościele, pierwotny kościół drewniany wybudował w r. 1605 Jerzy Wandelin Mniszech, obecny murowany, Piotr Steinkeller w r. 1854 a poświęcił go ówczesny biskup przemyski Franciszek Wierzchlejski. Odnośna tablica opiewa :

PRIMITIV A ECOLSA LIGNE A EXTRUC-TA 1605 A VAN. GEOR. MNISZECH OB VETUSTTM 1844. DELETA MODERNA VO A. M. D. PETRO STEINKELLER 1850. AEDIFICATA SUB PONT. PII IX. PR. ILL. AC. RSS. FR. XA. WIERSZCHLEJSKI EPP. PREMISL. DIE 25 JUNII 1857. CO-SCRTA ET PR. JO. CAN. FRĄCZEK PARO CURA ET AERE INTRN ET EXTRN EXORNATA.

Tytuł kościoła św. Marya Magdalena. Kościół bez żadnego stylu czyli raczej w stylu austryackim. Jesto podłużny prostokąt murowany z kamienia, tynkowany, jednonawowy, z pułapem, bez wieży 35 m. długi, 12 m. szeroki, pokryty blachą. Po stronie ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya 5 m. długa, 4 m. szeroka sklepiona. Po przeciwnej stronie skarbiec tych samych rozmiarów. W kościele znajdują się 4 ołtarze. Ołtarz boczny św. Maryi Magdaleny, renesansowy, w kamieniu, niezgrabnie naśladujący ołtarze drewniane typu Moszczenicy, Jazowska. Pochodzi z dawnego kościoła z r. 1605. W zakry-

na lasy przypada 207 hk. 22 a. 51 m.²; z czego 21 hk. 25 a. 30 m.² przypada na lasy gminne, pewna ilośó na lasy plebańskie, a reszta na lasy dworskie.

styi jest relikwiarz z r. 1771 i kilka ornatów umiejętnie odrestaurowanych. Najdawniejsze metryki zaczynają się od r. 1784*

Przy tern kościele pracowali następujący dusz pasterze : od r. 1774. Bartłomiej Pietraszowski, Jan Baliczewski (komendarz), Kazimierz Maj, Michał Radwan Dobrosielski, Jan Kanty Frączek, Jan Jayko, Józef Rychel.

Część statystyczna. Samoklęski liczą na obszarze gminnym 937 mieszkańców; na obszarze dworskim 51; włościanie posiadają 519 hk. 37 m.²; obszar dworski posiada 537 hk. 74 a. 59 m.²;

Do parafii należą następujące gminy : Czekaj, Huta, Mru-kowa, Pielgrzymka i Zawadka.

GMINA CZEKAJ. Gmina Czekaj odległa o 2 3 kim. od Osieka, graniczy od wschodu z Tokami, od południa z Mytarką i Pielgrzymką, od zachodu ze Zawadką, od północy z Osiekiem. Przez wieś prowadzi droga gminna z Osieka do Mytarki. Czekaj nie ma kasy gminnej pożyczkowej, ani szkoły.

W r. 1852 spaliło się w Czekaju 29 domów, przyczem zostało bez dachu 50 rodzin.

Czekaj miał w przeszłym i obecnym wieku tych samych właścicieli co i Samoklęski. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 2.798 zł. 20 kr. m. k.

Cześć statystyczna. Czekaj liczy na obszarze gminnym 235 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; włościanie posiadają 120 hk. 75 a. 57 m.²; obszar dworski 3 hk. 38 a. 60 m.²; lasów całkiem niema.

HUTA SAMOKLĘSKA. Huta Samoklęska, przysiółek do Samoklęsk, leży nad potokiem Kłopotnicą, w okolicy górzystej. Jak sama nazwa wskazuje, była tam dawniej huta, t. j. fabryka, gdzie szkło robili i są jeszcze ślady, gdzie był piec hutniczy. Huta Samoklęska graniczy od wschodu z Brzezową, od południa ze Swierzową, od zachodu z górą, zwaną Magórą, od północy z Mrukową. Huta założona została w połowie XVIII. wieku t. j. w tym czasie, gdy Jerzy Mniszech zamyślał budować pałac i kościół w Dukli. Staruszek Józef Kichard opowiadał ks. proboszczowi Myszkowskiemu, że dziadek jego, Jakób

Richard, jeszcze jako młodzieniec, przybył tutaj z innymi hutnikami z Czech. Robotnicy zajęci przy hucie, otrzymali chaty i pola przyległe na wykorczowanych lasach, których stali się właścicielami. Pierwszymi osadnikami Huty byli zniemczeni Czesi, a Richardów po dziś dzień nazywa lud niemcami, chociaż po niemiecku nic nie rozumieją. Huta przestała istnieć na początku XIX. wieku. Osada składa się obecnie z 19 chat. Huta miała tych samych właścicieli, co i Samoklęski. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 1.049 zł. 25 kr. m. ka Kasy gminnej niema.

MRUKOWA. Mrukowa odległa 68 kim. od Żmigrodu, leży w okolicy podgórskiej, lesistej, 384 m. n. p. m., nad bezimiennym dopływem Wisłoki z lewego brzegu. Mrukowa graniczy na wschód z Brzezową, na północ z Samoklęskami, na południe i zachód ciągną się obszerne lasy pokrywające pasmo, zwane Magórą. Nazwisko swe ma wieś od założyciela swego Mruka. Podług Siarczyńskiego zawiązkiem osady było grodzisko, na skalistej, wysokiej górze, o której powiada Długosz : Mruków, góra kamienista i wysoka naprzeciw miasteczka Żmigrodu; na niej są ślady starego zamku⁵).

Mrukowa miała w przeszłym i bieżącym wieku tych samych właścicieli co i Samoklęski. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 6.981 zł. 20 kr. m. k. Kasa gminna wynosiła 2.256 K. 60 h. W roku 1881 były tutaj kopalnie nafty, zajmujące 32 h. ; w wspomnianym roku wyprodukowano 1212 metrycznych cet. nafty. We wsi wybudowano w roku 1906 kaplicę z kamienia ciosowego, w stylu gotyckim, na miejscu, w którym, według podania, ci, którzy nieśli cudowna statuę Matki Boskiej, obecnie w Tarnowcu czczoną, z Węgier do Jasła, odpoczywali, postawiwszy statuę na kamieniu dotąd zachowanym. Być może, że ta góra i to odpoczywanie ma jaki związek z tym zamkiem, o którego śladach Długosz wspomina.

Cześć statystyczna. Mrukowa liczy 255 mieszkańców na obszarze gminnym ; na obszarze dworskim nikt nie mieszka ; włościanie posiadają 322 hk. 51 a. 89 m.² ; obszar dworski 482 hk. 79 a. 58 m.²; z tego na lasy wypada 481 hk. 40 a. 21 m.².

PIELGRZYMKA. Pielgrzymka leży przy gościńcu z Żmigrodu do Gorlic, 313 m. n. p. m., nad potokiem Pachniączką, dopływem Kłopotnicy, w odległości 7 3 kim. od Żmigrodu. Od południa ma obszerne lasy, w których znajdowały sie źródła nafty; lasy te pokrywają północne stoki Magóry (842 m.) Ku północy rozwija się dolina Wisłoki a wzniesienie obniża do 280 mtr. Pielgrzymka graniczy od zachodu z Kłopotnicą i Foluszem, od północy z Zawadką, od południa ze Samoklęskami, od wschodu z Czekajem i Mytarką.

We wsi jest bardzo piękna cerkiew pod wezwaniem św. Arch. Michała, nowo zbudowana w r. 1872 z miękkiego mate-ryału i gontem kryta a ukończona wewnątrz i pobłogosławiona w r. 1887. JDługośó jej wraz z zakrystyą, w tyle cerkwi umieszczoną, a stanowiącą zewnętrznie jedną całość, wynosi 30 m. (z czego na zakrystyę, mającą kształt połowy ośmioboku przypada 3 m. ; szerokość zakrystyi wynosi niespełna 7 m). Szerokość nawy wynosi 9 m. Okna są prostokątne. Na cerkwi znajdują 3 symetrycznie w górę wznoszące się kopuły, z których pierwsza od wschodu jest najwyższa. Są w niej pomieszczone dwa małe dzwony, ulane w r. 1601 (przez kogo niewiadomo). Cerkiew zbudowana w oryginalnym stylu na tle bizantyńskim, w jakim wogóle prawie wszystkie cerkwie na Łemkach są pobudowane. Posiada ona następujące osobliwości:

1.    Chrzcielnica kamienna z roku 1636, jak świadczy napis na niej pomieszczony.

2.    Obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus na rękach, artystycznie wykonany i dobrze przechowany z roku 1649, jak świadczy o tern napis na obrazie pomieszczony. Obraz w podaniu ludu słynie łaskami. Podczas dokończenia wewnętrznego nowej cerkwi, pomieścił go obecny ks. proboszcz, Jan Myszkowski, w wyzłacanym ołtarzyku, w stylu barocco, po lewej stronie ołtarza, przed którym odprawia się prozkomidya t. j. przygotowanie do Mszy św. Ten jedyny obraz ze starej cerkiewki pozostał pomieszczony w nowej cerkwi.

3.    Oryginalny grób Pański, jakiego się używa w Wielki Piątek, z roku 1684 pomysłu ówczesnego duszpasterza Maksyma i jego syna Mateusza dyakona, jak świadczy o tern napis na nim pomieszczony. Ma formalny kształt grobu ; na 4 rogach

— 475

wznoszą się filary dźwigające kamień grobowy, na 4 rogach kamienia grobowego, znowu 4 filary dźwigające strop nieba; na którym wznosi się godło naszego Zbawienia, krzyż Pański.

4.    Starożytny metalowy krzyż 63 ctm. wysoki, misternej roboty, na którym jest przedstawiona św. Trójca ; u spodu Najśw. Bogarodzica i św. Jan Ewangelista, na końcach poprzecznego ramienia płaczące niewiasty. Ten krzyż umieszczony jest na ołtarzyku, przed wspomnianym obrazem Matki Boskiej.

5.    Starożytna oryginalna metalowa, puszka do chorych, „daronosica“, misternej roboty, w której na jednym wieku przedstawiona Wieczerza Pańska, na drugim namaszczenie chorego św. Olejem. Oba wizerunki znacznej wypukłości, cyzelowane.

6.    Starożytny ornat na tle czarnym, suto złotemi nitkami i złotemi tasiemkami haftowany. Według tradycyi ma to być dar Mniszcha, ojca Maryny, żony fałszywego Dymitra, darowany do tutejszej cerkwi. Wspomniany ornat przesłał ks. proboszcz Myszkowski na wystawę archeologiczną instytutu stauropigial-nego we Lwowie, w r. 1888. Ks. Kanonik Pietruszewicz i Izydor Szaraniewicz, senior wspomnianego instytutu i profesor wszechnicy lwowskiej, wyrazili zdanie, że możliwem jest, jeżeli ów ornat pochodzi od Mniszchów, iż wywieziony został ze skarbca carskiego w Moskwie i do cerkwi w Pielgrzymce podarowanym. Dr Tomkowicz, konserwator z Krakowa, był innego zdania, a mianowicie, że ornat ten nie pochodzi z Moskwy, gdyż jest to wyrób staropolski i takie ornaty znajdują się w Krakowie, w kościele Panny Maryi.

7.    Jest jeszcze w tutejszej cerkwi starożytny ornat, na tle zielonym, złotem tkany, o którym Dr Tomkowicz powiedział: Mnóstwo, tysiące widziałem ornatów, lecz podobnego wyrobu jeszcze nie widziałem. Musi to byó unikat. Odfoto-grafował go sobie.

Na wspomnianą wystawę archeologiczną instytutu stauropi-gialnego we Lwowie, wysłał ks. proboszcz, oprócz wspomnianego ornatu, także kilkadziesiąt obrazów, ze zniesionej starej cerkiewki.

Prawie wszystkie te obrazy (oprócz 4) zostały umieszczone na wystawie i według drukowanego katalogu tejże wystawy, obrazy te przedstawiają 5 wieków od XIV. do XVIII. włącznie tak, że każdy z tych wieków jest w nich reprezentowany. —

Malarz artysta Jan Bogdański, malujący nową cerkiew, zobaczył na obrazie Matki Boskiej, powyżej omawianym, przybity z odwrotnej strony, celem wzmocnienia go, drugi obraz, o którym wyraził się, że to bardzo stare malowidło, gdyż podobnie malowano w X. i XI. stuleciu. Dr Tomkowicz oglądał obrazy ze starej cerkiewki (mniejszą tylko połowę z nich wysłał ks. Proboszcz według swego wyboru na wspomnianą wystawę do Lwowa) wyraził się, że wszystkie mają archeologiczną wartość i radził je w jakim muzeum umieścić. Tutejsze metryki rozpoczynają się z rokiem 1770¹).

We wsi Pielgrzymce jest zorganizowana szkoła, ale jeszcze nie weszła w życie; natomiast jest szkoła parafialna, z językiem wykładowym ruskim, do której w r. 1905 uczęszczało 78 dzieci. Jest również sklep gminny, kasa gminna z kapitałem 1.294 K 70 hal., kasa cerkiewna, czytelnia imienia Michała Kaczkowskiego, licząca 65 członków.

Do parafii ruskiej należą: Kłopotnica, Huta Samoklęska, Mrukowa, Samoklęski i miasto Żmigród. Pielgrzymka już była w 15. wieku. Niejaki Prócz z Pielgrzymki przychodzi pod rokiem 1450 ⁶). Długosz nazywa tę wieś Pielgrzymówką i pisze o niej, że należała do szlachetnych Jana i Stanisława Gamratów, herbu Sulima. Były w tej wsi łany kmiecie, z których płacono 4-tą część grzywny kanonikowi 4-tej prebendy u św. Floryana w Krakowie³). W roku 1581 należała do Jana Mniszcha a dzierżawił ją Piotr Broniowski. Było we wsi 15 półłanków, zagrodników z rolą 9, komorników z bydłem 5, komornik bez bydła 1. Był również pop ruski, który z cerkwi płacił⁴). Od końca 18. wieku miała Pielgrzymka tych samych właścicieli co i Samoklęski. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 16.102 zł. m. k.

Część statystyczna. Pielgrzymka liczy na obszarze gminnym 1608 mieszkańców; na obszarze dworskim 10 mieszkań-

ców. Włościanie posiadają 1209 hk. 15 a. 25 m.² ; obszar dworski 636 hk. 4 a. 42 m.²; na lasy przypada 775 hk. 13 a. 21 m.² j z tego wypada 24 hk. 31 a. 95 m.²; na lasy gminne 24 hk. 31 a. 95 m.²; na lasy kościelne 2 hk. 93 a. 66 m.²; reszta przypada na lasy dworskie.

GMINA KŁOPOTNICA. Przysiółek do Dobryni, leży przy gościńcu z Górki do Żmigrodu, w okolicy lesistej.

Kłopotnica zawdzięcza powstanie swoje Kazimierzowi Wielkiemu, który, jak to przy Osieku opowiedzieliśmy, pragnąc tę miejscowość zamienić na obronną twierdzę przeciw nieprzyjaciołom, wywłaszczył ówczesnych właścicieli Osieka: rycerzy Piotra, Stanisława, Świętosława, Izajasza, Wilhelma, Jana i Wrocławia i dał im, jako wynagrodzenie za zabrany im Osiek, prawo założenia wsi na prawie magdeburskiem, w lesie królewskim, blisko Cieklina na 12 łanach frankońskich. Łany te miały być mierzane od pola zwanego Dobrzynina łąka, zapewne dzisiejsza Dobrynia, po obu brzegach rzeki Kłopotnicy i od nazwy tej rzeki, miała się wieś nazywać Kłopotnica. Miała ona po wieczne czasy należeć do owych rycerzy i do ich potomków ze wszystkiemi użytkami jak: czynszami, dochodami i polami, pastwiskami, rybołówstwem, pszczelnictwem. Wyjmuje się tę wieś z pod wszystkich sądów polskich tak, że sołtys tej wsi miał być sądzony przez króla lub wobec wyższego sądu zwykłego (sądu leńskiego sołtysiego), a sołtys miał sądzić wszystkie sprawy we wsi według prawa magdeburskiego. Kmiecie mieli płacić czwartą część grzywny dziesięciny kościołowi, ale dokument nie wymienia któremu. Dla lepszego zaludnienia tej wsi, mieli osiadający we wsi być wolnymi przez lat dwadzieścia od wszystkich danin. Ważny ten dla Kłopotnicy dokument, wydał król Kazimierz w Krakowie, 27. marca 1363. Później miała Kłopotnica tych samych właścicieli, co i Osiek. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 1.181 zł. 40kr. m. k. Kasa gminna wynosiła 182 K 23 hal.

Część statystyczna. Kłopotnica rozparcelowana liczy 148 mieszkańców, którzy posiadają 143 hk. 62 a. 55 m.²; z czego na lasy przypada 53 a. 4 m.².

ZAWADKA. Zawadka ma nazwę od założyciela Zawadka, t. j. syna Zawady. Położona na zachód od Osieka, nad poto-

— 478j —

kiem Kłopotnicą, dopływem Wisłoki z lewego po brzegu, w okolicy pagórkowatej. Zawadka graniczy na zachód z Dobrynią, na północ z Wolą dębowiecką i Załężem, na wschód z Mar-k uszka i Kłopotnicą, a na południe z Pielgrzymką i Samoklę-skami. Kasa gminna zlikwidowana wynosi 1.457 K 39 hal. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 3.864 zł. 45 kr. m. k. Zawadka była w tych samych rękach, co i Samoklęski.

Część statystyczna. Zawadka liczy na obszarze gminnym 397 mieszkańców; włościanie posiadają 219 hk; obszar dworski 138 hk. 66 a. 5 m.²; na lasy przypada tylko 22 a. 89 m.².

¹

) Gr. bieckie str. 755—766.

*) Tamże T. 38. str. 782—783.

²

) Gr. bieckie T. 169 str. 617—621. Przywilej pergaminowy z pieczęcią większą koronną, z podpisem króla.

³

)    Gr. bieckie T. 169. str. 623—624.

⁴

)    Tamże str. 771—772,

⁵

) Dzieje polskie: Wydanie Przeździeckiego. T. I# str. 36.

⁶

Wszystkie te szczegóły zawdzięczam Przewieleb. ks. Kanonikowi i Wicedziekanowi Janowi Myszkowskiemu, proboszczowi w Pielgrzymce^ za co Mu na tern miejscu serdecznie dziękuję.

²)    Agz. T. XI. str. 361.

³)    Lib. benefic. T. I. str. 491.

⁴)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 124.

PARAFIA ŻMIGRÓD.

MIASTO ŻMIGRÓD. Miasto Żmigród! ileż ono przywodzi myśli do głowy! Wszakże to jedno z najstarszych miast w powiecie jasielskim, a w każdym razie jedno z najbardziej obronnych. To najdawniejsza strażnica od strony Węgier i od Rusi, to główna arterya handlu z Węgrami, to siedziba tak głośnych w dziejach naszych Stadnickich !... O jakże wszystko czas zmienia! Żmigród obecny to miasteczko, nieprzypomi-nające niczem dawniejszej świetności.

Żmigród, miasto z przymiotnikiem „Nowy“ dla odróżnienia od Żmigroda wsi, noszącej nazwę „Żmigroda Starego“, jest położone 313 m. n. p. m. Obok miasteczka płynie rzeka Dębówka. Zasłonięty jest od południa pasmami górskiemi zwa-nemi Bieszczad. Okolica ma klimat ostry. Żmigród graniczy od wschodu z G-rabaniną, Siedliskami i Żmigrodem Starym, od zachodu z rzeką Dębówka i Mytarzem, od południa z Kątami, od północy z Tokami i Gorzycami. Domy, w części murowane, w części drewniane, tworzą rynek i kilka ulic dosyć regularnych. Miasteczkiem zarządza urząd miejski. Przy urzędzie jest sekretarz, kasyer i lekarz miejski. Służbę sprawują dwaj policyanci i dwaj stróże nocni. Stan czynny majątku wynosi 48.355 K 34 hal. ; bierny 8.110 K. Dochód stanowi pobór targowego, dodatek do podatków bezpośrednich i podatku kon-sumcyjnego.

W Żmigrodzie jest probostwo rzym.-kat., sąd powiatowy, urząd podatkowy i pocztowy, szkoła ludowa 4-klasowa mieszana, czytelnia ludowa, założona w roku 1893 przez Towarzystwo krakowskie oświaty ludowej, jest kasa katolicka pod nazwą „Towarzystwo zaliczkowe“ o rocznym obrocie 100.000 K, a korzysta z niej około 500 ludzi; jest szpital ubogich, w którym pięciu ubogich ma mieszkanie ; przebywa w Żmigrodzie jeden lekarz, jest apteka i kilkanaście sklepów, między tymi dwa katolickie. Ludność chrześcijańska trudni się rzemiosłem i rolnictwem. Ludność żydowska zajmuje się drobnym handlem.

Zbudowanie kolei żelaznej podkarpackiej, która mija Żmigród, podkopało rozwój miasta. Stąd bowiem wychodziły gościńce w sześciu kierunkach : w płn.-zach. do Osieka, na zachód do Gorlic, na południe na Węgry, na płd -wsch. do Dukli, na wschód do Rymanowa, na północ do Jasła. Przy końcu XVIII. wieku kwitło tu tkactwo. W przeszłym wieku była tutaj jakiś czas pracownia szat liturgicznych, której siedzibę przeniesiono do Krosna.

Zawiązkiem osady był stary gród pograniczny, wśród Beskidu karpackiego, założony dla poboru cła na trakcie, wio» dącym z Sandomierza na Mielec, Pilzno, Jasło, Żmigród do Węgier. Folwark zwany „Kastei“ zdaje się wskazywać położenie pierwotnego grodu. Nie mogłem odnaleść dyplomu erekcyjnego, dlatego też nie mogę oznaczyć roku powstania Żmigrodu, sądzę jednak, że powstał najpóźniej w pierwszej połowie XIII. wieku. Kiedy już w r. 1326 wymienia go Theiner jako parafię, a papież XXII., wspomina o nim jako o twierdzy ¹). W pierwszym dziesiątku XIV. wieku należy do rodziny Bogoryów. Wojciech ze Żmigroda był w latach 1306 do 1312 wojewodą sandomierskim²). Miał on synów: Jakóba, Mikołaja, Paska i Jarosława. Wszyscy oni piastowali wysokie urzęda. Jakób był w r. 1319 podkomorzym krakowskim, od 1319 do 1320 podkomorzym sandomierskim, a w latach 1329 do 1331 kasztelanem żarnowskim. Mikołaj był w r. 1318 łowczym krakowskim, w latach 1318 do 1331 podkomorzym krakowskim, wreszcie w latach 1331 do r. 1338 wojewodą krakowskim.

l) Kodeks dyplomatyczny, Małopolski T. I. str. 218.

²j Tamże str, 1G4. Kwartalnik hist, r. 1903 zesz. 4. str. 630.

Pasek czyli Paweł, występuje w latach 1316 ^do r. 1328, lecz nie piastuje żadnego urzędu.

Jarosław występuje w r. 1316, był w r. 1322 kanonikiem katedralnym krakowskim, a w latach 1326 do 1334 archidya-konem krakowskim, zaś w r. 1342 został arcybiskupem gnieźnieńskim. Ostatni z Bogoryów piszący się ze Żmigroda Kli-munt, występuje w r. 1358 O- Później Żmigród z przyległościami należał do kilku rodów szlacheckich, pomiędzy którymi wyszczególniał się ród Wojszyków, herbu Powała. W roku 1438 bracia Przebysław ze Żmigrodu i Pakosław z Grodziny uczynili dział majątku ojczystego, na mocy którego Przebysław wziął zamek i miasto Żmigród ze sołtystwem i wsiami: 8tary Żmigród, Łysa Góra, Łężyny, Siedliska, Toki, Mależowa (sic), Michodża, Mytarz, Kąty, Brzostowa, Wynowla, Nowa Wola, Kraczyszowa, Misslczowa (sic) (Myscowa, zwana także Wołoska wieś). Córka Pakosława Katarzyna, poślubiła Mikołaja Stadnickiego, syna Zbigniewa i wniosła mu w posagu to wszystko, co posiadał jej ojciec, a dobra te przeszły później na syna jego też Mikołaja, który w ten sposób stał się założycielem linii Stadnickich ze Żmigrodu ²).

Nowy podział dóbr, należących do Żmigrodu, stanął w roku 1481. Przy tym podziale otrzymał Mikołaj Stadnicki, syn Mikołaja i Katarzyny Wojszykówny połowę zamku („połowę zamku Żmigród, która leży od rzeki Wisłoki, poczynając od połowy baszty aż do kopca, który jest przy bramie“), miasto z połową przychodów i wsie przyległe, Stary Żmigród, Kąty, Końską Wolą, Siedliska, Siechowę (Świerchowę), Bukowinę, połowę miasta Osieka i połowę wsi Myścowa. (Osiek, Świer-chowa i Bukowina nazwane są w transakcyi działowej dobrami koronnemi bona regalia). Bracia Wojszykowie otrzymali, oprócz drugiej połowy Osieka, połowy zamku i połowy miasta Żmigrodu, Łysą Górę, Toki, Wolę knowaczyńską, Wielką Mytarz (wieś królewska), Małą Mytarz i połowę wsi Myścowej. Mikołaj Stadnicki zaokrąglił te posiadłości nabyciem w roku 1489 wsi Skalnik (wieś koronna), Mrukowej, Brzozowej w powiecie

>) Piekosiński: Herby ryc. polskiego ród Bogoryów str. 727. ²) Kwartalnik historyczny. Bocznik XIV. R. 1900. str. 214.

— 481

bieckim od Mikołaja i Nikodema Stradowskich. Mikołaj Stadnicki, wojewoda bełzki, miał trzech synów: Andrzeja, Jana i Stanisława, (który był kasztelanem sandeckim). Otóż w roku 1510 nastąpił dział familijny, w którym AndrzejA) dostał w połowie miasto Żmigród z przyległościami : Stary Żmigród, Siedliska, Konty, Wolę brzezową, Świerchowę, Bukowinę, My-ścowę, Krempnę, Grab i Swiątkowę. Połowicę drugiej połowy nabył w roku 1541 od współwłaścicieli Jana i Czesława Woj-szyków. Od tychże braci nabył także wsie: Łysą Górę, Toki, My tarkę, Wolicę, Olchowiec, Żydowskie, Ożennę, Rozstjane, Kramczyszowę, Dołhe (obie ostatni wsi już nie istnieją), wsie królewskie: Mytarkę i Skalnik. W roku 1589 dwaj bracia Andrzej i Przecław Wojszykowie byli jeszcze właścicielami czwartej części Żmigrodu i wsi: Mytarka, Skalnik, Łysa Góra, Myścowa, Krempna, Grab, Wiśniowa, Wilśnia, Olchowiec i Świątkowa.

Synowie Andrzeja Stadnickiego, kasztelana sanockiego, Marek i Mikołaj, podzielili się w roku 1554²) w ten sposób majątkiem : Starszy Marek wziął na własność połowę miasta Żmigrodu z dworem i zamkiem, połowę przedmieścia tak, jak je posiadał Czesław Wojszyk, oraz wsi polskie do tej dzielnicy przylegające: Łysą Górę, Toki, Mytarz, Mytarkę, Skalnik, Wolicę, (którą to wieś w roku 1564 odstąpił Mikołajowi w zamian za przedmieście żmigrodzkie), połowę dochodów ze wsi ruskich czyli wołoskich t. j. : Myścowy, Krempny, Świątkowy, Grabia i dóbr Polany z przyległościami; wziął dalej wójtostwo w mieście Osieku z przyłączonymi do tego dochodami i wsiami. Brat młodszy, Mikołaj, wziął drugą połowę Żmigrodu z dworem, folwarkiem i ze wsiami do tegoż należącemi : Stary Żmigród, Siedliska, Konty, Wola, Brzezową, Świerchowa z wójtostwem tamże, a wreszcie drugą połowę dochodów ze wsi ruskich czyli wołoskich.

*) Ten Andrzej Stadnicki, kasztelan sanocki, bierze kwotę 1.B0Ô zł. legowaną przez biskupa przemyskiego, Stanisława Tarłę na rzecz ks. ks. Misyonarzy w Krośnie na wykup; ubezpiecza ją jako też roczny czynsz od niej w kwocie 65 zł. na dobrach swych. (Rękopis archiw. kons. bisk, przemyskiego). Akta z lat 1542—1559. str. 1981.

²) Dodatek do Gaz. lwów. 1853. Nr. 35 i 38.

Bi

Przywilejem królewskim z r. 1545 zapewnione zostało obu braciom dożywocie na dobrach królewskich Osiek, Świerchowa, Bukowina, Brzezowa, Skalnik. Marek ożeniony był z Zofia z Tarnowca, wdowa po Janie Herburcie i miał z nią trzy córki: Annę, żonę Stefana Fredry, Katarzynę, żonę Stanisława Tarnowskiego i Jadwigę, które później stały się współdziedziczka-mi dóbr Żmigród z przyległościami wraz z Andrzejem, najstarszym synem Mikołaja. Po Andrzeju otrzymał dobra Żmigrodzkie Marek Antoni i Mikołaj Stadnicki, podczaszy sanocki. Po Mikołaju otrzymał Mikołaj młodszy, a drugą połowę Franciszek. Z Mikołajem i Franciszkiem braómi Stadnickiemi wyszły już znacznie uszczuplone dobra żmigrodzkie w drugiej połowie XVII. wieku zupełnie z posiadania Stadnickich. Powiedziałem uszczuplone, bo odłączone zostały z posiadłości Stadnickich wsi : Myścowa, Konty, Roztajne, Świątkowa, Długie, Radoczyna, Grab, Wyszowadka, Żydowskie, Ożenna, Mytarka, Toki, które Marek Antoni Stadnicki, podczaszy krakowski, odstąpił żonie swej Maryi z Dembińskich. W XVIII. wieku były te dobra w ręku książąt Lubomirskich, z linii rzeszowskiej, a następnie przeszły w posiadłość Siemieńskich ze Sławczyna. Później przeszły te dobra na własność Krzysztofa Konstantego księcia Wiśniowieckiego, wojewody bełzkiego. Wnuczka Krzysztofa Wiśniowieckiego, a córka Janusza, wojewody krakowskiego Franciszka Urszula Wiśniowiecka wniosła te dobra w dom Radziwiłłów przez małżeństwo z księciem Mikołajem Kazimierzem Radziwiłłem, znanym pod przydomkiem Rybeńku¹).

Książe Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku“ sprzedał w roku 1784 Żmigrodczyznę Józefowi Bobowskiemu, ten zaś w roku 1795 Stanisławowi Grzembskiemu. 16. marca 1801. sprzedaje Stanisław Grzembski dobra Żmigród miasto z folwarkiem należącym niegdyś do Dominikanów żmigrodzkich, tudzież wsi: Stary Żmigród, Siedliska z folwarkiem Kastel, Hałbów i Krempna Franciszkowi hr. Stadnickiemu, staroście na Ostrzeszowie. Xa podstawie aktu działu spadku po Franciszku hr. Stadnickim, zdziałanym 24. maja 1810 r. zaintabulo- ¹ wał się na dobrach żmigrodzkich Antoni hr. Stadnicki, a po nim, na mocy dekretn własności z 16. marca 1843 r., odziedzicza dobra te "Władysław hr. Stadnicki. W roku 1855 nabywa dobra powyższe Józef Bärnreither, a po nim w roku 1864 Józefina Bärnreither. W roku 1871 nabywa Żmigrodczyznę Józef Zubrzycki a 17. grudnia 1872 roku kupują od niego dobra te Józef i Anna z Jankowskich hr. Ciechońscy. 28. listopada 1877 r. nabywa te dobra Józef Kalasanty Deszkiewicz Kundzicz. Od tego nabywa je 2. lutego 1884 r. Jan Lewicki, a ten 26. października 1890 r. sprzedaje Żmigrodczyznę Franciszce z hr. Badenich Potulickiej. Żmigrodczyzna obejmuje obecnie następujące miejscowości: Żmigród Nowy, Żmigród Stary, Hałbów, Łysą Górę, Toki, Myścową, Folwark Myścowę, Czarne, Libnę, Długie, Grab, Jasionkę, Krybę, Banicę, Nieznajowę, Ożennę, Roztajne, Radocynę, Wołowiec, W^yszowadkę, Żydowskie, Bartne, Konty, Kotań, My tarkę, Świątkowe Wielką, Świątkowe Małą czyli Świątkówkę.

Skreśliwszy powyżej, jakich właścicieli miał dotychczas Żmigród, przychodzę obecnie do skreślenia dziejów właściwych Żmigroda. W r. 1332, 24. maja, wydaje Władysław Łokietek na sejmie wiślickim przywilej obywatelom sandomierskim, aby mogli z towarami swoimi jeździć do Węgier i wracać z Węgier przez Żmigród¹)- Przyczynia się to wielce do podniesienia miasta, gdyż w owych czasach, gdzie miasta były rzadkie, trzeba było zaopatrywać się w mieście we wszystkie potrzeby dla ludzi i bydła jucznego. Podobny przywilej wydaje w r. 1345²) 9. maja Kazimierz Wielki w Krakowie, aby, udając się do Rusi, mogli udawać się i stamtąd powracać przez Biecz, Żmigród i Sanok. W cztery lata później, t. j. 30. marca 1349 r., wydaje Kazimierz Wielki dyplom, aby nikt do Węgier nie udawał się przez Żmigród. Obecnie pozwala wszystkim udawać się do Węgier i wracać z Węgier^ z towarami przez Żmigród³). Tak więc stał się Żmigród jedną z głównych stacyi wszystkich kupców jadących do Węgier i wracających stamtąd. W r. 1474 ucierpiał Żmigród od Węgrów. Oto, jak opowiada o tem Kromer. W r. 1474 Węgrowie hurmem wysypawszy się, ogniem a żelazem zewsząd majętności niszczyli. Żmigród miasteczko w nocy drabiny przy sza licowa wszy, ubiegli: zamek zasię strzelbą potłukłszy przez oddanie wzięli i nowemi przy-blankami, ktemu wałami obmocnili¹). Usadowiony nieprzyjaciel czynił stąd wycieczki po okolicach i dopiero na mocy zawartego przymierza 1476 r. ustąpiła z grodu tego załoga węgierska. Z opowiadania tego Kromera widzimy, że w tym czasie Żmigród miasteczko był oszańcowany i że w nim znajdował się zamek. Długosz podaje, że Żmigród Nowy miasto, posiadał za jego czasów kościół parafialny. W r. 1522 zgorzało miasto i dlatego uwolnił je Zygmunt I. od podatków na lat 12 na prośby Jędrzeja Stadnickiego i Czesława Wojszyka, cześnika krakowskiego ; od czopowego zaś od czasu zgorzenia, aż do dnia św. Łucyi t. j. 13. grudnia. W r. 1545 uzyskał Jędrzej Stadnicki u króla przywilej na jarmark w dzień Nowego Koku, następnie zaś w r. 1553 na drugi jarmark w dzień św. Wita (16. czerwca). W r. 1577 spłonęło miasto powtórnie, o czem poucza nas lustracya z r. 1581. W r. 1581 płaciło miasto Żmigród podatku 12 zł. 24 groszy. Łanów miejskich było 6, szewców 6, krawców 3, kuśnierzy 2, kowali 2, tkaczy 4, ślusarz 1, piekarek 7, słodownik 1, balwierz 1, przekupców 2, stolarz 1, siodlarz 1, skrzypek 1, komorników 14, kół zaku-pnych 3²). W r. 1635 zanoszą burmistrz i dwóch rajców miasta Żmigroda rejestr rzemieślników żmigrodzkich. Było wtedy w Żmigrodzie: krawców 5, kuśnierzy 3, szewców 12, płócien-ników 6, kowali 3, bednarzy 2, ślusarzy 2, garncarzy 2, siodlarz 1, rymarzy 2, piekarzy 6, łaziebnik 1³). O upadku miasta Żmigrodu w tym roku świadczą liczne pustki, znajdujące się w mieście, o których zdaje relacyą woźny. Miasto należało podówczas do Franciszka i Mikołaja ze Żmigrodu Stadnickich, synów Mikołaja Stadnickiego, cześnika ziemi sanokiej. Kelacya ta opiewała : Podle muru u niżnej bramy plac goły, żadnego budynku nie mający, Kudłaty nazwany. Plac goły za

!) Kronika polska Marcina Kromera tłom. Płazowskiego, Sanok 1857, str. 1245—1246.

²) Pawiński: Źródło dziejowe T. XIV. str. 50.

Gr, bieckie T. 178 str, 888—889.

bramą niżną, Pisowski rzeczony. Również za tą bramą niżną plac goły, kędy Puszczyna mieszkała. Również plac za tą bramą niżną goły, kędy Kania mieszkał. Również plac pusty, kędy Pastuszek mieszkał. Również za węgierską bramą plac goły. Łuszczowski rzeczony Również plac tamże pusty, kędy Starek mieszkał. Również przy murze plac pusty, Kozikowski rzeczony. Również podle klasztoru plac goły, Złotnikowski nazwany. Na tych placach niema żadnych zabudowań, a gmina Żmigród płaci z nich podatki. Tę relacyę woźnego zaraz burmistrz i jeden z rajców żmigrodzkich pod przysięgą zeznał¹). Z tej relacyi dowiadujemy się, że w roku 1685 było miasteczko otoczone murem i znajdowały się 2 bramy: niżna i węgierska. W roku 1677 odbyła się ponowna rewizya miasteczka i wsi przynależących, a to za wstawieniem się księcia Konstantego Korybuta Wiśniowieckiego, wojewody bracławskiego. Od ostatniej rewizyi zmieniły się stosunki w mieście na gorsze, a mieszczanie płacili podatki miejskie jakoto szos, podymne i inne pobory, według dawnej spisanej taryfy. Rewizorzy zbadali sprawę, a mianowicie, że do miasta nie należą dwa łany, gdyż częśó takowych zarosła lasami, a częśó została oddana na kościoły i na szpital. Domów, z których można było płacić podatek skarbowy t. j. podymne i szos, naliczyli tylko 80, a 20 było pustych, zniszczonych bądź to przez ogień, bądź to przez zbójców, którzy to miasteczko często napadali i wyrządzili temuż w ostatnich latach szkody na 120.000 złp., jak to zaprzysięgli mieszczanie w grodzie bieckim.. Z tych dwudziestu placów pustych ubyło na pobór, jeden licząc od każdego domu po groszy 15, złotych 10. „Łaźnia, w której bywał balwierz, ta od lat kilkadziesiąt spustoszyła, że ledwie miejsce znać nad brzegiem rzeki Wisłoki, gdzie bywała, a teraz wcale balwierza to miasteczko niema“. Z tej łaźni przychodziło na jeden pobór, a teraz ubyło groszy 15. Koła trzeciego zakupnego we młynie nie masz, dla szczupłości wody i poderwania brzegów przykopy młyńskiej od rzeki Wisłoki i żadnego niema sposobu do naprawienia. Mieszczanie i urząd miejski pod przysięgą zeznali, że od kilkadziesiąt lat niemasz tego koła, tylko

x) G-r. bieckie str. 389—390.

dwa, ód których podatek wypłacają, skarbowi. Ubyło tedy z tego trzeciego koła na pobór jeden groszy 24. Z łanów dwóch, których całkiem niemasz, ubyło na jeden pobór, rachując po złotemu na jeden pobór, złotych 2. Przekupnia, czyli prastoła, który mieszka w ratuszu, tego całkiem niemasz, bo i ratusz zgorzał i dotychczas ratusza niema, tylko plac goły i żadnego w tern miasteczku przekupnia niemasz, bo i drugi przez przysięgę zniesiony został w grodzie sandeckim w roku 1669; od tych przychodziła na jeden pobór, rachując po prószy 15 od jednego złp. 1; komorników przedtem bywało 14, teraz niema tylko 7 ; ubyło poboru, rachując po groszy 6 od jednego, złp. 1, groszy 12. Szewców było 6, teraz tylko 4, ubyło na pobór jeden, złp. 1, krawców było 3, teraz tylko 2, ubyło 2 złp., kuśnierzy bywało 2, teraz niemasz żadnego, ubyło na pobór złp. 1, kowali było 2, teraz 1, ubyło groszy 15, płócienników bywało 3, teraz tylko 1, ubył złp. 1, siedlarza od kilku dziesięciu lat niemasz w miasteczku, ubyło groszy 15, piekarzy bywało 7, a teraz niemasz tylko 3, ubyło złp. 2. A zatem ubyło w tern miasteczku na jeden pobór tak szosu jak i z powodu ubytku dwóch łanów, 7 komorników, jednego koła zakupnego i rzemieślników 16, złp. 16. gr. 16¹). W roku 1699 grasowało powietrze w Żmigrodzie, na które wymarło wiele ludzi w mieście i wymarli kapłani przy kościele żmigrodzkim. W r. 1694 pogorzało całe miasto, spłonął ogniem kościół farny tak, że zostały tylko gołe mury. Spaliła się również plebania i pomieszkanie księży wikarych²). Miasta ówczesne płaciły podatek od trunków, czyli tak zwane czopowe. Otóż mieszczanie żmigrodcy zeznają w roku 1691, że u samych chrześcian wy-szynkowali achteli piwa 44 po złotych 7³). W roku 1703 zeznają znowu, że przez cały zupełny rok od 1. sierpnia 1702 r-do 31. lipca 1703 wyszynkowali trunków, a mianowicie miodu i piwa za złp. 148 gr. 27 szel. 7⁴). Nie udało mi się zebrać materyałów do skreślenia wypadków w XVIII., w. dlatego też nie

ï) Gr. bieckie T. 102. str. 334—337.

²) Archiwalia probostwa.

■') Gr. bieckie T. 103. str. 1218—1219.

l) Tamże str. 1266.

podaję takowych. W ostatnich czasach Rzeczypospolitej polskiej Żmigród tem się odznaczył, że w okolicy jego mieli konfederaci barscy obóz pod Żmigrodem oszańcowany, który do dziś dnia widoczny jest od kościoła żmigrodzkiego. Hulewicz w swym pamiętniku wspomina: Pod Żmigrodem miasteczkiem mała korzyść¹). Kronika 00. Kapucynów w Krośnie (str. 11) wspomina, że około 16. marca 1772 r. przybyli Moskale do Krosna. Dowódca oddziału tego wysłał 80 kozaków dla wyśledzenia konfederatów pod Duklą. Wszystkich tych 30 kozaków konfederaci pojmali, prócz szpiega żyda, który nagle do Krosna doniósł, że konfederaci wezwą Moskali do walki. Wtedy Moskale jak najspieszniej pod Żmigród podążyli.

rok 1772 200 złp. Synagoga żydowska złożyła po

za

Ha rzecz konfederacyi barskiej złożyło miasto Żmigród następujące podatki: 22. marca 1669 r. pogłownego 186 złp. 16 gr., 2. października 1669 r. pogłownego 186 złp. 16 gr., 16. marca 1770 r. pogłownego 186 złp. 16 gr., 21. września 1790 r. pogłownego 186 złp. 16 gr., 19. stycznia 1771 r. pogłownego 186 złp. 16 gr. ²). Czopowego i szelążnego za rok 1771 200 złp.

głównego za rok 1869 400 złp., za rok 1770 400 złp., za rok 1771 400 złp. Takie same kwoty złożyli również katolicy tytułem pogłownego.

Po rozbiorze Polski Żmigród przechodził te same koleje, jak inne miasteczka galicyjskie. W XIX. wieku ulegało miasteczko częstym pożarom. W r. 1828 spaliła się wschodnia część rynku aż po dom Wincentego Mordzińskiego. W roku 1843, dnia 17. kwietnia, w poniedziałek wielkanocny, pogorzała połowa miasta wraz z kościołem. Nabożeństwo odprawiano tymczasem w kaplicy N. Maryi Panny. W trzy lata później, t. j. 1846 r. 3. grudnia, zgorzał dach na dzwonnicy. Odbudowany kościół konsekrował 28. czerwca 1857 r. ks. biskup Franciszek Wierzchlejski. W połowie czerwca 1849 r. bawił w Żmigrodzie car Mikołaj I. z księciem Paszkiewiczem, wyprawiając wojska swe na posiłek cesarzowi Franciszkowi Józefowi I. Ze strony cesarza bawił tutaj namiestnik Agenor hr. Gołuchowski.

*) Kazimierz Pułaski: Szkice i poszukiwania historyczne T. III. Kraków 1906 str. 384.

²) Gr. bieckie tamże str. 1297—1298.

W roku 1882, 8. kwietnia, w Wielką Sobotę, spaliło się 92 domów i dzwonnica. W r. 1884 przejeżdżał przez Żmigród minister Falkenhayn. Tego roku była wielka powódź. W r. 1887 odbyła się misya parafialna. W r. 1888 założył w Żmigrodzie, rodak żmigrodzki, ks. Dr Adam Kopyciński, towarzystwo szat liturgicznych. W r. 1889, dnia 27. i 28. maja odbyła się wizyta kanoniczna, odprawiona przez biskupa su-fragana Jakóba Gflazera. Parafia istnieje już od XIV. wieku, gdyż już w r. 1326 wspomniany jest Bertold, proboszcz z Nowego Żmigrodu. W r. 1537 za biskupa krakowskiego, Jana Konarskiego, zostały parafie Nowy i Stary Żmigród połączone i proboszcz z Nowego Żmigrodu otrzymał tytuł prepozyta. Wnet potem nastąpiły zbyt smutne czasy dla kościoła parafialnego i dla jego duszpasterzy. Wizyta za Podniewskiego odbyta (w latach 1565—1570) tak opisuje stan parafii i kościoła: Przy kościele parafialnym, który był w mieście, z pięciu kapłanów świeckich, którzy tam byli, tylko jeden Mansyonarz pozostał, drugi jakiś kapłan z Litwy, a nawet w r. 1564, od postu do Narodzenia Pańskiego, nie było żadnego kapłana przy kościele, tylko proboszcz, człowiek świecki, niejaki Nieszkowski. Kapłani bowiem ustąpili z powodu dokuczań, jakie im czyniono (propter molestias, quibus molestabantur. Ks. Dr Bukowski. Dzieje reformacyi w Polsce. Kraków 1883. T. I. str. 269).

Za czasów Józefa II. rozdzielone zostały parafie obydwie i utworzone zostało w Żmigrodzie Nowym probostwo z ks. wikarym. Jak powyżej wspomnieliśmy, kościół spalił się w roku 1694, a później w roku 1843. Kościół odrestaurowany i poświęcony został 1857 r. pod dawnym tytułem św. Apostołów „Piotra i Pawła“. Odmalowano go w r. 1888, a całkowicie wy-restaurowano i pokryto blachą w r. 1897. Kościół ma od strony zachodniej i północnej położenie bardzo piękne, leży bowiem na bardzo spadzistym stoku góry, u której stóp płynie Wisłoka; od wielkich drzwi roztacza się prześliczny widok na okolicę. Zdaje się, że kościół wchodził w skład zamku, który stał na tym stoku góry¹). Jest to kościół murowany o jednej

') Według tradycyi miejscowej, zamek zajmował cała przestrzeń od dzisiejszej plebanii (włącznie) aż do dworu.

nawie, niesklepiony, ma okna ostrołukowe. W wielkim ołtarzu są dwa obrazy : Pan Jezus na krzyżu i P. Jezus przy słupie. Po bokach figury św. Piotra i św. Pawła. W bocznym ołtarzu, od strony ewangelii ołtarz, poświęcony czci Matki Boskiej Różańcowej. Znajdują się w tjun ołtarzu dwie zasuwy. Na jednej obraz Zwiastowania N. M. P. skiej Szkaplerznej, po bokach ołtarza figury: Św. Jakóba i św. Filipa, ołtarz ten należy do cechu wielkiego. Od strony epistoły ołtarz, poświęcony św. Annie i św. Janowi z Dukli. Po bokach ołtarza figury św. Stanisława i św. Wojciecha. Światła do tego ołtarza dostarcza cech szewski. Po stronie ewangelii znajduje się kapliczka Matki Boskiej Bolesnej, poświęcona w r. 1772. Po stronie ewangelii znajduje się również ołtarz poświęcony czci św. Wincentego z Ferery, (obraz wzięty ze zniesionego kościoła 00. Dominikanów) i obraz Serca P. Jezusa, Ołtarz ten należy do cechu krawieckiego. Po stronie epistoły znajduje się ołtarz poświęcony czci św. Barbary i św. Antoniego Padewskiego. Należy do cechu tkackiego. Obraz św. Antoniego pochodzi ze zniesionego kościoła 00. Dominikanów. Kościół ten ma monstrancyę srebrną, gotycką z r. 1611. U góry Pan Jezus na krzyżu, obok figurki Matki Boskiej i św. Jana, św. Krzysztofa i dwóch Aniołków z narzędziami męki P. Jezusa. Na nóżce monstrancyi znajduje się napis A. S. D. i herb Stadnickich Szreniawa. Druga monstrancya w stylu baroco i kielich w stylu baroco z napisem A. D. 1748 Memento pro anima Bil. hil. dis.²). Jest również turybularz gotycki, srebrny ażurowy, na podstawie barokowej. Portatile z napisem z r. 1757, konsekrował je „Kilianus“ w Moskwie. Chrzcielnica kamienna, późno gotycka, mająca kształt kielicha, grubej roboty. W kruchcie oryginalna kropielnica, wydrążona w dużym kapitelu korynckim, na którego jednym boku, zamiast liści akantu, wykuty Pan Jezus na krzyżu. W ornacie nowym czarnym, wszyty kwadrat z haftu z XVI. wieku, bardzo wypukłego, przypominającego hafty ornatu Kmity na Wawelu. Przedstawia Ukrzyżowanie. Na drzwiach głównych znajduje się stare okucie gałęziste z da-

na drugiej obraz Matki Bo-

tą 1663 r. W zakrystyi ładnie profilowane gotyckie odrzwia kamienne, prowadzą do kościoła ; drugie prostsze gotyckie do skarbczyka.

Przy kościele znajduje się wieża, która się kilkakrotnie w ubiegłym wieku paliła. I tak: paliła się r. 1843 a powtórnie 3. grudnia 1846 r., trzeci raz 1882 r. i po tym trzecim pożarze została podwyższona o dwa piętra tak, że obecnie jest czteropiętrowa. Na wieży znajdują się trzy dzwony: mały Maryjka, który darował obywatel żmigrodzki Tomasz Brożyna, średni dzwon św. Jan, ulany w Żmigrodzie przez ludwisarza Józefa Olszewskiego r. 1845, wielki dzwon Urban, ulany tego samego roku i przez tego samego ludwisarza, pękł we Wielki Czwartek roku 1898. Następnego roku przelał go Antoni Serafin, ludwi-sarz z Kałuża, a poświęcił i nadał mu imię Adama ks. Adam br. Potulicki, kanonik ołomuniecki. Przy kościele żmigrodzkim pracowali według zapisków kroniki parafialnej następujący proboszczowie: Adam Ignacy Borowicz od roku 1689. Andrzej Klavius od r. 1708, Józef z Jasinia Jasiński, kanonik kamieniecki od r. 1721, Jan Alojzy Paszyński około r. 1731, Tomasz Burdziński, proboszcz i dziekan żmigrodzki od r. 1741 do 1773. Paweł Uzarski, urodzony w Osieku. Stanisław Michalski, urodzony w Starym Żmigrodzie, wyświęcony w Krakowie 15. kwietnia 1775 r. proboszcz od r. 1782, później dziekan żmigrodzki umarł 1823 r., Andrzej Gródecki, urodzony w Głogowie 1798 r., wyświęcony 1822 r. instalowany 26. grudnia 1824 r., umarł 11. listopada 1835 r., Fryderyk Otto, urodzony 22. lutego 1808 r. w Błażowy, wyświęcony 24. lutego 1831 r., instytuowany 24. lutego 1836 r., proboszcz i dziekan żmigrodzki, kanonik honorowy przemyski, inspektor szkolny, umarł 19. listopada 1878 r., Walenty Wojtalik proboszcz od 1878 r., wicedziekan żmigrodzki umarł 8. lipca 1907 r. Na cmentarzu, na którym chowają zmarłych, znajduje się kościółek murowany pod tytułem „Świętej Trójcy“.

Oprócz kościoła parafialnego, był dawniej w Żmigrodzie kościół i klasztor 00. Dominikanów. Ku końcowi panowania króla Łokietka, pojawiają się ślady usiłowań Dominikanów polskich, oddziaływania na Ruś Czerwoną. Uchwała kapituły 00. Dominikanów w Bordeaux r. 1277 o założeniu dwóch domów

- 491 —

zakonnych versus Russiam powiada dr. Abraham *), nie weszła w wykonanie, podjęto więc tę myśl znowu po latach, wśród korzystniejszych warunków i jej następstwem było założenie w r. 1331 za zezwoleniem kapituły generalnej i papieża, klasztoru w Żmigrodzie, przy szlaku handlowym. Przyczynę założenia tam klasztoru podaje papież w dokumencie erekcyjnym: proszono go, aby pozwolił w twierdzy Żmigrodzie, na krańcach dyecezyi krakowskiej, ku granicom szyzmatyckich Rusinów, którzy mieszkają tuż bezpośrednio poza dyecezyą krakowską, założyć klasztor 00. Dominikanów, dla wielkiej ilości wiernych tam mieszkających, z powodu sąsiedztwa ze szyzmatykami, ze względu na ich zbawienie, celem pouczania ich o wierze katolickiej. Obok Żmigrodu nie znajduje się w odległości 12 mil żaden zakonny dom, ani klasztor.

Papież pozwala prowincyałowi i braciom w Polsce będącym przyjąć miejsce w Żmigrodzie, w któremby 12 braci znalazło uczciwe i odpowiednie stanowi utrzymanie. Pozwala również wybudować kościół z dzwonnicą, ale bez ujmy dla kościoła parafialnego²). Długosz tak pisze o klasztorze żmigrodzkim : Ósmy klasztor 00. Dominikanów, położony w mieście Żmigrodzie, pod Alpami sarmackiemi, które Polskę i Węgry dzielą, a którego (Żmigrodu) własność należy do rycerza Przybka i synów jego Jana i Jakóba z domu i rodziny Sreniawa (Lib. benef. T. III. str. 460) (Przybek jest to Przebysław Wojszyk, o którym powyżej była wzmianka). Zdaje się, że zaraz ufundowany został kościół, gdyż w kościele dawnym 00. Dominikanów znajdował się następujący napis: Fundata est haec ecclesia tempore Joannis XXII. dedicata vero anno 1544.per Yalenti-num de ordine praedicatorum episcopum Margaratensem sufra-ganeum Cuiaviensem in honorem D. O. A. B. V. Mariae visi-tationis régnante Sigismundo, dominante Andrea Stadnicki Castellano sanocensi³). Kościół ten i klasztor został w XYI.

*) Powstanie organizacyi kościoła łacińskiego na Rusi. Lwów 1904. T. I. str. 413.

²)    Kodeks dypl. Mał. : T. I. str. 218—219.

³)    Nazywał się nie Walenty, ale Waleryan de Varso św. Teologii, doktor, sławny swego czasu kaznodzieja; dnia 28. września 1543 r. mianowany został biskupem margareteńskim i sufraganem władysławskim czyli kujawskim. Barącz. Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Polsce

T. II. str. 56.

— 492

wieku przez 00. Dominikanów opuszczony. Wizytacya dyecezyi krakowskiej zaPadniewskiego wiatach 1565—1570opowiadaprzy parafii żmigrodzkiej : Jest tu także kościół czyli kaplica, którą zarządzali bracia zakonu św. Dominika z Krakowa, którzy stąd wyszli, zabrawszy z kościoła książki. Wizyta zaś Radziwiłła przeprowadzona w latach 1596—1598 także lakonicznie wspomina: Jest tu kościół po Dominikanach, z uposażeniem l¹^ łanu. Za las i za zarośla na gruncie łanowym administruje miasto tym gruntem. Z dochodów wypłacają 22 zł. kanonikowi węgierskiemu na Spiżu, który do dyecezyi krakowskiej należy. Zdaje się, że obawa przed napadem lub prześladowaniami ze strony zheretyczałych Stadnickich, była powodem ustąpienia 00. Dominikanów.

Andrzej Stadnicki w r. 1603 na nowo konwent i klasztor zrestaurował i w prowenta wyposażył. Po śmierci tutaj jego zwłoki spoczęły¹). Po nim wielką dobrodziejką była księżna Korybutowa Wiśniowiecka, wdowa po Januszu, kasztelanie krakowskim. Za czasów austryackich został zniesiony 23. kwietnia 1788 r., a majątek wcielony do funduszu religijnego²).

Jako jedyne wspomnienie po 00. Dominikanach w Żmigrodzie jest nazwa: „mniszy lasek“. Klasztor był położony w południowej stronie miasta, od rynku ku górze. Obrazy z klasztoru 00. Dominikanów znajdują się: w kościele nowo-żmigrodzkim: św. Wincentego i św. Antoniego, w osieckim: Przemienienie Pańskie, w staro-żmigrodzkim: św. Katarzyny i Znalezienie św. Krzyża.

Z miasteczka Żmigroda wyszli następujący mężowie, którzy zajęli wybitniejsze stanowiska w naszym kraju:

Ks. Ludwik Jastrzębski, kapłan, jubilat, Szambelan Jego Świątobliwości, dziekan krośnieński, członek rady szkolnej okręgowej krośnieńskiej, zaszczycony przywilejem noszenia rokiety i mantoletu, urodzony w Żmigrodzie w r. 1828, wyświęcony na kapłana w Przemyślu w r. 1855, proboszcz w Komborni od r. 1864.

Ks. AdamKopyciński, doktor św. teologii, wysłużony profe-

*) Niesiecki Herbarz Lip. 1844 T. VIII. str. 482. ²) Barącz dz. T. II. str. 334.

— 493

sor teologii pasterskiej i studyum biblijnego.Starego Testamentu w seminaryum dyecezyal. tarnowskiem, wysłużony dziekan ra-domyśleński, honorowy kanonik kapituły tarnowskiej od r. 1894 i honorowy radca konsystorza biskupiego tarnowskiego, wicedziekan mielecki, proboszcz w Gawłuszowicach, honorowy obywatel miast : Tarnowa, Żmigrodu, Ciężkowic i Radomyśla. Urodzony w Żmigrodzie 24. grudnia 1849 r., z ojca Jana, który tern się odznaczył, że za swego burmistrzowstwa wystarał się dla Żmigrodu o tytuł miasta w namiestnictwie i że ze składek wybudował dużą kaplicę na cmentarzu w Żmigrodzie; uczęszczał do gimnazyum w Tarnowie, które ukończył w r. 1870, złożywszy egzamin dojrzałości z celującym postępem. Odczuwając łaskę powołania kapłańskiego, wstąpił do seminaryum duchownego w Tarnowie. Wyświęcony na kapłana w r. 1874, wysłany został jako kapłan zdolności niezwykłych, na wyższe study a teologiczne do Wiednia. Tu złożył cztery egzamina ścisłe i otrzymał doktorat teologii 27. czerwca 1879 r. Od roku 1879 do 1890 był profesorem teologii pasterskiej w seminaryum duchownem tarnowskiem, a równocześnie profesorem suplentem studyum Pisma św. Starego Testamentu. Z profesury przeniósł się na probostwo do Radomyśla Wielkiego, in-stytuowawszy się na to probostwo 26. stycznia 1890 r. Z probostwa tego przeniósł się na probostwo w Gawłuszowicach, na które instytuował się 30. grudnia 1892 r. a na którym dotychczas pozostaje. I jako profesor i jako proboszcz spełniał obowiązki posła do sejmu i do rady państwa. I tak w r. 1883, dnia 29. maja wybrany został posłem do sejmu na lat 6. W r. 1885 wybrany został do rady państwa, ale następnego roku, na życzenia ks. Biskupa Łobosa, zrezygnował; 6. maja 1886 r. wybrany został ponownie do rady państwa, a po skończonej tej kadencyi, wybrany został 16. marca 1891 r. po raz trzeci. Wreszcie w r. 1907 na podstawie ustawy 4- przym. głosowania wybrany został również posłem do rady państwa. Oprócz pracy w parlamencie i sejmie, czynny był i jest ks. Dr. Kopyciński na polu pracy społecznej. W r. 1880 założył Towarzystwo rękodzielników chrześcijańskich „Gwiazdę Tarnowską“, które założyło sobie za cel zabezpieczyć los złamanych starością rękodzielników a po śmierci tychże, zaopiekować się ich wdowami

i dopomagać do wychowywania sierót. Już w r. 1882 zbudowało Towarzystwo salę na zebrania dla swych członków i było w stanie opłacać miesięczne pensye dla niezdolnych do pracy, wdów i sierót. W r. 1883, 4. listopada zawiązała Gwiazda tarnowska Towarzystwo pod firmą: „Handel skór i magazyn wyrobów krajowych“, aby Tarnów i najbliższą okolicę zaopatrywać w doborowy towar, a szewców wyzwolić z pańszczyzny finansowej. W r. 1889 rozpoczęto, a w r. 1890 dokonano budowy własnego domu. W r. 1898 założyła „Gwiazda“ Spółkową kasę oszczędności i pożyczek dla swych członków. W r. 1904 zawiązała Gwiazda Sodalicyę Maryańską. Obecnie majątek czysty Gwiazdy wynosi 38.241 kor. 7 gr. Wszystko to stało się za prezesostwa ks. Kopycińskiego od założenia dotychczas. Już powyżej wspomniałem, że ks. Dr Kopyciński założył w Żmigrodzie Towarzystwo szat liturgicznych. W swej parafii w Gawłuszowicach zawiązał 20. czerwca 1897 r. Kasę oszczędności i pożyczek, której obrót kasowy w r. 1906 wynosił 443.048 kor. 50 hal.,a od założenia do końca 1906 r. 2,754.367 kor. 44 hal.

Niestrudzony ten kapłan wydał następujące dzieła: De in-tegritate s. textus hebraéi, 1880. O Sakramencie pokuty, część pierwsza r. 1883. Mowa na obchodzie żałobnym za duszę śp. Józefa Szujskiego 1883. Mowa na obchodzie żałobnym za duszę śp. Antoniego Odyńca 1883. O Sakramencie pokuty część druga 1884. Kazanie primicyjne 1884. Mowa w sprawie projektu ustawy konkurencyjnej 1884. O Sakramencie pokuty, wydanie drugie 1885. Książeczka jubileuszowa 1886. O zagrodach włościańskich 1889. O stosunku kapitału do pracy. Kwestya so-cyalna 1892. Akt poświęcenia sztandaru Pracy w Tarnowie 1895. Działalność katolików w kraju na polu socyalnej organizacyi. Wykład na kursie socyalnym w Krakowie 1897. O Sakramencie pokuty wydanie trzecie 1900. Siedm kazań o Męce Pana Jezusa 1903. Hołd Niepokalanej. Lwów 1904. Nasza młodzież szkolna. Lwów 1904. O Sakramencie pokuty, nowe wydanie z aprobatą biskupa włocławskiego w r. 1906. Prócz tego pisał do podręcznej Encyklopedyi kościelnej, wychodzącej we Warszawie, artykuły z dziedziny teologii pasterskiej do każdego tomu, homilie i kazania do Nowej Biblioteki kaznodziejskiej w Poznaniu w latach 1906 i 1907, kazania do Homiletyki we Włocławku.

495 —

Ks. Władysław Makowiec, urodzony w r. 1866, wyświęcony na kapłana w dyecezyi przemyskiej w r. 1889. Był najpierw wikarym w Dukli, potem w Sanoku. Przez kilka lat był dyrektorem szkoły wydziałowej w Przemyślu, a potem został mianowany katechetą przy seminaryum pedagogicznym w Samborze. Ordynaryat biskupi w uznaniu jego cnót kapłańskich i pracy tak zawodowej jak i na polu pracy społecznej, nadał mu odznakę kanoniczną.

Ks. Stanisław Pykosz, kapłan Towarzystwa Jezusowego, urodzony w r. 1866, wyświęcony na kapłana r. 1899. Ukończywszy chwalebnie studya w zakonie, złożył egzamin dojrzałości i uczęszczał na wykłady filozoficzne na uniwersytecie krakowskim. Zdawszy chlubnie egzamin profesorski, pełni obowiązki profesora filologii klasycznej w gimnazyum chyrowskiem.

Ks. Antoni Majewski, urodzony w roku 1867, wyświęcony na kapłana w dyecezyi przemyskiej w r. 1896, pełnił dłuższy czas obowiązki ks. wikarego w Komborni. W r. 1906 otrzymał probostwo w Kobylanach. Tutaj pracę parafialną rozpoczął od urządzenia 10-dniowych rekolekcyi pod kierownictwem 00. Redemptorzystów. Zaraziwszy się u chorego, którego zaopatrywał św. Sakramentami, na tyfus plamisty, umarł we wtorek po Wielkanocy, dnia 2. kwietnia 1907 w 40. roku życia, a 11 kapłaństwa. Pokój jego zacnej duszy.

Ks. Jan Rozpond, urodzony w r. 1875, wyświęcony na kapłana dyecezyi przemyskiej w r. 1878, był przez pewien czas wikaryuszem w Rokietnicy, potem katechetą przy szkołach ludowych w Jarosławiu, a od r. 1905 pełni obowiązki katechety szkoły wydziałowej męskiej w Jaśle, jak również obowiązki w klasztorze PP. Wizytek w Jaśle.

Na stanowiskach świeckich chlubnie zapisali się Andrzej Filipowicz, radca sądowy i naczelnik sądu powiatowego w Ż mi-grodzie i krewny jego ze strony matki Rydzowski, który był adwokatem w Krakowie i za czasów prezesostwa Ziemiałkow-skiego, darował swą kamienicę miastu Krakowowi.

W Żmigrodzie znajduje się dawna synagoga żydowska przy której był dawniej bardzo bogaty kahał, na którym umieszczano znaczne sumy na tak zwane wyderkafy, nawet na fuń-dacye mszalne i na inne cele pobożne.

Część statystyczna. Żmigród liczy na obszarze gminnym 2289 mieszkańców; z tycb 1025 obrz. łac., 24 gr. kat., 1 akat., 1240 izraelitów; na obszarze dworskim 79; mniejsza własność posiada 605 hk. 88 a. 80 m.²; posiadłość większa 216 lik. 86 a. 31 m.²; na lasy przypada z tego 29 hk. 24 a. 94 m.²; wszystkie są własnością prywatną.

Do parafii należą następujące miejscowości : Bartne, Brze-zowa, Ciechania, Desznica, Długie, Grab, Hałbów, Huta kręp-ska, Huta polańska, Jaworze, Kotań, Krempna, Kąty, Majdan, Myścowa, Mytarka, Mytarz, Nieznajowa, Olchowiec, Polany, Radocyna, Ropianka, Rozstajne, Skalnik, Świątkowa Wielka, Świątkowa Mała czyli Świątkówka, Świerzowa ruska, Wyszo-* wadka, Toki, Zawadka, Żydowskie. ZTtych należą do powiatu jasielskiego następujące gminy: Brzezowa, Desznica, Grab, Hałbów, Jaworze, Kąty, Kotań, Krempna, Mytarka, Mytarz, Ożenna, Rozstajne, Skalnik, Świątkowa Wielka i Mała, Świerzowa ruska, Toki, Wyszowadka, Zawadka, Żydowskie.

GMINA BRZEZOWA. Na szerokim gościńcu, który od Jasła doliną Wisłoki prowadził przez całe podgórze, rozsiadły się wielkie i liczne włości, których punktem ciążenia był Żmigród Stadnickich. Z górą dwadzieścia wsi składało się na klucz żmigrodzki, stanowiący własność Mikołaja Stadnickiego, bur-grabiego krakowskiego. Były to po większej części osady wołoskie, które prowadziły głównie gospodarstwo pastwiskowe, dość jednak dochodne ze względu na bliski trakt handlowy. Brzezowa graniczy na wschód ze Skalnikiem, na południe z Ja-worzem, na zachód z Hutą samoklęską i Mrukową, na północ ze Samoklęskami i Mytarzem. Wieś ta wzniesiona jest 500 m.

n. p. m.

Brzezowa zawdzięcza swoje powstanie Wojszykom. W roku 1516 trzymał tę wieś Andrzej Stadnicki, kasztelan sanocki, a to wspólnie z współdziedzicami Żmigroda, Janem i Czesławem Wojszykami. Później przechodziła te same koleje, co i Żmigród. Według podatków w r. 1581 było w tej wsi łanów kmiecich 9x/₂, zagrodników z rolą 2, komorników bez bydła 4, karczma 1. Według rewizyi z r. 1702 ubyło łanów 6, które komisyami królewskiemi przyłączone zostały do Samoklęsk. „Pozostałe łany, mówią komisarze, położone w wielkich górach,

pozarastały, do uprawiania i orania niesposobne“. Uznali jednak do płacenia podatków łanów trzy, z dziesiątą częścią (cum décima), łan karczmarski jeden, zagród z rolami dwie, młyn albo koło jedno. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 1.350 zł. 55 kr. m. k. Kasa gminna wynosi 2.750 kor. 4 gr. Rusini w tej wsi mieszkający należą do parafii Desznicy odległej 8V₂ kim.

Część statystyczna. W Brzezowej mieszka na obszarze gminnym 482 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsi właściciele posiadają 573 hk. 6 a. 76 m.²; większa posiadłość wynosi 112 fik. 44 a; z tego przypada 150 fik. 68 a. 43 m.² na lasy; a z tych na lasy gminne 18 fik. 84 a. 7 m.²; na lasy prywatne 131 fik. 84 a. 36 m.

GMINA DESZNICA. Gmina Desznica odległa o 2-7 km. na płd.-zacfi. od Krosna, wzniesiona 500 m. n. p. m, przy drodze krajowej, prowadzącej ze Żmigroda Nowego do Grabu. Gleba owsiana. Wieś ta graniczy od wschodu z Kontami i Łazami, od południa z Hałbowem, od zachodu z Jaworzem i Świe-rzową ruską, od północy ze Skalnikiem. Desznica zawdzięcza swoje powstanie właścicielom Żmigroda i dzieliła losy dóbr żmigrodzkich. W r. 1581 należała do Stadnickiego i było wtedy łanów kmiecieli 3, sołtysi łan 1.

Za zniesione prawa pańszczyźniane uiszczono kwotę 1.538 zł. 35 kr. m. k. W r. 1816 właścicielem Desznicy był Józef Kotarski, a posiadaczami sołtystwa byli : Teodor i Szczepan Szymański i Jan Danik. Byli oni również właścicielami lasu Dobra-zyn. W r. 1883,12. lipca nabył Desznicę i Jaworze od Eustachego księcia Sanguszki, Franciszek Gaszyński, który je sprzedał Izraelitom w r. 1884. Później posiadał Desznicę Aron Schuss, który ją rozparcelował.

na

We wsi znajduje się cerkiew murowana pod wezwaniem św. Wielkiego Męczennika Dymitra, wybudowana w r. 1790, odnowiona i upiększona kosztem śp. kardynała Sylwestra Sem-bratowicza, urodzonego w Desznicy, pokryta blachą w r. 1901. We wsi znajduje się szkoła etatowa, murowana, z językiem wykładowym ruskim, o jednej sile nauczycielskiej, do której uczęszczało dzieci ruskich 80. We wsi jest sklep, kasa cerkiew-i bracka. Kasa gminna wynosiła 3.309 kor. 5 hal. Do pa

498

rafii ruskiej należą: Brzezowa, Hałbów, Jaworze, Skalnik, Konty. We wsi Desznicy urodził sie jak wyżej wspomniałem Sylwester Sembratowicz, kardynał i metropolita ruski, którego życie podajemy.

Sylwester Sembratowicz, urodził się 3. września 1836 r. Nauki początkowe odbywał w Tarnowie a średnie w Wiedniu, skąd wyjechał na studya wyższe filozoficzno-teologiczne do Rzymu, do kolegium De Propaganda fide. R. 1860 przyjął święcenia kapłańskie, a 1861 r. otrzymał stopień doktora. Po powrocie do kraju, był naprzód wikaryuszem we Florynce, później kapelanem klasztoru w Słowicie, następnie prefektem we lwow-skiem seminaryum duchownem ruskiem, profesorem dogmatyki na uniwersytecie lwowskim. R. 1879 został mianowany biskupem sufraganem, a po upływie 3 lat administratorem archidye-cezyi lwowskiej ; następnie 1885 r. metropolitą halickim i wreszcie 1895 r. kardynałem, z tytułem św. Stefana na Monte Caelio. Był nadto tajnym radcą cesarskim, dożywotnim członkiejn au-stryackiej izby panów i kawalerem orderu żelaznej korony. Przez długi czas redagował pismo Sjon. Wydał list pasterski, ogłoszony drukiem: Wszeczestnomu Swiaszeństwu, Lwów 1885 i w drugiej ed. Od 1882 r. posiadał w sejmie galicyjskim głos wirylny i dwakroó zastępował marszałka krajowego. Trudne miał zadanie do spełnienia, gdy obejmował rządy prowincyi, wrzącej agitacyą antykościelną i radykalną socyalistyczną, ale dzięki gorliwości, dobroci i roztropności, umiał odnaleśó środki ku tamowaniu siły złego. Do najważniejszych jego dzieł należy : reforma zakonu Bazyljanów, już rozpoczęta za poprzednika ; utworzenie z obszernej metropolji lwowskiej drugiej dye-cezyi, mianowicie stanisławowskiej ; synod prowincyonalny, zebrany 1901 r. do Lwowa, którego uchwały zostały potwierdzone przez Stolicę ś. W celach obmyślenia środków na stawienie tamy złemu, odbywał konferencye z władykami i narady z dziekanami. W celu rozbudzenia życia religijnego i duchowego między ludem, utworzył towarzystwo ś. Pawła; przyczynił się do założenia instytucyi służebnic N. M. P., zbawienny wpływ wywierających na ludnośó wiejską i małomiejską. Opiekował się towarzystwem św. Piotra, mającem za cel wspierać ubogie parafie przy restaurowaniu starych i budowie nowych

cerkwi, oraz zaopatrywać w potrzebne aparaty. Troszczył się także o dostateczne uposażenie materyalne duchowieństwa, o podwyższenie kongruy. Powołał do życia i uposażył instytut wychowawczy dla dziewcząt ruskich we Lwowie, oddany pod opiekę Bazyljanek. Poczynił także przygotowania do utworzenia drugiego podobnego instytutu dla chłopców. Dzięki jego troskliwości, fundacya dla wdów i sierót po zmarłych ruskich księżach, otrzymała zapewniony byt na przyszłość. Gorliwym był w odbywaniu wizyt dyecezyalnych, podczas których zwracał szczególną uwagę, obok moralności, na oświatę ludową, na stan szkół i czytelni ludowych. Przy każdej ważniejszej okoliczności występował jako przodownik swego narodu, jak n. p. podczas obchodu tysiącletniej rocznicy założenia metropolji w We-lehradzie, oraz podczas pielgrzymek dla złożenia hołdu następcy ś. Piotra. W życiu prywatnem i w stosunkach z poddanymi był uprzejmy, przystępny. Mimo jednak trosk i prac, podjętych dla cerkwi i narodu, doznał on wiele niewdzięczności i boleści. Umarł dnia 4. sierpnia 1898 r. na raka w żołądku. Wprawdzie 11. września 1897 r. dokonano szczęśliwie operacyi, ta jednak nie przywróciła mu zdrowia i nie na długo zachowała życie. Pogrzeb odbył się bardzo uroczyście. Pochowany 8. sierpnia w podziemiach ś. Jura. (Przegląd katolicki 1898. n. 34). Jak to wyżej wspomniałem, śp. kardynał Sembratowicz pamiętał o swem miejscu rodzinnem.

Część statystyczna. Desznica liczy na obszarze gminnym 473 mieszkańców; mniejsza własność posiada 723 hk. 66 a. 59 m.² ; większa własność 18 a. 79 m.² ; lasów jest 67 hk. 97 a. 24 m.²; z tych 16 hk. 79 a. 82 m.² jest lasów gminnych; 51 hk. 17 a. 42 m.² lasów prywatnych.

GMINA GRAB. Grab, blisko granicy węgierskiej, 489 m. n. p. m., w okolicy górzystej i lesistej. Grab przedtem Grabie, wspomniane jest przez Długosza, że były w nim łany kmiecie, z których płacono część grzywny kanonikowi pierwszej prebendy św. Floryana w Krakowie¹).

W roku 1490 należał do Jana Wojszyka ze Żmigrodu²).

*) Liber benefic. T. I. str. 489. ²) Matricularum, nr, 2130,

W roku 1581 należał G-rab do Mikołaja Stadnickiego; płacono podatek od 2 komorników bez bydła, ze 17 dworzyszcz wołoskich, z 1 dworzyszcza sołtysiego. Był tam również pop ruski, który płacił podatek z cerkwi¹). Grab, jako część Żmigrodczy-zny, przechodził przez ręce tych samych właścicieli, co i inne sąsiednie włości. W r. 1880 sprzedał Antoni hr. Mitrowski Grab Janowi Lewickiemu, a od tego r. 1890 kupiła Franciszka zhr. Badenich hr. Potulicka.

Za zniesione prawa propinacyi wypłacono kwotę 1.722 zł. 35 ct. a. w., za zniesione prawo pańszczyźniane wypłacono 2.883 zł. I2Y2 kr. m. k. Probostwo gr.-kat. w Grabiu ma prawo poboru drzewa i wolnego pastwiska dla bydła w lasach dworskich gminy Grab. Wieś ta graniczy od południa z Ożenną, od północy z Wyszowadką, od wschodu z Hutą polańską i Cie-chanią, od zachodu z Badocyną. We wsi jest cerkiew drewniana, pod wezwaniem św. Kośmy i Damiana, wybudowana w roku 1808. Jest przy niej bractwo czci św. Krzyża, założone w r. 1904. We wsi jest szkoła jednoklasowa o dwóch siłach nauczycielskich, do której jest obowiązanych uczęszczać 240 dzieci; jest czytelnia towarzystwa Proświty, jest kasa pożyczkowa z kapitałem 3.633 kor. 52 gr. Do ruskiej parafii należy oprócz Grabu Ożenna i Wyszowadka.

Część statystyczna. Grab liczy na obszarze gminnym 646 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; własność mniejsza posiada 1400 hk. 35 a. 91m.²; własność większa 237 hk. 9 a. 1 m.²; z tego przypada na lasy 267 hk. 77 a. 85 m.² ; z tych na lasy gminne 12 9918, na lasy kościelne 2-3144 hk., a reszta t. j. 252 4723 hk. na lasy prywatne.

GMINA HAŁBÓW. Hałbów graniczy od wschodu z My-ścową i z lwią, od południa z Kotaniem, od zachodu ze Świątkową Wielką i Świerzową ruską, od północy z Desznicą, od której jest odległą zaledwie kim.

W roku 1581 wspomniany jest Hałbów, jako nowo założony. Było tam jedno dworzyszcze kmiecie i jeden łan sołtysi. Później przechodził losy innych poblizkich wsi. Kasa gminna wynosi 1.294 kor. 20 h. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono

*) Źródła dziejowe. T, XIV. str. 123,

501

662 zł. 43V₂ kr. a. w.; za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 519 zł. 20 kr. m. k.

statystyczna. Hałbów liczy na obszarze gminnym 269 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; posiadłość mniejsza ma 377 hk. 66 a. 85 m.²; posiadłość większa 67 hk. 16 a. 20 m.²; z tego przypada na lasy 68 2428 hk., będące własnością prywatną.

GMINA JAWORZE. Wieś leży 405 m. n. p. m., otoczona od południa górą Kolaninem 707 m., a od zachodu Świerzową 308 m. Ma glebę nieurodzajną. Kasa gminna wynosiła 1.922 kor. 6 h. Jaworze powstało zapewnie równocześnie, albo nie wiele później od Desznicy i miała i ma tych samych właścicieli co Desznica. W roku 1581 należało do Mikołaja Stadnickiego i było w nim dwa dworzyszcza wołoskie a jedno sołtysie¹). Według rewizyi odbytej w roku 1702 opłacali mieszkańcy do tegoż roku podatek z 3 łanów, ale niesłusznie ; rewizorzy orzekli, że mają płacić tylko z l^łanu. Z młynu płacili 24 grosze, było to zawiele, bo młyn był na bardzo małem źródle i ledwie dwa razy w roku meł, więc orzekli, że mieli płacić z młynu tylko 12 groszy²).

Część statystyczna. Jaworze liczy na obszarze gminnym 143 mieszkańców ; na obszarze dworskim nik nie mieszka ; posiadłość mniejsza ma 472 hk. 87 a. 80 m.²; posiadłość większa 11 a, 44 m.² ; na lasy przypada 187-1974 kh. ; z tego na lasy gminne 29 016 hk. ; na lasy prywatne 158-1858 hk.

GMINA KĄTY. Kąty leża

o    u J    u

na prawym brzegu Wisłoki, 296 m. n. p. m., odległe o km. od Żmigrodu. Wieś przecina gościniec prowadzący ze Żmigrodu na Węgry, na wschód zaś ciągnie się lesiste pasmo ze szczytem Łazy, 640 m. wzniesionym. Słownik geograficzny podaje, że znajdują się tutaj dobrze urządzone huty żelazne t. j. miech, ognie friszerskie, walcownia i gisernia. W miejscu jest szkoła jednoklasowa, z językiem wykładowym polskim. Kasa gmina wynosi 5.080 K 29 h. Nazwa wsi jest topograficzna (nazwana tak od położenia).

W roku 1581 Wola i Kąty należały do Mikołaja Stadni- ³ 4

ckiego; było wtedy łanów kmiecicb 9, zagrodników z rolą 3, komorników bez bydła 2, rzemieślników 2. Później miała tych samych właścicieli co i inne wsi, będące własnością Stadnickich. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 4.400 zł. a. w. ; za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 4.851 zł. 3272 kr. m. k.

Część statystyczna. Kąty liczą na obszarze gminnym 999 mieszkańców; na obszarze dworskim 13; mniejsza posiadłość ma 832 hk. 25 a. 7 m.²; większa posiadłość 181 hk. 19 a. 99 m.²; na lasy przypada 1601472 hk., a z tego na lasy gminne 41*1035 hk., na lasy prywatne 119*0437 hk.

GMINA KOTAN. Kotań wieś górska, na lewym brzegu Wisłoki położona, 410 m. n. p. m. Przez wieś wije się bezimienny potok, a naokoło piętrzą się strzeliste góry, wznoszące się od 511 do 547 m. n. p. m Kotań graniczy na zachód ze Świątkową, na południe z Desznicą i Hałbowem, a na wschód z Krempna. W środku wsi stoi drewniana cerkiew pod wezwaniem św. Męczenników Kośmy i Damiana. Jest również szkoła 1-klasowa do której uczęszcza 52 dzieci; kasa gminna, obecnie zlikwidowana, której stan wynosił 1.055 K 71 h.

W r. 1581 był Kotań królewszczyzną, stanowiącą uposażenie starosty bieckiego. Łanów kmiecich było 5, sołtysi łan 1, piła 1 7. Później podzielał losy innych wsi poblizkich. Za zniesione prawo propinacyi wymierzono sumę 350 zł. a. w., za zniesione prawa pańszczyźniane 920 zł. kr. m. k. Do Kotani należy prawo patronatu gr.-kat. kościoła w Krempnej. Franciszek Ferdynand Lubomirski, wydaje 19. maja 1763 r. dokument dota-cyjny dla gr.-kat. kościoła w Kotaniu, mocą którego oddaje rolę zwaną „Pawlikówkau we wsi Kotań. Ówczesny paroch zeznaje tę dotacyę do aktów konsystorza sanockiego 29. stycznia 1771²).

Część statystyczna. Kotań ma na obszarze gminnym 332 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza własność posiada 705 hk. 40 a. 65 m.²; większa 40 hk. 71 a. 98 m.²; Z tego na lasy przypada 189*3106 hk., a z tych na lasy gminne 11*7312 hk., na lasy kościelne 6*17 hk., na lasy prywatne 171*4094 hk.

9 Źródła dziejowe. T. XIV. str. 123.

²) Księgi hipoteczne sądu wyższego jasielskiego.

— 503

GMINA KREMPNA. Krempna leży na lewym brzegu, a Krempska huta na prawym brzegu Wisłoki. Wzniesiona 380 m. n. p. m, otoczona ze wszystkich stron lasami, ma po stronie południowej Pakoczową górę 694 m., a po północnej Kamień 712 m. Graniczy na wschód z Myścową i Polanami, na północ z Hałbowem, na zachód z Kotaniem, a na południe z lasami należącymi do gminy Żydowskie. We wsi jest cerkiew drewniana, pod tytułem św. Męczenników Kośmy i Damiana, wybudowana 1873 r., odnowiona 1893 r. Jest szkoła 1-klasowa, do której uczęszcza 79 dzieci. Kasa gminna wynosząca 5.095 K 66 h. Jest również czytelnia otwarta na statutach Proś wity. Krempna oddalona jest od Żmigrodu 15 kim.

W roku 1581 należała do Mikołaja Stadnickiego. Był wtedy we wsi 1 zagrodnik bez roli, 1 komornik bez bydła, 11 pół-dworzyszcz wołoskich, jedno dworzyszcze popie¹).

W roku 1650 ucierpiała ona bardzo wiele od powodzi rzeki Wisłoki, której wylewem chaty zostały zabrane, a pola kamieniami zasypane, czego jeszcze w roku 1702 można było poznaó ślady. W ten sposób zniszczone zostały 4 łany, a 5 ten, który pop trzymał. Rewizorowie w roku 1677 orzekają, że ledwie ze trzech dworzysk podatek Rzeczypospolitej płacić mogą, wyjąwszy popa, którzy (popi) są przez konstytucyę od ciężarów Rzeczypospolitej uwolnieni²). Później miała ona tych samych właścicieli co i inne wsi, należące do Stadnickich. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono z Krempny i Huty kremp-skiej kwotę 1.799 zł. 40 kr. m. k., za zniesione prawo propi-nacyjne 4.100 zł. a. w.

Część statystyczna. Krempna liczy na obszarze gminnym 678 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza posiadłość ma 1283 hk. 17 a. 6 m.²; posiadłość większa 907 hk. 14 a. 82 m.²; na lasy przypada 967*84 hk., z tego na lasy gminne 54 6119 hk., na lasy prywatne 913*2281 hk.

GMINA MYTARKA. Mytarka, wieś położona na lewym brzegu Wisłoki, przy gościńcu ze Żmigroda do Osieka, w odległości 1*5 kim. od tego miasteczka. Ze wsi tej oddziela się ramię gościńca do Gorlic.

9 Źródła dziejowe. T. XIV. str. 122.

²) Gr. bieckie. T. 102. str. 334—337.

Mytarka graniczy na wschód za Wisłoka ze Żmigrodem, na południe z Mytarzem, na zachód z Samoklęskami, a na północ z Osiekiem. Kasa gminna wynosi 326 K 42 h.

Mytarka należała w roku 1490 do Jana Wojszyka ze Żmigrodu *) a w roku 1581 należała do Mikołaja Stadnickiego, łanów kmiecich było l¹/^ zagrodników z rolą było 3, komorników z bydłem 3. Na Woli Mytarskiej było sołtystwo Szałowskiego, z którego płacono podatek od 1 łanu sołtysiego. Za zniesione prawa pańszczyźniane uiszczono 2.335 zł. 17V₂ kr. m. k, za zniesione prawo propinacyi 1.323 zł. 87V₂ ct. a. w.

Csiąść statystyczna. Mytarka liczy na obszarze gminnym 167 mieszkańców; na obszarze dworskim 54.; mniejsza posiadłość ma 322 hk. 60 a. 8 m.²; większa posiadłość 113 hk. 32 a. 26 m. Lasów nie ma całkiem.

GMINA MYTARZ. Mytarz zwany dawniej Mytarza wielka, albo Mikarza wielka. Mytarz leży na lewym brzegu Wisłoki 313 m. n. p. m. Ma grunta namuliste, na porzeczu. Graniczy na północ z Mytarka, na zachód oddziela go od Samoklęsk lesista góra zwana „Krzyżową“, na południe ze wsią Brzezową, od której oddziela ją las Gamracz, a na wschód ze Żmigrodem Nowym, od którego oddziela go Wisłoka. Kasa gminna wynosi 527 K 78 h. Mytarz był pierwotnie wsią królewską W r. 1410 3. października, nadaje król Władysław Jagiełło dokumentem wydanym w Junowładach wieś Mytarzem zwaną w zastaw za 60 grzywien Januszowi z Frydrychowie, a to w nagrodę za jego wierność, i różne usługi, oddane królowi. Wspomniany Janusz miał trzymać wieś tę ze wszystkimi jej czynszami, u-żytkami, polami, łąkami, lasami tak długo, jak długo te 60 grzywien jemu lub jego następcom nie będą oddane²).

Długosz pisze o tej wsi: Wieś należąca do parafii w Nowym Żmigrodzie, należała do dóbr króla polskiego. Były w niej łany kmiecie, a z każdego z nich płacono czwartą część grzywny kanonikowi czwartej prebendy św. Floryana w Krakowie³).

W roku 1581 należała do Mikołaja Stadnickiego, a było

') Matricularum nr. 2130.

²)    Dodatek miesięczny do Gaz. lwów. R. I. T. II, str. 177.

³)    Lib. benefic. T. I. str. 496.

we wsi łanów kmiecich 9¹/₂, komorników z bydłem 6, komorników bez bydła 3, rzemieślników 2⁵). Później My tar z, czyli Mytarza wielka należała do starostwa osieckiego. W r. 1607 protestowali się (skarżyli się) Mytarzanie wraz z mieszkańcami Osieka przed woźnym i dwoma szlachcicami, że dzierżawcy Mytarzy G-nińscy przyłączyli cztery role kmiecie opuszczone do folwarku W Mytarzy wielkiej. Nazwy tych ról były : Grabowska, Przybylińska, Jaworowska i Kurkowska²). W r. 1702 rewizorzy starostwa osieckiego znaleźli łanów do podatkowania cum décima półczwarta, rzemieślnika, ani zagrody, ani komory, ani młyna niema³).

W następnych czasach należała do rodziny Stadnickich, później miał Mytarz tych samych właścicieli, co i Osiek do r. 1884. W tymże roku kupuje Mytarz od Franciszka Gaszyńskiego, Paweł Bal.

Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono za Mytarz 6.923 zł. 35 kr. m. k.

Theiner przywodzi między parafian w r. 1328 także parafię Witarz. Być może, że w Mytarzu była parafia, która później przyłączona została do parafii żmigrodzkiej. Długosz nic nie wspomina o tem, jakoby w Mytarzu miał być kościół. Według szematyzmu dyecezyalnego przemyskiego, był w Mytarzu kościół pod wezwaniem św. Wojciecha⁵). Odnowicielem parafii w Mytarzu był w r. 1537 Andrzej Stadnicki, kasztelan sanocki.

Część statystyczna. Mytarz liczy na obszarze gminnym 447 mieszkańców; na obszarze dworskim 28; mniejsza własność posiada 322 hk. 60 a. 8 m.²; większa własność 113 hk. 32 a. 26 m.²; z tego na lasy wypada 48⁻6944 hk ; a z tych na lasy gminne 6⁻2956 hk. ; na lasy prywatne 42⁻3988 hk.

GMINA OŻENNA. Ożenna na pograniczu węgierskiem, leży na górze, z której biją źródliska potoka „Ryjaka“, dopływu Wisłoki z prawego brzegu i potoka „Czumaka“, płynącego

— 506

na południe do Tarczy dopływu Hernada. Wzniesiona jest 320 m. n. p. m. Od płd.-zach. zasłania ja góra „Czeremcha“ (672 m.), od północnego-wschodu las Czumak, z górą Nad Ty-sowem 713 m. Jest tu cerkiew drewniana, pod wezwaniem św. Bazylego Wielkiego, a przy niej bractwo św. Krzyża, założone w r. 1904. Jest czytelnia założona przez towarzystwo Proświty. Kasa gminna pożyczkowa z kapitałem 1.082 K 94 h. Istniał tu przykomorek celny, z którego pozostały zabudowania w płn.-zach. stronie wsi, na wzniesieniu 505 m. Ożenna należała w r. 1581 do Mikołaja Stadnickiego. Były wtedy we wsi 3 dworzyszcza wołoskie, sołtysi łan 1.

Ożenna miała tych samych właścicieli, co i Żmigród Nowy. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 397 zł. 76 ct. a. w.; za zniesione prawa pańszczyźniane 1.440 zł. 42 kr. m. k.

Część statystyczna. Ożenna liczy na obszarze gminnym 369 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza posiadłość ma 832 hk. 74 a. 30 m.²; większa posiadłość ma 69 hk. 87 a 18 m.²; Na lasy przypada 81*3566 hk. ; z tego na lasy gminne 3*756 hk. ; na lasy kościelne 1*4879 hk. ; na lasy prywatne 76*1127 hk.

GMINA ROZSTAJNE. Rozstajne, wieś górska, nad potokiem Rakiem, prawym dopływem Wisłoki, zajmuje dolinę potoku, aż po jego ujście. Przy ujściu tegoż wznosi się 429 m. n. p. m., ku zachodowi podnosi się teren na 602 do 651 m., ku wschodowi na 545 do 702 m. Wieś graniczy na południe z Grabem, od którego jest odległa 4*6 km., na północ z Świątkową, na północny-zachód z Nieznajową, na południowy-wschód z Żydowskiem. Gleba górska, owsiana. We wsi znajduje się cerkiew parafialna drewniana, pod wezwaniem św. Kośmy i Damiana. Kasa gminna wynosi 510 K 66 h.

W roku 1581 była własnością Mikołaja Stadnickiego i składała się z 7 dworzyszcz wołoskich i należała do parafii w Grabili¹). Później miała tych samych właścicieli co i Żmigród Nowy.

Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 1.082 zł. 15 kr. m. k.

Część statystyczna. Rozstajne ma na obszarze gminnym 366 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza własność posiada 849 hk. 48. 17 m²; większa ma 310 hk. 86 a. 93 m.²; na lasy przypada 337-7778 hk., z tego na lasy gminne 27-0528 hk. ; na lasy kościelne 1-4243 hk. ; na lasy prywatne 309-3007 hk.

GMINA SKALNIK. Skalnik leży na lewym brzegu Wisłoki, na wschodnim stoku lesistego pasma Magóry; graniczy na północ z Brzozową, na południe zDesznicą. Sama wieś leży 292 m. n. p. m , ale teren wznosi się ku zachodowi dosyć stromo i dochodzi na obszarze wsi do 502 m. Kasa. gminna wynosi 1.272 K 40 h.

Długosz pisze, że wieś ta miała swój parafialny kościół, a należała do Jana Stadnickiego, herbu Drużyna, Jana i Krze-sława, herbu Powała. Były w niej łany kmiecie, a płacono z nich po czwartej części grzywny kanonikowi trzeciej pre-bendy św. Ploryana w Krakowie. Był również folwark¹).

W roku 1516 trzymał Skalnik Andrzej Stadnicki, kasztelan sanocki wspólnie ze współwłaścicielami Janem i Czesławem Wojszykami. W roku 1581 należał Skalnik do Stadnickich. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 2¹/₄, komorników bez bydła 2, piła tracka 1. W roku 1702 podali rewizorzy do podatku łan 1, komorników bez bydła 2, piły nie było²). Później miał Skalnik tych samych właścicieli co Żmigród. 25. stycznia 1890 r. sprzedał Skalnik Konstanty Piliński obecnym właścicielom. Obecnie jest rozparcelowany między 51 gospodarzy. Za zniesione prawa pańszczyźniane wymierzono kwotę 774 zł. 57¹/₂ kr. m. k.

Jak powyżej wspomnieliśmy, już za czasów Długosza był tam kościół parafialny. Biskup Gamrat chciał połączyć tę parafię ze Samoklęskami. Wskutek śmierci jego, nie przyszło to do skutku. Do parafii należały oprócz Skalnika także Desznica i Brzezowa. Za czasów wizyty biskupiej odbytej przez Krzysztofa Kazimierskiego w latach od 1596—1598 nie było plebana, później zapewnie za czasów Józefa II. został przyłączony do Żmigroda Nowego. Kościół pod tytułem św. Klemensa papieża, drewniany, może pomieścić około 600 ludzi.

*) Liber benefic. T. I. str. 494.

²) Gr. bieckie. T. 103. str. 1038—1040.

W kościółku tym znajdują się następujące przedmioty, godne uwagi: Obraz św. Klemensa we wielkim ołtarzu. Tabernakulum, obok wielkiego ołtarza. Jest to kapliczka (Sakramentshaus) w stylu gotyckim, polichromowana i rzeźbiona ręką chłopską. Ma kształt szafeczki, zakończonej przeźrocza piramidą z halami i ząbkami i stoi wolno na słupie drewnianym. Podobnej roboty laska niewiadomego użytku, ma datę 1558 r. i napis: to czynił Szerzyk Sceśni. Znajdują się również tutaj odrzwia tryptyku z obrazkami Trzech Króli, Nawiedzenia N. P. Maryi, stara monstrancya malutka, bronzowa, według zdania konserwatora Dra Tomkowicza gotycka, według zdania ks. Biskupa Fischera romańska, turybularz gotycki bronzowy, naczynie ma-jolikowe kształtu szerokiej flaszki bez dna. W zbiorach p. Władysława Łozińskiego we Lwowie, znajdują się małe starożytne organy, nabyte z tutejszego kościoła, według zdania ks. Biskupa Fischera, niegdyś obozowe króla Sobieskiego.

Cześć statystyczna. Skalnik liczy 356 mieszkańców na obszarze gminnym; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza posiadłość ma 275 hk. 57 a. Im.²; większa posiadłość ma 38 hk. 32 a. 63 m.²; na lasy przypada 47 3521 hk. ; z tego na lasy gminne 9*0258 hk. ; na lasy prywatne 38-3263 hk.

GMINA ŚWIĄTKOWA WIELKA. Świątkowa wielka, na wzniesieniu 494 m. n. p. m., na lewym brzegu Wisłoki, u ujścia potoka płynącego od Świerzowy i przyjmującego z prawego brzegu potok „Kuczki“. Teren podnosi się na wschodniej granicy wsi w szczycie „Kotaniu“ do 707 m., na zachodzie w szczycie „Uhercu“ do 706 m. Świątkowa wielka graniczy na zachód z Wołowcem, na północ ze Świerzową ruską, na wschód z Kotaniem, na południe z Nieznajową. Gleba górska, owsiana, nieurodzajna. We wsi znajduje się cerkiew drewniana, pod wezwaniem św. Michała Archanioła, wybudowana w 1826 roku. Szkoła ludowa 1-klasowa od roku 1878, do której uczęszcza dzieci około 150. Jest również sklepik katolicki. Kasa gminna wynosiła 3.330 K 94 h.

Świątkowa wielka wspomniana jest w roku 1581 jako wieś należąca do starostwa bieckiego. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 19, zagrodników bez roli 1, komornik bez bydła 1,

sołtysi łan 1 ; była wtenczas we wsi cerkiew i był w niej pop ruski.

Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 1.927 zł. 32¹/₂ kr. m. k.

lasy prywatne 235 0888 hk. Do parafii

na

Część statystyczna. Świątkowa wielka liczy na obszarze gminnym 278 mieszkańców ; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; własność mniejsza posiada 1025 hk. 51 a. 42 m.²; większa posiadłość 248 hk. 50 a. 23 m.²; na lasy przypada 274 4453 hk ; z tego na lasy gminne 34-9156 hk. ; na lasy kościelne 4-4409 hk. ; ruskiej należy Świątkowa mała i Świerzowa.

GMINA ŚWIĄTKOWA MAŁA czyli ŚWIĄTKÓWKA, na lewym brzegu Wisłoki, naprzeciw Świątkowy wielkiej, ciągnie ' się wzdłuż brzegu rzeki i drogi z Nieznajowej do Kotania. Granicę wsi stanowi na zachód i na północ rzeka Wisłoka, na wschód Kotań.

We wsi jest cerkiew drewniana, pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Jest kasa gminna wynosząca 1.219 K 40 h i kasa cerkiewna.

Świątkowa mała była w roku 1581 własnością Mikołaja Stadnickiego. Było we wsi 7 dworzyszcz wołoskich i 1 dworzyszcze sołtysie¹). Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 1 065 zł. m. k.

Część statystyczna. Świątkowa mała liczy na obszarze gminnym 965 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza posiadłość ma 600 hk. 11 a 83 m.²; większa posiadłość ma 200 hk. 56 a. 62 m.²; na lasy przypada 216 0733 hk., wszystkie są własnością prywatną.

GMINA ŚWIERZOWA RUSKA. Świerzowa ruska, wieś położona w zwartej dolinie potoka „Rzeszówki“, uchodzącej z lewego brzegu na ob. Świątkowy do Wisłoki. Dolina potoku opada z 508 m. na 444 m., zamknięta na płn. lesistymi stokami pasma „Magóry“ sięgających na granicy wsi 842 m. Na zachodzie poboczny dział z górą „Mereską“ dochodzi 794 m., a na wschodzie inny dział 636 m. Północny kraniec wsi wysunięty w las u źródeł potoka, tworzy folwark Majdan. Świe-

rzowa graniczy na płn.-zach. z Bartnem, na płn. z lasami pokrywającymi wzgórza, na wsch. z Jaworzem i Desznicą a płd.-zach. z Wołowcem. We wsi jest cerkiew drewniana, pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela, zbudowana w roku 1894. Jest szkoła ludowa 1-klasowa; jest kasa gminna z kapitałem 2.453 K 75 h, jest sklepik katolicki.

Zdaje się, że Świerzowa została założona po r. 1581. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 777 zł. 40 kr. m. k. W roku 1845 kupił dobra te August Sterneg od Józefa Rogali Lewickiego, ten zaś sprzedał je w roku 1845 Antoniemu hr. Mitrowskiemu. W spadku po nim otrzymał w roku 1880 Jan Lewicki, ten zaś sprzedał je w roku 1890 hr. Potulickiej.

Część statystyczna Świerzowa ruska liczy na obszarze gminnym 455 mieszkańców; na obszarze dworskim 6; posiadłość mniejsza ma 911 hk. 3 a. 25 m.²; większa posiadłość ma 630hk. 28 a. 94 m.²; na lasy przypada 6212801 hk. ; z tych na lasy gminne 28-9002 hk. ; na lasy kościelne 5 155 hk. ; na lasy prywatne 587-2249 hk.

GMINA TOKI. Wieś Toki leży u ujścia Iwli do Wisłoki, z prawego brzegu, przy gościńcu z Jasła do Żtnigroda, w odległości 3 3 km. od Żmigroda. W środku wsi oddziela się od gościńca na wschód droga do Kobylan. Brzeg Wisłoki wznosi się 271 m., ku płn. teren sięga 369 m. Wieś graniczy na płn.-zach. z Gorzycami, na płn. z Łężynami, na wsch. z Sadkami, na płd. z Grabaniną i Żmigrodem. Toki wspomniane są pod rok 1490. W roku tym poświadcza król Kazimierz Jagiellończyk, że Jan Wojszyk ze Żmigrodu, małżonce swej Jadwidze, córce śp. Zirkowskiego zapisuje 2000 grzywien wiana i posagu na połowie swych części, a mianowicie na mieście Żmigrodzie i na wsiach Łysej górze, Tokach, Mytarzu, Myścowej, Chorwackiej Woli i Grabiu (powiatu bieckiego)¹).

Pisze o tej wsi Długosz, że były w niej łany kmiecie, z których dawano dziesięcinę snopową kanonikowi pierwszej prebendy św. Floryana w Krakowie, a zwozili ją kmiecie na własnych wozach²).

9 Matriculanim Regli. Pol. S. nr. 2186. B) Liber benefi. T. I. str. 488.

511 —

W roku 1581 należały Toki do Mikołaja Stadnickiego i było we wsi łanów kmiecich 4, zagrodników z rolą 2, komorników z bydłem 2, sołtysi łan 1. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 4851 zł. 327₂ kr. m. k. W przeszłym wieku należała do Jana Lewickiego. Obecnie należy do lir. Franciszki Potulickiej.

We wsi niema kasy gminnej. Dnia 6. października 1905 r. powstał pożar w gminie tej i zniszczył kilkanaście gospodarstw doszczętnie ze wszystkimi budynkami, z całym plonem, tak, że nawet zbiór kartofli jeszcze nie schowany, uległ spaleniu. Pogorzelcy stracili w pożarze 40.000 kor. Szkoda zupełnie nie była ubezpieczona. Po tym pożarze powoli pogorzelcy odbu-duwują się.

Część statystyczna. Toki liczą na obszarze gminnym 411 mieszkańców ; na obszarze dworskim 2 ; posiadłość mniejsza ma 137 hk. 72 a. 8 m.²; większa posiadłość 136 hk. 51 a. 99 m.²; na lasy przypada 147-3966 hk. ; z tego na lasy gminne 5*5245 hk.; na lasy prywatne 141*8721 hk.

GMINA WYSZOWADKA. Wieś ta wraz z Grabiem i Ożenną znajduje się na samym krańcu powiatu jasielskiego, odległa od Jasła 46 km., od Żmigroda 33 km., od poczty w Krempny 12 km. Położona nad potokiem Ryjakiem, pobocznym z prawej strony rzeki Wisłoki graniczy na wschód z Hutą polańską, na południe z Grabiem, na zachód z Radocyną i Długiem, na północ z Żydowskiem. Dzieci uczęszczają do szkoły w Grabiu.

Nieudało mi się odnaleść, kiedy ta wieś została założoną. Zapewne przy końcu wieku XVI., lub na początku XVII. w.

Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 832 zł. 52¹/₂ kr.

m.    k. Kasa gminna wynosi 2,182 K 94 h.

lasy przypada 109 7425 hk. ; są

na

Część statystyczna. Wyszowadka liczy na obszarze gminnym 320 mieszkańców ; na obszarze dworskim nikt nie mieszka ; posiadłość mniejsza ma 682 hk. 53 a. 10 m.²; większa posiadłość 73 hk. 66 a. 44 m.²; własnością prywatną.

GMINA ŻYDOWSKIE. Żydowskie leży wśród gór 525 m.

n.    p. m., u źródłowisk Krempny, potoka uchodzącego z prawego brzegu Wisłoski, przy gościńcu ze Żmigrodu do Zboro-

wa na Węgrzech. Chaty są zbudowane w ulicę, po obu brzegach. potoka, w ważkiej dolinie, ciągnącej się w kierunku płd.-wsch., otoczone lesistemi górami. Wieś ma cerkiew drewnianą pod wezwaniem „W niebowstąpienia Jezusa Chrystusa“, a do parafii należą Rusini do Ciechani.

Kasa gminna wynosiła 1.435 K 13 h Żydowskie nazywało się dawniej Żydowsko. W roku 1581 należało do Stadnickich i było 1 dwożyszcze wołoskie, 1 dwożyszcze sołtysiex).

W przeszłjun wieku należało do Jana Lewickiego. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 1.212 zł. 27¹/₂ kr. m. k. Żydowskie należało do roku 1878 do okręgu sądowego w Dukli ; we wspomnianym roku zostało przyłączone do okręgu sądowego w Żmigrodzie.

Część statystyczna. Żydowskie liczy na obszarze gminnym 1088 hk. 60 a. 20 m.²; na obszarze dworskim 335 hk. 21 a. 51 m.². Na obszarze gminnym mieszka 417 mieszkańców; na obszarze dworskim 8 mieszkańców.

¹

Przegląd poi. wrzesień str. 481. Mycielski Książe „Panie Kochanku“.

W roku 1777 w sierpniu, bawi książę Karol Stanisław Radziwiłł „Panie Kochanku" w Żmigrodzie, Tamże listopad 1889. str. 278.

²

) Belchilda Szembekówna, córka kanclerza Szembeka i Ewy z Leszczyńskich, pierwsza żona Jerzego Wandalina Mniszcha, zmarła 7. października 1747 r.

³

)    Źródła dziejowe. T. XIV. str. 122.

⁴

)    Gr. bieckieT. 103. str. 1038-1040.

⁵

) Źródła dziejowe. T XIV. str. 119.

²)    Gr. bieckie. T. 38. str. 782—783.

³)    Tamże. T. 103. str. 1038—1040.

⁴)    Według podania miejscowego, miał się w tem miejscu witać św. Wojciech z królem Bolesławem, stad nazwa Witarz, przemieniony później na Mitarz.

PARAFIA ŻMIGRÓD STARY.

ŻMIGRÓD STARY. Jak sama nazwa wskazuje, Żmigród Stary powstał i założony został przed Żmigrodem Nowym, który go wyprzedził, stał się miejscem obronnem i miastem, podczas, gdy Żmigród Stary pozostał wsią. Żmigród Stary graniczy na zachód ze Żmigrodem Nowym i Kątami, na południe z Łysą górą, na wschód z Draganową, na północ z Siedliskami. Przez wieś przechodzą potoki: „Parsk“ i „Niegłoszcze“. W granicach wsi znajduje się las, zwany Starożmigrodzkim. Gleba przeważnie glinka, na której sieją najwięcej owsa, chociaż udają się i inne rodaje zboża. We wsi jest jedna pasieka. Z rzemieślników jest 3 kowali. Najwięcej nazwisk familijnych jest: Wielgosz, Więcek, Murgał.

Wieś jest bardzo dawna, gdyż już w roku 1326 był proboszcz w Starym Żmigrodzie. W roku 1462 Katarzyna, małżonka Pawła Gołuchowskiego, a wdowa 1. v. po Czesławie Wojszyku

Według sprawozdania rewizorów z roku 1677 był Stary Żmigród przez zbójców zrujnowany, którzy mieszkańcom nie tylko bydło zabrali, ale i kościół, w którym „chłopi mieli swoje schowania, w dzień Bożego Ciała (r. 1677) zrabowali, a nawet Najśw. Sakrament z monstrancyą wzięli“. W spomnianym roku było w całej wsi dwanaście chałup, z których podymne płacili, a dwanaście było całkowicie opustoszałych⁴). Później miał Stary Żmigród tych samych właścicieli co i Nowy. W czasie konfe-deracyi barskiej wioska ta poniosła następujące ofiary:

IL y. po Mikołaju Stadnickiem, najwyższym podkorzym królewskim, zapisuje 100 grzywien otrzymanych od poprzedniego męża swego Mikołaja Stadnickiego na swojej ojcowiźnie Łyso górze, Starym Żmigrodzie, Siedliskach, Leszczynach, dzieciom poprzedniego męża swojego Mikołajowi Stadnickiemu i Katarzynie, żonie Jana Trzecieskiego¹).

Długosz pisze następująco o Starym Żmigrodzie: Żmigród Stary ma w sobie kościół parafialny, a właścicielami jego są: Jan Stadnicki, herbu Drużyna i Jan Czesław Wojszyk, herbu Powała. Były łany kmiecie, z których płacono dziesięcinę kanonikowi kantorowi św. Floryana. Zwozili ją własnymi wozami. Wartość jej obliczono na 12 grzywien. Były również karczmy, zagrody, folwark¹ 2).

W roku 1581 należał Żmigród Stary do Mikołaja Stadnickiego ; było wtedy łanów kmiecich lO¹^, komorników z bydłem 6³).

W roku 1769 dnia 11. marca zapłaciła pogłównego 46 złp. 25 gr., w roku 1769 dnia 2. października zapłaciła pogłównego 46 złp. 25 gr., w roku 1770 dnia 16. marca zapłaciła pogłównego 46 złp. 25 gr., w roku 1770 dnia 16. września zapłaciła pogłównego 46 złp. 25 gr., w roku 1771 dnia 19 stycznia zapłaciła pogłównego 46 złp. 25 gr.b).

Parafia była już w roku 1826.

Jak wspomniałem przy Żmigrodzie Nowym, biskup krakowski, Jan Konarski, wcielił Żmigród Stary do parafii Żmigród Nowy. Józef II. utworzył na nowo parafię w Żmigrodzie Starym. Według szematyzmu dyecezyi przemyskiej, wybudowany został kościół parafialny w roku 1500. Jest to kościół murowany, wsparty na zewnątrz z jednej strony 7-ma skarpami, a z drugiej dwoma, jednonawowy z sufitem drewnianym. Wejście do kościoła stanowi parter wieży kościelnej murowanej, której drugie piętro jest drewniane. Na wieży znajdują się trzy dzwony: jeden z napisem Gottfried Schnelrad me fecit a. d. 1731, Wratislaviae, dwa inne z przeszłego wieku. Do kościoła przybudowana została kapliczka i zakrystya. W wielkim ołtarzu znajduje się figura św. Katarzyny, w górze obraz Najśw. Rodziny, a na zasuwie Serce Pana Jezusa. Po stronie ewangelii ołtarz poświęcony św. Antoniemu, w górze obraz Adama i Ewy. Po stronie ewangelii znajduje się kaplica, a w niej obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus ; w górze obraz św. Trójcy. Po stronie epistoły jest ołtarz P. Jezusa na krzyżu. W kościele znajduje się stara chrzcielnica kamienna. W zakrystyi murowanej; sklepionej, znajdują się dwa stare ornaty; na jednym, o którym ks. Biskup Fischer mniema, że może pochodzi z w. XV. na kolumnie środkowej w górnej części P. Jezus na krzyżu, obok Najśw. Mary a Panna i św. Jan, w dolnej części św. Andrzej i św. Paweł, na przedniej kolumnie u góry P. Jezus między łotrami, a na dole Matka Boska. Drugi stary ornat zrobiony z pasu polskiego. Znajduje się również stara szafka, a na niej napis: Ojcze nasz. Katarzyna Szyndacka uczyniła Wotum za życia swego Bogu na cześć i chwałę, Zaczem uprasza o Zdrowaś Marya... fundatorka Roku Pań. 1791, d. 30 sier.

Zakrystya zamknięta jest drzwiami z żelaza kutego, ozdobiona rozetami.

Przy kościele staro-żmigrodzkim pracowali następujący kapłani: wspomniany w r. 1326 Mikołaj. Pod rok 1479 wspomniany Piotr pleban, przedtem proboszcz Starego Żmigroda, a teraz ze Sokoliny¹).

W latach 1481—1489 wspomniany jest Mikołaj Stadnicki

ze Żmigrodu, kanonik sandomierski, pleban w Starym Żmigrodzie J).

Po przyłączeniu Żmigrodu Starego do Nowego, przybywali tu wikarzy, o ozem wspomina wizyta Kazimierskiego. Od roku 1740 pracowali następujący kapłani przy kościele żmigrodzkim : Jan Andrzej Kolankiewicz 1754, Grzegorz Bełczyń-ski 1754—1760, Melchior Kuligowski 1760—1768, Andrzej Kubicki 1768—1770, Jakób Dubiszowski 1770—1803, Józef Modła 1804—1838, Jan Styka 1839—1848., August Przylibski 1849— 1857, Jan Scholz 1857—1877, Ignacy Kędra 1877—1903, który stargawszy swe siły w pracy parafialnej, mieszka jako emeryt w Żmigrodzie Nowym, Franciszek Wilczewski od r. 1904. Obecny proboszcz zbiera wkładki na nowy kościół i na budowę domu parafialnego, w którymby mogły się odbywać posiedzenia związku katolickiego.

We wsi niema szkoły. Kasa gminna wynosi 4.584 K 62 h. Do parafii należą: Głojsce (powiat Krosno), Łysa góra i Siedliska.

Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 7.417 zł. 7⁴/* kr. m. k.

Część statystyczna. Żmigród Stary liczy na obszarze gminnym 703 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka• mniejsi posiadacze mają 463 hk. 8 a. 27 m.²; posiadłość większa ma 100 hk. 12. 86 m.²; na lasy przypada 107 6819 hk. i z tego na lasy kościelne 44)455 hk. ; na lasy prywatne 103 6364hk.

wsi

GMINA ŁYSA GÓRA. Zdaje się, że nazwa jest topograficzna t. j., że jest tak nazwana od położenia swego. Graniczy od wschodu z Głojscami, od południa z My-ścową, na zachód ze Żmigrodem Starym, na północ z Siedliskami. Przez wieś przepływa bezimienny potok. W granicach wsi znajduje się las, zwany Łysogórski. Pewna część wsi, nazywa się Dąbroszowy. Wieś położona przy drodze ze Żmigrodu do Dukli 401—422 m. n. p. m. Od wschodu otaczają wieś góry bez nazwy, dochodzące do 526 m. Gleba nie jest urodzajna, gdyż stanowią ją czerwone iły. Od Żmigrodu oddalona jest Łysa góra 5³/₄ km.

Kasa gminna wynosi 5.642 K 33 h. W roku 1490 należała Łysa góra do Jana Wojszyka ze Żmigrodu¹). Za Długosza należała Łysa góra do parafii w Starym Żmigrodzie, a własnością była Jana i Czesława Wojszyków i Mikołaja Stadnickiego. Były w niej łany kmiecie ; płacono z nich dziesięcinę snopową dziekanowi św. Floryana w Krakowie. Zwozili ją kmiecie na własnych wozach, a wartość jej była obliczona na 4 grzywny. Były tam karczmy, zagrody i folwark. Później zamieniono dziesięcinę snopową na pieniężną i płacili kmiecie z każdego łanu czwartą część grzywny²).

W roku 1581 należała do Stanisława Tarnowskiego. Było w niej łanów kmiecich 8, komorników z bydłem 4, komorników bez bydła 3³).

Według rewizyi odprawionej w roku 1677 spustoszało dla ustawicznych napadów zbójeckich 14 ról kmiecich, na których ani budynków ani poddanych nie masz, gdyż żadnego roku nie masz, aby ta wioska nie była dręczona od zbójów. Przez kilka lat zabrali zbóje bydła rogatego, wołów i koni 120. Spustoszało łanów cztery, a od drugich czterech z największą krzywdą opłacają poddani podatek⁴). Za czasów kon-federacyi barskiej zapłaciła Łysa góra na rzecz wojska 5 rat po 45 zł. 16 groszy. Łysa góra miała tych samych właścicieli co i Żmigród Nowy. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 10.204 zł. 50 kr. m. k., za zniesione prawo pro-pinacyi 1.810 zł. 66 kr. m. k.

lasy przypada 2009583 hk.

na

Część statystyczna. Łysa góra liczy na obszarze gminnym 774 mieszkańców; na obszarze dworskim nikt nie mieszka; mniejsza własność posiada 785 hk. 9 a. 74 m.²; większa własność ma 188 hk. 6 a. 93 m.²; wszystkie własnością prywatną.

GMINA SIEDLISKA. Siedliska graniczą od wschodu z Ma-kowiskami, od zachodu z Grabaniną, od południa ze Żmigrodem Starym, od północy z Nienaszowem. Przez wieś przepływa potok bezimienny. Odległe są o 2 km. od Żmigrodu, przy drodze

*) Matricularum regni Poloniae nr. 2130. B) Liber benefic. T. I. str. 482—490.

³) Źródła Dziejowe. T. XIW str. 122.

*) Gr. bieckie. T. 102. str. 834—337.

do Równego. We wsi znajduje się kaplica nowa, murowana z cegły, dość obszerna i przyzwoicie trzymana. Kasa gminna wynosi 370 K 88 h.

Nazwa wsi pochodzi od słowa: siedliska t. j. osady. Przy Żmigrodzie Starym wspomniane było, że Siedliska istniały już w r. 1462. W roku 1581 należała do Mikołaja Stadnickiego. Było wtedy łanów kmiecich 2V₂, zagrodników z bydłem 3, komorników bez bydła 2.*) Rewizya odbyta w r. 1677 tak mówi o Siedliskach : Wioska ta miała łanów 2¹/a, takowejże ruinie zbójeckiej ustawicznie podległa; nie znajdzie się tedy teraz tylko łanów 1V₂, z których podatek jakokolwiek mogą, wypłacić. Chłopów także tylko trzech w tejże wiosce zostawa²). Za czasów konfederacyi barskiej zapłaciła ta wioska na rzecz tejże konfederacyi rat pięć po 12 złp. 12 gr.

O późniejszych właścicielach patrz przy Żmigrodzie Nowym do r. 1887. Tego roku sprzedał Jan Lewicki Adolfowi Kłapkowskiemu swą posiadłość. Ten sprzedał w r. 1899 Izraelitom, którzy je rozparcelowali w r. 1903.

Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 3.041 złr. 2¹/₂ kr. m. k.

Część statystyczna. Siedliska liczą na obszarze gminnym 205 osób. Obszar mniejszej posiadłości wynosi 176 hk. 67 a-31 m²; obszar większej posiadłości przed rozparcelowaniem wynosił 105 hk. 70 a. 99 m². Na lasy przypada 34.5921 hk., są one własnością prywatną.

GMINA MAKOWISKA. Należą do parafii w Kobylanach» należących do starostwa krośnieńskiego. Makowiska odległe od Żmigrodu o 55 km., leżą w okolicy górskiej, lesistej, przy drodze ze Żmigrodu do Równego nad potokiem zwanym „Toczek“» dopływem Iwli z lewego brzegu, z którą uchodzi do Wisłoki. Wieś ta graniczy: na płd. ze Sulistrową, na wschód zWolicą i Draganową, na północ z Łysą górą, a na zachód z Siedliskami. Kasa gminna wynosiła 1418 K 66 h. Długosz pisze o tej wsi, że był w niej kościół parafialny, a własnością była Jana Kobylańskiego, herbu Grzymała. Były w niej łany kmie-

9 Źródła dziejowe. T. XIV. str. 122. *) Gr. bieckie t. 102 str. 334—387.

cie, z których dawano dziesięcinę snopową kanonikowi kantorowi św. Floryana; kmiecie zwozili ją na własnych wozach do stodoły kanonika, a wartość jej obliczona była na 7 grzywien. Były również karczmy, zagrody, folwark¹).

Makowiska w r. 1581 były wsią koronną, którą trzymał Bolikowski, a dzierżawił Jakók Warszycki. Było wtedy łanów kmiecich 6, zagrodników z rolą 1, komornik z bydłem 1, komornik bez bydła 1 ²).

w r.

W r. 1849 posiadał te dobra Tadeusz Wiktor, który je 1858 sprzedał Janowi i Adeli Wiktorom. Po nich odziedziczył Makowiska w połowie Stanisław Fihauser W r. 1885 nabyli Makowiska Piotr, Jędrzej Bieleccy i Stanisław i Helena Jaklowie ; w r. 1889 nabył Piotr Bielecki od Jędrzeja Bieleckiego ¹/₃ część i sprzedał wraz z małżonkami Jaklami całe Makowiska Edwardowi i Anastazyi Filipowiczom. Za zniesione prawo pańszczyzny wypłacono 9'729 złr. 377₂ kr. m. k.

obszarze gminnym

Jak powyżej było wspomnianem, był w Makowiskach kościół parafialny. Za czasów rozszerzenia się herezyi luterskiej, kościół zbezczeszczony przez Bzickiego, kasztelana chełmskiego, zawalił się zupełnie³). Według spisu parafii dyecezyi krakowskiej sporządzonego w r. 1665, była parafia w Makowiskach. Zdaje się więc, że i kościół zapewne był ; obecnie Makowiska należą do parafii w Kobylanach.

na

Część statystyczna. Makowiska liczą 423 mieszkańców, na obszarze dworskim 41. Posiadłość mniejsza ma 248 hk. 56 a. 6 m²; własność większa 310 hk. 71 a-64 m². Na lasy, będące własnością prywatną, wypada 87'0454 hk.

DEKANAT BRZOSTECKI¹)

PARAFIA GOGOLÓW.

Gogolów stanowi dwie gminy : Gogolów pierwsza część, Gogolów druga część; w opisie jednak obie te części połączę

*) Liber benefic. T. I. str. 484. a) Źródła dziejowe. T. XIV. str. 125.

³)    Wizytacya Kazimierskiego.

⁴)    Przy opisie miejscowości dekanatu brzosteckiego trzymać się będę kierunku topograficznego, będę opisywał miejscowości, jak po sobie

następują,, w kierunku od północnego wschodu

na

południowy zachód..

i opisywać będę obydwie gminy pod jedną nazwą Gogolów. Nazwa Gogolowa pochodzi według hipotezy Piekosińskiego od założyciela Gogola. Gogolów graniczy: od wschodu z Glinikiem górnym, od południa ze Sowiną, od zachodu z Januszkowicami i z Opacionką, od północy z Hutą Gogolowską. Wieś to górzysta, wzniesiona w niektórych pagórkach 327 a nawet 394 m n. p. m. Przez wieś przepływa potok Gogolowski, uchodzący w gminie Klecie z prawego brzegu do Wisłoki. Drugi potoczek w granicach gminy nazywa się Koziaczki. Przez gminę przechodzi gościniec, łączący Frysztak z Pilznem i Tarnowem. W gminie jest szkoła jednoklasowa o dwóch siłach nauczycielskich, jest kółko rolnicze liczące 19 członków, mające swój własny budynek, wartający 1000 kor., sklepik, mający towarów na dwa tysiące dwieście kor. Kółko sprowadziło w roku 1905 nasion za 200 kor., nawozów sztucznych za 1300 kor. Robiło próby z roślinami pastewnemi i robotą krowami. We wsi jest kościół parafialny, wybudowany w roku 1672 przez braci Jakóba i Joachima Rojowskich, pod wezwaniem św. Katarzyny Panny Męczenniczki. Kasa gminna wynosiła w Gogolowie w części I 2157 kor. 44 gr., w części II. 859 kor. 43 gr. Gogolów istniał już w XIV wieku. W dokumencie wydanym przez Kazimierza Wielkiego, 15. czerwca 1353, w Krakowie, pomiędzy wsiami, które ten król rycerzom Chodkowi, Piotrowi i Ostaszkowi daje, znajduje się także wymieniony Gogolów. Wyjęta jest ta wieś z pod sądów i poborów kasztelanów, wojewodów, sędziów i wszystkich urzędników królewskich¹).

Gogolów był założony na prawie niemieckiem, a to dokumentem, wydanym w Niepołomicach, 13. kwietnia 1360 r. ²)

W księdze uposażeń Długosza jest podany jako wieś granicząca z Kleciami.

W r. 1508 należał do Jana Amor Tarnowskiego ³). W r. 1536 należał Gogolów do Piotra Kmity z Wiśnicza ; było wtedy kmieci 37, jeden karczmarz, płacący l¹^ grzywny. Czynsz całej wsi wynosił grzywien 11, groszy 12, korcy owsa 28; kmiecie

ł) Kod. dypl. Mał. III. 89.

²)    Kod. dypl. Małopol. I. Str. 299.

³)    Źródła dziejowe T. XV, Str. 466.

dawali prócz tego kapłony, jaja i t. d. Był folwark, lasów pod-dostatkiem i pięć stawów¹)- W r. 1581 należał do Andrzeja Górki ; było wtedy kmieci 40, łanów 12, zagrodników 3, komorników bez bydła 8, rzemieślników 6; do karczmy należało pół łanu⁵ 6).

Przy końcu XVI wieku był w posiadaniu Czarnkowskich a w w. XVII był w posiadaniu Rojowskich, którzy kościół wybudowali w r. 1672. W przeszłym wieku Gogolów część I. posiadała Józefa Pierszchałowa, a po niej córki jej Pelagia i Maryanna.

W smutnym roku 1846 należał Gogolów w jednej części do Fryderyka Denkera, w drugiej do Franciszka Pierzchały. Fryderyk Denker był gospodarzem postępowym i łączył przemysł rolniczy z gospodarstwem wiejskim. Pędził gorzelnię i z wódki wyrabiał arak i likiery ; w krochmalni zaś, z mączki kartoflanej, syrop na sycenie miodu. Pomagał mu w pracy gospodarskiej syn jego młodszy Erazm. Rząd rewolucyjny przeznaczył go na dowódzcę oddziału, mającego się zebrać na punkcie zbornym pod Jasłem. Nie wiedząc o tern, że wskutek rzezi, rozpoczętej już 17. lutego w tarnowskiem, odwołano powstanie, puścił się 19. lutego od wsi do wsi, od dworu do dworu sąsiedztwa, wzywając do zebrania się 21. lutego w oznaczonym punkcie zbornym. Tymczasem doniesiono jasielskiemu staroście Przybylskiemu o nim, że jest buntownikiem, a ten przez re-spicyenta straży skarbowej w Strzyżowie, Trojnarskiego, sprowadził 21. lutego liczną czerniawę opryszków ze Smarzowej, pod wodzą syna Szeli, która widłami i cepami zamordowała Fryderyka Denkera, liczącego lat 54, jego syna Erazma, mającego lat 22 i Aleksandra Zdzieńskiego, właściciela folwarku w Różance. Rozzwierzęcona czerń odbiła drzwi do magazynu gorzelnianego i oddała się pijaństwu. Zniszczyła aparaty destylacyjne w gorzelni, w likierni i narządy w krochmalni, zrabowała wszystko, co było we dworze w spiżarniach, uprowadziła ze stajen konie, bydło i trzodę. Ten straszny los spotkał i właściciela drugiej części Gogolowa Franciszka Pierzchałę,

— 521

którego zamordowała cepami a dwór jego złupiła i zniszczyła. Ciała zaś pomordowanych zawieziono do Jasła, lecz mieszczanie jasielscy stanąwszy przy moście wjazdowym zmusili chłopstwo do odwrotu, by ofiary rzezi tam grzebali, gdzie im życie odebrali i by nie ważyli się zwozić trupów do Jasła, gdyż rzezuniów postrącają z mostu do wody ¹).

IV rodzinie Pierzchało w zostawał Gogolów do roku 1868. W tym roku nabyli tę wieś Jan i Anna małżonkowie Cerny. W r. 1899 sprzedali Gogolów część I. Stanisławowi Taffie. Ten zaś sprzedał w roku 1900 Teodorowi Kratlerowi i Bronisławie z Nirsteinów Kratlerowej a po nich nabył Gogolów bank par-celacyjny. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 7898 złr. 10 kr. m. k. Gogolów część II, odziedziczył w roku 1871 Kazimierz Paweł Denker od Ludwika Denkera. lÿ” roku 1879 kupiła te dobra Eufrozyna z hr. Moszczeńskich Kruszewska, a od tej w r. 1883 kupił Bolesław Kruszewski i sprzedał takowe 1885 r, Wolfowi i Beili małż. Storchom. Po nich zaś odziedziczyli je ich dzieci. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 7608 złr. 20 kr. m. k., za zniesione prawo propi-nacyi wypłacono 900 złr. a. w.

Kościół drewniany, mały, zewnątrz bez typu wybitnego. Wnętrze jednonawowe z profilowanym siestrzanem na osi podłużnej i belką ponad tęczą. Chrzcielnica kamienna, w kształcie kielicha, z rodzajem fryzu u górnego brzegu w liście lilii zwieszone. Na węźle jedna tarcza z h. Leliwa. Robota gruba. Dzwony lichego odlewu, mniejszy z datą 1758, większy z napisem majuskułami, jakby z XVI w., bardzo popsutemi, kształtu nieudolnego, po większej części przewróconemi bokiem lub do góry nogami, z których wyczytać się da : DEUS HO. O. EAC-TUS EST RISTUS REX V. NJT IN PACE. to znaczy: Deus homo factus est Christus rex venit in pace.

W gminie Gogolowie mieszka poseł do rady państwa, wybrany w r. 1907 z okręgu : Żmigród-Krosno-Frysztak-Strzy-żów Jan Harnek.

Część statystyczna. Gogolów część I. liczył na obszarze gminnym 561 mieszkańców, na obszarze dworskim 23 miesz-

*) X. Stefan Dembiński Rok 1846 Jasło 1896 str. 146—149.

522

kańców. Gogolów część II. kańców, na obszarze dworskim 31 mieszkańców. Gogolów obe-

na

obszarze gminnym 596 miesz

cnie rozparcelowany obejmuje 2152 hk. 49 a. 94 m².

GLINIK GÓRNY. Glinik górny, oddalony od Frysztaka 5 km, graniczy od wschodu z Glinikiem średnim, od południa z Sieklówką, od zachodu z Gogolowem, a od północy z Stę-piną i Huta gogolowską. W Gliniku jest szkoła, jako ekspozytura szkoły we Frysztaku Jest kasa gminna z kapitałem 2.408 kr. 29 gr. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 11.229 złr. 40 kor. m. k.

W r. 1508 należał Glinik górny do Jana Amor Tarnowskiego ¹). W r. 1536 należał do Piotra Kmity z Wiśnicza. Było wtedy we wsi kmieci 20, karczmarz 1, płacący grzywnę, z młynu płacono rocznie jedną grzywnę. Suma czynszu wynosiła 4 grzywny, 9 korcy owsa; prócz tego dawano kapłony, sery, jaja-Kmiecie odrabiali pańszczyznę przy dworach w Gogolowie i Gliniku. Oszacowano Glinik, Gogolów i część Januszkowie na kwotę 2000 grzywien²). W r. 1581 należał Glinik do Andrzeja Górki. Było wtenczas 23 kmieci, łanów czynszowych 9¹/*, zagrodników 2, komorników z bydłem 1, bez bydła 2, rzemieślników 2³). W przeszłym wieku, przed r. 1837, należał do Petroneli, Józefa Aleksandra Wodzickich. Ci w wspomnianym roku sprzedali go Aleksandrowi hr. Wodzickiemu, który w r. 1841 sprzedał go Józefowi Lgockiemu. Potem oddziedzi-czyła dobra te 17. listopada 1861 Helena Macewicz a po niej 1862 jej krewni. Wieś ta rozdzielona między różnych spadkobierców, została złączona 28. grudnia 1893 w ręku Konstantego Macewicza. W r. 1903 27. sierpnia sprzedał dobra te Konstanty Macewicz Markusowi Esteinowi, Józefowi Schönblumowi i Lej-bowi Strickowi. Obecnie nabył go bank parcelacyjny i dokonuje parcelowania. Grunta z lekkiem nachyleniem, dobrej jakości.

Część statystyczna. Mieszkańców przed parcelacyą było na obszarze gminnym 549, na obszarze dworskim 23. Gruntów wszystkich jest 1121 hk. 41 a. 33 m².

*) Źródła dziejowe T. XV. Str. 466.

²) Tamże Str. 529.

*) Tamże T. XIV. Str. 245.

HUTA GOGOLOWSKA. Jak samo nazwisko wskazuje, była tu dawniej huta. Huta gogolowska jest wioską górzystą. Oddalona jest o 05 od Gogolowa,

9 8 kim. od Frysztaku.

Graniczy od wschodu ze Stępiną, od południa z Gogolowem, od zachodu z Opacianką, od północy z lasami Kamienicy górnej. Huta gogolowska wzniesiona jest w Kamiennej Górze 454 m n. p. m. Kasy gminnej niema. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 1915 złr. 10 kr. m. k. Huta gogolowska miała mniej więcej tych właścicieli co i Gogolów i zostawała w rodzinie Pierzchałów do roku 1896. W r. 1897 nabyli Hutę małżonkowie Karol i Wilhelmina Gąsiorowscy. W r. 1902 jest właścicielem Huty Leopold Lorenz, który następnego roku sprzedaje ją Józefowi i Salomonowi Schönblumowi, Lejbie Baumowi i Markusowi, Dawidowi dwa im. Silbermanowi

Część statystyczna. Na obszarze gminnym 431 mieszkańców, na obszarze dworskim 7. Obszar dworski posiada 207 hk. 59 a. 39 m*.

PARAFIA BIEŹDZ1EDZA.

Wieś Bieździedza leży 9 kim. od Jasła, 3 kim. od miasteczka Kołaczyc. Otaczają ją od południa i północy dwa wzgórza; od północy, góra znacznej wysokości, zwana Turczynem, którego pasma wznoszą się pagórkowato i z którego grzbietu ma się prześliczny widok na szczyty Karpat i położonych u ich podnóża miast : Biecza, Krosna i Dukli. Od południa ciągną się wzgórza mniejsze, porośnięte pięknymi lasami sosnowymi i jodłowymi, zwanymi Słomki. Środkiem wsi płynie rzeczułka a po obu jej brzegach rozsiadły się schludne domki. Piekosiń-ski wyprowadza nazwę wsi od założyciela „Bieździada“. Lud tutejszy zamożny, przedsiębiorczy i zapobiegliwy. W ostatnich czasach emigrują mieszkańcy Bieździedzy do Ameryki w wielkiej ilości i tam pracując pilnie, przysyłają pieniądze dla krewnych, którzy dla nich zakupują grunta. W ten sposób niejeden własną pracą i zapobiegliwością z chałupnika lub komornika staje się dość zamożnym gospodarzem. Bieździedza sąsiaduje na wschód z Lublicą, na zachód z Nawsiem kołaczyc-kiem, na południe z Bieździatką, na północ ze Sowiną. Mieszkańcy tutejsi posiadają od ¹/₄ części morga do 15 najwięcej. Lekka glina wydaje im pszenicę, żyto, jęczmień i ziemniaki. Koło każdej zagrody znajduje się po kilka drzew owocowych ; znajduje się również jedna większa pasieka o 18 pniach. Jest we wsi kamieniołom, którego używają do budowy. Bieździedza wspomniana już jest w dokumencie kardynała Idziego z roku 1105, jako własnośó klasztoru tynieckiego¹). Jest ona wspominana również, jako własnośó Benedyktynów tynieckich w bułach podrobionych Grzegorza IX z r. 1229, Innocentego IV z r. 1253 i w dyplomacie podrobionym, wydanym rzekomo przez Leszka Czarnego w r. 1288*). W roku 1407 należała Bieździedza do Helwiga, zwanego także Alwigiem, (Eligiuszem)³), który wybudował kościół w Bieździedzy.

W r. 1480 należała Bieździedza wraz z Lublicą do Weroniki, żony Stanisława Czarnowieckiego albo Żarnowieckiego ⁴). W dwa lata później właścicielem Bieździedzy był Jan Rozam-barski⁵). W 26 lat później należała Bieździedza do Jadwigi Rozambarskiej ⁶). Następnie przeszła na własnośó w 1535 szlachetnych Stanisława, Marcina i Wincentego Broniowskich. Było w niej wtenczas kmieci 20 a trzy role opuszczone przyłączone zostały do folwarków panów dziedziców; karczma jedna płaciła dwie grzywny. Suma czynszu całego wynosiła grzywien 18, groszy 9, owsa korcy 102, prócz tego daniny w kapłonach, jajach i t. d. Zagrodników 3 było na posłudze. Młyn jeden, cztery małe stawy, dwór, folwark dobry, łąk obfitości, były

9 Kodeks dyplomatyczny tyniecki str. 2.

²)    Tamże str. 21, 76.

³)    Kodeks tyniecki nr. 29. Rodzina niemiecka Helwigów przybyła do Polski z Palatynatu z Weissenburgu przy końcu pierwszej połowy XV wieku. Dr. F. Kopera: Emigracya Niemców do Polski z Weissen* burga i Landau Kraków 1903. Ponieważ nasz Helwig występuje wcześniej, więc zdaje się, że nie pochodził z tej rodziny.

⁴)    Tamże str. 506, 521.

⁵)    Tamże str. 506, 521.

⁶)    Starodawne prawa polskiego pomniki T. IX. Akta sadu leńskiego wyższego w gródku goleskim nr. 930.

również lasy, które służyły do użytku mieszkańców *) W rękach tej samej rodziny była Bieździedza w r. 1581 i należała do szlachetnych, Stanisława, Jakóba Broniowskich. Było wtedy we wsi kmieci sześciu, łanów czynszowych sześó, zagrodników pięciu, chałupników pięciu, komorników z bydłem siedmiu, ubogich sześciu²). Że rodzina Broniowskich była zamożna i w znaczeniu możemy wnioskować z następujących faktów : Marcina Broniowskiego z Bieździedzy wyprawił w poselstwie do Tatarów perekopskich król Stefan Batory. Przebywał na tern poselstwie u Tatarów przez 9 miesięcy, a poznawszy przez ten czas dokładnie kraj, prawa, obyczaje tego narodu, opisał je i przesłał królowi z tatarskiej wsi Tasserlag ten opis. Wkrótce powtórnie do Mechmeta Gireja posłował. „Opisanie to Tartaryi z mapą, pierwsze krajów onych w Europie znane, wyszło w Kolonii pod tytułem : Martini Broniovii de Biezdzfeden bis in Tartariam nomine Stephani primi Poloniae régis legati; Tartariae descriptio antehac inlucem nunquam édita, cum tabula geographica, eiusdem Chersonesus Tauricae... Goloniae Agrip-pinae in off. Binkmannica sumptibus Arnoldi Myliil595 fol.³) Wydał tenże Broniowski i drugą książkę o Tatarach po polsku r. 1620 pod tytułem: Pogrom Tatarów przez hetmana w. k. Stanisława Żółkiewskiego. Broniowski lata młodociane przepędził na dworze Zygmunta Augusta, następnie pozyskał względy Stefana Batorego i został podczaszym przemyskim i starostą medyckim w r. 1578. Był to mąż uczony i w wielu językach biegły. Żył jeszcze r. 1620 ⁴).

Inny Broniowski, również z Bieździedzy imieniem Piotr, był na studyach w Padwie, był nawet konsyliarzem nacyi polskiej i dnia 8. lutego 1592 roku zwołał uczniów polskiego pochodzenia w Padwie przebywających i na licznem zebraniu

Pawiński: Źródła dziejowe tom IB str. B3B. Że wspomniani kmiecie zagrodnicy, chałupnicy, odrabiali znaczne robocizny, możemy z tego poznać, że indemnizacya za wykupione prawo pańszczyźniane wynosiła 10.676 zł. 5 kr. m. k. Księgi hipot. sądu obwodowego jasielskiego.

²)    Tamże str. 243 T. XIV.

³)    E. Kastawiecki : Mappograha dawnej Polski. Warszawa 1846.

⁴)    Siarczyński : Obraz wieku panowania Zygmunta III. Lwów 1828 T. I. str. 45, 46.

tychże przedstawił wniosek utworzenia wspólnej kasy¹). Później przeszła Bieździedza na własność Anny z Rozkoszowa, jak z tego wnosić można, iż ona nadawała probostwo²). Już wtedy stali się jej właścicielami Romerowie, gdyż wizytacya ta wspomina że Romer nie płaci dziesięciny. Na początku przeszłego wieku t. j. w r. 1824 był właścicielem Bieździedzy Antoni Romer, po nim Teofila Romerówna, zamężna Słotwińska. W r. 1845 byli właścicielami Bieździedzy małżonkowie Henryk i Rozalia Romerowie a po nich dzieci Władysław, Edmund, Teofila, Ma-rya, Helena i Franciszek. Pewną część Bieździedzy (⁵/₁₂ części) posiadali małżonkowie Kryspin i Emilia z Riegerów Baszcze-wiczowie. W r. 1868 (⁹/₁₂) nabyli małżonkowie Prosper i Barbara z hrabiów Bobrowskich Zborowscy. Po śmierci hrabiego Prospera stają się właścicielami Bieździedzy (w r. 1875) Jadwiga, Izabela, Zofia, Jan, Stefan i Stanisław Zborowscy. Po nagłej śmierci Stanisława hrabiego Zborowskiego w styczniu 1904 r. rodzeństwo Jan i Izabela Zborowska sprzedają Bieź-dziedzę 30. kwietnia 1904 dr. Antoniemu Lisowieckiemu. Parafia w Bieździedzy jest bardzo dawna, bo już w r. 1826 jest wspominany proboszcz bieździecki Adam³). Należała parafia do dekanatu w Zręcinie. Kościół wybudował według Długosza Helwig herbu Grzymała a poświęcił go pod wezwaniem świętej Trójcy, N. Maryi P., św. Małgorzaty P. M., św. Jadwigi, św. Piotra M. d. 7. stycznia 1453 Jerzy, kiskup laodycejski, sufra-gan kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. (Szematyzm dyecezyi przemyskiej). Długosz tak opisuje Bieździedzę⁴). Wieś mająca w sobie kościół parafialny, poświęcony Trójcy Świętej i św. Małgorzacie, wymurowany przez Helwiga, dziedzica, szlachcica z domu Grzymałów, z wieżą i cmentarzem otoczonym murem kamiennym przez niego sprawionym i wybudowanym, który

Windakiewicz: Nacya polska w Padwie. Przegląd Polski 1887

str. 469.

*) Wizytacya Kazimierskiego ks. Bukowski. Dzieje reformacyi w Polsce T. 1, str. 671.

*) Theiner Manumenta Poloniae T. I. fol. 244. fi Liber beneficiorum T, II. str. 288. Ponieważ Helwig wspomniany jest w aktach sądu goleńskiego w latach 1407—1409, więc według tego kościół ten pochodziłby z 1 dziesiątka lat 16 wieku.

to Helwig tej wsi właścicielem i kościoła patronem był. Sa w tej wsi łany kmiecie, jedna karczma, mająca grunta, jeden folwark rycerski, z czego wszystkiego płaci się i zwozi dziesięcinę snopową i konopną dla kościoła i proboszcza w Bieź-dziedzy, a wartość jej ocenia się na 16 grzywien. Kościół ma pola i łąki, ma małe trzy stawki; plebanem jest ksiądz Mikołaj z Poznania. Do parafii należą : Bieździedza, Bieździatka, Sowina i Lublica. Wspomina również Długosz o prebendzie przy kościele w Bieździedzy, ufundowanej przez księdza proboszcza w Dobrzechowie. Ten dał kilkaset grzywien szlachetnemu Helwigowi z Bieździedzy i w ten sposób zabezpieczył na jego posiadłościach roczny czynsz w kwocie 16 grzywien. Czynszem tym uposażył prebendę. Nabył również u tego samego Helwiga jeden łan, należący do folwarku Helwiga i wcielił do prebendy. Z tego łanu pobierał prebendarz dziesięcinę. Prebendarz był obowiązany do odprawienia mszy św., psałterza i wilii. Prebendarzem był za czasów Długosza mistrz Wawrzyniec¹). Tenże sam historyk podaje, że właściciel folwarku w Królowicach, Jan Probolewski płacił dziesięcinę kościołowi parafialnemu w Bieździedzy²). Do kościoła przybudowana została na początku 17 wieku kaplica, po dziś dzień istniejąca^ pod tytułem Zwiastowania N. M. P. Fundatorką jej była Zofia z Chmielnickich wdowa po Jerzym Romerze, właścicielu Bieździedzy. Poświęcił ją biskup przemyski ksiądz Stanisław Sie-ciński w r. 1615. Kościół w Bieździedzy posiadał starożytną ozdobną chrzcielnicę miedzianą, w stylu gotyckim, zapewne z 15 wieku i kilka pięknych obrazów, szczególnie bardzo piękną płaskorzeźbę, przedstawiającą Trójcę św. W r. 1879 stawiano nową sygnaturę. Już robota była prawie na ukończeniu gdy w tern w dniu 30. sierpnia, w samo południe, cały dach stanął w płomieniach, a to przez nieostrożność blacharza, który rzucił na strych niedopalonego papierosa pomiędzy wióra. Ponieważ powała w nawie i nad skarbcem była drewniana, więc ogień, przepaliwszy tragarze, doszedł do środka i zniszczył wszystko do szczętu. Z trudnością tylko i z narażeniem wła-

*) Długosz; Liber, benefic. T. II. str. 288, 289. ²) Tamże. T. I. str. 222.

snego życia wyniósł Sanctisimum ówczesny wikary, ksiądz Jan Wojtuń, staruszek 78 letni. Wszystkie dokumenta, znajdujące się w skarbcu, spaliły się zupełnie. Obecnie kościół jest blachą pokryty.

Kościół w stylu gotyckim, z łamanego kamienia, jedno-nawowy, pułapowy, długi 237₂ m., szeroki 11 m. Grubość muru przy drzwiach wynosi HO m. Presbiteryum ma sklepienie murowane, bez żeber. Po stronie epistoły znajdują się 8 pila-stry, a między nimi znajdują się 3 okna ważkie, gotyckie z witrażami. W wielkim ołtarzu gotyckim, wystawionym po spaleniu, znajduje się płaskorzeźba, przedstawiająca Trójcę św., a powyżej płaskorzeźba, przedstawiająca św. Jadwigę. Po bokach figury św. Stanisława biskupa i męczennika i św. Barbary. Po stronie ewangelii znajduje się epitafium z czarnego marmuru, uszkodzone wskutek pożaru, a na nim ślad herbu Romerów Jelita a dalej napis

D. O.

Memoriae

Et

S. Manibus Rosaliae

De

Słotwińskie Uxoris dulcissimae Henricus

De

Chyszow

Romer

Una cum liberis Moerens Posuit

Kata A. D. 1824 obiit 1856 pod spodem trupia główka.

W nawie znajduje się po stronie ewangelii ołtarz w stylu gotyckim, z figurą rzeźbioną Serca P. Jezusa, obok figury św. Piotra i św. Pawła. Po stronie epistoły znajduje się również ołtarz, w stylu gotyckim z figurą św. Józefa; obok figury św. Tekli i św. Julianny. W nawie znajduje się również niezgrabny

— 529

pomnik kamienny, księdza proboszcza Tarnawskiego w kształcie ołtarza z następującym napisem :

Mo

Numen

Tum

Hoc

Positum Pro memoria Stanislai Tarnowski Benefactoris Ecclesiae huius Parochi

Biezdziedzensis Ab. A. 1850—1887.

Niżej znajduje się jakby trumna, a na niej napis Natus. 1817 Mortuus. 1887.

Od ołtarza św. Józefa przechodzi się do kaplicy, dawniej Niepokalanego Poczęcia N. M. P. a obecnie M. Boskiej .Różańcowej. Pod arkadą znajduje się napis następujący:

Hoc-saccellum-seu-altare-con-secratum-est-ad-laudem-Dei-opti et in honorem et memoriam bea-tae Mariae semper Yirginis Annun-tiationis-An.-DNJ.-MDCXY-Die XXX-Augusti-per-Rndissimum Dnum-Stanislau-Siecyński-Epum Premislien-ex-commissione-lo-ci-Ordinary-Cracoviens-qu-i dem-Rndissimus-Epus-Premislien. Cosecravit-et-Reliquias-Ssm Ycts-Oelestini-Sabinae et unde cim Millia Yirginum occlusit.

Tablica ta jest kwadratowa, 36 ctm. długa i tyleż szeroka. W tejże kaplicy znajdują się epitafia następujące:

Herby: Leliwa i Jelita

Julianna

Antoniego i Rozalii Romerów Córka

Walentego Słotwińskiego Rodowego im.

Żona

Stanisława - Alexandra - Sylweryi - Ludwika Henryka - Józefa i Zygmunta Słotwińskich matka

żona - wierna ■ rozsądną i miła przywiązanie do męża życiem opłaciła MDCCCXXXIV

Napis grobowy, umieszczony na arkadzie, naprzeciw napisu: Hoc sacellum, jest poświecony pamięci Rozalii z Oraczewskich Romerowej i opiewa następująco:

Rozalia z Oraczewskich Romerowa f MDCCCIX — 7 grudnia Ty co w życiu byłaś czułości obrazem Matko ! przebacz że ci się wypłacamy głazem Lecz, gdy innej oznaki wdzięczności nie mamy Kruchy pomnik ten łzami rzewnemi skrapiamy Teofila i Felix Słotwińscy

Karolina Julianna Romerówny dzieci podały Tę pamięć w r. 1823 Rozmiary tej tablicy są 42X63 ctm.

Napis na tablicy pamiątkowej, poświęconej pamięci Edmunda Romera opiewa następująco :

Herb Jelita z koroną hrabiowską.

DOM

Edmundus de Chyszów Romer

Natus in Bieździedzia die XVII. Septemb.

A. D. MDCCLXXY Obiit Cracoviae die XV Januarij A. D. MDCCCXLI Salomea de Bilińskie uxor

— 531

Hoc monumentum Posuit - et - cor - amantissimi Mariti ibi condi Fecit

Znajduje się tutaj pomnik Cypryana hr. Romera, który opiewa następująco:

Cypryan

hr.

Romer

* 22. czerwca 1770 r.

f 16. maja 1850 r.¹)

Inne pomniki znajdujące się w tej kaplicy mają następujące napisy:

Ewa

z Stojowskich

hr.

Romerowa * 2 grudnia 1764 r. f 2 lutego 1837 r.

Hic iacet

Celina- Cssa-Romer-Post-Sponsum- Mieczyslaum. Com.-Marasse-Caes.-Reg.-Camerarium vidua A 1858 nata A.-1898-A-Morte-Rapta-ad-Meliorem-Vitam-A-Deo-Vocata Amantissima-usque-ad-Sacrificium-Devota-Filia-Uxor-et Mater-a-parentibus-et-filio-super-omnia-amata-nunc Infinite-deplorata-ingenio-praeclara-eximiis-yirtutibus Ornata-brevem-hanc-vitam-bene-facienlo-transiit. In-maximo-dolore-usque-ad-Mortem-Prostratus-Pater.

Stanislaus-com.-Romer-Carissimae-eius-memoriae-hoc

Epitaphium-amantissime-posuit,-Adducens-litteras

Quas-ipsa-vivendo-piisimo-animo-plena-super-tumulum

Suum-habere-yoluit

b Cypryan Romer, syn Aleksandra, kasztelana zawichockiego, wyniesiony został wraz z potomstwem swojem do godności hrabiowskiej przez cesarza Franciszka I dyplomem z d. 14 sierpnia 1818. Niesieck1 Herbarz polski T. VIII. str. 138.

Żyłam, bo chciałeś Umieram, bo każesz Zbaw, bo możesz.

Rozmiary tej tablicy 89X74 ctm.

Hic in Chr. quiescit Resurrectionem-exspectans-suam Stanislaus-Romer De-Chyszów-Comes Per-Annos-L-Parochiae-Bieździedza Patronus-Liberalis

Yicorum-Haereditariorum-Bieździatka-Lublica Administrator-sollers-fidelis Traditionum-servantissimus-antiquarum portans-splendidum-virtutum-exempler Nat.-D.-15-Aprilis- A.-1810-in Żółków - obiit - in - Bieździatka-die 14-Maii A.-1902-Saepius-More-suo-Psalmistae-verbis-recitatis-In Te-Domine Sperayi-non-confundar-in-aeternnm.

Herb Jelita i Habdank. Joanna-z-Ankwiczów Homerowa

Podstoliua pilźninska Prosi

O jedno pozdrowienie Umarła dnia 28 lipca Roku paiisk. 1737

Herby: Jelita i Jastrzębieę D. O. M.

Maria-de-comitibus-Bobrowski-comitissa-Romer Optima-uxor-Materque-officiis-suis-Dominae-et Christianae-in-humilitate-deditissima-omnibus virtutibus-fulgens-N.-1830-M -1899. Superstes-coniunx-gravissimo-affectus-Dolore Post-45.-Annorum-Communem-vitam-solam Coniunctionem-cum-dilectissima-coniuge In meliori mundo ardcntissime desiderans

— 533

Hoc epigramma eius piisimae Memoriae dedicat.

Rozmiary tej tablicy są: 89X74 ctm.

W kruchcie bocznej, od strony południowej, znajduje sie tablica z napisem :

D. O. M.

Kaźmierzowi f 1797 i Franciszce Z Duninów Brzezińskich f 1809 r. Słotwińskim Rodzicom

Wdzięczni synowie ku czci Pamiątce ich cnót rodzicielskich Obywatelskich, pomnik ten położyli Herby: Łabędź i Leliwa.

Na zewnątrz kościoła, przy wielkich drzwiach, pó stronie prawej znajduje się tablica z czarnego marmuru, a na niej napis: Tu leży W. I X. Michał Z Chyszowa Romer Proboszcz kollegiaty bobowskiey Umarł roku 1786 prosi o Zdrowaś Marya

Druga tablica obok poprzedniej umieszczona opiewa: Tu leżą zwłoki s. p.

W. J. X. Walentego Świr zewicza plebana tutej szego umarł dnia 24 lutego 1812. Prosi o westchnienie do Boga.

Na cmentarzu jest pomnik kamienny, a na nim napis : D. O. M.

Józef Nowakow ski dziedzic dóbr Sowiny umarł w

534 —

dniu 31 marca 1839 roku przeżywszy lat 52 prosi o po bożne westchnienie Głaz ten męża i ojca Popioły pokrywa Którego dni zawcześnie Smieró stargała mściwa Nieutulona w żalu Małżonka z dziatkami Pomnik ten w znak miło Ści wznieśli mu ze łzami

Kościół na zewnątrz od strony południowej ma trzy szkarpy kamienne i to dwie przed kaplicą a trzecią za kaplicą. Po stronie północnej otacza go osiem kamiennych szkarp. Wzdłuż ścian zewnętrznych biegną w połowie ścian kamienne okapy. Główne drzwi mają bardzo pięknie zachowany kamienny portal o stylu gotyckim. Wprost wielkich drzwi kościelnych stoi osobno wymurowana, również z kamienia, z tego samego czasu, co kościół t. j. z 1-go dziesiątka lat 15 wieku i tego samego stylu wieża kościelna. Ucierpiała i ona wiele przez pożar ale obecnie wykończona funduszami zostawionymi przez X. proboszcza Tarnowskiego, staraniem X. proboszcza Boczara. Znajdują się w niej trzy dzwony a mianowicie : największy Stanisław, średni Floryan, najmniejszy Jan. Napisy na dzwonach umieszczone opiewają: Joanis et Antonii Serafin in Kałusz fabrica campanarum A. D. 1881. Obrazki na dzwonach są: Koronacya Matki Boskiej, P. Jezus na krzyżu i św. Michał. Z wieży tej ma się prześliczny widok na całą okolicę. Na cmentarzu parafialnym znajduje się piękna, murowana kaplica wybudowana przez Barbarę z hr. Bobrowskich ku pamięci męża Prospera hrabiego Zborowskiego, jak świadczy umieszczony na niej napis, a pod nią grobowiec, w którym znajdują się zwłoki tak hr. Prospera Zborowskiego jak i innych członków rodziny Zborowskich. Najdawniejsze książki metrykalne sięgają lat: metryka urodzonych r. 1694, ślubów r. 1732, zmarłych 1776. Przy kościele bieździeckim pracowali w ciągu wieków następujący kapłani:

W r. 1326, kiedy to Bieździedza należała do dekanatu w Źręcinie, był proboszczem Adam¹). Za czasów Długosza, proboszczem był ks Mikołaj z Poznania, a prebendarzem mistrz Wawrzyniec²). Dalszy ciąg proboszczów jest nieznany, aż dopiero od wieku 17 poczet proboszczów ciągnie się nieprzerwanie: a) Jan Capricius (zapewne Kozioł od 1613—1643), b) Maciej Brzosteń, altarzysta w r. 1645, c) Wojciech Gabański, wikary bieździecki od 1644—1645 ; a potem został proboszczem i był nim do r. 1660, d) Jacenty Śliwski, dziekan kościoła kollegiackiego tarnowskiego, kanonik wojnicki, protonotaryusz apostolski, od 1661—1697, e) Franciszek Wojtalewicz, od 1698— 1704, f) Franciszek Kędzierzyński, proboszcz przecławski, kanclerz tarnowski, od 1704—1727, g) Paweł Orłowski, przedtem proboszcz przecławski, od 1729—1736. Napis, jak się zdaje, wzięty z pomnika, mówi o nim : Exemplaris vitae, morum pro-bitate — zelator animarum, defensor bonorum ecclesiae, pii-sime usque ad exempla decessit. Sepultus in sepulchro majoris chori ad partem Epistolae antę craticulas. Introductus ad pa-rochiam 1728 anno. h) Michał Romer, proboszcz bobowski od r. 1763—1786. i) Stanisław Miernikiewicz od r. 1786—1800. j) Tomasz hr. Zborowski od 1800—1809, k) Walenty Świerzowicz zmarły 24 lutego w r. 1812, był proboszczem od 1809—1812; ma pomnik przytoczony powyżej, 1) Jakób Kąkolowski od r. 1812 do 1849, ł) Stanisław Tarnowski był proboszczem od 1850—1887, ma pomnik w kościele. Z funduszów przez niego pozostawionych odnowił następca jego, m) ks. Stanisław Bo-czar proboszcz od r. 1887 cały kościół po spaleniu, sprawił nowe organy i troszczył się o ozdobnośó Domu Bożego, bardzo od współbraci kochany, kapłan dla przymiotów serca i umysłu. Umarł ¹⁸/₁₂ 1905. Od r. 1906 jest proboszczem ks. Ign. Łonicki. Szkoła istnieje w Bieździedzy od r. 1860. Jeszcze w r. 1846, Henryk Romer, dziedzic Bieździedzy, zamyślał założyć dla dziatwy ze wsi Bieździedzy, Bieździatki i Lublicy szkołę. Myśl tę poparł ówczesny administrator, ks. Józef Dziedzic, który zawezwał rodziców, aby dziatki na naukę na wikarówkę

0 Theiner Monument histor. polon. t. I. f. 244. a) Długosz Liber beneficior. t. II. str. 288, 289.

posyłali. W r. 1860 gospodarz bieździedzbi, Szczepan Siennicki odstąpił pole pod budowę szkoły pod warunkiem, że każdego roku odprawioną będzie Msza św. za spokój jego duszy. Mieszkańcy zgodzili się na to chętnie a kiedy szkoła stanęła, posyłali pilnie dzieci. We wsi istnieje kółko rolnicze, liczące 62 członków, którzy złożyli na udziały 2174 kor. Przy kółku jest sklepik z trafiką i ze sprzedażą wina.

Kasa gminna wynosiła z dniem 31. grudnia 1902 koron 4545*94. W Bieździedzy istnieje, oprócz kasy gminnej, spółka oszczędności i pożyczek systemu Reiffeisena. Zamknięcie rachunków za rok 1903 przedstawiało się następująco: Członków było 90, udziały wynosiły 885 kor. stan czynny kor. 3153613 stan bierny 3111919. Fundusz rezerwowy kor. 90, zysk czysty kor. 419 94 obrót kasowy kor. 84422*43¹).

Część statystyczna. Gminę zamieszkuje 661 mieszkańców, a obszar dworski 88. Gmina posiada 335 hk. 16 a. 15 m², obszar dworski 404 hk. 94 a. 12 m². Lasów posiada gmina 15 hk. 26 a. 56 m².

BIEZDZIATKA. Nazwa wsi pochodzi, według mego zdania, od założyciela Biezdziadka t. j. syna Biezdziada. Ojciec Biezdziad założył Bieździedzę, a syn jego Biezdziadek założył Biezdziatkę²). Biezdziatka graniczy od wschodu z Sieklówką górną, na południe z Gorajowicami i Kowalowami, na zachód z Nawsiem kołaczyckiem, a na północ z Bieździedzą. Przez wieś prowadzi droga powiatowa. We wsi jest kółko rolnicze, liczące 18 członków, którzy złożyli udziały w kwocie 380 kor. Przy kółku jest czytelnia, jest sklepik we własnym zarządzie. Kasa gminna wynosiła 3883 kor. 8 gr. W obrębie wsi znajduje się Grodzisko przy gościńcu w równinie, okop czworoboczny, nie wielki, do którego jest przywiązana trądycya, że tam stała wieża obronna. We dworze znajduje się dużo wykopanych w grodzisku tym kafli średniowiecznych, grotów, ostróg, łzawnica i wiele innych starożytności⁷). Za czasów konfederacyi nastąpiło w Bieździatce spotkanie konfederatów

Czasopismo dla spółek rolniczych nr. 1, y₇ 1904 str. 21.

²) Nazwa wsi powinna się pisać przez d, ale utarła się pisownia

przez t.

z Moskalami, o którem pisze Hulewicz ¹). „Pod wsią Bieździatką małe spotkanie, obie komendy zgodziły się na rozejście. Ruszyliśmy ku Wołyniowi, oni tuż, tuż za nami.

Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Bieź-dziedzy, a właścicielem jej był Helwig z Bieździedzy, herbu Drzymała. Były w niej łany, z których dawano dziesięcinę snopową kościołowi w Bieździedzy, z wyjątkiem kilku pól, zwanych Zagumnie, z których dawano dziesięcinę kościołowi w Prze-czycy²). W r. 1535 Bieździatka należała, podobnie jak i Bieź-dziedza, do Stanisława, Marcina i Wincentego Broniowskich. Kmieci było ośmiu, role opuszczone były uprawiane wraz z folwarkiem przez właściciela. Była również karczma, do której należało pole. Z karczmy płacono 3 grzywny. Suma całego czynszu wynosiła 6 grzywien 46 groszy, owsa korcy 24 ; prócz tego dawano kapłony, sery i t. d. Pańszczyznę odrabiali do folwarku w Bieździedzy³). W r. 1581 należała Bieździatka do szlachetnych Piotra i Jakóba Broniowskich. Było wtenczas kmieci dziesięciu, łanów czynszowych 2^2, zagrodników z gruntami 11, chałupników 2, komorników 4, biedny 1. W 17 wieku Bieździatka była własnością Romerów. Rodzeni bracia X. Józef Romer, proboszcz w Dębicy i Ignacy Romer darują Bieź-dziatkę z przyległościami Lublicą, Grórami i Łazami Aleksandrowi Romerowi i tegoż sukcesorów i darowiznę tę czynią w grodzie bieckim, w poniedziałek po święcie Narodzenia P Maryi w r. 1743. Po Aleksandrze Romerze otrzymał dobra te syn jego Paulin Cypryan. Sąd szlachecki lwowski postanawia 28. marca 1789 r., aby zareprezentowano Paulina Cypryana Romera, małoletniego syna Aleksandra Romera i Apolonię z Olszewskich za właścicieli dóbr Bieździatki z przyległościami. Po Cypryanie Romerze otrzymuje dobra te, na mocy dokumentu z 28. grudnia 1831. Nikodem hr. Romer a po nim, na mocy cesyi z 22. kwietnia 1833 r. zostaje właścicielem tych posiadłości Tomasz hr. Romer. Od Tomasza nabył Bieździatkę synowiec jego Stanisław hr. Romer, syn Nikodema, ożeniony

9 Kazimierz Pułaski: Szkice i poszukiwania str. 385.

²)    Długosz Liber beneficiorum T. II. str. 288.

³)    Pawiński. Źródła dziejowe T. XV. str. 535.

z Maryą hr. Bobrowską. Po śmierci Stanisława Romera przeszła Bieździatka na własność syna jego Stefana Janahr. Romera, podkomorzego J. Cesar. Mości, radcę ministeryalnego w ministerstwie kolei państwowych, szefa departamentu 10.

Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 2460 złr. za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono za Bieździatkę, Łazy, Góry i Lublicę 25867 złr. m. k.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest mieszkańców 776, na obszarze dworskim 117. Gmina posiada gruntu 355 hk. 32 a. 89 m². Obszar dworski posiada 617 hk. 57 a 54 m². Lasów posiada obszar dworski 33 hk. 31 a. 67 m². Lasy gminne wynoszą 11 hk. 54 a. 64 m².

LUBLICA. Lublicę założył Lublic, syn Lubli i stąd nazwa: wieś Lublica. Lublica graniczy na wschód ze Sieklówką, na zachód z Bieździatka, na południe, przez wzgórza, z Gora-jowicami, a na północ z Gogolowem. Leży u północnego podnóża wzgórz, ciągnących się na północ od Jasła. Ma piękne położenie, gdyż i z południowej i północnej strony ciągną się niższe i wyższe wzgórza, a okalające je lasy świerkowe i liściaste dodają jeszcze więcej malowniczego uroku. Przez środek wsi prowadzi powiatowy gościniec idący z Frysztaka do Kołaczyc. W pewnej odległości od gościńca ciągnie się szereg domów, które tworzą środek wsi; dalej na północ i na południe od gościńca dostrzega się gromadki chat. Te części wsi nazywają się Mazurówka, Rzeki, Czarna. Bokiem wsi płynie strumyk, zwany Młyniska. Okalający wioskę las nazywa się Średni dział, Babia góra, Łysa góra, Różanka Lublica posiada przeważnie ziemię glinko watą, lecz mimo to uprawiają na niej wszystkie rodzaje zbóż. Płodozmian jest następujący: na zna-wożonym ugorze sieją żyto, lub pszenicę, potem sadzą ziemniaki, po ziemniakach sieją jęczmień lub owies. Gospodarze posiadają od 1 do 9 morgów gruntu. Sadownictwo kwitnie tutaj dosyć a szczególnie w części wsi, tak zwanej Rzeki, gdzie przy każdej niemal chacie znajduje się ładny sad, lub sadek. Wpływa zaś na to ich położenie, gdyż Rzeki leżą między dwoma wzgórzami, z których północny pokryty jest lasem, co wielce wpływa na pomyślny stan sadownictwa. Przed laty było w Lublicy kilka

— 539

pasiek, lecz teraz niema żadnej. W południowej części wsi znajduje się kamieniołom, jednakże kamienie nie nadają się do budowy. Najwięcej mieszkańców wsi nosi nazwiska Ochałek, Hencel, Suchan. Mieszkańcy są wzrostu średniego, ciemnych włosów i piwnych oczu. Szkoła istnieje od r. 1896. Przedtem dziatwa uczęszczała do szkoły w Bieździedzy. We wsi jest Kółko rolnicze, liczące 15 członków, którzy w r. 1906 sprowadzili nawozów sztucznych za 950 koron. Kasa gminna wynosiła 2437 kor. 27 gr.

Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Bieździedzy, a właścicielem jej był Helwig z Bieździedzy, herbu Grzymała. Było w tej wsi 6 łanów kmiecich, a każdy kmieć miał dawać z łanu plebanowi w Bieździedzy 1 korzec żyta, 1 korzec owsa, 1 grosz czynszu jako meszne, ale nadto kmiecie nie dawali żadnej innej dziesięciny, ani snopowej, ani pieniężnej ¹). W r. 1480 należała Lublica do małżonków Stanisława i Weroniki Żarnowieckich. W tym roku Andrzej z Sienna, podkomorzy krakowski, rozgranicza wsi Warzyce i Lublicę. Granice tych dwóch wrsi tak są opisane: Główne dwa kopce, jeden pod dębem około drogi, a drugi z drugiej strony drogi; a inne kopce są takie : idąc od dwu wyżej wymienionych kopców jest jeden koło potoka zwanego Borkówka i tym potokiem idzie granica aż do Chilina gumieńczego, a inne kopce od Chilina gumieńczego, aż do końca, gdzie ostatni kopiec koło granic wsi zwanej Brzyszczki²). W r. 1535 należała Lublica do Stanisława, Marcina, Wincentego Broniowskich. Było w niej kmieci 17, jedna karczma, z której płacono 2 grzywny. Suma całego czynszu wynosiła 15 grzywien, 12¹/₂ korcy żyta, 12Va korcy owsa. Czynsz ten, żyto i owies należą do proboszcza w Bieździedzy. Właścicielowi dawali kmiecie kapłony, sery i jaja. Pańszczyznę odrabiali do folwarku w Bieździedzy. We wsi był jeden staw. Były również lasy do użytku domowego. Trzy wsi: Bieździedza, Bieździatka i Lublica były oszacowane na 1600 grzywien. W r. 1581 należała Lublica do Stanisława i Jakóba Broniowskich. Było wtedy kmieci 18,

*) Długosz: Liber, beneficiorum T. II. str. 288.

²) Kodeks tyniecki str. 521.

łanów czynszowych. 7, zagrodników z polem 1, komorników z bydłem 9, komorników bez bydła 4 ⁸). Później miała Lublica tych samych właścicieli co i Bieździatka, a i obecnie należy do właściciela Bieździatki, hr. Stefana Romera. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 1200 złr. w. a.; ile wypłacono za zniesione prawa pańszczyźniane jest powiedziane przy Bieź-dziatce.

Część statystyczna. Według spisu ludności w r. 1901 Lublica liczyła 536 mieszkańców. Gmina posiada 280 hk. 15 a. 59 m.², obszar dworski 345 hk. 3 a. 5 m.² Lasy, należące do obszaru dworskiego, wynoszą 272 hk. 75 a. 13 m².

SO WINA. Sowina graniczy na wschód z Gogolowem, na zachód z Nawsiem kołaczyckiem, na północ z Januszkowicami, na południe z Bieździedzą. Położenie górzyste. Mieszkańcy tej wsi w szczególny sposób dbają o sady, dlatego też dobrobyt ich zależy wiele od urodzajności drzew owocowych, czyli, jak oni nazywają, sadowiny.

W r. 1474 należała Sowina do Jakóba Siekluckiego i w roku powyższym przeniesioną została wraz ze Sieklówką na prawo niemieckie. (Metricular. nr. 1163). W dziesięć lat później ciążył na niej czynsz roczny 10 grzywien na rzecz zakonnic św. Agnieszki w Krakowie, od kwoty 300 dukatów, które wypożyczył Jakób Sieklucki. (Tamże str. 2034).

Długosz zaś pisze o niej, że należała do Helwiga z Bieź-dziedzy. Były w niej łany kmiecie i jedno sołtystwo, mające grunta, a ze wszystkich tych gruntów kmiecie wraz ze sołtysem mieli dawać corocznie plebanowi w Bieździedzy w pieniądzach za dziesięcinę 3'/^ grzywny mniej 2 grosze²). W r. 1508 należała Sowina do Jakóba ze Sieklówki³). W r. 1536 należała do Jakóba Filipowskiego. Było wtedy kmieci 22, karczma, z której płacono 2 grzywny. Suma całego czynszu wynosiła 157₂ grzywny, 24 korce owsa i daniny w kapłonach, serach, jajach i t. d. Był też młyn. Pańszczyznę odrabiali na folwarku w Sieklówce. W obydwu wsiach tj. w Sieklówce i w Sowinie był czynsz wykupny (wyderkaw) 10 grzywien rocznie, a to od 300 dukatów, które zakonnice przy kościele św. Agnieszki w Krakowie zapłaciły¹). Ocenione były obie wsie: Sieklówka i Sowina, wliczywszy powyższy czynsz, na kwotę 1300 grzywien. W r. 1581 należała Sowina do Mikołaja Kowalewskiego i Andrzeja Krasowskiego. W części Mikołaja Kowalewskiego było 5 kmieci, 2 łany czynszowe, 5 chałupników, 3 zagrodników z rola, 1 komornik z bydłem, 3 komorników bez bydła, 1 rzemieślnik. W części należącej do Andrzeja Krasowskiego było kmieci 7, łanów czynszowych 2, zagrodników z gruntami 4, chałupnik 1, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 2, rzemieślnik 1²). Na początku dziewiętnastego stulecia należała Sowina do Józefa Nowakowskiego, którego pomnik znajduje się w kościele bieździeckim. Później należała do Jana Ober-lendera, za którego to czasów powstała szkoła. W r. 1882 sprzedaje 14. stycznia Leopold Kazimierz dwojga imion Lasocki dr. Theobaldowi Semilskiemu, a ten 16. września tegoż roku sprzedaje ją Henrykowi Malinowskiemu. W pięć lat później, bo 28. marca 1887 r., nabywa na publicznej licytacyi Sowinę Julian Zebniewski za kwotę 29.000 złr., po nim nabył również na licytacyi Sowinę Wincenty Wojtynkiewicz i Franciszek Polak, którzy wieś tę rozparcelowali. Sowina ma szkołę wystawioną w r. 1860 kosztem gminy i wspomnianego powyżej Jana Oberlendera. Nazwa wsi pochodzi od założyciela Sowy. We wsi jest Kółko rolnicze, liczące 15 członków. Sprowadzili oni w r. 1906 nawozów sztucznych za 517 kor., maszyn rolniczych za 60 kor. Kasa gminna wynosiła 1137 kor. 86 gr. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 12.450 złr. 72¹/₂ kr. m. k.

Część statystyczna. Sowina gmina ma 838 mieszkańców, obszar dworski 7. Gmina ma 662 hk. 14 a. 19 m.², obszar dworski miał 161 hk. 49 a. 87 m.²

PARAFIA KOŁACZYCE.

MIASTECZKO KOŁACZYCE leży na prawym brzegu Wisłoki; od południa i północy otoczone jest wzgórzami, od

9 Szczegół ten nie był wiadomy Marcelemu Nałęczowi Dobrowolskiemu, autorowi cennej rozprawki: Kościół i klasztor św. Agnieszki w Krakowie. — Kraków 1906.

²) Pawiński dz. c. T. XIV. str. 243.

wschodu i zachodu jest otwarte. Przez miasto wije się rzeczka Bieździatka. Z miasteczka prowadzi na wschód powiatowa droga do Frysztaka i gościniec z Brzostka do Jasła. W północnej stronie jest przedmieście „Wygoda“, w południowej „Nawsie kołaczyckie“. Kołaczyce graniczą od wschodu z Bieź-dziedzą, od południa z Nawsiem kołaczyckiem — od zachodu z rzeką Wisłoka, od północy ze wsią Bukową. Na czele miasta stoi urząd miejski. Przy urzędzie są posady; sekretarza, ka-syera, kontrolora, lekarza. Służbę pełni dwóch policyantów, Stan czynny majątku wynosi 137851 kor. 50 h., bierny 30181 kor. 84 h. Dochód w r. 1905 wynosił 13550 kor. 8 h. Mieszkańcy trudnią się rękodzielnictwem i uprawą roli. Z rękodzielników jest około 150 szewców, 20 garncarzy, 1 ślusarz, 3 rymarzy, 10 masarzy, 4 murarzy, 5 stolarzy, 3 kuśnierzy, 3 kowali, 5 krawców, około 30 szwaczek, 1 piernikarz, 3 piekarzy, 10 przekupek piekarskich. Szewcy wyrabiają około 40 tysięcy par butów, przeważnie z juchtowej skóry i rozwożą je na targi i jarmarki do sąsiednich miasteczek jak do Krosna, Dukli, Żmigroda, Frysztaka, Dębicy i Tarnowa. Garncarze również wywożą swoje wyroby do bliższych i dalszych miasteczek, jak do Dąbrowy, do Brzozowa. Ziemia jest glinka nieprzepuszczalna, sieją najwięcej żyta, pszenicy, owsa, jęczmienia; sadzą wiele kartofli, kapusty, grochu. Sadownictwo jest tutaj» jak przeważnie w Galicyi, zaniedbane. Zaledwie po kilka śliw znajduje się przy każdym domu. Pasieka jest tylko jedna.

Znajduje się tutaj szkoła 5-cio klasowa, wypożyczalnia książek, założona przez krakowskie towarzystwo oświaty ludowej. Pożyczkowa kasa gminna wynosiła pod koniec r. 1902 9023 kor. 39 h. Jest również kasa systemu Reiffeisena założona w r. 1902. Kółko rolnicze liczące 74 członków, których udziały wynoszą 6198 kor.

Miasteczko zawdzięcza swój początek Benedyktynom tynieckim; powstało zapewne przy końcu XIII stulecia. Już w roku 1358, dnia 3 czerwca, sprzedaje Kazimierz Wielki wójtowi Kołaczyc Piotrowi, wójtowstwo w Rogach¹).

Miasto było założone według Długosza²) na 9. łanach,

ł) Kodeks dyploinat. Małopol. T. III. str. 116.

a) Liber, benefic. T. II. str. 279.

a wójt posiadał 2 łany. Do wójtowstwa należał młyn, łaźnia, szósty grosz z czynszu i trzeci grosz z kar. Wójt płacił ze swych 2 łanów dziesięcinę kościołowi w Kołaczycach. Wójtow-stwo to było w ciągu wieków w różnych rękach. I tak w roku 1407 jest wójtem dziedzicznym w Kołaczycach Paszko ¹). W tym samym roku wspominają akta jako wójtów Pawła, Mikołaja i Jeśka. O wartości wójtowstwa możemy z tego wnioskować^ że trzej bracia wspomniani zastawili połowę wójtowstwa za 80 grzywien półgroszy krakowskich i 7 grzywien zwykłej monety²). W r. 1416 jest wójtem w Kołaczycach szlachetny Smyl³). W r. 1419 sprzedała szlachetna Małgorzata, żona Jana, połowę wójtowstwa w Kołaczycach za 100 grzywien półgroszów polskich szlachetnemu Wacławowi z Jaworza z prawem odkupu w przeciągu czterech lat. Jako należące do wójtowstwa są tam wyliczone młyny, stawy, łąki, pola, lasy, gaje, krzaki, karczmy ? domy, strumyki, bagna i pastwiska. W r. 1431 sprzedała Małgorzata, córka Jana, wójtowstwo w mieście Kołaczycach szlachetnemu Szczepanowi Bydłowskiemu, dziedzicowi de Wod-czycze za 330 grzywien szerokich półgroszy, liczby polskiej, licząc na każdą grzywnę 48 groszy⁴). Posiadanie wójtowstwa w Kołaczycach zatwierdził braciom rodzonym Mikołajowi i Jerzemu Bydłowskim w r. 1496 opat tyniecki⁵).

Miasto Kołaczyce przedstawia się nam w XV. i XVI. stuleciu następująco: Na czele miasta stoi wójt, który sądzi sprawy kryminalne w imieniu opata tynieckiego i wybiera dla tegoż czynsze dzierżawne. Sprawami miasta pod względem administracyjnym zajmuje się burmistrz⁶) i dodani mu do boku rajcy⁷). Sprawy miejskie spisuje pisarz, zwany wówczas nota-ryuszem⁸). Parafią zarządza proboszcz a kościołem (budynkiem)

ł) Akta sądu leńskiego w gródku goleskim Nr. 6.

а)    Tamże Nr. 115.

³)    Tamże Nr. 143.

⁴)    Tamże Nr. 389.

⁵)    Tamże Nr. 1208. O dochodach płynących z młynu możemy wnioskować z tego, że Feliks Kolanowski zastawił u Stanisława Strzemien. nego ł/₄ młyna za 12 fl., licząc 1 fi. po 30 groszy.

б)    Tamże Nr. 1735 i 1774

⁷)    Tamże Nr. 999, 1553, 1608.

⁸)    Tamże Nr. 999.

zajmują się opiekunowie kościelni, czyli mówiąc dzisiejszym językiem, członkowie komitetu parafialnego, a znać, że dobrze zarządzają powierzoną sobie sprawą, gdyż mają w skarbie kościelnym pieniądze, pożyczają je nawet dziedzicznemu wójtowi który je zabezpiecza na łaźni miejskiej. Dla wygody mieszkańców jest łaźnia, jest młyn. Z rzemieślników jest wspomniany szewc (1525), krawiec (1450). Mieszkańcy nazywają się Niepr Smil, Peksa, Ranogut, Kamieniecki, Kutrzobka, Bodoń, Burek? Chysza, Jałówka, Klima, Kłysz, Knap, Krześcian, Kurowski, Kuta, Kwoczka, Łącki, Maź, Rybka, Zagórski, Zawiło, Żurowski. Mieszczanie płacili czynszu z gruntów swych (9. łanów) 7 grzywien. Z trzech łanów, które się nazywały bochenkowe, płacono klasztorowi 5 marek. Za oprawę płacili Opatowi każdego roku jedną grzywnę. W dniu wyboru rajców płacili jeden antałek piwa, dwie miary owsa, cztery kury, jednego zająca. Mieszczanie mający grunta, płacili dziesięcinę w kwocie 4. grzywien rocznie kościołowi w Zręcinie ²).

W r. 1475 ucierpiało miasto wiele wskutek napadu Węgrów. Wojsko Macieja, po zdobyciu Żmigroda, pustoszyło wsie i miasta polskie. Rozpuszczając wzdłuż i wszerz swe zagony zniszczyli miasta Jasło, Brzostek, Kołaczyce, Frysztak, Dębowiec, Duklę i około 200 wsi; lud obojej płci wspomnianych miast, wymordowawszy dzieci i starców, uprowadzili w niewolę do Węgier³).

Odczuło tę stratę miasto Kołaczyce. Król chciał podnieść to miasto i uwolnił je na 8 lat od płacenia czynszów, a na 3 lata od płacenia stacyjnego⁴). Kołaczyce wnet się odbudowały i zaczęły prosperować. Przekonuje nas o tern ta okoliczność, że w Kołaczycach w r. 1536 było mieszczan i przed-mieszczan 64. W r. 1540 ucierpiało miasto wiele od pożaru. Zygmunt Stary litując się nad mieszczanami, jako nad takimi, którzy ponieśli szkodę przez ogień, uwalnia ich przywilejem, wydanym 14. lipca 1546 w Krakowie, od podatków królewskich i rzeczypospolitej teraźniejszych i przyszłych (institutis et in-

*) Akta sądu leńskiego w Gródku goleskim nr. 5,

²)    Długosz: Liber, beneficiorum T. II. str. 279. To wskazuje, że Kołaczyce przed erekcyą parafi należały do kościoła w Zręcinie.

³)    Długosz: Dzieje pol. T. VI. r. 1474.

*) Matricularum Regni Poloniae nr. 1156.

stituendis) od danin targowych, mostowych. Mieli tylko płacić podatek od napojów i cła drogowe. Uwolnienie to otrzymali na przeciąg 10 lat, poczem będą opłacali wszelkie daniny¹).

Bardzo ważnym dla miasta Kołaczyc jest przywilej, wydany we wtorek, po Oktawie Bożego Ciała, w r. 1574, przez opata Andrzeja Brzechwę i cały konwent w Tyńcu. Przywilejem tym zatwierdzają Benedyktyni tynieccy prawo magdeburskie z apelacyą do opatów, uwalniają mieszczan od prac i robocizny dziennej, nadają im pole puste, zwane błonie, położone po obydwu stronach miasteczka, na pastwiska, tak dla bydła rogatego jak i dla nierogacizny, „jak im to z dawien dawna wolno było“. Pozwalają na łowienie ryb w rzece Wi-słoce po granice miasteczka, nadają targi tygodniowe w każdy wtorek a zaś jarmarki roczne dwa: na święto św. Filipa i Ja-kóba Apostołów (1. maja) i św. Wawrzyńca Męczennika (10. sierpnia), „jako przywilej Najjaśniejszego króla IMC. Pana Naszego Zygmunta I, króla polskiego bliżej położony, szerzej i obszerniej w sobie zatrzymuje“. Pozwalają im na wolne sprowadzanie dla siebie i na sprzedaż wina węgierskiego i na wyszynk wina i moidu wyrabianego u siebie, na kwarty i garnce. Znoszą obowiązek dawania obiadu burgrabiemu, czyli staroście natenczas będącemu goleskiemu i sołtysowi miejskiemu w czasie obierania burmistrza, a natomiast mają składać każdego roku opatowi 1 talar a wójtowi czyli sołtysowi (osadźcy) ¹/₃ talara. Mają w lesie, od granicy wsi Bukowej, wolność paszenia trzody, rąbania drzewa i chrustów, ale tylko na kuchnię. „Cały ten las dla nas i dla naszych sukcesorów na reperacyę jazu do młyna wsi Kłodawy, do dworu naszego brzeskiego należący, zachowujemy. Zwyczaj też szarwarku w rozporządzeniu wójta i burmistrza Kołaczyc zachowujemy i utrzymujemy. Wolno każdemu mieszkańcowi Kołaczyc sprzedać swoją posiadłość i gdzieindziej się przenieść, wolno każdemu obcemu nabyć posiadłość w Kołaczycach bez wszelkiej opłaty. Od palenia gorzałki mieli płacić od jednego kotła 8 groszy rocznie. Gdyby

<) Przywilej ten wydany na pergaminie, podpisany własnoręcznie przez Samuela, biskupa krakowskiego i kanclerzego i zaopatrzony piea częcią, znajduje się w archiwum miasta Kołaczyc.

— 546

się jaz na rzece od Bieździatki do gruntów przerwał i takowe spustoszył, wtedy (przy naprawie jazu pracującym) mieszczą, nom kołaczyckiem mają dać sołtys dwa półantałki piwa a trzeci młynarz. Bocznego czynszu mieli składać 50 złp. na św. Marcina Biskupa i Wyznawcy. Przywilej ten był bardzo ważny, dlatego też mieszczanie kołaczyccy starają się pilnie o to, aby go zatwierdził każdorazowy opat tyniecki. Stąd też znajduje się w licznych transsumptach¹). Na mocy tego przywileju mogło się miasto Kołaczyce rozwijać swobodnie, mieszczanie mogli sprzedawać swoje posiadłości, mieszkańcy z innych miejscowości mogli tu przybywać osiedlać się. Swobodnemu rozwojowi miasta stanął na przeszkodzie pożar, wybuchły w r. 15b8. Podpalił miasto niejaki Jakók ze Źmigroda, pastuch pana Stadnickiego. Ten mszcząc się krzywdy wyrządzonej stryjowi swemu, Janowi z Bukowej, który w sprzeczce z Walentym Pankiem, mieszczaninem kołaczyckiem w lesie bukowskim otrzymał detrimentum salutis, (szkodę na zdrowiu) podłożył ogień na folwarku Wawrzyńca Jamroszkowicza. Ogień wybuchł o dru-

*) Przywilej ten znajduje się w autentyku z dwoma wiszącemi pieczęciami, jedną opata Andrzeja Brzechwy z napisem Andreas Brzechwa i t. d. drugą konwentu tynieckiego. Aa tej drugiej znajdują się postacie św. Apostołów Piotra i Pawła. Przywilej ten potwierdzili: król Stefan Batory w Krakowie, w piątek przed Bożem Ciałem 1526 r., Jerzy kardynał prezbiter św. Syksta, dożywotni zarządca biskupstwa krakowskiego, Książę na Ołyce i Nieświeżu, na zamku w Krakowie 20-go października 15P7. Przy autentycznym potwierdzeniu znajduje się w puszce blaszanej pieczęć kardynała Jerzego (z herbami trąby);8 listopada 1658, Maciej Poniatowski, dziekan krakowski opactwa tynieckiego dożywotni administrator, referendarz królewski. Przy tern potwierdzeniu były 2. pieczęcie, obydwie obecnie popsute. Pozostałe z nich tylko puszki i sznurki jedwabne. 1. września 1669 na folwarku brzosteckim potwierdził Józef Książę Lubomirski, kawTaler maltański, urodzony kanonik krakowski wieczysty administrator opactwa tynieckiego. Są 2. pieczęcie, jedna Lu-i bomirskiego, druga klasztoru tynieckiego. 12. maja 1783 potwierdził Teodor Potocki, arcybiskup gnieźnieński i opat tyniecki w Warszawie; znajdują się przy tym autentyku 2. pieczęcie dobrze zachowane, jedne Potockiego, drugie klasztoru tynieckiego. Ostatnie autentyczne potwierdzenie jest wystawione przez Krzysztofa, na Słupowie, Szembeka, arcybiskupa gnieźnieńskiego, opata tynieckiego w Łowiczu 15. września 1749. Pieczęć zniszczona, została tylko puszka, pismo zbladłe.

giej godz. w nocy, w piątek po św. Marcinie¹). W czasie tego pożaru spaliły się akta wice wójtowskie i ławnicze. Jednakże i tę stratę z czasem zdołali powetować skrzętni mieszczanie kołaczyccy. W XVII wieku wycierpiały Kołaczyce wiele w r. 1657 wskutek najścia Rakoczego. Dziwna jednak rzecz, że o tym napadzie niema żadnej wzmianki w aktach miejskich. Jeszcze raz ucierpiały Kołaczyce wskutek pożaru w r. 1709. Jednakże ogień ten wyrządził szkodę tylko niektórym mieszczanom, a mianowicie Andrzejowi Miko wieżowi, który „zniszczony został na plonie i substancyi domowej jak i sprzętach domowych“ jak również i sąsiedzi jego Klimkowski, Jan Mickiewicz, Piotr Janikiewicz, Wojciech Madej, którym gumna zgorzały ze zbożem rożnem²).

za

Po rozbiorze Polski i po zniesieniu opactwa tynieckiego stały się Kołaczyce własnością funduszu kameralnego i wszystkie władze, jakie przedtem posiadali opaci przeszły na ten fundusz. Rząd austryacki wydzierżawił dobra dawne tynieckie osobom prywatnym. I tak w r. 1784 jest dzierżawcą dóbr po-tynieckich kluczu brzosteckiego Ignacy Sierakowski, starosta Żurowski, a dzierżawcą wójtowstwa kołaczyckiego Paweł Kmita Charzewski, podstolic bracławski³). 25. września 1797 r. sprzedał królewski zarząd dominiów dobra, należące przedtem do opactwa tynieckiego, a mianowicie: Brzyska, Wróblowę, Kłodawę, Ujazd, Krajowice, Nawsie, miasteczko Kołaczyce, część wsi Bryły, wieś Lipnicę dolną z wójtowstwem, wójtowstwo w Ujaździe, Kłodawej, w Dąbrówce, w Bączalu, wreszcie posiadłość kameralną Lipnicę górną Karolowi Ederowi, Janowi Jakóbowi, dw. im. baronowi Boesnerowi i Friesowi i spółce kwotę 80.010 fl. 59 kr. W roku 1798 odsprzedali części swoje Eder i bar. Boesner Friesowi i spółce. Towarzystwo to odsprzedało Achillesowi Johannot 8. września 1811 Nawsie, Krajowice, Wróblową, Bryły i Kołaczyce za 80.000 złr.

') Akta zapisów komplanacyi i wyroków od 1599—1621 str I. Archiwum miasta Kołaczyc.

²)    Akta zapisów etc. 1609—1730 r. Archiwum miasta Kołaczyc.

³)    W dniu 4. lutego 1784 odbywa się wybór na burmistrzów. Wybrani zostali 1. 1. Józef Szubowicz. 2. 1. Antoni Kowalski. 3. 1. Piotr Dzidowski.

Jak wartość dóbr coraz bardziej wzrastała, możemy z tego poznaó, że w r. 1816 Nawsie i Kołaczyce ocenione zostały na kwotę 109.490 złr. 40 kr. a Kraj o wice, Wróblo wa i Bryły ocenione na kwotę 93.206 złr. 30 kr.¹)

Achilles Johannot rozpoczął z miasteczkiem Kołaczycami długi proces o błonia i o krzaki znajdujące się w Bukowej. Proces ten zakończył się 18. stycznia 1820, wygraną Kołaczy-can tak, że i błonie i krzaki przyznane zostały Kołaczycom wyrokiem, wydanym w Tarnowie, 18 stycznia 1820 r. Z późniejszych czasów to nadmienić należy, że miasteczko ucierpiało wiele w r. 1883 przez gradobicie a 1884 przez pożar. Skutek tego nieszczęścia, jak również skutek podupadnięcia wogóle rękodzielnictwa w Galicyi, miasteczko podupadło a dotykalnym dowodem tego upadku jest fakt, że od roku 1883 zaczęli osiadać w miasteczku żydzi, którzy do tego czasu nie mieli całkiem do miasteczka wstępu. Obecnie ratują się mieszkańcy wychodź-ctwem do Ameryki.

Dzieje wewnętrzne Kołaczyc. Podobnie, jak inne miasta założone na prawie magdeburskiem, tak i Kołaczyce, rozwijały się wskutek pomyślnego rozwoju rękodzieł. W roku 1536 było mieszczan i przedmieszczan 64, którzy płacili Opatowi czynszu grzywien 2, groszy 32, owsa korcy 24, a do skarbu królewskiego, tytułem podatków, płacili grzywien 3, groszy 16. Z rzemieślników byli rzeźnicy, szewcy, piekarze, z których przychodziło grzywien 4, groszy 36'). W r. 1581 było rzemieślników, razem zmięszanych 4, do sołtystwa należało iy₂ łanu. Miasto płaciło z pola łanowego 9 florenów i 9 groszy, komorników było 10, browarów wódczanych było 2³). W r. 1662 miało głów 289⁴). Z rzemieślników był w Kołaczycach cech szewski, który ostatni swój dokument miał zatwierdzony przez Stanisława Lubienieckiego, herbu Wieniawa. Według tego przywileju cech szewski posiadał 12 jatek to znaczy,

‘) Kk. Wyciąg tabularny stanu czynnego i biernego dóbr Kołaczyc z przyległościami. Lwów 1872.

²)    Źródła dziejowe T. XV. str. 531.

³)    Tamże, T. XIV. str. 267.

*) Tamże str, 52.

że było 12 mistrzów, którym wolno było prowadzić rzemiosło szewskie. Cech ten posiada książkę przyjmowania na nankę i na wyzwólmy z r. 1600. Z książki tej dowiadujemy się, że jatka kosztowała w r. 1600 3 grzywny, w r. 1639 20 zł.¹), w r. 1671 140 zł, w r. 1732 160 zł., w 1763 300 złp. Cech ten miał swych urzędników, mianowicie cechmistrza, podcechmistrza, skarbnika i młodszego. Drugi cech był cech wielki. Należeli do niego kowale, stolarze, bednarze, stelmachy, rymarze, wogóle wszyscy rzemieślnicy, oprócz szewców i tkaczy. Cech ten posiadał przywilej zatwierdzony przez komisarzy opactwa tynieckiego, mianowicie Bonifacego Rosteckiego, przeora tynieckiego i Kazimierza z Leszczawy Staniewskiego, dnia 16 listopada 1691 r, Zatwierdzili oni zaś przywilej wydany przez Stanisława Lubieńskiego, opata tynieckiego, sekretarza królewskiego, z daty 24. października 1618. Zatwierdził również ten przywilej Adam Ignacy Komorowski, arcybiskup gnieźnieński, prymas polski 3. listopada 1751. Cech ten posiada księgę wyzwolin i innych czynności od 23 lutego 1739, księgi rachunkowe od 1779 r. Trzeci cech istniejący w Kołaczycach to cech tkacki, zaprowadzony za czasów Franciszka Józefa I. 1858 r.

W obydwu starszych cechach były te wszystkie zwyczaje, jakie były praktykowane w innych cechach. Z dawnych zwy-czai pozostał tylko ten jeden, że w każde suchedni odprawiają się nabożeństwa żałobne za zmarłych braci cechu szewskiego, tkackiego i garncarskiego. A teraz przypatrzmy się życiu mieszkańców. Każdy mieszczanin miał domek, który w kontraktach kupna i sprzedaży jest dokładnie opisany, a mianowicie przy której ulicy jest położony i z jakiemi domami graniczy. Miał dalej ogródek, pół łanek, albo ćwierć łanku. Ponieważ według przywileju opata Andrzeja Brzechwy wolno było każdemu mieszczaninowi swoją posiadłość sprzedać, dlatego też

9 W r. 1637, w piątek przed św. Walentym, pozwolił Marcin Uliczny Matysowi Malchrowicowi, stryjowi swemu, jatki szewskie na używanie na 2 lata a to za opłatą 15 groszy. Jeśliby siostrze tego Marcina trafiło się iść za mąż (któi-yby był rzemiosła szewskiego) tedy ma jej Matys Malclirowic ustąpić bez wszelkiej trudności. Archiwum m. Kołaczyc dzieją się często sprzedaże i kupna. Za domek sam płacono w pierwszym dziesiątku 17 wieku około 10 grzywien, za domek z ogrodem 34 grzywien. Za ćwierć roli 20 grzywien. Za dom na przedmieściu z rolą i ze sprzętami gospodarskiemi zapłacił nabywca 30 grzywien. W r. 1629 sprzedali małżonkowie Jakób Panek z Jadwigą żoną ogródek za 6 grzywien, Stanisław Dołęga z Anną żoną swoją dom z ogrodem, przy tym domie leżącym, za 40 grzywien monety liczby polskiej, w każdą licząc po grzywien 40. Sebastyan Mydłkowie kupił plac pusty pod dom za złotych 2. Jan Pankowie z Ewą żoną swoją sprzedał zagonów 16 za grzywien lö¹/^ licząc grzywnę po groszy 48. Leonard Niekowal z małżonką swą Zofią, sprzedali częśó ogrodu swego za zł. 6 i macę jęczmienia, 16. listopada sprzedają Wojciech Dzierwowicz z żoną swą Jadwigą ¹/₄ roli za 32 grzywien, licząc w każdą po groszy 48, uczciwemu Zygmuntowi Mazierkiewiczowi i Reginie, żonie jego. Tego samego roku w poniedziałek, po święcie św. Mateusza, sprzedaje Krzysztof Mach z małżonką swą Anną dom swój własny, jako się w sobie zamyka z okołami, na ulicy Przecznej, idąc ku Bło-niowi, leżący także z ogrodem i ze stodołą przy domie i drugi ogród na przedmieściu, także i */₄ roli synowi swemu Andrzejowi za 100 grzywien monety polskiej ze wszystkiem używaniem i pożytkami. Dla siebie zostawił izdebkę na tyle z komorą i ¹/₂ ogrodu przy tymże domu a to do końca życia swego i swej żony. Ze 100 zł. miał zapłacić Andrzej młodszemu bratu Ignacemu, gdy do lat dojdzie, 20 grzywien, kościołowi farnemu 23 zł. i groszy 6, Adamowi Bolczykowi zł. 20. a siostrom t. j. Salomei, Druzylii, Katarzynie, Zuzannie po grzywien 5 za posag, gdyż jako zamężne już są odprawione. W r. 1631 sprzedaje wójt Jan Milecki, oszajca kołaczycki, Krzysztofowi Drążkowi i Annie małżonce dom za grzywien 30, licząc w każdą 48 groszy. W r. 1634 sprzedali Wojciech i Dorota Bożkowie łanek roli małżonkom Marcinowi i Reginie Szymonowiczom za 63 grzywny. W r. 1636, 27. listopada sprzedaje Jan Oszczendło-wicz z Barbarą małżonką swoją dom w rynku leżący Grzegorzowi Stachowiczowi i Reginie małżonce jego za 20 grzywien monety i liczby polskiej, licząc w każdą grzywnę 48 groszy.

— 551

W 17. wieku spotykamy w Kołaczycach następujące nazwiska : Sękowski, Kołeczek, Peksa. Kasza, Lasota, Łącki, Pluta, Uliczny, Kolibieda, Oblask, Walkowicz, Mika, Kwoczka} Szpak, Stach, Wątroba, Kowakowicz, Herod, Brewka, Jamroś-kowicz, Jasionowicz, Szczepankowicz, G-abański, Malchrowicz, Ziemba, Molkowicz, Handzel, Schabowicz, Szostak, Pasowicz, Madej, Mach, Rozpond, Kukla, Grochowicz, Mydłok, Mytko-wicz, Jodłowski. Sądy odbywają się wobec wójta i siedmiu przysiężnych ; w bardzo ważnych sprawach, wobec burmistrza i rajców. Według zapisku z 8. stycznia 1616 r. wybierało pospólstwo siedmiu radnych. Obok rajców świeżo wybranych zasiadają również rajcy dawni. (Consules residentes). A teraz wspomniemy o niektórych sprawach karnych. 27. listopada 1609 r. wziął Andrzej Łazaczek z Jasła za bolenie swoje od Jakóba Sermigenczyna 5 złp. 18. grudnia 1609 uderzył Jan Buda Grzegorza Wajdkę, „za którym uderzeniem śmierć w kilkanaście niedziel nastąpiła. Instygować potomkowie nie chcieli, my (sąd) niechcąc też tego na gardle karać, ugodę między nimi powziętą wspólnie do sądu przyjęliśmy taką: Jan Buda miał dać 10. grzywien potomkom Grzegorza Wajdki i miał ich przeprosić“. 28. lutego 1614 r. odbyła się następująca sprawa wobec leit-wójta Jana Sękowskiego, siedmiu zaprzysiężonych ławników, wobec burmistrza Krzysztofa Macha i 8-miu rajców, Mikołaj Gaszyński, burgrabia zamku Golesza, oskarżył sługę swego Jana Udrę, że mu ukradł szkatułkę, w której miał kilkaset złotych, klejnot na 800 złp. i pierścień. Sąd pytał się Jana Udrę, aby się przyznał, ale ten ustawicznie przeczył. Wtedy rada cała wzdrygając się wydała wyrok, aby p. Gaszyński przysiągł na to, że mu Udrą ukradł te przedmioty. Kiedy Gaszyński zaprzysiągł, tedy sąd podał Jana Udrę na męki w ręce katom.

13-go maja 1623 r. oskarżył Krzysztof Mach Szymona Klarę, że mu ukradł krowę z obory. Ten złoczyńca poczynił zeznania, co ukradł i „za to karanie według prawa odniósł. W r. 1638 wydali dekret Imci Panowie Komisarze przeciwko Rejmie, za excesem jej, którego się była poważyła i dopuściła iż dziecię swe utopiła.

552

„Tenże dekret od królewicza ’) odesłany był do sądu radzieckiego i wójtowskiego: „Abyście, wziąwszy P. Boga na pomoc, wedle prawa magdeburskiego osądzili, nie czyniąc jej krzywdy w karaniu śmierci, co zasłużyła, aby tą śmiercią zeszła. Kazać przy dekretu ferowaniu waszem przed oczy dziecię wykopać, naprzykład inszym, aby się drugie tego nie dopuszczały, jako zwyczaj prawa: zawaruj bóle. Kiedybyście ją inszą śmiercią chcieli karać, nie utopioną, bylibyście jej przed P. Bogiem winni, wedle prawa. Kiedybyście non juris qualitatem excessus nie karali, a co większa przyczynilibyście jej na tym świecie wielkiego karania. Jeżelibyście inaczej uczynili Królewicz Imci Pan będzie requirował krzywdy P. Boga Wszechmogącego, jako i tego Anioła, ponieważ jej to nie nowina“. „24. listopada 1628 r stała się ugoda między Jadwigą, pozostałą wdową po Walentym Herodzie, Wojciechem Herodem, Janem Çichoniem, Janem Herodem, dziewierżami, Sebastyanem Mytkowiczem, zięciem, Andrzejem i Reginą, potomkami i z inszymi z jednej strony, a Janem Oszcządłowiczem mieszczaninem kołaczyckim z drugiej strony, a to o głowę i zabicie Walentego Heroda przez Jana Oszczędłowicza. Za wynalazkiem wspólnych przyjaciół zjednał się i oddał w ręce wdowy i krewnych 50 grzywien polskich. Wdowa z dziatkami swemi i po-winnymi nieboszczyka odpuszcza sercem wszystkie obrazy, a Oszcządłowicz, aby na potem potomstwu nieboszczyka Heroda słowem, naśmiewiskiem, urąganiem, tego pomordowania nie spominał, ani nie wymawiał. Obopólnie obie strony warują zakład 50. grzywnami. Wobec sądu kołaczyckiego odbywają się wszystkie sprzedaże i zakupna. Przy zakupnie i sprzedaży płacono litkup. W aktach bardzo często spotyka się tę klauzulę. „Co dla lepszej wiary litkupem i rózgą zieloną pod pieczęcią także i świadomem założeniem sobie oddali, albo co dla lepszej wiary litkupem podpicia i rózgą zieloną podniesienia, także świadomem założeniem sobie oddali“.

>) Wspomniany w dekrecie królewicz jest królewicz Karol Ferdy-nand, syn Zygmunta III, który od roku 1633 był opatem czewińskim, od roku 1635 opatem tynieckim, a w roku 1637, mając lat 24, został biskupem wrocławskim. Opatem tynieckim był do roku 1644. W r. 1644 został biskupem płockim. Umarł 7. maja 1655. Monografia opactwa tynie. ckiego. Hoszowski: Poczet opatów tynieckich str. 121—123.

Wobec sądu robiono również testamenty spisy po zmarłych. Przytoczymy tu jeden taki spis dla dania pojęcia o ubiorach, jakie były wtenczas używane i o sprzętach. Otóż po zmarłej 1694 r. Ewie Bulsiewiczównie, małżonce Sebastyana Kołeczka pozostały następujące przedmioty: Skrzynka malowana, zamknięta kluczem. Spódnica turecka, materyi fiołkowej. Pasa-many (galony) zielone na pilśni. Spódnica zielona, kramraszowa, przechodzona, z pasami błękitnymi na pilśni. Sznurówka atłasowa zielona, z galonkami, szychem złotym. Sznurówka turecka czerwona, galony przy niej czarne, jedwabne. Katanka turecka wiśniowa, z pasamanami błękitnymi, pod którą futro białe, baranie, przechodzone, do tego paciorki czerwone. Prześcieradło lniane („przechodzące“), z farbami. Tuwalni dwoje „przechodzących“ z kwiatami szycia z nici. Poszewek lnianych z forbotami trzy; do tego poszwa lniana „przechodząca“. Zapaska lniana płócienna z forbotami. Koszulek niatnych (nicia-nych) po pas dwie, trzecia lniana z nadołkiem, pacesna „przechodząca“. W testamencie Krzysztofa Koczyckiego, uczynionym 20. maja 1669 wspomniana jest suknia zielona, tuzinkowa, baraniem czarnem futrem podszyta, suknia czarna, ubranie sukienne lazurowe. W testamencie zrobionym w r. 1678 wspomniana jest suknia paklakowa, ciemno zielona, barankiem podszyta, przy której guzików dętych śrebrnych 11 i czapraska srebrna, tak wielka jak półtorek. Rodzice czynili sobie wymowę. I tak w r. 1667 27. kwietnia Sebastyan Mytkowicz wymówił sobie z domu przy Janie Koszowskim, zięciu swym, mieszkanie wolne i z Agnieszką, małżonką swą do śmierci swej, także górkę na piekarni wolną, do tego w ogrodzie dwa zagony, w stodole zaś sąsiek dolny od stodoły Klimkowskiego, do trzech lat, a gdy wyjdą trzy lata, tedy tylko połowicę sąsieka dożywotnie mieć będzie Sebastjmn Mytkowicz. Potrawę dla bydła wszystką pozwolił Janowi Koszowskiemu. Do tego wymówił sobie, żeby mu część wymówioną roli zaprawił Koszowski swoją parą bydła, do której pary też Sebastyan Mytkowicz ma swoją parę bydła przyłączj^ó. W Kołaczycach sycono bardzo wiele miodu. W testamencie uczynionym w r. 1671, darowuje Anna Borowa po beczce miodu przaśnego : ks. plebanowi, Annie Karczance, Reginie Brewkowiczównie, Pawłowi i Wojciechowi Brewkowieżom, siostrzeńcom swym, Katarzynie Kiełbusiewiczowej, Szymonowi Kiełbusiewiczowi.

Miasto miało rynek a w środku rynku ratusz¹) i kilka ulic, mianowicie: „Przeczną“, ,,Wałową“ albo „Walną“, „Tylną“. Inne ulice nazywają się: ulica od kościoła, ulica, którą chodzą na Nawsie, ulica, która idzie ku Brzostkowi, która idzie ku Frysztakowi. Drogi spotykamy następujące: gościniec, droga, która idzie na błonie, droga od rzeki na błonie, droga na przedmieście, stary gościniec. Poblizkie pola nazywają się : las grodzki, zagumnie, na skałce.

Podobnie, jak mieszkańcy innych miast, żalili się również Kołaczycanie na dzierżawcę sołtysowstwa, że ich uciskał robotami. W r. 1579 był sołtysem Jakób Baranowski. Na tego żalili się 26. stycznia t. r., że ich zmusza do niezwykłych robót, że im pozabierał zboża różnego ziarna z ich stodół, że zabrał 5 koni i 7 sztuk bydła rogatego²). W r. 1625 miała w posiadaniu wójtowstwo kołaczyckie Małgorzata Ostasiowska, wdowa po Mikołaju Ostasiowskim. Przeciwko niej żalił się burmistrz, rajcy, zastępca wójta, ławnicy, cechmistrze i całe pospólstwo miasteczka Kołaczyc, że wbrew przywilejom i wolnościom im służącym, rzemieślników jako to : krawców, szewców, kowali, tkaczy, garncarzy, rzeźników zmusza do robót i prac polnych i zabiera im bydło i bije ich. Niedawnym czasem zbić kazała służącemu swemu Borakowskiemu Elżbietę Szpakownę tak, że ta wskutek pobicia poroniła. Tegoż samego roku zabrała burmistrzowi 3 konie z bronami i nie chciała ich oddać³). Następnego roku, donosi woźny do sądu, że z pewnym szlachcicem i dwoma rajcami kołaczyckimi Feliksem Paskowi-czem i Wojciechem Kuklą udał się 8. czerwca do dworu wój-towstwa, aby tam zażądać wydania 10 krów mianowicie 3 Kukli, 7 Paskowicza, które im Ostasiowska z pastwiska wolnego w sobotę kazała zabrać. Ostasiowska nie tylko tych krów nie

*) 1. czerwca 1603 r. przy obecności wójta, siedmiu radnych, z pozwoleniem rzeczy wszystkiej pospolitej, darowano Krzysztofowi Machowi rolę, która jest w Dąbrówce, a ten zobowiązał się wybudować za tę rolę ratusz.

²)    Gr. bieckie T. 21 str. 733.

³)    Tamże T. 172. str. 113-114—172.

wydała, lecz woźnego nawet do nich nie dopuściła, tak, że ogłosił jej tylko ich areszt urzędowy¹). "W r. 1636 ucierpiały Kołaczyce wiele od chorągwi Aleksandra Bałłabana, rotmistrza J. K. M., który z Kołaczyc zabrał owsa korcy 60, siana wozów 25, jałowic 4, baranów 6, żyta korcy 10, soli beczkę, słoniny połci 5, oleju kwart 10, grochu korcy 2, krup korcy 3, sera kopę, masła fasek 3, słomy wozów 10, przykłoty wozów 4, octu piwnego beczkę, pszenicy korcy 3, piwa beczek 5, kur 80, gęsi 15, jaj 1V₂ kopy, drzewa fur 15, kapusty beczkę. Z Na-wsianów zaś nabrali owsa korcy 10, siana wozów 5, jałowicę 1, kur 12, drzewa fur 10, gęsi 4, słomy wozów 4. Panowie pisarze, którzy dla pisania gospód do Jasła przed ściągnieniem chorągwi byli przyjechali, przyjeżdżając często przez 4 niedziele do Kołaczyc natrawili (najedli i napili) zł. 40. Nakoniec w poniedziałek po święcie Poczęcia Panny Najświętszej tenże JMP. Bałłaban nasłał koni 40 do miasteczka Kołaczyc, którzy rozpędziwszy ubogich gospodarzy z domów i komory im odbierając, uczynili szkody na zł. 77 i gr. 7¹/₂. Jeszcze tenże rotmistrz Niemca z obyczajami nieprzystojnymi w miasteczku zostawił, który przykrości i krzywdy rozmaite ubogim ludziom czynił, przez kilka niedziel w miasteczku mieszkając zł. 20 natrawił. Tenże pan rotmistrz w miasteczku stróżów dwóch przy sobie przez wszystek czas stanowiska trzymał²).

Podobnie, jak inne miasta, tak i Kołaczyce płaciły podatek od piwa i gorzałki. Otóż za czas od 1. maja do 31. października 1673 zapłacili podatku zwanego szelążnym zł. 16 a akcyzy zł. 18 gr. 2³). W r. 1704 znajdowało się w Kołaczycach osób do płacenia pogłównego obowiązanych 96, a na wójtostwie osób 15, a na przedmieściu kołaęzyckiem osób 13. W tym roku płacą mieszczanie podatku propinacyjnego zł. 60

gr. 20 ⁴).

Parafia i kościół. Pierwotnie należały Kołaczyce do parafii w Zręcinie, jakto można poznać z tej okoliczności, że

») Gr. bieckie. T. 172. str. 183.

²)    Tamże T. 178 str. 852, 855.

³)    Tamże T. 103 str. 1131.

⁴)    Tamże T. 103 str. 1280.

mieszczanie z łanów swoich płacili dziesięcinę kościołowi w Zrę-cinie. (Długosz Lb. IT. 284) „Jeszcze w r. 1632 wybierano z Kołaczyc „dziekanię“ dla Zręcina. Archiwum miejskie), lecz już w roku 1339 założyli O. O. Benedyktyni parafię w Kołaczycach za rządów opata Henryka Pierwotna fundacya została ponownie zatwierdzona 2. października 1466. Długosz powiada, że uposażenie parafii kołaczyckiej stanowiły dobre pola i łąki. Prócz tego płacono proboszczowi z dwóch łanów sołtysich dziesięcinę; ze wsi Krajowic pobierał proboszcz kolendę, ofiarę i Świętopietrze. Pobierał również dziesięcinę snopową z pól sołtysich we wsi Kłodawie, z pól należących tejże wsi do karczmy i z czterech pól kmiecich¹) i dziesięcinę ze wsi Klu-zowej (obecnie Kluczowej, częśó Kołaczyc). Późniejszymi czasy mieli proboszczowie prawo pobierania dla plebanii, kościoła i folwarku plebańskiego drzewa opałowego i budulcowego z lasów, należących do opactwa wsi Krajowice. Wyjednał to prawo ks proboszcz Wawrzyniec Matuszewski u opata Hieronima Augustyna hr. na Wiśniczu i Jarosławiu Lubomirskiego, wieczystego zarządcy opactwa tynieckiego w roku 1660 12. października. W r. 1753 darował ówczesny opat tyniecki, za zgodą całego konwentu kościołowi kołaczyckiemu całą zagrodę Na-wsiankę (Księgi hipot. sądu jasielskiego).

Za czasów Długosza był kościół pod wezwaniem Panny Maryi. Szematyzm dyecezyalny podaje, że w r. 1542 wystawiono kościół drewniany, który tego samego roku został poświęcony. Zapewne ten kościół zgorzał w r. 1598, gdyż akta probostwa podają, że biskup przemyski, Stanisław Sieciński poświęcił za zgodą biskupa krakowskiego, Piotra Tylickiego, 9. listopada 1615 roku, kościół w Kołaczycach pod wezwaniem N. M. Panny. Był to kościół drewniany, pomalowany na ścianach, pokryty gontami. Miał trzy ołtarze : wielki ołtarz z obrazem św. Apostołów Piotra i Pawła, po stronie epistoły ołtarz mający figurę Pana Jezusa na krzyżu. Na ścianie północnej był ołtarz św. Mikołaja. Cmentarz był otoczony kamiennym murem. Chór muzyczny o dziewięciu głosach⁹ 10).

¹

A. G. Ż. T. I. str. 129.

²

а)    Liber benefic. T. I. str. 484.

³

*) Źródła Dziejowe T. XIV. str. 122. ⁴) Gr. bieckie T. 102. str. 334—337.

б)    Tamże T. 103. str. 1301,

33

⁴

) Pr K. Federowicz, Dostojnicy i urzędnicy świeccy. A.rch, Kon, hist. str. 250 adn, 3.

33*

⁵

)    Źródła dziejowe T. XV. Str. 529.

⁶

)    Tamże T. XIV. Str. 245.

⁷

) Komunikat biura konserwatorskiego z r. 1893 str. 16.

⁸

Źródła dziejowe T. XIV. str. 243.

²)    Długosz: Liber, beneficiorum T. II. str. 288.

³)    Pawiński: Źródła dziejowe T. XV. str. 464.

⁹

)    Długosz: Liber benefic. T. 2. str. 278—280.

¹⁰

)    Chór ten zrobił w roku 1636 Andrzej, organista i mieszczanin tarnowski za kwotę 300 złp. i za leguminy. Głosy w nim były : pryncy-pał oktawny, oktawa, quindecima, mixtura, po trzy cugi za jednym rege-

657 —

Później wybudowano ołtarz ceclm szewców : Wniebowzięcie N. M. P., na który ¹'/₁₂ 1668 oddał mieszczanin Kołaczyc Aleksander Wójtowski dom i ogród. Na pozłotę tego ołtarza i wystawienie dwóch św. Aniołów na nim zapisała w testamencie Anna Borowa, wdowa, kwotę 50 złp. Tasama zapisała na wymurowanie zakrystyi przy kościele farnym 100 złp. (Archiwum probostwa i archiwum miejskie w Kołaczycach).

W roku 1669 ugodzili ksiądz proboszcz Wawrzyniec Matuszewski i sławetni Sebastyan Głobik i Krzysztof Koszycki, kościoła kołaczyckiego kościelni i prowizorzy, Wojciecha Domaradzkiego i Pawła Niemczyka cieślów o postawienie kopuły w kościele za kwotę 90 złp. z leguminami i trunkami tj. piwem i gorzałką.

Według późniejszych zapisków był kościół odnowiony w r. 1816. Kościół ten drewniany w stylu gotyckim stał do lipca 1903 roku. Kościół ten tak opisuje komunikat biura konserwatorskiego z r. 1893 : Kościół drewniany, oryentowany, zewnątrz typowy, dosyć wielki. Wnętrze tworzy krzyż. Sufit na belkach profilowanych, wspartych na konsolach. Obramienia okien i drzwi ładnie profilowane. Dwa po stronie epistoły na wielkim ołtarzu mają zębate wycięcia w górnem zamknięciu, przypominające rysunek kamiennych obramień tak zw. Długo-szewskich. Reszta zamknięta łukiem w tak zw. ośli grzbiet. Ołtarze drewniane i chrzcielnica marmurowa czarna barokowa.

W kościele pozawieszane: ryngraf z XVIII w. na obie strony malowany, blacha z grobowca lub trumny, namalowana z popiersiem i herbem Gryf. Dwa obrazy na drzewie, obustronnie malowane, przedstawiające sceny Męki Pańskiej. Strona tylna

strem idąca quinta, która ma się zgadzać z każdym głosem, salcynat równy z prynoypałem, spielfłet, flet wielki dolny, nagrane piszczałki drewniane po dur, pomorcik, trenurl, bęben. Miechów miało być trzy. Te głosy wszystkie mają być dostatecznie wykorygowane. Struktura miała być dostatecznie z rzeźbą wystawiona i zo skrzydłami dla opierania się od prochu. Oprócz kwoty pieniężnej miał pan Andrzej otrzymać pięć korcy żyta, korzec pszenicy, półtora korca grochu, półtora korca jęczmiennych krup, pół korca krup tatarczanych, faskę masła, kopę serów, słoniny połci dwa dobrych, jałowicę dobrą. (Archiwum probostwa w Kołaczycach).

obu bardzo zniszczona, wskazuje dobry rysunek. Strona widzialna o tłach złotych i maswerkowych, rzeźbionych ornamentach, zepsuta przemalowaniem olejnem pędzla poprzedniego proboszcza. Cenna chorągiew, wypukły śliczny haft z XVII wieku w srebrne i złote kwiaty. Zniszczona mocno. Kilka ornatów starych i z pięknych materyj. Puszka na komunikanty, kształtu kielicha wielkiego, srebrnego bogato kutego w ozdoby późno renesansowe. Dobre okucia kilku drzwi. Kropielnica kamienna w kruchcie typu Libuszy lecz grubej roboty. Ponieważ chylił się ku upadkowi, dlatego też postanowili mieszkańcy miasta Kołaczyc i gmin Nawse kołaczyckie i Kraj o wice, przy pomocy współrodaków kapłanów, a szczególniej X. Józefa Wie-jowskiego, kanclerza konsystorza biskupiego, wystawić nowy kościół. Architekt S. Majerski, przy współudziale i wskazówkach księdza Józefa Wiejowskiego wypracował projekt, prześlicznego kościoła w stylu gotyckim, z wieżą frontową, o jednej nawie, w formie krzyża. 26-go lipca, w uroczystość św. Anny, szczególniejszej patronki i opiekunki miasta Kołaczyc, położono kamień węgielny. Dzięki niestrudzonej pracowitości i opieki ks. Józefa Wiejowskiego, ks. Franciszka Małka, proboszcza kołaczyckiego i ofiarności parafian kołaczyckich stanął w mieście Kołaczycach prześliczny przybytek, poświęcony czci Pana Zastępów, Przeczystej Bogarodzicy i Jej Matki św. Anny. Kościół kołaczycki zbudowany z cegły i kamienia, jednona-wowy, w postaci krzyża, liczy 89 m. długości; długość nawy poprzecznej wynosi 20 m., szerokość nawy głównej 8 50 m., wysoki 16 m., sklepienie żebrowe. Do kościoła wchodzi się przez portal gotycki, wsparty na dwóch kolumnach korynckich, z kamienia trembowelskiego. Wejście do kościoła prowadzi przez wieżę. Wieża ta 51 mtr. wysoka jest prawdziwem cackiem architektonicznemu W kościele są dotychczas dwa ołtarze, oba jak cały kościół w stylu gotyckim, pochodzą z pracowni p. Ferdynanda Majerskiego, ojca architekty. W wielkim ołtarzu znajduje się starożytny, łaskami słynący obraz św. Anny, czczony przez mieszczan kołaczyckich od kilku wieków. W górnej części ołtarza jest umieszczona płaskorzeźba, przedstawiająca Trójcę św. W bocznym ołtarzu znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca Najśw. Maryę Pannę, piastującą martwe zwłoki

559 —

Syna Swego. J est to doskonała kopia takiej samej płaskorzeźby, znajdującej się w kaplicy Fredrów w katedrze przemyskiej. Piękność kościoła podnoszą również witraże, wykonane według pomysłu znanego zaszczytnie malarza Popiela, przez wiedeńską firmę Geyling. Witraże te przedstawiają patronów swych fundatorów. A więe w presbyteryum po stronie ewangelii jest witraż przedstawiający św. Józefa, fundacyi ks. kanclerza Józefa Wiejowskiego, św. Pawła, fundacyi byłego burmistrza z Kołaczyc p. Pawła Sękowskiego i jego rodziny, św. Franciszka Serafickiego, fundacyi ks proboszcza Franciszka Małka, św. Jadwigi, fundacyi p. Stanisława Dutkiewicza, obywatela kołaczyckiego. W nawie zaś najdują się następujące witraże: Najśw. Rodziny, fundacyi kółka rolniczego w Kołaczycach, chrzest P. Jezusa, fundacyi obywatela kołaczyckiego, Jana Matuszewskiego, św. Stanisława i św. Rozalii, fundacyi obecnego burmistrza kołaczyckiego, p. Stanisława Wiejowskiego, św Wojciecha i św. Wiktoryi, fundacyi ks. Pawła Szarka, rodaka kołaczyckiego, nad chórem św. Michała, fundacyi gminy Na-wsia kołaczyckiego, po przeciwnej stronie św. Izydora oracza, fundacyi gminy Krajowic. W kościele zwraca uwagę jeszcze bardzo pięknie wykonana tęcza, a na niej przeniesiony z dawnego kościoła Pan Jezus na krzyżu z dorobionemi figurkami N. M P. i św. Jana. Okno okrągłe we wieży fundował p. Majerski. Na stronie zewnętrzej na ścianie, na której wewnątrz kościoła opiera się wielki ołtarz, jest ogrojec. Pan Jezus na krzyżu, projektowany przez artystę rzeźbiarza Popiela, wykuty z białego kamienia w pracowni p. Majerskiego, umieszczony we wklęsłości ślepego okna, na tle wyzłoconym robi potężne wrażenie. U nóg Pana Jezusa, jak to widać w krakowskich ogrojcach, znajduje się latarka pięknie wykończona. Szczyty nawy poprzecznej są zazębione schodowato. Zewnątrz jest kościół ściśniony filarami ceglanymi. Oryginalnem jest również zakończenie wieży, która począwszy od dachu kościelnego jest ośmioboczna. Po zewnętrznej stronie zwracają również uwagę majoliki umieszczone ponad podpórkami. Kościół kołaczycki robi na każdym silne wrażenie i mimowoli wyrywają się z ust słowa: Jaki to piękny kościół!

Przy kościele kołaczyckim znajdują się trzy dzwony. Pierwszy dzwon Jan, ma następujący napis, ujęty we dwa fryzy ornamentacyjne : „Verbum-caro- factum est-et-habitavit in nobis“. Na płaszczu dzwonu figura św. Jana Chrzciciela i napis z jednej i drugiej strony : „Me résonante Pia (figura) Populo sucurre Maria“.

Na dolnej krawędzi dzwonu: „Ad laudem tui Christe praecursoris sancti Joannis Baptistae honorem haec Campana refusa per Amd. Rdm. Joannem Franciscum Machocki curatum ecclesiae istius capellae stae Annae Anno D. 1737 die 20 Julii“.

Po drugiej stronie na płaszczu dzwonu figura Pana Jezusa na krzyżu i napis po obydwu stronach krzyża: „Ecce cru-cem Domini fugite partes adversae“.

Drugi dzwon ma na górnym obwodzie płaszczu napis następujący: „Custodi me Domine ut pupillam oculi. Me fecit Mathias Waidner AD. 1776“.

Trzeci dzwon jest bez napisu. Jest na nim wyryte: Chrzest Pana Jezusa, Pan Jezus na krzyżu, św. Michał z wagą i Matka Boska Bolesna. Dzwon ten pochodzi z roku 1899. Według zapisków, znajdujących się w archiwum parafialnem poświęcił ks. biskup Sieciński w r. 1615 cztery dzwony: dwa były na dzwonnicy, trzeci na sygnaturce, a czwarty przy kościółku św. Anny.

Poświęcone one były czci św. Jana Chrzciciela, św. Stanisława biskupa i męczennika i czci św. Bernarda. Czwarty przy kościółku św. Anny czci św. Mikołaja biskupa. Przy kościele parafialnym zaprowadzone było bractwo Najświętszego Imienia Jezus, w roku 1751 2 czerwca. Na uposażenie tego bractwa wypożyczył 1. sierpnia 1781 proboszcz kołaczycki, X. Franciszek Kalitowicz Ignacemu Łętowskiemu, podczaszemu wieluńskiemu, właścicielowi klucza Skołyszyn, kwotę 3000 złp. od której płacono 210 złp. rocznie. Za czasów austryackich wystawiono na sprzedaż 17. lutego 1803 realności bractwa różańcowego w Kołaczycach za kwotę 793 złr. i 4 ct.¹). Przy kościele parafialnym w Kołaczycach pracowali następujący duszpasterze: Za czasów Długosza Andrzej z Kołaczyc.

') Zbiór cyrkularzy partium miasta Kołaczyce.

Zapiski sądowe grodu goleskiego wspominają pod rokiem 1546 plebana kołaczyckiego, Wojciecha. W wiekach od XVII do obecnych czasów byli proboszczami: W roku 1603 Ks. Jan Bukowski; w roku 1615 ks. Bernardyn Wacławowicz. Około r. 1650 k$. Andrzej Pęgowski, kanonik chełmski, oficyał san-domirski, sekretarz J. K. M , który zrezygnował z probostwa w r. 1666. Po nim był ks. Wawrzyniec Matuszewski, kanonik kościoła św. Jerzego na zamku w Krakowie, około r. 1675. Około 1718 był proboszczem ks. Józef Szaszkiewicz. W roku 1739 ks. Jan Machocki. W roku 1750, od pierwszego lipca ks. Franciszek Kalitowicz. W roku 1784 ks. Grzegorz Gryniewicz, kanonik tarnowski. Urodził się 9. maja 1722; kształcił się na uniwersytecie Jagiellońskim, wyświęcony został na kapłana 1743, proboszczem został 1764. Umarł 3. stycznia 1787. Ks. Józef Stefanowicz; umarł ⁷/7 1805 licząc lat 68. Ks. Bartłomiej Krauzowski (f ¹⁰/₆ 1814, licząc lat 38). Ks. Jan Zwoliński (f 29. kwietnia 1843 licząc lat 62). Ks. Franciszek Salezy Kwiat-kiewicz (f 8. grudnia 1866, licząc lat 61). Ks. Leopold Strze-żeniecki Tekstoris (j* 11. marca 1885). Ks. Jozafat Pilawski (f 4. października 1896 licząc lat 53 ) ; a od r. 1900 ks. Franciszek Małek.

Znachodzimy również w aktach wzmianki o księżach wikarych przy kościele kołaczyckim. I tak w r. 1671 był wika-rem ks. Jędrzej Oszczędłowicz, uczeń uniwersytetu Jagiellońskiego. Pod rokiem 1738. ks. Krzysztof Krasowski ur. 1738 uczeń również uniwersytetu krakowskiego, wyświęcony na kapłana 25. maja 1768, aprobowany na wikarego 27. kwietnia 1785.

Kościółek św. Anny. W pierwszym dziesiątku lat

17- go wieku wybudowano w Kołaczycach drugi kościół, pod Wezwaniem św. Anny. W aktach miejskich wspomniany on jest w r. 1612. Ponieważ kościółek ten nie posiadał żadnego uposażenia, dlatego nie można go było poświęcić. Pragnąc, aby ten kościół był poświęcony, zapisują 2. sierpnia 1629 r , na sądzie gajonym, w Kołaczycach, sławetny Jan Pankowicz, mieszczanin kołaczycki z Ewą, żoną swoją, ćwierć roli z ogródkiem. Za 6 zł. rocznego czynszu, pobieranego od tej roli^mieli ks. proboszczowie kołaczyccy odprawiać 12. mszy rocznie.

18- go lipca 1668 zapisuje Jan Petrycy Życioski, doktor filo-

Na wystawienie ołtarza wielkiego w tymże kościółku legowała testamentem Anna Borowa, w roku 1671 150 złp. Kiedy uposażenie kościółka tego zabezpieczono, poświęcił go 13. września 1673 r. ks. Mikołaj Oborski, biskup laodyceński, sufragan, scholastyk, wikaryusz i oficyał jeneralny krakowski. Były wtedy w tym kościółku dwa ołtarze: Wielki, poświęcony czci św. Anny, drugi, po prawej stronie, poświęcony św. Wawrzyńcowi i św. Józefowi. W archiwum konsystorza przemyskiego obrz. łać. ¹) znajduje się dziennik czynności biskupich ks. Michała, Komana Sierakowskiego, biskupa pruskiego, sufragana przemyskiego, a w nim zapiska, że 28. września 1779 r. poświęcił, za pozwoleniem Ordynaryusza, kościół pod tytułem św. Anny i wielki ołtarz i umieścił w nim relikwie św. Męczenników; Fausta, Wiktora, Digna i Diodory. Wypływałoby z tego, że pierwotny kościółek, poświęcony w r. 1673, uległ zniszczeniu a na jego miejscu postawiono inny. Kościółek św. Anny był bardzo ulubionym od mieszczan kołaczyckich. Kiedy za czasów austryackich został ten kościółek zniesiony, obraz św. Anny, do którego mieszczanie kołaczyccy mieli i mają wielkie nabożeństwo, przeniesiono do kościoła parafialnego. Obecnie obraz ten odnowiony znajduje się w nowym kościele. Przy kościele parafialnym, pod zarządem proboszczów, znajdował się również szpital dla ubogich. W roku 1600 w święto św. Krzyża sprzedaje Leonard, zięć Marcina, na przedmieściu kołaczyckiem swoją posiadłość szpitalowi ubogich za 20. grzywien. Zarząd tego szpitala przeszedł obecnie pod zarząd gminy. Stałe utrzymanie otrzymuje siedmiu ubogich, a 23-ch ubogich otrzymuje wsparcie miesięczne. Majątek ubogich wynosi około 18000 kor.

zofii, senior kollegium filozofów, apostolski uniwersytetu krakowskiego notaryusz, pewną posiadłość, zwaną Illisep, z łąkami , krzakami i wszystkiemi przynależnościami, dla kaplicy św. Anny.

Szkoła wspominana jest pod r. 1609. Mieszczanie kołaczyccy oddawali i oddają dotychczas bardzo chętnie synów swoich do gimnazyum. To też z tego miasteczka wyszło wielu mężów, którzy zajmują w świecie następujące stanowiska: Ks.

563 —

Jan Sanocki, proboszcz w Jasienicy, a przedtem proboszcz w Miejscn, wysłużony dziekan rymanowski, obecnie wicedziekan brzozowski, odznaczony przez konsystorz biskupi w Przemyślu, przywilejem używania rokiety i mantoletu, ur. 1844, wyświęcony na kapłana 1868, proboszcz od r. 1877. Ks. Józef Falarz, proboszcz w Nowem Mieście, dziekan dobromilski, delegat ordynaryatu biskupiego do Rady szkolnej okręgowej, ozdobiony przywilejem noszenia rokiety i mantoletu, ur. w r. 1850, wyświęcony na kapłana 1875, proboszcz od r. 1885. Ks. Wojciech Rutkowski, proboszcz w Rzezawie, dyecezyi tarnowskiej, notaryusz dekanalny, komisarz biskupi do nauki reli-gii w szkołach ludowych dekanatu bocheńskiego, ozdobiony odznaką kanonika, ur. w r. 1852, wyświęcony na kapłana dyecezyi tarnowskiej w r. 1877, proboszcz w Małej od r. 1888, a w Rzezawie od 1891. Ks. Andrzej Sękowski, proboszcz w Nowem Wiśniczu, wicedziekan bocheński, prefekt dekanalny Tow. św. Wojciecha, delegat biskupi do Rady szkolnej okręgowej w Bochni, przedtem katecheta w Staniątkach, ur. w r. 1853, wyświęcony na kapłana dyecezyi tarnowskiej w r. 1876, a proboszcz od r. 1886. Ks. Michał Nowakiewicz, proboszcz w Domaradzu, ur. w r. 1855 wyświęcony na kapłana w roku 1881, proboszcz od r. 1900. Ks. Józef Wiejowski, kanclerz konsysto-rza biskupiego, podkomorzy J. Ś. Ojca św. ozdobiony rokietą i mantoletą, ur. w r. 1860, wyświęcony na kapłana roku 1883. Ks. Jan Ślęzak, (senior) proboszcz w Glinianach, w archidye-cezyi lwowskiej, ur. w r. 1866, wyświęcony na kapłana w r. 1893, proboszcz od r. 1906. Ks. Jan Ślęzak (junior), wikary w Kołomyi, ur. w r. 1870, wyświęcony na kapłana archidye-cezyi lwowskiej w r. 1895. Ks. Andrzej Ślisz, expozyt w Głę-bokiem, ur. w r. 1860, wyświęcony w r. 1888. Ks. Antoni Sękowski ur. w r. 1870, wyświęcony na kapłana w r. 1892, expozyt w Bachorzu. Ks. Jan Sękowski, ur. w r. 1872, wyświęcony na kapłana w r. 1896, wikary w Sanoku. Ks. Jan Ce-tnarowicz, ur. w r. 1874, wyświęcony w r. 1899, wikary w Mi-chocinie. Ks. Walenty Cetnarowicz ur. w r. 1876, wyświęcony na kapłana w r. 1902, wikary w Rudniku. Ks. Stanisław Jaworski ur. 1874, wyświęcony na kapłana w r. 1900, proboszcz w Stojeńcach od r. 1907. Ks Ignacy Kołeczek, ur. w r. 1872, wyświęcony na kapłana w r. 1895, wikary w Czermnej. Ks. Franciszek Sapalski, ur. w r. 1877, wyświęcony na kapłana w r. 1902, wikary w Spiach. Ks. Paweł Szarek, ur. w r. 1873, wyświęcony na kapłana w r. 1899, wikary w Zaczerniu. Ks. Tadeusz Dutkiewicz, ur. w r. 1880, wyświęcony na kapłana w r. 1905, wikary w Staromieściu. Na stanowiskach świeckich znajdują się: Stanisław Matuszewski, profesor przy gimnazyum w Wadowicach, Jan Matuszewski, adjunkt sądowy w Drohobyczu, Swieżewicz, sędzia, Józef Dutkiewicz, kandydat nota-ryalny w Jaśle, Wojdyła, profesor gimnazyalny.

Część statystyczna. Kołaczyce liczą 1792 mieszkańców. Posiadłość mieszczan wynosi 678 hk. 65 a. 16 m² pola. Z tego przypada na lasy 126 hk. 60 a. 23 m². Gmina posiada, jako majątek gminny, 111 hk. 18 a. 64 m² lasu, reszta przypada na lasy, należące do innych funduszów publicznych, na lasy kościelne, na lasy prywatne.

Do parafii należą oprócz miasteczka: Nawsie kołaczyckie i Krajowice.

NAWSIE KOŁACZYCKIE Z BUDZISZEM leży na prawym brzegu Wisłoki, w malowniczej dolinie, otoczonej górami, 0.9 km. od Kołaczyc w stronie południowej, wzniesione 232 m. n. p. m. Ma glebę namulistą, urodzajną. Nawsie zawdzięcza swoje powstanie Benedyktynom. Długosz nie wspomina nic o Nawsiu, natomiast wspomina o Zantko wej, wsi należącej do Kołaczyc, za jego czasów opuszczonej. W aktach miejskich, kołaczyckich, spotyka się wzmianki o Nawsiu. Po rozsprzeda-niu dóbr opactwa tynieckiego, nabyła Nawsie spółka Friese i Eder. Nabywcy, spostrzegłszy zręczność mieszkańców do tkactwa, założyli tutaj w r. 1786 fabrykę perkalów, bielizny stołowej i nąnkinów. Fabryka ta wyrabiała zrazu perkaliki i wyroby bawełniane i dopiero w r. 1803 rozwinęła swą działalność na szeroką skalę, pozyskawszy kierownika w osobie Achillesa Johannota (pisanego także Jeannota). Zrazu rozwijała się fabryka nadspodziewanie świetnie, robotnicy miejscowi wyuczyli się w kilku miesiącach tkać na ulepszonych warsztatach tak, że nie było potrzeba sprowadzać zagranicznych robotników. Już zatrudniano dziennie 429 osób i wyrabiano rocznie 6000 tuzinów chustek, wielką ilość sztuk płócienek, perkalów, na-

siadujących wyroby indyjskie, 500 sztuk obrusów i do 15000 sztuk nankinu. Założono faktoryę w Dębowcu i utrzymywano w ruchu 206 warsztatów ¹). Świetny rozwój sprawił nawet zamianę nazwy wsi na Ederów. Z nieznanego powodu rozwiązała się spółka w r. 1811 i jedynym właścicielem dóbr i fabryki został Johannott. I jemu powodziło się jeszcze jakiś czas dobrze, zbudował piękny pałac, założył park i zwierzyniec na górze Podzamczu, a przytem pomnożył zakłady fabryczne, do których sprowadził stalowe magle i angielskie parowe machiny. Najwięcej podziwiano farbiarnię turecką, nadającą bawełnie trwały, czerwony kolor, machinę parową, poruszającą 4. warsztaty, po dwie sztuki wyrabiające, a obsługiwane przez jednego człowieka i chemiczny, angielski blich z kotłem parowym i walcem. Zatamowanie zbytu do Kosyi zniszczyło od-razu pomyślność fabryki. W braku pieniędzy otrzymał Jo-hannotte od rządu pozwolenie na loteryę 31. sierpnia 1827 r., na którą puszczano całe dobra, składające się z Nawsia, Kra-jowic, Brył, Wróblowej i m. Kołaczyc, wraz z zakładami fabrycznymi, pałacem, ogrodem angielskim, zwierzyńcem i gorzelnią. Wkrótce potem umarł Johannot, a z dawnej świetności pozostał tylko pałac i park.

Przyrządy fabryczne rozsprzedano w częśei, a budynki obrócono na cele gospodarcze, lub rozebrano. Nawet w niedalekim Jaśle utrzymała się tylko słaba pamięć przedsiębiorczego Francuza. Za czasów polskich mieszkańcy Nawsia odrabiali pańszczyznę, a po zniesieniu jej otrzymali ówcześni właściciele Nawsia i Kołaczyc tytułem odszkodowania kwotę 7148 złr. 22 kr. m. k. Po Achillesie Johannott odziedziczyli Nawsie wraz z innemi posiadłościami Joanna z Johannottów Schönfeld i Edward Johannott de Ottenbach. Od tych nabyli Nawsie Józef Paulin i Józef Nowotny. W Nawsiu kołaczyckim, jako ostatnia pamiątka po Johannottach, znajdują się groby, położone obecnie blisko młynu, a przedtem pośród rozłożystych lip i topoli nadwiślańskich. Obecnie drzewa wycięte, a ze czterech pomników pozostał tylko jeden, z odpadłą kulą wierzchową. Na podstawie o 3 stopniach stoi sześciobok prostokątny,

!) Schniir-Popławski : Galiciana Część II.

z piaskowca zrobiony, z gzymsikami u dołu i u góry ; na wschodnim boku znajduje się herb zniszczony. Widoczne są tylko hełm i tarcza herbowa i korona. Obecnie jest Nawsie rozparcelowane. Kasa gminna ma 8462 kor. 23 gr.

Część statystyczna. Nawsie liczy 932 mieszkańców. Posiadłość gruntowa wynosi 588 hk. 8 a. 20 m² 3, z której lasy zajmują 131 hk. 5 a. 14 m³. Z lasów tych przypada na lasy gminne 15 hk. 17 a. 25 m³, na lasy kościelne 19 hk. 52 a. 23 m³, na lasy prywatne 96 hk. 35 a. 66 m³.

KRAJOWICE leżą na prawym brzegu Wisłoki, przy gościńcu z Jasła do Kołaczyc, w odległości 5 km. od Jasła. Sama wieś leży w dolinie 222 m. n. p. m. Gleba na porzeczu Wisłoki jest urodzajna, namulista. Krajowice graniczą na północ z Kołaczycami, od wsch. z Kowalowami, od zach. z Dąbrówką, od połd. z Bryłami i Opaciem.

Krajowice wspomniane są w dokumencie podrobionym z r. 1288, jako własność opactwa tynieckiego¹). Odległej przeszłości tej wsi dowodzi ta okoliczność, że w dokumencie Władysława Łokietka, z 19. lutego 1319, wspomniane są Krajowice jako własność opactwa tynieckiego. W roku 1320 ugadzają się Jakób, podkomorzy sandomirski i Michał, opat tyniecki, że Krajowice i Warzyce ma przez trzy lata trzymać Jakób, z wyjątkiem dziesięcin, które mają przypadać na rzecz opata i klasztoru. Gdyby jednak Jakób przed upływem trzech lat umarł, albo gdyby zniszczył zamek Golesz, który zobowiązał się odbudować, to tedy te dwie wsi mają natychmiast przypaść na rzecz klasztoru, a to pod grozą klątwy i karą 100 grzywien groszy czeskich³). Na prawo magdeburskie zostały Krajowice przeniesione w roku 1456 przywilejem, wydanym przez Kazimierza Jagiellończyka⁴). Długosz pisze o Krajowicach, że należały do klasztoru i opata tynieckiego a do parafii w Kołaczycach. Były w nich łany kmiecie, karczma, mająca rolę, 5. zagród, mających role, folwark klasztorny. Ze wszystkich tych pól dawano dziesięcinę snopową dla klasztoru w Tyńcu, a wartość była oceniona na 6 grzywien⁵). Tenże sam autor w tomie 3-cim (str. 207) pisze, że w Krajo wicach są cztery łany kmiecie, jeden kmieć płaci jednę grzywnę, a dwóch po 9. szkojców (18 groszy). Również składają jaja, kapłony, sery, odrabiają robociznę i idą na tak zwany powab t. j. do pilnych robót w czasie żniw. Karczmarz płacił czynszu dwie i jedną czwartą grzywny i dawał dwie miary chmielu. Młynarz z młynu na Wisłoce płacił 1. wiardunek (czwartą część grzywny) i miary. Był jeden kmieć wolny, który płacił 14. groszy. Była również rola, zwana „Rauth“, za którą, gdy ją obsiewano, płacono 9-szkojców, gdy leżała odłogiem, czwartą część grzywny. W r. 1536 było w Krajowicach 3-ch kmieci, płacących 1. grzywnę, groszy 10., karczmarz płacił 2. grzywny. Był również młyn !). Kiedy w r. 1811 sprzedał rząd austryacki Krajowice, miały one tych samych właścicieli co i Nawsie. Obecnie są własnością rodziny Nowotnych.

Część statystyczna. Krajowice mają na obszarze dworskim 53 mieszkańców, na obszarze gminnym 318. Posiadłość mniejsza wynosi 231 hk. 19 a. 87 m², obszar dworski obejmuje 444 hk. 18 a. 16 m². Z tego przypada na lasy 293 hk. 20 a. 79 m²* Las gminny wynosi 4 hk. 4 a. 44 m², lasy prywatne 289 hk. 16 a. 35 m².

RUINY ZAMKU GOLESZA²). Na prawym brzegu Wisłoki, tuż przy gościńcu, wiodącym do Kołaczyc, w odległości 6 km. od Jasła, wznosi się na stromej, kopczastej górze starożytna ruina. Są to szczątki zamku Golesza, będącego niegdyś w posiadaniu 00. Benedyktynów. Rośli i silni byli ci, co się pracy takowej podjęli, skoro dzieło rąk ich przez tyle wieków twardo z czasem się zmaga. Dziś jednakowoż nie wielkie już szczątki tej starej budowy oglądać można tak, że nie podobna z tego, co pozostało, sądzić o dawnym rozkładzie w zamku. Z murów bowiem, wznoszących się dotąd ponad ziemią, pozostała tylko okrągła wieża narożna, reszta zaś rozsypawszy się w gruzy i zrównawszy się z ziemią, zaledwo i to nawet niedokładnie wskazuje położenie zewnętrznych murów.

9 Źródła dziejowe T. IB. str. 532.

²) Przy badaniach i opisie ruin zamku Golesza był mi pomocny były ks. wikary szebieński, Józef Cieślik, za co mu serdeczne składam podziękowanie.

Chcąc poznać, jak głęboką była owa wieża, trzebaby wpierw usunąć z jej wnętrza rumowisko. Nie mogąc jednak tej pracy wykonać, podaję, że dziś jeszcze wnętrze tej wieży sięga do 2-15 m. pod ziemią i ma kształt koła o promieniu jednego metra. Nad powierzchnią ziemi dochodzi obecnie wysokość owej wieży do 5 metrów. Część wieży nad ziemią się wznosząca ma kształt okrągły, mury z kamienia nadzwyczajnej grubości (2-14 m.), promień zaś wolnego wnętrza wynosi 1’2 m. W tej części obwodu wieży, która przytyka do zamkowego dziedzińca, znajduje się dziś niekształtny otwór znacznych rozmiarów z resztkami, jak sądzę, węgaru. Tuż ponad ziemią prowadzi również na zewnątrz zamku z wieży jeden taki beczkowaty sklepiony otwór, mający 0-78 m. szerokości a T5 m. wysokości.

W odległości 26 m. od owej wieży, idąc ku gościńcowi, znalazłem, po usunięciu niewielkiej warstwy ziemi, kamienie, ułożone systematycznie w kształcie koła. Prawdopodobnie więc w tern miejscu była druga wieża narożna, zupełnie podobna do poprzedniej, zwłaszcza, że średnica zgadza się zupełnie ze średnicą baszty, dotąd istniejącej. Czy jednakże w rzeczywistości tak było, tego twierdzić nie chcę, gdyż brak czasu i odpowiednich narzędzi uniemożliwił gruntowniejsze badanie. Druga ściana zamku, idąca wzdłuż gościńca, wynosiła około 18 m. dokładnej bowiem długości, dla gęstych w tern miejscu zarośli podać nie mogę. Naprzeciwko tej ściany znajdowała się inna, ciągnąca się od baszty, dziś jeszcze widocznej, a długość jej wynosiła około 25 m. W czwartej wreszcie ścianie zamku, w odległości 8 m. tak z jednej, jak i z drugiej strony od naroży, a więc w samym środku tego boku zamkowego, zdaje się, że była brama główna, wiodąca do zamku. Mur bowiem w tern miejscu na długość czterech metrów zupełnie przerwany, opadając prostopadle z obu stron w dół, tworzy długą szyję, której boczne ściany, ułożone z kamienia, dziś jeszcze u spodu wykazują lim. długości. Kiedy się stoi w tym otworze, to wydaje się, jakoby drogą przecięty był wysoki wał, mający podstawy 11 m., a zwężający się ku górze i droga ta ujętą została w kamienne ramy. Wchodząc tym wyłomem na dziedziniec zamkowy, spostrzegamy, że w połowie ściany po prawej stronie znajdowała się, jakby jakowa komórka, mająca 4 8 m. długości a 1-8 m. szerokości. Być może, że to było mieszkanie dla odźwiernego.

Nie wiele przeto o samej budowie i rozkładzie poszczególnych ubikacyj zamkowych można powiedzieć. Trzebaby wpierw usunąć zmurszałe gruzy, a wtedy wiele szczegółów powiedziałyby biegłemu znawcy same fundamenta. Nie mając ani środków, ani też potrzebnych wiadomości do takiego dzieła przedstawiam tylko, com mógł zauważyć.

Zstępując ścieżką z góry zamkowej w kierunku Jasła, przechodzić trzeba, jakby jaką ulicą, utworzoną przez ogromne głazy. Nie może ulegać wątpliwości, że kamienie owe, a zwłaszcza większe, natura sama w miejscu tern osadziła, jak również, że położenia ich w celu obrony zamku wyzyskać nie zaniedbano. Gdyby bowiem głazy owe przydatnymi nie były* wtedy usuniętoby je w dół, by nie stanowiły zasłony dla nieprzyjaciela. Czy jednakże droga owa ręką ludzką wykuta, czy też siłami przyrody uczyniona była, sąd o tern nie do mnie należy.

U stóp góry zamkowej leży karczma i kilkanaście chat. Miejsce to nazywa się podzamcze; dawna zaś nazwa zamku Golesz, istniejąca w dokumentach, poszła w zapomnienie. Z podnóża góry zamkowej, którędy idzie rządowy gościniec, roztacza się prześliczny widok górski na dolinę Wisłoki i leżące niedaleko ujścia Jasiołki do Wisłoki, miasto Jasło. Kto i kiedy zbudował zamek Golesz, pisze prof. Węgrzyński *) niewiadomo zupełnie; położenie jednak miejsca wyraźnie wskazuje, że zamek ten miał za zadanie obronę doliny rzecznej, zwężonej w tern miejscu, nad którą panuje góra zamkowa. Z analogii położenia innych różnych grodów, których ruiny na górach nadrzecznych wszędzie spotykamy, wynika, że zamek Golesz był również takim grodem stróżowym. Ponieważ budowa zamków, pisze profesor Węgrzyński, należała do prastarego systemu obrony dolin rzecznych, jako jedynych szlaków komunikacyjnych w pierwotnych czasach Polski, pokrytej puszczami

!) W. Węgrzyński: Golesz czyli Podzamcze i Jasło. Szkic monograficzny. Jasło 1904.

leśnemi, zwłaszcza na podgórzu karpackim, gdzie te doliny prowadziły do sąsiednich Węgier, przeto na pewne przypuszczać można, że początki zamku Golesza, tak jak Czchowa i Melsztyna bardzo dawnych, prawdopodobnie Bolesława Chrobrego jeszcze sięgają czasów. Zdanie prof. Węgrzyńskiego, że zamek G-olesz został zbudowany dla obrony doliny rzecznej Wisłoki, potwierdza pierwotna nazwa Krajowic. Krajowice nazywały się do r. 1334 Krajowski bród, a później dopiero Krajowice. (Kod. Mat. t. I. str. 233). Był więc w tern miejscu bród, miejsce, przez które można było łatwo i bezpiecznie przejść; aby więc nieprzyjaciel tędy się nie przedarł, była postawiona strażnica, zamek Golesz.

Golesz wspomniany jest jako gród, poraź pierwszy w wyroku Władysława Łokietka, z r. 1319. Toczył się mianowicie spór o posiadanie grodu tego wraz z wsiami Krajowice, Warzyce, Łęgosz, Cieklin, Siepietnica, Zagórzany i Ujazd między opatem tynieckim, a Jakóbem, podkomorzem sandomirskim. Ponieważ Jakób, podkomorzy nie stanął na terminie, zapadł wyrok książęcy, zaoczny, na korzyść opata. Wskutek pośrednictwa Nawoja, kasztelana i Piotra chorążego, krakowskich, oraz Tomisława, wojewody sandomirskiego, zawarły obie strony ugodę : podkomorzy zwrócił natychmiast klasztorowi wszystkie wsie, oprócz grodu Golesza, oraz Krajowic i Warzyc, które miał jeszcze przez trzy lata zatrzymać, z obowiązkiem urządzenia w tym czasie grodu Golesza. Kasztelan Nawój i Piotr, chorąży zaręczyli stu grzywnami zobowiązanie się podkomorzego. Prof. Węgrzyński przypuszcza, że wówczas nastąpiło wymurowanie nowego zamku w miejsce dawnego, drewnianego.

Za rządów opata Jakóba, który rządził klasztorem trzy lata, a umarł w r. 1338, Iwan z Rusi, brat Dymitra z Goraja, podskarbiego, któremu król Ludwik węgierski nadał w r. 1377 wieś Klecie, pod miastem Brzostkiem, graniczącą z posiadłościami tynieckiemi w Kołaczycach i Goleszu (człowiek duchowieństwu nieprzyjazny), popuszczając wodze swej chciwości, zabrał klasztorowi zamek Golesz i przyłączył go do swej posiadłości. Zakon na drodze prawa domagał się zwrotu zamku, lecz dopiero na instancye krewnych Iwana, Czuryłłów, zdołał klasztor odzyskać zamek *).

x) Szczygielski: Tinecia Sacra, Kraków 1668. str. 76.

Zamek Golesz był środkowym punktem kompleksu dóbr klasztoru tynieckiego, leżących nad rzekami, Białą, Ropą i Wisłoka. Na czele grodu stał starosta, jako urzędnik opackie a w czynnościach zastępował go burgrabia, któremu pomagał pisarz zamkowy, (notarius). Spis tych starostów i burgrabiów zamkowych z czasów 15. i połowy 16. wieku posiadamy prawie w zupełności¹).

Golesz był nietylko stolicą administracyi rozległych dóbr klasztornych, ale także miejscem, zbornem dla sił zbrojnych, które opat był obowiązany wystawić na każde pospolite ruszenie. Również gród ten był siedzibą najwyższego sądu prawa niemieckiego, zwanego także sądem leńskim dla sołtysów Kołaczyc, Krajowie, Brzysk, Kłodawy, Ujazdu, Wróblowej, Lipnicy, Brył, Bączalu, Warzyc, Bierówki, Chrząstówki, Niepli i t. d.

Głośny był napad Węgrów w r. 1474. Zdobyli oni wtenczas miasto i zamek Żmigród i spustoszyli całą okolicę, gdyż zniszczyli miasta: Dębowiec, Jasło, Kołaczyce, Brzostek, Frysztak, Duklę, Pilzno. Nie zdołali tylko zdobyć miasta Krosna i zamku Golesza²). Zdaje się jednak, że zamek ucierpiał wiele, gdyż Długosz wspomina, że zamek ten, za czasów opata Macieja, był spustoszony, lecz za rządów Andrzeja Oszka, bezpośrednio po nim następującego, został odbudowany³). Maciej ze Skawiny był opatem od r. 1448, za czasów Kazimierza Jagiellończyka i Zbigniewa, kardynała. Andrzej Oszko Rawita, rozpoczął urząd opacki w r. 1477, również za czasów Kazimierza Jagiellończyka i biskupa krakowskiego, Jana Rzeszowskiego. Później zamek Golesz pozostawał w spokoju i był aż do czasów austryackich własnością opatów tynieckich i był siedzibą

*) Starostowie (capitanei) Chebda 1407, Mścisław (1420—1425), Piotr Kostrzecki (1449—1465), Piotr Żaimowiecki (1473—1475), Michał Dąbieński (1477), Bartłomiej Wiśniowski 1485, Piotr Gniady z Zabierzowa I486; Mikołaj Piotrowski 1499, Jan Strzemień 1545. Burgrabiowie : Mikołaj ze Sławęcina 1407, Mikołaj Chi-ąst 1418, Zygmunt 1420, Mikołaj Chronowski 1511, Jan Strzemień (1527—1545), Jakób Baranowski 1546. Pisarz: Augustyn z Lincza 1488.

²)    Długosz. Dziejów polskich ksiąg 12. Kraków. 1870. T. 5. str. 564

³)    Liber benefic. T. III. str. 207.

dzierżawców Krajowic, którzy oraz byli burgrabiami zamku *). Powszechne jest mniemanie, że Golesz ucierpiał wiele wskutek najazdu na Polskę Rakoczego, który go zdobył i spalił i że od tego czasu zamek nieodbudowany więcej, zamieniać się począł w ruinę. Dowodu na to nie udało mi się znaleść, mimo skrzętnego poszukiwania. Akta miejskie Kołaczyc wspominają jako burgrabiów i starostów zamku Golesza w r. 1600 Jana Brzechwę, w r. 1614 Mikołaja Gaszyńskiego. Byli to dzierżawcy Krajowic, zamieszkujący w Goleszu. Kto lub co było przyczyną ostatecznej ruiny zamku Golesza, odpowiedzieć na to nie mogę.

PARAFIA BRZYSKA.

WIEŚ BRZYSKA¹), w miejscowej nazwie „Brzyski“, graniczy ze wschodu z Kłodawą, z południa z Ujazdem, z zachodu z Jabłonicą i Czermną, z północy z Błażkową. Grunta Brzysk wrzynają się ze strony wschodniej między grunta gminy Kłodawy i Błażkowej, znacznym klinem, zwanym w części „Pacanówki“, a w części „Młyny“, gdzie dochodzą do brzegu rzeki Wisłoki, wznoszą się zaś tarasowato od wschodu ku zachodowi i na granicy wsi kończą się wzniesieniem, zarosłem przedtem pięknym lasem. Najwyższy szczyt owego wzniesienia, wysoki na 561 m. nad poziom morza, zowie się Liwocz. Stąd roztacza się bardzo piękny widok na wszystkie strony. Od wschodu przez nizinę jasielsko-kołaczycką srebrną wstęgą wije się rzeka Wisłoka, zmierzająca od Jasła ku północy, a nad nią widzimy trzy miasta; Jasło, Kołaczyce i Brzostek, połączone bitym gościńcem rządowym. Za Kołaczycami, wprost przed sobą, spostrzegamy wsi, pogórza, lasy, a tam daleko na wscho-

ł) Myli się Prof. Węgrzyński twierdząc, że gród Golesz i część kompleksu dóbr benedyktyńskich nad Wisłoka położonych przeszła na własność Rzeczypospolitej i stała się króle wszczyzną. Krajowice i gród Golesz aż do zniesienia opactwa tynieckiego były własnością opactwa tynieckiego.

a) Przy opisie wsi Brzysk oddał mi wielką przysługę kier. szkoły p. Michał Lachman, któremu za to składam podziękowanie.

dzie czerni się góra zamkowa w Odrzykoniu. Patrząc znów w stronę południową i południowo-zachodnią, mamy przed oczyma rozległą okolicę, przerżniętą trzema rzekami, Ropą, Dębówką i Jasiołkę, drogą kolei żelaznej, gościńcami, zapełnioną siołami, lasami, polami ; tu widzimy Tarnowiec, tam Dębowiec, to znów Biecz i Gorlice, stąd znów widzimy naraz trzy miasta Jasło, Kołaczyce i Brzostek, a tam w dali, na krańcu widnokręgu sterczy góra Cergowa koło Dukli, wreszcie bardziej ku zachodowi złote Tatry ostremi iglicami strzelają ku niebu. Równie piękna okolica rozkłada się ku zachodowi i ku północy. Dlatego też Liwocz ulubionem jest miejscem wycieczek dla miłośników pięknych widoków i chociaż trzeba silnych nóg i zdrowych piersi do podobnych przechadzek, to jednak trud opłaci się, szczególniej, gdy niebo jest czyste.

więc: pszenicę, żyto

Wieś Brzyska ma glebę przeważnie piaszczysto- i wapienno-glinko watą, w najniższych stronach wsi rędzinną, miejscami bardzo urodzajną. To też uprawa jej opłaca się pracowitemu, rozumie się, rolnikowi, który sieje i sadzi najzwyklejsze zboża i rośliny gospodarskie jęczmień, owies, groch, bób, fasolę, ziemniaki, kapustę, rzepę, koniczynę. W ostatnich latach zaczęto uprawiać także buraki pastewne i karpiele.

O płodozmianie w właściwem tego słowa znaczeniu, nie ma jeszcze mowy, chociaż niektórzy gospodarze przestrzegają pewnego porządku w uprawie roślin gospodarskich, tak, że można gospodarstwa ich nazwać trzy, cztery i pięcio-polowe. Gospodarstwa te są niewielkie, najbogatszy gospodarz posiada 35 morgów pola, największa liczba jest takich, którzy mają od 5 do 10 morgów, do niektórych nawet należy tylko kilka zagonów. Jestto skutek zwyczaju, że ojciec dzieli gospodarstwo pomiędzy dzieci, tym sposobem je wyposażając.

Jakkolwiek sadownictwu nie oddaje się tutejszy gospodarz, pracując głównie w roli, to jednak widzimy w Brzyskach kilka, nawet znaczniejszych sadów i to z lepszymi gatunkami owoców, przy każdej zaś chacie bodaj kilka śliw znajdzie się z pewnością. Lecz pszczelnictwo jest bardzo słabe, bo w całej wsi są tylko trzy małe pasieki.

Brzyska nie maja żadnych kamieniołomów, ani skał, na polach tylko wzdłuż lasu znajdują, sie pod powierzchnią ro-dzajnej ziemi kamienie wapienne, które wypalone, dają wcale dobre wapno do zaprawy murarskiej. Nikt jednak nie zajmuje się kopaniem i przepalaniem owych kamieni.

Są w Brzyskach źródła wody mineralnej, mianowicie na Liwoczu znajdują się źródła wody siarczanej i słonej, na łączce zaś gospodarza Węgrzyna w Nadolu i w brzegu potoka obok płynącego są dwa źródła wody silnie żelazistej.

Prócz tego w Brzyskach lub w najbliższej okolicy jest prawdopodobnie nafta; wskazują to bowiem, według zdania obznajomionych, bełkotki na polach często znachodzone, jak również ziemia w niektórych miejscach przesiąknięta zapachem nafty. Przed kilku laty próbowano kopać w Brzyskach naftę, lecz niczego się nie dokopano, bo przedsiębiorcom miejscowym starczyło funduszów tylko na płytką studnię, która zresztą zawaliła się.

czas wolniejszy od

Obok pracy gospodarskiej w roli i hodowli bydła żadnemu innemu zajęciu nie oddaje się mieszkaniec Brzysk, dlatego też niema tu mowy o jakimś przemyśle, pracy i długie zimowe wieczory spędza na rozmowie lub na wykonywaniu drobnych czynności gospodarskich. Dawniej, kiedy siano wiele lnu, zajmowano się przerabianiem tegoż na płótno, przy czem wszyscy w domu byli zatrudnieni, mieli mocną i trwałą bieliznę, tern milszą i piękniejszą, że własnego wyrobu. Dziś wszystko się zmieniło, uprawa lnu i konopi należy do rzeczy historycznych a ubrania powstają z wyrobów fabrycznych, jakich pełno dostarczają okoliczne miasteczka. Potrzeby Wsi zaopatruje kilku rzemieślników, a mianowicie: trzech kowali, trzech stelmachów, trzech krawców, dwóch tkaczy, czterech szewców, dwóch cieśli, dwóch murarzy.

Brzyska dzielą się na kilka części, zwanych przez mieszkańców różnie, jak: Nagórze, Nadole, Podkościele, Jedlinki, G-óry, Krzemyk, Zabrzyście, Młyny. Wszystkie te działy są zamieszkałe.

Część lasu na Liwoczu nazywają Piekłem, gdzie znajduje się parów głęboki, zaś owo „Piekło“ jest dla tutejszych gospodarzy miejscem przepowiedni pogody lub słoty. Do innej

części lasu, zwanej Gródkiem, przywiązane jest podanie następującej treści:

Pod ziemią znajduje się tu złoty żłóbek, pod którym leży wielkie wojsko zaśnięte wraz ze swoim wodzem. Każdego roku w Boże Narodzenie przyjeżdża król ku żłóbkowi, spogląda na niego i na śpiące wojsko i odjeżdża. Kiedyś jednak nadjedzie ten król z wielkim pośpiechem, koń kopytem przewróci żłóbek, wojsko na ten znak powstanie i wyruszy na straszną wojnę.

Opowiadają również, że dlatego ta część lasu zwie się Gródkiem, ponieważ kiedyś był tu zamek, a nawet miasto obok zamku miało istnieć. Dotąd jeszcze polanę leśną w Gródku dzielą na Rynek wielki i na dwa Rynki małe. Widać tu wprawdzie wiele kamieni budulcowych a nawet pojawia się cegła, lecz niemożebnem dziś stwierdzić, czy rzeczywiście gruzy te pochodzą z zamku, czy z miasta, czy z czego innego.

Opowiadają także, iż jakieś wojsko polskie przebywało na Liwoczu, gdzie miało zakopać wiele broni. Coś w tern opowiadaniu być musi, bo w lesie na Liwoczu znajduje się kamień wielki, w kształcie płyty, na którym wyryte są litery jakieś, dziś nieczytelne, rok zaś 1794 całkiem wyraźnie widać, przy czem wykute jest serce, krzyż i kotwica.

Inne podanie jednak mówi, że kamień ów pozostał po pustelniku, który na nim długie lata pokutę za grzechy odprawiać miał, a że ta pokuta była twarda, wskazują dwa do-łeczki w kamieniu, rzeczywiście istniejące, które, klęcząc, kolanami wyżłobił.

Pomiędzy nazwiskami rodowemi jest znaczna rozmaitość, a najwięcej pojawiają się nazwiska: Czech, Węgrzyn, Gajda, Nowak, Mikoś, Pierzchała, niektóre brzmią po szlachecku, jak: Pogorzelski, Porębski, Bajorski.

Brzyska zawdzięczają najprawdopodobniej początek swój Benedyktynom tynieckim. Wspomniane są w kodeksie dyplomatycznym tynieckim, ale podrobionym z r. 1354. Dekret ten graniczny wydany został rzekomo przez komisarzy królewskich. Przywilej drugi, również podrobiony, datowany w Krakowie 9. października 1354 zawiera rzekome potwierdzenie ugody zawartej między opatem tynieckim Janem a Eustachem, kasztelanem lubelskim, przez Kazimierza Wielkiego. Według treści

576 —

tego dokumentu toczy się spór przed Kazimierzem W. pomiędzy opatem tynieckim, a kasztelanem lubelskim, o wsi, które tenże Eustachy posiadał niegdyś, a do których Tyniec na podstawie dokumentów rościł sobie pretensye. Między temi wsiami są wymienione także i Brzyska. Trzeci dokument, już autentyczny, wydany został 11. maja 1860. Dokumentem tym, którym Brzyska nazwane są wsią dawną, „villae antiquae dictae Brzyska“, sprzedaje Jan, opat tyniecki, Tomaszowi i siostrze jego Katarzynie, dzieciom Jaklina, karczowiska pod Brzyskami, za 4 kopy groszy pragskich. Karczowiska te zaczynały się od karczowisk Paska i szły aż do gęstego lasu. Tomasz i siostra jego mieli posiadać między temi karczowiskami jeden łan, wolny zupełnie od wszystkich danin, przez przeciąg 20 lat. Po upływie tego czasu mieli płacić od niego daniny tak, jak

1    z innych łanów. Prócz tego dał opat Jan, wspomnianemu rodzeństwu las, położony nad trzema strumykami Liwocz, Li-woczka i Chwoszczyzna, do karczowania i założenia tam wsi na prawie magdeburskiem. Las ten wraz z wykarczowanemi polami wynosił 40 łanów frankońskich *). Jako osadziciele, czyli sołtysi, otrzymali Tomasz i siostra jego Katarzyna 2 łany wolne,

2    karczmy, jatki rzeźnicze, stoły chlebne, jatki szewskie, młyny i stawy, ile tylko będą mogli ich założyć, bez szkody dla mieszkańców wsi, z wyjątkiem tego stawu, który opat dla siebie zachował. Osadnicy na polach wykarczowanych mieli być wolni od wszelkich danin przez lat 6, a na polach, które sami zdobyli, wycinając lasy, przez lat 20. Po upływie tej wolnicy mieli płaoić z łanów po 9 szkojców jako dziesięcinę dla proboszcza na św. Marcina ²). Sołtys pobierał 6-ty grosz z czynszów, a trzeci grosz z kar sądowych. Dla wysłannika klasztornego, przybywającego na odbycie sądów, miano dostarczyć 8 obiady, albo za każdy obiad 6 groszy: sołtys miał dawać 1. fertona na ten obiad (12 groszy), a mieszkańcy wszyscy 2 fertony (24 groszy).

q Łan wielki frankoński czyli niemiecki wynosił 48ljb morgów. Dr. Piekosiński „O łanach w Polsce wieków średnich“. Rozp. hist. fil • T. XXI. str. 94.

²) Grzywna wynosiła 1 fl. 20 gr. i dzieliła się na 4 fertony albo wiardunki, na 24 szkojce, na 48 groszy. Perton, albo wiardunek wynosił 6 szkojców, albo 12 groszy. Szkojec wynosił 2 grosze.

Prócz tego, tak sołtys, jak i kmiecie byli zobowiązani do tego wszystkiego, do czego zobowiązywało osadników prawo magdeburskie. Sołtys miał w czasie wyprawy wojennej służyć na koniu, wartającym 3 grzywny. Sołtys otrzymał prawo sądzenia i karania wszystkich złoczyńców w obrębie wsi. Na pastwisko dla bydła pozostawiono jeden łan, którego wspólnie mieli używać tak sołtys, jak i mieszkańcy. Sołtys mógł to sołtystwo sprzedać, zastawić, zamienić, ale zawsze za wiedzą i zgodą opata ł).

W r. 1456, dnia 6. października, potwierdza Kazimierz Jagiellończyk wszystkie przywileje, nadane klasztorowi tynieckiemu przez swych poprzedników. Między wymienionemi i za-twierdzonemi posiadłościami znajdują się także Brzyska²). Prawie 100 lat później, w r. 1542, dnia 12. grudnia opat tyniecki Wincenty Baranowski, odnawia ten dokument dwom braciom Strzemioniom, Janowi, burgrabiemu na Goleszu i Piotrowi, podstarościemu tynieckiemu, sołtysom wsi Brzyska, nadając im nowe przywileje. 24. stycznia 1558 zatwierdza na nowo te przywileje Janowi Strzemieniowi³), który od brata Stanisława kupił trzecią część sołtystwa za kwotę 50 grzywien monety zwykłej⁴). Długosz tak opisuje wieś Brzyska: Wieś, mająca w sobie kościół drewniany, pod wezwaniem św. Maryi Magdaleny. Należy do opata tynieckiego. Są w niej łany kmiecie, z których rozmaicie płacą dziesięcinę ; jedni bowiem płacą snopem i wartość dziesięciny ocenia się na 3 grzywny, inni płacą z łanów po fertonie; wartość ocenia się na 2 grzywny; inni ziarnem, dając z łanów korzec żyta i korzec owsa.

Również jest folwark klasztorny, z którego dają dziesię-

Kodeks tyniecki str. 126. W XV. i do połowy XVI. wieku spotykamy w Brzyskach następujących sołtysów : Jakób w r. 1408, Wieli-sław 1408—1418, Piotr, syn Jako ba 1408, Piotr, zwany Tarabasa w r. 1408 Jan Strzemień albo Strepa 1420 —1425, Drugi Jan Strzemień 1457, Piotr Przepiórka 1462, Jan Strzemień 1470—1518, Stanisław Strzemień 1524— 1546. Akta sądu leńskiego wyższego w gródku golewskim.

*) Kodeks dyplom, tyniecki str. 407.

³)    Tamże, str. 127. dopis.

⁴)    Starodawne prawa polskiego pomniki T, XX. Akta sądu leńskiego W gródku goleskim zap. 1734 i 1758.

cinę snopową. Są dwie karczmy, jedna należąca do klasztoru, druga do sołtysa. Jest tam sołtystwo, mające dwa łany; jest 9 zagród ; pleban ma swoje grunta i łąki. Do parafii należą Brzyska, Kłodawa, Ujazd, Wróblowa, Lipnica ’). Klasztor pobierał następujące daniny z tej wsi : z łanów kmiecich czynszu 3. grzywny 8. groszy, bez 2 szelągów, 30 jaj, 2. koguty, 2 sery; kmiecie odrabiali jutrzyny, płacili za oprawę 1 fertona, za obiad płacili kmiecie x/„ grzywny, sołtys fertona. Karczma klasztorna, mająca pola, płaciła czynszu 3 marki, druga karczma należała do sołtysa ; obydwie płaciły dziesięcinę snopową proboszczowi w Brzyskach. Z 9 zagród, mających pola, płaciła każda korzec żyta i 2 witki konopi czystych plebanowi. Sołtystwo, mające 2 łany, płaciło z obydwóch dziesięciny po fer-tonie proboszczowi w Brzyskach. Z czynszu brał sołtys dla siebie ¹/₂ grzywny. Był również młyn na rzece Wisłoce, z którego dawano miary. Wszystkie pola płaciły dziesięcinę plebanowi w Brzyskach. Kmiecie dawali stacyjnego 6 miar owsa, 18 kogutów, 1 antałek piwa (60 garncy), szynkę, albo 1 fertona. Jest 1. zagroda, mająca pola, która płaci V₂ grzywny, a nie odrabia pańszczyzny. Brzyska graniczą z Kłodawą Błażkową, Lipnicą, Ujazdem, Czerminią, Dąbrową ²). W r. 1581 trzymał Brzyska Krzysztof Pieniążek. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 5, zagrodników z rolą 9, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 2; był 1 łan sołtysi, 1 czynszowy ³).

W r. 1740 została wydelegowana komisya z ramienia stolicy Apostolskiej i króla, która obliczyła dochody ze wszystkich posiadłości zakonu Benedyktynów, opactwa tynieckiego. Brzyska, Krajowice, Kołaczyce z Nawsiem, Wróblowa, Kłodawa, Lipnica i Bryły miały przynosić 7.000 złp. i należały do dochodów opata. Kiedy po rozbiorze Polski opactwo tynieckie dostało się pod panowanie austryackie i kiedy za czasów Józefa II. z rozkazu tego monarchy zabrano w latach od 1782 do 1786, wszystkie dobra leżące w części Polski, przyłączonej

x) Liber benefic. T. II. str. 278.

²) Tamże, T. III. str. 204, 205.

⁹) Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

do Austryi na tak zwany fundusz religijny kupili od fiskusa Brzyska Karol Eder, Jan Jakób bar. Boesner i Pries i Spółka. Jeden z późniejszych nabywców Brzysk zamienił je za Frysztak z Kotarskim, dziadkiem teraźniejszego właściciela. Na mocy dekretu dziedzictwa po Karolu Kotarskim 24. lutego 1847 posiedli Brzyska małoletni Stanisław i Marya Kotarscy w równych częściach, z zastrzeżeniem ⁶/₄ dożywocia dla Ku-negundy Kotarskiej. W r. 1859, 18. lipca podzielili się w ten sposób wspomniani sukcesorowie Karola Kotarskiego, że Stanisław Kotarski uznany został za wyłącznego właściciela dóbr Żelechów, Wola Żelechowska, tudzież dóbr Brzyska z przyle-głościami Ujazdem i Kłodawy ⁶), w którego posiadaniu dotychczas Brzyska pozostają. P. Stanisław Kotarski, to Nestor obywatelstwa jasielskiej ziemi, to bardzo czynny, zasłużony a ty-loletni marszałek powiatowy, to typowa postać, wzbudzająca w każdym cześć dla życia nieposzlakowanego, dla prac i zasług oddanych powiatowi.

Kościół parafialny istniał już w 14. wieku. Dokument z r. 1860 wspomina o proboszczu w Brzyskach. Długosz opisuje i parafię i kościół. Do czasów ks. proboszcza Katyńskiego, który sprawował duszpasterstwo w tej parafii od roku 1832 do 1883, wzięto się do budowy nowego kościoła, która postępowała bardzo powoli. Dopiero, gdy przybył do Brzysk na posadę wikaryusza śp. ks. Jan Panczakiewicz, budowa kościoła raźniej postąpiła. Ks. Panczakiewicz wszystek czas wolny od pracy parafialnej przy kościele poświęcił zajęciom koło wspomnianej wyżej budowy. Wszędzie sam doglądał, o wszyst-kiem wiedział, prowadził rachunki i uskuteczniał wypłaty. Przykładem własnym, słowem zachęty, a czasem i podarkiem z swej kieszeni działał pobudzająco to na robotników, to na parafian. Budowę kościoła ukończono w r. 1879. Nowy kościół pobłogosławiono i zaczęto w nim odprawiać nabożeństwo.

Kościół zbudowany jest z ciosowego kamienia, w stylu gotyckim. Pokryty cynkową blachą, ma połączoną z sobą dzwonnicę, mieszczącą dwa dzwony. Jeden mniejszy, ulany przez

Pawła Kramnitza wr. 1771, a sprawiony przez ks. prob. Franciszka Dzidowskiego, ma na płaszczu cztery płaskorzeźby: P. Jezusa na krzyżu, Matki Boskiej, św. Jana Chryzostoma i św. Bazylego. Drugi większy, nie ma żadnych napisów ani dat.

Wewnątrz kościół jest trzynawowy, długi 31 m., szeroki w nawie głównej 8 m., w nawach bocznych po 2 m. z dwoma kaplicami. W kaplicy po prawej ręce jest ołtarz Bractwa Różańcowego z obrazem i statuą Matki Boskiej Różańcowej, po lewej jest ołtarz cechowy, ze statuą św. Józefa i z obrazem św. Antoniego Padewskiego. Obydwa te ołtarze pochodzą z pracowni Janika w Krośnie. Obie kaplice są 6.2 m. długie, 4.1 m. szerokie. Do presbiteryum przytyka po stronie ewangelii za-krystya murowana, 5 m. długa, 4 m. szeroka, sklepiona. W nawach bocznych są małe ołtarze, bardzo gustownie zbudowane przez Majerskiego z Przemyśla. Jeden z nich mianowicie w prawej nawie, posiada bardzo piękny obraz N. Serca P. Jezusa, wykonany przez artystę-malarza Rauchingera z Wiednia. W ołtarzu po lewej stronie znajduje się starodawny obraz Matki Boskiej Bolesnej, do którego mają tutejsze kobiety, znajdujące się w stanie błogosławionym, wielkie nabożeństwo. Twarz Matki Boskiej jest prześliczna, co się jeszcze lepiej uwydatnia po bardzo zręcznem odczyszczeniu przez Majerskiego. Piękny ołtarz wielki, wyrobiony z wapienia i piaskowca w pracowni braci Trembeckich w Krakowie, mieści obraz św. Maryi Magdaleny, patronki tutejszego kościoła, wymalowany przez Gramatykę z Krakowa. Wszystkich ołtarzy jest pięć, w stylu czysto gotyckim.

Po lewej ręce od wielkiego ołtarza umieszczona jest nad drzwiami, wiodącemi do zakrystyi, kolatorska loża, należąca do p. Kotarskiego.

Poniżej balustrady z prawej strony nawy ustawiona jest chrzcielnica, kamienna, wykuta w kształcie kielicha, na którego podstawie, w połowie wysokości znajduje się r. 1563, herb Odrowąż i napis : Hoc opus comparavit generosus Cristophorus Pieniążek 1563. Ambona, znajdująca się po lewej stronie nawy głównej, przy filarze, pochodzi z pracowni Janika.

Ławki gotyckie, z drzewa dębowego, na środku nawy

— 581

ustawione, pochodzą z pracowni rzeźbiarza i kamieniarza Sroczyńskiego z Jasła.

Chór w kształcie półkola podparty ośmiu kolumnami, jak również organy dosyó nieźle z zewnątrz się przedstawiające, zrobił także Janik.

Pomników starych nie posiada kościół w Brzyskach, w kaplicach jedynie umieszczono tablice nagrobkowe rodzin Płockich, Pawłowskich, Rylskich i Swirskich, a także pochodzącą ze starego kościoła tablicę nagrobkową ks. Józefa Kęckiego.

Epitafia w kaplicy różańcowej opiewają następująco:

Aleksander Płocki f ²⁷/VI 1886 r.

Aniela z Rylskich Płocka

f ²⁹/I. 1890 r.

O westchnienie do Boga za niemi prosi Marya z Rylskich Pawłowska.

D. O. M.

Adam Świrski Dr. Medycyny

Zm. w Iwoniczu d. 23 lipca 1883 r. Spoczywa na cmentarzu tutejszym W grobowcu familijnym, Ludwik Swirski Zginął w powstaniu 1863 r.

Pod Grochowiskami Synowie Sabiny z Rylskich i Marcelego Świrskiego W żalu pogrążona ciotka Marya z Rylskich Pawłowska Poświęcając ten kamień ich pamięci Prosi o westchnienie za nimi Do Boga.

D. O. M.

Marya z Rylskich Pawłowska

właścicielka dóbr ziemskich

nr. w 1802 r.

zm. w Panu dn. 26 marca 1891 r.

O Dobrodziejko rodziny cześć Twojej pamięci.

W kaplicy cechowej znajduje się następujący nagrobek : D. O. M.

Naśnak Wiećnej pamięci od Pewney oSoby Jakóba Błaścikiewicza W. Imć X. JOZEF. KECKIEmu plebanowi, który nayprzód w Zbyszycack lat 13, w Żeleśnikowy lat 13, przy tym tu Kościele lat 15. Sprawował Urząd Kapłański, przeste wszystkie lata z Życia przykładnego Wszystkiem miły Dożył wieku przeznaczonego lat 66 dokonał bieg życia Swego dnia 17 Kwietnia 1811. Roku pohowany tu w tym Kościele prosi Wiernych wszystkich, jako czuły Pasterz o westchnienie do Boga.

Za dusze swoie Zdrowaś Marya.

Trzy trupie głowy.

Kościół dzisiejszy nie posiada żadnych dawnych aktów, z którychby można jakich szczegółów się dowiedzieć. Z tego też powodu nie można mieć dzisiaj dokładnego spisu kapłanów, jacy w tutejszej parafii pracowali. Akta sądu leńskiego wyższego w gródku goleńskim wspominają pod r. 1504 o księdzu Walentym, proboszczu w Brzyskach (Nr. 1356). W urywkach starych metryk znajduje się kilka nazwisk, które zamieszczam : W r. 1625 jest proboszczem ks. Bartłomiej Szczepanowski, 1654 ks. Jan Żardecki ’), 1711 ks. Sebastyan Kalitowicz, 1739 do 1758 ks. Stanisław Szajnowski, 1758 do 1765 ks. Kazimierz Kaczorowski, 1765 do 1790 ks. Franciszek Dzidowski, 1790

*) Ten kupuje w Kołaczycach na wyderkaf dla kościoła w Brzyskach grunt u mieszczanina kołaczyckiego Melchiora Konopki na funda-cyę mszalną ustanowioną przez prebendarza pilznieńskiego Wojciecha Ciągałowicza (Archiw. miasta Kołaczyc pod r. 1654).

administrator ks. Maciej Paczka, 1791 do 1795 proboszcz ks Sebastyan Raczkowski, 1796 administrator ks. Kazimierz Roy-kowski, 1796 do 1811 proboszcz ks. Józef Kęcki, 1811 administrator ks. Chryzostom Dębicki, 1812 do 1825 proboszcz ks. Franciszek Maurus Quintar, 1825 administrator ks, Anzelm Cedzicki, 1825 do 1831 proboszcz ks. Marcin Chlędowski, 1831 administrator ks. Ignacy Biliński, 1832 do 1883 proboszcz ks. Ludwik Katyński, 1883 administrator ks. Józef Kulik, 1883 do 1894 proboszcz ks. Józef Radecki, 1894 administrator ks. Jan Antosz i wreszcie od 1894 obecny proboszcz ks. Franciszek Salezy Matwijkiewicz. Kapłan ten urodzony w r. 1851, wyświęcony na kapłana w r. 1874, z wikaryusza w Przemyślu poszedł na probostwo w Czyszkach w r. 1881, stamtąd przeniósł się na probostwo w Brzyskach i tutaj pracuje bardzo zbawiennie nad owczarnią pieczy jego poruczoną. Ks. Matwijkiewicz jest dziekanem brzosteckim, członkiem rady powiatowej, rady szkolnej okręgowej, rady nadzorczej kasy zaliczkowej. W uznaniu jego prac i cnót nadał mu konsystorz biskupi przemyski przywilej noszenia rokiety i mantoletów.

Szkoła jednoklasowa otwartą została w r. 1859, staraniem ówczesnego proboszcza ks. Ludwika Katyńskiego i p. Stanisława Kotarskiego. Istniała jako jednoklasowa do roku 1897 ; w roku tym została przemienioną na 2-klasową. Na miejscu starej, drewnianej szkoły stanęła nakładem stron konkuren-cyjnych t. j. gmin Brzysk, Kłodawy i Ujazdu, jak również obszaru dworskiego Brzysk i Ujazdu, nowa zbudowana przez przedsiębiorcę z Jasła Jana Rybaka, kosztem 7.100 złr. Oddano ją do użytku w sierpniu 1898 roku. Frekwencya w tutejszej szkole liczna, bo na naukę codzienną uczęszcza około 300 dzieci.

Część statystyczna. Brzyska liczą na obszarze gminy 1277 mieszkańców, na obszarze dworskim 35. Grmina posiada 679 hk. 78 a. 28 m². Obszar dworski 381 hk. 88 a. 54 m². Z tych gruntów przypada na lasy na obszarze dworskim 241 hk. 3 a. 42 m²; na lasy gminne 47 a. 40 m². Do parafii należą w powiecie jasielskim: Dąbrówka, Kłodawa, Lipnica dolna, Ujazd, Wróblowa; w powiecie pilznieńskim : Błażkowa.

GMINA KŁODAWA. Nazwa wsi pochodzi, według Pie-kosińskiego, od założyciela Kłody. Kłodawa graniczy : od wschodu z rzeka Wisłoką, od południa z Ujazdem, od północy z Kluczową. Grunta posiada więcej rędzienne. Sposób uprawy gruntów jest taki, jak i w Brzyskach. Kłodawa zawdzięcza swoje powstanie najprawdopodobniej Benedyktynom tynieckim. Wspomniana jest pod r. 1456, jako posiadłość opactwa tynieckiego, w dokumencie, wydanym w Krakowie, dnia 6. października. Dokumentem tym potwierdza Kazimierz Jagiellończyk wszystkie przywileje nadane klasztorowi tynieckiemu przez swych poprzedników¹).

Ponieważ wszystkie wsi i miasteczka wymienione w nim, przeniesione były z prawa polskiego na prewo magdeburskie, dlatego też i Kłodawa cieszyła się tym samym przywilejem. Długosz pisze o Kłodawie, że jest położona w parafii Brzyskach, a należy do opata tynieckiego. Z pięciu łanów dawano dziesięcinę snopową do kościoła w Brzyskach a ze trzech kościołowi w Kołaczycach również snopową. Wartość dziesięciny dawanej do Brzysk oceniona była na 5 grzywien, a w Kołaczycach na 3 grzywny²). Wspomina Długosz o sołtystwie, z którego pól pobierał dziesięcinę snopową proboszcz w Kołaczycach³). Tenże sam historyk podaje, że kmiecie płacili czynsze, które wynosiły rocznie 3 grzywny, 16 groszy, z czego sołtys pobierał 6-tą część. Prócz tego dawali kmiecie jaja, kury, sery, pracowali, ale nie mówi ile. Za oprawę płacili 7 groszy, 2 szelągi, za obiedne 8 szkojców. Sołtys zaś płacił obiednego jednego fertona (czwartą część grzywny). Była również karczma, mająca pola; płaciła ona sołtysowi 3⁴/₂ grzywny, a dziesięcinę płaciła do kościoła w Kołaczycach. Sołtys miał 2 łany i płacił dziesięcinę kościołowi w Kołaczycach. Był we wsi młyn klasztorny, z którego dawano miary klasztorowi. Było również 9 zagród, które nie płaciły czynszu, ale odrabiały jeden dzień w tygodniu. Kłodawa graniczyła podówczas z Kołaczycami, Brzyskami i Dąbrową⁴). Sołtystwo w Kłodawie posiadali do

*) Kodeks tyniecki str. 407.

²)    Liber benefic. T. II. str. 279.

³)    Tamże str. 280.

⁴)    Tamże T. III. str. 205.

połowy XVI. wieku następujący sołtysi: Mikołaj Strepa albo Strzemień od 1417—1458, Mikołaj Drzemlik figuruje jako sołtys w r. 1449. Stanisław Bydłowski w r. 1446 i 1470. Ten spłacił połowę sołtystwa w Kłodawie rodzonym siostrom Zuzannie i Katarzynie z części ich, stanowiących połowę sołtystwa w Kłodawie¹). Mikołaj Bączalski figuruje jako sołtys w 1483 i 1484 r. W r. 1469 sprzedane zostało sołtystwo w Kłodawie przez Jakusza, zwanego Bartoszem wraz z krzakami należącemi do Ujazdu i z wszelką realnością za 220 grzywien, groszy pragskich²). Stanisław Bydłowski występuje jako sołtys Kłodawy w 1477 do 1517, a Jan Bydłowski w latach 1509 do 1545. Ten wraz z żoną swoją Anną sprzedał sołtystwo w Kłodawie w r. 1541 za 800 florenów, licząc 1 fi. po ¹/₂ grzywny, Wacławowi Wojakowskiemu³). Kłodawa należała w r. 1581 do Krzysztofa Pieniążka. Było wtedy we wsi łanów kmiecich 5, zagrodników z rolami 9, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 4, łan sołtysi 1, łan czynszowy 1⁴). Później Kłodawa jest własnością Benedyktynów tynieckich i jako własność tychże przeszła za czasów austryackich na własność funduszu religijnego, który ją w r. 1797 sprzedał wraz z Kołaczycami, Brzyskami i t. d. Karolowi Eder i innym wspólnikom. Od tego czasu Kłodawa należała do tych samych właścicieli, co i Brzyska. Obecnie jest Kłodawa rozparcelowana. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 8609 złr. 42¹/₂ kr. m. k. ; za zniesione prawo propinacyi wypłacono kwotę 1898 złr. 98^2 ct. w. a. W Kłodawie są pokłady gliny garncarskiej, którą garncarze z Kołaczyc użytkują. Jest to również przewóz powiatowy promem na linie przez Wisłokę.

Część statystyczna. Kłodawa liczy na obszarze gminnym 330 mieszkańców, na obszarze dworskim 2. Własność mniejsza posiada 262 hk. 39 a. 95 m². Własność większa nie posiada nic. Lasów we wsi całkiem niema.

ł) Akta sadu leńskiego poleskiego Nr. 494.

²)    Tamże Nr. 772.

³)    Tamże Nr. 1702.

⁴)    Pawiński. Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

— 586

UJAZD. Ujazd graniczy od wsch. z rzeką "Wisłoka, od płd. z Wróblową, od zach. z Czermną, od płn. z Kłodawą. Stosunki gospodarskie są tutaj prawie takie same, jak we Wró-blowej. Nazwa wsi jest topograficzna; ujazd oznacza wieś otoczoną rowem i wałem. Ujazd jest wsią bardzo dawną. Wspomniany jest w dokumencie, wprawdzie podrobionym, z r. 1288 *). Jego starożytności dowodzi dokument wydany 9. lutego 1319 r., w którym Władysław Łokietek przysądza zamek Golesz z przy-ległościami opactwu tynieckiemu²). Do tych. przyległości należał Ujazd, nazwany w tym dokumencie Uczadona. W roku 1334 opat tyniecki wydaje w Tuchowie przywilej Mikołajowi Smarżowi, którym oddaje mu w nagrodę za usługi, oddane klasztorowi, w zamian za 2 łany jego, położone, w posiadłości klasztornej w Radziszowie, sołtystwo w lasach w Ujaździe i we Wróblowej Woli.

Do sołtystwa tego należały obszary, ciągnące się aż do Krajowskiego brodu i rzeki Lipnicy; oddaje mu wszystkie krzaki i lasy i Wisłokę, z oboma brzegami. Na rzece ma sobie budować młyn ; oddaje mu stawy, prawo sprzedawania pieczywa i prawo rzeźnictwa i jatki szewskie, łąki, krzaki, pasieki, łaźnie i „orech“; wogóle pozwala mu na wszystkie dochody jakie według prawa magdeburskiego, są dozwolone. Oddaje mu również sądownictwo, według prawa magdeburskiego, nad osadnikami. Dla lepszego zaludnienia tej wsi dał opat 20 lat wolności od wszelkich danin dla tych, którzy mieli lasy korczować. Ci zaś, którzy zajęli pola już uprawne, mieli być wolnymi od danin przez lat 6. Po upływie tego czasu mieli płacić z łanu po 10 szkojców na św. Marcina. Łany liczone według miary frankońskiej tj. morgów na 1 łan.

W czasie przybycia wysłannika opata na sądy mieli dawać kmiecie 2 obiady a sołtys 1. Sołtys otrzymał 2 łany pod uprawę, zupełnie wolne od czynszu i od dziesięciny. Z czynszów miał pobierać klasztor 5 groszy a szósty sołtys. Ze spraw sądowych karnych miał pobierać klasztor 2 groszy a sołtys trzeci. Dziesięciny miał płacić każdy kmieć 6 szkojców z łanu. Sądy miał sołtys odprawiać wraz z ławnikami. Wolno mu było

ę Kodeks tyniecki str. 71. 72.

²) Tamże str. 79.

587 —

sołtystwo zastawić, zamienić, sprzedać, ale osobie miłej kia-sztorowi¹). Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Brzyskach, a była własnością, opata i klasztoru tynieckiego, że były w nich łany kmiecie, z których płacono dziesięcinę snopową kościołowi w Brzyskach, z wyjątkiem 3, z których pól dawano dziesięcinę kościołowi w Kołaczycach. Było tam również sołtysostwo na 2 łanach, z którego dawał właściciel dziesięcinę snopową kościołowi w Brzyskach²). Czynszu pobierali Benedyktyni z Ujazdu wraz z Wróblową 6 grzywien 8 groszy ; prócz tego dawali kmiecie jaja, kapłony, sery, odrabiali jutrzyny, orząc, siejąc, rznąc, zwożąc ; za oprawę płacili po 4 szelągi; za obiedne kmiecie ⁴/₂ grzywny, sołtys V₄ część grzywny. Nie było we wsi ani młynu, ani karczmy, ani folwarku. Sołtys pobierał 6-ty grosz czynszu. Za stacyę płacili wszyscy 17 miar owsa, 6 kurcząt,    1 antałek piwa i 1

szynkę³). Sołtysami w przeciągu tego czasu byli : Stanisław Ujawski w latach 1407—1409 ; sołtyska Hańcia 1416 ; sołtys Floryan 1417—1431 ; sołtys Mirosław 1417 ; sołtys Marcin Ujejski 1449    1490; sołtys Boguchwał 1496—1497; sołtysowa Zofia

Ujejska 1496—1517; sołtysowa Weronika 1496—1500; sołtys Jerzy Janowski 1500—1510. W roku 1508 sprzedał wspomniany Jerzy Janowski sołtystwo swe w Ujaździe opatowi tynieckiemu za 110 grzywien⁴). W ten sposób sołtystwo stało się znowu własnością opatów tynieckich. W drugiej połowie 16. wieku sprzedali opaci tynieccy Ujazd i Wróblowę, gdyż pod r, 1581 właścicielem tej wsi był Krzysztof Pieniążek. Było wtedy łanów kmiecich 7, komorników z bydłem 4, komorników bez bydła 5, rzemieślnik 1, 2 pręty roli. Sołtystwo posiadał Jakób Baranowski; był 1 łan kmieci, zagrodników z rolą 5, komornik z bydłem 1, komorników bez bydła 3. Później jednak powrócił Ujazd do Benedyktynów i był ich własnością do czasu zniesienia klasztoru w Tyńcu. Po zniesieniu należał do funduszu religijnego. W r. 1797 został sprzedany i od tego

*) Kodeks małopolski str. 233.

²)    Liber benefic. T.II. str. 278.

³)    Tamże T. III. str. 205.

⁴)    Akta sądu goleskiego Nr. 1372.

czasu należał do tych samych właścicieli, co i Brzyska. Obecnie należy do p. Stanisława Kotarskiego. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono kwotę 5511 złr. 55 kr. m. k.

W gminie Ujaździe mieszka poseł do parlamentu, wybrany w r. 1907, Jakób Madej.

Część statystyczna. Ujazd ma na obszarze gminnym 340 mieszkańców, na obszarze dworskim 15. Własność mniejsza posiada 164 hk. 27 a. 42 m². Obszar dworski 205 hk. 13 a. 12 m², z czego przypada na lasy, znajdujące się tylko na obszarze dworskim 38 hk. 48 a. 35 m².

GrMINA WRÓBLO WA. Nazwa wsi pochodzi od założyciela Wróbla. G-mina Wróblowa graniczy od wschodu z Kra-j o wicami, od zachodu z Lipnicy górną, od południa z Lipnicą dolną, od północy z Ujazdem. Od wschodu przepływa obok Wróblowej rzeka Wisłoka. Część wschodnia tej wsi, mająca grunta położone nad Wisłoka, ma glebę urodzajną, czarną, zwaną rędziną; część północna posiada glebę piaskowatą, a południowo-zachodnia ma glebę, zwaną białka. W gminie tej uprawiają przeważnie pszenicę, żyto, jęczmień i owies. Płodo-zmian jest następujący: na owsisku znawożonym sieją żyto, potem znowu powtórnie żyto; w drugiem życie sieją konicz, po koniczysku pszenicę, a na pszeniczysku owies, lub na nawozie ziemniaki; na kartoflisku najwięcej sieją jęczmienie i pszenicę. Najbogatsi gospodarze mają po 20 morgów i więcej nad 20; jest takich dwudziestu; średni posiadają po 10, 12 i 15 morgów, najbiedniejsi po 3 i 2 morgi, ale takich w gminie jerst bardzo mało. Sadownictwo jest na niskim stopniu. Wprawdzie każdy prawie gospodarz ma kilka drzewek owocowych, ale niema z nich pociechy ani dochodu, bo, jak się zwyczajnie po wsiach dzieje, zaledwie zawiążą się owoce, już dzieci wiejskie obrywają je. Jest tylko jeden duży sad, dobrze strzeżony, który pewien dochód przynosi gospodarzowi. Pszczelnictwo również zupełnie upadło i zaledwie jeden gospodarz posiada kilka pni. W gminie znajduje się kamieniołom, który dostarczał kamieni do budowy kościoła w Brzyskach, obecnie służy mieszkańcom gminy na budowę piwnic, fundamentów i pod kominy.

589 —

W gminie nie kwitnie żaden przemysł. Dawniej kwitnął wyrób płótna. Nazwiska pól są następujące: Łosiny, Słotwiny, Zakamienie, Zajeziorze, Dział, Przysiekle, Nabrzegu, Przede-wrocie, Pasternik, Sita. Nazwiska łąk są : Stawiska, Zajeziorze; Wygon. Parye nazywają się (przepaście) Pargosie, Tarło, Potocki, Olszyna. Nazwisk najwięcej w gminie jest: Papciak, Ra-chowicz, Szot i Madejczyk. Przed 50-ciu laty mieszkali w gminie cyganie, których mieszkańcy gminy wypędzili. Wspomnień historycznych niema żadnych, co najwięcej najstarsi opowiadają o rabacyi. Wróblowa zawdzięcza powstanie swoje Benedyktynom tynieckim. W zapiskach wyższego sądu leńskiego golewskiego wspomniana jest pod r. 1407¹). Była ona założona na prawie magdeburskiem, dlatego znajdowało się w niej sołtystwo.

prócz tego dawał jaja, kapłony,

Akta wspomnianego sądu wspominają w latach 1407—1420 wicewójta Mikołaja, sołtysa Ploryana, w r. 1500 sołtyskę Weronikę. Długosz pisze o tej wsi, że należała do parafii w Brzy-skach, a była własnością klasztoru tynieckiego. Były w niej łany kmiecie, a każdy kmieć płacił czynszu 10 szkojców (20 groszy) monety zwykłej, sery. Odrabiali jutrzynę, orząc, siejąc, rznąc i zwożąc. Za oprawę płacili po 4 szelągi. Obiednego płacili kmiecie ¹/₂ grzywny, a sołtys ¹/₄ część grzywny. Była również 1 karczma klasztorna mająca grunta, z której płacono czynsz. Były również zagrody. Długosz podaje, że we wsi nie było sołtystwa, podczas gdy akta sądu golewskiego wspominają wyraźnie o sołtystwie we Wróblowej²). Z pól kmiecich i należących do karczmy płacono dziesięcinę pieniężną klasztorowi tynieckiemu. Kapłonów czynszowych dawała cała wieś 17 i tyleż stacyjnych, jaj 90, serów

14. Wieś ta wraz z Ujazdem płaciła za przybyciem każdego roku posła opackiego na sądy 17 miar owsa, 1 antałek piwa, jednę szynkę. Graniczyła podówczas z Brzyskami, Krajowicami, Dąbrową, Lipnicą niższą i wyższą i Kłodawą³). W r. 1581 posiada Wróblową, podobnie jak Ujazd i Kłodawę, Krzysztof

ą Akta sadu leńskiego wyższego w gródku golewskim Nr. 32. *) Tamże Nr. 208 i 1280.

**) Liber benefic. T. III. str. iOÓ i 206.

Pieniążek. Zapewne droga kupna, albo zamiany przeszła z posiadania klasztornego w posiadanie prywatne. Było wtedy łanów kmiecich 7, komorników z bydłem 4, komorników bez bydła 5, rzemieślnik 1 ; 2 pręty roli było próżne. Sołtystwo posiadał Jakób Baranowski. Sołtystwo miało łan kmieci 1, zagrodników z rola 5, komorników z bydłem 1, komorników bez bydła 8¹).

Wróblowa pozostawała w rękach prywatnych, a obecnie jest rozparcelowana. We wsi Wróblowej jest prywatny przewóz na Wisłoce.

Część statystyczna. Gmina Wróblowa liczy 847 mieszkańców. Posiada 318 hk. 37 a. 68 m²; obszar dworski ma tylko 10 a. 15 m². Na lasy przypada we wsi 6 hk. 37 a. 68 m².

LIPNICA DOLNA. Lipnica dolna graniczy od wschodu z Wisłoka, od płd. z Dąbrówką i Bączalem górnym, od zach. z Lipnicą górną, a od płn. z Wróblowa. Wieś ta była założona na prawie magdeburskiem i miała sołtystwo, które nabył w r. 1425 Klemens, zwany Miłowan, u Stanisława, zwanego Stojkiem, za 30 grzywien²). Do tego sołtystwa należała karczma, którą w r. 1499 miał wybudować Mikołaj Gunia z Wróblo wej ; za koszta wybudowania tego miał trzymać Gunia karczmę przez 6 lat bez wszelkiej opłaty, a po upływie tego czasu miał dawać czynszu z niej jedną grzywnę i jedną kłodę młota od każdego waru (warki) piwa. Stanisław Miłowan dodał Mikołajowi Guni grunt „Marudinatrum“ i 2 ogrody³). W r. 1500 sprzedał sołtystwo w Lipnicy wspomniany Stanisław Miłowan Mikołajowi Guni za 20 grzywien (grzywna po 48 groszy) z karczmą, młynem, polem, lasami, gajem w takiej rozciągłości* jak ją sam posiadał⁴). W r. 1502 Mikołaj Dąbrowski, wyjeżdżając na wyprawę do Wołoszczyzny, zapisał 5 grzywien, jakie mu się należały ze sołtystwa w Lipnicy dla kościoła w Brzy-skach⁶) i pieniądze te miał zapłacić Mikołaj Gunia opiekunom (komitetowym kośęioła w Brzyskach). W r. 1527 rodzeństwo

!) Źródła dziejowe T. XIV. str. 120.

²)    Akta sądu leńskiego wyższego Nr, 857.

³)    Tamże, Nr. 1251.

0 Tamże, Nr. 1262.

⁶) Tamże, Nr. 308.

¹

Munus Praesulem str. 131.

²

)    Kodeks tyniecki str. 71—72.

³

)    Tamże str. 81.

⁴

)    Tamże str. 407.

⁵

)    Liber benefic. T. II. str. 279.

⁶

Księgi hipoteczne c. k. sądu jasielskiego.

— 591

Guni sprzedało sołtystwo Piotrowi Guni, a sprzedaż tę zatwierdził opat tyniecki Baranowski¹). W r. 1528 sprzedał wspomniany Piotr Gunia sołtystwo swoje szlachetnemu panu Łukaszowi Chwasczeszowskiemu za 80 grzywien monety polskiej ²) a ten zaś, w r. 1529, sprzedał je szlachetnemu panu Łukaszowi Bączalskiemu z Bączala za 90 grzywien³), a ten sprzedał sołtystwo to Maciejowi Czywińskiemu⁴). Sprzedaż tę zatwierdził w r. 1581 Andrzej, opat tyniecki. Z zatwierdzenia tego dowiadujemy się, że do sołtystwa należała karczma, młyn, zagroda, nawsie⁰). Długosz pisze, że Lipnica należała do parafii w Brzyskach, a była własnością opactwa tynieckiego. Były w nim łany kmiecie, z których dawano dziesięcinę snopową i konopną klasztorowi tynieckiemu ; zamieniono ją później na dziesięcinę pieniężną i płacono jednego fertona zwykłej monety. Sołtys dawał za dziesięcinę plebanowi w Brzyskach 1 fertona. Inne ciężary, jakie ponosili kmiecie były następujące: z jednego łanu płacono czynszu rocznie 1 grzywnę i 8 groszy, z czego 6-tą część pobierał sołtys; prócz tego dawano jaja, sery i kury, odrabiano jutrzyny orząc, siejąc, rznąc, zwożąc zboże do Brzysk. Za oprawę płacili 4 szelągi, za obiedne dawali kmiecie 7 szkojców (14 groszy), sołtys 1 fertona (12 groszy). Nie było we wsi ani karczmy, ani folwarku, ani zagród. Stacyjnego dawali dla opata, lub jego zastępcy 2 miary owsa, 1 antałek piwa, 6 kurcząt i jednę szynkę⁶). Graniczyła wtedy Lipnica dolna z Brzyskami, Krajowicami i Dąbrową. W r. 1581 należała Lipnica do Krzysztofa Pieniążka. Było w niej łanów kmiecich 2, zagrodnik z rolą 1, komorników bez bydła 2, łan sołtysi był 1⁷). Później była własnością Benedyktynów tynieckich aż do czasu zniesienia ich klasztoru za czasów austryackich. W r. 1793 została sprzedana. W roku 1850 posiadała Lipnicę dolną Helena z Żeromskich Kaczkowska.

J) Akta sądu leńskiego wyższego, Nr. 1564.

²)    Tamże, Nr. 1590.

³)    Tamże, Nr. 1598.

⁴)    Tamże. Nr. 1616.

⁵)    Tamże, Nr. 1633.

⁶)    Liber benefic. T. II. str. 279. T. III. str. 206.

⁷)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 112.

W r. 1857 nabyła Lipnicę dolna od Pawła Kretowicza Karolina Rylska i w rodzinie Rylskiej, bądź to po mieczu, bądź to po kądzieli pozostała do r. 1891. W roku wspomnianym otrzymał Lipnicę po Anieli Płockiej Emil Rylski, który ją dotychczas posiada. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 5149 złr. 50 kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi kwotę 650 złr. w. a.

Część statystyczna. Lipnica dolna liczy na obszarze gminnym 420 mieszkańców, na obszarze dworskim 4 mieszkańców. Posiadłość mniejsza ma 278 hk. 92 a. i 1. m²; posiadłość większa 150 hk. 45 a. 88 m². Z gruntów, należących do obszaru dworskiego zajmują lasy 107 hk. 71 a. 36 m².

DĄBRÓWKA, zwana dawniej Dąbrowa, graniczy od wschodu z Wisłoką, od południa z Opaciem, Bączalem dolnym, od zachodu z Bączalem górnym, od północy z Lipnicą Przez wieś przepływa potok, zwany Dąbrówka. Dąbrówka czyli Dąbrowa zawdzięcza swoje powstanie Benedyktynom tynieckim. Była ona założona na prawie magdeburskiem. Jan, opat tyniecki, sprzedaje Janowi Markowiczowi sołtystwo w Dąbrówce¹). Do sołtystwa należał młyn, karczma i pola²). W r. 1486 Marcin Dąbrowski sprzedał Mikołajowi i Pawłowi Wolnym, braciom rodzonym, a swoim siostrzeńcom, sołtystwo w Dąbrowie za 54 grzywien monety polskiej³), W r. 1511 rodzeni bracia Marcin, Jan i Mikołaj Dąbrowscy, z Krajowic, z matką swoją Małgorzatą, wydzierżawili sołtystwo w Dąbrowie (gene-roso domino) Jakóbowi Qzeżowskiemu na 4 lata za 87₂ grzywien. Do dzierżawy należał młyn i karczma. Pan Czeżowski ma ponosić trzecią część kosztów do poprawy izby, ma dać 5 miar żyta. Na sołtystwie w Dąbrowej pozostawili 4 krowy z 4 cielętami, 1 lochę, 1 wieprza na chowanie, 2 folwarki, które Czeżowski ma ponaprawiać. Na wyprawę wojenną mają iść z obowiązku sołtystwa Dąbrowscy⁴)- W r. 1536 sprzedaje Maciej Dąbrowski, sołtys, sołtystwo swoje Adamowi Szuto-

J) Piekosiński: Rycerstwo polskie T. I. C. IV.

*) Akta sądu leńskiego w gródku goleskim Nr. 571.

⁸) Tamże, Nr. 947.

*) Tamże, Nr. 14B7.

wskiemu ze Skołyszyna za 150 grzywien monety i rachuby polskiej i zaraz wprowadza go w posiadanie tegoż przez woźnego ziemskiego, Mikołaja Rataja, z przedmieścia bieckiego¹). Długosz pisze o tej wsi, że była włanością Benedyktynów tynieckich i że były w niej łany kmiecie i sołtystwo, mające 2. łany²) W r. 1581 Dąbrówka należy do Krzysztofa Pieniążka. Był wtedy łan kmieci 1, zagrodnik z rolą 1, łan sołtysi 1³). W przeszłym wieku posiadał Dąbrówkę Jan Płocki. Na mocy kontraktu, ucz3mionego z nim 23. czerwca 1845, właścicielami Dąbrówki stają się Maryanna, Aniela, Karolina i Salomea Rylskie. Późniejszymi właścicielami Dąbrówki, były Marya i Karolina Rylska i Sabina z Rylskich Świrska. Po tej ostatniej odziedziczyli część jej, na mocy dekretu dziedzictwa z 14. października 1854 synowie : Adam i Ludwik Świrscy. Ci sprzedali część swoją 30. sierpnia 1858 r. Maryi z Rylskich Pawłowskiej , której również Karolina z Rylskich Szczepanowska swoją część odstąpiła 13. marca 1863. W r. 1865 staje się właścicielem Dąbrówki Aleksander i Aniela z Rylskich Płocka.

W r. 1893, 16. listopada intabuluje się jako właściciel Dąbrówki Emil Rylski. Ten wybudował piękny dom mieszkalny i podniósł gospodarstwo. Indemnizacya za zniesioną pańszczyznę wynosiła 2510 złr. 15 cnt. a później dodatkowo 115 złr. i 45 cnt. Nazwa wsi jest topograficzna, to znaczy, że na tern miejscu, gdzie jest obecnie wieś, była dawniej Dąbrowa t. j. gaj dębowy.

Część statystyczno.. Dąbrówka liczy na obszarze gminy 137 mieszkańców, na obszarze dworskim 39 mieszkańców. G-mina posiada 67 hk. 38 a. 84 m². Obszar dworski 135 hk. 61 a. 63 m². Z gruntów obszaru dworskiego przypada na lasy 32 hk. 49 a. 13 m².

PARAFIA CZERMNA.

Czermna powstała zapewnie na początku 14. wieku. W r. 1353, dnia 15. czerwca, nadaje król Kazimierz Wielki doku-

*) Akta sądu leńskiego w gródku goleskim, Nr. 1675.

²)    Liber benefic. T. II. str. 279.

³)    Pawiński: Źródła dziejowe. T. XIV. str. 120.

3S

mentem, wydanym w Krakowie, wieś Czermnę, wraz z innemi posiadłościami braciom Chotkowi, Piotrowi i Ostaszkowi, Rusinom. Uwalnia król tak ich samych, jak również ich poddanych z pod sadów i poborów kasztelanów, wojewodów, sędziów, urzędników królewskich, tak, iż mieli odpowiadać we wszelkich sprawach przed królem, albo sądem królewskim, a ich poddani przed nimi, lub przed sądem królewskim. Gdyby któryś z ich poddanych był gdziekolwiek zabity, to pieniądze za zabicie tego człowieka mają pobierać oni sami, lub ich następcy. Mają oni prawo sądzić swych poddanych we wszystkich sprawach kryminalnych ¹).

Trzej ci bracia dzielą się posiadłościami w ten sposób, że Czermna wraz z Kleciem i pięciu innemi wsiami dostaje się w posiadanie Piotra, Rusina, starosty żydaczowskiego, zwanego Iwanowiczem. Ten otrzymuje od króla Kazimierza Wielkiego dokumentem, wydanym 18. kwietnia 1360, przeniesienie Çzer-mnej na prawo niemieckie²). Później Czermna rozpadła się na wiele części. W r. 1580 były w Czermnie następujące działy: dział Jana Czermieńskiego, w którym było łanów kmiecich 12¹/,, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8, komorników bez bydła 4, rzemieślników 7. Dział Piotra Zebrzydowskiego, trzymany w dzierżawie przez Hieronima Tułkowskiego, posiadał łanów kmiecich D/j, zagrodników bez roli 2. W dziale Wojciecha Czermieńskiego było łanów kmiecich 2¹/₂, zagrodników z rolą 4, komorników bez bydła 3. W dziale Mikołaja Czermieńskiego było łanów kmiecich 2, zagrodnik z rolą 1, zagrodnik bez roli 1, komorników z bydłem 3, komornik bez bydła 1, rzemieślnik 1. W dziale Piotra Hańskiego był 1 łan kmieci, 4 półłanki, zagrodników z rolą 9, zagrodników bez roli 6, komornik z bydłem 1, komorników bez bydła 2, rzemieślników 2. W dziale Mydłowieckiego był łan ziemi 1. Był to łan należący do szlachty zagrodowej, niemającej kmieci. Przy końcu XVI. lub na początku XVII. wieku posiadał pewną część Czermnej Jan Ramułt, który tę swoją część daro-

*) Kodeks Małopolski T. III. str. 88. *) Tamże, T. I. str. 299.

595 —

wuje Hieronimowi z Dębnowa Dębnowskiemu¹). Drugi raz część Czermny należała do Ramułtów od r. 1712. Stało się to w ten sposób: Hieronim Jan Ramułt, cześnik rzeczycki, a w r. 1733 sędzia grodzki biecki, elektor króla Augusta II, ożeniony z Heleną z Piotrowic Piotrowską, kupił w spomnianym wyżej roku część Czermny od Piotra z Boglewic Boglewskiego, podstolego ziemskiego czerniańskiego. W r. 1718 pisał się Hieronim Ramułt bonorum Czermna modernus haeres. Czermna i dokupione Sieklówki przeszły na jedynego syna Hieronimowego, Adama Józefa Ramułta w r. 1731, towarzysza pancernego znaku ks. Janusza Korybuta, w r. 1733 cześnika drohickiego, w r. 1744 namiestnika chorągwi kardynała biskupa krakowskiego Jana Lipskiego. Ten ożeniony był I-o z Barbarą z Wiatrowic Wi-ktorówną, II-o z Zofią Odrowąż z Wilkowic Wilkońską Po nim odziedziczyli Çzermnç i Sieklówki synowie jego: Wale-ryan, Józef i Jerzy Ramułtowie. Waleryan kupił część Czer-mnej, zwaną Sarysz i odkupił od braci Czermnę i Sieklówkę. Zdaje się, że tak Waleryan, jak i jego bracia nie zostawili potomstwa, a majątek ich spłonął na ołtarzu ojczyzny w czasie wojen o niepodległość. Siostrę tych trzech braci, Salomeę Ra~ mułtównę, wykradł, ówczesnym obyczajem Maciej Zajkowski, herbu Prus I., syn Wawrzyńca i Heleny Taszyckiej. Ramułtowie, będąc niezmiernej dumy, pomni pochodzenia w prostej linii od wojewody przemyskiego Konrada i kasztelana Gozku z Münsterbergu, śmiercią grozili Zajkowskiemu. Dopiero pogodziła ich siostra wykradzionej panny, Anna Ramułtówna, która ślubowała panieństwo. Dalsza część Czermnej Srokowiec przeszła na Antoniego Filipa Ramułta, syna Michała i Róży z Dydni Gozdawa Dydyńskiej, a wnuka Antoniego Ignacego Ramułta, podstolego Winnickiego z tej przyczyny, że był prawnukiem Mikołaja Ramułta, rodzonego brata Hieronima, jak również, że żona Antoniego Filipa Ramułta, Rozalia Józeta Siedlecka, herbu Grzymała, była bliską krewną Salomei ze Siedleckich Waleryanowej Ramułtowej. Po Antoniostwie Ra-mułtach odziedziczyli Srokowiec Bronisław Ramułt, ożeniony ze Zofią z Rupniowa Rupniowską, herbu Śreniawa i brat jego

ł) Przemyskie grodzkie T. 68. str. 1056₄

rodzony Konstanty¹). Takto Czermna w ciągu wieków roiła się od dworów i dworków szlacheckich ; stąd też przysłowie : w Czerninie, co pagórek, to i dworek. Pojedyncze działy przechodziły z rąk do rąk.

W ósmym dziesiątku lat przeszłego wieku sprzedała las na Liwoczu Helena z Kamińskich Słotwińska Herszowi Tei-telbaumowi, Leibowi Teitelbaumowi i Mendlowi Holländrowi a od nich nabył ten las 20. września 1872 Stanisław Kotarski. Las Piekło kupiła 3. listopada 1877 Helena z Zajkowskich Zajkowska i darowała go Stanisławowi Edwardowi Zajkowskiemu jak również część Czermnej, zwaną Sarysz. P. Stanisław Edward Zajkowski, posiadający stopień naukowy inżyniera, jest członkiem wydziału powiatowego, wydziału towarzystwa rolniczego, zarządu powiatowego kółek rolniczy; odznacza się pracowitością. Wolę Czermieńską miał Tadeusz Górski, a od tego w r. 1870 9. października dóbr Czermna, Wola Czermieńską prze_ szła na Paulinę Dziengielowską, potem na Eanę Dukier, wreszcie na Aleksandra Skibickiego. W roku 1882 należała Czermna do Peliksy Niedzielskiej, Heleny Zajkowskiej, Aleksandra Miazgi, Wincentego Kłosińskiego, Sabiny, Heleny, Maryi Kłosińskich, Tadeusza Górskiego, .Rozalii Lipczyńskiej, Józefa Tomasza i Zofii Łobaczewskich. 12. marca 1883 Józef Tomasz Teodor Łobaczewscy sprzedają swe części księdzu Józefowi Godkowi, a 27. stycznia 1897 nabyli je od księdza Godka Dawid Schenker i Jakób Schönberg. 3. listopada 1877 powstaje dział Mazurówka. Byli jej właścicielami w r. 1884 Wincenty Helena, Sabina, Marya Kłosińscy. W r. 1888 nabył Mazurówkę Emeryk Skawski z żoną swą Marya z Kłosińskich, a w roku 1890 staje się właścicielką Mazurówki Marya Skawska. Części, zwanej Nagórze, właścicielem był Aleksander Miazga. 3. sierpnia 1894 nabył tę część od niego ks. Józef Godek i ten rozparcelował ją między włościan. O ilości robocizny za czasów polskich dadzą nam pewne pojęcie kwoty, zapłacone za zniesione prawa pańszczyźniane: 1. czerwca 1886 zapłacono indem-

Wszystkie te szczegóły, odnoszące się do rodziny Ramułtów, zawdzięczam łaskawości p. Stanisława Ramułta, sekretarza minister, we Wiedniu, za co mu na tein miejscu dziękuję.

nizacyi za dział Nagórze i Maryampol 7458 złr. 577a kr. m. k. a 12. grudnia 1864 dodatkowo 80 kr. m. k. 20. lipca 1872 Pawła Winiarskiego pod nr. 222. w Czermny zapłacono kwotę 155 złr. 20. maja »1855 za dział Sarysz zapłacono tytułem in-demnizacyi 8489 złr. 40 cnt. 5. sierpnia 1864 za zniesione powinności poddańcze 23 osadników w części Sarysz zapłacono 3127 złr. 45 kr. 12. lutego 1873 za zniesione powinności poddańcze części dóbr Czermna, własności Agaty Zajkowskiej uiścił Franciszek Sowa z pod nr. 218. 146 złr. 10 gr. Za częśó zwaną, „Srokowiec“ wynosiła indemnizacya 2516 złr. 207₂ kr. m. k., za Mazurówkę 2499 złr. 7V₂ ont., a dodatkowo w roku 1865 dopłacono 179 złr. Za Nadole zapłacono tytułem indem-nizacyi 2094 złr. 7¹/₂ cnt. Za Nadstawie kapitał indemniza-cyjny wynosił 2581 złr. 22¹/.i cnt. Ogółem suma zapłacona tytułem odszkodowania za zniesione prawa pańszczyźniane w gminie Czermnej wynosiła 29.876 złr. 10 cnt. Podanie gminne głosi, że w pewnej wysokości góry Liwoczu, wznoszącej się od północnego wschodu nad Czermna, był grodek. Lud utrzymuje, że są tam obszerne piwnice. Głosi również lud, że w pieczarach, których nie widać w Liwoczu, spi wojsko polskie, które kiedyś wyjdzie. Karol Zajkowski, biorący udział w powstaniu w r. 1863 jako major, nazwał się od góry Liwocz, Liwoczem. Parafia została utworzona na początku 16. wieku. Kościół wybudowano w r. 1520, a poświęcony został w roku 1537 pod tytułem św. Marcina. Według księgi oszacowań dye-cezyi krakowskiej z r. 1529 miał proboszcz Czermnej prawo pobierania tytułem mesznego 20 miar żyta, tyleż owsa, a z dworskich gruntów dziesięcinę snopową. Prócz tego na utrzymanie proboszcza przeznaczono, według dokumentu 2. lutego 1595 grunt po obu stronach wsi Czermnej położony, jedną zagrodę, dwie sadzawki, dom w przysiółku. Według dokumentu z roku 1608 uposażenie probostwa stanowiły: dwa kawałki pola, 3 kawałki łąki, jedna sadzawka, ogród przy domie, pobór dziesięciny z gruntów folwarcznych i mesznego z gruntów włościańskich. Miał również proboszcz, według dokumentu z r. 1618? prawo do wolnego wyrębu drzewa w lasach. W grodzie bie-ckim zapisuje r. 1718, w trzecią niedzielę po Wielkanocy Piotr

za Nagórze dodano 629 złr-za zniesione powinności poddańcze

Władysław Buglewski na wyrównanie sumy 2000 złp., zapisanej przez Stanisława Przyłuskiego, kościołowi w Czermnej dwie role, zwane Wierzyczowska i Jamrogowska. Kościół w Czermnej pod wezwaniem św. Marcina drewniany, zwykłej struktury naszych kościółków, ma w wielkim ołtarzu obraz Pocieszenia M. Boskiej'; w górze obraz św. Trójcy. Stojące w presbiteryum ławki kolatorskie ozdobione są herbem Jastrzębiec. W nawie, po stronie ewangelii, jest ołtarz Serca P. Jezusa, a w górnej jego części Twarz Pana Jezusa. Po stronie epistoły ołtarz św. Józefa, w górze św. Magdalena. — W południowej ścianie kościoła znajduje się kapliczka, a w niej ołtarz M. Boskiej Różańcowej. W zakrystyi znajduje się starożytny, ciężki ornat. Obecny kościół zbudowany był w 18. wieku. Przy kościele było bractwo Pocieszenia M. Boskiej, ufundowane na sumie 8000 złp., danej przez Marcina Piotrowskiego W r. 1765 było ludzi obowiązanych do spowiedzi 470.

Szkoła istnieje od roku 1885, jest dwuklasowa, a dzieci obowiązanych do szkoły jest około 400. Mieszkańcy mają nazwy niemieckie, nazywają się Gotfryd, Faber, Szymber, Orlef-Kasa gminna posiadała kapitał 3954 kor. 43 h. Obecnie jest zlikwidowana, a kapitał ulokowany na książeczkę kasy oszczędności. Kółko rolnicze liczy 62 członków, których udziały wynoszą 590 kor. Kółko ma własny dom, wartości około 800 kor. Członkowie sprowadzili nawozów sztucznych za 1478 kor.

Część statystyczna. Czermna, ’ gmina, liczy 2483 mieszkańców; na obszarze dworskim jest 36 mieszkańców. Gmina posiada roli 1640 hk. 20 a., obszar dworski 613 hk. 33 a. 73 m². Na lasy przypada 637 hk. 91 a. 20 m², z tego przypada na lasy prywatne 631 hk. 97 a. 64 m², na lasy plebańskie 5 hk. 93 a. 56 m².

PARAFIA SZERZYNY.

GMINA SZERZYNY. Nazwa wsi pochodzi od rodziny Szerzyny, która tu pierwsza zamieszkała. Szerzyny położone nad potokiem Olszynką, dopływem z prawego brzegu Ropy, zajmują dosyć obszerną dolinę, znawodnioną kilkoma potokami,

b Achiwum dekanatu jasielskiego.

spływającymi z lasów od północy, tworzących poboczny dział wodny. Ku południowi ciągnie się mniejsze pasmo pagórków, dosięgających w szczycie Wymysł 381 m. Osada zabudowana jest nieregularnie po obu brzegach potoka, dotyka na zachód chatami Ołpin, na połudn.-zachód Święcan. Odbywają się tu targi co drugi i ostatni czwartek każdego miesiąca. Szerzyny wspomniane są pod r. 1418, a mianowicie Sebastyan ze So-bniowa zeznał, że zapisał żonie swojej Małgorzacie, córce Jaśka z Domasławic, sołtysce ze „Schyrzini“, tytułem posagu 35 grzywien i tyleż tytułem dziewictwa (crinalis) razem 70 grzywien na połowie swych dóbr¹). Szerzyny należały przed r. 1550 do Jana Jordana ze Zakliczyna, starosty oświęcimskiego^ kasztelana bieckiego, który je sprzedał Janowi Ocieskiemu, podkanclerzemu koronnemu, podkomorzemu i burgrabiemu krakowskiemu, staroście sandeckiemu i olsztyńskiemu. Ponieważ na wsi Szerzynach ciężył czynsz wykupny 11 grzywien, 12 groszy, kupiony niegdyś za 306 grzywien przez rajców miasta Biecza na uposażenie 2 ołtarzy przy kościele parafialnym w Bieczu, dlatego syn Jana, Wawrzyniec Spytek Jordan z Mel-sztynu, kasztelan sandecki i podskarbi koronny przenosi ten ciężar na dobra swoje Brzozowę²). W r. 1581 była właścicielką Szerzyn Ocieska. Było w tej wsi łanów kmiecich 24, zagrodników bez roli 30, komorników z bydłem 14, komorników bez bydła 10, rzemieślników 21, karczma, mająca ¹/₂ łanu pola³). Widzimy z tego, że Szerzyny były wsią wielką i dobrze zaludnioną. W drugiej połowie przeszłego wieku posiadał Szerzyny A.dam Kochanowski. Po nim odziedziczyli je Jan, Helena, Zofia Kochanowscy po ¹/₃ dóbr. Szerzyny, z przyległo-ściami : Nagórze, Nadole, Podlesie i Radoszyce. 29. maja 1859 nabyła Helena Kochanowska ²/₃ częściach. Po niej 18-go czerwca 1900 otrzymał Szerzyny Jan Kochanowski. Kościół drewniany, pod tytułem W. Świętych, wybudowany w r. 1529, restaurowany w latach 1680 i 1711, z wieżą frontową, jedno-nawowy, kryty gontami. Długość kościoła wynosi 40 m., sze-

!) Starodawne prawa polskiego pomniki T. II. nr. 1559.

²)    Materyały do historyi miasta Biecza, Kraków 1902 str. 51.

³)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 125.

rokośó nawy 12 m. Presbitervum zakończone połową sześcio-boku. Od strony ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya drewniana, 5 m. długa, 3 m. szeroka. Jest również przybudowana kaplica murowana, długa 4 m., szeroka 3 m W kościele jest 5 ołtarzy. Na wieży znajdują się 3 dzwony, jeden z r. 1551, drugi z 1617, a trzeci z r. 1825 Najdawniejsze metryki sięgają r. 1636.

W Szerzynach znajduje się szkoła dwuklasowa i szpital dla ubogich. Kasa pożyczkowa posiada kapitału 10917 k. 55 h. Kółko roi. liczy 37 członków, którzy złożyli udziały w kwocie 400 kor. Nawozów sztucznych sprowadzili w r. 1906 za 1140 kor.

Część statystyczna. Szerzyny liczą na obszarze gminnym 1926 mieszkańców, na obszarze dworskim 40. Mniejsi właściciele posiadają 1626 hk. 49 a. 78 m²; obszar dworski 457 hk. 92 a. 24 m². Na lasy przypada 405 hk. 97 a. 55 m². Z tego wypada na lasy prywatne 396 hk. 7 a. 9 m², na lasy kościelne 8 hk. 53 a. 36 m², na lasy gminne 1 hk. 37 a. 10 m².

Do parafii Szerzyńskiej należy gmina:

SWOSZOWA. Swoszowa, na granicy powiatu pilzneń-skiego, w okolicy podgórskiej i lesistej, na północ od Ołpin, składa się z 4 osad: Swoszowa, Sikornica, Wola i Zapole. Osady te otacza ze wszystkich stron las, pokrywający pagórki, z których spływa kilka potoków, uchodzących do Olszynki. Swoszowa graniczy na południe z Ołpinami i Szerzynami, na wschód z Dembową, na zachód z Żurową, a na północ z Kowalowami. Powstała zapewne równocześnie z Szerzynami i zawdzięcza najprawdopodobniej swoje powstanie Jordanom. W r. 1552 była w posiadaniu Jana Ocieskiego, kanclerza koronnego a w r. 1581 w posiadaniu Piotra Górskiego, który płacił podatek od 9. półłanków kmiecich, od 6 zagrodników z rolą, 1 komornika z bydłem, 4 komorników bez bydła, 1 rzemieśb nika, 1 łanu sołtyskiego, 1 czynszownika¹).

części dór tych nabył

4/

Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono tytułem odszkodowania 12697 złr. 5 cnt. Przed rokiem 1842 posiadała Swoszowę Emilia Jarmułowska.

J) Źródła dziejowe. Małopolska. T. XIV. str. 125.

— 601

w spomnianym roku od niej Szczepan Uniatycki i odsprzedał je Ludwikowi Komarnickiemu. Później stała się Swoszowa własnością księcia Karola Woronieckiego. W spadku po księciu Karolu, zmarłym 20. sierpnia 1844, dobra te odziedziczyły dzieci Konstancy i, księżnej Woronieckiej, zamężnej Hryniewi-czowej i dzieci Karoliny, z książąt Woronieckich, Abrahamo-wiczowej. Wszystkie te części nabył Ludwik Komarnicki (20. grudnia 1852). Po nim odziedziczyła dobra te Wiktorya Ko-marnicka i sprzedała je w r. 1872 Michałowi i Annie Aderom. Od r. 1892 dobra te ustawicznie zmieniały właścicieli. W r. 1903 nabyli je Tobiasz Klagschald, Szymon Neuman i Izaak Tepper. Kasa gminna wynosi 1182 kor. 52 h. Szkoły niema.

Część statystyczna. Swoszowa posiada na obszarze gminnym 920 mieszkańców, na obszarze dworskim nikt nie mieszka. Mniejsi właściciele posiadają 720 hk. 69 a 67 m². Obszar dworski 69 hk. 79 a. 87 m². Lasy zajmują 287 hk. 30 a. 19 m².

PARAFIA OŁPINY.

GMINA OŁPINY. Nazwa wsi pochodzi od rodziny Oł-piny, która tu pierwsza zamieszkała. Ołpiny górne i dolne z Rudnikiem leżą w dolinie potoka Olszynki, uchodzącego do Ropy. Ludna osada rozciąga się w ważkiej dolinie, zwartej od północy i południa lesistemi wzgórzami. Wzniesienie wsi n. p. m. wynosi 230 m. Ku północy podnosi się teren w wyżynę Rudnik (337 m.), ku południowi sięga najwyżej Radwańska góra (421 m), pokryta lasem, zwanym Piekliska. Obydwa pasma tworzą poboczne działy dopływu Wisłoki. Ołpiny graniczą ze wschodu z Szerzynami, z zachodu z Olszynami, od południa z Rozenbarkiem i Binarową, od północy z Żurową i Swoszowa. Oprócz powyżej wspomnianych gór wznosi się od południa góra binarowska, zwana Świnią górą. Jest również góra Teresin, z której ma się prześliczny widok na Karpaty. Gleba jest przeważnie gliniasta, na której rodzi się dobrze pszenica i żyto. Płodozmian jest czteroletni: na nawozie sadzą ziemniaki, potem sieją pszenicę, po pszenicy żyto i owies'

Grunta, jak wszędzie, tak i tu są rozdrobnione. Najbogatsi gospodarze, a takich jest zaledwie 3, mają po 40 morgów, kilkunastu ma po 20, wielu po 10, 8, 6, 4, 2, 1 i ¹/₂ morga. Sadownictwo jest mało rozwinięte, zaledwie przy kilkunastu chatach można spotkać sady. Pasiek jest około 7. We wsi, od granicy Swoszowej, jest kamieniołom, którego kamieni używają na budowę mostów, na podmurowania i piwnice. Jako przemysł drobny można uważać wyrób obuwia i wyroby bednarskie. Przed laty było wielu tkaczy, obecnie jest kilku szewców, kilku kowali, krawców, stolarzy, bednarzy. Części Ołpin noszą nazwę: Nadole, Nagorze, Podlesie, Teresin, Borówka, Stawiska. Jedną górę, pokrytą drobnym lasem, nazywają Kielcem, a to dlatego, że ma podobieństwo do kła. Podanie ludowe głosi, że na tej górze pokazują się duchy złe i wodzą ludzi. Najwięcej nazwisk familijnych jest: Niziołek, Piekarz, Wójcik.

Ołpiny wspomniane są w dokumencie podrobionym z r. 1288, jako własność klasztoru tynieckiego (Kod. tyn. str. 72) i w takimże dyplomacie z r. 1354 (tamże 118). Te dokumenta stwierdzają, że do Ołpin rościł sobie prawo klasztor tyniecki. Długosz wymienia Ołpiny jako wieś, która była w przywileju pierwszym, wydanym dla Benedyktynów, a której klasztor za jego czasów nie posiadał (L. B. III. str. 220). Nieco niżej pisze, że należały do parafii w Święcanach, że były w niej łany kmiecie, z których pobierał klasztor tyniecki 2 grzywny sze⁻rokich groszy. (Tamże str 220). Ołpiny założone zostały na mocy przywileju Kazimierza Wielkiego, wydanego 7. sierpnia 1349, w Bieczu. Przywilejem tym dozwolił Kazimierz Wielki Janowi i drugiemu Janowi założyć wieś Ołpiny na prawie ma-gdeburskiem, nadając im miano i dochody sołtysów. W przywileju tym czytamy: „Dajemy wieś nad rzeką Swiepietnicą, aby z obu stron wieś na prawie magdeburskiem, na stu łanach założyli Dwa łany dajemy dla kościoła w Ołpinach, dwa na skotnicę (pastwiska) a za założenie wsi sołtysom 4 łany na własność, wolny 6-ty łan, rybołostwo, młyn wodny, na ilu kołach można zrobić, rzeźnię, jatki szewskie, kowalskie (fabro-rum), wolne cztery ogrody, dwie wolne karczmy i łąkę na 40 wozów, trzeci denar ze sprawy osądzonej wielkiej i małej, przeznaczając dla siebie (t. j. króla) dwa denary. Król uwalnia

603

kmieci na 20 lat od powinności poddańczych, poczem mają płacić z łanu na św. Marcina po 8 szkojców czynszy i po fer-tonie dziesięciny. Sołtysi mają się stawić na wojnę samotwór z uzbrojonym człowiekiem na koniu, wartającym 6 szkojców. Sprawy gardłowe i kryminalne podlegać mają sołtysom Sołtysi mają odpowiadać jedynie przed sądem niemieckim, za królewskim pozwem, a przed nikim innym, kmiecie zaś tylko przed sołtysami ’). W r. 1391 znajdują się Ołpiny, wraz z Olszynami i Święcanami i innemi włościami w posiadaniu Spy-tka z Melsztyna, wojewody krakowskiego, któremu królowa Jadwiga te posiadłości potwierdza. (Akta grodzkie i ziemskie VI. 5). W wieku XVI. należały Ołpiny do rodziny Spytków z Zakliczyna Jordanów. Kmiecie Ołpin, podobnie jak i kmiecie Olszyn i Szerzyn byli obowiązani orać na folwarku królewskim w Bieczu, jak to wnioskować należy z kar, wymierzonych na nich za nieuskutecznienie tych robót²), których właścicielką była Zawichojska. Łanów kmiecych było w tej wsi 20, zagrodników z rolą 5, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 3, rzemieślników 5. Ołpiny wyższe posiadała Jordanowa, kasztelanowa krakowska. Łanów kmiecych było 28, zagrodników z rolą 15, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 6, rzemieślników 14 (Pawiński. Źródła dziejowe, XIV. 117). W przeszłym wieku należały do r. 1850 do Romana Kamińskiego. W r. 1850 otrzymali po nim dobra te małoletni Władysław, Kazimierz, Zofia, Franciszka, Helena Kamińscy i sprzedali je w tymże samym roku Karolowi Rogawskiemu. W r. 1889 otrzymała je po mężu swoim Eufemia Rogawska, która je sprzedała 1893 Julianowi Studnickiemu i Zdzisławowi Dembińskiemu, lecz je napowrót w r. 1901 na publicznej licy-tacyi odkupiła. Obecnie właścicielem Ołpin jest Jan Rola Ro-gawski. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 41949 złr. m. k., — za zniesione prawo propinacyi kwotę 10300 złr. w. a.

Za czasów Karola Rogawskiego spotkać można było w Oł-pinach wybitne osobistości. Oto, co pisze o tych czasach przy-

*) Kodeks katedry krakowskiej str. 241. ²) Gr. bieckie T. 9. str. 2.

jaciel Rogawskich, hr. Ludwik Dębicki: „W Ołpinach widzieliśmy pamiątki po Mickiewiczu, korespondencye ze Słowackim i wybitnymi przewódcami emigracyi. Po powrocie do kraju Karol Rogawski jest czynnym w życiu politycznem i w ruchu naukowym, zwłaszcza w archeologii i w znawstwie sztuki. Ogłosił on drukiem : „O wykopaliskach leżajskich, Kraków 1856, i O wykopaniu mogiły w Siedliszowicach“, Warszawa 1860. Rogawski zajmował się też zbieraniem przedmiotów wykopaliskowych i pisał o nich. Z przeważnem atoli zamiłowaniem i znawstwem gromadził dzieła sztuki: dwór w Ołpinach stał się rodzajem muzeum, w którem widzieó można było obrazy mistrzów włoskich, francuskich, holenderskich, portrety polskie i obrazy bitew polskich, rzeźby, majoliki, emalie, makaty, broń i meble starożytne. Cały ten zbiór aktem notaryalnym z dn 16. października 1887 podarował gabinetowi archeologicznemu Uniw. Jag., oddając kuratoryę nad nim Konstantemu Przez-dzieckiemu i potomkom jego. Członkiem komisyi historyi sztuki był od lutego 1887 r. (Sprawozdanie komisyi do badania historyi sztuki w Polsce. T. IV. Zeszyt III. Str. L). Mandat poselski odrywa Rogawskiego z ulubionej wsi do Lwowa i Wiednia, gdzie dom państwa Rogawskich przez lat 10 był ogniskiem polskiego życia umysłowego. Gdy powracają do Ołpin, spotykać tam można przyjaciół, często z dalekich stron, jak Józefa Łepkowskiego, Józefa Szujskiego, Lucyana Siemień-skiego, Aleksandra i Konstantego Przezdzieckich, Ziemiałkow-skiego, Emeryka Czapskiego, księcia Władysława Czartoryskiego. W tym domku drewnianym panuje atmosfera niezwykła, bogaty księgozbiór, obrazy mistrzów na ścianach, na drzewach nawet w pięknym ogrodzie rozwieszone kapliczki i tablice pamiątkowe, rozmowa polityczna, lub naukowa, ciągła korespondencya z różnemi ogniskami życia umysłowego. Karol Rogawski umarł w Krakowie 26. listopada 1888. Obok bardzo wykształconego męża znaczna część przypada tu w udziale gospodyni domu. Idealizm jej religijno-narodowy, zbliżył ją do Gabryeli Zmichowskiej, z którą do śmierci listowną utrzymywała zamianę myśli. Do Ołpin przybył na kilkomiesięczny pobyt, powracający z wygnania, arcybiskup Feliński. Gdy biskup wileński Hryniecki znalazł się bez dachu, pani Rogawska

605

ze-

była pierwsza, która mu ofiarowała gościnę — co więcej pragnęła przenieść się ze dworu, aby czuł się u siebie. W położeniu naszego narodu najzasłużeńsi dla kościoła i Ojczyzny mogą się znaleść bez środków do życia — więc pani Rogaw-ska porusza myśl zakładu, który byłby przytułkiem mężów zasłużonych — a na ten cel gotowa oddać wszystko, co posiada, t j. znaczną niegdyś fortunę, zachwianą wypadkami, uszczuploną ofiarami. Mimo podeszłego wieku ta mężna, ewangeliczna niewiasta rozwija taką czynność^ że oczyszcza włość z długów, połowę przeznacza dla rodziny męża, połowę na zakłady, które utworzyła. Buduje klasztorek, sprowadza siostry Dominikanki z Wielowsi, oddaje im ochronkę, opiekę nad chorymi i buduje szkołę. Wielkiemi staraniami otrzymuje Zwolenie władz, że ta szkoła zakonnic dla dziewcząt uzyskała prawo szkoły etatowej. Do końca długiego życia zajmuje się dolą włościan, szkołą, ochronką, jakby własną rodziną. Nie-przygasły umysł i serce wiekiem pragnie ustawicznie szerszego wpływu. Każda nowa klęska publiczna, czy zamachy hakaty-stów w Poznańskiem, czy sprawa Królestwa, czy prześladowania Kościoła we Francyi, przejmują ją do głębi, a szeroka korespondencya służy jej do wylania swych uczuć, rzucania swych myśli. Ze zgonem śp. Karolowej Rogawskiej, zamknął się jeden więcej dwór szlachecki, co był przytułkiem dla wielu w okolicy, gdzie dworów coraz mniej — dwór, w którym gorzał zawsze zapał do wszystkiego, co piękne i szlachetne, co polskie i katolickie. (Czas z 19. kwietnia 1905 Nr. 90).

mu-

Parafia w Ołpinach. Ołpiny należały za czasów Długosza do parafii w Święcanach. Parafię oddzielną uposażyli i kościół wymurowali Jordanowie. Kościół ten był pod tytułem Wniebowzięcia Matki Najświętszej. Według zapisków z wizy tacyi Kazimierskiego z r. 1595 kościół w Ołpinach był rowany, konsekrowany. Prawo patronatu było podówczas przy sukcesorach Spytka Jordana z Zakliczyna, kasztelana krakowskiego (f 156b). Plebanem był ks. Jan z Kurowa. Przy kościele było bractwo św. Anny. Obok kościoła, na cmentarzu, znajdowała się osobna kaplica, Przemienienia Pańskiego. Parafię składały wsi: Ołpiny, Olszyny z Żurową. Przy kościele był także ks. wikary. Obecnie kościół w Ołpinach przedstawia

606 —

się następująco: Murowany, jak to powyżej wspomniałem, około r. 1600, restaurowany i pomalowany wewnątrz w r. 1870 a na zewnątrz w r. 1899, z sygnaturą, jednonawowy, kryty gontami. Był pierwotnie wybudowany w stylu gotyckim, jak świadczą skarpy zewnętrzne. Z powodu jednak, że ściany wybudowane z lichego materyału rozstępywały się, zdjęto sklepienie i założono sufit drewniany, beczkowy. Miara od wyjścia do tylnej ściany presbiteryum wynosi 34 m. długości, długość samego presbiteryum wynosi 9 5 m., szerokość nawy 10#5 m. Presbiteryum jest zakończone połową sześcioboku, okna prostokątne. Po stronie Ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya murowana, długa 6 m., szeroka 5 25 m., sklepiona. Od strony Ewangelii jest przybudowana kaplica, długa 410 m., szeroka 4‘68 m., murowana. Posadzka w kościele, zakrystyi i kaplicy kamienna. W kościele znajduje się sześć ołtarzy i trzy pomniki, których napisy opiewają, jak następuje:

E. N. D. Andreas Easzkovius Plebanus olpinen vita Et moribus integer laboribus In erudienda rudi plebe infractus Quarto post adeptum pastorale Munus anno dum hanc ecclam tes Tudiue altaribus et aliis orna Mentis adornare parat, ad immor Tale praemium vocatus hic Quiescit 13 Maii Anno 1649 Aetatis suae 45 Petrus Oziebłowski pleban Szerzin not. pub. art. e philae Bac. executor testamenti po Ei curavit. Defuncto lector Da bona verba precor.

Józef i Antoni Bętkowscy proszą

o Zdrowaś Marya.

D. O. M.

Karol Rogawski Ziemianin dziedzic Ołpin Poseł do sejmu i rady państwa Po dwakroć wybierany z gmin wiejskich.

Żywy zawsze biorąc udział w wypadkach kraju.

Całe życie wiernie służył Bogu i Ojczyźnie.

Ur. dn. 25. stycznia 1820 r. f dn. 26. list. 1888 r. Wiekuisty spokój po ciężkich trudach życia Daj Panie duchowi Jego.

Pochowany na cmentarzu przy tutejszym kościele.

Na zewnątrz kościoła znajdują się następujące napisy nagrobkowe :

D. O. M.

Stanisław Rogawski Dziedzic z Olszyn i Rozembarku W 36 r. życia

u. dnia 12. kwietnia r. p. 1839.

Drugi napis opiewa:

Właściciel Olszyn Władysław Jastrzębiec Bobrowski ur. 1815

zm. w Olszynach 1870 r. dn. 24. lipca.

Zofia z Bobrowskich Rogawska ur. 1824 r. w Olszynach f 1871 r. 27. marca.

W r. 1585 fundowała w Ołpinach szpital dla ubogich Elżbieta z Zakliczyna Jordanowa, córka Spytka, kasztelana zawichowskiego, starosty bieckiego, dziedziczka wsi Ołpin i Olszyn. W miejscu znajduje się od r. 1856 szkoła, obecnie dwuklasowa, o trzech siłach nauczycielskich. Ochronka z kaplicą publiczną. Z dawnych zabytków pozostały : dzwon z 16. wieku, obraz Wniebowzięcia N. M. P., którego częśó pochodzi z XVI. w., figury dolne z XVII. w. kilkakrotnie przerabiane. Był pokryty srebrnemi sukienkami, zdjętemi za Józefa II. '). Znajdują się również 2 lichtarze z r. 1600.

Kwartalnik hist. R. 1806. Zesz. IV. str. 681.

Część statystyczna. Ołpiny liczą na obszarze gminnym 2955 mieszkańców, na obszarze dworskim 21 mieszkańców. Gmina posiada 1864 hk. 17 a. 45 m². Obszar dworski posiada 230 hk. 13 a. 87 m², z tego przypada na lasy 241 hk. 77 a. a z tych na lasy prywatne 239 hk. 30 m², na lasy kościelne 2 hk. 49 a. 68 m².

Uwaga: Do parafii Ołpin należy filia w Olszynach, które należą do powiatu gorlickiego.

PARAFIA ŻUROWA.

GMINA ŻUROWA. O 44 kim. na pin.-zachód od Ołpin leży wieś Żurowa, wzniesiona 300 m. n. p. m. Graniczy; ze wschodu ze Swoszową, z zachodu z Olszynami, z południa z Ołpinami, z północy z miasteczkiem Ryglicami Zabudowana jest w dolinie, ściśniętej od zachodu i wschodu przez niewielkie, lesiste wzgórza. Przepływają ją trzy górskie, bezimienne potoki. W bliskości kościoła są dwie góry, noszące nazwę • Borówek, od wielkiej ilości borówek, na nich rosnących. Od zachodu, północy i wschodu ciągnie się las, zwany lasem Żurowskim. Gleba Żurowej, to glinka, zwana przez mieszkańców białka, miejscami gleba piaszczysta. Mieszkańcy uprawiają najwięcej kartofli. Płodozmian bywa następujący: Na nawozie stajennym lub na sztucznym sadzą kartofle, na kartoflisku sieją żyto, czasem pszenicę, po życie lub pszenicy owies i znowu nawożą. Sieją też na nawozie żyto lub pszenicę, w pszenicy konicz, na koniczysku żyto, a na żytnisku owies. Jęczmienia sieją bardzo mało. Lnu po kilka zagonów na koniczysku, po pierwszym zbiorze. Przy każdym domu jest sad większy, lub mniejszy, a więc ile domów, tyle sadów. Drzewa są z gatunków uszlachetnionych, dostarczanych z dworskiego sadu. Pasiek jest we wsi 6; dawniej było więcej; obecnie pasieczni-ctwo zarzucają, gdyż lata są niepomyślne na zbiory miodu. Kamieniołomów jest kilka. Wogóle kamienia w Żurowy jest podostatkiem, gdyż 1 lub 2 m. pod powierzchnią ziemi kamień prawie jest wszędzie. Kamieni łamanych używają na piwnice, na fundamenta pod budynki,

Kwitnęło tu dawniej świetnie, obecnie mniej świetnie, bednarstwo. Każdy prawie mieszkaniec Żurowej, to bednarz. Bednarze wyrabiali przed laty baryïeczki na rosyjskie sardynki, z drzewa bukowego, które sprowadzali z lasów, z okolicy Żmi-groda. Do niedawna kwitnął ten przemysł tak pięknie, że wyrabiano rocznie od 120—150 tysięcy baryłek. Pracą tą zajmowała się przeważnie młodzież od 15 do 26 lat. Odkąd jednak żydzi, pośrednicy, rzucili się na ten przemysł, zdeprecyowali go bardzo ; liczba bednarzy baryłkowych zmalała i ciągle maleje. Jedni wyemigrowali do Ameryki, do Chicago, gdzie jako bednarze korzystne znaleźli zarobki, inni wyrabiają sprzęty gospodarskie domowe, jak cebrzyki, konewki, skopce, maślni-czki, beczki na kapustę, widły, grabie, łopaty i takowe sprzedają po okolicznych targach.

Przed laty kwitnął tu- również przemysł tkacki. Nazwy różnych części wsi są następujące: Podgórą, Podlesie, Dobrociny, Nowy świat, Niwy. Pola nazywają się : Sikornica, Maćko wka, Zbylutówka. Części lasu noszą nazwy: Wysoki Las, Wielka Góra, Ostry Kamień. ³/* mieszkańców noszą nazwisko : Mikrut. Szkoła istnieje od r. 1884. Jestto szkoła 1-klasowa, uczęszcza do niej około 160 dzieci. Kasa gminna wynosi 3889 kor. 38 h. We wsi opowiadają następujące podanie, odnoszące się do powstania kościoła. Gdy Tatarzy napadli na tę część kraju, rozbili obóz w lasach Żurowskich. Tatarom obozującym objawiła się św. Małgorzata. Przerażeni cudownem zjawieniem, uciekli co rychlej, a mieszkańcy wybudowali na miejscu zjawienia się najpierw małą kapliczkę, a potem wielki, drewniany kościół. Ten kościół stał długo i kapłan był przy nim, aż kiedy jednego cara moskiewskiego niedobre wzięło, zerwała się tak straszna burza w Żurowej, że kościół rozwaliła. Po pewnym czasie Żurowiacy zapragnęli kościoła i zaczęli zwozić materyały na nowy. Nie mogli się jednak zgodzić co do miejsca, na którem miał stanąć kościół. Jedni bowiem chcieli budować kościół na miejscu dawnem, inni wśród wsi, gdzie drzewo zwożono. Mniejszość, pragnąca mieć kościół na dawnem miejscu, zajechała w nocy z furami i przywiozła drzewo na stary plac, gdzie też kościółek mniejszy od starego postawiono. Wieś Żurowa otrzymała nazwę od założyciela Żura. Żurowa

powstała zapewne przy końcu 15-go, lub na początku 16-go wieku i była królewszczyzną, należącą do uposażenia starostów bieckich. Że była założona na prawie niemieckiem, przekonywa nas następujący fakt : W r. 1588, dnia 9. marca, protestują się przed woźnym ziemskim: Kruszyński i Stanisław Żurowski z powodu wyjęcia dóbr wójtowskich wsi Żurowej, że oni, na mocy praw i przywilejów nadanych im przez J. M. królów, a odnoszących się do tych dóbr wójtowskich, przed wszystkimi innymi mają prawo do zakupna tych dóbr¹).

W r. 1581 dzierżawił Żurowe Zygmunt Żurowski. Było wtedy łanów kmieęich 3, zagrodników bez roli 2, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 4, rzemieślników 3 ¹). Kiedy ta część Polski przeszła pod panowanie austryackie, Żurowa została sprzedana. O robociznach za czasów pańszczyźnianych daje nam pojęcie kwota 14076 złr., którą otrzymali ówcześni właściciele Żurowej, jako odszkodowanie za zniesione prawa pańszczyźniane. W pierwszym dziesiątku wieku XIX. była właścicielką Żurowej hr. Tekla Stadnicka, która w r. 1807 zobowiązała się, w imieniu własnem i swych prawonabywców, postawić budynki plebańskie i reparować takowe. (Księgi hip. sądu jasielsk.). Przed rokiem 1842 należała Żurowa do Antoniego i Kunegundy z Trzetrzewieńskich Stańskich, a od nich nabyli Żurowę Józef i Zofia z Trzetrzewieńskich, małżonkowie Trembeccy. W spadku po Zofii l-v. Królikowskiej, 2-y. Trembeckiej, otrzymali Żurowę Królikowscy, Brzowska i Onufry Trembecki.

W r. 1869 nabył te dobra Aleksander Rodecki i posiadał je do r. 1882. W tym roku nabył Żurowę na publicznej licytacyi Waleryan Szeliski za kwotę 22010 złr., a w 4 lata później nabył Żurowę bank hipoteczny za kwotę 17000. Bank ten odsprzedał w r. 1887 dobra te Stefanii z Leśniowskich Szczepańskiej, która je dotychczas posiada.

Żurowa należała pierwotnie do parafii w Ołpinach. Kościół został wybudowany, albo zrestaurowany w r. 1749, gdyż ten rok jest wyryty na tęczy, między presbiteryum, a nawą.

Gr. bieckie T. 107. Str. 44 —45.

B) Źródła dziejowe T. XIV. str. 117.

Kościół drewniany o 3-eh nawach, w stylu wszystkich naszych wiejskich kościółków. W zakrystyi przechowują się 3 obrazy; dwa podwójne ze starego, wielkiego ołtarza (tryptyku). Konserwator zabytków, dr. Tomkowicz, odnosi je, według opowiadania byłego ks. proboszcza, Stanisława Władyki, do 16. wieku i przypisuje mu niepośrednia wartość. Dzwon jeden jedyny, jest darem proboszcza ołpińskiego i ma napis: Joannes Szcze-śniński Parohus Ołpinensis. 1597. Ma on swoja tradycyę. Grdy burza rozwaliła pierwszy kościół, zabrano 3 dzwony Żurowskie do Ołpin, a gdy Żurowa postawiła nowy kościół, proboszcz z Ołpin dał ulać dzwon niewielki i ofiarował go za 3 wzięte do Ołpin. Kapelania utworzona została w r. 1813. Obecnie jest Żurowa probostwem. Dotychczas przy kościele Żurowskim pracowali następujący duszpasterze : ks. Teodor Schöller, od r. 1813—1818, ks. Stanisław Dymacki od 1818—1827, ks. Jakób Bialikiewicz od 1828—1847, ks. Stanisław Filip od 1847—1876, ks. Józef Kocimowski od r. 1876—1889, ks. Stanisław Władyka od 1889—1901, który się przeniósł na probostwo w Przysietnicy, od r. 1901 dotychczas ks. Antoni Szkodziński.

Część statystyczna. Żurowa liczy na obszarze gminnym 1268 mieszkańców, na obszarze dworskim 12. Włościanie posiadają 515 hk. 24 a. 13 m². Obszar dworski 461 hk. 44 a. 9 m². Z tego wypada na lasy 414 hk. 5 a. 67 m², a cały ten obszar leśny jest własnością osób prywatnych.

DEKANAT STRZYŻOWSKI PARAFIA SIEKLÓWKA.

SIEKLÓWKA DOLNA. Sieklówka, zwana dawniej Sie-kluką, ma nazwę od założyciela Siekluka. Sieklówka dolna położony jest w okolicy pagórkowatej. Przez wieś prowadzi dróg powiatowa, z Jasła przez Lubię do Frysztaka, a druga dróg

}) Przy opisywaniu miejscowości, należących do dekanatu strzy-żowskiego trzymać, się również będę porządku topograficznego i opisywać będę parafie, jak po sobie następują, w kierunku od północnego zachodu, na południowy wschód.

—r 612 —

od kościoła, także powiatowa, przez Sieklówkę górną, Lublicę, Bieździatkę, Bieździedzę, Nawsie do Kołaczyc. Sieklówka dolna graniczy na płd. z Warzycami, na płn. z Glinikiem gogolo-skim, na wschód z Lubią a na zachód z Sieklówka górną. Z południa i północy otoczona była dawniej lasami bukowymi. Sieklówka dolna posiada grunta pagórkowate ; gleba jest różna: rędzina, glinka, białka, jednak urodzajna; łąki przeważnie kwaśne, ale trafiają się miejscami słodkie i paśne nietylko dla koni, lecz i dla bydła rogatego. W miejscowości uprawiają wszystkie gatunki zbóż. Sadki znajdują się prawie przy każdej chacie. Pasiek nie wiele, bo tylko czterech gospodarzy ma po parę pni. Z rzemieślników jest tylko jeden kowal. Nazwiska pewnych części miejscowości są : Koło kościoła, folwark i), Łąki wielkie, Nadrędziny, Nadpadoły, Od wschodu, Wielki potok i na północy Łukaszówka i pole Wytrząska. Nazwy pewnych części są: Na północy, Lublice, Sośniny, Oborzyska, Na wschodzie, Padoły, Stawiska. Najwięcej familijnych nazwisk mieszkańców jest: Skowron, Karaś. Ludzie są wzrostu średniego, silni, barczyści, przyjemnej powierzchowności. Sieklówka istniała do 1474 jako wieś na prawie polskiem. W wspomnianym roku król Kazimierz Jagiellończyk dał Jakóbowi Siekluckiemu na posiadłości jego, Sieklówkę i Sowinę, prawo niemieckie (Metricular 1163). Następnego roku (1475) rozgranicza Piotr Dunin z Prałkowic, podkomorzy sandomirski wsi: Bierówkę, Warzyce i Sieklówkę. Jako granice Sieklówki podane są: rzeczka Kosianka, gościniec, który prowadził z Sieklówki do Jasła i błota, zwane Kaczkowa. Posiadali podówczas niepodzielnie Sieklówkę Mikołaj i Jakób Siekluccy. W r. 1484, dnia 13. sierpnia, pozwolił król Jakóbowi Siekluckiemu, dzierżawcy pilźnieńskiemu, swemu dworzaninowi zapisać na dobrach swoich Sieklówce i Sowinie roczny czynsz 10 grzy-

Na parceli, zwanej folwark, obok drogi, gdzie się rozgałęzia droga z Sieklówki do Jasła i do Kołaczyc, stał dawniej dwór i zabudowania gospodarskie. Do tego folwarku należała łąka i pole obok cmentarza i ten folwark nazywał się Sieklówka średnia. Szczegół ten, jak i wiele innych, odnoszących się do Sieklówki, zawdzięczam Wiel. Panu doktorowi Biesiadeckiemu, byłemu lekarzowi powiatowemu w Jaśle, za co mu składam na tern miejscu podziękowanie.

wien, od kwoty 300 dukatów węgier., wypożyczonych od zakonnic św. Agnieszki na Stradomiu w Krakowie (Matricularium 2034). W r. 1536 należała Sieklówka do urodzonego Jakóba Filipowskiego, burgrabiego krakowskiego. Było wtedy we wsi kmieci 21, rola upuszczona jedna, uprawiana była razem z folwarkiem. Z karczmy płacono 1 grzywnę. Suma całego czynszu wynosiła grzywien 12, owsa korcy 15, daniny w kurach, jajach i serach. We wsi znajdował się młyn, dwór, folwark, 4 stawy, lasy'). W r. 1563 pisał się ze Sieklówki Hieronim Filipowski, poborca ziemi krakowskiej²). W r. 1581 Sieklówka należała do Jana Gnoińskiego, a potem do Jordana. Było wtedy kmieci 15, łanów czynszowych 5, zagrodników z polami 5, zagrodników bez pól 6, chałupników 3, komorników 2³).

W pierwszej połowie 16. wieku właściciciel ówczesny Sieklówki Jordan, przyjął aryanizm i kościół sprofanował. Zonę zabitego Jordana pojął Lipnicki, który dzwon kościelny sprzedał. W czasie wizyty, odprawionej przez Krzysztofa Kaźmier-skiego, archidyakona krakowskiego, w latach 1596—1598, z polecenia kardynała Jerzego Radziwiłła, biskupa krakowskiego naczynie św. i aparaty były zmarnowane, kościół w ruinie, dom plebański zwalony, grunta i dochody zagrabione, więc parafia oddana została plebanowi w Lubli. Uposażenie plebanii wydarte zostało z rąk heretyków za czasów biskupa krakowskiego, Andrzeja Trzebickiego, w r. 1669, jednakże osobna parafia nie była utworzona. Tak trwało do czasów austryackioh. Rząd austryacki utworzył kapelanię a prawdziwymi dobrodziejami i fundatorami stali się Grzegorz i Anna z Dydyńskich Ramułtowie. Zobowiązali się oni dokumentem, wydanym 15. marca 1813 r., dostarczyć wszystkich naczyń, ornatów i alb, jak i wszystkich innych do służby Bożej potrzebnych sprzętów kościelnych. Dla kapelana wyznaczyli wolne pastwisko na gruntach dworskich, dla 12. krów. Zobowiązali się również wybudować organistówkę i dołączyć do niej ogród, wynoszący jeden mórg i 200 sążni. Prócz tego zobowiązali się ponosić wszystkie ciężary, płynące z patronatu kapelanii. Obowiązki

ł) Źródła dziejowe T. XV. str. 534.

²)    Gr. bieckie T. XVII. str. 84.

³)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 243.

— 614 •—

swoje zaintabulowali na dobrach Sieklówka dolna. Anna Ra-mułtowa zobowiązała się prócz tego dokumentem, z 5. kwietnia 1815 r., dostarczać co roku kamień wosku i kamień łoju. Dokumentem zaś wydanym 26. października 1822 zobowiązała się i darowała probostwu w Sieklówce 3 morgi i 300 sążni i 2 zagrodników¹. A gdyby Sieklówka przyłączona kiedy była do jakiej parafii, zobowiązała się płacić temu proboszczowi corocznie 40 złr. m. k. a te 3 morgi miały wrócić do właścicieli Sieklówk-i dolnej. Za to zobowiązał się ówczesny kapelan ks. Rozmus w imieniu swoim i w imieniu swoich następców odprawiać corocznie 52 Mszy św. za duszę Jerzego Ramułta, a po śmierci Anny z Dydyńskich Ramułtowej, za jej duszę. Od Anny Ramułtowej nabył Sieklówkę dolną Stanisław Pi-liński, po nim odziedziczył ją syn jego Konstanty Pi liński, od którego nabył ten majątek Józef Przyłęcki dla syna swego Stanisława. Po śmierci ojca odziedziczyła Sieklówkę dolną córka, p. Michalina z Przyłęckich Adamska.

Chociaż Sieklówka była przyłączona do probostwa w Dubli, to jednak miała swój własny kościółek. Zdanie to potwierdza zapiska, znajdująca się w dzienniku czynności ks. Michała Romana Sierakowskiego, sufragana przemyskiego, który 24-go września 1779 r. poświęcił w kościele z dawien dawna parafialnym (antiquitus parochiali) ołtarz wielki pod tytułem Przeniesienia św. Stanisława Biskupa i Męczennika, umieściwszy w nim relikwie św. Męczenników Fausta, Wiktora i Diodory. Kościół drewniany, modrzewiowy, w ostatnich czasach na zewnątrz odnowiony, wybudowany został w r. 1818, z materyału z rozebranego kościółka w Klecie, koło Brzostku, benedyko-wany, pod wezwaniem św. Stanisława, biskupa, męczennika. Wielki ołtarz, drewniany, nabyto od Klarysek ze Starego Sącza. W środku tego ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej, pędzla niebardzo udatnego, na obrazie sukienka posrebrzona' Na zasuwie św. Stanisław, biskup, męczennik. Nad obrazem Matki Boskiej znajduje się figura św. Stanisława, biskupa, męczennika. Po stronie ewangelii ołtarz św. Antoniego, pędzla ś. p. ks. Tekstorisa, proboszcza w Kołaczycach, po drugiej stronie ołtarz Pana Jezusa na krzyżu. Wizerunek Zbawiciela na krzyżu sprawił ś. p. ks. prałat Skrzyński, tło, przedstawia-

— 615

jące Jerozolimę, malował ks. Tekstoris- Ołtarze zrobił stolarz Karol Wodyński z Dębowca. Znajduje się również tryptyk, przedstawiający sceny z życia św. Mikołaja, wyniesiony zapewne z Lubli. O tym tryptyku znajduje się w komunikacie biura konserwat. z r. 1893 następująca notatka : Sieklówka W kościółku drewnianym, nowszym, na dwóch przeciwległych ścianach nawy zawieszone części tryptyka malowanego na drzewie, mianowicie środkowy obraz i dwa skrzydła. Znacznych rozmiarów obrazy należą do lepiej zachowanych zabytków tego rodzaju, w zachodniej Galicyi i noszą cechę artystyczną. Środek przedstawia trzy postaci święte, znacznie więcej niż naturalnej wielkości : skrzydła na stronie głównej cztery sceny z legendą o św. Mikołaju. Tła złote wyciskane w winne grona u góry głównego obrazu ornament maswerkowy. Odwrót skrzydła jednego, który widziałem, przedstawia postać apostoła, kolosalnej wielkości, tło ciemne. Wszystkie obrazy malowane, o ile werniks pozwala osadzić olejno, mają cechę XVI. w. Rysunek znakomity. Koloryt też świetny i bogaty, jakkolwiek malowanie niezbyt delikatne. Farby zaczynają się łuszczyć, potrzeba szybkiego ratunku. W zakrystyi stare tabernaculum, w kształcie małej szafeczki z malowanym Salvator mundi. W latach 1901—1902 sprawił drogą konkurencyi i składek, głównie od zarobkujących w Ameryce, były proboszcz śp. Ludwik Ła-checki nowe organy i posadzkę cementową, w płytki w dwóch kolorach¹). Jak już przedtem wspomnieliśmy, Sieklówka była przez pewien czas w rękach heretyków. Na synodzie pinczow-skim w r. 1562 podpisał się między innymi Tyburtius Boriso-rius in Siekluka minister. Od czasu, kiedy założono kapelanię, pracowali w parafii tutejszej następujący kapłani : Jakób Roz-mus, Marcin Jędrzejowski f w Krośnie u 00. Franciszkanów, ks. Leon Sroczyński od r. 1860 — 1878. Równocześnie pełnił obowiązki inspektora szkół ludowych w nader obszernym okręgu, obejmującym obecnie powiaty: gorlicki, jasielski i krośnieński.

b Dawniej cmentarz w Sieklówce był na obecnym ogrodzie plebańskim tu, gdzie sad i na tym to ogrodzie ma być pochowany śp. ks. Franciszek Szajnok, były proboszcz w Lubli, za którego czasów odłączona została Sieklówka od Lubli. Na 3 prawie lata przed śmiercią mieszkał w Sieklówce i tu umarł 1836 r. 12. marca.

- 616 —

Ks. Ludwik Łachecki 1878 —1904, zasłużony jako niezmordowany spowiednik, ks. Michał Gardziel od roku 1904. Ks. proboszcz Gardziel rozbudził kółko rolnicze, założył kasę, systemu Reiffeisena, czytelnię towarzystwa krakowsk. oświaty ludów. Szkoła istnieje od r. 1860 a do jej powstania przyczynił się najwięcej śp. ks. Leon Sroczyński. Plac pod szkołę dał właściciel ówczesnej Sieklówki górnej śp. Władysław Biesiadecki. W r. 1888 oddały strony konkurencyjne do użytku szkolnego budynek murowany.

Część statystyczna. Sieklówka dolna liczy na obszarze gminnym 621 mieszkańców, na obszarze dworskim 47 mieszk-Gmina posiada 404 hk. 58 a. 02 m², obszar dworski 339 hk. 14 a. 9 m². W obydwóch Sieklówkach jest lasów dworskich 315 hk. 2 a. 49 m², plebańskich 3 hk. 41a. 51 m², czyli razem 315 hk. 2 a. 49 m².

SIEKLÓWKA GÓRNA. Sieklówka górna otoczona od płd. i płn. górami. Środkiem prawie wsi płynie rzeczka, która ma źródło w lasach Sowińskich i płynie przez Sieklówkę dolną, Lubię, Twierdzę i wpada do Wisłoka pod Frysztakiem. Położenie wsi jest bardzo przyjemne. Dwie drogi, jedna prowadząca do wsi i lasu, a druga do dworu, krzyżują się. Sieklówka górna praniczy na płnc. ze Sowiną i Glinikiem, na płd. z Warzycami, na zachód z Lublicą a na wschód ze Sieklówka dolną. Domy są schludne, a przy każdym znajduje się, choćby maleńki sadek, utworzony przez grusze, jabłonie a przeważnie śliwy. Lud jest dzielny, schludny, pobożny, pracowity i miłosierny. Uprawiają tutaj żyto, pszenicę, jęczmień, owies, tatarkę, proso, orkisz, bób, groch ; z okopowych ziemniaki, karpiele czyli brukiew, buraki, rzepę, marchew; z olejnych len i konopie, z pastewnych tylko koniczynę czerwoną. Rolę uprawiają jak najstaranniej i w swoim czasie. Również starają się o czyste zboże do siewu i takowe często odmieniają. Pasiecznictwem mało się trudnią; jest wprawdzie kilku gospodarzy, którzy pielęgnują pszczoły, ale wedle starego systemu. Ludność ani nie zajmuje się, ani przedtem nie zajmowała się żadnym przemysłem. Są dwa sklepiki : jeden chrześcijański a drugi żydowski. Z rzemieślników jest jeden kowal, jeden kołodziej i szewc samouk. Nazwy gospodarzy są: Długosz, Ostalecki, Wesołowsk¹,

Musiał, Szewczyk, Maziarz. Nazwy zaś pewnych miejscowości, przeważnie z obszaru dworskiego, są : Za dworem, Dołki, Głębo-czka, Rozumka, Szczepanki, Poręby, Pasternik, Stawy, Pod-kościele; las od południa nazywa się Korzeniec; od północy Narożnik, pewną częśó wsi od północy nazywają Rzeki. Z trądy cyi krążącej między ludem zasługuje na wspomnienie rzecz następująca: Miejsce, gdzie dzisiaj stoi szkoła w Sieklówce górnej zowie się „Podkościele“. Starzy ludzie utrzymują, że ta nazwa pochodzi stąd, że na tern miejscu niegdyś miał stać kościół i to wielki, do którego należała Lubią, Bieździe-dza z Lublicą i Sowiną i te wszystkie wsi miały stanowić jedną parafię. Mówią dalej, że ów kościół został obłożony klątwą, a powód był taki, że szlachcic aryanin zabił księdza proboszcza. Kościół po takiem zajściu stał długie lata bez księdza, a wreszcie wskutek ognia zamienił się w perzynę. W Lubli wybudowano kościół i Sieklówki przydzielono do Lubli a Bieź-dziedza założyła swoją parafię, odnowiwszy kościół po aryja-nach. Lublanie dokuczali Sieklowianom nieznośnie, więc ci wybudowali kaplicę, w której ksiądz z Lubli w każdą drugą niedzielę odprawiał mszę św. Ale mimo tego Sieklowianie prowadzili życie niemoralne; co święto i niedzielę odbywały się haniebne bójki, że jeden kół w płocie po każdej niedzieli nie został. Widząc to i bolejąc nad tern Jerzy i Anna Ramułtowie, właściciele dóbr Sieklówki dolnej, wybudowali kościół teraźniejszy i nadali grunta na utrzymanie księdza.

Sieklówkę górną nabył około r. 1780 Michał Wilusz. Po jego śmierci odziedziczyła w r. 1819 Sieklówkę górną córka jego Antonila z Wiluszów l-v. Aleksandrowiczowa, 2-v. Bie-siadecka W posiadaniu rodziny Biesiadeckich była Sieklówka górna przeszło 30 lat. Że p. Biesiadeccy byli dobrymi właścicielami świadczyła okoliczność, że w r. 1846 cała gromada stała po stronie dworu i obroniła właścicieli przed napastnikami z Gogolowa ; natomiast w Sieklówce dolnej srodze pobito dzierżawcę Piotrowskiego. Antonila Biesiadecka sprzedała Sieklówkę górną Adamowi i Henryce z Gregerów Jakubowskim, a Jakubowscy sprzedali w r. 1881 Kazimierzowi Horodyńskiemu i Maryi Bielańskiej. Na podstawie dekretu dziedzictwa z 23.

listopada 1901 posiada obecnie Sieklówkę górną, Marya z Bielawskich Horodyńska.

Część statystyczna. Sieklówka górna posiada 290 mieszkańców na obszarze gminy, a 37 na obszarze dworskim. Posiadłość niniejsza ma 200 hk. 66 a. i 66 m² gruntów, a obszar dworski ma 264 hk, 17 a, i 31 m²,

PARAFIA LUBLA.

szcze-

GMINA LUBLA. Nazwa wsi pochodzi od założyciela Lnbli. Lubią, przedtem Lubina, graniczy ze wsch. i płd.-wsch. z Widaczem, z płn.-wsch. z Twierdzą., od zach. z Sieklówka* od płd. z Nieplą, od płn. z Glinikiem dolnym. Przez wieś płynie mały potoczek, zwany „Sowina“. W gminie znajdują się lasy, należące do właściciela większej posiadłości, do probostwa i do włościan. Gleba glinka ; uprawiają jednak na niej wszystkie rodzaje zbóż, mianowicie : pszenicę, żyto, jęczmień, owies, ziemniaki, kapustę, mniej prosa, hreczki i buraków. Płodozmian jest następujący: na znawożonym ugorze sieją pszenicę, potem żyto, a na żytnisku owies. Jeśli pod żyto dają nawozy superfosfatowe, to sieją konicz w życie, po życie owies albo też na znawożonem owsisku sadzą ziemniaki, na ziemnia-czysku jęczmień, a na jęczmienisku, dodając superfosfatu, sieją pszenicę. Najbogatsi gospodarze mają po 25 morgów, średni od 8—20, najubożsi od 1—5, a są i tacy, którzy prócz chaty, nic nie posiadają. Sadów, we właściwym tego słowa znaczeniu niema, jednakże prawie przy każdym domu znajduje się po kilka drzewek owocowych. W całej wsi jest 3 pasieki. Mieszkańcy Lubli wyrabiali dawniej w wielkiej ilości olej, gólniej w czasie adwentu i w wielkim poście, który roznosili po okolicznych wsiach i sprzedawali w okolicznych miasteczkach na targach. Obecnie, z powodu dyspenzy, mniej zapotrzebują oleju, dlatego też przemysł ten upada. We wsi jest 4 szewców, 5 krawców, 2 kowali, 2 stolarzy, 1 kołodziej, 4 cieśli. Części wsi nazywają się : Sośnina od strony Niepli, od płn. Bukowy las, od Sieklówki Góra, od wsch. Dół; część położoną przy drodze wiodącej do Jasła Pod Jarzębiną.

619 —

Nazwisk familijnych najwięcej jest : Czernickich, Mijało w, Byków, Gezów (Geza), Lipskich, Głodów, Orzechowskich. Zabudowania stoją po obu brzegach rzeki, kościół na wzniesieniu po prawym brzegu, a cmentarz, na którym zmarłych chowają, po lewym. Ze wsi prowadzi droga do Jasła, a w przedłużeniu w przeciwną stronę, do Frysztaka. We wsi znajduje się kościół parafialny, szkoła dwuklasowa, kasa pożyczkowa z kapitałem 4887 kor. 25 h., kółko rolnicze, liczące 31 członków, którzy w r. 1906 sprowadzili nasion za 1081 kor. nawozów sztucznych za 3600 kor.

Lubią zawdzięcza, jeżeli nie powstanie, to swój rozwój Cystersom koprzywnickim. Bolesław Wstydliwy w przywileju wydanym 21. marca 1277, w którym uwalnia wsie klasztoru koprzywnickiego od różnych danin, wymienia Lubię między temi wsiami, które ojciec jego Leszek Biały (1206—1227) darował Cystersom koprzywnickim. W dokumencie tym wspomniana jest Lubią z prawem patronatu¹). Również w dokumencie, wydanym w Budzie, 1. lipca 1279, w którym Filip, biskup firmański, legat papieski, zatwierdza posiadłości opactwa Cystersów koprzywnickich znajduje się wyliczona także Lubią²). Również znajduje się Lubią w dokumencie wydanym przez Leszka Czarnego, 22. stycznia 1284 r. w Osieku, w którym książę ten potwierdza przywileje i wolności nadane Cystersom przez swoich poprzedników³).

Długosz tak pisze o Lubli: Lubią, mająca w sobie kościół parafialny, została darowana klasztorowi, przez Mikołaja, komesa z Bogoryi. Jest w niej 12 łanów kmiecich, a każdy kmieć płaci rocznego czynszu pół grzywny i 1 grosz ; również jaja, sery, koguty. Jest tam również sołtystwo, mające 2 łany; tenże sołtys ma kmiecia mającego łan, który płaci sołtysowi pół grzywny i 1 grosz. Również ma ten sołtys jedną rolę czyli łan, o którym twierdzi, że go kupił od opata Mikołaja Grota ; z łanu tego płacono niegdyś 1 grzywnę i 2 grosze dla klasztoru. Również ma sołtys w tej wsi karczmę, która niema pól, lecz tylko ogród; również ma młyn, z którego płacą mu

*) Koci. clypl. Małopol. T. I. str. 109.

²)    Tamże, T. II. str. 144.

³)    Tamże, str. 154—157.

miary. Sołtys zabiera kurczęta, jaja, sery, nie mając do tego prawa, ponieważ to wszystko miał zabierać klasztor. Również ze wszystkich poi płaci się dziesięcinę snopową i zwożą ją na własnych wozach *). Zdaje się, że Lubią ucierpiała wiele w r. 1474 przez napad Węgrów, gdyż król uwalnia ją w r. 1474 na lat 3 od danin, ciężarów i podwód podobnie, jak inne posiadłości 00. Cystersów²).

W r. 1536 było w Lubli 40 kmieci, którzy płacili opatowi grzywien 12, dawali kapłony, sery, jaja, a zaś dla skarbu królewskiego składali 72 korce owsa i pieniądzmi 2 flor. Sołtys miał folwark, do którego należało dwa łany, karczma, z której płacono 3 grzywny, dwóch kmieci, płacących po czwartej części grzywny, młyn i trzy małe stawy³). W r. 1581 należała również do opactwa koprzywnickiego i było wtedy kmieci 30, łanów czynszowych 11, zagrodników 10, komorników z bydłem 8, komorników bez bydła 4, rzemieślników 4⁴).

W posiadaniu Cystersów pozostała Lubią aż do zaboru Polski przez rząd austryacki. Wtenczas została sprzedana i przeszła w posiadanie prywatne. Po ś. p. Ludwiku Dzianotcie, odziedziczył Lubię obecny właściciel, Jan Kanty Dziannott, doktór obojga praw, członek rady powiatowej i członek wydziału powiatowego, członek wydziału Tow. okręgowego rolniczego, znakomity gospodarz, posiadający znajomość i teoretyczną i praktyczną rolnictwa. Jak już.powyżej wspomnieliśmy prawo patronatu do kościoła parafialnego w Lubli, wspomniane już jest pod r. 1277. Nie znajdujemy jednak Lubli wymienionej w spisie kościołów ani z r. 1326, ani 1328, chociaż kościół w niedalekim Dobrzechowie jest wspomniany. Bądź co bądź, w XV. wieku kościół już był i wspomina o nim Długosz.

W r. 1669 biskub krakowski przyłączył do kościoła w Lubli parafię w Sieklówce, wyrwawszy ją z rąk heretyków. Kościół pod tytułem św. Mikołaja (wielki ołtarz poświęcił 25-go września 1779 ks. Michał Roman Sierakowski, sufragan prze- ' myski, umieściwszy w nim relikwie św. Męczenników Wiktora

9 Liber benef. T. III. str. 381.

²)    Metricular. Regn. Pol. Summaria Nr. 1162.

³)    Źródła dziejowe T. XV. str. 522.

⁴)    Tamże, T. XIV. str. 243.

621 —

Digna, Dyodory i), drewniany, nie wiadomo w którym roku wybudowany, 3-nawowy, z wieżą frontową drewnianą, kryty gontami, którego presbiteryum i nawy, tak środkowa, jak i boczne, mają połap. Na tęczy znajduje się Pan Jezus na krzyżu. Presbiteryum jest zakończone połową 6-cioboku. Okna presbiteryum są zamknięte półłukiem. Po stronie ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya drewniana,

Część statystyczna. Lubią liczy na obszarze gminnym 1668, na dworskim 31 mieszkańców. Obszar dworski obejmuje 327 hk. 14 a. 10 m²; włościanie posiadają 1223 hk. 56 a. 16 m².

PARAFIA ŁĄCZKI.

GMINA ŁĄCZKI. Nazwa wsi jest topograficzna, to znaczy, że miejscowość ta tak została nazwana od łąk, jakie się tutaj znajdowały; Łączki, to znaczy mniejsze łąki, a Łęki znaczy wielkie łąki. Łączki graniczą od wschodu z Rzepnikiem od południa z Wojkówką, od zachodu z Wojaszówką, od której oddzielone są rzeką Wisłokiem, od północy z Łękami i Pie-truszą Wolą. Obok wsi przepływa Wisłok od strony zachodniej; przez całą wieś przepływa potok bezimienny, wpadający z lewego brzegu do Wisłoka. Część wsi położona nad Wisłokiem aż do drogi powiatowej, prowadzącej z Łączek do Frysztaka, jest nizinną, od drogi jest górzystą. Gleba urodzajna, gdyż górki łączkowskie położone są do słońca. Sadów znajduje się dosyć wiele i prawie przy każdym domu są drzewa owocowe. Młodsi gospodarze okazują zamiłowanie w pielęgnowaniu sadów. We wsi jest szkoła jednoklasowa, mieszcząca się od r. 1907, w nowym, pięknym budynku mur., kółko rolnicze, liczące 39 członków. Ma ono własny budynek, wartości około 800 kor. Przy kółku znajduje się sklepik, którego towary wartają 2200 k. Członkowie kółka sprowadzili w r. 1906 nawozów szt. za 644 k. drzew owocowych za 135 kor. Jest straż pożarna, mająca jedną sikawkę, jest czytelnia i wypożyczalnia książek towarzystwa szkoły ludowej. Jest również Urząd pocztowy. Włościanie wy~

ł) Munus Praesuleum str. 181.

drenowali, przy subwencyi krajowej i państwowej,^około dwieście morgów gruntu. Kasa gminna wynosiła 2122 kor. Od roku 1830, to jest od czasu tego, kiedy się spalił kościół parafialny w Łęka cli, są Łączki wsią kościelną. Kościół w Łączkach wybudowany nakładem ks. Andrzeja Pruskiego, biskupa taneń-skiego, sufragana przemyskiego, poświęcił 5. września 1756 sam fundator, za pozwoleniem biskupa krakowskiego, Andrzeja Stanisława Załuskiego, pod tytułem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Andrzeja Apostoła. 8-go września przeniósł tenże biskup łaskami słynący obraz Matki Boskiej z kościoła starego do kościoła nowego x). Kościół ten zrestaurowano w r-1885. Jestto kościół w stylu barokowym, jednonawowy, kryty gontami, o sklepieniu pułapowym. Na tęczy znajduje się Pan Jezus na krzyżu. Długość od wejścia do tylnej ściany presbi-teryum wynosi 27 m., szerokość 10 y₂ m- Presbiteryum jest zakończone połową sześcioboku. Od strony ewangelii przytyka do presbiteryum zakrystya, długa 5 m., szeroka 6 m., sklepiona; po przeciwnej stronie zakrystyi (po stronie epistoły) jest skarbiec, długi 4*/₂ m., szeroki 5y₂ m., również murowany i sklepiony. Jest również poniżej skarbca przybudowana kaplica murowana, na pamiątkę jubileuszu w r. 1876. Wejście do kościoła jest zamknięte w górze kilkoma półłukami. W kościele znajduje się trzy ołtarze w stylu barokowym, chrzcielnica z r. 1750. Największym skarbem kościoła jest łaskami słynący obraz N. M. P. Częstochowskiej, rzeźbiony na drzewie, mający malowane oblicze N. M. P. i Dzieciątka Jezus. O wielkiem nabożeństwie do tego obrazu świadczyły złote wota, (które niestety pokradł złodziej w r. 1775) i 19 dni odpustowych. Przy kościele tym, chociaż był filialnym, mieszkał zawsze kapłan. W zakrystyi znajduje się monstrancya, pozłacana w stylu gotyckim z roku 1830. Jest również ornat czerwonego koloru, złotem ozdobiony, ze stułą manipularzem, welonem i palką, o figurach geometrycznych, złotem tkanych, sprawiony w roku 1750; jest alba, obszyta u dołu złotą koronką na łokieć szeroką. Na cmentarzu kościelnym zbudowane są dwie wieże w tym samym stylu i czasie, co i kościół. Na jednej z nich są umie-

l) Acta officii episcopalis Andreae Pruski pod rokiem 1756.

623 —

szczone 3 dzwony. Największy Zygmunt z r. 1870, pochodzi z fabryki Wiener Neustadt. Najdawniejsze metryki zaczynają się od r. 1649. O założeniu parafii w Łękach trudno coś stanowczego powiedzieć. W księdze uposażeń Długosza nie ma jej, być więc może, że parafia założona została dopiero przy końcu XV. lub na początku XYI. wieku. Najprawdopodobniej wszystkie wsi, wchodzące w skład obecnie parafii łączkowskiej; z wyjątkiem Wojkówki, która należała do parafii w Szebniach, należały przed założeniem parafii w Łękach i Łączkach, do parafii w Frysztaku.

Łęki i Łączki były osobnemi parafiami i miały swe parafialne kościoły, które wybudowali około r. 1530 Wojciech i Jan Kamienieccy, i swych proboszczów. Dopiero w r. 1595 kardynał Jerzy Radziwiłł, dożywotni administrator dyecezyi krakowskiej, na prośbę Andrzeja Sapiehy, właściciela tych wiosek i patrona obydwu kościołów, dla szczupłych dochodów obydwu parafii i dla bliskiego sąsiedztwa tychże, połączył je, wcielając Łączki do Łęk. Nakazał jednakże, ażeby przy jednym z tych kościołów rezydował ks. proboszcz, a przy drugim' był zawsze ks. wikary¹). Proboszczami połączonych kościołów byli od końca XVI. wieku następujący duszpasterze : Marcin Wści-ślicki (Wcislicius) był proboszczem przez lat 40. Andrzej Kli-chowski (Klichovius), proboszcz w Łączkach i Łękach do r. 1625. Łukasz Doleź, kaznodziej pilzneński, który otrzymał pre-zentę na probostwo w Łękach i Łączkach od Joachima hr. Tarnowskiego, dziedzica obydwu tych wsi i był proboszczem od 20. września 1625. Paweł Konstanty Kuszewski, kanonik tarnowski, był proboszczem przez lat 32. Od r. 1689 był proboszczem, Andrzej Wincenty z Unichowa Ustrzycki, kanonik przemyski, fundacyi Pikulice górne. Od r. 1707 Franciszek Tarnawiecki, proboszcz w Łękach, przez lat 8. Około r. 1718 Filip Jakób Pruski, umarł 6. listopada 1725, licząc lat 76, pochowany w kościela parafialnym w Łękach, przed wielkim ołtarzem. Około r. 1725 Andrzej Pruski, archidyakon, dziekan, biskup taneński i sufragan przemyski, proboszcz w Czudcu Około r. 1765 Franciszek Rybner, kanonik kollegiaty bobow-

*) Archiwalia probostwa w Łączkach.

skiej, proboszcz w Łękach, przez lat 9, umarł 1. sierpnia 1774. Od r. 1775 Stanisław Antoni z Przeczek i Mierzejowa Przecz-Jkowski, proboszcz przez lat 24, umarł 3. czerwca 1800, licząc lat 58. Od r. 1801 Maksymilian Skarbek, umarł 24. kwietnia 1802, licząc lat 56. Od roku 1802 Jan Tokarski, był dziekanem krośnieńskim. Od r. 1823 Karol Rudziński, dziekan krośnieński, kanonik tytularny przemyski, później ojciec duchowny w se-minaryum duchownem przemyskiem. Umarł, jako ojciec duchowny, 4. lipca 1831 w Przemyślu. Od r. 1831 Józef Maciej Olszewski, przedtem przez lat 18. proboszcz w Sękowej, wicedziekan biecki, kanonik tytularny przemyski, dziekan jasielski, umarł 8. kwietnia 1852. Od r. 1852 Wincenty Jędrzejowski, przedtem proboszcz w Osobnicy, umarł 6. października 1865. Józef Krupiński, kanonik tytularny, kapłan jubilat, proboszcz w Łączkach przez lat 40. Umarł w Krakowie, 27-go września 1906, pochowany na cmentarzu parafialnym w Łączkach. Od r. 1906 ks. Antoni Tenczar, przedtem proboszcz w Staszkówce, wicedziekan rzepiennicki, kapłan, który obok pracy pasterskiej w swej parafii, wiele pracował na polu społecznym w powiecie gorlickim.

W Łączkach, powyżej cmentarza parafialnego znajduje się miejsce prostokątne, otoczone dokoła dobrze zachowanymi rowami. Tradycya niesie, że tam stał zamek, czy może dwór, Pełków. Jednakże zapisków o tym zamku nie mogłem odna-leśó. Miejsce to na dość wysokim i od strony południowej spadzistym stoku góry, wpada każdemu w oczy.

Łączki zostały założone zapewnie w drugiej połowie XIV. wieku. Łączki wspomniane są jako jedna wieś z Łękami w r. 1397. W r. 1508 należały Łączki, wraz Wysoką i Pietruszą (Wolą), do Mikołaja Domaradzkiego¹). Później należały Łączki do Kamienieckich, a potem przeszły z nich na własność Bo-nerów. Przy podziale dóbr, uczynionym 3. sierpnia 1557 roku, między synami Seweryna Bonera, dostały się Łączki z folwarkiem tam będącym, starszemu synowi wraz Pietruszą i Wysoką²).

W r. 1536 należały Łączki do Klemensa Kamienieckiego ; nazywały się one wtedy Łączki, albo Łęki Zawiszine; było kmieci 8, którzy płacili 3 grzywny czynszu i dawali 12 korcy owsa ; było 6 karczem, karczmarze płacili 3 grzywny i odbywali roboty pańszczyźniane zarówno z kmieciami; było 2 zagrodników, dwór, folwark, 2 stawy i młyn na rzece Wisłoku. Była również karczma, należąca do uposażenia probostwa, z której płacił karczmarz ¹/₂ grzywny¹).

W r. 1581 były Łączki własnością Jana Farureja. Było wtedy we wsi kmieci 6, czynszowych łanów 2, 1 opustoszały, zagrodników z rolą 2, zagrodników bez roli 5, chałupnik 1, komornik z bydłem 1, komorników bez bydła 4, rzemieślników 3²). Do parafii łączkowskiej należały wsi, oprócz Łączek, Wojaszówka, Pietrusza wola i Wysoka.

Przy końcu XVI. wieku należały do Andrzeja Sapiehy, w r. 1625 do Joachima hr. Tarnowskiego i w rękach Tarnowskich były do początku XVIII. wieku. Przy końcu XVIII. w. były w posiadaniu rodziny Pełków, a z rodziny tej, Adam Pełka, zapisał w r. 1776 kościołowi w Łączkach grunt i kwotę 10.400 złp. Przed rokiem 1850 posiadał je Jan Anaklet Spa-wenti. Ten testamentem dobra te oddał Julii z Ankwiczów Sulimirskiej i Apolonii z Ankwiczów Wielkoszewskiej po ¹/8 a małoletnim, Bolesławowi Gustawowi i Janowi Ignacemu Ko-ziorowskim również po J/₃. W r. 1862 Józef Sulimirski nabył części od Julii Sulimirskiej i Apolonii Wilkoszewskiej a w r. 1865 od obydwóch Koziorowskich. Następnego roku sprzedał te dobra Wład. Rogoyskiemu a tenże w r. 1882 Witoldowi Ro-goyskiemu. Od tegoż nabył Łączki Władysław Gorayski; później dobra te zostały rozparcelowane, a największą część dóbr nabył włościanin Jan Cebula. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono kwotę 6321 złr. i 42¹/₂ ct., za zniesione prawo propinacyjne 2826 złr. i 39 ya ct.

Z Łączek pochodzi ks. Franciszek Szurmiak, prałat J. Św. Ojca św. Piusa X, honorowy kanonik kap. tarnowskiej, wysłużony ojciec duchowny i wicerektor seminaryum duchów.

ł) Źródła dziejowe. T. XV. str. 519.

²) Tamże, T. XIV. str. 249.

40

w Tarnowie, dziekan, nadzorca szkół i komisarz biskupi w dekanacie mieleckim, prefekt dekanalny Stowarzyszenia św. Józefa, delegat biskupi do rady szkolnej okręgowej w Mielcu, proboszcz w Czerminie, urodzony 12. sierpnia 1836, wyświęcony na kapłana 20. lipca 1864, instytuowany na probostwo 27. lipca 1878, na honorową kanonię w Tarnowie 1888.

Część statystyczna. Łączki liczą mieszkańców na obszarze gminnym 406, na obszarze dworskim 15. Mniejsza posiadłość ma 877 hk. 4 a. 47 m². Obszar dworski 14 hk. 88 a. 99 m².

ŁĘKI. Wieś ta ma swoje nazwisko od łąk, które dawniej i obecnie rozpościerały się na brzegach Wisłoka. Dawniej nazywały się Łąckie poręby. Wieś graniczy na wschód z Pie-truszą Wolą, na południe z Wojaszówką i Przybówką, na zachód z Przybówką, od której, jak i od Wojaszówki, oddzielona jest rzeką Wisłokiem a na północ z Pietruszą Wolą i z Ko-bylem. Wieś, podobnie jak Łączki, da się podzielić na część nizinną nad rzeką Wisłokiem aż do drogi powiatowej i na część górzystą, od drogi powiatowej w kierunku północno-zachodnim. Przez wieś przepływa potoczek Rzepnik, wpadający z lewego brzegu do Wisłoka. We wsi jest dwuklasowa szkoła jest kółko rolnicze, liczące 68 członków i mające własne budynki wartości 1620 kor., sklepik wartości 2000 kor., jest Czytelnia szkoły ludowej, jest kaplica, wybudowana na miejscu dawnego kościoła kosztem gminy w r. 1902. Przed laty był tutaj kościół parafialny pod wezwaniem św. Mikołaja, lecz się spalił. Łęki wspomniane są jako jedna wieś z Łączkami w r. 1397. Do jakich właścicieli wtedy należały, niewiadomo. Zdaje się, że do tych, których i Kobyle. Mikołaj Frysztacki nabył je w r. 1468 od Zakliki.

Łęki,

nazwane Łęki-wielkie, należały w r. 1536 do Marcina Kamienieckiego, wojewody ziem podolskich, a trzymałje w dzierżawie Baltazar Dąbrowski. Było wtedy kmieci 36, płacących czynszu rocznego grzywien 18, gr. 36 (a więc każdy kmieć płacił ¹/₂ grzywny 1 grosz). Prócz tego dawali 51 korcy owsa, kapłony, jaja i t. d. Była jedna karczma, z której płacono 5 grzywien. Był we wsi dwór, folwark, młyn o 2 kołach, łąki, lasy wystarczające. Z pasiek i z barci w lasach dawali ⁸/4 grzywny. Stawów małych było 5. Łęki były wtenczas pa-

rafią i należała do nich Przybówka¹). W r. 1588 należały Łęki do Kamienieckich, a trzymał je w dzierżawie Adam Latosiń-ski. Było wtedy we wsi kmieci 30, łanów czynszowych 12, zagrodników 8, komorników z bydłem 3, komorników bez bydła 4, rzemieślników 2² 3).

Później były własnością, podobnie, jak Łączki Andrzeja Sapiehy; po nim posiadał je Joachim Tarnowski i przy rodzinie Tarnowskich pozostawały do początku wieku XVIII.

Przy końcu XVIII. w. posiadał je Onufry Giebułtowski i w rodzinie Giebułtowskich, licznie rozrodzonej, na wiele części podzielone Łęki, jak możemy poznać z tego, że w r. 1844 przeznaczano spadek w Łękach w ułamkach z mianownikiem 1200, pozostawały Łęki do połowy XIX wieku. Od rodziny Giebułtowskich nabyła dobra te Aleksandra Rogoyska a po tej, na mocy dekretu dziedzictwa z 18. lutego 1875, ks. Jan Bieńkowski. Po księdzu Bieńkowskim otrzymał Łęki w roku 1881 Józef Lesikowski. Pewną zaś część tych dóbr nabył w r. 1888 od Pawła Szyła Tyszkowskiego Haskiel Wallach.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest 1002 mieszkańców, na obszarze dworskim 58 mieszkańców.

PIETRUSZA WOLA. Pietrusza Wola graniczy: od wschodu z Oparówką i Wysoką, od płd. z Łączkami i Łękami, od zach. z Łękami, od płn. z Jazową i Kozłówkiem. Jest to wieś górska, wzniesiona 293 m. n p. m. Najwyższy punkt wynosi 514m. n. p. m. Zamieszkała jest w większej części przez Rusinów t. zw. Za-mieszańców. Należy do parafii ruskiej wRzepniku. Jest szkoła jednoklasowa o dwóch siłach nauczycielskich, kasa gminna, której kapitał wynosił 1324 kor. 11 h. Jest ęzytelnia imienia Michała Kaczkowskiego licząca 96 członków, jest sklep chrześcijański. Wieś ta ma swą nazwę od założyciela swego Piotra.

Pietrusza należała w r. 1508 do Mikołaja Domaradzkiegos) W r. 1536 należała do Klemensa Kamienieckiego, kasztelana sanockiego. Było w niej 10 kmieci, którzy płacili ⁴/₄ grzywny i odrabiali roboty na folwarku w Łączkach⁵). W r. 1557, przy podziale dóbr między synami Seweryna Bonara dostała się

40*

starszemu synowi Janowi¹). W r. 1581 należała do Jana Fa-rureja. Było wtedy kmieci 7, łanów 2%, zagrodników 2, komornik z bydłem 1, komorników bez bydła 4, łan sołtysi l²). Zapewne w późniejszych czasach miała tych samych właścicieli co i Łączki; później przechodziła z rąk do rąk jak Łęki częśó druga. W r. 1890 kupił ją Chaskel Wallach. Za zniesione prawo propinacyi zapłacono 1500 zł. a. w.

Część statystyczna. Mieszkańców jest 933, z tych 60 Polaków, a resztę Rusinów.

PRZYBÓWKA. Przybówka graniczy od wschodu z Wojaszówką, Łączkami i Łękami, od których t. j. Łączek i Łęk oddzielona jest rzeką Wisłokiem, od południa z Wojaszówką i Nieplą, od zachodu z Lubią, od północy z Widaczem. Domy zbudowane są nad bezimiennym potoczkiem, przepływającym przez wioskę. Wioska to górzysta, wzniesiona 316 m. n. p. m. We wsi jest szkoła jednoklasowa, kasa gminna z kapitałem 2275 kor. 80 h. Kółko rolnicze, liczące 22 członków. Przechodzi przez wieś kolej lokalna, łącząca kolej transwersalną z koleją dawniej Karola Ludwika. Wieś ta istniała już za czasów Długosza, gdyż jest wspomniana jako wieś pograniczna z Chrzą-stówką³). W r. 1468 posiadał ją Mikołaj Frysztacki⁴).

W roku 1536 należała Przybówka do parafii w Łękach, a była własnością Marcina Kamienieckiego. Było we wsi 25 kmieci, płacących 16 grzywien i dających 40 korcy owsa, 26 kapłonów, tyleż serów, 2 kopy jaj. Karczmarz płacił l*/₂ grzywny. Był mały folwarczek i młyn, który jednak przynosił mało pożytku. Były 4 stawy i lasy wspólne z Łękami⁵). W r. 1581 należała Przybówka do Kamienieckich, trzymał ją Frysztacki; było wtedy kmieci 20, łanów 5%, zagrodników 2, komorników z bydłem 3, łan opuszczony l⁶).

Około r. 1770 posiadał Przybówkę Mikołaj Lisowski,

J) Rocznik krakowski. T. XII. str. 130.

²)    Źródła dziejowe T. XV. str- 249,

³)    Liber benefic. III. 209.

⁴)    Akta ziemskie pilzneńskie.

⁵)    Źródła dziejowe T. XV. str. 523.

⁸) Tamże, T. XIV, str. 249.

który kościołowi w Warzycach zapisał kwotę 1000 złp.¹) Roku 1872 posiadali te dobra małżonkowie dr. Wincenty i Marya z hr. Łosiów Petrowicze. Wincenty Petrowicz, był obywatelem bardzo czynnym w powiecie jasielskim. Był przez pewien czas prezesem Rady powiatowej jasielskiej i honorowym obywatelem miasta Jasła, posłem na Sejm. Za jego czasów dwór w Przybówce przodował w życiu społecznem i towarzyskiem. Umarł w czerwcu, we Włoszech 1892 r. Przybówkę nabył w r. 1891 Bolesław Śmiałowski, który ją sprzedał w r. 1897 Piotrowi Bieleckiemu, a ten ją rozparcelował.

Część statystyczna. Liczy 598 mieszkańców. Obejmuje 620 hk. 31 a. 22 m².

WIDACZ. Widacz graniczy od wschodu z Łękami, od których oddziela go rzeka Wisłok, od południa z Przybówką, od zachodu z Lubią i Glinikiem dolnym, od północy z Glinikiem dolnym i Twierdzą. Wieś ta górzysta, wzniesiona 315 m. n. p. m. Być może, że nazwa jej pochodzi z tego, że daleko z niej widać. Przez wieś przechodzi gościniec, łączący Krosno z Rzeszowem. Kasa gminna wynosi 1361 kor. 30 gr. W roku 1806 posiadała dobra te Apolonia Lisowska z domu Wolska. W spadku po niej otrzymała 1874 Marya z Żuchowskich Rumińska, która je sprzedała w r. 1880 Józefowi Lisikowskiemu i Widacz pozostaje dotychczas w rękach tegoż właściciela.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest 299 mieszkańców, na obszarze dworskim 26 mieszkańców. Obszar dworski posiada 126 hk. 65 a. 48 m², obszar mniejszej posiadłości 125 hk. 31 a. 21 ms.

WOJASZÓWKA. Wojaszówka graniczy od wschodu z Woj-kówką, oddzieloną od niej rzeką Wisłokiem, od południa z Bajdami i Chrząstówką, od zachodu z Przybówką, od północy z Łękami. Obok wsi przepływa rzeka Wisłok. W obrębie Wojaszówki wznosi się wzgórze, na granicy Przybówki zwane Pleśnicą. Gleba jest przeważnie glinkowata. Płodozmian jest następujący: Na nawozie sieją żyto, bób, lub sadzą kartofle, po życie konicz, po bobie oziminę, po ziemniakach pszenicę, potem żyto na nawozie lub superfosfacie, którego znaczną

!) Księgi hipoteczne sadu obwodowego w Jaśle.

¹

) Źródła dziejowe T. XV. Str. 467.

⁸) Rocznik krakowski T. VII. Str. 130—131,

²

) Źródła dziejowe T. XV. str, 523.

³

s) Tamże, T. XIV. str. 249.

⁴

⁸) Tamże, T. XV. str. 407.

⁵

) Tamże, str. 519.

— 630 -ilość zakupują, a potem owies. Grunta są bardzo podzielone ; najbogatsi mają po 20 morgów, średni po 10, najbiedniejsi od 3 do 6. Sadownictwo było zaniedbane, lecz obecnie podnosi się. Pszczelnictwo, jak wszędzie tak i tutaj, w upadku, gdyż jest tylko 1 pasieka. Dawniej kwitło w Wojaszówce garbarstwo. Wyrabiali również fajki drewniane i bakwanowe, lecz teraz zaprzestali. Rzemieślnicy we wsi są następujący: dwóch bednarzy, 5 szewców, 3 stolarzy, 2 tkaczy. Szkoła istnieje we Wojaszówoe od roku 1880. Jest Kółko rolnicze, liczące 68 członków, mające własny budynek, wartający 1352 kor. ; przy Kółku jest sklepik, jest czytelnia, licząca 170 dziełek. Członkowie Kółka sprowadzili nawozów sztucznych za kwotę 1500 koron. Kółko rolnicze posiada na użytek wspólny członków siew-nik rzędowy, ogartywacz tryer. Wr. 1905 robiono doświadczenia z odmianami zbóż, nawożeniem łąk, roślinami pastewnemi i z robotą krowami. Udziały członków wynoszą 720 kor. Przy Kółku jest ochotnicza straż pożarna, mająca jeduę sikawkę. Kasa gminna wynosiła 1499 kor. 48 gr. Pewne części wsi nazywają się: Na Pleśnicy, Młyniska, Stawiska, Rędziny, Pod wądołem. Nazwy te wskazują, że w miejscach tych były młyny, stawy, rędziny t. j. równiny nad "Wisłokiem położone, Pod Wądołem t. zn. niedaleko głębi na Wisłoku, która się nazywała Wądołem. Imion familijnych najwięcej Witkosiów i Piękosiów. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 11501 złr. 127₂ gr. m. k. ; za zniesione prawo propinacyi 2958 złr. 887₂ ct. a. w.

Wojaszówka istniała już za czasów Długosza i historyk ten wspomina ją jako wieś, graniczącą z Nieplą i Chrząstówką*)•

Wojaszówka należała w r. 1508 do Jana Giebułtowskiego²). W r. 1536 należała do tego samego pana Giebułtowskiego. Było w tej wsi 12 kmieci, mających nierówne role i płacących 3 grzywny 8 gr., 18 korcy owsa, kapłony i t. d. i 6 zagrodników. Był folwark, była karczma, z której płacono 1 grzywnę i naczynie łoju; wieś była oceniona na 300 grzywien. Za tegoż Jana Giebułtowskiego poprowadzona była granica między Wo-

9 Liber benefic. III. str. 209.

²) Źródła dziejowe T. XV". str. 469.

jaszówką a Chrząstówką. Granica ta szła od rzeki Rozdołki aż do lasów wojaszowskich, potem aż do strumyka, zwanego Pleśnica, a potem do drogi, która idzie z Wojaszówki do Przy-bówki ’). W r. 1581 należała do Dobiesława Gruszczyńskiego ; było wtedy kmieci 8, łanów czynszowych 3, zagrodników z rolą 2, komorników z bydłem 2, rzemieślników 2²). W pierwszej połowie XIX. posiadał Wojaszówkę Jan Anaklet Spa-wenti. Po nim oddziedziczyła tę wieś Katarzyna ze Spawen-tich I-y. hr. Ankwiczowa Il-y. Koziorowska. Po niej oddziedziczyła Wojaszówkę Julia, hr. Ankwiczówna, zamężna Sulimirska i Apolonia z hr. Ankwiczów zamężna Wilkoszewska po jednej trzeciej części a zaś małoletni Bolesław Gustaw i Jan Ignacy Koziorowscy po t/s części. W r. 1862 posiadała całą Wojaszówkę Apolonia Milko szewska. Po niej otrzymał te dobra Jan Ignacy Koziorowski, który je sprzedał w roku 1882 dr. Mo-destowi Humieckiemu a ten sprzedał Wojaszówkę 1899 roku wieśniakom, którzy ją między siebie rozparcelowali. Wojaszówka jest miejscem urodzenia ks. dra Józefa Zajchowskiego, kanonika kapituły metropolit. łaó.lwowskiej. Urodził się roku 1861, do szkół gimnazyaln. uczęszczał w Jaśle, które ukończył w r. 1879, złożywszy z celującym postępem egzamin dojrzałości. Po ukończeniu seminaryum duchownego w Przemyślu i wyświęceniu na kapłana w r. 1883, wysłany został na wyższe studya teologiczne do Rzymu. Uzyskawszy doktorat z prawa kanonicznego, pracował przez rok w kancelaryach rzymskich, poczem, wezwany do dyecezyi, objął obowiązki kanclerza kon-systorza biskupiego w Przemyślu przy ks. biskupie Soleckim W r. 1889 objął obowiązki profesora prawa kanonicznego i hi-storyi kościelnej w seminaryum duchownem w Przemyślu. Przy swych profesorskich zajęciach pełnił obowiązki referenta konsystorskiego, mając po śmierci ks. kan. Skwierczyńskiego oddany sobie referat przeznaczania placówek dla ks. wikarych. W r. 1901 otrzymał w kapitule metropolitarnej lwowskiej kanonię. — Ks. Paweł Smoczeński, kolega szkolny i seminarzy-cki ks. kan. dra Zajchowskiego, jest proboszczem w Króliku?

*) Bogusz: Wieś Moderówka str. 87—88. ²) Źródła dziejowe T. XIV. str. 249.

632 —

dyecezyi przemyskiej. — P. Józef Witkoś, kolega szkolny obu powyżej wymienionych kapłanów, jest sekretarzem przy dy-rekcyi skarbu w Krakowie.

Część statystyczna. Wojaszówka ma mieszkańców 531, obejmuje 444 hk. 97 a. 73 m² roli.

Uwaga: Do parafii w Łączkach należy Rzepnik i Woj-kówka, przydzielone do powiatu krośn. i część Wysoki, należącej do powiatu strzyżowskiego.

PARAFIA FRYSZTACKA.

MIASTO FRYSZTAK '). Miasto Frysztak, położone pod 49°, 10’ szer. płn., a 39° 4’ dług. wsch., wznosi się na wysokiej, z dwóch stron spadzistej, górze. Grłośnem się stało ono, z powodu tak zwanych frysztackich nieszporów, gdy dnia 16. czerwca 1898 r., w oktawę Bożego Ciała, zgromadzony na targ lud rzucił się na niszczenie sklepów żydowskich, a żandarmi uczynili użytek z broni palnej i przytem padło 12 ludzi. Miasteczkiem zarządza urząd miejski, przy którym są utworzone posady : kasyera i kontrolora ; służbę pełnią 2 policyanci. Stan czynny majątku wynosi 5857 kor. 54 h., bierny 8032 kor. 2 h. Niedobór w 1905 wynosił 2224 kor. 48 h

Miasto położone przy linii kolei lokalnej Jasło-Rzeszów, ma stacyę kolejową Frysztak, oddaloną o 1 km. od tegoż, siedzibę duszpasterza parafii i wikaryusza jego, szkołę ludową dwuklasową o 6 siłach nauczycielskich, sąd powiatowy, urząd podatkowy, notaryat, aptekę, lekarza miejskiego, chirurga i doktora medycyny, a zarazem lekarza kolejowego, pocztę wraz z telegrafem, gdzie jest również agencya krakowskiego Towarzystwa ubezpieczeń, posterunek żandarmeryi, o dowódcy i trzech żandarmach, kasyno inteligencyi i czytelnię ludową i kółko

*) Historyę miasta Frysztaka i okolicy jego opracował bardzo obszernie p. Józef Piętniewicz, były kierownik szkoły we Frysztaku, pozostający obecnie na pensyi w Jaśle. Dla braku funduszu pozostała praca ta w rękopisie. Rękopisu tego użyczył mi łaskawie p. Piętniewicz i pozwolił korzystać z niego. Za tę i za wiele innych usług, oddanych w ciągu tej mej pracy, składam mu serdeczne podziękowanie.

rolnicze, liczące 29 członków. Mieszkańcy żydzi, trudnią się drobnym handlem; mają swoje kramy i trzymają wyszynki trunków. Katolicy trudnią się sprzedażą nierogacizny, rzemiosłami i gospodarstwem. Żydzi stanowią liczebną przewagę, stoją wyżej pod względem materyalnym od katolików, którzy im ustąpili miejsca przednie w rynku, a zajęli zakątki boczne i mieszkają na tak zwanych tyłach. Pierwsi, trzymając się ściśle swych odwiecznych przepisów i zwyczajów, nie przyjmują wcale postępu tego czasu, lecz żyją ściśle z sobą, mając tylko na względzie swe ôsobisée interesa, które jednak nie dopisują im tak, jak dawniejszymi czasy. Mieszczanie katoliccy, znowu nie trzymając się solidarnie, lecz rozprószeni, nie dbają wcale o oświatę. To też miejscowa ludność nie cieszy się dobrobytem, a miastu także nie można rokować i w przyszłości lepszej doli, gdyż obszar jego szczupły o 1558 m. rozległości na stromej górze, nie pozwalającej rozszerzaniu się i z samego położenia w okolicy bez przemysłu, nie nadaje się do tego.

więc w tym

Frysztak sięga bardzo dawnych czasów. Jeżeli dokument, którym Bolesław Wstydliwy zatwierdza w Sandomierzu wszystkie wsi klasztoru Cystersów koprzywnickich, w dniu 21-go marca 1277 roku, nie jest podrobionym, to początek Frysztaka sięgałby końca XII-go wieku. W dokumencie tym zatwierdza król Kazimierz także i te miasta i wsi, które nadał błogosławiony Wincenty Kadłubek biskup krakowski, a w nich wymienia i miasto Frysztak, a to nawet z prawem patronatu. Błogosławiony Wincenty Kadłubek zasiadał na stolicy biskupiej krakowskiej od r. 1208—1218, czasie powinien nadać miasto Frysztak Cystersom. Dziwnem się tylko wydaje, że Frysztak nie znajduje się w spisie parafii z r. 1326. Bądź jak bądź, dokumentem tym z r. 1277 zająć się nam należy. Według tego dokumentu, mieszkańcy wsi, a tern bardziej miasta byli uwolnieni od poradlnego i innych wszystkich robót, od stróży, narąbu, powozu, oddawania krowy, owcy i szynki, od utrzymywania psów (cani ductoribus), od bobrów, od wszelkiego towarzyszenia księciu, oprócz na wyprawę wojenną. Do budowania lub naprawiania zamków, nie mają być zmuszani mieszkańcy, ani też na żadną wyprawę, chyba, gdyby jaki naród napadł na kraj księcia. Nie będą ró-

wnież wzywani na sad sędziego, jak tylko na sąd księcia i jego wojewody i na ten sąd mają być wezwani pozwem oznaczonym pieczęcią księcia lub jego wojewody. Uwalnia również książę te wsi od tak zwanego opola, pozwala na wolny wyrąb drzewa i na pastwiska w lasach królewskich. Uwalnia również od sądów urzędników królewskich, a zezwala na odprawienie sądów przez opata¹). Zdaje się, że dla tyoh wolności otrzymało miasto miano wolnego miasta Freistadt, (pisane w dokumentach Frienstadt, Frystat), z czego utworzyła się spolszczona nazwa Frysztak.

Istniał wiec Frysztak, jako miasto zakonu koprzywnic-kiego. Tymczasem król Kazimierz postanowił tuż obok Frysztaka założyć miasto Wisłok. W tym oelu nadał przywilej lokacyjny 6. marca 1366 w Sączu Handzelinowi, nazwanemu Reuch, na założenie miasta we wsi Kobyle na prawie magde-burskiem po obydwu stronach rzeki Wisłoka, zaczynając od Pogorzały, aż do wsi, nazwanej Łąckie poręby (dzisiaj Łęki i Łączki). Miasto to miało mieć w sobie 200 łanów frankońskich. Wójtostwo tego miasta nadał rzeczonemu Handzelinowi wyznaczając mu, jako dochód z tego wójtostwa, 12 łanów wolnych, wszystkie kramy sukiennicze, krajcze (institorum), jatki z mięsem i chlebem, jatki szewców i kowali, łaźnie, młynów i stawów tyle, ile może być założonych, szósty grosz z czynszu i trzeci grosz ze spraw sądowych; również pozwala na założenie tyle łąk, ile można ich założyć. To wszystko oddaje król Handzelinowi i jego potomkom wolne od jakiejkolwiek opłaty, z władzą sprzedania tego wójtostwa, za zgodą jednakże króla i jego następców. Również dla kościoła tam założonego, przeznacza 3 łany wolne, a na skotnicę czyli pastwiska (wygony) również 3 łany; prócz tego uwolnił król rzeczonego wójta i mieszkańców tegoż miasta od wszystkich sądów i władz polskich tak, że mieszczanie mieli być sądzeni tylko przez wójta, a wójt przez króla lub przez królewskiego sędziego. W sprawach kryminalnych i głównych, miał wójt zupełną władzę sądzenia i skazywania. Mieszczanie mieli składać z każdego łanu na św. Marcina, tytułem czynszu, czwartą część grzywny,

0 Kod. dypl. Małopol. T. II. str. 109.

a tytułem dziesięciny dla tego, komu ta sprawa należeć się będzie, po trzy szkojce (6 groszy), lecz dopiero po upływie 20 lat. Wójt był obowiązany brać udział w każdej wyprawie wojennej, uzbrojony w dzidę, z dwoma łucznikami, przystojnie uzbrojonymi. Nikt z ludzi, jakiegokolwiek stanu i stopnia, nie śmiał łowić zwierzyny ani ptaków, wśród granic Handze-lina, z wyjątkiem tylko króla i jego następców. Również nikt nie śmiał wśród granic wójtostwa, zakładać młynów. Również nadał król grunt zwany pospolicie „czeschunym“ (Cieszyna), po obydwu stronach rzeki Wisłoka, zaczynając od Pogorzała, aż do wsi zwanej Łąckie poręby. Król wymówił sobie wolność łowienia ryb we wszystkich stawach, w granicach wójtostwa¹).

Zdaje się, że wskutek sąsiedztwa miasta Frysztaka z nowo założonem miastem królewskim Wisłokiem, lokacya tego ostatniego się nie powiodła i że to spowodowało Kazimierza Wielkiego do zamiany Wisłoka za Jasło²).

Domysł ten potwierdza dokument wydany przez Elżbietę, królową Węgier i Polski w Krakowie, 9. sierpnia 1364 roku, w którym królowa wspomniana oddaje Konradowi, Opatowi klasztoru koprzywnickiego miasto Frysztak i wsie Glinik i Kobyle, za część miasta Jasła, zabraną temuż klasztorowi przez Kazimierza Wielkiego²).

Opat Konrad, otrzymawszy w ten sposób Frysztak wraz z Kobylem i Glinikiem, nadaje wójtostwo w mieście Frysztaku Janowi, synowi Bartolda i Harbardowi. W dokumencie tym wspomina opat, że miasto jest założone na łąkach klasztornych zwanych Przegorzała i na Bartoszowych łąkach. Miasto ma mieć 100 łanów frankońskich. Do wójtostwa miało należeć 8 łanów wolnych frankońskich (łan frankoński wynosił 43'/2 morgów) tak we wsi Kobyle, jak również koło miasta. Dodaje opat wszystkie jatki sukienne, krajcze, jatki rzeźnicze, jatki z chlebem, jatki szewskie, krawieckie. Tkacze, tak wyrabiający sukno jak i płótno, mają płacić czynsz wójtom i ich następcom. Do dochodu wójta miała również należeć łaźnia, a każdy

9 Kod. dypl. Małopol. T. III. str. 195.

²) K. Potkański: Jeszcze sprawa restytucyi. Kozprawa akad. um. ser. 2. T. XVII. str. 59. ad ust. 2.

— 636

mieszkaniec miał nieodwołalnie płacić grosz na tę łaźnię w każde sucłiedni. Żadnemu mieszkańcowi nie wolno się było kąpać w beczkach lub baliach, pod karą wymierzoną mu przez wójta. Daje również opat wolność wystawienia młynów, ile tylko będzie mógł wystawić, a każdy mieszkaniec mógł mleć zboże tylko w młynach rzeczonego wójta. Gdyby ktoś ten zakaz przestąpił, podlegać będzie karze. Mieszkańcy mieli naprawiać stawy, należące do tych młynów, a wójt mógł zakładać stawów, ile tylko mógł; w stawach zaś jak i na rzece, nikt nie mógł łowić ryb, bez pozwolenia wójta. Wójtostwu oddaje opat wszystkie łąki, ile ich tylko można było mieć i znaleść (znaleść, rozumie, się w lasach), nadaje również opat Kąty po obydwóch stronach rzeki Wisłoka, z których to Kątów wójcia i ich prawni następcy, będą obowiązani płacić rocznie dla kościoła V4 część grzywny. — Mogli również wspomniani wójcia mieć zagrodników, ileby tylko znaleść dla nich miejsca mogli. Również nadaje opat rzeczonym wójtom- nawsie. Mieli również składać mieszkańcy opłatę od domów, zwaną wierzchnie, albo progowe. Prócz tego pobierali wójcia szósty grosz z czynszu i trzeci grosz ze spraw sądowych. Wójtostwa te mogli wspomniani wójcia sprzedać. Na utrzymanie kościoła we Frysztaku przeznacza opat D/g łanu, a dla utrzymania kościoła w Kobylu 1 łan. Pół łanu przeznacza na pastwisko dla bydła. Uwalnia i wyjmuje rzeczonych wójtów i wszystkich mieszkańców miasta z pod wszystkich sądów i danin polskich. Nadaje władzę sądzenia wszystkich zbrodni i ustanawia sądy sołtysie dla okolicznych wójtostw w mieście Frysztaku.

Mieszczanie mieli płacić z każdego łanu na św. Marcina po 8 szkojców (16 groszy), za dziesięcinę zaś 6 szkojców, a z tego mieli pobierać wójcia 6-ty grosz. Przez lat 11 mieli być wolnymi od wszystkich danin. Sołtysi mieli iść na wyprawę wojenną na koniu, wartającym trzy grzywny. Kiedy wysłaniec (poseł) opata miał przybyć na doroczne, trzy razy w roku, sądy, miał dawać dla niego wójt jeden obiad, a obywatele 2 obiady, albo zamiast obiadu V₄ część grzywny. Każdy mieszkaniec miał przynieść na Boże Narodzenie po dwa ko-

*) Kod. dypl. Mai. T. III. str. 280.

guty, wójcia zaś mieli zapraszać na św. Wielkanocne mieszkańców do siebie, a każdy mieszkaniec miał złożyć podarunek. Ze wszystkich, pól zasianych i nie obsianych mieli wójtowie pobierać szósty grosz ¹).

Według zapisków sądu leńskiego wyższego w gródku go-leskim był w r. 1418 i 1419 dziedzicznym wójtem Frysztaka Dobiesław czyli Dobko²). Za czasów Długosza należał Frysztak do zakonu Cystersów w Koprzywnicy. W r. 1474 ucierpiał wiele od Węgrów, którzy go, jak inne miasta spalili. Celem prędszego podniesienia się po tej klęsce miasta król uwalnia miasto dokumentem, wydanym 1. kwietnia 1474 na 3 lata od danin, ciężarów i podwód ³).

Przy końcu XV. wieku przeszedł Frysztak z posiadania Cystersów koprzywnickich w posiadanie Frysztackich. Akta sanockie wspominają już w r. 1486 o Mikołaju Frysztackim, jako o wójcie z Frysztaka. Był to pan bogaty, gdyż oprócz Frysztaka, nabył w roku wspomnianym od braci Piotra i Ja-kóba Pieniążków dobra ich dziedziczne, a mianowicie miasteczko Jaćmierz z obydwoma przedmieściami i wsiami Bzianką i Ba-zanówką za kwotę 4000 dukatów węgierskich⁴). Z tego wypływa, że Frysztak przeszedł w posiadanie rodziuy Frysztackich od Çystersôw między r. 1474 a 1485⁵). Nie udało mi się jednak odszukać dokumentu, na jakiej drodze przyszła do skutku zmiana właścicieli. W r. 1492, 3. kwietnia bracia rodzeni Mikołaj i Jan Frysztaccy są dziedzicami Frysztaka i Jaćmierza. Tego roku sprzedają dobra swoje jaćmierskie Janowi Amor Tarnowskiemu, kasztelanowi tarnowskiemu za kwotę 4000 fł. węgierskich⁶). Według aktów pilzneńskich bjdi w r. 1502 dziedzicami Frysztaka bracia rodzeni Mikołaj i Paweł Frysztaccy. Paweł Frysztacki zapisuje wiano żonie swej Zofii? córce Henryka Kamienieckiego, na dobrach frysztackich. W r.

9 Kod. Małopol. T. III. str. 28B.

²)    Nr. 184, 195.

³)    Matricular. Regn. Polon. Summarie nr. 1162.

9 A. G. Z. XVI. Str. 205. r. 1795.

⁵)    3. marea 1485 Mikołaj Frysztacki ma tytuł dziedzica Frysztaka A. G. Z. XVI. Str. 401.

⁶)    Tamże, Str. 238 n. 2064.

1527 daruje Paweł Frysztacki myto na rzece Wisłoku, między miastem Frysztakiem a wsią Kobyle swym synom : Mikołajowi i Stanisławowi.

W r. 1535 był Frysztak własnością Pawła Frysztackiego. Było wtedy mieszczan 30, płacących z domów i z pól grzywien 3, groszy 19; prócz tego płacili 3 fertony (³/₄ grzywny) osobno wójtowi. Wójt posiadał twierdzę i dobry folwark; miał dwóch zagrodników i pobierał z jatek rzeźników, piekarzy, szewców, z łaźni i t. d. 7 grzywien. Były również dwa stawy i dwa młyny i). Po Pawle Frysztackim oddziedziczyli majątek synowie jego Mikołaj i Jan w głównych częściach, a Marcin w mniejszej części. Mikołaj ożenił się z Barbarą z Wielo wiejskich i zabezpieczył jej wiano w kwocie 600 fł. na dobrach frysztackich. W r. 1568 daruje Mikołaj Frysztacki dobra swe Katarzynie Pisarzowej, później ustanowił głównym spadkobiercą syna Kadzyna, (Gaudencyusza), a w mniejszej części syna Piotra. W r. 1581 był Frysztak podzielony pomiędzy 6. właścicieli : z części Krzysztofa Ankwicza przychodziło szosu (podatku) fl. 1 gr. I¹/,; z części Kaspra Frysztackiego, trzymanej w dzierżawie przez Jerzego Pobidzińskiego, szosu podwójnego fl. 2 gr. F/gj rzemieślników w tej części było 3; z części Marcina Frysztackiego, którą nabył Raciborzyński szosu fl. 2 gr. 21. Było w tej części 4 rzemieślników, 1 komornik bez bydła; z części Pawła Frysztackiego było szosu fl. 1 gr. 6; w tej części był 1 rzemieślnik i 1 kocioł do warzenia gorzałki. Z części Piotra Frysztackiego, którą nabył Raciborzyński, płacono szosu fl. 1 gr. 7. Było w tej części 2 rzemieślników i 2 komorników; z części Wojciecha Frysztackiego, którą nabył Raciborzyński, płacono szosu fl. 2 gr. 6. Było w tej części rzemieślników 9, komorników 3. Jeden rzemieślnik nie zapłacił szosu, bo żebr«ł. Suma ogólna szosu z Frysztaka wynosiła fl. 19 gr. 27²/₃.²).

Z powyższego wyszczególnienia widzimy, że Frysztak z posiadania Frysztackich przechodzi w posiadanie innych rodów. Z tych przy końcu XVI. i na początku XVII. wieku naj-

639

większe części posiada rodzina Ankwiczów. Przez małżeństwo Jana Ankwicza z Zofią, córką Erazma Frysztackiego, dostaje się Frysztak, Cieszyna i Kobyle w ręce tegoż, w r. 1606.

W dalszych dziesiątkach XVII. wieku, był Frysztak w posiadaniu dwóch rodzin, a to Ankwiczów z Posławic, herbu Habdank i Rojowskich z Rojowa, herbu Cholewa. Po Janie Ankwiczu był dziedzicem części Frysztaka brat jego Stefan Ankwicz; po śmierci Stefana, syn jego Aleksander, który w latach od 1666—1691 był dziedzicem połowy Frysztaka i Glinika; drugą część Frysztaka posiadali Roj o wscy. Akta pilzneń-skie wykazują także Mikołaja, Pawła, Samuela i Jerzego Płaczków, jako dziedziców Frysztaka i Glinika. Przy końcu stulecia XVIII. są jedynymi właścicielami Frysztaka Rojowscy, po nich Józef i Ewa z Wojakowskich Sierakowscy, potem Ignacy i Michał Roman Sierakowscy, z których pierwszy był podstolim pilzneńskim a drugi kanonikiem przemyskim, biskupem pru-seńskim in part. i sutraganem¹). Ten odstąpił r. 1778 bratu Ignacemu swoją część tak, że Ignacy Sierakowski był właścicielem Frysztaka. Po Ignacym Sierakowskim, kupił w r. 1802 dobra jego z przyległościami t. j. z Glinikiem dolnym, Twierdzą wielką, Twierdzą małą, Rozalią czyli Łysa górą nowy dziedzic Bernard von Zerboni, rotmistrz c. k. regimentu dragonów ks. Lobkowicza za 806.000 złp. Od tegoż znowu nabył te same dobra r. 1812 poprzedni właściciel wsi Brzysk koło Kołaczyc, jego rówieśnik, Leopold baron Lasolaye, kapitan wojsk austryackich za 100.000 złr. wal. wied. (ożeniwszy się równocześnie z panną Wiktoryą Wolską, córką właściciela wsi sąsiedniej Widacza). Baron Lassolaye odstąpił swoją wieś Brzyska Zerboniemu. Nowi właściciele Frysztaka byli to z urodzenia Niemcy, nie rozumiejący i nie władający mową polską, a wychowani w rygorze wojskowym, chcieli tu wszystko w tym duchu prowadzić i absolutnie rozkazywać i rządzić, stąd też mieszkańcy żalili się na ich srogi ucisk i dotychczas wspominają te czasy z przykrością i ubolewaniem. Wprowadzono tu

*) W aktach kons. pryem. jest notatka: 14. września 1779, w święto Podwyższenia św. Krzyża, celebrował we Frysztaku pontyfikalnie. Rękopis pod tyt. Munus Praesuleum.

—”640 —

już wówczas w używanie nieznany poprzednio język niemiecki; umowy zawierane z dziedzicami są pisane w tym języku, a notatki na zatwierdzonych aktach mieszczan, są również w języku niemieckim. Szczególnie srogim w obchodzeniu się z ludźmi, a okrutnym w karaniu winowajców i przestępców był L. baron Lassolaye.

Po śmierci swej żony w r. 1844 sprzedał Leopold baron Lassolaye kontraktem, dn. 1. lipca 1845 zawartym dobra Frysztak z przyległościami : Glinik dolny, Twierdza wielka, Twierdza mała i z folwarkami: Rozalia czyli Łysa góra i Zgardówka, nowemu właścicielowi Konstantemu Kiernickiemu, a sam wyjechał na stałe mieszkanie do Wiednia, gdzie syn jego w służbie wojskowej dostąpił wysokiego stopnia generał-majora. Tak przeszedł Frysztak z rąk dziedziców-Niemców w posiadanie nowego pana, oficera byłych wojsk polskich i uczestnika powstania narodowego w r. 1831, ozdobionego krzyżem virtuti militari. Dobra znowu Frysztak z Twierdzą i Pułankami, sprzedał w r. 1872 dotychczasowy dziedzic Konstanty Kiernicki miejscowym izraelitom, związanym w spółkę, którzy podzielili się tym majątkiem w ten sposób, że rabin tarnt. Chiel Wag-schal otrzymał połowę t. j. ⁸/₁₆ części, żona jego Rachela ²/16 i Izaak Meth 'J/ie części tychże dóbr, Naftali Löw sprzedał swoją część Racheli i Chielowi Wagschal w r. 1882. Z mocy dekretu po Chielu Wagschal z 27. października 1887 odziedziczyła Rachela z Goldmanów Wagschal, powyższe części i sprzedała je 17. marca 1891 r. Leibowi Baumowi.

W r. 1892 kupił Majer Erlich część dóbr Frysztak od Izraela Metha. W r. 1893 Leib Baum kupił część dóbr tych od Izaaka Metha i Majera Erlicha.

Za zniesione prawo propinacyi wymierzono 19.343 złr. 17f/a kr., za zniesione prawa pańszczyźniane 1484 złr. 85 kr.

A teraz przypatrzmy się miastu i jego mieszkańcom. — Pierwotnie miasto nie znajdowało się na tern miejscu, na górze, gdzie obecnie jest, lecz w odległości przeszło 1 kim., w kierunku płn., na równinie, blisko Wisłoka, które to położenie nazywa się i teraz Pogorzałami. Dokument opata koprzywnic-kiego z 22. lutego 1375 powiada : miasto to jest założone na łąkach naszych, zwanych Przegorzała i Bartoszowe łąki. Rze-

czywiście obok gruntów, zwanych Pogorzałami, do ob. miasta, stykają się rozlegle laki, które dokument wspomniany nazywa Bartoszowemi. Kiedy miasto ucierpiało wiele przez pierwszy i drugi napad Tatarów, wtedy przenieśli się mieszkańcy na górę. Być może, że założono wtedy warownię czyli twierdzę, od której i wieś sama otrzymała nazwę Twierdzy. Twierdza ta miałaby podwójny cel: bronić miasta, a zarazem szlaku drogowego, który wzdłuż rzeki Wisłoka prowadząc na Frysztak, ciągnął się na płd. ku Jasłu, Bieczowi, Krosnu i Dukli. Miasto miało jako herb barana.

należących.

Na czele miasta stały dwie władze: wójt przysięgły a względnie jego zastępca z siedmiu ławnikami i burmistrz z ośmiu rajcami. Ludność miasteczka oddawała się, obok rolnictwa, dwom zajęciom, a mianowicie handlowi i rękodziełom. Handlowi sprzyjało położenie miasta na głównej drodze, zwłaszcza gdy w r. 14.51, dnia 14. lipca, pozwolił Kazimierz II rzeźnikom krakowskim, aby pędzili woły z ziemi sanockiej do Krakowa przez miasta Krosno i Frysztak¹).

Rzemieślnicy, według ówczesnych bardzo zbawiennych zwyczajów i praw, łączyli się w cechy. Z pomiędzy innych rzemieślników, stanowili szewcy najliczniejszy zastęp i ci najpierw zawiązali cech r. 1514. Statuta cechu ułożyli sobie, zapożyczając je od cechu szewców jasielskich. Pierwszym cech-mistrzem był Jan Kwaśniowicz. Cech ten miał własną książkę do zapisywania wszystkich wydarzeń cechowych. W książce cechowej brakuje początkowych i końcowych kartek. Zapisy w niej prowadzone zaczynają się od r. 1581 i były prowadzone początkowo w języku łacińskim, później w języku polskim. Z spisów tych widzimy, że proszący o przyjęcie za brata cechowego, stawał na pełnem zebraniu braci cechowych i w przytomności cechmistrza przyrzekał wszystkim braciom cechowym posłuszeństwo, a przytem przyrzekał, że będzie pobożnym, uczciwym rzemieślnikiem, dawał dla braci na napitek, na światło dla cechu i składał pewną opłatę na potrzeby cechu. Znajdują się również w tej książce spisy terminatorów i wyzwolenia na czeladników.

41

*) Kod. dypl, miasta KrahoWa,

Były również w mieście i inni rzemieślnicy jak krawcy, kuśnierze, kowale, garncarze i tkacze. W r. 1644 zakładają mieszczanie frysztaccy cech wielki, do którego należeli garncarze, siedlarze, kowale, bednarze, stolarze, kuśnierze, miecznicy. Fundatorem tego cechu mianuje księga wpisowa, prowadzona od r. 1644, ceehmistrza ówczesnego, Kaspra Jarosza. Cech tkacki zatwierdzony w r. 1671 przez ówczesnych dziedziców Frysztaka Jana, Jakóba i Michała Rojowskich, odwołuje się na przywileje, nadane r. 1550 w Piotrkowie, w poniedziałek, w oktawę Bożego Ciała, przez króla polskiego i od panów senatorów aprobowane. Cech ten ma pieczątkę z napisem : „Sigillum tex-torum oppidi Fristak“. Nie należącym do cechu, nie wolno było w obrębie 2 mil od miasta wykonywać rzemiosła tkackiego i kupować przędzy na targach w mieście.

Stanowisko ceehmistrza było wówczas ważne, przysięgą zawarowane, a składał ją tenże w ręce rajców miasta, przez podniesienie 2. palców ręki. Przyjęcie członka do bractwa, następowało w cechu za zgodą wszystkich braci i za przyrzeczeniem posłuszeństwa oraz uczciwości, przyczem członek składał każdego roku 8 groszy do skrzynki cechowej na potrzeby cechu; za to dostawał on i jego żona świecę w dzień Bożego Ciała. Cech dawał również światło i usługę ostatnią na pogrzebie brata cechowego, a zwyczaj ten cechy dotąd utrzymują

Nazwiska mieszkańców były: Mars, Żurek, Rusek, Har-many, Cubatka, Mrusiek, Gnierzykowic, Nie wtorek, Boxyc, Niewcas, Zięba, Niedźwiedź, Januszek, Niedźwiedziowic, Kwaśny, Gniewie, Rogala, Wieprzek. Wietnikowic, Wa wryło wic, Kasprowie, Susmora, Ratuśny, Ogonek, Solat, Grzegoszkowicz, Dziad. Z powyższych nazwisk bardzo wiele zaginęło i nie są znane nawet w okolicy. Do najdawniejszych i najstarszych nazwisk zdają się należeć: Mars, Boxa i Mrusiek.

W mieście były dwa młyny do r. 1587, wisłoczny i przedmiejski. Do młyna przedmiejskiego należały dwa ogrody, używane przez każdego młynarza. Była również łaźnia z ogrodami. Sądzić również można, że znajdował się rynek. Początkowo nie wolno było mieszkać tu żydom; później mieli wydzieloną osobną dzielnicę, w tyle, ukryci, poza domami, w rynku stojącymi, którą do dziś dnia nazywają ulicą żydowską. Tam

mieli swoją synagogę, chajder i kierkut, a należeli pod zarządy rabina w Strzyżowie. W XVII. wieku przybyły nazwiska oprócz powyżej wymienionych : Biskupowic, Mruzkowic, Szypuła, Markowie, Babiarczyk, Kurzyno, Krężel, Węgrzyn, Łysakowski, Chajec, Chajachowski, Suma, Słodkowski, Wanat, Małecki, Krempski, Pazdulski, Zaczyński, Twaróg, Kogutowicz, Lenart, Bielski, Trybak, Maguder, Piękoś. Z tych wszystkich nazwisk pozostały nazwiska: Małeckich, Trybaków, Magudrów, Pięko-siów. Miasto nie było pozbawione zupełnie pomocy lekarskiej w razie nagłej potrzeby, bo miało cyrulika, nazwiskiem Jana Borka (1682—1685), który na żądanie stron upuszczał dowolną ilość krwi dla zatamowania dalszej choroby, a to stosownie do zapłaty, liczono upuszczoną krew na miarę i ten chory czuł się zaraz zdrowszym, któremu więcej krwi ujęto, jak to dotąd bywa na wsi.

Domy w mieście zachowane do tego czasu, były stawiane z grubych okrąglaków, o dachach spiczastych, z podcieniami na słupach drewnianych i na przodzie mieściły piekarnię i stajnię dla bydła, gdyż zwykle miały mało światła, z tyłu zaś izby mieszkalne, a za domem ogrody. Wszystkie domy były niskie, szczupłe i dosyć ciemne o ciemnych korytarzach czyli sieniach. Przed domami znajdowały się doły ze składanym tamże nawozem. Domy miasta rozciągały się na przedmieście, zwane dotąd Gliniczkiem.

Dla wygody tkaczów w mieście i w okolicy, znajdowały się pod miastem dwa magle z blichami, a mianowicie jeden z płn. na Gliniczku, gdzie dotąd utrzymuje się szynk zwany pod maglem, drugi zaś na płd., poniżej kierkutu żydowskiego i blisko stawu Glinika niższego.

Wracając do zewnętrznej historyi miasta Frysztaka nadmienić należy, że miasto to ucierpiało wiele od Szwedów w r. 1656, a później od Jerzego Rakoczego. Za czasów konfedera-cyi barskiej gospodarzyli tu znowu Moskale, prześladując na każdym kroku konfederatów i tu w mieście założyli sobie dłuższy czas kwaterę. Ślady ich tu pobytu wykazują rękopisy biblioteki Ossolińskich, a mianowicie T. III. str. 47, 1. porz. 73. zawiera. Armistitium między wojskiem rosyjskiem a konfede-rackiem i Replika na punkta przysłane od komendantów kon*

federacyi w Podgórzu znajdujących się. Dat. w Frysztaku die 20. Junii 1772. (Podpisany) Stahelberg Obristleytnant mp. wojsk Najj. Imperatorowy Rosyjskiej. Następna 1. porząd. 74. podaje: „Kopia reversalium IMP. Humela Rott. powiatu Żydaczewskiego od konfederacyi upoważnionego. Dat. w obozie rosyjskim w Frysztaku dnia 20. Junii 1772“.

Po zajęciu Gralicyi przez rząd austryacki, dostał się Frysztak pod władzę cyrkułu dukielskiego. W czasach tych naprawiono stary gościniec, prowadzący z rynku na dół ku Twierdzy do Krosna i Jasła. Miastem rządzili : burmistrz z wójtem i ławnikami. Wszystkie sprawy odbywały się w domu wójta ; później rządzili miastem tak zwani justicyaryusze.

W r. 1850 powstał tu Urząd podatkowy, a w r. 1855 c. k. urząd powiatowy. Około roku 1860 powstał urząd pocztowy. W r. 1887 zaprowadzono stacyę telegraficzną, a w r. 1888 założono księgi gruntowe. Tego samego roku został Frysztak wydzielony ze sądu obwodowego tarnowskiego i przyłączony do nowo powstałegp sądu obwodowego w Jaśle. W r. 1891 otwarto tu nowy urząd podatkowy dla gmin tutejszego sądu powiatowego a w ten sposób odłączono je od dotychczasowego urzędu podatkowego w Jaśle.

Dla ominięcia drogi górzystej i przykrej, przez miasto prowadzącej, wybudowała Rada powiatowa jasielska w r. 1892 nową drogę gminną, od gościńca powiat, na Twierdzy, obok starego zamczyska przez tę gminę, do rzeki Wisłoka ku wsi Kobylowi i od tego czasu skierował się po większej części ruch wozów ciężarowych drogą z Gliniczka po pod miasto na tę nową drogę poprowadzoną po równinie, wskutek czego ruch wozowy przez miasto się zmniejszył i ucierpiały interesa jego mieszkańców. Strata ta jednak nie jest tak znaczna, gdyż od czasu otwarcia tu ruchu kolejowego, wszelkie większe ciężary na dalszą przestrzeń bywają przewożone koleją, a ta ostatnia przyczyniła się również do upadku naszych miast i miasteczek.

W roku 1892 zawiązaną tu została ochotnicza straż pożarna, w dwuletnią rocznicę smutnej pamięci pożogi miasta.

Pierwsze lata wieku XIX. zaznaczyły się dla tutejszych mieszkańców, oprócz ogólnych ucisków, znaczną klęską pożaru, gdyż w r. 1805, w porze jesiennej, zniszczył pożar prawie po-

Podupadli mieszkańcy nie mogli tak rychło zabudować placów pustych po pogorzelisku i potrzeba było kilkunastu lat czasu, zanim na nich nowe budynki powstały. Prawie do r. 1820 sprzedawano pogorzałe place na publicznych licyta-cyach, w celu postawienia na nich domów, w ciągu terminu 8 miesięcy, gdyż budowa bardzo powoli postępowała, a miasteczko w rynku nie było całkiem zaludnione.

łowę domów w rynku położonych, a mianowicie domy od strony zachodniej gościńca, poczynając naprzeciw kościoła, aż ku stronie południowej wraz z ulicą żydowską, a na końcu „piekłem“. Wypadki ognia i przedtem musiały dosyó często się zdarzać, gdyż (jak nadmieniają akta miejscowe), stała w roku 1800 na rynku, jak dotychczas, statua św. Floryana, patrona od ognia.

Po pożarze miasta wzięli się do budowy najpierw żydzi, lepiej uposażeni majątkowo od katolickich obywateli, gdyż utrzymywali szynki, kramiki, browary, skład tytoniu i t. p. handle, a oprócz tego posiadali wiele gruntów miejskich, nabytych poprzednio od katolików, ci zaś ostatni byli przeważnie ich dłużnikami, zastawiając za długi swe realności z prawem wywłaszczenia siebie w razie nie dotrzymania terminu zwrotu pożyczki, co niestety najczęściej się zdarzało. Obywatele więc tutejsi wyznania mojżeszowego, wystawili wtenczas pierwsze tu domy murowane, a nawet kamienicę piątrową i pierwszy właśnie wpis z r. 1818 tut. księgi ingrossacyjnej b Dominium Frysztak zawiera kontrakt, zawarty r. 1809, co do sprzedaży kamienicy pod Nr. kons. 54, niżej ratusza pańskiego, wraz z kawałkiem pola, na dziale nowym, nabywcy Tobiasowi Rożen za 8000 złp. przez Schyję Gulden, który wymurował tę kamienicę. Jestto najstarsza tu kamienica 1-dno piątrową w rękach izraelitów będąca, w której wynajęte są, od czasu otwarcia sądu, ubikacye na kancelarye sądowe.

Z domów w mieście płacono wówczas osobno podatki cesarskie, miejskie, pogłówne, szarwarki, kwaterunek wojska i czynsz do dworu, rocznie po 10 złp. na św. Marcina.

W r. 1831 panowała w Frysztaku cholera. W roku 1890 4. maja wszczął się pożar, w którym zgorzało 46 domów, z tyęh 7 katolickich, a resztę żydowskich. Domy te były w rynku.

Kiedy właściciele placów postanowili odbudować się, przeprowadzono regulacyę domów i ulic, posunięto domy dalej ‘od gościńca, wytyczono ulice szersze w prostej linii. Wymurowano w rynku domy po większej części piątrowe, pokryto je blachą lub dachówką, miasto zyskało na okazalszym wyglądzie, ale właściciele domów musieli zaciągnąć pożyczki¹).

PARAFIA FRYSZTACKA I KOŚCIÓŁ.

Parafia frysztacka jest bardzo dawna, gdyż, jak to powyżej widzieliśmy, już dokument z r. 1277 wspomina o mieście Frysztaku z prawem patronatu. Dokument z r. 1375 wymienia Jerzego, plebana z Frysztaka²). Zapewne więc był wtenczas i kościół we Frysztaku. Kościół ten zgorzał albo w inny sposób podupadł według twierdzenia p. Piętniewicza ; następny kościół został wybudowany w r. 1442. Z którego roku pochodzi obecny kościół, niewiadomo. Do kościoła tego kazał w r. 1753 zrobić proboszcz ówczesny, Andrzej Ankwicz, ołtarz wielki, który następca jego, ks. Michał Duvall, kazał pomalować i wyzłocić. Ks. Franciszek Bradliński zrestaurował wielkie drzwi kościoła, nad któremi widnieje rok 1783.

W kościele frysztackim zbudowali Ankwicze chór kościelny, na którym widoczny jest dotąd herb Ankwiczów Hab-dank i ołtarz boczny św. Anny.

Największym skarbem kościoła tego jest łaskami słynący Pan Jezus na krzyżu, którego historya jest następująca: Za probostwa ks. Marcina Lubzińskiego oddał do kościoła obywatel frysztacki, Maciej Inderlak, zwany także Mackiewiczem, Pasyę Pana Jezusa, nabytą przez niego u rzeźbiarza w Tarnowie, kiedy przechodził tamtędy do Krakowa, na wielki jubileusz, odbywający się w r. 1650. Krucyfiks ten przybito na ścianie zewnętrznej kościoła, dano kapliczkę z ba lasami i ołtarzyk, a następnie rozszerzono kaplicę dla rozlicznych łask

x) Przy kreśleniu wewnętrznych stosunków Frysztaka korzystałem za wiedzą i zgodą autora, ze wspomnianego na początku opisu Frysztaka, rękopisu p. J. Piętniewicza.

²) Kod. dypl. M. T. III. 285.

- 647 —

i cudów, które odbierali ludzie, udający się doń z wiarą i ufnością.

O pochodzeniu i cudach otrzymanych za sprawą cudownego Wizerunku Ukrzyżowanego Pana Jezusa frysztackiego pozostawił wiadomość wspomniany b. tut. kooperator ks. Józef Szalicki, w skryptach z r. 1755, zachowanych w kościele. W r. 1755 dnia 3. maja, przeniesiono krzyż dla dogodności wiernych z kaplicy do wielkiego ołtarza, gdzie dotąd powszechnie słynąc cudownemi łaskami, odbiera winną cześć.

Przy kościele znajdowała się prebenda, ufundowana najprawdopodobniej przez Ankwiczów, nazywała się ona bowiem kapelanią Ankwiczów. Za czasów Józefa II. została zniesiona a grunta, będące jej uposażeniem, nabył na licytacyi w cyrkule 30. września 1795 za 780 fł. obywatel frysztacki Michał Piękoś. Był również przy kościele szpital, dotąd istniejący, a uposażony zapewne prze Ankwiczów. Metryki pod r. 1683 wpominają o mieszkańcach szpitalu, mówiąc „de Xenedochio Frysztacensi“.

Proboszczami frysztackimi byli następujący mężowie: w r. 1375 Jerzy¹), około r. 1525 Stanisław z Jasła; około r. 1530 Marcin Frysztacki, około r. 1574 Jan Frysztacki, około r. 1590 Jan Ciepielowski. W czasie wizyty Kazimierskiego jest notatka, że probostwo jest nadania Erazma Frysztackiego i Ankwiczów katolików. Uposażenia nie było. Około r. 1609—1612 Wojciech Kołkowicz, około r. 1620 Jan Bukowski, potem byli proboszczami Aleksander Rojowski, Hieronim Malarski, Marcin Lubziński, Maciej Muszyński, Wojciech Jan Kneblowski, Wojciech Jakiczewski, Wojciech G-rotowicz, od r. 1743—1749 Jan Stanisław Kuczkowski, potem Andrzej Ankwicz, kanonik, a po tern kustorz krakowski. Do kapituły wszedł w r. 1745, umarł

15. grudnia 1784 r. Michał Duvall przeniósł się na probostwo w Brzezinach, a potem w Szebniach; od 1769 Franciszek Bra-dliński, od 1784—1811 Antoni Koronkiewicz, od r. 1811—1818 ks. Szymon Szczepanik; od 1818—1826 ks. Stanisław Hołdziń-ski; 1826—1851 ks. Jan Samolewicz ; od 1851— 1891 ks. Franciszek Kopystyński; od 1891 ks. Franciszek Prusak, urodzony

9 Kod. dypl. Małop. III. Str. 285.

w Jaśle w r. 1858, wyświęcony na kapłana 1881, długoletni przedtem wikaryusz frysztacki za swego poprzednika Ks. Prusak wybudował ze składek konkurencyjnych, do których się własnemi funduszami przyczynił, nową piękną plebanię, budynki gospodarskie i zbiera składki na budowę nowego kościoła.

Opis kościoła. Kościół drewniany, którego frontową facyatę stanowi dzwoniaa czworoboczna, 8 m. długa a 7 50 m* szeroka, w dolnej części szersza, służąca za kruchtę, ku górze coraz bardziej się zwężająca, gdzie ją znowu w sposób głowy rozszerzają 4 klapy; ma kopułę baniastą. Kościół drewniany wybudowany według zapisków parafialnych w r. 1442, restaurowany najpierw w r. 1783, potem w r. 1859, malowany w r. 1883, pod wezwaniem Narodzenia Najśw. Maryi P., kryty stromym dachem i cały okryty zewnątrz gontami. Prezbiteryum węższe od nawy, zakończone jest połową ośmioboku. Okna presbiteryum i w nawie są prostokątne. Do presbiteryum po stronie ewangelii przypiera zakrystya murowana, długa 8-50 m. szeroka 3 70 m. sklepiona. W kościele fznajduje się 4 ołtarze, chrzcielnica w stylu rococo. Długość kościoła wynosi 27 metrów. Szerokość presbiteryum 7-40 metrów, szerokość kościoła w krzyżu 13'50 m., a długość ramienia krzyża 7'80 m. Wysokość nawy głównej wynosi 7 40 m. Na tęczy znajduje się figura Pana Jezusa na krzyżu. Napis na tęczy opiewa: Obaczcie i przypatrzcie się, jeśli jest boleść jako boleść moja. Jer. T. H. r. Na dzwonicy znajdują się dwa dzwony, większy z roku 1778, ma napis na górnym pasie : „Vox mea, vox yitae, voco vos, ad sacra, venite a. d. 1778“, na dolnym pasie ,,Zwabiaj swym głosem ludzi chwalić Pana, któremu od nas niech będzie oddana, a dusze zmarłych i te przez twe głosy niech wezmą pomoc i pójdą w niebiosy“. Na środku zaś jest monogram ,,R£i. Mniejszy, na obwodzie zewnętrznym, u góry, ma napis: „Spes mea Christus, rex fortis, venit in pace a. d. 1775. W r. 1882 został cmentarz kościelny otoczony wysokimi mu-rami i dwoma żelaznemi bramami. Budowę tych murów rozpoczął w r. 1862 wikaryusz ks. Jan Raczyński, a dokończył je 20 lat później ks. Jan Klimek, wikary frysztacki w r. 1883 Komunikat biura konserwatorskiego z r. 1893 notuje przy ko-

Z początkiem rządów austryackich nie istniała szkoła całkowicie. Dopiero około r. 1815 nastąpiła erekcya szkoły trywialnej, a wtedy zobowiązali się mieszkańcy Frysztaka płacić rocznie 12 złr. W latach 1820—1825 uczył Tomasz Jasiewicz, który otrzymał od gminy wynajęty dom na salę szkolną i na mieszkanie dla siebie. W r. 1829 podniosła gmina płaeę nauczyciela na 40 złr., a w kilka lat później na 80 złr. W r. 1846 nabył ks. Jan Samolewicz na publicznej licytacyi, za własne pieniądze, w kwocie 70 złr. stary cmentarz i przeznaczył na budowę szkoły tamże, a kiedy ze względów sanitarnych nie pozwolono postawić tam szkoły, przeznaczył dochód z tego gruntu na zakupno nagród dla pilnych dzieci.

ściele frysztackim : Odrzwia gotyckie profilowane do zakrystyi murowanej. Kilka pięknych starych ornatów z XVI. i XVII. wieku tkaniny i hafty. Krzyżyk drewniany z 10 rzeźbami mikros-kopijnemi w medalionach.

Najdawniejsze metryki zaczynają się od r. 1671. Z dawniejszych pozostały tylko szczątki, gdyż spaliły się za ks. proboszcza Franciszka Bradlińskiego.

Szkoła parafialna istniała w XVI. wieku. W zapiskach cechu szewskiego pod r. 1593, przychodzi Matyasz rektor szkolny.

Dopiero za sprawą E. Dunajewskiego, naczelnika tut. urzędu powiat., nabyto w r. 1857 na publicznej licytacyi realność spadkobierców po Wacławie Małeckim w płd.-zach. stronie rynku na rogu obok gościńca ku Krosnu i Jasłu prowadzą-oego, pod Nr. kons. 75, za cenę 320 złr. 40 kr. mon. konw. składającą się z starej chałupy i stodoły, wraz z kawałkiem gruntu, pod pół korca zboża wysiewu. Po upływie kilku lat rozpoczęto w r. 1863 na placu nabytym budowę szkoły, którą w następnym roku ukończono i oddano do użytku szkolnego. Budynek ten zawierał jedną salę szkolną, oraz pomieszkanie dla nauczyciela o 2. pokojach i kuchni, które to ostatnie przekształcono w 20 lat później na drugą izbę szkolną. Po wystawieniu własnego budynku szkolnego wzrosła ilość 40 dzieci dotąd pobierających naukę szkolną do liczby 66, a nawet 100 dzieci i nauka w szkole nie była narażona na żadne przeszkody i różne niedogodności.

W r. 1874 zamieniono szkołę trywialną na szkołę etatową. W r. 1877 przemieniła Rada szkolna krajowa szkołę na dwu-klasową i taką jest dotychczas.

MIKOŁAJ FRYSZTACKI.

(Napisał i za zgodą autora nmieścił Józef Piętniewicz).

Z pomiędzy mężów, którzy światło dzienne w mieście Frysztaku ujrzeli, jako dzieci z rodu mieszczańskiego pochodzący, a własną pracą zdobyli wysokie stanowiska, należy umieścić na pierwszem miejscu tut. rodaka Mikołaja Frysztackiego, sławnego w dziejach wieku XV. wojownika. Pamięć tegoż bohatera, pomimo upływu kilku wieków czasu, żyje dotąd — wprawdzie niewyraźna — w tradycyi stałych obywateli miasta rodzinnego, męża niezwykłych zalet i przystoi przekazać ją nadal potomności. Jak już samo nazwisko wskazuje, pochodził Mikołaj Frysztacki z rodziny mieszczańskiej, wywodzącej ród swój od miasta Frysztaka tu stale zamieszkałej i związanej z niem zwykłymi losami doli i niedoli a z rodziny tej — jak nigdy przedtem i potem nie było — odznaczył się przedewszystkiem nasz Mikołaj Frysztacki.

Nieznaczne pamiątki pozostały w miejscu po tymże Mikołaju, gdyż czas i ludzie niebacznie je zniszczyli tak, że trudno jest z nich domyśleć się wielkich czynów człowieka, lecz współcześnie żyjący pisarze patrząc i słysząc o niezwykłych dziełach tego męża, utrwalili wiadomość o nim w swych pismach, z których możemy zasięgnąć niejakich szczegółów. Mianowicie akta sądowe, kronikarze, historycy i heraldycy nasi mieszczą chlubne wzmianki o Mikołaju Frysztackim i jego rodzinie, z których tu użytek zrobimy. Z wiarygodnych tych źródeł okazuje się, że rodzina Frysztackich postępując od godności rajcy i wójta m. Frysztaka dostąpiła ważnego wówczas zaszczytu szlachectwa a przez nie różnych urzędów i zaszczytów oraz majętności, w osobie zaś Mikołaja Frysztackiego tytułu wojewody siedmiogrodzkiego i pierwszego wodza wojsk w Polsce i na Węgrzech, wywierającego decydujący wpływ na rządy i dzieje czasu bieżącego.

Dowód tego co do rodziny najbliższej Mikołaja Frysztackiego dostarczają nam znane akta grodu Sanockiego, które na dokumencie z dnia 10. grudnia 1408 r., dotyczącym sprzedaży biskupowi przemyskiemu sołtystwa Michałówka ad Wysoka, wymieniają między innymi świadkami obecnymi rajcę miejskiego Frysztaka, Frysztackiego z podpisem : „consul Thomas de Freynstat“. W dalszych latach 1423—1435 spotykamy tamże już nazwiska rodowe jt. : „Thomas i Johannes Freystaczky, Fristaczky, także Fristacsky de Crosno“ — a w r. 1444 oraz w latach 1452 i 1453 podają te akta między obecnymi urzędnikami jako wójta: „Johannem advocatum de Fristath“. — W połowie wieku XV. nastąpiła nobilitacya rodu Frysztac-ckich, gdyż akta sanockie z lat 1448—1452 nadmieniają : „liberum dominum Johannem Advocatum de Fristath“, a dokument z r. 1453 nazywa go szlachcicem pisząc: „Nobilis Johannes Advocatus de Fristath“.

Wójtostwo Jana Frysztackiego w mieście Frysztakn było podstawą do nabycia przez tegoż bliższych i dalszych stąd posiadłości dla swego domu i w tym względzie wykazują akta ziemskie pilznieńskie, że w r. 1434 nabył Jan Frysztacki od Dersława, dziedzica Stępiny, wieś Cieszynę, za 300 marek, wkrótce znowu sąsiednią Stępinę, a w r. 1447 wieś Przybówkę i stał się rzeczywistym panem wszystkich okolicznych wsi najbliższych Frysztaka.

pierwsza

Zdaje się, iż tenże Jan Frysztacki był ojcem naszego sławnego Mikołaja Frysztackiego, wielkiego w ówczesnych dziejach rycerza-wojownika, o którego walecznych czynach piszą nasi kronikarze i historycy, a heraldyk Niesiecki w „Herbarzu Polski“ podaje: Frysztacki herbu Radwan, w sandomir-skicm województwie. „Mikołaj Frysztacki z wojskiem do Węgier wysłany buntowniki rozegnał 1436“. Współcześnie żyjący historyk polski ks Jan Długosz kilkakrotnie nadmienia w swych dziejach Polski o sprawach wojennych, znaczeniu, zasługach i zaszczytach naszego Mikołaja Frysztackiego, wzmianka o nim w tern dziele znajduje się w opisie panowania króla Władysława III. Warneńczyka pod r. 1440 w następującym tu powtórzonym ustępie : „Kiedy Władysław, król polski, przebywał w Jagrze, Elżbieta tymczasem, królowa wę-

— 6*52 —

gierska, syna swego Władysława, ledwo 3 miesiące mającego, w niedzielę uroczystą zielonych świątek, w Białogrodzie stołecznym, który podówczas dzierżony był przez Mikołaja Frysztackiego de Wlak, koronować kazała Dyonizemu kardynałowi i arcybiskupowi Granu, w obecności Benedykta biskupa Ja-wryńskiego, Fryderyka hrabiego Cylli, Mikołaja Frysztackiego Stefana z Rozgonu i Tomasza Secz, koroną potajemnie przez siebie z Wyszogradu uwiezioną“. Pod tą datą pisze dalej tenże historyk, że na powitanie króla Władysława Warneńczyka przybyłego do stolicy węg. Budy zjawił się między innymi dostojnikami wyrażony „Mikołaj Frysztacki de Wlak“, a król ten stawiając na równi naszego Mikołaja jako wodza dzielnego z węgierskim Janem Huniadym wynagrodził obydwu za odniesione zwycięstwo, nadając im liczne posiadłości i tytuły wojewodów siedmiogrodzkich. Następnie pod r. 1443 wymienia ks. Długosz tamże, opisując zwycięstwo tego króla odniesione nad Turkami przy pomocy wojennych posiłków panów polskich, między przedniejszymi odznaczonymi przez króla a do Węgrów zaliczonego Mikołaja Frysztackiego de Wlak z tytułem wojewody siedmiogrodzkiego wraz z Janem Huniadym. Nadmienia dalej wymieniony historyk, że Mikołaj Frysztacki za bezkrólewia w Polsce po śmierci bohaterskiej króla Władysława III. w bitwie z Turkami pod Warną r. 1444 nie chciał się udaó do króla Kazimierza Jagiellończyka, żywiąc do niego niechęć jako człowieka małego umysłu i nierycerskiego ducha w przeciwieństwie do swego starszego brata, aż go inni panowie namówili jechać o wybór nowego króla. Pod r. 1458 wspomina tamże o wydaniu przez naszego Mikołaja zamku Wyszegradu dzierżonego przez tegoż wodza, a wreszcie w r. 1459 ostatnia tamże wzmianka o naszym rodaku brzmi następująco : „W Węgrzech nowe wybuchnęły rozruchy. Niektórzy bowiem panowie węgierscy, a na ich czele Mikołaj Frysztacki złożywszy z tronu Macieja, obrali królem Fryderj^ka ces. i księcia Austryi“.

Późniejszy historyk polski M. Bielski przedstawia również męstwo i waleczność jako wodza polskich hufców konnych Mikołaja Frysztackiego, a odnośny ustęp jego dzieła z panowania Władysława Warneńczyka pod r. 1440 pełnym rozru-

chów na Węgrzech, skierowanych przeciw osobie naszego króla, opiewa następująco: „Zdobyła się jeszcze i na drugie wojsko królowa (wdowa węg. Elżbieta po zmarłym królu Albrechcie mającego małego syna Władysława), nad którem Ładysława Garę przełożyła a sama do Ostromi pod bok królowi się przymknęła chcąc go z Budzynia wypędzić. Król (Warneńczyk) słysząc o takiej śmiałości jej, przyczynił co mógł na prędce ludzi do dworu swego i Jana Huniadę nad nimi przełożył a Mikołaja Frysztackiego Polaka, owego nad Węgry a tego nad Polaki, które wnetże wyprawił przeciwko Ładysławowi Garze; przyjechali blisko podeń, gdy leżał u miasteczka rzeczonego Balta i tamże z trzaskiem z nim bitwę zwiedli. Bili się z obu stron dosyć mężnie i długo i na tę i na ową stronę fortuna się chwiała, wszakże naostatek zwycięstwo przy stronie królewskiej zostało, zwłaszcza, gdy Frysztacki z polskim ufcem konnym i dobrze zbrojnym, który stał na posiłku, uderzył w nie wszystką prawie mocą i tenże nieprzyjaciela naprzód przełomił tak, iż wnetże jęli wszyscy uciekać a naszy gonili je daleko i bili a drugie imali, które gdy do kiola przywiedli, kazał je król puścić, czem sobie wielką sławę i miłość u wszystkich Węgrów zjednał“.

Bartosz Paprocki uzupełnia dopiero co nadmieniony ustęp przedstawiając, iż Małopolanie na dwukrotnym sejmie w Korczynie r. 1441 pozwolili królowi Władysławowi III. posłać do Węgier 5000 ludu rycerskiego na pomoc przeciw zbuntowanym stronnikom przeciwniczki tegoż królowej węg. Elżbiety. Król więc zebrał wielkie wojsko, z którem posłał Mikołaja Frysztackiego i Jana Hunyadego z dworem swoim, a ci wodzowie i współtowarzysze wojenni zgromili owych buntowników tak, że ich dowódca, Władysław Gara podskarbi, zaledwie z życiem uciekł.

Poprzedni historyk M. Bielski opisując zwycięstwo króla Warneńczyka r. 1443 nad Turkami w górach Macedonii albo Turcyi pod Zofią i Biłogrodem opowiada, że za przykładem króla, który na podziękowanie P. Bogu za to zwycięstwo kazał pozawieszać w kościele P. M. w Budzie zdobyte chorągwie nieprzyjacielskie, zawiesili Polacy tam swoje proporce, jak również i Węgrzy, a między nimi wymieniony Mikołaj Frysztacki wraz z Janem Huniadym. O udziale naszego dzielneg wodza w nieszczęsnej bitwie pod Warną r. 1444, zakończonej ogólną klęską i śmiercią króla Władysława III., wątpić nie można, chociaż przytoczone wyżej dzieła milczą o tern nadmieniając, że z pola walki tylko 2. Polaków uszło z życiem, z których był jeden znany G-rzegórz z Sanoka. Obecność jednak tamże nieodłącznego współtowarzysza i.przyjaciela naszego Mikołaja tj. Jana Huniadego każe się domniemać, że Mikołaj Frysztacki, zawzięty wróg niewiernych Turków a przywiązany nader do osoby króla-bohatera i przez tegoż zaszczycony nagrodami i dostojeństwami, nie zaniedbał w tak poważnej chwili nieść mu swoją wypróbowaną pomoc z hufcem polskiej konnicy. Zresztą zaliczano Mikołaja Frysztackiego do Węgrów jako stale tam przebywającego wojewodę siedmiogrodzkiego herbu Wlak.

O późniejszej działalności naszego rodaka Mikołaja wyraża inny historyk Marcin Kromer w opisie panowania Kazimierza III. Jagiellończyka pod r. 1463 podając, że król węg. Maciej przedewszystkiem Mikołaja Frysztackiego i innych przeciwników swoich, pobudzających cesarza Fryderyka do najechania królestwa węgierskiego, zjednał sobie ludzkością swoją i wielkiemi obietnicami. Wiarołomny król Maciej nie dotrzymał jednak umowy a w obronie uciśnionej wdowy królowej węg. Elżbiety wystąpił przeciw niemu w pole do walki nasz rycerz-bohater Mikołaj Frysztacki na czele zebranych ochotników i pobił go pod Budą. Odnośny ustęp zatytułowany „Frysztacki“ z dzieła Szczęsnego Morawskiego pt. Sądeczyzna za Jagiellonów — przytaczamy tu w całości jako charakterystyczny również co do niejasnej wówczas postaci naszego wodza dzielnego. „Po ukończeniu wojny pruskiej za pomocą królowej, która nienawidziła rodu Huniadych, mianowicie zaś króla Macieja, którego zwała psem kruczkiem — Iskra zmówił drużynę wojowników dzielnych a bijących czołem przed wysokością cesarskiego rodu raczej niż przed dorobkiewiczami Huniadami. Wiódł ich Mikołaj Frysztacki, rzekomo herbu Bogorya, doświadczony wódz konnicy Warneńczyka jeszcze. Pod Budą porazili Macieja, który się potem pojednał z cesarzem, przyjęty od tegoż za syna. — Kto był ten Frysztacki? trudno wie* dzieć. Dziedzicem Frysztaka koronnego nie mógł być, chybaby tam było jakie sołtystwo, od którego się pisał. Może tylko mieszczaninem był z Frysztaka, należąc do tych dzielnych do-robkowiczów owych czasów, co sobie orężem zarabiali herby i bogactwa“.

Przywykły więc od młodu Mikołaj Frysztacki do oręża i nieustraszony w boju wojownik, jako osobisty wróg króla węg. Macieja zbierał ochotników polskich i przedsiębrał w tym czasie wyprawy t. zw. w historyi „Braci polskich“ lub „Ace-falów“ celem niszczenia posiadłości tego króla na Węgrzech. W odwecie na to wysłał król ten niespodziewanie w zimie r. 1474 wodza Tomasza Farzego z 6000 wojska w celu najazdu Podgórza. Węgrzy zająwszy zamek w Żmigrodzie i obwarowawszy się tamże zapuszczali zagony naokoło aż do m. Pilzna, rabując i paląo miasta i około 200 wsi, starców i dzieci mordując a niezliczoną ilość innych uprowadzając w niewolę jako więźniów bez żadnego ze strony Polaków oporu. Dopiero pokój na lat 3 zawarty zwrócił zabrane zamki i więźnie z obu stron. Wskutek tego najazdu nieprzyjacielskiego ucierpiało wielce m. Frysztak i posiadłości Mikołaja Frysztackiego i jego rodziny a zemsta Węgrów zapewne tu z większą siłą i grozą niż gdzieindziej występowała.

W czasie przerwy wojennej i w późniejszym swym wieku poświęconym odpoczynkowi zasłużonemu zajmował się nasz Mikołaj życiem publicznem i zebraniem fortuny dla swego domu, a akta ziemskie pilznieńskie przytaczają go roku 1460 w Pilźnie z podpisem „Mikołaj de Fristat“ jako nobilis świadek, na akcie tamże z dnia 1. lipca 1467 r. jest podpisany między innymi świadkami także „Nicolaus de Fristat“, a dokument z d. 26. października 1475 r. co do granic wsi między Bierówką, Warzycami a Sieklówką, umieszczony w kodeksie dyplomat. klasztoru tynieckiego, jest zrobiony w obecności również: „Nicolao Frysztacki“. Co do posiadłości własność lub nabycie tegoż Mikołaja Frysztackiego stanowiących dowodzą nadmienione akta, że tenże był w r. 1468 dziedzicem wsi Przy-bówki, w r. 1481 kupił wsi Łęki i Zwiernik od Zakliki, 1494 Wiśniowę mniejszą (Wiśniówkę) i Niewodnę od wdowy Kna-fiikowy za 400 złr. węg., zaś r. 1492 sprzedali mu 2. bracia

Andrzej i Klemens de Kamieniec dziedzictwo swe Kamieniec (później zw. Odrzykoń) i Wielopole za 2000 fl. węgierskich, oraz wymieniają go jako dziedzica wsi Wojkówki i Bratkówki. Nie ulega też wątpliwości, że w końcu w. XV. stał się on także dziedzicem miasta Frysztaka nabywszy go od klasztoru ks. Cystersów w Koprzywnicy.

Wskutek tych i innych sprzyjających okoliczności byli wówczas Frysztaccy spokrewnieni z pierwszymi domami w Polsce znanymi jt. z Stadnickimi ze Żmigrodu, z Kamienieckimi z Odrzykonia, Wielowiejskimi, Firlejami, Bonarami, Mniszchami, Kokoszami, Tarnowskimi, Oświęcimami itp., żoną zaś Mikołaja miała byó Barbara Stadnicka, córka Mikołaja ze Żmigroda Stadnickiego, kasztelana przemyskiego a r. 1490 wojewody Bełzkiego i Katarzyny Wojszyk.

Mikołaj Frysztacki dał podstawę do zamożności domu swego i otoczył go blaskiem wielkości i potęgi, a miasto Frysztak i niektóre posiadłości pozostawały do końca w. XVI. w ręku Frysztackich, poczem przez związki pokrewieństwa przeszły w dom Ankwiczów i Rojowskich. Później rodzina Frysztackich tu zniknęła i rozprószyła się w różne strony, podupadła a obecnie spotkać można gazdów Frysztackich z dyplomami szlacheckimi w górach Tatrach i na Podhalu.

Mikołaj Frysztacki pochodząc z rodu mieszczańskiego zasłużył sobie i dla swej rodziny szlachectwo przez waleczność i szlachetne czyny, nobilitowany przez króla Władysława Warneńczyka, który mu dał herb Radwan tj. żółtą chorągiew kościelną w polu czerwonem na znak, że rycerz ten walcząc w obronie wiary przeciw pogańskim Turkom, wrogom kościoła lał krew na polu zwycięstw. Przebywając w mieście Frysztaku mieszkał on pierwotnie w dworku położonym na wzgórzu vis-a-vis kościoła z ławą do przechodu do niego ponad drogą poprowadzoną a następnie w twierdzy frysztackiej pod miastem położonej, którą jako znawca urządził i do obrony należycie przysposobił. Dla swego miasta rodzinnego Frysztaka musiał on być wielkim dobrodziejem i wielce do niego przywiązanym, skoro pomimo tak długiego szeregu lat pamięć o nim nie wygasła u jego rodaków, którzy z chlubą i uwielbieniem wspominają wielkiego męża-wojownika. Mianowicie postawił z drzewa modrzewiowego kościół we Frysztaku na nowo o większych

- 657 -rozmiarach przy pomocy materyału ze zniesionego kościoła we wsi sąsiedniej Kobylu i urządził w nim boczny ołtarz, obecnie z istniejących najstarszy, ku czci swego patrona św. Mikołaja z danym herbem Radwan, oraz na pamiątkę swoich zwycięstw na czele jazdy polskiej kazał wymalować ją na górnej ścianie kościoła ponad tym ołtarzem. Obraz ten jednak przemalowany niezręcznie jest niewyraźny i zmieniony.

Około r. 1500 brak wszelkiej wiadomości o życiu i dziełach naszego Mikołaja Frysztackiego, który zakończył tu w mieście Frysztaku w tym czasie żywot pełen trudów, niewygód, niebezpieczeństw, walk, zwycięstw i chwały. Zwłoki jego spoczęły na widoczne życzenie w ziemi rodzinnej i w gniaździe urodzenia w mieście Frysztaku, a nie złożono je w grobowcach podziemia kościoła frysztackiego, lecz jako rycerza walczącego w polu pochowano je na otwartym cmentarzu kościelnym gdzie dotąd wysoka mogiła, z starą okrywającą ją lipą ma wskazywać miejsce tegoż spoczynku. Zdaje się nawet, że widziana tu płyta kamienna z wykutą w niej postacią rycerza służyła mu za grobowiec wierzchni, dopóki go potem nie użyto za stopień na plebanii a w końcu na drobne kawałki nie stłuczono.

Mikołaj Frysztacki, mąż niepospolitych zdolności i zasług, syt sławy i zaszczytów, których dostąpił własną pracą i poświęceniem, pochodząc z stanu mieszczańskiego, stanowi piękną kartę miasta Frysztaka jako miejsca swego urodzenia i spoczynku, a postać jego tak wielka i szlachetna winna być zachowana dla potomności i przykładu. Spodziewać się należy, że znajdzie ona swego historyka, który z dzieł kronikarzy także węgierskich, niemieckich i tureckich zestawi obraz całkowity tego z ludu wyszłego walecznego i szlachetnego ry-

cerza.

Józef PiętniewicM.

Pisząc o Frysztaku wspomnieć mi należy o rodaku fry-sztackim, ks. Feliksie Dymnickim, katechecie gimnazyum rzeszowskiego i założycielu bursy gimnazyalnej. Urodził on się we Frysztaku, 13. stycznia 1824, a był synem obywatela frysztackiego, Jana Dymnickiego i Wiktoryi Sierpiełowiczówny. Małżonkowie ci mieli 5-ciu synów. Najstarszy Jan, ur. 1816 r. uczęszczał we Lwowie na wydział chirurgiczny, był więziony,

42

był delegatem do Wiednia a ztamtąd do Pesztu. Umarł magle w Wiedniu, w kwietniu 1848 r. Józef ukończył r. 1854 medycynę i był lekarzem kąpielowym w Busku. Feliks, poświęciwszy się stanowi duchownemu, otrzymał pierwsza wikarówkę w Rosenbarku, potem w Gorlicach, a w r. 1855 powołał go ówczesny biskup przemyski, ks. Wierzchlejski, na katechetę do gimnazyum rzeszowskiego. Tutaj pozostał aż do śmierci, która nastąpiła 30. września 1876 r. Swojem, prawdziwie ojcowskiem postępowaniem z młodzieżą, swoją miłością ku młodzieży, swymi wykładami jak również wybudowaniem bursy gimna-zyalnej w Rzeszowie, wystawił sobie pomnik trwały. Kurenda biskupia wydana, wnet po śmierci ks. Dymnickiego, tak o nim mówi : „Ks. Dymnicki to miłośnik ubogich, ozdoba przemyskiej dyecezyi, wzór dla następców w pojmowaniu i pełnieniu nader ważnego obowiązku nauczyciela religii i mistrza duchownego młodzieży“¹!.

Część statystyczna. Frysztak liczy mieszk. 1506. Do mieszkańców należy 729 hk. 96 a. 98 m²; do obszaru dworskiego 200 hk. 79 a².

GMINA STĘPINA z CHYTRO WKĄ. Wieś Stępina otrzymała swą nazwę od swego założyciela Stępy. Wieś ta graniczy: od wschodu z Cieszyna i Wiśniową, od południa z Cieszyna, od zachodu z Hutą gogolowską, od północy z Pstrą-gówką. Przez wieś przepływa potok Stępina i prowadzi gminna droga. Nie udało mi się odnaleśó dokumentu założenia tej wsi.

W r. 1530 występują Maciej, Paweł, Samuel, Jan Andrzej, Wacław i Erazm Frysztaccy, jako dziedzice dóbr Stępmy; a w r. 1560 posiadał ją Paweł Frysztacki.

Chytrówka i Stępina miała tych samych, mniej więcej właścicieli co i Frysztak. Posiadali więc ją przy końcu przeszłego wieku Sierakowscy, a potem Wykowscy, a mianowicie Ignacy Wykowski, od którego dzierżawił folwark Chytrówkę w r. 1796 Jan Rogojski.

W r. 1844 nabył Stępinę i Chytrówkę od Adolfa Chłę-dowskiego Nikodem hr. Romer i sprzedał je w r. 1848 Emi-

*) Kureńda kons. przemysk. o. ł. N. 7. r. 1876. L. 3201.

łowi lir. Romerowi. Ten zaś sprzedał w r. 1854 Wilhelmowi hr. Romerowi.

Za zniesione prawo propinacyi wypłacono za Stępinę 794 złr. 92Y₂ kr., za Chytrówkę 1545 złr. 68Y₂ kr. ; za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono za Stępinę 7882 złr. 87V₂ kr., za Chytrówkę 4088 złr. 20 kr. Razem wypłacono 11.920 złr. 57¹/g kr. Dodatkowo zaś zapłacono za powinności poddańcze w Stępinie 602 złr. 50 kr., a w Chytrówce 720 zł. 5 kr.

Kasa gminna wynosiła 1322 K 29 h.

Część statystyczna. Mieszkańców jest na obszarze gminnym 620, na obszarze dworskim 12. Wieśniacy posiadają 425 hk. 63 a. 21 m². Obszar dworski 289 hk. 56 a. 14 m².

GMINA CIESZYNA. Wieś położona na lewym brzegu Wisłoka. Graniczy od wschodu z Wiśniową i Jazową, od południa z Pułankami, od zachodu ze Stępiną. Przez wieś przepływa potok Stępina. Prowadzi również gościniec frysztacko-strzyżowski i droga powiatowa do Stępiny. Kasa gminna wynosi 2359 K 14 h. Cieszyna nazywała się w dawnych czasach Czeszynna.

Gmina Cieszyna posiada szkołę 1-dno klasową o 2. siłach nauczycielskich. Do Cieszyny przywiązane jest prawo współ-patronatu do rzym. kat. kościoła we Frysztaku.

Cieszyna wspomniana jest pod r. 1366, w dokumencie, wydanym w Sączu, przez Kazimierza Wielkiego, na założenie miasta Wisłoka. W dokumencie tym oddaje król grunta zwane „czeschunyn“, położone po obu brzegach rzeki Wisłoka, zaczynając od Pogorzała, aż do wsi Łąckie poręby. Była więc Cieszyna w posiadaniu Cystersów, później weszła w posiadanie Frysztackich.

W r. 1508 należała Cieszyna, wraz z Stępiną, Pstrągową} częścią wójtostwa Kobyle do Pawła Frysztackiego ¹). W roku 1535 należała do Mikołaja i Stanisława Frysztackich. Było we wsi kmieci 17, płacących razem, tytułem czynszu grzywien 9, korcy owsa 21, i dających kapłony, sery i t. d. Była karczma, jeden zagrodnik, a młyn należał do Wiśniowej ²). W r.

42*

1581 należała Cieszyna do Mikołaja Frysztackiego. Było wtedy kmieci 18, łanów czynszowych 7³/₄, zagrodników z rolami 3, ubogich 3, rzemieślnik 1 *).

Od Frysztackich przeszła Cieszyna na innych właścicieli. W XVII. wieku posiadał ja Mikołaj Firlej, wojewoda lubelski a po nim syn jego, Piotr Firlej. W latach 1785—1796 przychodzą jako właściciele Cieszyny Kasper i Kunegunda Wy-chowscy. W przeszłym wieku sprzedał ją 14. lipca 1873 r. Michał Wysocki Franciszkowi hr. Mycielskiemu. Po nim zaś odziedziczył Cieszynę Jan hr. Mycielski. Drugie zaś ciało tabularne : Cieszyna część II., utworzone z dóbr Cieszyna i dóbr Jaszczurowa wraz z młynem i tartakiem, nabyli w r. 1873 różni właściciele. Obecnymi właścicielami tej majętności są: Chaim Kracher i Kyfka z Bilfeldów Kracherowa.

Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 4195 złr. 437₂ kr. za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 7323 złr. 377₂ kr.

Część statystyczna. Cieszyna ma na obszarze gminnym mieszkańców 861, na obszarze dworskim 67 mieszkańców. Posiadłość mniejsza obejmuje 461 hk. 53 a. 55 m² 3, obszar dworski obejmuje 307 hk. 95 a. 21 m³ gruntów.

GfMINA GLINIK DOLNY graniczy od wschodu z Twierdzą i Widaczem, od południa z Widaczem i Lubią, od zachodu z Sieklówką, od północy z Frysztakiem. Przez wieś przechodzi rzeka, zwana Starą-rzeką. Chaty wsi położone są obok drogi powiatowej, prowadzącej z Kołaczyc do Frysztaka i łączącej się w Gliniku z gościńcem, łączącym Krosno z Rzeszowem. Kasa gminna w Gliniku wynosi 1220 K 51 h. Nazwa wsi jest topograficzna tj., że wieś ta otrzymała nazwę od gleby, glinki.

Glinik dolny wspomniany jest w dokumencie z r. 1277, w którym Bolesław Wstydliwy uwalnia wsi, należące do Cystersów koprzywnickich, od różnych danin. W r. 1474 uwalnia król Kazimierz Jagiellończyk, na przeciąg 3 lat, Glinik wraz z innemi posiadłościami Cystersów od wszystkich danin, ciężarów, podwód³). Długosz tak pisze o Gliniku; Wieś należy do kościoła parafialnego we Frysztaku, a jest własnością kla-

— 661

sztoru koprzywnickiego. Są w niej lany kmiecie, a każdy kmieć płaci czynsz roczny. Oprócz tego dają jaja, koguty, sery i dziesięcinę. Tę wieś królowa węgierska Elżbieta darowała klasztorowi koprzywnickiemu, jako odszkodowanie za miasto Jasło, zabrane im przez króla polskiego Kazimierzax). Później przeszedł G-linik na własność rodziny Frysztackich, W r. 1535 należał do Pawła Frysztackiego. Było w tym roku kmieci 33, płacących razem czynszu grzywien 6 gr. 26 i dających kapłony, jaja, sery i t. d. Było we wsi 6 ról opustoszałych, z których utworzono folwark, obrabiany przez kmieci. Był we wsi dwór, folwark dosyć obszerny, las wspólny z Wiśniową. Wójt pobierał 6 gr. czynszu. Oceniona była ta wieś z miasteczkiem Frysztakiem i z wójtostwem we Frysztaku i w tej wsi na kwotę 1200 grzywien²).

W r. 1546 był właścicielem Glinika Jan Frysztacki, po nim posiadali Glinik synowie : Paweł, Piotr, Rafał, Kasper i Marcin Frysztaccy. Krzysztof Frysztacki odstępuju w roku 1580 części swe na Frysztaku i Gliniku bratu swemu Wojciechowi. Od tego Wojciecha Frysztackiego nabywa w r. 1567 Ambroży z Pasławic Ankwicz część miasta Frysztaka i wieś Glinik. Paweł, Piotr, Rafał i Kasper Frysztaccy wydzierżawiają swe części we Frysztaku i Gliniku, Mikołajowi Boboli. Glinik dolny przechodził później przez ręce tych samych właścicieli co i Frysztak, W r. 1845 posiadał Glinik dolny Leopold baron Lassollaye, który go w tymże roku sprzedał Konstantemu Kiernickiemu a ten go odsprzedał w r. 1872 izraelitom tym samym, którzy nabyli Frysztak. Za zniesione prawo propiuacyi wymierzono kwotę 1324 złr. 87lj₂ kr., za zniesione prawa pańszczyźniane 9128 złr. 50 kr.

GMINA GLINIK ŚREDNI graniczy: od wschodu z Frysztakiem, od południa z Glinikiem dolnym, Sieklówką i Lu-blicą, od zachodu z Glinikiem górnym, od północy ze Stępiną i Pułankami. Przez wieś prowadzi droga powiatowa, łącząca Brzostek z Frysztakiem. Wieś przepływa strumyk Glinik, wpadający do Wisłoka. Wieś wznosi się 261 m. n, p. m. Glinik

b Lib. ben. T. III. str. 391,

²) Źródła dziejowe T. XV. str. 536,

662

średni posiada szkołę jedno-klasową; kasę gminna liczącą: 2408 K 29 h.

W r. 1508 był Glinik własnością Jana Amor Tarnowskiego ¹). W r. 1581 należał do Andrzeja Górki. Było wtedy we wsi 23 kmieci; łanów czynszowych było 9^, zagrodników 2, komornik 1, ubogich 2, rzemieślników 2²). W tym czasie Glinik należał do parafii gogolowskiej.

Później przechodził mniej więcej te same koleje, co i Frysztak w poprzednich wiekach. W r. 1837 kupił dobra te Aleksander hr. Wodzicki od Petroneli, Józefa i Aleksandra Wo-dzickich a sprzedał je w r. 1841 Józefowi Franciszkowi, Antoniemu Lgockiemu, a potem otrzymała w spadku te dobra Helena Macewicz w r. 1861. Po niej otrzymali je jej krewni. W r. 1893 nabył te dobra Konstanty Macewicz i sprzedał je 27. lipca 1903 Markusowi Ecksteinowi, Józefowi Schönblumowi i Leibowi Strickowi.

Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 11229 złr.

40 kr.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym jest 549, na obszarze dworskim 18. Włościanie posiadają 677 hk. 71 a.; obszar dworski 110 hk. 78 a. 62 m².

GMINA KOBYLE graniczy od wschodu z Kozłówkiem, Łękami, od południa z Widaczem, od zachodu z Frysztakiem i Pułaukami, od północy z Jazową. Wieś ta wznosi się w pagórku zwanym „Kobylską górą“ 358 m. n. p. m. We wsi jest kapliczka, jest szkoła jednoklasowa, eksponowana z Frysztaka. Kasa gminna wynosiła 688 K 26 h. Przy historyi Frysztaka wspomnieliśmy o tern, że Kobyle było w posiadaniu Cystersów, że miało swój własny kościół i że król Kazimierz Wielki postanowił na miejscu wsi Kobyla wznieść miasto Wisłok. Je-dnakżo zamiary te nie powiodły się, miasto Wisłok mimo dyplomu erekcyjnego nie powstało, ale natomiast rozwinęło się miasto Frysztak. Król Kazimierz Wielki za Jasło oddaje zakonnikom wsi: Glinik i Kobyle. Długosz tak pisze o Kobylu: Kobyle, wieś należy do parafii frysztackiej, a jest własnością

klasztoru koprzywnickiego. Są w niej łany kmiecie, a każdy kmieć płaci czynsz roczny. Również dają koguty, jaja, sery. Są tam również karczmy, zagrody, folwark i dziesięcina¹). W r. 1474 było Kobyle uwolnione na przeciąg 3. lat od wszystkich ciężarów, danin i podwód²).

"W r. 1508 należy część wójtostwa w Kobylu do Pawła Frysztackiego³). W r. 1536 należało do Mikołaja i Stanisława Frysztackich. Było wtedy kmieci 9, którzy płacili czynszu 1. grzywnę i 9 gr. ; prócz tego dawali kapłony, sery, i t. d.⁴). W r. 1581 należała do Erazma Frysztackiego i było podówczas we wsi kmieci 8, łanów 2, komornik lb). Przez kontrakt kupna sprzedaży, zawarty w grodzie bieckim w r. 1597 stali się Ankwiczowie współdziedzicami Frysztaka i posiadaczami wsi Glinika i Kobyla, a to przez małżeństwo Jana Ankwicza z Zofią, córką Erazma Frysztackiego. W ten sposób dostaje się Frysztak, Cieszyna i Kobyle w jego ręce w r. 1606. Po Ankwiczach przechodzi wieś Kobyle w posiadanie różnych właścicieli. W r. 1779 są dziedzisami Kobyla: Józef Sieniaw-ski i Ignacy Raczkowski. Obecnie właścicielem Kobyla jest Mieczysław Bieliński, notaryusz w Brzostku, który usilnie stara się o prowadzenie wzorowe swego gospodarstwa, aby przez to pożytecznie oddziaływać na małorolnych właścicieli. W r. 1698 zapisał Stefan Ankwicz na rzecz kościoła we Frysztaku sumę 1500 złp. i zabezpieczył ją na Kobylu. Na rzecz zaś szpitala frysztackiego włożono w r. 1823 na właścicieli Kobyla obowiązek dawania dla ubogich szpitalnych corocznie po korcu pszenicy, żyta, jęczmienia, owsa, 12 fur drzewa na opał, tudzież obowiązek wybudowania domu szpitalnego dla 6. ubogich w mieście Frysztaku. Do kościoła miano dawać 1 złr. m. k. na odprawienie mszy św. Za zniesione prawo propinacyi wymierzono kwotę 1450 złr.

x) Lib. ben. T. III. Str. 891.

²) Matricular Regni Poloniae Sum. nr. 1162. s) Źródła dziejowe T. XV. Str. 487.

⁴) Tamże, Str. 536.

*) Tamże, T. XIV. Str. 248.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym jest 377, na obszarze dworskim 27. Wieśniacy posiadają 435 hk. 96 a. 59 m². Obszar dworski 153 hk. 92 a. 87 m².

GMINA PUŁANKI graniczy od wschodu z Jazową i Ko-bylem, od południa z Frysztakiem i Glinikiem średnim, od zachodu z Glinikiem średnim, od północy z Cieszyna i Stempiną. Miejscowość ta wznosi się 248 m. n. p. m. i otoczona jest od południa drogą powiatową, prowadzącą z Brzostku do Frysztaka, a od wschodu gościńcem.

Kasa gminna wynosiła 1004 K 90 h. Pułanki były mniej więcej w rękach tych samych właścicieli, co i Frysztak. Dobra te posiadał w r. 1845 Leopold baron Lassollaye i ten sprzedał je w r. 1845 1. lipca Konstantemu Kiernickiemu, ten zaś odsprzedał je r. 1872 tym samym izraelitom, którzy nabyli Frysztak. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 2031 złr. 47V₂ ct. ; za zniesione prawa pańszczyźniane 7988 złr. 97 kr. Nazwa wsi pochodzi najprawdopodobniej stąd, że kmiecie posiadali nie całe łany, role, ale pułłanki, po pół roli.

GMINA PSTBĄGÓWKA otrzymała nazwę od założyciela swego Pstrąga; Pstrągówka znaczy tyle, co mała Pstrągowa. Graniczy ona : ze wschodu z Szufnarową i Wiśniową, od południa z Wiśniową i Cieszyna, od zachodu ze Stępiną, a od północy z Jaszczurową i Szufnarową. Wieś wznosi się 303 m. n. p. m. Domy rozłożyły się wzdłuż potoka i drogi, prowadzącej przez wieś. We wsi znajduje się kapliczka murowana.

W r. 1508 należała wraz z Wiśniową i Jazową do Stanisława z WiśniowejA). W r. 1581 należała do Seweryna Bo-nara, było wtedy w tej wsi kmieci 23, łanów czynszowych 7. sołtysi łan 1, zagrodników z rolą 2, chałupnik 1, komorników z bydłem 5, komorników bez bydła 2²). Późniejsze losy tej wsi są mi niewiadome. W r. 1868 kupił Pstrągówkę od Wincentego Krzyszkowskiego Franciszek hr. Mycielski, a po nim odziedziczył ją w spadku w r. 1902 Jan hr. Mycielski. Gmina posiada szkołę jednoklasową, kasę gminną z kapitałem 3460 K 43 h. Za zniesione prawo propinacyi wymierzono kwotę 1324 złr 87¹/₂ ct., za zniesione prawa pańszczyźniane 9940 złr. 22% kr-

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym jest 741, na obszarze dworskim 2. Wieśniacy posiadają 642 hk. 72 a. 5 m². Obszar dworski 125 hk. 47 a. 58 m².

GMINA TWIERDZA położona w dolinie Wisłoka, tuż obok drogi kolejowej i gościńca. Graniczy od wschodu z Ko-byłem, od południa z Widaczem, od zachodu z Glinikiem dolnym, od północy z Frysztakiem. Twierdza szkoły nie ma. Kasa gminna wynosiła 500 K 11 h.

Pan Piętniewicz utrzymuje, że Twierdza, w znaczeniu fortecy, została założona po drugim napadzie Tatarów, celem bronienia ludności Frysztaka i okolicy od napadów nieprzyjaciół. Później Twierdza dostała się w posiadanie Mikołaja z Dąbrowicy Firleja, wojewody lubelskiego, a po nim odziedziczyli Twierdzę synowie jego. Od Firlejów nabyli Twierdzę małżonkowie Wojciech i Barbara Wojakowscy za 7000 złp.

W przeszłym wieku posiadał ją w r. 1845 Konstanty Kiernicki, który ją odsprzedał 4. stycznia 1882 izraelitom. Później nabyli te dobra 31. stycznia 1882 r. Walerya z Wasilewskich Jędrzejewiczowa, Stanisław Wasilewski i Aleksandra, Ludwika 2. im. z Wasilewskich Wiktorowa, którzy je rozparcelowali. O materyałach ze wspomnionej Twierdzy opowiada p. Piętniewicz, że je ówczesny właściciel Twierdzy darował ówczesnemu właścicielowi Wiśniowej pod tym warunkiem, ażeby zabrał je w jednym dniu Jakoż najechało się tak wiele fur, że nie można było koni napoić i dla braku wody wiele koni zginęło. Jednakże materyał został zwieziony i wystawiono z niego obszerny pałac w gminie Wiśniowej. O Twierdzy fry-sztackiej wspomina Szczęsny Morawski w dziele: Sądeczyzna, wyliczając wzdłuż dolin naszych rzek, a tu wzdłuż doliny Wisłoka stare grody t. j. zamki¹). Za zniesione prawo propinacyi wymierzono kwotę 3312 złr. 18y₂ ct., za zniesione prawa pańszczyźniane 3210 złr. 27¹/₂ kr.

Część statystyczna. Twierdza liczy mieszkańców na obszarze gminnym 492, którzy posiadają 185 hk. 29 a. 2 mh

ł) T. I. str. 13.

¹

) Źródła dziejowe T. XV. str. 535. w; Źródła dziejowe T. XIV. str. 267,

²

)    Źródła dziejowe T. XIV. str. 248.

³

)    Matricularum Eegni Poloniae Summa. nr. 1162.

PARAFIA NIEWODNA.

GMINA NIEWODNA. Nazwisko wsi, Niewodna, pochodzi według twierdzenia profesora Piekosińskiego, od założyciela Niewoda. Niewodna graniczy od wschodu z Korzuchowem Różanką i Grodziskiem, od południa z Kalembiną, od zachodu Szufnarową, z Pstrągówką i Wiśniową, od północy z Różanką i Grodziskiem. Jest to wieś górzysta, wzniesiona 395 m. n. p. m. Przez wieś przechodzi bezimienny potok. We wsi jest szkoła jednoklasowa, Kółko rolnicze liczące 23. członków i mające własny budynek, Kasa gminna wynosiła 787 K 48 h. Kościół drewniany pod wezwaniem św. Anny, wybudowany r. 1672 Niewodna wspomniana jest w dokumencie z r. 1366¹). W r. 1454 należała do rodzonych braci Jana, Piotra, Andrzeja z Dobrzechówki. Na prośbę tychże przeniósł król Kazimierz Jagiellończyk we wspomnianym roku Niewodnę z prawa polskiego na prawo niemieckie²) Długosz o tej wsi nic nie wspomina. W r. 1494 kupił Niewodna od wdowy Knaflikowej za 400 złr. węgierskich Mikołaj Frysztacki³). W r. 1508 należała Niewodna wraz z Szufnarową, do Jakóba i Jana ze Szufna-rowej⁴). W r. 1536 należała ta wieś w połowie do Stanisława Odrowąża, starosty Samborskiego, a w połowie do Jana Witkowskiego. W części Witkowskiego było kmieci 11, płacących czynsz; była jedna karczma, z której płacono grzywnę i kamień łoju, trzy role były opustoszałe. Suma całego czynszu wynosiła grzywien 4, groszy 12, korcy owsa 207₂ Był młyn, były 4 małe stawki. Prócz tego był dwór, folwark, lasy dla własnego użytku, 2 zagrodników. Oceniona była część Witkowskiego na grzywien 200. W części Stanisława Odrowąża było kmieci 4, zagrodnik 1. Wiele ról było opuszczonych. Cały czynsz wynosił jedną grzywnę, gr. 8, owsa 4x/₂ korca, kapłony jaja i t. d. Wieśniacy odrabiali pańszczyznę na folwarku we Wiśniowej⁵). W r. 1581 Niewodna należała w jednej części

*) Kod. dypl. Mał. III. 202.

²)    Wierzbowski: Matricularum regni Poloniae Sumar. Nr. 198.

³)    Akta pilzneńskie.

⁴)    Źródła dziejowe T. XV. Str. 467.

⁵)    Tamże T. XV. Str. 518.

do Andrzeja Maleczkowskiego ; było w niej kmieci 10, łanów czynszowych 2, zagrodników z rolą 3, zagrodników bez roli 2, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 9. Druga część należała do Seweryna Bonara; było kmieci 4, łanów czynszowych 1, zagrodników bez ról 3, komorników z bydłem 6, rzemieślnik 1,J)

Obecnie w księgach hipotecznych dzieli się Niewodna na trzy części, czyli schedy a mianowicie na Janowszczyznę, Ko-nopaczyznę i Gostwiczyznę. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono ze wszystkich trzech sched 6479 złr. 20 ct. m. k , za zniesione prawo propinacyi zapłacono 2075 złr. 63 ct. Przed r. 1878 trzymał Janowszczyznę Tomasz Peters, Józef Myszkowski i Karol Peters. We wspomnianym roku otrzymała część tę Salomea z Petersów Krzyżanowska. Konopaczyzną obdarował w r. 1872 Cypryan Odrowąż Gostwicki Władysława Odrowąż Gostwickiego po nim zaś otrzymał tę część w r. 1903 Mieczysław Odrowąż Gostwicki. Część trzecią Gostwiczyznę otrzymał w r. 1881 po Józefie Myszkowskim Stanisław Myszkowski ; ten sprzedał ją w r. 1882 Janowi Ignacemu Koziorow-skiemu. W r. 1886 sprzedał tenże swą posiadłość Janowi Węgrzyniakowi ; i ten niedługo trzymał tę część, bo w r 1887 sprzedał ją małżonkom Mojżeszowi i Idesie Rudler. Idesa, otrzymawszy w r. 1903 całą tę część, sprzedała ją w r. 1904 Herszowi Rösslerowi w ²/₄, Szymonowi Bajblowi w ¹/₄ i Faj-wlowi Dyamantowi w V₄ części.

Część statystyczna. Mieszkańców jest 709 na obszarze gminnym, 16 na obszarze dworskim. Obszar dworski obejmuje 112 hk, 82 a. 53 m². Własność włościan wynosi 598 hk. 49 a. 75 m².

JAZOWA. Jazowa tak się nazywa, według Piekosińskiego, od założyciela swego Jaza. Graniczy ona od wschodu z Ko-złówkiem, od południa z Kobylem, ód zachodu z Cieszyna, od północy z Wiśniową. Jest położona na prawym brzegu Wisłoka, w okolicy górzystej. Tylko ta część wsi, która leży nad rzeką Wisłokiem jest nizinna Kasa gminna wynosiła 725 K 56 gr. O czasie powstania Jazowy nie mogliśmy odnaleść dokumentu. Nie znajduje się również w spisie wsi, znajdującym

») Źródła dziejowe T. XIV. Str. 256.

się w księdze uposażeń Długosza. W r. 1508 należała Jazowa do Stanisława z Wiśniowej¹) W r. 1536 należała do Stanisława Odrowąża, starosty Samborskiego. Było wtedy kmieci 6, płacących, grzyw. 2, gr. 12, szelągów 4, owsa korcy9. Były 2 role opuszczone, które uprawiano za czynsz. Był jeden zagrodnik, płacący 2 grosze. Lasy były wystarczające, pańszczyznę odrabiali na folwarku we Wiśniowej²). W r. 1581 należała do Seweryna Bonara. Było kmieci 7, łanów czynszowych 2, zagrodnik z rolą 1, komornik z bydłem 1³). W r. 1867 nabywa Jazowe od Wincentego Krzyszkowskiego Franciszek hr-Mycielski a w spadku po nim otrzymał ją w r. 1902 Jan hr. Mycielski, który ją dotychczas posiada. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 6619 złr. 7i/₂ kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi 1015 złr. 737₂ ct. a. w.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym jest 289, na obszarze dworskim 7. Obszar dworski obejmuje 214 hk. 60 a. 96 m². Wieśniacy posiadają 174 hk. 51 a. 87 m².

RÓŻANKA. Różanka graniczy na wschód z Grodziskiem, na południe z Niewodną, na zachód ze Szufnarową i Nawsiem Wielopolskiem, na północ ze Zawadką. Przez wieś przepływa potok Grodzisko. Różanka wzniesiona jest na 244 m. n. p. m. We wsi jest jednoklasowa szkoła Kasa gminna wynosiła 936 K. Różanka nazywała się przedtem Sebastyanówka W r. 1536 należała do Mikołaja Klimunta, Agnieszki Tułkowskiej, która miała 2 kmieci, płacących 40 gr., dających kapłony i t. d., Feliksa Tułkowskiego, Andrzeja i Stanisława Swoszów, mających nierówne folwarki, pola nieurodzajne, staw, młyn opustoszały. Prócz tego Feliks Tułkowski miał tam 3 kmieci, płacących po ¹/₂ grzywny i po 2 korce owsa, karczmę, z której pobierał 1 grzy wnę i ¹/₂ kamienia łoju, 7 ról opustoszałych, lasy wspólne i czwartą część dochodu z barci miodowych. Była oceniona Różanka na 300 grzywien 7.

W r. 1581 część, zwana Sebastianowa należała do Zacha-ryaszya Grzymały; był w niej kmieć 1, łan czynszowy 1, za-

*) Źródła dziejowe T. XV. str. 522.

²)    Tamże, str. 518.

³)    Tamże, T. XV. str. 522.

grodnik bez bydła 1. Część, zwana Różanką, należała do Stanisława Kleczyńskiego, który miał 1 łan czynszowy i 1 zagrodnika i do Krzysztofa Swosza, który miał łan 1¹).

Obecnie Różanka dzieli się na 9 części, a mianowicie na Różankę dobrzecłiowską, zwaną Nartów, Różankę dolną, Różankę Swoszówkę, Różankę Dendorówkę, Różankę folwark średni, Dobrzecliówkę Różankę, część Tadeusza Nieczuji, Różankę, zwaną Sebastyanową dolną, Różankę Sebastyanową górną. Jak już te części wskazują, posiadali Różankę różni właściciele i tak: Różankę dobrzechowską czyli Nartów posiadała od r. 1778 rodzina Fałęckich a od roku 1835 rodzina Nartowskich. Od r. 1895 posiada tę część Teofil Nartowski. Różankę dolną posiadała w r. 1848 Ludwika Denkerowa, która oddała ją Maryi z Denkerów Wykowskiej, ta zaś w r. 1872 sprzedała Herszowi Dyamantowi, po nim otrzymali ją w roku 1882 Mojżesz i Majer Dyamant. Tegoż samego roku odstąpił Majer Mojżeszowi Różankę Dolną a w r. 1897 dobra te zostały rozparcelowane. Tych samych właścicieli i te same losy podzielała Różanka Swoszówka. Różankę Dendorówkę posiadała w ostatnich czasach Marya z Cynarskich Dendorowa. Część ta została wcielona do obszaru gminy Różanki. Różankę, folwark średni, posiadał w r. 1885 Michał Zimny. Po nim, w r. 1903, otrzymały ją jego dzieci, a potem w wspomnianym roku część ta została przydzielona do obszaru gminy. Część Ęobrzechówkę-Różankę kupił w r. 1869 Leopold Stanisław dw. im. Skalski od Wincencyi ze Zbierzchowskich Deisenbergowej i sprzedał ją w r. 1871 Janowi i Honoracie Dworzańskim. W spadku po Janie Dworzańskim otrzymała ją w r. 1892 Henryka Dwo-rzańska. Część Tadeusza Nieczuji kupiła od Tadeusza Nieczuji Józefa z Dobrowolskich Rafalska. Dobra te zostały rozparcelowane. Część, zwana Sebastyanowa dolna, należała w r. 1817 do Tadeusza Chronowskiego, od którego w roku wspomnianym kupił te dobra Jan Chronowski. Następnego roku sprzedał je Wincentemu Ferdynandowi Łada Łazowskiemu, a ten zaś sprzedał tego samego roku Karolinie z Łazowskich Górskiej, która w r. 1855 sprzedała je Maciejowi Ruckiemu. W spadku po

ł) Źródła dziejowe T. XIV. str. 246.

nim odziedziczył tę część w r. 1866 Henryk Bucki i sprzedał ją 1870 Józefie z Buckich Staroniowej. W spadku po niej odziedziczyła tę część 1889 Olimpia ze Staroniów Sejpeltowa, która je sprzedała 1894 Ignacemu Kuglowi. W latach od r. 1896 do 1903 przechodziła ta część z rąk do rąk żydowskich, aż wreszcie w r. 1903 nabyło ją 17 włościan. Bóżanka, zwana Sebastyanową górną, była w r. 1838 w rękach rodzeństwa Oraczewskich; w 1854 przeszła do Buckich, potem do Olimpii ze Staroniów Sejpeltowej. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono z całej Bóżanki 20949 złr. 96y₂ kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi wypłacono 3286 złr. 85y₂ ct. w. a.

Część statystyczna.' Na obszarze gminnym jest 885 mieszkańców, na obszarze dworskim 64 mieszkańców. Obszar gminny obejmuje 970 hk. 19 a. 2 m², obszar dworski 125 hk. 50 a. 39 m².

SZUFNABOWA. Według Piekosińskiego nazywa się ta wieś tak od swego założyciela Szufnara. Graniczy ona: od wschodu z Bóżanka i Niewodną, od południa z Wiśniową, od zachodu z Pstrągówką, od północy z Nawsiem wielopolskiem. Szufnarowa jest wzniesiona 346 m. n. p. m. Przez wieś prowadzi droga powiatowa, łącząca Wiśniową z Wielopolem. Jest to wieś górzysta; domy ciągną się wśród drogi. W gminie jest szkoła jednoklasowa o dwóch siłach nauczycielskich ; kasa gminna wynosiła 1612 K 66 gr. Szufnarową wspomina Długosz pod nazwiskiem Schuffnerhaw *). W r. 1508 wspomniana jest Szufnarowa, pisana Szusnarowa, jako własność Jako ba i Jana ze Szufnarowej z).

W r. 1536 należy ona do Wiary Szufnarowskiej, która ma na niej zabezpieczony swój posag i do jej synów. Było we wsi 50 kmieci, płacących z pól czynszu 10 grzywien, dających 68y₂ korcy owsa, jaja, kapłony i t. d. Z karczmy płacono 1. grzywnę i kamień łoju. Był dwór, folwark, 3 małe stawy, zapuszczone, młyn, przynoszący mało korzyści. Była oceniona ta wieś na 600 grzywien⁸). W r. 1581 należała do Jana Kozłow-

9 Liber benef. I. 650.

²) Źródła dziejowe T. XV. Str. 467. ⁸) Tamże, Str. 515.

skiego ; było kmieci 26, łanów czynszowych 7, zagrodników 4, komorników z bydłem 5, komorników bez bydła 7, rzemieślników 2 *). Na początku XIX. wieku należała Szufnarowa do ks. Jabłonowskiego. Szufnarowa dzieli się na następujące ciała tabularne: Szufnarowa dolna, Szufnarowa górna, Długoszówka, Siwek, Szufnarowa część, Żarkowa. Szufnarowę posiadał od r. 1862 Witold Rogoyski, który ją sprzedał różnym żydom i teraz oprócz Szufnarowej górnej, Siwka, Szufnarowej części, inne części są rozparcelowane. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 26967 złr 70 kr.

Część statystyczna. Mieszkańców na obszarze gminnym 1538, na obszarze dworskim 29. Obszar dworski posiada 189 hk. 88 a. 71 m². Włościanie posiadają 1307 hk. 64 a. 74 m².

Wiśniowa jest ściągniętym wyrazem: Wiśnia nowa. Wiśniowa graniczy od wschodu z Kalembiną, od południa z Jazową, od zachodu z Cieszyna, od północy z Pstrągówką i Niewodną. Przez wieś przechodzi gościniec, łączący Krosno z Rzeszowem i droga kolejowa kolei lokalnej Jasło-Rzeszów. Wo wsi jest szkoła jednoklasowa, kasa gminna, która wynosiła 2116 K 80 gr., jest kółko rolnicze, liczące 31. członków i mające budynek wartości 670 K. Udziały członków wynoszą 800 K. Na obszarze dworskim jest bardzo piękny dwór, z wzorowo utrzymanymi budynkami dworskimi, piękny ogród angielski przy dworze. Wiśniowa wspomniana jest pod rokiem 1366³), ale można przypuszczać, że istniała znacznie wcześniej.

WIŚNIOWA, Nazwisko pochodzi od założyciela Wiśni. — Według Długosza²) były dwie Wiśnie: Wiśnia stara i Wiśnia nowa.

W r. 1377 jest właścicielem Wiśniowej Paszko. W roku tym Pełka, sędzia i Marek podsędek sandomierski, rozsądzają między Paszkiem a Konradem, opatem koprzywnickim o 11 pól i przysądzają te pola Opatowi Konradowi⁴).

W r. 1508 wspomniana jest Wiśniowa, jako własność

Tamże, T. XIV. Str. 256. ²) Liber benefic. I. 650.

⁸) Kod. Mał. Str. 202.

⁴) Tamże, Str. 805.

Stanisława z Wiśniowej '). W r. 1536 była Wiśniowa własnością Stanisława Odrowąża i należała do parafii dobrzechowskiej. Było wtedy kmieci 8, 2 zagrodników, którzy płacili 12 gr., karczmę właśnie wtenczas odbudowano. Suma całego czynszu wynosiła 4 grz. 6 gr. Był również młyn i 5 stawów. Oprócz Wiśniowej była również Wiśniówka, należąca do parafii w Do-brzecłiowie. Było w niej kmieci 2, płacących 36 gr., 3 korcy owsa i inne daniny²). W r. 1557 Wiśniowa z Wiśniówką, Nie-wodną, Jazową i Pstrągową dostaje się, przy podziale dóbr między synami Seweryna Bonera, synowi tegoż młodszemu, Sewerynowi, zrodzonemu z drugiej żony Doroty³).

W r. 1581 należały Wiśniowa i Wiśniówka do Seweryna Bonera. Było wtedy w Wiśniowej kmieci 6, łanów czynsz. 3, zagrodników z rolami 2, zagrodników bez roli 3, komorników z bydłem 7⁴). Z Bonerów dostaje się Wiśniowa wraz z innymi dobrami tychże w posiadłość Firlejów, a z Firlejów przechodzi na Jabłonowskich. W rękach tych ostatnich pozostawała Wiśniowa do połowy przeszłego stulecia.

W drugiej połowie XIX. w. posiadał Wiśniowę Wincenty Krzyszkowski. Od tego zaś kupił te dobra w r. 1868 Franciszek hr. Mycielski, a po nim odziedziczył Wiśniowę z przyle-głościami w r. 1902 syn jego, hr. Jan Mycielski. Hr. Franciszek Mycielski, ożeniony z Waleryą Tarnowską, to osobistność, która nietylko dla Wiśniowej, ale także dla kraju całego wielkie położyła zasługi. Hr. Franciszek Mycielski, czy to jako marszałek rady powiatowej jasielskiej, czy to jako prezes. Towarzystwa gospodarskiego jasielskiego, czy to jako poseł na sejm krajowy, czy to, pod koniec życia swojego, jako prezes krakowskiego Towarzystwa rolniczego, wszędzie zostawił dowody swego rozumu i swej obywatelskiej działalności. Starszy syn jego, Jerzy, profesor Uniwersytetu krakowskiego, autor wielu dzieł z zakresu sztuki, znakomity znawca dzieł sztuki malarskiej. Drugi syn Jan, zawołany pospodarz.

!) Źródła dziejowe, T. XV. str. 465. *) Tamże, Str. 518.

³)    Bocznik krakow, T VII. str. 131.

⁴)    Źródła dziejowe, T. XIV. str. 245.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest 838 mieszkańców, na obszarze dworskim 165 mieszkańców. Obszar dworski posiada 233 hk. 21 a. 70 m². Włościanie posiadają, 399 bk. 53 a. 69 nr.

PARAFIA DOBRZECHOWSKA.

Do parafii Dobrzechowskiej należą w powiecie jasielskim gminy Kalembina, Korzuchów, Kozłówek, Markuszowa, Opa-rówka, Różanka, Tułkowice, Zawadka ,).

GMINA KALEMBINA. Kalembina nosi nazwisko od swego założyciela, Kalemby. Graniczy ona : od wschodu z Mar-kuszową i Tułkowicami, od południa z Kozłówkiem, od zachodu z Wiśniową, od północy z Korzuchowem. Wieś położona jest w dolinie Wisłoka. Prowadzi przez nią gościniec, łączący Krosno z Rzeszowem i droga kolejowa Jasło-Rzeszów. Grunta są w większej części nizinne, urodzajne. We wsi jest szkoła je-dnoklasowa, jest kółko rolnicze, liczące 20 członków, których udziały wynoszą 844 K, wartość zaś towarów w sklepiku kółka wynosi 3700 K; jest „Ochotnicza straż pożarna“, mająca dwie sikawki, własną muzykę, jest fabryka wyrobów cementowych, mleczarnia z centryfugą. Kiedy powstała wieś Kalembina nie mogłem dojść. Niema jej w księdze uposażeń Długosza, więc zapewne powstała przy końcu XV. wieku. Wspomniana jest w r. 1508 wraz z Markuszową i Korzuchowem, jako własność Barbary Trzecieskiej. Zapłaciła ona, jako czwartą część dochodów z tych wsi 1 grzywnę 24 groszy²). W r. 1536 należała również z Korzuchowem i Markuszową do Jana Trzecieskiego i było wtedy we wsi 5 kmieci, płacących czynszu 1 grzywnę, 1 grosz, zagrodnik jeden, płacący 10 groszy; kmiecie nie dawali owsa, dawali natomiast 10 kur, 30 jaj, 10 serów. Pól opustoszałych było 4. Te trzy wsi oszacowane były na 1000 grzywien. W tym czasie należała Kalembina do parafii w Niewo-

x) Do r. 1906 należała także i Wysoka. Ustawą z 23. grudnia 1905 (Dz. u. p. kr. Nr. 10) przydzieloną została do powiatu autonom, rzeszowskiego z dniem 1. stycznia 1907.

²) Źródła dziejowe T. XV. Str. 466, dnej *). W r. 1581 należała do Piotra i Jana Trzecieskich, jak o tem wspomniane jest przy Korzuchowie. Było wtedy kmieci 8, łanów czynszowych 3¹/,, zagrodników 6, chałupników z bydłem 3, chałupników bez bydła 6, rzemieślnik 1 ; do karczmy należał pręt roli. Należała Kalembina wówczas do parafii Do-brzechowskiej ²).

Na poozatku przeszłego wieku należała wieś do ks. Ksawerego hr. Jabłonowskiego, proboszcza dobrzechowskiego, który ją, w r. 1816, 25. lipca zapisał Siostrom Miłosierdzia w Przeworsku. Te zaś sprzedały Kalembinę w r. 1889 Stanisławowi Mysikowskiemu. Obecnie jest Kalembina rozparcelowana. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 3791 złr. 40 kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi 1413 złr. 19¹ /a ct.

Część statystyczna. Kalembina ma 319 mieszkańców; obejmuje 209 hk. 54 a. 84 m² pola.

KORZUCHÓW. Nazwa wsi, według Piekosińskiego, pochodzi od założyoiela Kożucha i powinno się pisad Kożuchów przez ź, przyjęła się jednak pisownia przez rz. Korzuchów graniczy: od wschodu z Tułkowicami, od południa z Kalembina, od zachodu z Wiśniową i Pstrągówką a od północy z Niewodną. Przez wieś przechodzi gośoiniec.

Korzuchów jest jedna z najstarszych wsi. Wspomniana ona jest w przywileju z r. 1282, w którym Leszek Czarny nadał biskupowi lubuskiemu egzemcyę sądową i podatkową dla ludzi w jego dobrach zamieszkałych³). W r. 1365 posiadał Korzuchów Mikołaj, proboszcz gnieźnieński. Stwierdza on, że 11 niw, z których 9 wymienia po nazwisku, leżących pomiędzy polami korzuchowskiemi, tudzież Wiśniową i Markuszowa, należy z dawna do Dobrzechowa, własności klasztoru koprzy-wnickiego. Otóż te niwy zwraca zakonowi Cystersów⁴). W r. 1407 posiada Korzuchów Konopka⁵), w r. 1408 Dziersław, a w r. 1499 Stanisław Trzecieski⁶) i odtąd Korzuchów w ro-

ł) Tamże, Str. 523. a) Tamże, T. XIV. Str. 245.

s) Wojciechowski Szkice historyczne 11. wieku Str. 46. *) Kod. Mał. III. Str. 201, 202.

B) Akta sądu leńskiego goleskiego Nr. 12.

«) Tamże Nr. 61, 75 i 1254.

dżinie Trzeęieskich pozostaje długie lata. W r. 1536 należał do parafii w Lubli. Było wtedy kmieci 6, płacących razem z 3. zagrodnikami, którzy płacili po 10 groszy, grzywien 2 (a więc kmiecie płacili po 11 grosz. u. a.), z karczmy płacono dwie grzywny, kamień łoju, 16 korcy owsa, dawano kury, jaja. Był dwór, folwark, wystarczające łąki, jeden dobry staw, a prócz niego 4 małe, młyn, przynoszący małą korzyść; dochód z niego przynosił 2 grzywny rocznie. Z pasiek płacono 12 groszy. Należał do Jana Trzecieskiego¹). W r. 1581 należał wraz Kalembiną do Piotra i Jana Trzecieskich. Było kmieci 8, łanów 3 */₂, zagrodników 6, komorników 3, biednych 6, rzemieślnik 1, do karczmarza należał pręt roli³). W przeszłym wieku, do roku 1852 posiadałaKorzuchów Marya Wasilewska; w r. 1852, 5. maja sprzedała go Emilii z Riegerów Baszcze-wiczowej, a od tej nabył go 15-go czerwca 1904 Bank par-celacyjny. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 17042 złr. 35 kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi 2788 złr. 20 ct.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym mieszkało 206, na obszarze dworskim 43 mieszkańców. Obszar dworski posiadał 287 hk 59 a. 92 m². obszar mniej, posiadłości obejmował 117 hk. 74 a. 27 m².

KOZŁÓWEK. Kozłówek ma swą nazwę od założyciela Kozła i dawniej nazywał on się Kozłów. Graniczy od wschodu z Mar-kuszową, od południa z Oparowką i Pietruszą Wolą, od zachodu z Jazową, od północy z Kalembiną, od której oddziela go Wisłok. Wzniesiony jest 270 m. n. p. m. We wsi jest je-dnoklasowa szkoła, jest kasa gminna, która wynosiła 2150 K 34 gr. Jest starożytny kościółek pod wezwaniem św. Doroty, w którym odprawia się kilka razy do roku nabożeństwo. W kościółku tym jest figura św. Doroty, do której lud ma nabożeństwo. Kaplica postawiona została na miejscu dawnej w r. 1880. Dawniej stanowił Kozłówek czyli Kozłów osobną parafię, do której w 1536 należała Oparówka. W r. 1536 należał do klasztoru koprzywnickiego. Było wtedy we wsi kmieci 9, karczma

W przeszłym wieku w r. 1842 posiadała Kozłówek Marya Skrzyńska; od niej.nabył tę wieś w wspomnianym roku Piotr Napoleon Stanisław trzech im. Tarnawski. Od Tarnawskiego nabył tę wieś Franciszek hr. Mycielski, a po nim w r. 1902 otrzymał je syn jego Jan hr. Mycielski. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono 7577 złr. 37'/₃ kr. m. k. Za zniesione prawo propinacyi 1150 złr. w. a.

z której płacono ³/t grzywny. Suma całego czynszu wyaosiła 3 grzywny gr. 12; prócz tego dawano kapłony, sery, jaja i dziesięć korcy owsa opatowi. Na skarb królewski płacono 4 grosze. Był tam mały folwark i mały stawek ,). W roku 1581 należał Kozłówek czyli Kozłów do Bączalskiego. Było wtedy we wsi kmieci 7, łanów 2'/g, zagrodnik 1, komornik 1 z bydłem, komorników bez bydła 2. Od parafii była już wtenczas odłączona Oparówka i przyłączona była do parafii w Dobrze-chowie²).

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest 408, na obszarze dworskim 20 mieszkańców. Obszar dworski posiada 267 hk. 96 a. 87 m², posiadłość mniejsza 283 hk. 43 a. 92 m² pola.

MAKKUSZOWA. Nazwisko wsi pochodzi od założyciela Markusza czyli Marka. Pierwotnie nazywała się Markuszowa wola³). Markuszowa graniczy: od wschodu z Wysoką, od której jest oddzielona potokiem Wysoką, od południa z Oparowką, od zachodu z Kozłówkiem i Kalembiną, od północy z Tułko-wicami, od których oddziela ją rzeka Wisłok. Wieś wzniesiona 275 m. n. p. m. We wsi jest szkoła jednoklasowa, kasa gminna, której kapitał wynosił 871 K 98 gr. Markuszowa wspomniana jest pod rokiem 1366⁴). Długosz wspomina o tej wsi, że graniczy z Dobrzechowem⁵).

W r. 15U8 należała Markuszowa, wraz z Kalembiną i Ko-rzuchowem, do Barbary Trzecieskiej ⁶). W r. 1536 należała do Jana Trzecieskiego. Było wtedy we wsi 10 kmieci, płacących

J) Źródła dziejowe T. XV. Str. 521.

²) Tamże, T. XIV. Str. 246.

⁸) Kodeks Mał. III. 202, 305, 306.

⁴) Tamże, Str. 202.

Liber ben. III. Str. 381.

'•) Źródła dziejowe T. XV. Str, 466.

wraz z trzema zagrodnikami 6 grzywien i dających owsa 30 korcy; prócz tego dawali kmiecie kapłony, sery i t. d. Z karczmy płacono 1 grzywnę i pół kamienia łoju. Jedna zagroda była opuszczona¹). W r. 1581 należała Markuszowa do Trze-cieskich. Było wtedy kmieci 8, łanów 2, zagrodników z rolą 4, komorników z bydłem 2, komorników bez bydła 3, rzemieślnik 1²). W przeszłym wieku r. 1842 posiadała te dobra Marya z Wyrzykowskich Wasilewska, która je odstąpiła 4. marca 1847 Teofilowi Wasilewskiemu. Po nim odziedziczyli Marku-szowę w r. 1888 Walerya z Wasilewskich Jędrzejowiczowa, Stanisław Wasilewski i Olga z Wasilewskich Wiktorowa. Ozęśó sióstr nabył p. Stanisław Wasilewski i do niego cała Markuszowa należy. Ża zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 12335 złr. 32*/₂ kr. m. k. Za zniesione prawo propinacyi wypłacono 2500 złr. a. w.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest 371 mieszkańców, na obszarze dworskim 163 mieszkańców. Obszar dworski obejmuje 335 hk. 82 a. 82 m² pola, włościanie posiadają 211 hk. 94 a. 54 m².

OPARÓWKA. Oparówkę zamieszkują, podobnie jak i Pie-truszą Wolę, Rusini, tak zwani Zamieszańcy. Wieś ta graniczy od wschodu z Wysoką i Brzezanką, od której oddziela ją potok Wysoka, od południa z Rzepnikiem i Łączkami, od zachodu z Pietruszą Wolą. Wieś wzniesiona jest 331 m. n. p. m. We wsi jest cerkiewka, przy której mieszka proboszcz ruski; cerkiewka drewniana, pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, wybudowana koło r. 1700, odnowiona i pobłogosławiona w r. 1882. Kasa gminna wynosi 1357 K 42 gr* Jest również sklepik chrześcijański. W r. 1536 należała Opa-rówka do parafii w Kozłowie czyli w dzisiejszym Kozłówku, a była własnością klasztoru koprzywnickiego. Było we wsi 5 kmieci, płacących razem 1 grzj^wnę i 6 groszy. Niektóre role były opuszczone ; lasy miała Oparówka wspólnie z Kozłowem, był tam sołtys, mający 2 łany i młyn, przynoszący małą korzyść'’). W r. 1581 nahżała Oparówka do klasztoru koprzy-

ł) Tamże, Str. 522.

²) Tamże, T. XIV. Str. 246.

⁸) Źródła dziejowe T. XV. Str. 522.

wnickiego; było wtedy kmieci 6, łanów czynszowych 2, zagrodnik 1. Do sołtysa należało 1 '/₂ łanu¹).

W roku 1857, w spadku po Teofili ze Skrzyńskich Koź-mianowej otrzymali dobra te małoletni Stanisław Koźmian i Marya Koźmianowna po połowie. W r. 1861 darował Stanisław Koźmian swą połowę szwagrowi Romanowi Michałowskiemu. Po Romanie hr. Michałowskim, zmarłym w r. 1906, otrzymał Oparówkę syn jego Władysław hr. Michałowski. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 3198 złr. 127₂ kr. m. k, za zniesione prawo propinacyi 1500 złr. a. w.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest mieszkańców 484, na obszarze dworskim 3. Obszar dworski posiada 360 hk. 42 a. 77 m², wieśniacy posiadają 370 hk. 1 a. 51 m² pola.

TUŁKOWICE. Tułkowice mają swą nazwę od założyciela swego Tułka. Graniczą: od wschodu z Dobrzechowem

wem,

1    Tropią, od południa z Markuszowa, od zachodu z Korzucho-od północy z Grodziskiem. Miejscowość ta wzniesiona jest

325 m. n. p. m. Przez wieś przechodzi gościniec z Krosna do Rzeszowa. Kasa gminna wynosi 396 K 52 gr. Tułkowice wspomniane są w dokumencie Leszka Czarnego z r. 1282. Aktem tym nadał wspomniany książę egzemcyą sądową i podatkową dla ludzi w dobrach biskupa lubuskiego zamieszkałych²). W roku 1338 sąd ziemski sandomierski rozstrzyga spór między Wilhelmem, opatem koprzywnickim a rycerzami i właścicielami Tułkowic o las, leżący blisko Dobrzechowa. Sąd ziemski przysądził ten las opatowi koprzywnickiemu³). W r. 1341 przysądził sąd ziemski, wspomnianemu powyżej opatowi, część w Tuł-kowicach do rzeki Wisłoku. Za rzeką Wisłokiem nie mieli właściciele Tułkowic nic posiadać⁴)- Długosz wspomina o Tuł-kowicach jako o wsi, graniczącej z Dobrzechowem⁵).

W r. 1536 należały Tułkowice do szlachetnych Andrzeja Tułkowskiego i Marcina Klimunta. Było podówczas w tej wsi

2    dwory i dwa folwarki małe, 2 małe stawki, lasy były wy-

*) Tamże, T. XIV. Str. 246.

²)    Wojciechowski dz. c. Str. 46.

³)    Kod. Małop. III. Str 27.

⁴)    Tamże, Str. 45.

⁵)    Liber benefic. III. 381.

679

starczające. Była oceniona ta wieś na kwotę 60 grzywien '). "W r. 1581 należała do Trzecieskich i było 2. zagrodników z rolami²).

Tułkowice posiadał przed r. 1826 Piotr Żuławski ; po nim otrzymały tę wieś we wspomnianym roku jego dzieci. W r. 1840 posiadali tę część Adam i Felicya Antonina Brzoska, potem Feliks Brzoski. W r. 1875 sprzedali Feliks i Antonina Brzoscy Teofilowi Wasilewskiemu. W spadku po nim otrzymało Tułkowice rodzeństwo: Walerya z Wasilewskich Jędrze-j o wieżowa, Stanisław Wasilewski i Olga, Ludwika dw. im. z Wasilewskich Wiktorowa. Obydwie siostry ustąpiły w roku 1889 części swoje bratu. Tułkowice część „drugie ciało tabularne“ posiadał przed r. 1842 Wincenty Julian Henryk trzech im. Brzuchowski. Po nim otrzymała te dobra Marya z Wyrzykowskich Wasilewska, która w r. 1849 ustąpiła je Teofilowi Wasilewskiemu. Później byli tej części właścicielami ci sami, co pierwszej części. Za zniesione prawa pańszczyźniane zapłacono 5431 złr. 17'/₂ kr. m. k., za zniesione prawo propinacyi 1324 złr. 87V₂ ct. a. w.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest mieszkańców 217, na obszarze dworskim 46. Posiadłość większa obejmuje 160 hk. 77 a. 53 m², wieśniacy posiadają 81 hk. 5 a. 88 m² pola.

ZAWADKA. Zawadka otrzymała nazwę od założyciela swego Zawady. Zawadka graniczy od wschodu z Pstrągową, od południa z Grodziskiem, od zachodu z Nawsiem Wielopol-skiem a od północy z Bystrzycą. — Wieś jest wzniesiona 348 m. n.p. m. Koło wsi przechodzi droga powiatowa z Na-wsia do Wiśniowej. Kasa gminna wynosiła 965 K 47 gr. Zawada wspomniana jest, obok Grodziska i Wysokiej, w dokumencie z r. 1287, w którym Bolesław Wstydliwy wszystkie wsi klasztoru Cystersów koprzywnickich uwalnia od różnych danin³). Długosz pisze o Zawadce, która podobnie jak i w kodeksie małopolskim nazywała się podówczas Zawada, że należała do parafii w Dubrzechowie a była własnością klasztoru

*) Źródła dziejowe T XV. Str. B23. ³) Tamże, T. XIV. Str. 246.

³) Kod. Mał. I. Str. 109, 110, 111,

680 —

koprzywnickiego, że były w niej łany kmiecie a z każdego łanu płacono dziesięcinę pieniężną po 6 gr. szerokich, albo po 8 zwykłych, klasztorowi koprzywnickiemu. Również była tam karczma, do której należały grunta, z których dawano dziesięcinę pieniężną ').

W r. 1536 należała Zawada do opata koprzywnickiego, było w niej kmieci 12, płacących czynszu rocznego 3¹ /₂ grzywny. Do sołtystwa należał łan. Był młyn, przynoszący mały dochód, z karczmy pobierano 1 grzywnę i '/₂ kamienia łoju. Dla króla dawano 9 korcy owsa i płacono 4 gr. ²). W r. 1581 był sołtysem Zawadzki. Było wtedy kmieci 9, łanów 2, zagrodnik 1, komorników z bydłem 2, rzemieślników 2 ³).

W przeszłym wieku, w r. 1844, otrzymali Zawadę od Wojciecha Madejskiego małżonkowie Stanisław i Apolonia Litwińscy. W spadku po Stanisławie Litwińskim otrzymała w r. 1849 Apolonia z Krzyszkowskich l-v. Litwińska 2-v. Thery; która ją w r. 1862 sprzedała Władysławowi Minickiemu, ten zaś w r. 1866 sprzedał swą posiadłość Władysławowi i Amalii Okulskim. W spadku po Władysławie Okulskim otrzymali w r. 1872 połowę jego dzieci Marya, Helena i Amalia Okulskie, a połowę żona Okulskiego. Ta sprzedała część swoją w roku 1874 Józefowi Etgensowi. W końcu całą Zawadkę odziedziczyła Helena Etgens i sprzedała ją w r. 1901 Adolfowi Ogoń-czyk Wesołowskiemu. Za zniesione prawa pańszczyźniane wypłacono kwotę 7473 złr. 62 kr. m. k., za zniesione prawo pro-pinacyi wypłacono 927 złr. 41 ct. a. w.

Część statystyczna. Na obszarze gminnym jest 416 mieszkańców, na obszarze dworskim 9 mieszk. Obszar dworski obejmuje 104 hk. 12 a. 11 m²; obszar mniejszej posiadłości wynosi 378 hk. 80 a. 71 m².

!) Liber beließe. II. 264.

²) Źródła dziejowe T. XV. Str. 521. *) Tamże, T. XIV. Str. 246.

Alfabetyczny spis gmin

należących do autonomicznego powiatu jasielskiego.

Stronica

Stronica

Bączal dolny . Bączal górny Bierówka Bieździatka Bieździedza Bryły .

Brzezowa

Brzezówka

Brzyszczki

Brzyska

Brzyście

Chrząstówka .

Cieklin .

Cieszyna

Czekaj .

Czeluśnica

Czernina

Dąbrówka

Dębowiec

Desznica

Dobrynia

Duląbka

Dzielec .

Folusz .

Frysztak Gąsówka Gliniczek Glinik dolny . Glinik górny Glinik niemiecki Glinik polski Glinik średni Gogolów I. część Gogolów II. część Goraj o wice Gorzyce Grab

317

443

35 L

302

530

523

276

496

341

279

572

278

324

458

659

472

281

593

592

374

497

462

462

463

467

632

342

343

660

522

409

431

661

518

518

283

433

Grabanina-Sadki Hałbów Hankówka Harklowa Huta gogolowska Jabłonica

Jareniówka z Łęgorzem Jasło Jaworze Jazowa .

Kaczorowy Kalembina Kłodawa Kłopotnica Kobyle .

Kołaczyce Konty Korzuchów Kotań

Kowalowy z Ulaszówicami 287 Kozłówek Krajowice Krempna Kunowa Lipnica dolna Lipnica górna Lisów Lubią Lublica .

Łajsce Łaski

Łazy dębowieckie Łączki .

Łęki

Łężyny .

Łubienko Lubno opace .

500

282

419

523

352

284

182

501

667

286

673

584

477

662

541

501

674

502

675

566

503

361

590

353

362

618

538

436

289

410

621

626

429

433

Stronica

Stronica

Lubno szlacheckie Łysa góra Majscowa Makowiska Markuszowa Mrukuwa Mytarka Mytarz .

Na wsie kołaczy ckie Niegłowice z Bajdami Nienaszów Niepla .

Niewodna Ołpiny .

Opacie

Oparówka

Osiek

Osobnica

Ożenna .

Pagórek-Radośó

Pielgrzymka z Hutą

Pietruszawola

Potakówka

Przybówka

Przysieki

Pstrągówka

Pułanki -

Pusta Wola

Rozstajne

Roztoki .

Różanka

439

359

515

413

517

676

473

503

504

564

290

440

306

666

601

354

677

444

415

505

463

474

627

343

628

363

664

664

364

506

344

668

Sławęcin Sobniów Sowina

Stempina z Chytrówką 658 Swoszowa Świątkowa mała Świątkowa wielka . Święcany Ś wierchowa Świerzowa Szebnie Szerzyny Szufnarowa

291

540

600

Samoklęski i Huta sa-moklęska .

468

Sądkowa

Siedliska ad Sławęcin Siedliska ad Żmigród Sieklówka dolna

345

364

516

611

Sieklówka górna Siepietnica Skalnik .

616

365

507

Skołyszyn z Lisówkiem 366

509

508 368 457

509 310 598 670

Tarnowiec z Dobrucowa 329 Toki .

Trzcinica Tułkowice Twierdza Ujazd Umieszcz Warzyce Widacz Wiśniowa Wojaszówka .

Wola cieklińska Wola dębowiecka Wolica z Walowicami Wróblowa Wrocanka Wyszowadka .

Załęże z Markuszką Zarzecze

Zawadka ad Osiek .

Zawadka ad Wielopole Zimnowoda Żmigród nowy Żmigród stary Żółków z Lichtarzem Żurowa Żydowskie

510

354

678

665

586

345

294

629

671

629

464

428

292

588

347

511

424

414

477

679

327

478

512

293

608

511

Spis rzeczy.

Powiat jasielski,

CZĘŚĆ PIERWSZA.

Rozdział I.

Stronica

Utworzenie starostwa, gminy wchodzące w jego skład, przynależność tychże obecnie i w dawnych czasach pod względem administracyjnym, sądowym i kościelnym

1-8

Rozdział II.

Granice powiatu, położenie, ukształtowanie pionowe, nawodnienie, ukształtowanie geologiczne, stosunki klimatyczne

8—IB

Rozdział III.

Zaludnienie

15-16

Rozdział IV.

Osadownictwo w wiekach od VI. do IX. Sposób życia osadników w tym czasie. Tworzenie się wsi szlacheckich i wło-dyczych w wieku XII. Daniny ciążące na ludności w takich włościach. Wsie zakładane na prawie niemieckiem, na prawie wołoskiem. Stosunki pańszczyźniane w Polsce w porównaniu ze stosunkami takimiż w innych krajach

17-32

Rozdział V.

Rolnictwo. Własność ziemska, podział tejże według rodzaju uprawy, ilość wyprodukowanego zboża, drenowanie gruntu, uprawa roli, zwyczaje gospodarskie, narzędzia rolnicze, zalesienie. Gospodarstwo ogrodowe. Fauna: bydło rogate, konie, nierogacizna, drób, zwierzęta dzikie. Rybołostwo. Pszczelnictwo .    .    .    .

33—47

Rozdział VI

Polacy, Rusini, Żydzi. Ich właściwości fizyczne i usposobienie wewnętrzne .......

47

Strój

Mieszkanie

49

54

Pożywienie i napój

Codzienne gospodarskie zajęcia

Zwyczaje domowe i gospodarskie

58

60

Wyobrażenia religijne .... Różne wierzenia i zapatrywania Medycyna ludowa .... Wyobrażenia kosmologiczne i meteorologiczne Sposób liczenia czasu .... Miary i wagi .

Stosunki rodzinne .... Muzyka, tańce, zabawy Gwara w powiecie Jasielskim Moralność    .....

Rozdział VII

Obchody doroczne i rodzinne .....

Wesele u Łemków ......

Obrzędy weselne u Zamieszańców ....

Obrzędy pogrzebowe ......

Stosunki sanitarne w powiecie Jasielskim .

Hygiena publiczna ......

Artykuły żywności ......

Hygiena budowlana ......

Urządzenia humanitarne .....

Oświata w powiecie Jasielskim ....

Handel .    .    .    .    .    .

Przemysł w powiecie jasielskim ....

Wykaz dróg w powiecie Jasielskim

Koleje ........

Poczty i urzędy telegraficzne w powiecie jasielskim

CZĘŚĆ DRUGA.

Opis poszczególnych gmin powiatu Jasielskiego.

Dekanat Jasielski — parafia Jasielska — miasto Jasło. Dzieje Jasła od założenia do końca XVI. wieku Dzieje Jasła w wieku XVII. ......

Wiek XVIII. i XIX........

Mieszkańcy miasta Jasła — rzemieślnicy — Cech szewski Cech kowalski, później cech wielki .

Władze — Urzęda miejskie ......

T-11—I T-1,-H

182

198

212

216

220

224

226

.229

231

232

233

C. k. Władze.

a) Cyrkuł, b) c. k. Urząd powiatowy, c) c. k. Starostwo, d) c. k. Sąd powiatowy i inne c. k. Urzęda .

685 —

Stronica

C. k. Starostwo w Jaśle ma:

Oddział budowniczy, oddział podatkowy

237

Oprócz wymienionych Władz, mają siedzibę

1)    Ewidencya katastru podatkowego,

2)    C. k. Urząd górniczy okręgowy,

8)    0. k. Urząd pocztowo-telegraficzny,

4) C. k. Komenda Żandarmeryi Nr. 22. Reprezentacya państwowa i krajowa lieprczentacya powiatowa Władza duchowna .... 00. Karmelici w Jaśle

Szkoły w Jaśle.

w Jaśle c. k. Władze:

OD CO 07) O CO CO CO CO Tti Tti Oł Ol (M Oł (N

0. k. wyższe gimnazyum Szkoły ludowe

Szkoła przemysłowa uzupełniająca

245

246

248

Zakłady kredytowe.

Kasa oszczędności miasta Jasła Towarzystwo zaliczkowe

249

251

Towarzystwa rolnicze.

Towarzystwo rolnicze okręgowe Zarząd powiatowry Kółek rolniczych

252

254

Zakłady sanitarne i humanitarne.

Szpital powszechny Dom ubogich

255

255

Osobliwości miasta Jasła

Kościoły i gmachy. Kościół farny Kaplica cmentarna Kościół 00. Franciszkanów Kaplica gimnazyalna Klasztor i kościół PP. Wizytek Inne gmachy Znakomitsi Jaślanie Bartłomiej z Jasła    - .    ,

Dr. Jan Mazurkiewicz .

Ks. Biskup Karol Józef Fischer Kornel Fischer .

Biesiadzki Wojciech Andrzej Biesiadzki .    ,

S S S 8 S ^ S g 1 g g g &

WWtOCDCDOiCll^ODtOMK-a

Stronica

Ks^ Roman Piekosiński Ks. Józef Radoniewicz Dr. Marceli Frydman Parafia Jasielska Parafia Warzyce Parafia Szebnie . Parafia Tarnowiecka Parafia Bączal Parafia Trzcinica Parafia Sławęcin Parafia Święcany

274

274

275

276—294

294—309

310—329

329—347

347—354

354—359

359-368

368—374

Dekanat Żmigrodzki.

Parafia Dębowiec Parafia Osobnica Parafia Harklowska Parafia Załęże Parafia Łężyny . Parafia Dubienko Parafia Nienaszów Parafia Osiek Parafia Cieklin . Parafia Samoklęski Parafia Żmigród Nowy Parafia Żmigród Stary

. 374-415 . 415-419 . 419-424 . 424 -429 . 429—433 . 433-444 . 440—444 . 444-458 . 458-468 . 468-478 . 478—512 . 512—518

Dekanat Brzostecki.

Parafia Gogolów Parafia Bieździedza Parafia Kołaczyce Parafia Brzyska . Parafia Czermna Parafia Szerzyny Parafia Ołpiny . Parafia Żurowa .

. 518-523 . 523—541 . 541—572 . 572-593 . 593-598 . 598-601 . 601—608 . 608—611

Dekanat Strzyżowski.

Parafia Sieklówka Parafia Dubla Parafia Łączki Parafia Frysztacka Parafia Niewodna Parafia Dobrzechów

. 611—618 . 618-621 . 621—632 . 632-665 . 666-673 . 673—680

Indeks osobowy

Opracował JózefPiętniewicz.

A.

307

Abraham Klemens z Zimno-wódki .

Abrahamowicz z ks. Woroniec-kich Karolina .... 601

Andrzej mąż Małgorzaty 280 Andrzej z Sienna .    297. 539

X. Andrzej prob. Załęża Andrzej podkom. krak. . 437 X. Andrzej prob. Kołaczyc 560 X. Andrzej opat Tyńca . 591 Andrzej z Dobrzechówki Ankwicz Krzysztof 638. Stefan i Aleksander 639, 663. Jan i żona Zofia z Frysztackich 639, 663.

X. Ankwicz Andrzej 646, 647 Ankwicz Ambroży .    .    .    661

Ankwiczowie z Posławich. Hab-dank 639, 646, 647, 656, 663 . 526 . . 583

328

420

614

. 653 .    .    446

. . 168 . 195

425

666

Bachta......

Badeni Kazimierz lir. .

Baj bel Szymon .    .

Baj orski.....

Bal Jakób, Jędrzej, Franciszek i Wojciech 372, Paweł 505 X. Baliczewski Jan .    . 472

Bałłaban Aleksander rotm. 555 Bandinelli Bank hipot. . 353, 362, 471 Bank parcel. 373, 521, 522, 675 Baran ....

Baranowski Jakób 352, 554, 587, 590.

X. Baranowski Wincenty opat 577, 591.

Barbara z Ulaszowic .

. 235 . . 667

575

179

443

. . 196

256, 327 . 259

. 277

Bargun Karol i Fryderyk 460,

470.

Bärnreither Józef i Józefa 286.

359, 363, 483.

Bartholomaeus de Badzisky 267 O. Bartłomiej z Przeworska . . 197 266. 267

Anna z Rozkoszowa .

X. Antosz Jan .    .

August II. kr. p 212, 213, 217, 351, 395, 401, 402, 595. August III. kr. p. 184, 213, 395, 401. 402. 430.

B.

Babiarczyk .    .

. . 643

przeor ...

Bartłomiej z Jasła . Baszczewicz Kryspin iEmilia 526 Baszczewicz z Riegerów Emilia ......    .

Baum Leib ....

X, Bawelski Tomasz .

Bączalski Mikołaj .

'i

675

640

. 435 . 466 . . 498 . . 499 . . 583

Bączalski Łukasz .    .

czowa z Wiluszów Antonila 617.

Biesiadecki dr. Jan 251, 343, Władysław

Biesiadzka z Konopackich Katarzyna i Filomena z Kaniewskich

Biesiadzki Józef burm. 234 Wojciech 272, Andrzej i Feliks

X. Biesiadzki Feliks i dr. Antoni .    .

Bieszczad Jan

Bączalski.....

Belniak ......

616

17

X. Bełczyński Grzegorz

Bełżanie......

273

X. Benedykt bisk. Jawryński 652 00. Benedyktyni Tynieccy 276,

278, 307, 311, 325, 346, 365,

366, 368, 459, 524, 542, 545,

273

408

. . 434

. . 338

556, 564, 567, 575, 578, 584 685, 587, 689, 591—593, 602 Berger z Brennerów Cirla 289 Berger z Jasła .    .

Bieździad załóż. Bieździedzy 523, 536 i syn Bieździadek . 536

. 583

. 377

X. Biliński Ignacy .    .

Binkmannica .    .    .    .

525

240

. 488

303

Birow Biskupowic Błaścikiewicz Jakób .    .    582

X. Błażej prob. Sławęcina 360 X. Bobczyński Bolesław prob.

274, 332, 338.

Bobniowski Piotr

399

643

295. 307

. 221 . 661 . 482

607

sław.....

Bochniowic Jakób .

. 218

. . 438

X. Bielski Józef pleb. .    323 X. Bogacki Stanisław pleb 336

Bielski 643, M. Bielski histor. Bógdał Marcin .... 446

652, 653.

Bieniak Stanisław . . . 380 Bieńkiewicz Szymon . . 391 Bieńkowski Wojciech 449, X.

Jan . ,

Biernacki

Bierzyński marsz. zw. konfed.

barsk........! __

Biesiadecka lv. Aleksandrowi- Boguchwał sołtys .    .

Bogdański Jakób 378, Jan 476 Boglewski z Boglewic Piotr 595 Bogorya Mikołaj 182 i synowie: Swięsław, Piotr i Prokop 437, 627    619

459 Paweł (Paszko) 438—440, 479, 480, Wojciech, Jakób, Miko-213 łaj i Jarosław 440, 479, 480.

. 587

Bogusz Stanislaw i córka Lu-1 ku syn ....    207, 208

418, 460, 463, 465, 469, 476, 525, 537,

Broniowski Jan 453, 454, Stanisław 524, 525, 537, 539, Marcin 524, 525, 537, 539, Ja-kób 525, 537, 539, Wincenty 524. 537. 539

381

dwina zam, G-orayska . 314 ( Broniowski Piotr 280, 283, 287, Bojaniecki Sebastyan i żona Anna

425

» Bolczyk Adam .... B50 Bolek

490

Brożyna Jan Brueggenej de Hasencamp 31 Brühl hr. Henryk i córka Ma-rya Amelia Brydas Tomasz 385, 386, 389,390 Brykczyński J ózef i Olga z Pru-

372, 373 X. Brzechwa Andrzej opat 545, 549.

Bolesław Chrobry W, 22,311,570 Bolesław Krzywousty 20, 22, 311 Bolesław Wstydliwy kr. p. 182,

183, 436, 439, 619, 633, 660,

679.

518

Bobkowski .

656

470

Bonarowie .

szyńskich .    .

. 554

X. Brzosteń Maciej Brzowska.....

Borowa Anna . 553, 557, 562,

642

X. Borowicz Adam Ignacy 490 Boxyc, Boxa

Bożek Wojciech i Dorota    550    Brzuchowski Wincenty Julian

679

X. Bradliński Franciszek    646,    Henryk

X. Buchwald Feliks . . 270 Buda Jan Buglewicz Wojciech .    .    212

Buglewski Piotr Władysław 598 Bukowczanka Katarzyna 243 Bukowski Antoni i żona Salomea 314, 318, X. Jan . 561 Bukowska Jadwiga .    .    318

X. Bukowski Jan prob. Fryszta-

551

647, 649,

457

201

224

459

551

.    553, 554

647

ka

. 424 . 490

450

X. Buliński Andrzej X. Burdziński Tomasz

Burek......

X. Burgilewicz Józef .    .    424

Buszota Michał ....    240

Buzina Jakób Bydłowska Jadwiga 808, Zuzanna i Katarzyna .

. 446

544

Brodecki Baltazar 202, 203, 204,

207.

450

Brodecka Zuzanna Taraszczan-ka żona de Sztum 202—204,

207.

Brodecki Jan Kazimierz z Brod-

585

297

619

. . 240, 448,-450 . . 388

518

X. Capricius (Kozioł) Jan 535

643

643

410

cc •

594

. 206

. . 442 343. 344

325

. . 450

544

. 458

. . 186 . . 186

. 257 . 258 . 647 . 391 . 424 . 642

Czapski Emeryk X. Czarnecki Jan Czarniecki Stefan

520

. 217

. 435

459

594

619

Bydłowski Szczepan, Mikołaj i Jerzy 543, Stanisław Bydłowski Jan i żona Anna

Byk Jakób .....

Byk........

C.

Celustka Jan ze Cerny Jan i Anna Cetnarowicz Jan 245, X. Jan 563 i X. Walenty ....    563

Chrast lub Chrząszcz Jakób 324, 325.

Chrast Jasiek X. Ćhrobaczyński Maksymilian 466.

Chrono wski Tadeusz i Jan 669 Chrystek zagród. .    .    .    305

Chrzanik Stanisław Chrząstowski Marcin .    .    308

Chrząstowski Jakób vel ze Skarżymy także Skarżyński 327

Chwasczeszowski Łukasz 591

Chysza.....

Cichoń 443, Jan .    . . •. 552

X. Ciepielowski Jan Cieszycki Wojciech X. Cinglarowicz Jan

Cubatka.....

OO. Cystersi Koprzywniccy 182, 183—185, 436, 438-440, 619, 620, 633, 637, 656, 659, 660, 662, 674, 679.

00. Cystersi w Mogile . 242

. 604 . 466 . 387

Czarnkowscy .    .    .

Czarnocheński Paweł Czarnowiecki vel Żarnowiecki Stanisław i żona Weronika

524, 539.

Czartoryski ks. Władysław 604 Czech ....... 575

Czechowicz Szymon .    .    264

X. Czechowicz Konstanty b. 271 Czechowiczowie .... 459

Czeczotka Jan .... 241

Czeluśniak Wojciech .    . 351

X. Czerchacki Antoni Czerkiewicz Czermieński Jan, Wojciech i Mikołaj Czernicki Czeżowski Jakób . . . 592 X. Czopor dr. Mateusz kat. gimn. 246.

. . 570

435

459

.    . 669

. . 669

483

. 616 349. 350, 368 . 279

. 400 . . 623

224

. 420

. 271 . 585 . . 295

.    515

420

. . 596

X. Tytus, X. Jan X. Dutkiewicz Antoni Dutkowicz Stanisław 559, Józef i X. Tadeusz .    .

.    .    564

. . 202

669

. . 669 . 356

Dąbrowski Baltazar 221, 312, 338, 626.

X. Dąbrowski Antoni prob. 241 X. Dąbrowski Wincenty 409 Dąbrowska Barbara . . 338 Dąbrowski Jakób 341, Mikołaj 590, Marcin, Jan i Małgorzata oraz Maciej .... 592 Dąbski Michał ....    313

Dąbski z Lubraniec Jacek 370, 371.

X. Dębicki Chryzostom . 583 Dębiński Hieronim i żona Beata 312, 313, 338, 339.

Dębnowski zDębnowa Hieronim

595.

Dedo......

Dedyński Jan .... 388 Deisenberg ze Zbierzchowskich Wincencya .    .

Dembiccy Emilia, Anastazya, Barbara i Józef .    . . 434

Dembiński Zdzisław . . 603 Dendor z Cynarskich Marya 669 Denker Fryderyk i Erazm 520 Ludwik, Kazimierz, Paweł 521 Denker Ludwika Dersław dziedzic Stępiny 651 Deszkiewicz Kundzicz Józef Kalasanty .....

Długosz .... i .

Dobek .    .

Dobiesław z Kaszyc . Dobiesław vel Dobko 296, 637 Dobiesław z Kurozwęk . 378

X. Dobrosielski Radwan Michał 472.

Dobrotny lub Dobrutny . 340 Dobrowolski Piotr .    .

X. Doleź Łukasz Dolska l-v. ks. Wiśniowiecka 456 Dołęga Stanisław i Anna żona 550.

Domaradzki Gabryel 203, Wojciech 557, Mikołaj 624, 627 Domaradzki Stanisław wójt Jasła

OO. Dominikanie w Żmigrodzie 482, 489, 490, 491, 492.

SS. Dominikanki w Ołpinach 605 Drabik Sebastyan . 450—452 Dranka

Drążek Krzysztof i Anna żona 550.

Dunin Piotr . . .    297, 612

X. Durkot Julian, X. Bazyli,

. 466 . 261

Dutkowicz Marcin .

X. Duvall Jan 314, X. Michał 317, 323, 427, 646, 647.

X. Dwarzaszowski Tyburcy Jan 322.

Dworzański Jan, Honorata i Hem ryka.......

Dyament Feivel 667, Hersz, Mojżesz i Majer .    .

X. Dybaś Józef prob.

- 692 —

Dydyńska z Dydni Gozdawa Róża . .

X. Dymacki Stanislaw . 611 Dymitr z Goraja .    .    . 570

Dymnicki Jan i Wiktorya 657, . .    657, 658

Dymnicki Jan syn 657, dr. Józef 658.

X. Dyonizy kard. węg. .    652

Dziad zagród.    . . 305, 642

Dziama Błażej    .... 395

Dzianott Ludwin 251, 254, 620 dr. Jan Ranty .    .    .    620

Dzianott 1-y. Lisowiecka Izabella 279.

X. Dzidowski Franciszek 580, 582 Dzięcielowski Szymon 193, 432 Dziedzic Jakób 450, X. Józef 635 Dziengielowska Paulina .    596

Dziersław Dzierwowicz Wojciech i Jadwiga żona

X. Dzierżyński Mikołaj . 461 Dziewiałtowski Gintowt Narcyz Wacław Dzik . .

Dzwonkowska z hr. Zborowskich Anna Marya Franciszka 413 Dzwonkowski Edward S^a 174, 420.

F.

. . 595

598

X. Feliks

674

550

366

. .    425. 428

E.

.    522, 662

Eckstein Markus Eder Karol 547, 564, 579, 585 Ehrlich Majer .... Eichenstein Juda .    .

640

. 353 . . 444

Elias Dawid .    .

Elżbieta kr. poi. 185, 635, 661 Elżbieta kr. węg. 651, 653, 654 . . 491 . 680

Engel Mojżesz .    .

Etgens Józef i Helena Eustachy kaszt. .    .    575, 576

Faber.....

X. Falarz Józef .... 563 X. Falęcki Stanisław kat. gimn.

246, 256.

Fałęccy

Falisławski Stanisław z Kamienicy .    .    ;    .

Falkenhayn minist.

Farurej Zacharyasz 193,196,289 292.

Farurej Mikołaj 195, 196, 438 Farurej Jan 196, 625, 628, Jakób ....

Farze Tomasz Feliksy ....

X. Feliński arcyb.

Fihauser Stanisław X. Filar Wojciech X. Filip Stanisław 611, X. Filip bisk.......

Filipowicz Edward i Anastazya 434, 518, Andrzej . . 495 Filipowski Jakób 540, 613, Hie-. . 613 Firleje 656, Mikołaj i Piotr 660, 665, 672.

X. Fischer Karol Józef bisk. 268—272, 338, 419, 424, 508

614.

Fischer Kornel i żona Karolina ze Zwolińskich 268, Kornel

syn.....

X. Fleszar Antoni .    .

Floryan sołtys . .    587, 589

Fiuta........551

Franciszek Józef 1. ces 256,487, 549.

00. Franciszkanie 261, 262, 268,

615.

Frąckowicz Szymon X. Frączek Jan Kanty 471, 472 Fredro Stefan i żona Anna ze Stadnickich

ronim .    .

669

277

. . 488

440

. . 655

303

.    .    604

. . 518 . . 424

619

269, 272 . 436

. 393

— 693 —

Fredrowie . .

Friese i spka . Fryderyk z Jaćmierza

559

547, 564, 579 . 186

Fryderyk hr. Cylli . . . 652 Fryderyk ces. i ks. Austryi 652,

654.

Frydmann Marceli dr. 235, 275 Frydmann (Friedmann) Emanuel 249, 251.

Frydmann z Wonseró w Berta 275 Dr. Frydmann Ryszard syn i Jadwiga córka .... 275 Dr. Frydmann Zenon 275 i Ludmiła siostra .... 275 Frysztacki Mikołaj 626, 628, 637, 638, 650—657, 659, 660, 663, 666.

Gajda naucz Jasła . .    . 247

X. Gajda Józef 299, Gajda 575 Gałkowicz Marcin . . . 450 Gamrat Jan 350, 359, 446, 468, 476, Gamrat bisk. . . 507 Gamrat Stanisław, Piotr, Mikołaj . . 446, 468, 469, 476 Gara Władysław    . . . 653

Garbacik .    .    ,

X. Gardziel Michał

Frysztacki 628, 659, Jan 637, 638, 651, 658, 661, Paweł 637, 638, 658, 659, 661, 663.

Frysztacka z Kamienieckich Zofia 637, ze Stadnickich Barbara

Frysztacki Stanisław 638, 659, 663, Marcin 638, 661, Maciej

656

658.

. . 432 . . 616 Gartenberg-Schreier fa 167, 175 X. Gasiorowski Kasper prob.

Jasła    .    .    242, 249,    261

Gasiorowski Jan 277, Karol i Wilhelmina .... 523 Gasiorowski Andrzej syn 277 Gaszyński Franciszek 457, 497, 505, Mikołaj . .    551, 572

. 432 . . 457

. . 235

559

Frysztacka z Wielo wiejskich . . 638 Frysztacki Radzyń, Piotr, Ka-

638, 661 Frysztacki Erazm 639, 647, 658, 663, Rafał 661, Krzysztof 661 X. Frysztacki Marcin i X. Jan

Barbara .    .

sper, Wojciech

647.

. 619

Giebułtowski Onufry 627, Jan630 Gil Wacław i żona Anna 277 Giżycki Jan X. Glazer Jakób dr. bisk. 331, 442, 488,

X. Glewski Edward .    . 427

.    . 328

343, 344

206

Frysztacki (Freystaczky, Fri-staczky i Fristacsky) Thomas i Johannes .    .

Frysztacki Samuel i Wacław 658 Furmanek Antoni .

.    . 651

. . 367

G.

X. Gabański Wojciech . 535 Gabański Gabryszewski Roman .    .    235

551

X. Głodkiewicz Franc. Xaw. 435

Głód.......

Głowacki naucz. Jasło

Głowacze.....

Głuchowski Jakób burm. Głuchowski Piotr .    .

Głuszkiewicz Józef . Gnierzykowic ....

Gniewie......

619

. 248

464

234

.    384

235. 236

642

— 694

X Gołaszewski Antoni bisk. 330 Gołecki Andrzej i ojciec Jan 388 Gołuchowska lv. Wojszyk, 2° Stadnicka Katarzyna .    512

Gołuchowski hr. Agenor 3, 215,

236, 259, 487 i Paweł . 512 Gorayski Aleksander 251, 282,

314 i żona Teofila 314, 318,

320, 321, 343, 346.

Gorayski Korczak August 254,

309, 314, 316, 327.

Gorayski Władysław 282, 331,

343, 347, 625, Kazimierz 282,

343, 347, Tomasz . 314, 320. Gorayska Marya z hr. Bobrowskich Augustowa Gorayska Antonina 318, 319,

Ludwika 321, Izabella z Pre-ków

Gorayscy Józef Kazimierz, Ludwik Franciszek i Jan Władysław 282, 306, 314, 320, 321,

327, 328.

Górka Andrzej

Górska z Łazowskich Karolina 669/

Górski Jakób 193, Tadeusz 596,

Piotr 600, dr. Piotr .    238

X. Górski Błażej Michał 336 Gos vel Gosz zał. Gasówki 342 Gostkowa br. z Miazgów Wanda Handze! 351.

Gostwicki Odrowąż Cypryan, I Hańba

613

. 410 . . 392

306. 314

331

520, 522, 662

Władysław i Mieczysław 667 Gotard Gotfryd

Grzegorz z Lichwinu . Grzegorz IX. pap. 311, 325, 524 X. Grzegorz z Sanoka Grzegoszkowicz .    .

Grzembski Stanisław Grzymała Zacharyasz Guilibert ....

Gulden Schyja .    .

Gunia Mikołaj 590, 591, Piotr 591.

X. Gutwiński Kazimierz Gwarectwo galic. naft. Harklowa 174, 420.

„Gwiazda Tarnowska” 493, 494 Gwiżdż Maciej .    .

442

598

580

212

551

. 490 . . 378

619

32

. . 284

. 308

. 654 . 642 . 482 . 668

31

. 645

409

. . 326

Haber Israel Hadała .    .

H.

413

330

256

Hajderer Jan Haleczko Józef 235, Eliasz 236 Haller z Urbańskich Lucyna 444

551

Handzelin zw. Rench 634, 635

330

Hańcia sołt.

X. Hański Stanislaw 423, 424, . . 594 . . 635

Piotr

587 Hupka Karol . . .    434, 440

Hupka Szeraszyc Antoni

435

Harbard wójt .    .

Harklowska Spółka . . 420 Harmany Harnek Jan Hanron .

X. Heilig Alojzy prob. 332, 333, 335. 337.

642

521

376

Heine br. Gustaw . .    .    275

Helcel

Helwig (Alwig vel Eligiusz) 524, 526, 527, 537, 539, 540. Hencel

Henko de Robirstein . . 377 Henryk kr. poi. 280, 340, 412, 416. 425. 426. 428.

184

539

Henryk z Moderówki .    .    308

X. Henryk opat ....    556

Herburt Jan z Fulsztyna 312, 313, 341, 344, 482 i żona Anna 313, 338.

Herburt Stanisław .

Herburt Piotr .    .

. . 322 .    .    338

Herod 551, Walenty, Jadwiga, Wojciech i Jan .    .    .    552

Hetzer Karol

257

. . . 439 .    299. 333

I.

. 233 311, 524 Inderlak zw. Mackiewicz Maciei 646.

Innocenty IV. pap.

X. Isakowicz Izaak Mik arcyb. 270.

Iskra .....

Izajasz, rycerz . .    445, 477

Ickowicz Selman, żyd Idzi kard. ....

. . 524

. . 654

266

. . 570

J.

Humiecki dr. Modest .

467

. . 412

. 604 . .    487, 537

. . 644 . 318 . 631

Huniady Jan .    652, 653, 654

X. Jabczyński Franciszek prob. 274.

Jabłonowska ks. Anna 286, 363 Jabłonowska ks. Marya Eleonora Karolina Zofia .    .    314

Jabłonowska ks. z hr. Steckich Jadwiga Jabłonowski ks. Stanisław 314 356, 358, 671.

X, Jabłonowski ks. Ksawery 674 Jabłonowscy ks. 286, Józef i Pe-tronela ....    353, 672

Jabłoński Wincenty .    .    238

Jadwiga kr. poi.

Jagiellonowie .

Jagiełko Michał .    .

X. Jakieżewski Wojciech 647 Jakiel Stanisław i Helena 518 Jaklin Tomasz i Katarzyna 576 X. Jakób prob. Jasła .    . 242

X. Jakób, opat .... 570 Jakób podkom. sandom. 295, 459, 566, 570.

Jakób z Niepli 308, ze Źmigro-

314

.    432. 603

654

.    . 446

da

546

. . 328

. . 544

546

. .    666. 670

.    .    543

. . 462

491

. . 507

. 666

580, 581 . 547

. . 337

642

. . 323

428

. 642

649

. 293

. . 490

551

325

. 563

. . 472

. . 204

. . 526

624

551

Jakób z Żochowa órg. 323, z Szu-fnarowej ....    666, 670

Jakób właśc. Zimnowody i Mo-derówki .    .

Jakób yel. Jakusz sołt. Gąsówki i Gzeluśnicy ....    342

Jakubowski Adam i Henryka 617 Jakusz z Kunowy 421, syn Klemens i Wojsława 421, 422 Jakusz zw. Bartosz sołtys 585 Jałówka

Jamroszkowicz Wawrzyniec 546, 551.

Jan Kazimierz kr. poi. 208,390— 392.

X. Jan z Wolborza prob Jasła 242.

X. Jan z Kurowa .    .    . 605

Jan z Radochoniec 268, z Bukowej

X. Jan opat Tyńca 303, 311, 325, 575, 576, 592.

Jan III. Sobieski kr. poi. 393, 394, 508.

Jan mieszcz. Biecki i wójt 421, syn Bartolda .... 635 Jan z Nienaszowa 442, z Szufna-rowej .    .

Jan rycerz 445, 477, wójt Kołaczyc ....

X. Janowski Adam prob. Jasła 242

Janowski Wojciech 290, Jerzy

sołt

X. Janowski Floryan Amand opat biskup Janusz kancl. król. 443, Wilczek, Piotr, Mikołaj, Mroczek i Jan 443.

Janusz z Frydrychowie .    504

Januszek X. Januszowski Jakób 316, 321, 323, X. Jan Jaracz .    .

Jarmułowska Emilia . . 600 Jarosz Kasper cechm.

Jaz załóż. Jazowej .    . . 667

Jeleń żyd arend.

Jelski Franciszek Xaw. . 264 Jerzy właśc. Kowalów 287, X.

Jerzy bisk. .    .

X. Jerzy pleb. Frysztaka 646, 647 Jeszowski Janusz .    .    .    414

Jeśko wójt Kołaczyc . . 543 OO. Jezuici w Krośnie 317, 318 Jędrzej o wicz z Wasilewskich Walerya . . 665, 677, 679 X. Jędrzejowski Marcin 615, X.

Wincenty X. Jodłowski Jan Kanty 370 Jodłowski Johannes advocatus de Fristath 651.

Johannoth Achilles 278, 547, 548, 564, 565.

Johannoth de Ottenbach Edward 278. 565.

żbieta .    .

. . 313 . . 311 . . 289 . . 217 241, 246

. . 290

591

.    . 243

.    313

. . 404

582

656, Marcin . .    626, 628

Kamieniecki (de Kamieniec) Andrzej

Kamiński Bolesław 251, Roman, Władysław, Kazimierz, Zofia, Franciszka i Helena Kamińscy ....

Kania.....

Kanner Mojżesz 289, 430, 433, Golda 353, Mendel 418, Natan 471.

Kapała 330, Franciszek .    334

OO. Kapucyni w Krośnie 487 Karasiński Franciszek . 235

Karaś ......

Karbowic Tomasz .    .

Karczanka Anna

. co

. . 418

642

551

377

- i -o

443,

£3; ~3 Ci

Jordan Ignacy 438, Hermolaus 469, 470.

Jordan ze Zakliczyna i Wawrzyniec Spytek z Melsztyna 599, 605, 607.

Jordanowie 600, 603, 605, 613 Jordanowa kaszt. krak. 603, El-. . 607

Jüngst Teodor Jurkowie Andrzej Jurkowicz Szymon Jurkowiecki Mikołaj .    .    202

Jurkowieccy .    .

Jurkowiecka Konstancya 290 Jurkowieki Emilian . . 291

K.

Kaczkowska z Żeromskich Helena

Kaczkowski Mikołaj i Bartłomiej 296, 297.

Kaczkowskiego im. czytelnia 464, 467, 476, 627.

X. Kaczorowski Kazimierz 582 X. Kadłubek Wincenty bisk 633 Kalemba Wojciech wójt .    323

Kalemba załóż. Kalembiny 673 O. Kalinowski Kaliński i Zofia żona .

X. Kaliszewski Jan X. Kalitowicz Franciszek i X. Kazimierz 370. 560, 561 i X. Sebastyan Kahlstein Ferdynand .    .    458

Kamienieccy h. Pilawa 258, 624, 627, 628, 656.

Kamieniecki 544, Woiciech i Jan 623.

Kamieniecki Klemens 625, 627,

. 656

603 , 459 485

612 . 218 . . 553

00. Karmelici w Jaśle 197, 198, 204—206, 208, 210, 211, 214, 241, 243-245, 269, 288, 291 331, 351.

Karpf Markus .    .

Karpiński Andrzej dyr. gimn. 246, 249.

X. Karwowski Walenty prob.

244, 331, 335, 336.

Kasprowie

X. Katyński Ludwik 579, 588 Kawecki Kasper .    .    .    195

Kazanowski Marcin .    .    387

X. Kazimierski Krzysztof 434, 442, 605, 613, 647.

Kazimierz Wielki kr. poi. 184, 185, 231 406, 415

445, 446, 457, 477, 483, 519, 542, 575, 576, 593, 594, 602, 634, 635, 659, 661, 662. Kazimierz Jagiellończyk kr. p 18 ,    187,    276,    281,    307,    346

37 ,    510,    566,    571,    577,    584

61 ,    641,    652,    654,    660,    666 <

X. Kaźmierski Krzysztof bisk ’ 322. 507. 515.

aa

O*

OD

X. Kakolowski Jakób    . .    585

X. Kęcki    Józef    . .    581—588

X. Kędra Ignacy X. Kędzierzyński Franciszek 535 Richard Józef 472, Jakób 473 . .    450,    451

....    446

436. 515

Riczka Rielcz

Kiełbusiewicz Ratarzyna i Szymon

Riernicki Ronstanty 640, 661 664, 665.

X. Rieroński Wawrzyniec 370 X. Rilankowicz Walenty

Rilianus .....

Rlimkowski . .    . ,547, 553

Rlimunt Bogorya ze Zmigroda 480.

Rlimunt Mikołaj 668, Marcin 678 Rlobassa Zrencki Rarol i Stanislaw .

Rłysz.....

Rmita 287, 489, Piotr z Wiśnicza .....

Rnaflikowa wdowa .    655, 666

Rnap Rnappe

nisław

Rlima

554

461

489

. 601 . 551

Kołeczek 551, Sebastyan i żona Ewa z Bulsiewiczów

450

. . 517

599

643

551

. 553

X. Kołeczek Ignacy . . 563 Kołek Piotr, Mikołaj i Jakób 342 X. Kołkowicz Wojciech . 647 Komarnicki Ludwik i Wiktorya 601.

X. Komorowski Adam Ignacy arcybisk. .    .

Konarscy 373, X. Konarski Jan

488, 514 247, 248

. . 549

353, 360—362, 367 . .    174, 251

. 517 . 584

418

352

. cc

596

, 544

519. 522

544

bisk

Koncki Józef dyr. . Koniecpolski Stanisław 206, 388, Jakób

Konopacki naucz. Jasła .    247

Konopka Stanisław 199, Konopka .....

X. Konrad opat. Cyst. 185, 635, 671, wojew przemyski 595 X. Kopyciński dr. Adam 488, 492-494 i Jan ojciec . 493 X. Kopystyński Franciszek prob.

251, 647, X. Jan .    . . 406

Koralewski Antoni burm. Jasła 216, 234, 235, 249, 289. Kornfeld D. i Emmer 252, Moj-

365

. . 674

CD

co

co

Korzeniowski Wojciech 389, 390 Kościuszko Tadeusz (posąg) 264 X. Kośmiński z Kośminu Petry-

cy • • _ ......

X. Kostecki Józef prob Jasła 242 Koszewski Jan .    .

Koszlia Mikołaj .

Koszycki Melchior 218, Krzysztof 557.

Kotarski Stanisław 174, 176, 177, 285, 240, 251, 254, 439, 579, 583, 588, 596.

Kotarski 214, 245, 579, 580, Bachmaty Józef 334, 497 i żona Celestyna z hr. Bukowskich 432.

Kotarski Karol 579, Marya 579,

Koziorowska 1 v. Ankwiczowa Katarzyna

Koziorowski Bolesław, Gustaw i Jan Ignacy

Kozłowski Józef 434, Aleksander 465, Jan

Kozmian Teofila, Stanisław i Marya

Kozubski Wojciech 391, X. Jan 465, 466.

Kożuch załóż. Kożuchowa 674 Kracher Chaim i Ryfka .    660

X. Kra koś Stanisław . Krakowczyk Jerzy .

Kramnitz Kasper (Michał) 849, Paweł

369

. . 553 . . 191

Ol -a

Krasicki Jakób .... 352 Krasowski Andrzej 541, X. Krzysztof

Kratler Teodor i Bronisława 521 X. Krauzowski Bartłomiej 561 X. Krementowski Karol 368—372 Krempski .    .

Kretowicz Paweł Krężel .    .    .

Król zagród. .

Królikowscy X. Kromer Marcin hist. 484, 654 Krosz Wawrzyniec .    .

Krótki zagród.

X. Krupiński Józef Kruszewski Bolesław i Eufrozy-na z hr. Moszczeńskich 521 Kruszlowski Andrzej 289, 292 Kruszyna Jan i Stanisław 336, 338.

Kruszyński .    .

X. Krynicki Jan 466, X. Bazyli 466.'

561

643

. . 592

643

305

610

. 258 .    . 305

. 624

. . 610

. 323 . . 292 450, 452

. . 383 . . 424

. . 631

625, 631, 667

670

678

. 436 . 193

. . 266

. . 544

Krzysowicz .    .

Krzystkiewicz Piotr, Marya i Lu-

442

dwik

Krzyszkowski Wincenty 664, 668, 672.

X. Krzysztof z Dębowca Krzysztof pełnom. .

I^rzyżak zagród.

406

. 449 . 305

. . 451

. . 428

340.

OO

Leon XIII. pap. .    .

Leonard zięć Marcina

X. Kuszewski Paweł Konstanty j Lesikowski Józef

Leśniak .....

X. Leśniowski Sebastyan 435 Leszek Biały ks. poi. . .    619

Leszek Czarny, ks. poi. 182,183, 11, 439, 459, 524, 619, 674,

Cn ÏO Ol

CO ^ Ol

CD •=+<

641

05

561

243

427

. . 277

. . 277 . 239

05 ÎNS

17—20

643

CO o

i Władysław

443 Lewicki Jan 483, 500, 510—512, 551    517, Rogala Józef

Lgocki Józef .    .    .

Ligęza z Bobrka Mikołaj 380 .    . 466 Lipczyńska Rozalia . . 596

'7

IvÖ •

¹

) Źródła dziejowe XV. 522. a) Tamże, XIV. Str. 275.

Kunegunda (Kinga) kr. poi. 182 X. Kurcyusz Wojciech 241, 246 Kurcz Kasper 410, Mateusz 454 Kurczyk Maciej .    .

Kurdziel.....

Kuropatnicki hr. Ewaryst 330, 331, 333, 339, 402. Kuropatnicka hr. z Łętowskich Katarzyna . 331, 333, 339 Kuropatnicki hr. Józef i Kon-stancya 333, Andrzej . 339 Kuropatniccy hr, 336, 337, 339,

Kurowski .    .    .

Kurzyno .    .    .

Kuśnierz Stanisław

623.

Kuta.......

Kutrzeba dr.....

Kutrzebka.....

Kwasek......

Kwaśniowicz Jan cechm.

Kwaśny......

Kwiatek Nikodem .    .

X. Kwiatkiewicz Franciszek Sa-lezy

X. Kwieciński Aleksander prob.

Jasła.......

X. Kwieciński Zygmunt . Kwilas Bartłomiej .    .    .    455

Kwiliński Krzysztof Kwoczka ....

X. Lachowski

Lambik Alter .... 39 Lempicki Maciej ... 21

Laskowski Kazimierz .

Lasocki Leopold Kazimierz 2 im. 541.

Lassolaye br. Leopold 639, 640 i żona Wiktorya z Wolskich 639, 661, 664.

Lechici

X. Leczkowski Aleksander 424 Lenart 331 . 562 627, 629 . . 441

Lewandowska 1 v. Dąbrowska de Wiesenberg Mechtylda 444 Lewandowski Prawdzie Herbert 444.

Lewartowski br. Apolinary 328, 340.

Lewartowski br. Aleksander .    328. 340

510 662

Lipczyński Celestyn, inż. 175, 176, 177.

Lipnicki X. Lipski Jan, bisk. kard. 595

Lipski......

Lis, załóż. Lisowa .    .

X. Liskowicz Marcin . Lisowiecki Wacław Lisowiecki Antoni, prez. 175,240, 291.

Lisowiecka z Czechów Izabela 279..

Lisowiecka z Zubrzyckich Helena

Lisowiecki Maryan 291, dr. Antoni

Lisowski Jan 362, Krzysztof 362, Stanisław Lisowski Mikołaj 618, Apolonia z Wolskich Litwiński Stanisław i żona Apolonia

Lubieniecki Dominik 314, Stanisław

613

619

. 362 . 370

. . 291

X. Lubziński Marcin Ludorowicz .    .    .

Ludwik, kr. węg. i poi. 570.

X. Lurski Antoni Lust Marya .    .    .

Ł.

05

co

279, 291

526

362

629

680

. . 204 . . 523 . . 207

640

373

548

Lubieniecki hr. Jan Kanty 371 X. Lubieński Stanisław, opat 549 Lubią, załóż. Lubli . . 618 Lublic, syn Lubli, załóż. Lubli-

; 538 . 482

°y

Lubomirscy, książęta . Lubomirski ks. 32, 410, Franciszek Ferdynand .    .    .    502

Lubomirski Joachim z Grabia 187, 189—191, 217.

X. Lubomirski hr. na Wiśniczu i Jarosławiu Hieronim Augustyn, opat Lubomirski Stanisław . .    388

Lubowiecki Stanisław . , 205 i

556

fca

T—1

co co œ

crj co rfs-

P¹ 00-3

LO O CO CO •5* -stf

Łazek (Kozak) Stanisław Łazowski Łada Wincenty Ferdynand .....

Łącki .....

Łemki......

Łepkowski Józef    .    .

Łękorski albo Żeśnikowicz Andrzej

Łętowska Helena z Zborowskich i Marya z Homerów 1 v. Kur-dwanowska .    .

Łętowski Stanisław 244, 348, 351 Łętowski Marceli i Franciszka 284, 410.

Łętowski Jan . 348, 351, 392 Łętowski Michał 349, Ignacy 560 Łętowscy 351, Andrzej i Franciszek

Łobaczewski Józef, Tomasz, Teodor i Zofia.....

X. Łobos, bisk.....

Łukasz (Mikołaj Jarosławczyk) z Wielkiego Kośmina 266, 267 X. Łuuiewski Szymon, pleb 322, 336.

551

CO LO OO

544

05 rfs- Cn 05

285

. . 351

351

ïss £>■ cn

O <X> CO

CO CO

. 535 . , 432

Łysakowski Łysy, zagród

X. Manastyrski bisk. .

Marasse Mieczysław i Celina z Homerów

Marcin (Marcissins) z Jasła 297, (Marcys) z Wrocimowic 377 Marcinkowski Krzysztof 193, 288 X. Marek Jan 408, Marek Józef 410, Marek podsęd. . .    671

Markowie 643. Markowicz Jan . . 592

M.

. 543

O -J!

Mac Harvey Macek .    .

599

522. 662.

Mach Krzysztof i żona Anna, oraz syn Andrzej i Ignacy 550, 551.

Mach Salomea, Drnzylia, Katarzyna i Zuzanna córki X. Machocki Jan Franciszek 560, 561.

X. Maciej, opat Cysters 185, 571 Maciej Korwin kr. węg. 186, 544. 652. 654. 655.

. . 653 . 407

531

550

sołt.

307

pii

CO 1—1 co

coco (w

co

452, 455 393. 395

Mastejowicz Paweł Maszkarowicz Maciej    .    .    450

Mateusz, dyakon    .    .

X. Matuszewski Wawrzyniec 301, 556, 557, 561.

Matuszewski Jan 559, 564, Stanisław

X. Matwijkiewicz Franciszek S. 583.

Matyasz, rektor szkoły we Frysztaku

Mayerberg Adolf    .    .    .    236

.    .    617

. 474

588

643

564

Majerski Stanisław 263, 558, 559,

649

Ferdynand 264, 558, 559, 580 Majewski Stefan, burm. 234, X.

495

Antoni.....

. . 474

Mazierkiewicz Zygmunt i żona Regina......550

X. Makowiec Władysław 495 Maziarz X. Maksym .    .

647

544

Maź

Mazurkiewicz Franciszek 249, X. Maleczkowski Andrzej . 667 j dr. Jan , . 255, 261, 268

X. Malawski Hieronim prob. Frysztaka

551

Malchrowicz

V»,

. 260 . . 525

Mączyński Franciszek Mechmet Girej .    .

Menger dr. Maksymilian X. Merena Teodor .

Meth Izaak Izrael . .    .    640

Metzger Alojzy, burm. 235, 366 X. Męski Zygmunt Miazga Kajetan i Józef 351, Aleksander .... Michalczewski, zarząd.

Michalski 330, X. Stanisław 490 Michał kr. poi. 208, 217, 221 392, 393, 402.

Michał, syn Mikołaja 268, Wa-

Michna Jan

Mickiewicz Jan 547, Adam 604 X. Miernikiewicz Wojciech prob. Jasła 242, 461, X. Stanisław 535.

Mijał......

Mijał Stanisław    .    .

Mika......

Mikita.....

Mikołaj z Gorzkowa 266, z Biał-kówki 312, z Bukowa 375—377 Mikołaj, sołtys 276, 277, sołtys Bączala i żona Ofka/ . 350 X. Mikołaj, pleb. St. Zmigroda 514, X. Mikołaj z Poznania 527 535.

Mikołaj, wójt Dębowca 377, 410, podwójci Osieka . . . 446 Mikołaj I., car .... 487 X. Mikołaj, prob, gnieźn. 674 Mikołaj, wójt Kołaczyc 543, wice wójt Wróblo wy Mikołaj de Fristat . . . 655 Mikołajowicz Tomasz , . 225

275.

. . 466

Miłowan Klemens 590, Stanisław 590.

. 406

596

. 233

243

619

. . 450

551

294

. 589

Minicki Władysław .    .    680

. 850 . . 587

Minorad (Milorad) Jan Mirosław, sołtys .    .

Misiołek ....

425

Mitrowski hr. Antoni 500, 510 Mniowski Wawrzyniec 202, 208 Mniszchowie 467, 469, 470, 471, 475, 656.

Mniszek (ch) Jan 193—196, 199, 200, 201, 209, 280, 290, 417, 418, 460, 462, 463, 465, 469,

476.

Mniszek Jerzy 279, 380 — 384, 390—394, 412—414, 425, 426, 433. 465, 470—472.

Mniszek, ojciec Franciszek 386, 388, 390, 465, 469, 475. Mniszek Mikołaj ....    0

Mniszek Jadwiga ...    1

Mniszek Eufrozyna 469, 470, Ma-. .    469, 475

CO ÎO

X. Moranti Teodor, prob. Jasła 242.

Morawski 265, Szczęsny bist. 654, 665.

Moszczeński Jędrzej, star. Jasła 214.

Moszczyński Franciszek 314 Wojciech i Józef , . 314

Molkowicz .    .

404

435. 436

487, 537, 643

g S S S    p: a. g-g. ®g ®o    g S o g g g

° ' §tf ri*tssf'°    lim

r 3 “•    E    &o » S.» — g R- °    f    g~ .-vg- g S J °    —

£ !*i    « gä: Ege^s.-"-®    I-    ••

"•    ■ ■    |*K- gg - • g-    tf    "■ "*»• •

ft ft • 5’    • • _c*- S    ^ . qt

g: o ^    v*    P

*£/ 1* ’ • I ... o^ocg.c®.

o C» '

r§- • •

N -X O N

• rH GQ

a

ui

<D

Ul

ÎSJ

PS

CD

l-b

• rH

.    . r-H    *“»

<D *    *

CnS

CO •

OB

§• 02 *

co

Ul

C>

cf

CO

os .

Nawój, kaszt. .    .    .

Neuman Szymon Nieblonek Jerzy Nieczuja Tadeusz Niedzielska Feliksa Niedźwiecki Jan Niedźwiedź i Niedźwiedziowic 642.

Niekowal Leonard i Zofia, żona 550.

. . 305 . . 575

i—‘ O

. 446 . 669 . 596 .    383. 440

544

488

642

. . 642

•602

*3

* co'

p~

E.

*2 i co

CD

. O-P co

. et-SD

* P

o, P]

Ol

N.

Narto wska z Reklewskich Leo-kadya .    .    .

Nartowski Teofil Narto wscy .    .

Ol Os Ins

Nowak, kmieć Nowak .    .

Nowakowicz

X. Nowakiewicz Michał . 563 Nowakowski Józef .    533, 541

Nowotny Józef Wiktor 251,278, 565.

Nowotny Maęiej , . . Nowotni ......

651

CO tO

OS isS

O.

Oberländer Jan . .    328, 641

Oblask

X Oborski Tomasz, bisk. 457,461 X. Oborski Mikołaj, bisk. 562 Ochałek

Ochła Wojciech . .    199, 200

Ocieska 285, 351, 358, 360-362 371; 599.

551

639

705 —

Ocieski Joachim 294, 371. Jan 599, 600.

Odnowska z Herburtów Barbara 338.

Odrowąż Stanisław 666, 668, 672 Odrowążowie z Krużlowy 258 Odyniec Antoni Edward .    494

Ogonek .

Okulski Władysław, Amalia, Marya i Helena .    .    . 680

X. Oleśnicki Zbigniew, kard. 526, 571.

X. Olkiszewski Roman, kat. gim. 246.

Oszczendłowicz Jan i Barbara, żona

X. Oszczędłowicz Jędrzej X. Oszko Andrzej, opat . 571 X. Otto Fryderyk . . . 490 X. Oziębłowski Piotr, prob. Jasła ...... 242, 606

P.

642

X. Paczka Maciej .    .

X. Padniewski, bisk.

X. Pajewski Walenty .

Pakosz Paweł 241, 277, 288, 292, Jan 277, Stanisław i Helena 293, Boguchwał, Włodek, Barbara i Dorota 277, 293, Mikołaj, Mateusz i Krzysztof 293 Pakoszowie

. 583 488, 492 . 424

258

. . 293

Pakoszewscy . .

Palch Romuald . .    165, 249

Palinowski ze Zagrodzia Andrzej .....

X. Panczakiewicz Jan

290

. 314 . 601 . 465

670

598

. 535

619

428

616

554

550. 552

661

579

Panek Walenty 546, Jakób i Ja-

. 550

Pankiewicz Antoni i Zofia 405 Pankowie Jan i żona Ewa 550. 561.

dwiga

589

Papciak.....

Paprocki Bartosz X. Paryłowicz Leon

Pasek.....

Paskowicz Feliks Pasowicz ....

X. Pastor Leon, prałat 238, 239 Pastorek Bartłomiej Pastuszek .    .    .

Paszek ....

Paszkiewicz ks. .

Paszko, wójt Kołaczyc 543, wł.

Wiśniowej X. Paszowski Piotr, pop 465, 466 X. Paszyński dr. z Nowiny Juliusz 242, 268, 269,    X.    Jan

Alojzy .    .

Patia Adam Paulin Józef . .    .    278,    565

Paweł i Dobek z Wróblowic 296 Paweł, wójt Kołaczyc Pawłowska z Rylskich Marya 354, 581, 593.

Pawłowski dr. Andrzej . 235

653

466

576

554

551

241. 246

485

360

487

671

. . 490

449

. 543

45

Pietniewicz Józef 646, 660, 657, 409    665.

X. Pietraszewski Bartłomiej 472 Pietrowska z Sochańskich Antonina .....

X. Pietruszewicz, kanon.

544 X. Pilawski Jozafat .    . 561

Pilińska Henryka .    .    .    335

464 Piliński Kazimierz, 174, 253, 254, 339, 340, 342, 344, 347. Piliński Konstanty 239, 269, 339, 671    507, 614 i Tadeusz .    . 340

Piliński Bełt Aleksander 335, 339 Piliński Stanisław i żona Lu-

339, 614 . .    340, 342

424

581

643

333

561

475

551

X. Pelczar Józef Seb., bisk. 261,

263, 271, 461.

Pełka, sędzia

Pełkowie ....    624, 625

625

299

dwika z Preków .

Pilińscy .    .

Pille Ludwik i Katarzyna z Kosibów

Pełka Adam Perutz Karol

X. Peterczak Eliasz, prob. 465,

466.

286

Peters Tomasz i Karol . 667

. 445, 477. 619. 594

Petrowicz dr. Wincenty, prez. Piotr, chorąży kruk. 295, 570, 175, 239, 251 i Marya z kr. rycerz

Łosiów...... 629 X. Piotr, pleb. St. Zmigroda 514

Petyorców chorągiew .    . 387 Piotr, wójt Kołaczyc 512, załóż.

co co

617

Piotrowski, dzierżawca

Pisarski.....

Pisarzowa Katarzyna .    .    638

Pius IX. pap. 471, X. Pleszowscy Jakusz i Zawisza

. 287

Płaczkowie Mikołaj, Paweł, Samuel i Jerzy Płoccy .    .    .

Płocki Jan i Antoni 354, 593,

. .    581, 593

Płocka z Rylskich Aniela 581 592, 593,

Pobidziński Jerzy . . . 638

388

274

mucen i żona Sabina z Ro-gojskich

. 625

370

X. Piekosiński Wawrzyniec Kajetan

Gamrat

Piękoś 630, 643, Michał . 647 Pieniążek z Kruzlowy Andrzej 187, 221, 289, 292, 409.

. . 639

581

Pieniążek z Kruzlowy Jan 292,

Prokop 258, Piotr i Jakób 637 Pieniążek Krzysztof 578, 580,

Aleksander .

585,Ł 587. 590, 591, 593.

Pierzchała 575, Franciszek, Józefa, Pelagia i Marya 620,

521. 523.

— 707 —

. 465

Podgórski Andrzej .    .

Podgórscy Jacek i Salomea 247 Podolski Piotr Pogorzelski Polak Jakób 249, 251, Franciszek .....

Polanie.....

. . 205 .    . 575

541

20

. 466 . . 205 . . 465

. . 261 . . 443 262. 264. 559

Popeccy .    .    .

Popiel Antoni X. Popielowicz Andrzej .    461

X. Popkiewicz Antoni Porębski ....

X. Porządny Klemens, pleb. 336 Possinger-Choborski dr. Ludwik 235

X. Potkański z Potkany Franciszek, bisk.

Potocka z Mniszków Józefa 460, 470.

Potocki Stanisław    .    .    .    205

Potocki Wacław Potulicka kr. z kr. Badenick Franciszka 483, 500, 510, 511 X. Potulicki kr. Adam . 490 Prasckill Ludwik    .    .

. 302

575

. . 370

. . 209

X, Przeezkowski z Przeczek i Mierzej owa Stanisław Antoni

Przed wojowski Jan z żoną Ukapską .    .    .

Przezdziecki Konstanty i Aleksander .....

Przybylski, star. .    .    .

X. Przylibski August . Przyłęcka z Hupków Aleksandra 440.

Przyłęcki Apolinary, burm. 234, 235, 293.

Przyłęcki Stanisław Przyłęcki Józef .    .    440, 614

Przyłuski Stanisław .    .    598

Pstrąg, załóż. Pstrągówki 664 O. Ptaszek Franciszek Alfons 261, 262.

Pukarzewska Anna X. Purzycki Władysław . 427 Puszczyna X. Puzon Jan, prob. 332, 338 Puzynowie Andrzaj i Izabela z Pietrowskich .    .    . 284

Puzynowie Kazimierz, Marceli, Romuald i Włodzimierz, dzieci 284.

X. Pykosz Stanisław . . 495

624

. . 322

604

. 520 . 515

251, 614

. . 258

485

. 249 . 235 . . 527 . 476

. . 245

Pruszyńscy .    .

Pruszyńska z kr. Bobrowskich Felicya

372

Q.

X. QuintarFranciszek Maurus 583

R.

X. Radoniewicz Józef X. Radost, bisk. . . .

X. Radowski Jan, pleb. , 323

. 589 .    638

. 663

583

. 648 . 583 . 274

. 311

45*

— 708 —

Radwan Jan . . .    350, 361

X. Radziwiłł Jerzy, bisk. 322, 492, 613, 623.

Radziwiłł ks. Mikołaj Kazimierz i żona Franciszka Urszula z Wiśniowieckich 482, ks. Karol Stanisław . .

Rafalska z Dobrowolskich Józefa 669.

Rafał z Michowa .    .    .    186

Raki

Rakoczy ks. Jerzy 336, 547, 572, 643.

Ramułt Jan 594, Hieronim, Jan, Józef, Salomea, Anna, Antom, Filip, Michał, Róża, Antoni Ignacy, Mikołaj, Rozalia, Bronisław i Zofia .... 595 Ramułt Konstanty 596, Grzegorz (Jerzy) i Anna 613, 614, 617 Ranogut Rappaport X. Raszkovius Andrzej .    606

Rataj Mikołaj .... 593 Ratuśny ....

Rogala

Rogawski Karol i Eufemia 603— 605, 607.

Rogawski Jan Rola 603, Stanisław i Zofia .... 607 Rogoyska Aleksandra . . 627

Rogoyski Władysław i Witold 625, 671, Jan ...    . 658

Rogus Ludwik ....    410

Rojowski, inż. 175, Jakób i Joachim .

Rojowscy 520, 656, z Rojowa h. .    . 482 Cholewa 639, Jan i Michał 642

X. Rojowski Aleksander .    647

Rokoszowie .    .

Romanowska Beata Romer hr. Stanisław 174, 251, 531, 532, 537, 538, Jerzy 527 Romer hr. Aleksander 288, 537, Henryk . . 526, 528, 535 Romer hr. Ludwika 288, Zofia 527, Antoni . .    526, 530

Romer hr. z hr. Lubienieckich Balbina

Romer hr. Rozalia 526, 528, 530, Joanna 532, Marya 532, 538 Romer hr. Karolina i Julianna 294    530, Cypryan i Ewa .    531

Romer hr. Edmund i Salomea 530, Emil i Wilhelm Romer hr. Władysław, Edmund, Teofila, Marya, Helena i Franciszek .......526

X. Romer z Chyszowa Michał 533, 535.

X. Romer Józef i Ignacy 537 Romer Paulin Cypryan, Apolonia, Nikodem i Tomasz 537, 658.

551 Romer hr. Stefan Jan 538, 540 Romerowie 373, 526, 528, 537 X. Ropicki Walenty .

X. Roykowski Kazimierz 583 Rozambarski Jan 254, Jadwiga 524.

Rożen Tobias

X. Rozmus Jakób .    614, 615

420, 467

544

642

580

. 389

642

519. 642

. . 656 . . 338

371

659

_ 427 . . 446 . . 667

645

X- Rozpond Jan ... 49

Rozpond......55

Rozwadowski, star. ostrowski 214 Rozwadowski Bolesław i Eligia z Kunaszewskich Różanka Stanisław Rubel Izaak Juda 174, 175, Frei-

289 292 Rubin Hersch Józef 289, 418, 430, 433 i Sara ... 418 .    .    444

da

40 t*H

. . 439 . . 392

Ruciński Józef .    .

Rucki Maciej 669, Henryk 670 Rudnicki Jan

.    . 366

X. Rudziński Karol .    . 624

Rumińska z Żuchowskich Marya 629.

Rupniowski Krzysztof 313 i żona Zofia ....    339, 595

Rupniowski Jan i Beata l-v. Dębińska .    .    .    338, 339

Rusek.......642

X. Rutkowski Wojciech .    563

Rutowska Wanda .

. 352 . 466

X. Rybaczewski Jan Rybak Jan ...

Rybka.....

X. Rybner Franciszek X. Rychel Józef Rydzowski dr. adw.

Rygier Władysław .

Ryglowicz Szymon Rykowski ....

Rylscy.....

Rylskie Aniela, Karolina i Salomea 354, 592, 593, Marya 593 Rylski Emil . 354. 592. 593 X. Ryznerski Rzaca

X. Rządczyński Krzysztof 369,

583

544

. 623 . 472 . 495 . 255 . 204

388

581. 592

407

168

. 409

X. Rzońca Bartłomiej Rzuchowska z Wybranowskich Helena .... Rzuchowski Faustyn . . 289

. . 288

S.

432

Sajdak

Salowski, właśc. Wrocanki 347 X. Samolewicz Jan

647, 649 Samozwaniec Dymitr 471, 475 X. Samson, prob, w Szebniach 322.

Sand Piotr z Moderówki 312 328, 345.

Sanguszko ks. Lubartowicz Eu-. .    457, 497

Sapieha, wojow. 397, Andrzej 623, 625, 627.

X. Sarna Władysław, prob. 316, 323.

X. Schöller Teodor

stachy

. . 405

ck to oi cn to

370.

.    370

.    392

X. Rzeszowski Jan, bisk.

Schönblum Józef 522, 523, 662,

523

Schönfeld z Johannotów Joanna 278, 565.

Schuss Aron Sebastyan    ze Sobniowa    .    599

Secz Tomasz Seipeltowa ze Staroniów Olimpia 670.

Salomon

497

652

541

274

. 247

247

286

CO CM

595

365

hełm

.    . 663

. 395, 396, 398, 399

420

Sierakowski Ignacy 547, 639, Józef i Ewa z Woj akowskich 639, 658.

Sigismundus strenuus miles, wójt Jasła

Sikora Andrzej 450, Marcin 451 452.

Sikorski Stanisław .    .    .    288

Silbermann Markus Dawid 2 im. 523.

Siostry Miłosierdzia w Przewor-. . 674 . . 450

313

460

624

612

. 676

260

260, 456

260

330

563

. 563 .    382

369. 371

X Sembratowicz Stefan 465, 466 X. Sembratowicz Sylwester, kard. 497—499.

Dr. Semilski Senebald 328, dr. Teobald

Serafin 466, Antoni 490, Jan 534 X. Serafin Serafińscy Seredyński August Hipolit, dyr. Jasia

Serek Karol i Franciszka z Wit-kosiów

Sermigenczyn Jakób .    . 551

Sękowski 551, Jan 551, Paweł 559.

X. Sękowski Andrzej, X. Antoni i X. Jan .... 56 Siciński Stanisław ...    89

X. Sieciński Stanisław, bisk. 527, 529, 556, 560.

Siedlecka h. Grzymała Rozalia Józefa Siedlik

Siemińscy Wilhelm i Petronela 358.

Sieniąwski Józef Sienieński Mikołaj 193, Franciszek .

Sienieński Samuel 202, Wojciech 395.

Sienkiewicz Klemens, dyr. gimn.

246 i żona Siekiewiczowa 262 Siennicki Szczepan .    .    .    536

Siepioł

X. Sierakowski Michał Roman

bisk. 405, 426, 562, 614, 620, 243

sku

Skotnicki Jan 313, 345, Paweł i Zofia z Borku 313, 323, 339 Skotnicka Anna .    .    318, 319

Skotnicki Piotr .... 322 Skotniccy Bogorya z Małych Skotnik ....    339, 340

X, Skotnicki Paweł 339. 347

Skowron.....

Skrzyńska Marya .    .

Skrzyński Adam hr. .    .    254

X. Skrzyński, prałat 274, 614 Skrzyszowska z Jordanów Katarzyna ....

Skrzyszowski Jan . Skrzyszowski Wawrzyniec Spytek .

Skwarło X. Skwierczyński, kan. .    631

X. Ślęzak Jan (sen) i X. Jan (jun) ......

X. Slisz Andrzej Śliwa Sebastyan .    .

X. Śliwieński Józef X. Śliwski Jacenty . . 535

t—*■

Sławenta czyli Sława, rycerz 360 Sławski Krzysztof . . .    852

Słodkowski Słotwiński Józef, dyr. gimn. 246 Słotwińska z Romerów Teofila 526.

Słotwińska z Romerów Julianna 530, Helena z Kamińskich 596 Słotwiński Walenty, Stanisław, Alexander, Sylwerya, Ludwik, Henryk, Józef i Zygmunt 530 Słotwiński Kazimierz i żona Franciszka .

Smolka Franciszek dr. 235, 403 Smyl, wójt Kołaczyc .

Sobieski, kr. poi.

X. Sobieszczański Franciszek 323

642

643

286, 363, Katarzyna 480, Jadwiga 482, Marya z Dembińskich 482, Tekla . . . 610 Stadnicka l-v. Herburtowa Zo-

fia

338

533

. . 604

. . 586

544

. 543

. .    179

Solat

X. Solecki Ostoja Łukasz, bisk.

261, 271, 331, 631.

X. Sołtyk Kajetan, bisk. Sosnowicz Józef

337 .    . 207

Sowa, załóż. Sowiny .    .    541

Sowa Franciszek

. . 597 Spawenti Jan Anaklet 625, 631 Spytek z Melsztyna Spytek Adam Sreniawa 278, Jan 346,353, Piotr, Andrzej i Marcin .    .    365

X. Sroczyński Leon 235, 242, 251, 261, 615, 616.

Sroczyński Tadeusz Sroczyński ....

Stach .....

371, 603 .    . 456

262.

£r< 00 OC

Stachoń Stanisław ... 4 9 Stachowicz Grzegorz i Regina, żona

X. Stachurski Jan .    .    .    370

Stadnicka hr. Józefa i Antonina

550

Stadnicki hr. Alexander, Kazimierz, Władysław i Zygmupt 286, 363, 460, 483.

Stadnicki hr. Kazimierz i Władysław 286, Mikołaj 458, 480, 481, 482, 484, 496, 500, 501, 503, 504, 506, 509, 511, 513, 514, 516, 517, żona Katarzyna z Wojszyków i córka

. 656

Stadnicki Marek 338, 446—448, 481, 482 i żona Zofia . 482 Stadnicki 358, Antoni i Franciszek 359, 405, 430, 443, 460, 470, 482—484.

Stadnicki Andrzej 458, 481, 482, 484, 491, 492, 496, 505, 507. Stadnicki Ignacy 470, Zbigniew 480, Jan i Stanisław 481, 507, 513.

Stadniccy ze Żmigroda 258, 467, 478, 482, 489, 492, 496, 502, 503, 505, 507, 512, 546, 656.

217

Staniewski z Leszczawy Kazimierz .

Stanisław August, kr. p. 179, 397 Stanisław, krawiec Jasła Stanisław Leszczyński, kr. p. 213 Stanisław ze Skarbimirza Stanisław, właśc. Kowalów 287 S tanisław z Wolicy 292, sołtys 296 Stanisław, opat Tyńca .    326

Stanisław, syn Konrada .    342

Stanisław, rycerz 445, 477, wójt Osieka

X. Stanisław z Jasła, prob. Frysztaka ......647

Stanisław z Wiśniowej 664, 668, 672.

Barbara

Staliński Jan

.    . 549

206

268

450

. . 459

Staniszewscy . .

X. Stankiewicz Wawrzyniec, pleb. .    ,

Stański Antoni i Kunegunda z Trzetrzewieńskich . 610 Stapf A. .....

Starek......

Staroń z Ruckich Józefa 670 Starowiejski Stanisław . 254 Starzec

Stawiarski Seweryn i syn Wa-leryan . . . 426, 427. 429

Stedkowski.....

Stefan z Rozgonu .    .    .    652

Stefan Batory, kr. poi. 187, 188, 192, 194, 199, 208, 217, 218, 380-382, 393, 413, 417, 429, 448, 525.

X. Stefanowicz Józef . . 561 Steinhausowie 233, Józef 249, Ignacy

Steinkeller Piotr 470, Piotr Józef .

Stępa, załóż Stępiny .    . 6.58

X. Stepek Bronisław . .    436

Sterneg August ....    510

Stocker Wiliam . .    430, 433

Stoeger Ludwik Dyonizy 231 Stojek Stanisław . . . 590 Stojowski Ludwik 202, Józef 294 Stojowski Jordan August i Józefa 316, Mieczysław . 413 Stojowska z Chlebny .    . 434

Storch Wolf i Beila .    . 521

Stradowski Mikołaj i Nikodem 481.

Stremayer .,

Strick Leib

Stroka Henryk ....

Struś Mikołaj z Komorowa 201, 204.

Struś Zofia z Orzechowiec, małż. 201, 202.

Strzała Piotr .    „

Strzemię (Strepa) Jan, Piotr

. . 323

. .    522.

316

485

459

459

360

471

CM O CO

Ol m W

tO tO On

. . 188

X. Suliborski Józef, prob. 335 Sulikowski

Sulimirski Józef i Julia z An-kwiczów ....    625, 631

Sułowski Krzysztof 360, Adam 367.

Suma ......

Susmora .....

Świątek......

Święcański Walenty, . Świerzchło, załóż. Świerchowy 458.

X. Szarek Paweł X. Szaszkiewicz Józef Szczaniecki dr. Kazimierz 249 X. Szczawiński Dawid Szczekną, mistrz X. Szczepan, prob. Jasła X. Szczepanik Szymon .    647

. . 551

. . 603

295

. . 420

539

262

643

642

441

. 204

00 O ^ 05 tH

669

582

. 504

.    559, 564

. 561

. 466 266, 267

242

;z

593

610

242

312. 338

520

303

598

617

X. Szklarski Gracy an 299, 302 X. Szkodziński Antoni .    611

444

551

589

298

. . 436

.    592. 593

643

. 598

. 514

643

. . 471

676

329

.    . 656

.    .    595

596, Leib

pold .    .

Szczepanowska z Rylskich Ma-

rya

X. Szczepanowski Bartłomiej 582.

Szczepańska z Leśniowskich Stefania

X. Szczepański Szymon, prob.

Jasła......

X. Szcześniński Jan .    . 611

Szczuczka Piotr 277, Mścisław 367.

Szczygielski Stanisław .    311

Szebieńska Łukaszowa i Anna 305.

Szebieński Jan, Wawrzyniec, Zygmunt 304, 308, Wojciech 304, 308, 309, 312, 338, Jan 308, Marcin 309, Hieronim, Mikołaj, Łukasz i Bernard 305, 307, 309, 312, Stanisław 312, Piotr Szela .

Szeliski Walery an .    .    . 610

X. Szepiołowicz Sebastyan 336

Szerlagi.....

Szerzyk Sceśni .... 508 Szerzyna, załóż. Szerzyn Szewczyk......

Szmyd Paweł i Karolina

Szostak......

Szot.......

Szpak 551, Elżbieta .    . 554

Sztuka Jakób Szufnar, załóż. Szufnarowej 670 Szufnarowska Wiara .    .    670

Szujski Józef . .    494, 604

X. Śzumlański Onufry, bisk. 465 X. Szumski Walenty, prob. Jasła 242.

X. Szura Jan X. Szurlej Jakób, kat. gimn. 246 X. Szurmiak Fsanciszek . 625 Szutowski Adam

Szwedzi

X. Szyfarski Kasper .    . 435

Szymański Teodor i Szczepan 497.

Szymber X. Szymkiewicz Stefan .    302

X. Szymkiewicz Mikołaj . 322 Szymonowicz Marcin i Regina 550.

Szyndacka Katarzyna Szypnła.....

T.

Taffe Stanisław ....51 Takarzewicz Wojciech .    2 1

Talowski Teodor, arch. 270, 419 Tannenbamn Lazar Tarło Adam, star. Jasła • 213 Tarło ze Szczekarzowic Jan 378, 379, 410, 411.

Tarło ze Szczekarzowic Mikołaj, syn 379, 380, 411, 412, 430. X. Tarnawiecki Franciszek 623 Tarnawski Piotr Napoleon Stanisław .....

Tarnowie, syn Tarnia, załóż. Tarnowca

X. Tarnowski Stanisław 279,529, 534, 535.

Tarnowski Stanisław i żona Katarzyna ze Stadnickich482,516 Tarnowski Amor Jan 519, 522, 637, 662.

Tarnowski hr. Joachim 623, 625, 627.

Tarnowscy .    .

Taszycki Antoni 289, 363, 364 Taszycka Helena Tatarzy perekopscy 525, 609, 641 665.

Teitelbaum Hersch i Luiza 289,

596

X. Tekstoris Strzeżeniecki Leo-. .    561. 614. 615

X. Tenczar Antoni . . 624 Tepper Izaak

Thery 1-v. Litwińska Apolonia 680.

Trybak .....

Trybki .....

X. Trzebicki Andrzej, bisk. 613 Trzecieska ze Stadnickich Katarzyna, żona Jana 513, Barbara 673, 676.

Trzecieski Jan

Trzecieski Franciszek .    .    284

Trzecieski Adam Trzecieski Piotr 674, 675, Stanislaw

Trzeciescy .    .    675, 677, 679

601

Tyzner Jan

643

415

17

. 610

. 520

. . 404

643

420

239, 673—676

.    . 444

.    652—

- TH

674

O O CD

CO Oï CO 00

U.

551

Udrą Jan Ujawski Stanisław, sołtys 587 Ujejski Marcin i Zofia, sołt. 587 Uliczny .

Uniatyccy Uniatycki na Uniatyczach Szczepan .    .

Uniatycka z Lubraniec Teresa, żona

Uniatyński na Uniatyczach Szczepan Urbański Mieczysław 239, Feliks 444.

551

373

. .    370. 601

370

371

. 490

V.

X. dr. de Yarso Waleryan, bisk. 491.

W.

.    . 543

Wacław z Jaworza X. Wacławowicz Bernardyn 561 Wagschal Chiel, rabin i Rachela 640.

. . 560 . 551

Waidner Maciej .    .

Wajdka Grzegorz .    .

X. dr. Wajs Kazimierz . 246 X. Walenty, prob. Brzysk 582

— 715 —

S. Walentynowicz Maciei 298, 300, 301 ;

X. dr. Wałęga Leon, bisk. 246 O. Waleryan, bisk. . . . 434 Walewski Adam . .    165, 168

Walkowicz .    .

Walbach Haskiel .    627, 628

Walowski Władysław (Lanwicz) 277.

Walowska Zofia .... 277 Wanat

Wasilewski Stanisław 665, 677, 679, Mary a . 675, 677, 679 Wasilewski Teofil .    677, 679

Watulewicz Józef i Anna 405 X. Watulewicz Aleksy i Józef 408.

Wiejowski 168, X. Józef, kancl-246, 558, 559, 563, Stanisław

559.

551

643

243

X. Wendzicki Szymon, prob. Ja-

242

. . 642 527, 535

551

sła

X. Werbicki Michał .    . 466

X. Wesoliński Adam .    .    239

Wesołowski Wesołowski Ogończyk Adolf 680 Węgrzy 483, 484, 544, 571, 620, 637, 652—655.

Węgrzyn ....    574, 643

. 667

Węgrzyński W., prof. 569, 570 Weronika, sołt. . .    587, 589

Wiatr z Wiatrowic Marcin 456 Więcek

X. Więckiewicz Adam . 435

.    . 617

Węgrzyniak Jan .    .

512

Wielgosz Franciszek, Matys, Wojciech . . .    429, 512

Wielowiejscy .    .

Wieprzek .    .    ,

Wiernek Andrzej 388, X. Józef 424.

642

. 417 . 218

Wierteł Wojciech Wiertelowic Adam .    .

X. Wierzchlejski Franc. Xaw bisk. 316, 407, 471, 487, 658

Wietnikowic.....642

Wiktor Antoni 351, Tadeusz,

Barbara

z Wiatrowic 595. Aleksandra

Jan i Adela 518

665, Olga . . .    677, 679

Wilczek br. Guttenland Chry-styan Andrzej i Henryk 471 X Wilczewski Franciszek 515 Wilhelm.

.    . 477

rycerz .    .

X. Wilhelm, opat Koprzywnicy 678.

X. Wilusz Andrzej, prob. Jasła 242.

Wilusz Władysław i Hermina z Janowskich 289, Michał 617 Wiłoniowicz Stanisław Winiarski Paweł Wiśnia, załóż. Wiśniowej 671 Wiśniowiecka ks. Korybutowa, wdowa Januszowa Wiśniowiecki ks. Korybut na Wiśniowcu i Zbarażu Konstanty

. . 595

625. 631

. 212 .    . 597

. 492

456, 485

— 716 —

Wiśniowiecki ks. Krzysztof Kon-, stanty 482, Janusz 482, 492, 595.

Wiśniowski Batłomiej 297, X.

Jan 370, X. Franciszek 409 Witkoś 630, Józef . . . 632 Witkowscy 361, X. Stanisław 370, Baltazar 387, Jan 666 Witowski Jakób . .    196, 197

Wittig z Dobrzańskich Wanda

422.

Wittig dr. Witold . . . 422 PP. Wizytki 263, 264, 462, 495 X. Władyka Stanisław . 611 Władysław Łokietek, kr. p. 285, 459, 483, 490, 566, 570, 586 Władysław IL, kr. poi. 22, (Jagiełło) 185, 279, 283, 377, 504 Władysław IV., kr. poi. 179, 217, 225, 228, 388, 401, 402. Władysław III. Jagiellończyk, kr. poi. 186, 187, 651—654,

X. Wojciech, opat Tyńca 349, 368.

X. Wojciech, prob. Cieklina 461 X. Wojciech, pleb Kołaczyc 561

Wójcik..... 330, 602

WojszekJan 446, 481,491, 496, 499, 504, 507, 510, 513, 516, Czesław 458, 481, 484, 496, 507, 512, 516.

Wojszek Przebysław i Pakosław 480, 491.

564

656.

Władysław, królewicz węg., syn Albrechta ....    652, 653

X. Właszkiewicz Romuald, prob.

Jasła..... 242, 257

Włodek Samuel . .    174,    359

Włodek hr. Szczęsny 286, 359,

363.

Włodek hr. Stanisław 363, 365 Włodek z Bodowskich Jadwiga

458.

Wodyński Tomasz 397, X. Bolesław 407, 408, Karol Wodyńscy, rzeźb, z Dębowca 434 Wodzicka hr. Petronela 286, 363, 522, 662, Aleksander i Józef 522, 662.

Wodzicki hr. 353, Aleksander 522, 662.

Woj akowski Wacław 585, Wojciech i Barbara ,    . . 665

Wojciech, sołtys z Hanko wki 283, wojew, ze Żmigroda 295, 459

615

Wojszek Andrzej i Przecław 481, . . 491 Wojszek Jadwiga z Zirkowskich 510.

Wrocław, rycerz Wrosz Wawrzyniec X. Wściślicki Marcin . Wybranowski Ignacy .    .    288

Wybranowski Wojciech i Barbara z Gruszczyńskich i synowie: Piotr Kajetan 2 im. i Józef .    .

Jakób .

sła

445, 477 288, 292 . 623

. . 431

da

425

459

X. Zacharyasiewicz Franciszek,

. 247

Zacharyasz Michał, naucz. 248, 249.

Zaczkiewicz, naucz.

Zaczyński .    .    .

Zagórski Jan .    .

Zagórski Zahler Izaak

(Ncocoio

Zające .    .

. .    595. 596

Zaklika

. . 294

622

434

. 444 .    .    196

. 424

603

544

287

. 409

co co

Ü1 ta tc 05 05

. 404

510

. .    461

Wychowscy Kasper i Kunegun-

660

Z.

bisk

489 . . 295 X. dr. Zajchowski Józef 246, 631 Zajkowski Maciej, Wawrzyniec i Helena .    .

Za-jkowski Stanisław Edward

596.

Zajkowski Karol i Agata 597

Zawada 477, załóż. Zawadki 679 Zawadzki Stanisław Zygmunt 394.

Zawadzki, sołtys Zawadki 680 Zawichojska ....

Zawiło......

Zawisza......

X. Zawisza Franciszek

Ząbek ......

X. Zbitomski Jan .    .

Zborowski hr. Prosper 353, 420, 426, 526 i Barbara 526, 534 Zborowski hr. Maksymilian 398, 400, 403, 413, 426, 430. Zborowski Jan, Stefan, Stanisław, Jadwiga, Izabela i Zofia 526.

Zubrzycki Józef 413, Antoni 413, archit.

Zwoliński

. 370

U.

235

. . 642

610

. . 280 Żurowski Zygmunt .    .    .283

X. Żurowski Stanisław, pleb. 336 Żychowscy Życioski dr. Jan Petrycy 561 X. Żytkiewicz Ludwik .    409

X. Zychowski Kasper Zygmunt I. Stary, kr. poi. 187, 208, 378, 379, 380, 411, 413, 484, 491, 544, 545.

Zygmunt August, kr. po]. 179, 187, 188, 189, 191, 216, 217, 340, 380' 393, 411, 412, 446, 447, 525.

Zygmunt III., kr. poi. 179, 188, 199—201, 204, 208, 230, 232, 384, 401, 402, 417, 450, 452,

455.

Żurek

Żurowski 544, Stanisław i Zygmunt

Żurowski Jan

459

Indeks nazw miejscowości.

OpracoAval Józef Piętniewicz.

A.

CR

B.

Babia góra 294, las .    .

Bachórz w......

Baczal dolny w. 1, 7, 276, 285, 347—352, 854, 355, 359, 361 364, 368, 571, 592.

Baczal górny w. 1, 348, 351, 352, 353, 355, 362, 364, 547, 590 592.

Bajdy w., p. Krosno 10, 324, 629 Bajdy ad Niegłowice w. 10, 290, 291, 293, 410.

Balta m. na Węgrzech .    653

Banica w

Bartne w. . .    483, 496, 510

Bartoszowe łąki ad Frysztak 635, 640, 641.

Bazanówka w. .    .

Bednarka w. .    458

Bednarka rz. . 410, 458 Belle rz. (Szebnianka)

Benkowa W

Beskidy g. .    11, 0, 47

Biała rz. ......

Białkówka w. 318, 324, 341 Białogród m. na Węgrzech 652 Bieckie przedmieście 365, 368

5°E.

w.

1+^

CR CR

co co

oo co

599, 602, 603, 641. Bielizn o wska pustka (Jasio) Bierówka w. 1, 20, 88, 102 112,    133,    282,    294,    295,

302-306, 310, 311, 314, 571, 612, 655.

CO CO OD ZD co

O cö

(M CO CO iO

te te te

CJ» I—"¹ CD cd’ OT

fcS to Cb tsS P-1 £b

g'

rz.

atka w. 1, 19,    ,

177, 280, 283, 524, 535—

siedzą 97 99

612.

483

co

7, 54, 77 121, 126 , 523—527, —537. 539. 540

w.

—i co

i-T Ö'o'gJ'

OD CO CO i—I łQ lO

• CO

e- to    os

571

617.

Biłogród m......

Binarowa w. 359, 365, 368, Błażkowa w. 177, 572, 578,

Błażowa m......

Borkówka pot.

Borówek g. . .

Borówka, cz. Ołpin w.

Borzęcin w......

Bratkówka w. ....

275

0<lf>0003©00ffit^w©cc00'

CCOMCD©OC5WO^OMH03

Bratuszowski plac (Jasło) 205 Brazylia, kraj Bruksela m.

Bryły w. 1, 240, 241, 258,276— 278, 285, 286, 293, 351, 354, 355, 547, 548, 565, 566, 571

. . 409 . . 377

C.

578.

Brzezanka w. .

Brzeziny w.

Brzezowa w. 1, 19, 446, 472, 473, 481, 482, 496—498, 504, 507 Brzezówka w. 1, 11, 12, 178, 312, 329, 338-343.

Brzostek m. 4, 234, 302, 542, 544, 554. 570-573, 614, 661, 663

. .    274

zo zo

664.

480

Brzostowa w Brzostowski plac (Jasło) .    206

Brzozowa w. ad Biecz 480, 599 Brzozów m. . .    .    238, 542

Brzyściew. 1,11, 276, 278, 279, 290, 355, 415.

Brzyski vel Brzyska w. 1, 7, 11, 52, 59, 67, 69, 78, 87-90, 99, 105-107, 109, 111, 123, 129, 136, 137, 150, 152, 164, 174, 177, 353, 547,-571—579, 581 — 585. 587-591, 639.

Capówka ad Folusz w.

Cechówka las .    .

Cergowa g.

Chersones Taurydzki . .    525

Chicago m.

Chilin gumieńczy w. .

Chlebna w. .

Chłopkowska pustka (Jasło) 205

Choniakówka w.

Chorwacka Wola w.

Chrzastówka w. 1, 20, 90, 103, 306, 310, 324-327, 571, 628, 629—631.

Chwoszczyzna rz. ...

Chyszów w. . . 530, 532,

Çhytrôwka ad Stępina w. 658, 659.

Ciechania w.

Ciechowice m.

Cieklin w. 1,7.19, 176,180,263, 383, 428, 445, 458—465, 467, 470, 477, 570.

Cieklinka g. las .... 459

Cieszyna, daw. Czeszynna w. 1, 3, 635, 639, 651, 658-660, 663, 664, 667. 671.

. 467 . . 436 . .    329. 573

. . 609 . 539 .    343, 347, 434

. . 409 . 510

. 496, 500,

Cl Cl

co

<D CO

ND ci

Brzyszczki w. 1, 4, 86, 189, 190, 206, 240—242, 276, 279, 280, 282, 283, 294, 539.

Bucznik g.

Buczyna przys. ad Brzezówka 341, 436 las, 458.

Buda m. .    619, 652

Budzisz w.

Bukowa w. .

Bukowina w.

. . 468

OlOM

654

324

. 542, 5 , 548 . 446, 480—482

618

CO CO CD CO

Cieszyna część II. w. . Ciężkowice m. .    .

Cylicya, kraj . ..    .

Czarna rz.....

Czarna cz. Lublicy w. Czarne w.....

O CO

. . 271 . . 442 . 538

483

. . 5. 570

Czchów m.

Czechy, kraj Czekaj w.

Czeluśnica w. 1, 19, 34,

60, 88, 98, 106,107, 1 126, 132, 148, 176 276, 281, 282, 292, 342-346.

Czeremcha g......

473

. 1, 470, 472, 474

O IC rf-

'7

—i CM CO

ID CO

506

w. .

. .    578, 626

Czermna w. 1, 7, 19, 42, 352, 353, 368, 564, 572, 586, 593—

Dobromil m,

238

598.

Czertysz g......

Czudec m.......

Czumak pot. 505, las .    .

Czysty Dół g. ... Czyszki w. .    *    .    .    40

. OS

t— CO CO fc— CO

D.

287

Domice w Dąbroszowy ad Łysagóra w. 515 Dąbrową m.

Dąbrowa w.

Dąbrówką dawn. Dąbrową w. 1, 276, 326, 348, 351, 353,354, 547. 566. 583. 590-593.

. .    238, 542

578, 584, 589

. . 592

Dobrucowa w. 12, 310, 328, 329, 340, 341, 345.

Dobrynia w. 1, 458, 460—462, 464, 477, 478.

Dobrzechów w. 7, 11, 12, 178, 270, 527, 620, 672—674, 676, 678, 679.

Dobrzechówka, część Różanki w. 669.

Dół, częś4 Lubli w. .. . 618

512.

. .    246,

Ol ÜI CK Ol

COHOH©

245, 247, 472, 479, 515, 523,

GO O

177, 600 | Dydnia w. . .

19, 166, Dział, pola

176, 180, 290, 291, 374—383, Dzielec w. 1, 458,460, 462-464 386—395, 397, 400, 402—404,

406, 407, 409—411, 413-415,

428, 429, 431, 446,

457, 459, 462, 463,

565, 571, 573, 615 Dębówka (Dębownica lub Wisłoka) rz. 12, 291, 410, 411 478, 573.

Denderówka, część Różanki

Dębica m.

Dębina, las Dęborzyn w. Dębowa w. Dębowiec m. 1, 7,

420

451

469.

669.

356

E.

. .    436, 457

408

. . 589

Ederów recte Nawsie Kołaczy -

ckie w.......65

Europa, cz. świata ...    25

F.

Desznica w. 1, 47, 177, 446, 457, 496—602. 507, 510.

Diłyk g

Długie w. 482, 483, 496, 511 Długoszówka, część Szufnaro-wej w. ...

Dobrazyn, las .

Dobrociny ad Żurowa w. 609

467

671

. . 497

Ealiszówka (Fajstówka) w. 433, 441, 442, 444.

Fałatówka w. (teraz Wola Cieklińska) ....

Flisz góra .    .

Florynka w. .

465

589

408

46

Folusz w. 1, 47, 462, 466—468, | 470. 474.

409, 413, 430—432, 436, 457 Glinik średni w. 1, 3, 522, 661 Folwark, część Sieklówki dolnej 662, 664.

323, 324,    519,    521—523, 538,    175, 180, 518-523,    538, 540

542, 544,    554,    571, 579, 611,    617, 662.

616, 619.    621.    623. 632—665    Gogolów cz. II. w. 1,    3, 518—

522.

Gorajowice w. 1, 4, 19, 191—193 195, 197, 202, 203, 240, 242, 276, 279, 280, 283, 284, 287 536, 538.

Górka w. ......

W.

00 Ol

G.

Gabryela pustka (Jasło) .    206

Galicya, kraj 375, 427, 542, 548,

615, 644.

Gawłuszowice w.

Gamrat (cz.) las 363, 468, 504 .    493, 494

Gadki (Kąty) w. 240, 241, 276,

477

283, 285, 290, 356, 357, 359 Gasówka w. 1, 281, 282, 289, 292,

LO

CO 'T'» b-

329, 336, 340, 342, 343, 345 347, 409.

Gliniany m. .....

658.

Gorzyce w. 1, 19, 20, 429, 430, 431, 433, 478, 510.

Góra w. 440, cz. Lubli w. 618 Góry las 413, 537, 538, część

Brzysk......574

Gostwiczyzna cz. ad Nie wodna

Gliniczek w. 1, 281, 282, 294,

329, 336, 340, 343, 344.

Gliniczek, przedm. Frysztaka 643, 644.

Glinik dolny w. 1, 3, 175, 185,

618, 629,'635, 639, 640, 643,

667

660-663, 665.

w,

Grab w. 1,47, 178,180, 481-483, 496, 497, 499, 500, 506, 510,

Glinik górny (gogolowski) w.

1, 3, 519, 522, 612, 616, 661 Glinik maryampolski w. .    46

511.

Glinik niemiecki (Pieniążka) w.

1, 10, 342, 346, 406, 409, 410, Grabanina (Grabno) Sadki w. 413, 431.    1, 430, 440—444, 478, 510, 516

Glinik polski w. 1, 10, 5 , 55, Grabowska rola .    . . 505

Gródek na g. Liwoczu 575, go-

leski .......

J.

co no

. . 668 . . 378 360, 361, 365 . 424 .    238. 239

Jabłonica w. 1, 180, 352, 353, 362, 365, 368. 572.

Jaćmierz m.

Jagier m. na Węgrzech .    651

Jamrogowska wola w Czerńmy 598.

Janowszczyzna cz. ad Niewodna 667.

Januszkowice w. 175, 519, 522, 540.

. . 637

H.

Hałbow w. 1, 47, 482, 483, 496, 497, 498, 500—503.

Hankówka w. 1,4, 19, 189, 190, 241, 242, 276, 279, 282, 283, 291, 292, 294, 343, 344.

Harklowa (Hartlowa) w. 1, 7,10, 1 , 51, 52, 85-88, 166, 174, 1 6, 180, 361, 364, 376, 415, 419, 420—424.

Hatchamowska pustka (Jasło)

Jareniówka i Łęgorz w. 1, 19, 240, 276, 277, 284—286, 354, 355, 358, 359.

Jarosław m. 246, 247, 407, 436,

495.

206.

Jarząbkowska pustka (Jasło) 206 Jasienica w.

Jasiołka rz. 4, 9 — 12, 46, 167, 182, 183, 191, 203, 204, 231, 279, 282-284, 291, 294, 296, 310, 327, 340, 341, 343—345, 409. 569, 573.

563

Heidelberg m.....340

Hernad rz Huta gogolowska w. 1, 3, 519, 522, 523, 658.

Huta krempska w. .    496, 503

Huta polańska w. 496, 500, 511 Huta samoklęska w. 470, 472, 473, 476, 496.

Hyrowa pot

506

10

Jasionka w, Jaślany w. Jasło m.

3, 4, 7, 9-43, 44, 46,

rH iQ

t-S

16, 34

85-89, 106, 116, 165-176-178 224-227

co o

, 15,

T—I    (W

I.

Illisep posiadł.....562

Issep (do Jasła) .    .    193, 194

Iwina rz lwia (Iwelka) rz. 10, 11, 410, 441 443, 510, 517.

lwia w.....

Iwonicz, w. .    .

Izdebki w, , , ,

290

500

10, 681 . , 407

182—218

224-227, 23 —253, 255—

263, 264, 266, 268-2 , 272 -

276, 278-

310, 316, 3

342, 344-

356, 359

398, 400, 406, 409,

564-567, 569, 571—57 612, 618 635, 641, 644 649, 661, 662, 671, 673.

583,

631

1—1

(V\ł CO CD

CS «<} CD

~co

299

o- co

306

331, 337— 348, 851, 354, -368. 374-377

413

CO CD

CD CO

451

Ü« ł—> CO

581

OO CO

7245.

Jaszczew w. . . .    824, 325

Jaszczurowa w. 2, 3, 19, 660, 664 Jaworowska rola Jaworze w. 2, 19, 47, 457, 496, 497, 498, 501, 510.

Jawszcz g

. . 505

464, 467 Jazowa w. 2, 3, 19, 627, 659, 662, 664,667, 668,671, 672, 675 Jedlicze m. . . 177, 343, 436 Jedlinki cz. Brzysk Jerozolima m.

.    574

. . 615

176

Jodłówka w Jodłówka koło Pruchnika 409 Johannowski plac (Jasło) 206 Joniny w. . .    .

Józefów, las .    .

Junowłady w.

176

459

. . 504

Kizm g......

Klecie w. . 519, 570, 59 , Kleparz ad Kraków 289, 292, 293, 386.

Kluczowa, daw. Kluzowa ad Kołaczyce    .    .    .    556,    584

Kłodawa w.    2, 19,    177, 178,    545,

547, 556, 571, 572, 578, 579, 583—586, 589.

Kłopotnica w. 2, 445, 462, 465, 467, 470, -474, 476-478. Kłopotnica rz. 11, 467,472, 474, ^ 477, 478.

Kłuszyn w.    .    i

Knyszyn m.    .    .

Kobylanka w.

Kobylany w. 441, 495,510, 517,

. . 64

to to

CO t—H

518.

K.

Kaczkowa błota Sieklówki 612 Kaczorowy w., daw. (Kaczarze) vel Kaczorzowa, Koczarzowa, Korzarzowa i Kozarzowa 2, 19, 191—193, 195, 203, 205, 240—242, 276, 277, 283, 285, 286, 287.

Kalębma w. 2, 3, 19, 42, 666, 671, 673-676.

Kiczirka g.....

Kielec g......

lO łO>

. . 523 . 628

co co

601

482

. 241

Kobyle w. 2, 3, 177, 185, 626, 634—636, 638, 639, 644, 657, 659, 662 665, 667.

Kobylska góra .    .

Kobyła g.....

Koci zamek .    .    .

. . 662

467

264, 265 . . 414 . . 501 238, 270 . . 525 Kołaczyce m. 2, 7, 9, 54, 88, 97, 165—168, 173, 177, 180, 285, 287, 294, 308, 326, 353, 402, 523, 538, 541—549, 551, 554— 561, 564-567, 570-573, 578, 584, 585, 587, 612, 614, 639, 660.

Koło kościoła część Sieklówki . . 612

Kocurek pot. Kolanin g. . i Kolbuszowa m Kolonia m.

dolnej w. .    .

Kołomyja m. .    .

Kombornia w.

Konieczna w.

Kónopaczyzna cz. ad Niewodna

.’ ! 480

563

176, 492, 495 ... 465

w,

Końska "Wola w.

Koprzywnica m. 182—184, 656, 661, 663, 674, 675, 677, 680

-a

.o

Ol

Kopytowa (Tłoki) w. 433, 436— 438, 440.

Korczyn m. .    .

Korczyna m. .    .

Kornaflowska pustka (Jasło) 206 Korzeniec las

. .    6, 653

436

617

Korzuchów w. 2, 3, 19, 666, 673, 674—676, 678.

Kosianka rz. .    .

. . 612

Kostrzewka rz.....304

Kotań w. 2, 48, 177, 483, 496, 500, 502, 503, 508, 509. Kotań g Kowalowy w. 2, z Ulaszowicami 20, 240—242, 276, 287—289, 536, 566, 600.

Kozdrowski dom w Jaśle 204 Kozikowski plac w Żmigrodzie

508

485.

Kozłówek, daw. Kozłów w. 2, 3, 627, 662, 667, 673, 675—677 Kozdrojowska pustka (Jasło)

206.

. .    519

Koziaczki pot.

Kra czyśzowa w. .    .

Kra jo wice, daw. Krajowski bród w. 2, 177, 276, 284, 287, 547, 548, 556, 558. 559, 564—567, 570-572, 578, 586, 588, 589, 591 592

Kraków m. 4, 5, 79, 171, 179, 180, 184, 185, 187, 194, 199, 200, 208, 212, 228, 236, 242, 251, 266, 269, 270, 273, 274, 279, 285, 291, 311, 314, 320, 356,    367,    375,    379-381,    390,

530, 540, 541, 544,

580, 584, 594, 604,

632, 635, 641, 646.

480

Królewiec m.

Królik w. .

Królowice w.

Krościenko w.

Krosnom. 4, 175, 184,188, 215, 232, 233, 237, 238, 239, 253, 273, 284, 294, 310, 318, 324, 327, 377, 440, 445, 479, 487, 497, 515, 521, 523, 542, 571, 580, 615, 629, 641, 644, 649, 660, 671, 673, 678.

Kryba w.......84

Krzemyk cz. Brzysk .    .    73

Krzyżowa g.....

Książnice w.....

Kucza ul. (Jasło) . . . 205 Kuczki pot

Kudłaty plac w Żmigrodzie 484 Kunowa w. 2, 19, 350, 353,360, 361, 364, 366, 419, 423. Kurkowska rola ....    505

Kwapniowski plac (Jasło) 206 Kwiatkowska rola . . . 197

L.

lO co

631

527

274

294

508

O Cn

, 575,

624

Lanckorona m Lasowa pot.

Laszki w. .

Lawusz, folw.

Lelów m.

Leszczyny w.

Leżajsk m. .

Libna w.

Libusza w.

Lichtarz w.

Limanowa m.

Lipinki w. .    .

Lipnica dolna w. 2, 351, 547, 571, 583, 588-592.

■«ii Ttł rr ■Br

... 518

64, 274, 407 ... 483 ... 301 .    293, 294

238

424, 436, 463

*<31

Ol

Lipnica górna w. 2, 352, 353, 362, 547, 578, 588—590.

Lipnica rz. .    .    .    ,    . .

Lisko m.

Lisów w. 2, 348, 352, 353, 360, 362, 365, 366, 368.

Lisówek (Lisowiec mały) 348, 349, 362, 367, 368.

Lubią rz

Lubią daw. Lubina w. 2, 3, 7, 20, 42, 177, 294, 297, 302, 304, 306, 611—621, 628, 629, 660,

to QO

CO GO

488

lOlO

304

Łazy Dębowieckie w.2, 278, 374, 378, 384, 406, 409, 410, 413, 414, 415, 428, 464.

Łazy ad Desznica w. .    .    497

Łazy g

Łazy ad Bieździatka 537, 538 Łęgorz w. 194, 240, 242, 285, 286, 355, 570.

Łęki, przys. Osobnicy Łęki, daw. Łąckie poręby także wielkie w. 2,3,7, 10, li, 621 — 624, 626—629, 634, 635, 655, 659, 662.

Łężyny w. 2, 7, 20, 80, 173, 425, 429, 430, 431, 433, 435, 436, 438, 445, 457, 458, 480, 510 Łobzów w. .    .

Łosiny pola .    .

501

. 415

394

675.

Lublica w. 2, 297, 523, 524, 527, 532, 535, 537-540, 612, 616, 617, 661.

Lublice, część Sieklówki dolnej

589

Łubienko w, 2, 7, 429, 433, 434, 436, 439, 443.

Lubno Opace w. 2, 433, 436, 438,

439.

612

Lublin m.

382, 447 Lwów m 171,180, 188, 193, 268, 269, 270, 272, 299, 403, 407, 475, 476, 494, 498, 499, 508, 604, 657.

Lubno szlacheckie w. 2, 10, 176, 430, 431, 434, 436—440. Łukaszówka cz. Sieklówki dol-

612

Ł.

Łaba rz,

17, 20

Lajsce daw. Łaszczę w. 2, 10, 20, 388, 409, 414, 430, 431, 434, 436-440, 458.

Łąki wielkie, cz. Sieklówki dolnej w.

Łańcut m

Łaski w. 2, 240—242, 276, 282, 289, 292, 293, 342.

Łączki (daw. Łęki Zawiszine) w. 2, 3, 7, 10-12, 42, 177, 180, 621—628, 632, 634, 677.

Łaziska g.......

nej w.

Łukowiec w,

Łuszczowski plac w Żmigrodzie 485.

Łużna w. .    .

Łysagóra w. 2,

483, 510, 512,

Łysagóra las .

184

209

. . 612

238

431

co co

h-L CO

Ol o

481,

—517

538

M.

. . 653

Magiel g.

Magóra g.

Majdan w. 496, folwark . Majscowa (Wola majscowska) w. 2, 10, 19, 289, 293, 378, 380, 406, 409-411, 413, 414, 428

438

431

472—474, 507, 509

509

Makowiska w. 2, 7, 10, 441, 516, 517, 518.

Maków m. .

Mależowa w Mallus m. .

Mała w. .    ,

Mała Azya Markuszka (Markószówka) ad Załęże 425, 426, 428, 478. Markuszowa, daw. Markuszowa wola w. 2, 3, 11, 12, 673 — 678 Marudinatrum grunt w Lipnicy 590.

Michałówka, sołt. ad Wysoka 651 Michocin w,

Michodża w

409

480

i-H CO

271

341

570

. . 403 . . 509

563

480

. . 563

Miejsce w. .    .

Mielec m. 12, 238, 382, 479, 626 - Mierkówki g.

Młyniska ad Wojaszówka w.

324, 630, pot Młyny, grunta w Brzyskach 572,

. . 431

538

574.

Moderówka w. 10, 177, 178, 306, 308, 310, 312—314, 323 326, 338, 343.

Moguncya m.

Monte Caelio m.

Mościska m.

Moskwa m.

to

to

475    89

Mrukowa w. 2, 19'468—47o’ 472, 473, 476, 480, 496.

Mruków g

Myscowa (Wołoska wieś) w. 10, 11, 480-483, 496, 500, 503,

510. 515.

473

^ ^ so 10 -q

05~    ^

S*"'

01    : ot ot p

^ ⁸³

-----

cT 00 £

OÖ

N.

Ot

03    00

ó ^00

00~ OD

T-t 'śH

00 •

Nabrzegu pola .... 589 Nadole, część Brzysk 574, część Czermny Nadole część Szerzyn 599, część Ołpin

Nadpadoły cz. Siekłowki dolnej 612.

Nadredziny cz. Sieklówki dolnej 612.

Nalewaj ko wskie, plac w Jaśle 206.

Na Pleśnicy, cz. Wojaszówki w. 680.

Na północy część Sieklówki dolnej w.......612

Narożnik, las .    .

Narto w cz. Różanki dobrzech.

669

597

602

.    596, 597

. . 602

. . 617

w.

Na wschodzie cz. Sieklówki dol-

612

nej w.

Nawsianka, zagroda ad Koła-

556

czyce

Nawsie Kołaczy ckie z Budziszem w. 2, 402, 523, 536, 540, 542, 547, 548, 554, 558, 559, 564— 567, 578, 612.

Nawsie Wielopolskie w. 668, 670, 679.

Nieczuji Tadeusza cz. Różanki

w,

669

. . 512 Ołpiny m. 2, 20, 43, 165, 166, 173, 176, 180, 369, 599-608, 610,611. *

Niegłoszcze pot.

Niegłowice z Bajdami, w. 2, 10, 12, 19, 46, 55,106, 110, 112— 114, 120, 122-124, 131, 149, 167, 174—176, 240, 241, 258, 263, 276, 278, 289, 290, 291, 293, 355.

Nienaszów w. 2, 7, 176, 435, 440—444, 516.

Niepla w. 2, 54, 55, 59, 89, 90, 105—107, 133, 295, 302, 303, 305—310, 324, 326, 327, 571, 618, 628, 630.

Niepołomice m.

Niewodna w. 2,

666—668, 670-674.

Nieznajowa w. 483, 496, 506, 508,

O* OT

Opacie w. .2, 175,276, 285, 348, 354, 355, 363, 364, 566,    92

Opacionka w. .    .    519,    23

Oparo wka w. 2, 3, 48, 100, 627, 673, 675—678.

Opatów, Opatowa, Opatówek w. 354.

Opatkowicz, Opatowice w. 354

Oraczowskiego pustka (Jasło) 206.

i—i

• co

7.

519 Osiek m. 2, 7, 43, 166, 168, 173, 655.    177, 180, 376, 424, 425, 429,

509.

433, 444—446, 448—457, 462, 468, 472, 477, 479—482, 490, 503, 504,505.

Nisko m. .    . .    238, 273 Osiek m. w kr. poi. 182, 183,

os O

11, 415

238

. 563

407

. 609 . „ 482 Ożenna w. 2, 48, 481—483, 496, 500, 505, 506, 511.

Ostrzeszów m.

O.

Oborzyska, część Sieklówki dolnej .    ,

Odessa m Odra rz.

P.

612

427

. .17, 18, 20 Odrzykoń w. 258, 274, 573, 656 Od wschodu, cz. Sieklówki dolnej w.

Olchowiec, w Olszyna, przys. Osobnicy 415 Olszyna, parów ....    589

Olszynka rz. 365, 368, 372, 598. 600, 601.

Olszyny w. 176, 601, 603, 605, 607, 608.

612

. .    481, 496

Pabiszowskie pustki (Jasło) 206 Pacanówki, grunta w Brzyskach 572.

Pachniączka pot. .    .    .    474

Padoły, część Sieklówki dolnej 612.

525

Padwa m Pagórek i Radość w. 2, 415, 460, 462—464.

. .    419, 463

. . 503

Pagorzyna w.

Pakoczowa g. .    .

. . 512

617

275

295

502

311

658

410

206

601

. . 623

. ... 308 . .    325. 631

629

656

325, 420

494

. 605 266, 267 . 612 . 186

. . 4, 537

380, 407, 580, 583,

CO iO

. 196 . .    238, 674

. 505

' <M

355,

. . 589

611

429

.    .19, 679

Pstragówka w. 2, 3, 658, 659, 664-666, 670—672, 674. Ptaśnikowski dom (Jasło) 206 Pukarzowa w.

Parsk pot. . .

Piekło, las na g. Liwoczu 574, 596 Pielgrzymka z Huta w. 2, 48, 468, 470, 472, 474-476, 478 Pietrusza Wola w. 2, 3, 48, 621, 624—628, 675, 677.

Pikulice górne w.

Pilzno m. 6, 238, 239, 376—378, 408, 446, 479, 519, 571, 655 Piotrków m. 189, 378, 411, 642 Piotrówka w. 10, 409, 430, 431, 436, 439.

Pod wądołem cz. Wojaszówki w. 630/

Podzamcze czyli G-olesz zam. 565, 569.

Pogorzały g. 294, ad Frysztak 634, 635, 640, 641, 659. Polany w, .    . 481, 496, 03

Prałkowice w.

Proszowice w.

Przeczna ul. w Kołaczycach 550, 554

Przeczyca w.

Przedewrocie pola .    .    .    589

Przemyśl m. 246, 263, 268, 269, 271, 273,

408, 492,

624, 631.

Przerwisko grunt .    .

Przeworsk m.

Przybówka w. 2, 3. 12, 19, 177, 178, 306, 308, 310, 324—326, 626-629, 631, 651, 655.

Przylińska rola .

Przysieki w. 2, 10,

358-360, 363, 364.

. . 184 Pułanki w. 2, 5, 640, 659, 661 662, 664.

Pustawola w. 2, 286, 358 - 361 363. 364. 419.

R.

Radocyna w. 11, 482, 483, 496, 500, 511.

493

. . 601 . . 586

506

409

.    , 542

. . 495

00 .

00 co

co co

to

565

517

631

673.

00 co co

CO CO

czer-. 490 . 463 . 362

608

. 601 . . 470 . . 420

505, 511 329. 479

■■—i

Rzepnik pot

CO CD

206.

. 267, 408, 495

. . 340 9fi7 479 633 Sanok m. 10, 184,' 206^ 238’ 239, 269,312,382,445,483,495, 563. Sarysz, częśó Czermny w. 595—

. 420

CD

Radomyśl m......

Rauth rola w Krajowicach 567 Rebrzycki dom (Jąsło) . 206 Rędziny cz. Wojaszówki w. 630 Rogi w.

Rokietnica w.

Ropa rz. 9—12, 46, 177, 182, 183, 194, 231, 277, 278, 285, 290, 355—357, 359, 361—366, 415, 419, 421, 463, 571, 573, 598, 601.

Ropczyce m. .    .    .    18 ,

Ropianka w.....

Rostajne w. 2, 48, 481—483, 496, 506, 507.

Rostoki w. 2, 35, 240, 241, 294, 327-329, 340, 343—345.

Rosya kraj .....

Równe w.......

Rozalia czyli Łysagóra ad Glinik dolny w. . .    639, 640

Rozdołka rz.

Rozembark w. 601, 607, 658 Rozumka cz. Sieklówki gór w. 617.

Różanka daw. Sebastyanówka w. 2, 3, 520, 666, 668-670,

Rymanów m. . .

Rzeki cz. Lublicy 538, cz. Sie-klówki gór. w. .    . . 617

Rzepczyńska pustka (Jasło) 206

11, 626

Rzepnik w. 621, 627, 632, 677 Rzeszów m. 175, 178, 216, 236, 238, 247, 264, 269, 270, 273, 310, 407, 629, 632, 658, 660, 671, 673, 678.

Rzeszowka pot. ....    50

Rzezawa w......56

Rzym m. 270, 274, 301, 498, 63 L Rzyszkarzowska pustka (Jasło)

s.

Sadki w. 19, 20, 52, 67, 68, 109, 112, 118, 123, 127, 433, 441, 443, 444, 510.

Sambor m. .

Samoklęski (Suchoklęski, Sowo-klęski) w. 2, 7, 20, 350, 391, 443, 445, 460, 468—474, 476, 478, 496, 504, 507.

San Remo m.

Sandomierz m.

597.

Sącz m. 77, 188, 232, 634, 659 Sadkowa w. 2, 12, 19, 240, 241, 327, 329, 340, 344, 345.

Schodnica w.....

Sebastyanowa dolna i górna cz.

Różanki w. .    .    668—670

Serwoniec cz. I. i II. ad Bączal 352.

Sękowa w....... 2

Siciny, góry .....    3

Siedlaszowska pustka (Jasio) 206.

. . 604

589

. . 366

375

20

.    325

523

. 589

498

. 520

201

206

407

618

467

564

492

05 «s» Ol

64

564

. 512 . 238 . 614 . 624

Stawiska, łąki 589, cz. Ołpin w. 602.

Stawiska, cz. Sieklówki dolnej w. 612, cz. Wojaszówki w. 630 Stawy, cz. Sieklówki górnej 617 Stempina z Chytrówka w. 2, 3, 19, 522, 523, 651, 658, 659, 661, 664.

Stępina pot. .

Strzyżów m. 3, 11,33, 170, 171, 175, 215, 237—239, 253, 274, 520, 521, 643.

Sulistrowa w.

05 05 CO CO CO l"-

Siedliska ad Żmigród w. 2, 441, 478, 480—482, 512, 513, 515, 516, 517,

Siedliska ad Sławęcin w. 2, 10, 286, 287, 354, 358—360, 363— 365.

Siedliszowice w.

Sieklówka, daw. Siekluka dolna w. 2, 7, 19, 55, 59, 85, 86, 107, 114, 120, 136, 142, 175, 177, 251, 294, 297, 595, 611— 618, 620, 655, 660.

Sieklówka górna w. 2, 522, 536, 538, 540, 541, 595,612, 616— 618, 661.

Siepietnica w. 2, 25, 176, 178, 359, 360, 365, 366, 368, 570 Sikornica ad Swoszowa w. 600, ad Żurowa, rola .    .    .    609

Sita pola Siwek, cz. Szufnarowej w. 671 Skalnik w. 2, 7, 449, 469, 480— 482, 496—498, 507, 508. Skała, przys. Osobnicy . 415

Skawina m..... 445

Skołyszyn z Lisówkiem w. 2, 10, 11, 176-178, 180, 348, 352, 353, 359—362, 364, 366—368, 420, 560, 593.

Skołyszynka rz. .    .

Skurowa w. .    .    .

Śląsk......

Slusarzowska pustka (Jasło) 205 Sławęcin w. 2, 7, 10, 20, 348— 350, 353, 359, 360, 362—364, 366—368, 423, 424, 449. Sławęta vel Sława .    .

Słocina (Jasiołka) rz. .

Słomki, las .... Słotwiny, pola .    .    .

Słowita w......

Smarzowa w.....

Smoleńsk m.....

Smylińska pustka (Jasło) Sobniów w. 2, 174, 175, 195,

196, 207, 240—242, 276, 282, 289, 291—293, 449. Sobniowska ul. (Jasio) .    205

Sokołów m Sośniny, część Siekło wki dolnej w. 612, część Lubli w. 618 Sowina w. 2, 19, 519, 524, 527, 533, 540, 541, 612, 616, 617

Sowina pot.....

Spałyska g.....

Spie w.......

Spiż, kraina ....

.    11, 658.

. .    441, 517

. . 602

. . 601

. .    444. 468

I,

.    .    .    .    26f>

. .    286, 356

Świątkową wielka w. 2, 19, 48, 177, 481—483, 496, 500, 502, 506, 508, 509.

Świątkową mała (Światkówka) wŁ 2, 11, 48, 483, 496, 509. Święcany w. 2, 7, 19, 20, 177, 313, 365, 368-374, 599, 602, , 603, 605.

Świepietnica rz. .

Świerchowa w. 2, 19, 174, 376, 414, 425, 429, 445, 446, 457, , 458, 480-482.

Świerzawska pustka (Jasło) 206 Swierzowa g. . 8, 20, 48, 501 Swierzowa ruska w. 2, 472, 496,

, 497, 500, 508—510.

Świnia góra .    .

Swoszowa w. 2, 176, 600—602, 608.

Swoszówka, cz. Różanki w. 669 Szczawa rz.

Szczepanki cz. Sieklówki gór w. 617.

Szebnianka (Belle Wsebna) rz.

304, 310, 324, 325.

Szebnie w. 2, 7, 12, 25, 31, 42, 44, 52, 54, 55, 59, 62, 75, 88, 90, 103—106, 177, 178, 302— 304, 306—316, 318, 322—324, 326—328, 338—340, 623, 647 Szerzyny w. 2, 20,    173, 176,

242, 352, 368, 370, 598, 601, 603, 606.

Szufnarowa w. 2, 3, 19, 176, 664, 666, 668, 670, 671. Szufnarowa dolna, górna, część

Tarnów m. 4, 6, 238, 246, 273, 274, 314, 407, 493, 494, 498, 519, 542, 548, 626, 646. Tarnowiec z Dobrucowa w. 2, 7, 59, 64, 77, 85, 98, 106, 133, 166, 174, 176—178, 180, 221, 244, 269, 270, 274, 281, 282, 310, 312, 313, 322, 329, 330, 336, 338—341, 343-347, 473,

Tarnowieczek ad Tarnowiec 336 339, 340, 346.

Tartarya, kraj Tasserlag w.

Tatarowska pustka (Jasło) 206 Tatry g.

Teresin g.

Tłoki w.

Toczek pot Toki w. 2, 10, 176, 180, 433, 439, 440, 443, 472, 478, 480— 483, 496, 510, 511.

Tracya, kraj .    .

Tropią w. .    .    .

Trzciennica rz

459 176, 278, 586

523

506

to

573.

. . 525

525

. .    573, 656

. . 601. 602

10

517

653

678

.    348, 350

Trzcinica z Gadkami w. 2, 7, 10, 12, 174, 177, 178, 180, 207, 241, 251, 278, 283, 285, 286, 351, 354-359, 363—366, 416 Trzebinia m.

Tuchów m.

Tułkowice w. 2, 3, 11, 19, 175, 673, 674, 676, 678, 679.

Turczyn g Twierdza wielka i mała w. 2, 3, 175, 177, 616, 618, 629, 639, 640, 641, 644, 660, 665.

Tylna ul. w Kołaczycach 554

Tylża m......31, 271

Tyniec w. 7, 276, 296, 311, 545, 566. 576, 587.

U.

508

Uherec g. .

Ujazd w. 2, 547, 570-572, 578, 570 ‘SRR_

Ulaszówice w. 20, 240—242, 258, 276, 283, 287, 288.

Umieszcz w. 2, 176, 281, 282, 329, 339, 340, 342, 343, 345— 347. 431.

W.

. .    273, 564

Wadowice m.

Walowice w. 19, 241, 242, 258, 276, 277, 281, 282, 289, 292, 293, 342.

Wałowa lub Walna ul. w Kołaczycach Warna m.

554

652, 654 Warszawa m. 187, 188, 192, 194, 208, 225, 232, 240, 372, 380, 382, 388, 389, 391—393, 401, 406, 411, 452, 454, 455, 494,

604.

Warzechowski dom (Jasło) 205 Warzyce w. 2, 7, 19, 35, 59, 78, 86, 88, 103, 104, 119, 133, 175, 177, 279, 282, 294-298, 301 302, 304, 305, 307, 309, 827 343, 367, 539, 566, 570, 571, 612, 616, 629, 655.

Wątkowa góra .    .

Wawel.....

Wedzimuchowski plac (Jasło) 205.

Welehrad m Wenecya m.

Wersal m. .

489

499

179

263, 462 Węgry, kraj 367, 3.75, 378, 399, 417, 473. 478, 479, 483, 491 501, 512,' 544, 570, 635, 650-653, 655.

Wiczkowski plac (Jasło) . 206 Widacz w. 2, 8, 618, 628, 629, J

639, 660, 662, 665.

Wiedeń m. 179, 180, 269, 272, 275, 351, 367, 394, 403, 404, 493, 498, 580, 604, 640, 658, Wielka pustka (Jasło) .    2

Wiener Neustadt .    299, 623

Wierzyczowska rola w Czerniny 598.

Wilno m.

Wilśnia rz.

Wiślica m.

Wisła rz. 6, 13, 17, 18, 20, 23 Wisłok rz. 10, 11, 12, 177, 306, 616, 621,    625,    626,    628—630,

634, 635,    638,    640,    641,    644,

659, 661,    665,    667,    673,    675,

676, 678.

Wisłok m. 634, 635, 659, 662 Wisłoka rz. 4, 9—12, 46, 177, 182, 183, 231, 276, 284—288, 290, 291, 293, 359, 374, 376, 379, 409—411,413—415, 425, 433, 436,    444,    456,    457,    464,

569—572, 578, 584—586, 588, 590, 592, 601.

Wiśniowa w. 2, 3, 11, 12, 19, 176- 178, 180, 481, 658, 659, 661, 664—668, 670—674, 679 Wiśniowa mniejsza (Wiśniówka)

655, 672

Włochy, kraj .    .    .    340, 629

Włocławek m.

Wodczycze w.

Wojaszówka w. 2, 3, 10—12, 175, 308, 324, 326, 621, 625 626, 628—632.

. . 263.

CO r—<

O OS

605

co

co co

M O H CO

w,

494

. . 543

Wojkowka w. 12, 621,623, 629, 632, 656.

Wojnicz m. .    .    231,

Wójtowa w. .    .    .

Wola ad Swoszowa w.

Wola Brzezowa w.

Wyszograd m. na Węgrzech 652 Wyszowadka w. 2, 48, 482, 483, 4 4, 446    496, 500, 511.

Wola Żelechowska w.

Wolica-Walowice w. 2, 19,241,

242, 276, 281, 282, 291—293,

481.

Wolica ad Draganowa w. 517 wej

Wołoszczyzna, kraj .    .    590 Zakamienie, pola i łąki Wró-

Wołowiec w. . 483, 508, 510 blowej ....

Wymysł g.

Wynowla w

Wysianka, przys. Osobnicy 415 Wysoka w. 2, 3, 624, 625, 627,

632, 676, 677, 679.

Wysoka, pot.

Wysoki las

CM CM

Z.

.    504

. 579

. . 514

. 11, 676,

411

599

480

co co

co -a

612

184

Zajączkowice, przys. Trzcinicy 356.

Zajeziorze, pola i łąki Wróblo-

.    .    564

. . 570

. 407—

Ol to

589

CO O

CO CD

. 564

Zapole ad Swoszowa w. .    600

Zarzecze w. 2, 12,378, 406,409, 410, 411, 413—415, 428, 436,

458.

Zawadka ad Osiek w. 2, 428, 458, 462, 472, 474, 477, 478, 496.

Zawadka, daw. Zawada ad Wielopole w. 2, 3, 668, 673, 679,

680.

Zimnawoda w. 2, 12, 55, 90, 294, 302, 304, 310, 324, 327, 328, 340, 343—345.

Zimno w. . .

tO CD ŁO

204

12,

653

655

tc o

Złotnikowski plac w Żmigrodzie 485

nowy m. 2, 4, 7, 10, , 16, 34, 43, 54, 165— 169, 172, 173, 177, 178, 180, 186, 215,    237,    293,    329,    375,

476—488, 490—497, 499, 501, 503, 504, 506, 507, 510—517, 521, 542, 544, 571, 609, 655 Żmigród stary w. 2, 7, 443, 478, 480-483, 488, 490, 512—517 Zofia m

Zrecin w. 7, 240, 280, 282, 284, 288, 322, 323, 329, 438, 526, 535, 544, 555, 556.

Zwiernik w.

Zwierzyniec ad Kraków .    460

Ż.

Żarkowa, cześć Szufnarowej w. 671.

Żelechów w......

Żeleśnikowa w.....

Żólków z Lichtarzem w. 2, 10, 19, 68, 240—242, 244, 276, 289, 290, 291, 293, 294, 418, 532 Żurowa w. 2, 59, 88, 158, 600, 601, 605, 608—611. Żydowskie (dawn. Żydowsko) w. 2, 48,481-483, 496, 503,506, 511, 512.

:

■

‘

Błędy druku i uzupełnienia

zestawione przez J. Piętniewicza.

Str. 4 wiersz 2 u dołu zamiast cheńciński ma być chęciński

stęrzycki wpływa Przysiacz Piotrkówce w zakresiu

w ustępie pt. Klimat obok cyfr temper. „ od w. 8—5 z dołu obok cyfr wiersz 8 od góry zamiast wziąść rodziaji

7 od dołu po słowie robić

zamiast odrobienia

wierszchowinę ma tym

nagięntki tym

subwencyonowania znajduje się 2352

w kwitnącem na obowiązki z mosiążnymi „ po śmiadaniu po słowach św. Szczepan 2 od góry zamiast prządą 16 od dołu

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

11

ii

ii

11

11

li

11

11

„    5 textu u dołu „

11

11

11

11

11

11

11

ii

ii

11

11

11

11

ii

ii

ii

ii

ii

11

ii

ii

14

17

16

11

16

11

11

11

11

11

11

11

stężycki

wypływa

Przysieki

Piotrówce

11

11

11

11

ii

ii

4 od góry

18

11

11 od dołu 4 od góry 6 od dołu

17

19

11

11

11

11

11

ii

ii

5 od góry

14

1*

11

ii

ii

ii

11

11

11

11

11

Przeprowadże

samem

Hygeina

okalone

Borgorya

zostawia

ii» »

1    „ po słowie zniszczyli

zamiast szpiżą

na Łękorzu „ protekstera

10

18

14

w zakresie stopnie R mieszkańców wziąć rodzajów przecinek obrobienia być wierzchowinę tern

nagiętki tern

„ subwencyonowaniu jest 2813

w kwitnącym o obowiązkach z mosiężnymi po śniadaniu cudzysłów u góry przędą

Przeprowadźże samym Hygiena okolone Bogorya zastawia

11

ii

ii

11

11

11

11

ii

ii

11

ii

ii

dodane Węgrzy spiżą

na Łęgorzu pretekstem

Str. 211 wiersz „    214    „

231

»    231

55

15 od góry zamiast r. 1698 ma być r J 1688 4 od dołu 1 od góry

55

zniemczeli .ma być zniemczeni następujące ma być następujący

nabyta od Rusi-

»    235

„    235

;;

55

po słowie założona nowskiego zamiast Dr. Antoni

55

55

248

5?

250

55

16 od dołu 5 od góry

55

55

251

55

10

55

55

55

„    252

II

II

II

Chabowski w pominionym „ Dyreccyi    „

włościanów

55

II

Dr. Andrzej Choborski w pomienionym Dyrekcyi włościan

55

»    253

„    255

ii

ii

256

„    257

„    257

ii

55

8 od dołu po słowach „kantor wymiany“ dodać: kredytowe Towarzystwo bankowe dla handlu i przemysłu, Bank zaliczkowy i kupieckie Towarzystwo bankowe, oraz kantor wymiany Jana Dymnickiego.

15 od góry zamiast nim ma być niera 13 od dołu 12 od góry

55

259

55

55

55

259

55

259

55

55

265

55

55

265

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

55

leczenie ma być leczenia Sapiechy „ Sapiehy i 5 od dołu zamiast r. 1479 ma być r. 1459 12 od dołu zamiast staraniem się ma być staraniem 8 i 9 od góry „ Matki Boskiej 9    „ po słowie zasłona dodać w czasie Wielkiego postu

21 od dołu zamiast chrzelnica ma być chrzcielnica 1 od góry po dwukropku dodać cudzysłów na dole

po słowie: książęcych, dodać cudzysłów u góry zamiast Pany ma być Panny

transa»tionem ma być transactionum 6 od góry po przecinku opuścić słowo: a

„ słowie:Schmindlingm. b.:a ostatni JanRybak 15 od dołu zamiast wartającym ma być wartości probosz posiadli

17

55

55

55

6 od dołu

12

20

55

55

55

ii

55

5?

św. Weroniki

55

55

1 od góry

55

55

55

55

10

55

55

55

55

55

55

55

9 od dołu

55

20

;;

8 od -góry

proboszcz posiedli na mięso

po słowie Graniczyła, dodać: ta wieś zamiast Op. ma być Ob.

wartającą ma być wartości choduje

11

55

55

za mięso

11

55

55

;;

16

hoduje

;; Kuropatyńskiego m. b. Kuropatnickiego zręcieńskiej ma być zręcińskiej Luniewski

55

;;

;i

;;

Luniewski

;;

;;

Kuropatnickieh ludowa

po słowach Zdaja się, położyć przecinek 16 od góry po słowie Kłosieńska dodać: Ostatni właściciele Bączala górnego i Serwonicz cz. I. są po połowie Andrzej Kalita i Zygmunt Rozwadowski

16

3 od dołu

)f

Kuropatnickiej „ filialna

i:    sS

wiersz 5 od dołu zamiast tą ma być tę 8 od góry

Bienarowa ma być Binarowa wychodźctwo ma być wychodźtwo Csieskiej zwinioną

12 „ g. po sł. do Warzyc, dodać: a stąd do Brzostku 1907 r-5 od dołu zamiast XX. wieku ma być XIX. wieku

chajdery wartoby z półłanku

20 od dołu

» U od góry

yy

yy

Ocieskiej

zwiniętą

yy

yy

»    15 od góry

18

yy

yy

hajdery

yy

yy

yy

yy

yy

■ yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

8 i 7 od dołu

14

6 od góry 3 od dołu

yy

14 od dołu

yy

;;

yy

4 od góry 3 od dołu

17

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

wartałoby z pułłanku przed mieszczanie m. b. przedmieszczanie cyrkularnem ma być cyrkularnym oddziedziczyła Dziecieństwa

yy

yy

yy

koliegackiego żegnamy ekarzem Harlowa na przeciw prawym Na wskutek z lewego

yy

s*

yy

yy

yy

yy

yy

yy

odziedziczyła

Dzieciństwa

kolegiackiego żegnany lekarzem Hartlowa naprzeciw lewym Na skutek z prawego

16

po słowach : północno-wschodniej dodać: strony „    13 od góry po słowie Grabno, dodać: czyli Grabaninę

zamiast niema ma być nie ma plebani „

„ ■ 7i Starem „

yy

yy

yy

yy

yy

17

13

yy

yy

yy

yy

yy

yy

19 od dołu 7 od góry „ 20 i 19 od dołu „

yy

yy

plebanii z Starym Osieckiem ma być osieckim Osieckiem

V)

osieckim

yy

yy

„ 15 i 14 „

„    10 od góry

Stadnickiem „    Stadnickim

„ niechce    „    nie chce

po słowie roboty, położyć przecinek zamiast porwarł ma być porwał sokie

yy

sobie

yy

yy

nieprzymuszał ma być nie przymuszał „ 21, 20 i 19 od dołu zamiast przenicy ma być pszenicy „    17 od dołu zamiast niebyło ma być nie było

„    18 od dołu zamiast w Kałużu ma być w Kałuszu

administ-rował ma być admini-strował excurrendo

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

15

ii

yy

yy

yy

yy

yy

yy

ex currendo

garca Któremu

po słowde Werbickiemu 7 od góry zamiast Tanennbaumowi „ Wandelin

15

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

garnca

któremu

przecinek

Tannenbaumow

Wandalin

Str. 471 wiersz 9 od dołu zamiast Jesto ma być Jest to » 478 „

„ 478 „ 18 i 19 „

11

1 od góry opuścić słowo: po

zamiast nieprzypominające ma być nie przypominające

10    „ zamiast Rozstjane ma być Rozstajne

ostatnie

11

11

11

11

ii

to o

ii

ii

ostatni

11

11

Stadnickiemi

14, 15 i 20 od góry zamiast r. 1669 i 1869 ma być r. 1769 14 od góry zamiast Podniewsbiego ma być Padniewskiego z Kałuża

10 od dołu po słowach: w naszym kraju, umieścić: X. Samuel Rogowski ze Źmigroda, światły, i świątobliwy, 2 razy był przeorem w Mogile a trzeci raz w Szczyrzycu. Za jego przełożeństwa po rozebraniu po większej części starego muru klasztornego, zaczęto budować nowy i on sam jako przeor nad restauracyą tą czuwał i wszystkiem kierował. Umarł dnia 28. czerwca 1681 r.

(Z dzieła p. t. Obraz życia i zasług opatów Mogilskich przez Konstantego Hoszowskiego, Kraków 1867).

11

14

11

;i

11

11

Stadnickimi

ii

z Kałusza

11

11

11

11

11

ii

ii

Ziemiałkowskiego m. b. Zyblikiewicza 10 od góry po słowie Olchowiec, dodać: Ożenna zamiast o 2 7 km. ma być o 27 km.

z Kotanią nikt

14

11

11

11

8 od dołu

16

11

11

11

z Kotaniem „ nik

11

18 od góry po słowie 1-klasowa „ zamiast z Kotaniem „

ii

ii

511

ii

11

511

ii

11

512

11

512

11

11

513

11

„    513

,.    513

11

11

1!

515

ii

1!

518

?!

11

11

520

„    520

„    522

11

1!

11

522

11

11

przecinek z Kotanią odbuduwują się m. b. odbudowują się

12 i 13    „

16 od dołu po słowie Wisłoki ma być przecinek zamiast Nieudało

12

ii

8 od góry 7 od dołu 1 od góry

11

17 od dołu 13 od góry

CC 05

1!

ii

11

11

11

11

11

;i

1!

11

Nie udało

Wisłoski dwożyszcze rodaje

Stadnickiem „ podkorzym W spomnianym m. b. w wspomnionym wkładki ma być składki Jakók

11

11

Wisłoki

dworzyszcze

rodzaje

Stadnickim

podkomorzym

1!

Jakób

14

11

1!

15 od dołu

10

15

1?

11

1!

1’

11

11

17

Pierszchałowa ma być Pierzchałowa wiejskiem odziedziczyła Ecksteinowi biskup

wiejskim

oddziedziczyła

Esteinowi

kiskup

1!

11

11

11

GQ

528

529

531

12

535

yy

12

537

yy

537

yy

yy

12

'i

OT CJ* CJ* & OD

yy

»•

9 od dołu po słowie ukończeniu ma być przecinek 1 od góry zamiast Sanctisimum Tarnowski Tarnowskiego Tarnowski

3 od góry po słowach: za nami zamiast Drzymała po słowie: wnioskować zamiast moidu

Sanctissimum

10

18 od dołu

14

20

yy

yr

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

O*    O*    Cn    O*    CJT    O*

a:    ^    ^

h    co    co    O)    Q    a»

11

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

13

16

kołaczy ckiem po słowie przybywać zamiast Jakók

CS

yy

Tarnawski Tarnawskiego Tarnawski cudzysłów u góry Grzymała przecinek miodu kołaczy ckim

C2

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

Î)

yy

yy

kołaczyckiem Nawse najdują się wikarem w Nowem kołaczyckim karpackim Kod. Mat.

Łęgosz podkomorzem Jasiołkę

18 od dołu po słowach: z Kłodawą „ 1 od góry po słowie: religijny zamiast rędzienne na prewo w nim

w spomnianym „ rolniczy

17 od dołu po słowie: Józefa

12

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

16 i 15 od dołu „ 15 i 16 od góry „ 7 od dołu 1 od góry

yy

yy

16

17

13

12

14

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

Jakób

kołaczyckim

Nawsie

znajdują, się

wikarym

w Nowym

kołaczyckiem

karpackiem

Kod. Mał.

Łęgorz

podkomorzym

Jasiołką

przecinek

yy

yy

16

yy

12

yy

CÎ

yy

18

yy

yy

rędzinne na prawo w niej

w wspomnionym rolniczych przecinek

po słowach: Józef Tomasz mają być przecinki po słowie: Wincenty ma być przecinek zamiast Orlef

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

Orlof

yy

yy

18

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

1 od góry 1 od dołu

yy

yy

yy

yy

co co

I -H

co co

yy

yy

z lewego z Melsztyna części dóbr

z prawego z Melsztynu częściach dór

w spomnianym „

Hryniecki

po słowie: piwnice zam. kropki m. b. przecinek obok słów: Gr. bieckie u góry ma być 1), opu-

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

yy

w wspomnianym Hryniewiecki

szczone

5 od góry zamiast upuszczona ma być opuszczona właściciciel

14

yy

yy

yy

właściciel

Str. 614 wiersz 11 od dołu zamiast w Klecie ma być w Kleciach »    615

„ 616 „ 618 )! 618 „

»    619

„ 620 620

„ 621 „ 621 » 621

!)

55

11

11

11

>»

11

17 od góry 17 od dołu

1 i 2 od góry 12 od dołu

51

51

ff

osadzić

„ osądzić z przecinkiem graniczy

9 od góry po słowie: kor. 15 od dołu „

praniczy

Z Bielawskich ma być z Bielańskich właściwym

właściwem

51

„ wspomnieliśmy zamiast biskub

11

11

przecinek

51

15

622

11

„ 626

15

15

»5

55

15

11

półap

po słowach z Rzepnikiem 16 i 15 od dołu zamiast z lewego znajduje

4 od góry

15

15

11

55

55

51

po słowie: stułą 19 od góry zamiast społecznym 4 od dołu

55

wraz Pietruszą

15    od góry po słowie: należały

16    od dołu zamiast Wielkoszewskiej 21 i 20 „

51

biskup pułap przecinek z prawego znajdują przecinek społecznem „ wraz z Pietruszą Łączki

W ilkoszewskiej północno-zachodnim ma być północno-wschodnim

11

11

11

15

51

55

55

55

?»

??

19

51

11

19

11

15

55

15

55

15

po słowie: szkoła 4 od góry zamiast czynuym 16 od dołu

51

z lewego ma być z prawego przecinek

51

55

55

55

7 od góry po cyfrach XIX.

czynnym

Lisikowskiemu ma być Lesikowskiemu wieku (w)

55

51

??

55

55

51

51

15

55

55

51

55

55

55

„    636

55

55

51

CD CO

5*

55

644

55

55

55

55

55

55

odziedziczyła

przecinek

Wilkoszewska

zamiast oddziedziczyła po słowie: Bolesław zamiąst- Milkoszewska

, Kazimierz ma b. Bolesław Wstydliwy

15    od góry yv. Reuch ma być Rench 1364 roku ma być 1374 roku

16    od dołu obok słowa: Wielkiego² ma być Wielkiego3 (bdnęi^i^.ua następnej str. 636 na dole)

po słóW&ch: W dokumencie tym ma być dodane: wydanym w Koprzywnicy ²²/₂ 1375 r.

1 od dołu zamiast *) Kod. dypl. ma być *) Kod. dypl.

i ten odnośnik należy do poprzedniej str. 635 10 od góry zamiast oddziedziczyli ma być odziedziczyli 3 od dołu

12

14

?»

51

51

55

16 od dołu

18

13

55

51

5.5

55

18 od góry 12 od dołu

20

10

55

55

55

przem. powstałego Malawski kustosz znajdują

po dwukropku ma być na dole cudzysłów przed słowem: Mikołaj, opuścić cudzysłów na dole

55

55

55

55

55

pryem.

powstałegp

Malarski

kustorz

znajduje

55

55

55

55

55

— 743 —

666

„    5 od dołu zamiast Turcyi ma być Tracyi

n ¹ od góry „ 7 i 6 od dołu „    17 od góry

11

20

„    dzielneg „    dzielnego

„    przeszłego ma być XVIII,

„ odstępuju po słowie: Franciszkowi opuścić przecinek „ Aleksandra „    „

odstępuje

przed słowem: Pstrągówką, opuścić z a położyć przed słowem: Szufnarową po słowie Gostwickiego, położyć przecinek „    16 od dołu zamiast Rudler ma być Kudler

odnośnika *) ma być ⁴)

Zacharyaszya „ Zacharyasza „ lz dołu poniżej ma być odnośnik ⁴) lamże T... str...

„    15 od dołu zamiast osobistność ma być osobistość

pospodarz

„ 16

„    718 przed wierszem 1. od góry po lewej stronie opuszczono: X. Zwo

liński Jan, prob. 269, 561.

gospodarz

y.

^GŁÓWNA^

■i ■ '?

U

/

■!TŁ

i

7

H*;

¹

*

/

}

a

(ît

#8

;T-:

r^~

>N ß

\

X

A

'

\

(

n

'

V

: A

$

)

-•

L

-

/

B

V

41

V

(

5Xi

©3

<.jà

Polit«h«ik3

Biblio-fceka Głowna PK

11-322294