Éaspæsie

mml

m

r--r-

^iâ^egs

S|É|s|§§ij§^g!

■ ---. -

SlillpSlsS

^;âSgJggg

«5

üsn?

fi?-:

mm

WÊ.

mgÊSA m

aîllÉfciilÉllil

s^ÄMSRÄsyi

«®aia«ia

k@s

iL“

1 r ~-r;

iiilisili

■ '1-

‘M

ÈëPô

m§

Ipfe

% -

mmmm

i»*l

chniki Krakowskie)

LUDNOŚĆ

WARSZAWY

STUDJUM STATYSTYCZNE 1877 — 1911 r.

Z zapomogi kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem imienia □ D-ra med. Józefa Mianowskiego, a

WARSZAWA—1913.

Skład główny w księgarni E. Wende i S-ka (T. Hlż i A. Turkuł) Krakowskie-Przedmięście 7.

üa

iiSJ^g§S®SSlilItii

SÄÄ?^Ä:ÄP@iÄiMi'ä!SSi^:S3Ä#%isSd^^SS«i‘-!SSiÄ¥i:

' - .r    ■ -.    ■

Ü«Ä^^^^*ÄSfÄ«

|[^9HHHKMBnH^

%&*ą

■» .3' X-

'-.

' " ; ' ^ f '■ ■ : ■ ' -' ; :

fi&y    ÉÊÊêW*ÊÈÊlii :)&sv

mm

Ssg^trxi

, -

aEüi ■

mmm ■

’•■?    ffeJfcfe

HrlBBfeigSB.

■V

?rf

<r?Ń ■

: -• v -

:v: ‘''-⁵-;. V-.,

-m

BK

' ' ' .' r‘ -

4f

LUDNOŚĆ WARSZAWY.

Druk Piotra Laskauera w Warszawie.

Ludność Warszawy

STUDJUM STATYSTYCZNE 1877 —1911 r.

I. Statystyka wielkich miast.

Ludność Warszawy i skład jej.

III. Osoby z ułomnościami fizycznemi.

IV. Stan oświaty.

V. Ruch ludności.

3. ZEJŚCIA.

b) Samobójstwa.

TABLICA XVII.

SPIS TREŚCI

STUDJUM STATYSTYCZNE 1877 —1911 r.

Z zapomogi kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem imienia □ □ D-ra med. Józefa Mianowskiego. □□

WARSZAWA = ■=>    1913.

Skład główny w księgarni E. Wende i S-ka (T. Hiż i A.Turkuł) Krakowskie-Przedmieście 7.

hsj

.)

<T\

PRZEDMOWA.

Warszawa, jako największe polskie miasto, liczące prawie miljon mieszkańców, i jako naturalna stolica dzielnic polskich w trzech zaborach, zasługuje na szczególne zapoznanie się z jej rozwojem, w literaturze naszej jednak oprócz pracy prof. Załęskiego: ,,Rys statystyki porównawczej m. Warszawy”, wydanej w 1872 roku, a obejmującej okres 1864—1869 r., nie posiadamy zupełnie studjów o Warszawie, opartych na mater-jale statystycznym, a dających jedynie pewną rękojmię słuszności wniosków, wyprowadzonych na podstawie cyfr.

Praca niniejsza, mająca na celu choć w części zapełnić brak ten, przedstawia ludność Warszawy pod względem statystycznym.

Podział ludności podług płci, wieku, stanu cywilnego, religji, narodowości, zajęć, stopnia oświaty, oraz procentu osób z ułomnościami fizycznemi oparty został na danych ogólnego spisu 1897 r., jako jedynego urzędowego materjału statystycznego pod tym względem, przyczem zgodnie z sekcją statystyczną magistratu m. Warszawy, rejestrującą ludność miejską bez przedmieść, uwzlędnioną została przez nas również tylko właściwa ludność miejska, z wyjątkiem podziału podług zajęć (Cz. B. Tabl. VII i VIII), który obejmuje i ludność, zamieszkałą w poblizkich podmiejskich okolicach poza rogatkami, a to z uwagi, że wiele większych zakładów fabrycznych, jak i warsztatów rękodzielniczych mieści się

poza granicami właściwego miasta; natomiast dział, obejmujący ruch ludności, t. j. śluby, urodzenia i zejścia, opiera się wyłącznie na materjale cyfrowym sekcji statystycznej magistratu m. Warszawy, Zarządzającemu której p. A. Zakrzewskiemu uważa.m za obowiązek wyrazić podziękowanie za uprzejme ułatwienie mi korzystania z materjału, znajdującego się w rozporządzeniu tejże sekcji.

Autor.

Warszawa, 1912 r.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

I. Statystyka wielkich miast.

Szybki rozwój wielkich miast stanowi wybitną cechę ostatnich czasów.

W wiekach średnich przy braku środków komunikacyjnych i słabym rozwoju handlu wymiennego, wytwórczość miast skierowaną była wyłącznie na zaspokojenie własnych potrzeb i każde większe środowisko ludzkie wystarczało przeważnie samo sobie, w takich zaś warunkach nie mogło być mowy o wzroście miast do takich rozmiarów, jakie obserwujemy obecnie, gdyż byłoby wprost niemożliwem wyżywienie olbrzymiej masy ludzi, zgromadzonej na jednem miejscu. Do powyższych czynników dodać należy, że ustrój cechowy w wiekach średnich i obawa obywateli, ażeby przybysze nie wydarli im z rąk rękodzieł i handlu, tamuje wzrost miast, których zato powiększa się liczba.

Rozwój wielkich miast do rozmiarów, nieznanych w żadnej innej epoce, datuje się na zachodzie Europy, właściwie od początku XIX wieku równocześnie z przejściem do ustroju kapitalistycznego i wzrostem wielkiego przemysłu fabrycznego: olbrzymi Londyn doszedł do ludności prawie 5 miljo-nów, Paryż liczy przeszło 2¹/₂ miljona, za nimi postępują Berlin, Wiedeń i Petersburg; Warszawa również szybko wzrasta i w bardzo blizkiej przyszłości przekroczy cyfrę miljona mieszkańców.

Podniesienie i wzrost Warszawy, oraz innych miast Królestwa Polskiego, podupadłych w XVII i XVIII ww., datuje się szczególniej od drugiej połowy ubiegłego stulecia równocześnie z ożywieniem przemysłu fabrycznego, wywo-łanem w znacznej mierze zniesieniem w 1858 r. granicy celnej pomiędzy Cesarstwem a Królestwem.

Ten rozkwit w obecnych czasach miast i liczebne powiększenie się ogólnej cyfry ludności miejskiej odbywa się tak na zachodzie Europy, jak i u nas na koszt ludności wiejskiej, przyciąganej i pochłanianej przez miasta, wskutek czego stosunkowa ilość ludności miejskiej z roku na rok wzrasta, podczas gdy procent ludności wiejskiej zmniejsza się: we Francji w 1846 r. ludność miejska wynosiła 24,4% całej ludności i ludność wiejska — 75,6%, w 1891 roku zaś ludność miejska wzrosła do 37,4%, a jednocześnie ludność wiejska zmniejszyła się do 62,6%; w Królestwie Polskiem w 1872 r. ludność miejska wynosiła 16,21% i ludność wiejska—83,79%, w 1897 roku zaś podług danych ogólnego spisu ludność miejska dosięgła 21,74%, a ludność wiejska stanowiła już tylko 78,26% całej ludności.

W obecnym ustroju gospodarczym miasta zajmują wybitne stanowisko tak pod względem dodatniego, jak i ujemnego postępu, gdyż skupienie wielkiej masy ludności powiększa jej siłę wytwórczą przez zebranie wielkich kapitałów i masy czynników pracy ludzkiej, oraz ułatwia rozszerzenie wiadomości i wynalazków, z drugiej zaś strony nadmierne skupienie ludności wywołuje pauperyzm, większą śmiertelność, oraz spotęgowaną przestępczość.

W przeświadczeniu wielkiego znaczenia ekonomicznego, moralnego, oraz politycznego wielkich miast w dzisiejszych społeczeństwach europejskich, kongresy statystyczne zaleciły utworzenie osobnej ich statystyki. W celu zbadania spotęgowanej śmiertelności w wielkich miastach międzynarodowy kongres statystyczny w Paryżu 1855 r. zalecił we wszystkich państwach ścisłe rejestrowanie wypadków śmierci przez lekarzy, wydających w tym celu odpowiednie kartki śmiertelności z oznaczeniem w nich przyczyn śmierci podług nomenklatury, przyjętej na kongresie paryskim, a uzupełnionej na następnym kongresie w Wiedniu 1857 r. Podług tej nomenklatury wszystkie wypadki śmierci podzielono na 6 klas: 1-sza klasa zawiera noworodków martwych, 2-ga zmarłych w pierwszym tygodniu po urodzeniu, 3-cia osoby zmarłe wskutek starości, 4-ta obejmuje przyczyny śmierci gwałtownej, 5-ta umarłych z chorób dokładnie oznaczonych, których naliczono podług nomenklatury 127 rodzajów, i 6-ta klasa obejmuje zmarłych z przyczyn niewiadomych.

Na kongresie w Buda-Peszcie w 1876 r., na którym bardzo szczegółowo zajęto się statystyką ruchu ludności wielkich miast, postanowiono, ażeby w miastach, liczących więcej, niż 100000 mieszkańców, wydawane były wykazy tygodniowe o ruchu ludności. Wykazy te podług postanowień kongresu powinny zawierać następujące wiadomości: ogólną cyfrę ludności miasta, ilość noworodków żywych podług płci i z podziałem na ślubne i nieślubne, noworodków martwych, oraz cyfrę wszystkich pozostałych wypadków śmierci z podziałem podług główniejszych przyczyn takowej, a oprócz tego wykazy powinny zawierać postrzeżenia meteorologiczne i klimatologi czne i ceny głównych przedmiotów do życia, jak: chleba, mięsa, drzewa opałowego i węgla kamiennego. Wykazy tygodniowe poszczególnych miast mają być wzajemnie komunikowane drogą wymiany międzynarodowej. Oprócz wykazów tygodniowych powinny być wydawane wykazy miesięczne i kwartalne. Zgodnie z powyższem postanowieniem kongresów we wszystkich wielkich miastach Europy rejestrowane są przez odpowiednie biura statystyczne szczegółowe dane o ruchu ludności, a w wielu miastach, oprócz wiadomości, zaleconych przez kongresy, biura statystyczne notują również wiele innych danych.

Zgodnie z postanowieniem kongresów została zorganizowana w 1877 r. i w Warszawie odpowiednia sekcja statystyczna przy magistracie miasta, do której należy rejestrowanie danych o ruchu ludności, t. j. o ilości zawartych ślubów, urodzeń i śmierci, oraz sporządzanie odpowiednich rocznych sprawozdań; oprócz powyższych danych sekcja statystyczna zaczęła w 1911 r. również ogłaszać w gazecie policyjnej tygodniowe wykazy cen targowych na niektóre przedmioty spożywcze.

Wiadomości, dostarczane przez naszą sekcję statystyczną miejską, przedstawiają się bardzo skromnie w porównaniu z tym obfitym materjałem, jaki zawierają sprawozdania nie tylko wielkich miast zachodnio-europejskich, lecz i miast Cesarstwa: Petersburga i Moskwy. W sprawozdaniu m. Berlina: „Statistisches Jahrbuch der Stadt Berlin” oprócz nader szczegółowych danych o ruchu ludności znajdujemy również obfity materjał, dotyczący budowli miejskicli i kwestji mieszkaniowej oraz dane o stanie rzemiosł i przemysłu, o handlu, cenach targowych i spożyciu, o ubezpieczeniach na wypadek śmierci i choroby, o stowarzyszeniach i kooperatywach, o dobroczynności publicznej i stanie szpitalnictwa, o stanie moralnym ludności, o szkołach i stanie oświaty i wiele innych cennych wiadomości. Sprawozdania m. Paryża: „Annuaire statistique de la ville de Paris” zawierają również bogaty materjał. — Odnośnie Warszawy brak zupełny dokładnych danych, niezbędnych dla osiągnięcia rozumnej celowości gospodarki miejskiej, w przyszłym przeto samorządzie należałoby spodziewać się w dziedzinie gospodarki miejskiej zwrócenia większej uwagi na prace statystyczne; wbrew jednak oczekiwaniu, projekt ustawy o samorządzie miast w Królestwie zakreśla szczupłe ramy działalności sekcji statystycznej w dotychczasowych jej granicach, t. j. zaleca tylko rejestrowanie danych o ruchu ludności.

Materjał statystyczny, dostarczany przez sekcję miejską, niezależnie od swej szczupłości grzeszy również niedokładnością. Przy rejestracji ludności wyznania katolickiego spostrzegamy niewłaściwy podział na parafje, gdyż okolice pozamiejskie, jak: Mokotów, Brudno, Targówek, Marki, Ząbki i Grochów nie zostały włączone do żadnej z parafji miejskich i mieszkańcy tych miejscowości zmuszeni są udawać się dla spisywania aktów stanu cywilnego do poblizkich parafji: pragskiej i św. Aleksandra, które pnlldst^j^ją przeto zbyt wielką liczbę urodzeń, małżeństw i śmiercr w stosunku do ludności

tychże parafji, dane zaś statystyczne ' o ludności mojżeszo-

wego wyznania, notowane przez sekcję statystyczną na podstawie wiadomości, dostarczanych przez cyrkuły policyjne, pełniące czynności urzędu stanu cywilnego dla wyznań niechrześcijańskich, odznaczają się znaczną niedokładnością, odpowiedzialność jednak za wyżej wskazane braki nie może obciążać pomienionej sekcji statystycznej, spełniającej swoje czynności z całą sumiennością, lecz wynika ze szczupłości personelu tejże sekcji, oraz z wadliwego systemu rejestracji.

Należy także zwrócić uwagę, że w sprawozdaniach sekcji statystycznej brak perjodycznych danych o podziale ludności podług wieku, stanu cywilnego, rodzaju zatrudnienia i t. p., co czyni niemożliwem otrzymanie stosunków liczebnych związków małżeńskich, urodzeń i śmiertelności z uwzględnieniem wyżej wskazanych kategorji ludności, obniżając przez to wartość odnośnych cyfr statystycznych, podawanych przez sekcję miejską; ogólna zaś cyfra ludności, notowana na podstawie obliczeń, dokonywanych przez policję podług ksiąg ludności stałej i niestałej, różni się od rzeczywistej cyfry ludności, jak przekonywa porównanie z rezultatami ogólnych spisów 1882 i 1897 r.

Ludność Warszawy i skład jej.

II.

1. WZROST LUDNOŚCI.

Autor pracy: ,,Rys statystyki porównawczej miasta Warszawy”, wydanej w 1872 r., prof. Załęski, na podstawie obserwowanego przez niego zmniejszania się przewyżki liczby urodzeń nad liczbę śmierci w okresie 1864—1869 r. twierdzi, że Warszawa, pozostawiona sama sobie, widziałaby ciągle zmniejszającą się swoją ludność, dotychczasowe powiększenie której zawdzięcza wyłącznie przypływowi zewnętrznemu, ale i ten ciągle zmniejsza się, tak że prędko może również zupełnie ustać, co wskazuje, podług Załęskiego, że Warszawa jest na drodze stopniowego, chociaż powolnego upadku¹); wbrew jednak powyższemu twierdzeniu, pomimo wadliwej gospodarki miejskiej i wieńca fortyfikacji, opasujących miasto, a utrudniających wzrost jego, Warszawa, dzięki szczęśliwemu swemu położeniu geograficznemu na drodze handlowej z zachodu na wschód, stale rozwija się, a ludność jej wzrasta nadzwyczaj szybko, jak przekonywają nas cyfry z późniejszej doby. Pod względem przyrostu ludności Warszawa przewyższa stołeczne zachodnio-europejskie miasta, tak np. Berlin w 1877 r. posiadał ludności 1024215, a w 1907 r.—2096645, czyli w prze-

x) »Rys statystyki porównawczej m. Warszawy“ część I str. 60.

ciągu 30-letniego okresu czasu ludność Berlina zwiększyła się o 104%, ludność zaś Warszawy w tymże okresie czasu wzrosła z 308548 do 764647, czyli o 148% (Tabl. I).

Szybkie zwiększenie ludności Warszawa zawdzięcza nie tylko przyrostowi naturalnemu, t. j. różnicy pomiędzy liczbą urodzonych i zmarłych, co służyć może za wskazówkę żywotności fizycznej ludności, lecz w większym jeszcze stopniu przyrostowi rzeczywistemu, obejmującemu łącznie z przyrostem naturalnym przewagę imigracji nad wychodźtwem, co znowu jest wyrazem społeczno-ekonomicznego rozwoju miasta. Przyrost ludności Warszawy uwydatniają następujące cyfry:

W okresie

Przyrost w stosunku do 1000 ludności

naturalny przeciągnie na roić

rzeczywisty w ciągu 5 lat.__

O W OI O U 00 CO do 05 o ^ lO

cą ^ os oo lO co co os od co co" cl

rf O »O CU 00 i—i CU ¹

1877—1881 r. 1882—1886 r. 1887—1891 r. 1892—1896 r. 1897—1901 r. 1902—1906 r. 1907—1911 r.

r., naj-

W ciągu ostatniego 35-lecia najsilniejszy przyrost naturalny ludności wykazuje okres 1892—1896 r., a największy przyrost rzeczywisty przypada na okres 1877—1881 mniej zaś korzystnym pod względem rozwoju miasta okazał się okres rewolucyjny 1902—1906 r., pojedyńcze lata którego wskutek upadku ekonomicznego, oraz emigracji z miasta zamożniejszych mieszkańców w obawie rozruchów wykazują absolutne zmniejszenie ludności, a mianowicie: ogólna liczba ludności zmniejsza się z 771382 w 1904 r. do 767897 w 1905 r. i do 746513 w 1906 r.; w miarę jednak stopniowego powrotu do normalnych warunków życia społecznego ludność miasta

znowu wzrasta, wykazując już w 1910 r. absolutną cyfrę wyższą w porównaniu z okresem przedrewolucyjnym.

Przy szybkim wzroście ogólnej liczby ludności Warszawy w ostatniem 35-leciu spostrzegamy jednak stosunek odwrotny w rozwoju dwuch kategorji ludności, stale uwzględnianych w publikacjach sekcji statystycznej, t. j. ludności stałej i niestałej, bo gdy w okresie 1864—4869 r. liczebna przewaga wypadała po stronie ludności stałej¹), to obecnie ludność niestała prawie dwa razy przewyższa ludność stałą, co wywołane zostało w pewnej mierze nie tylko formalnemi wymaganiami wykazania cenzusu majątkowego przy zaliczeniu do ludności stałej miasta, mającemi na celu powstrzymanie zbytniego nagromadzenia proletarjatu, lecz świadczy jednocześnie, że ludność jest jakby przechodnią i napływową, odpowiadając zmieniającemu się charakterowi miasta, zatracającego swoje odrębne partykularne cechy i swoje specjalne typy, a przybierającego postać miasta kosmopolitycznego.

Ludność mojżeszowego wyznania, wśród której podług danych za 1911 r. było 42,9% stałych mieszkańców i 57,1% niestałych, stanowi najpilniej osiadłą na miejscu ludność; natomiast ludność katolicka Warszawy, dokąd przemysł fabryczny ściąga masy robotnicze ludu wiejskiego, przedstawia w porównaniu z ludnością żydowską słabiej osiadły na miejscu element, a mianowicie: w 1911 r. wśród katolików było tylko 27,7% stałych mieszkańców i 72,3% niestałych. Ludność protestanckiego wyznania przedstawia ustosunkowanie procentowe mieszkańców zbliżone do ludności katolickiej. Najsłabiej osiadły na miejscu element przedstawia ludność prawosławna, wśród której w 1911 r. było stałych mieszkańców tylko 13,8%, niestałych zaś 86,2% (Tabl. III).

9 W. Załęski „Rys statystyki porównawczej m. Warszawy“.

2. PODZIAŁ LUDNOŚCI PODŁUG PŁCI.

Jeżeli rejestrowanie przez statystykę ludności z podziałem podług kategorji wieku, rodzaju zatrudnienia i t. p. nie dostarcza zupełnie ścisłych rezultatów, to cyfry ludności męzkiej i żeńskiej, opierające się na wyraźnych różnicach płci, powinnyby odznaczać się względną dokładnością; odnośne jednak dane, zamieszczane w publikacjach sekcji statystycznej, nie zgadzają się z rezultatami dokonywanych co pewien czas ogólnych spisów ludności, co wynika wskutek włączenia do ogólnego spisu konsystującego w mieście wojska, nie uwzględnianego jednak w publikacjach sekcji statystycznej, wobec czego cyfry ludności płci męzkiej w obydwuch wyżej wskazanych źródłach statystycznych znacznie różnią się przy minimalnych zresztą różnicach w cyfrach ludności żeńskiej¹), powyższa zaś okoliczność wpływa na znaczne różnice stosunku procentowego kobiet do mężczyzn, a mianowicie: podczas gdy podług danych ogólnego spisu 1897 r. przypadało w Warszawie na 100 mężczyzn tylko 102,7 kobiet, to podług danych sekcji statystycznej za odpowiedni 1897 r. spostrzegamy znaczną liczebną przewagę kobiet (110,9 na 100 mężczyzn), obserwowaną również i w latach następnych podług publikacji tejże sekcji statystycznej.

9 Podług danych ogólnego spisu naliczono w Warszawie mężczyzn 307934 i kobiet 316255, podług zaś danych sekcji statystycznej było w tymże 1897 r. mężczyzn 285160 i kobiet 316248.

Prawidłowy stosunek procentowy kobiet wśród ludności całego Królestwa zostaje również silnie zachwiany wskutek skoncentrowania w granicach Królestwa znacznych ilości wojsk, a mianowicie: podług ogólnego spisu ludność Królestwa składała się z 4712090 mężczyzn i 4690163 kobiet, czyli na 100 mężczyzn przypadało 99,5 kobiet; jeżeli jednak wyłączymy z liczby ludności płci męzkiej wojsko, to stosunek procentów}" określi się w przybliżeniu cyfrą 103,9 kobiet na 100 mężczyzn, co odpowiada proporcji liczebnego ustosunkowania obydwuch płci, obserwowanej w innych krajach europejskich, a wykazującej pomimo większej liczby urodzeń męzkich przewagę liczebną kobiet wskutek silniejszej śmiertelności ludności męzkiej.

Jeżeli porównamy ludność Warszawy z ludnością całego Królestwa, uwzględniając przytem wyżej wskazaną okoliczność, wywierającą wpływ na stosunek procentowy w ugrupowaniu obydwuch płci, to spostrzegamy jednak, że wśród ludności Warszawy kobiety posiadają większą liczebną przewagę, aniżeli wśród ludności całego kraju, co świadczy o silnej imigracji do miasta ludności żeńskiej, główny kontyngens której stanowią młode wiejskie dziewczęta, udające się do miasta w poszukiwaniu służby.

Liczebną przewagę ludności płci żeńskiej spostrzegamy również w Berlinie w stosunku do ogółu ludności Prus, a mianowicie: na 100 mężczyzn wypada w Berlinie 107,3 kobiet, dla ludności zaś całych Prus tylko 102,7 kobiet¹); przeciwnie Petersburg i Moskwa wykazują stosunkowo mniejszy procent kobiet, co świadczy o imigracji do tych miast płci męzkiej, a mianowicie: na 100 mężczyzn w Petersburgu przypada 83,7 i w Moskwie 76,5 kobiet.²).

*) Podług „Statistisches Jahrbuch der Stadt Berlin“ zarejestrowano w 1905 r. w Berlinie 985666 mężczyzn i 1057647 kobiet, podług zaś danych, zamieszczonych w „Statistisches Jahrbuch fuer den Preussischen Staat“ naliczono w tymże 1905 r. w całych Prusach 18398903 mężczyzn i 18894421 kobiet.

a) Podług danych ogólnego spisu 1897 r. zarejestrowano w Petersburgu (bez przedmieść) 615329 mężczyzn i 515047 kobiet, a w Moskvie (bez przedmieść) 554478 mężczyzn i 424059 kobiet.

Przy uwzględnieniu wreszcie podziału wyznaniowego mieszkańców Warszawy spostrzegamy na podstawie danych sekcji statystycznej za 1910 r. następujące stosunki liczebne w u-grupowaniu obydwuch płci wśród ludności poszczególnych wyznań: na 100 mężczyzn przypadało 120,6 kobiet u marja-witów, 110,8 u katolików, 120,3 u protestantów, 103,9 u żydów, 95,4 u prawosławnych i 30,7 wśród ludności pozostałych wyznań. Maximalny stosunek procentowy kobiet wśród mar-jawitów wskazuje, że nowopowstała sekta z}rskuje wyznawców przedewszystkiem wśród ludności żeńskiej, co znajduje usprawiedliwienie w psychice, właściwej kobietom, które zawsze ujawniały bardzo żywy udział w nowych prądach i ruchach religijnych wszystkich epok; natomiast ludność prawosławnego, mojżeszowego, oraz pozostałych wyznań posiada względnie mniejszy procent kobiet, co świadczy o silnej imigracji do naszego miasta ludności męzkiej tych wyznań.

3. PODZIAŁ LUDNOŚCI PODŁUG KATEGORJI WIEKU.

Podział ludności podług kategorji wieku ma doniosłe znaczenie pod względem ekonomicznym, gdyż wskazuje procentowy skład tejże ludności w wieku produkcyjnym, półpro-dukcyjnym i nieprodukcyjnym; w publikacjach jednak sekcji statystycznej brak powyższych danych. Wobec posiadania w publikacjach sekcji statystycznej cyfr o urodzonych i zmarłych za zbyt krótki okres czasu, bo tylko od 1877 r., niepodobieństwem jest również wyeliminować cyfr poszczególnych grup ludności każdego okresu wieku na podstawie stosowanej w nauce statystycznej metody otrzymywania cyfry ludności żyjącej z podziałem na kategorje wieku drogą stopniowego odejmowania zmarłych w 1-ym roku życia, 2-im i t. d. od liczby wszystkich zrodzonych w pewnym roku; zmuszeni przeto jesteśmy korzystać jedynie z wcześniejszych danych, jakich dostarczają nam spisy ludności, rezultaty których nie odznaczają się zresztą bezwzględną ścisłością, gdyż wiek bywa podawany przy spisach przez ludność, szczególnie przez kobiety, które przekroczyły 20-ty rok życia, nie zawsze dokładnie.

Jeżeli porównamy ludność Warszawy z ludnością Berlina, przyjmując dla pierwszego z tych miast cyfry spisu 1897 r., dla drugiego zaś dane, zamieszczone w „Statistisches Jahrbuch der Stadt Berlin fuer 1905 Jahr”, w przypuszczeniu, że stosunki liczebne poszczególnych grup ludności każdego okresu wieku w obydwuch tych miastach nie uległy zbyt silnym zmianom w okresie od 1897 do 1905 r., to otrzymamy dla Warszawy i Berlina następujące ugrupowania ludności produkcyjnej, półprodukcyjnej i nieprodukcyjnej (Tabl. IV).

% ludności

produkcyjn.

w wieku nieproduk- | w wieku pólproduk- w wieku cyjnym    ;    cyjnym

do 10 1. wyżej 601. 10—201.    50—60 1.    20—50 1.

Warszawa 1897 r. 21,3 1905,, 16,9

Berlin

05 Ol Æ». CJ1

19,8

17,0

~ P⁵

co CO

46,9

51,7

Z powyższego zestawienia wynika, że jakkolwiek Berlin, zawdzięczając mniejszej śmiertelności mieszkańców i większej średniej długości życia, posiada większy procent od Warszawy ludności półprodukcyjnej i nieprodukcyjnej w wieku od 50 lat, to jednak w Warszawie, która wyróżnia się obfitością urodzeń, procent ludności nieprodukcyjnej do 10 lat i półprodukcyjnej w wieku od 10 do 20 lat, o tyle przeważa, że odpowiedni procent ludności produkcyjnej w wieku od 20 do 50 lat wypada w Warszawie mniejszy o 4,8%, aniżeli w Berlinie, wskutek czego i niezależnie od słabszej intensywności i mniejszej wydajności pracy względna zamożność Warszawy w stosunku do Berlina musi być mniejszą, gdyż z jednej strony znaczny procent dzieci, stanowiących w społeczeństwie ciężar, z drugiej zaś strony odpowiednio mniejszy procent osób w wieku produkcyjnym, intensywnie pracujących i myślących o zaspokojeniu swoich potrzeb, oraz potrzeb nieprodukcyjnej części ludności, wpływają na słabszą wytwórczość społeczeństwa naszego miasta.

Przy uwzględnieniu podziału ludności podług wyznań otrzymujemy dla Warszawy następujące ugrupowanie ludności katolickiego i mojżeszowego wyznania podług kategorji wieku:    '

Wyznania

do io 1.

katolickiego 20,28 mojżeszowego J 25,88

% ludności w wieku

10—201.

20—30 1.

30—40 1.

40—50 1.

50—601.

6O—7OI.

wyże] 701.

18,39

24,78

20,27

18,47

17,26

12,57

10,17

7,80

7,12

5,65

4,19

2,23

3,21

1,43

Spostrzegamy, że odsetek żydów w wieku do 10 lat i od 10 do 20 jest wyższy od odpowiedniego odsetka dla ludności katolickiej, co przypisać należy mniejszej śmiertelności dzieci żydowskich.

Jakkolwiek B. Wasiutyński, autor pracy: „Ludność żydowska w Królestwie Polskiem”, podaje dla gubernji Warszawskiej procent ludności żydowskiej w wieku cd 20 do 30 lat wyższy, niż wśród ogółu ludności; to jednak w samej Warszawie znajdujemy procent żydów w tym okresie wieku niższy, niż wśród ludności katolickiej, co świadczy o silniejszym napływie do Warszawy ludności katolickiej w wieku produkcyjnym od 20 do 30 lat w porównaniu z ludnością żydowską.

Okresy od 30-go roku życia, nie wyłączając i późnych okresów po 60-ym roku, dają dla ludności żydowskiej niższe odsetki w porównaniu z ludnością katolicką, ujawniając mniejszą długowieczność żydów, na co zwrócił uwagę autor wyżej przytoczonej pracy o żydach. Jeżeli w celu uniknięcia zależności otrzymanych wyników od znacznego procentu dzieci wśród ludności żydowskiej przyjmiemy obliczenie w stosunku nie do ogółu ludności, lecz w stosunku do ludności dorosłej w wieku od 20 lat; to również otrzymamy odsetek żydów, którzy przekroczyli 60-ty rok życia, niższy, aniżeli wśród ludności katolickiej, a mianowicie: u katolików przypada 10,5% osób w wieku po 60-ym roku życia, podczas gdy u żydów tylko 9,4%. Wypada jednak przytem nadmienić, że wy nik powyższy zależnym jest wyłącznie od mniejszej długowieczności kobiet wśród żydowskiej ludności, podczas gdy procent mężczyzn, dosięgających późnego wieku, wypada u żydów większy, aniżeli wśród ludności katolickiej, a mianowicie: w stosunku do ludności pełnoletniej płci męzkiej u katolików wypada 8,7% i u żydów 9,3% mężczyzn, mających 60 i więcej lat wieku, w stosunku zaś do pełnoletniej ludności płci żeńskiej wypada u katolików 11,9% i u żydów 9,5% kobiet, które przekroczyły 60-ty rok życia. Większy procent mężczyzn, dosięgających późnego wieku, żydzi zawdzięczają, prawdopodobnie, mniejszemu udziałowi w gałęziach pracy gospodarczej, przedstawiających niekorzystne warunki dla zdrowia, jak np. praca fabryczna, oraz większej wstrzemięźliwości w użyciu trunków, znacznie skracających długość życia ludzkiego.

4. PODZIAŁ PODŁUG WYZNAŃ I NARODOWOŚCI.

W szeregu miast europejskich Warszawa wyróżnia się niejednolitym składem ludności tak pod wżględem wyznaniowym, jak i narodowościowym.

W publikacjach sekcji statystycznej za lata ubiegłe u-względniano wyłącznie wyznaniowy podział ludności i dopiero w sprawozdaniu za 1910 r. po raz pierwszy spostrzegamy próbę wprowadzenia w Warszawie statystyki narodowościowej, która jednak wypadła dość nieudatnie, gdyż podział narodowościowy oparto wyłącznie na podziale wyznaniowym; podajemy przeto podział ludności podług wyznań na podstawie publikacji sekcji statystycznej, odnośnie zaś podziału narodowościowego ludności posiadamy względnie dokładny materjał jedynie w spisach ludności 1882 i 1897.

Podług wyznań ludność Warszaw)- grupowała się w 1910 roku, według kolei liczebności w następujący sposób: katolików 53,51%, mojżeszowego wyznania 39,18%, prawosławnego 4,10%, protestanckiego 2,23%, marjawitów 0,90% i innych wyznań 0,08%. Po katolikach najliczniejszą grupę stanowi ludność mojżeszowego wyznania, stosunek procentowy której do innych wyznań wzrósł o 6,08% w porównaniu z 1877 rokiem, podczas gdy stosunek procentowy ludności katolickiej zmniejszył się o 4,89%. — Nowopowstała sekta marjawitów do 1910 r. liczebnie dość szybko wzrasta, a mianowicie: gdy w 1909 r. liczono wyznawców tej sekty w Warszawie 2818,

to w 1910 r. liczba ich wzrosła do 7002, co czyniło 0,9% ogółu ludności; już w następnym jednak 1911 roku liczba ich zmniej sza się do 2034, co świadczy o poderwaniu autorytetu tej sekty w samej Warszawie, wskutek niesnasek, powstałych w jej łonie, jak np . incydent z ks. Żebrowskim.

Pod względem podziału narodowościowego zwraca uwagę znaczne zmniejszenie w 1897 r. w porównaniu z 1882 r. stosunku liczebnego ludności polskiej przy jednoczesnym wzroście procentu ludności żydowskiej, co uwidocznia niżej zamieszczona tablica (cz. B Tab. V):

Rok

% narodowości

1882

1897

!j polskiej

rosyjskiej żydowskiej

niemieckiej

innych narodowości

90,66

61,25

4,05

2,62

2,01

0,65

8,14

28,28

1,59

0,74

Wyżej wskazane zmniejszenie procentowe ludności polskiej przy jednoczesnym wzroście procentu ludności żydowskiej znajduje usprawiedliwienie w następującej okoliczności: z pośród 129294 osób mojżeszowego wyznania, zarejestrowanych w 1882 r., podało narodowość żydowską tylko 10134, pozostałe zaś 119160 osób przyznało się do narodowości polskiej; natomiast w 1897 r. z liczby 210526 osób wyznania mojżeszowego wskazało narodowość żydowską 176539, do narodowości zaś polskiej, lub częściowo rosyjskiej przyznało się tylko 33987 osób mojżeszowego wyznania. Objaw powyższy, o ile nie wypływał z odmiennych sposobów rejestrowania ludności w 1882 i 1897 r., wskazuje na silny prąd separatystyczny wśród ludności żydowskiej, jaki objawiał się już w 1897 r.

Pewien prąd separatystyczny daje się obserwować w 1897 roku, w porównaniu z 1882 r., również i wśród ludności protestanckiego wyznania, zamieszkałej w Warszawie, a mianowicie: podczas gdy ludność protestanckiego wyznania wzrosła w Warszawie z 17894 w 1882 r. do 18082 w 1897 r.; to natomiast ilość osób tego wyznania, które przyznały się do narodowości polskiej zmniejszyła się z 9990 w 1882 r. do 8145 osób w 1897 r., czyli o 18,5% (Tab. Il i V).

Jeżeli pod względem wyznaniowym Warszawa przedstawia mniej jednolity skład ludności od Berlina, gdzie podług danych, zamieszczonych w ,,Statistisches Jahrbuch’', protestanci stanowili w 1905 r. 83,6% całej ludności, katolicy 10,9%; ludność mojżeszowego wyznania 4,8% i pozostałych wyznań 0,6%; to owa różnolitość składu ludności Warszawy uwydatnia się jeszcze więcej pod względem narodowościowym w porównaniu z Berlinem, gdzie w tymże 1905 roku ludność niemiecka wynosiła 97,1 %, na ludność zaś wszystkich pozostałych narodowości przypadało tylko 2,9%. Należy przytem zauważyć, że żydzi, zamieszkali w Niemczech, łatwiej asymi-lują się z miejscową ludnością, aniżeli w Królestwie Polskiem, gdyż z liczby 98893 osób mojżeszowego wyznania, zarejestrowanych w Berlinie w 1905 r. 92437 wskazało narodowość niemiecką i tylko 6456 wskazało inną narodowość.

SBdBc

W poszczególnych wreszcie cyrkułach Warszawy spostrzegamy w 1910 r. następujące rozmieszczenie ludności różnych wyznań: ludność katolicka posiada przewagę liczebną w 6 cyrkułach: nowo świeckim, zamkowym, łazienkowskim, mokotowskim, towarowym i nowopraskim; natomiast w 5 cyrkułach przenosi połowę ogólnej ludności, w czterech zaś cyrkułach: jerozolimskim, mostowskim, powązkowskim i bielańskim stanowi mniejszość. — Ludność żydowska zwartą masą zamieszkuje cyrkuł bielański (92,59%), nadto stanowi większość w cyrkułach: powązkowskim i mostowskim i poważne mniejszości w jerozolimskim, sobornym, wolskim, centralnym, aleksandrowskim i na Starej Pradze; w trzech zaś cyrkułach: nowo świeckim, łazienkowskim i mokotowskim spada poniżej 10%. — Największe skupienie marjawitów znajdujemy w cyrkule aleksandrowskim, gdzie ich zamieszkuje 5000 z ogólnej liczby 7002, stanowiąc 8,5% ogółu ludności, oraz w cyrkule mostowskim (1044, czyli 1,44%), w innych zaś

cyrkułach liczba ich nie przenosi 1,18%. — Ludność prawosławna dosięga 11% w cyrkułach: nowopraskim i mokotowskim, oraz 9,5% w łazienkowskim. — Protestantów najwięcej zamieszkuje w cyrkułach: centralnym, nowoświeckim, łazienkowskim i jerozolimskim (Tabl. VI).

5. PODZIAŁ LUDNOŚCI PODŁUG ZAJĘĆ.

Stopień dobrobytu i rodzaj zatrudnienia należą do najważniejszych czynników, normujących zjawiska życia społecznego, jak: procent ślubów, urodzeń i zgonów, ruch emigracyjny i imigracyjny, oraz wywierają silny wpływ na stan zdrowotności społeczeństwa.

Jakkolwiek statystyka w obecnym jej stanie wskutek nadzwyczajnego powikłania stosunków ekonomiczno-gospo-darczych współczesnych społeczeństw, oraz wskutek odmiennej klasyfikacji zajęć ludności w publikacjach różnych państw, utrudniającej porównanie, nie zdołała wyświetlić w dostatecznym stopniu owego wpływu stosunków gospodarczych na różne przejawy życia społecznego; to jednak przedstawienie stosunku, w jakim ludność przyjmuje liczebny udział w poszczególnych gałęziach pracy wytwórczej, posiada doniosłe znaczenie dla określenia sił produkcyjnych społeczeństwa. Odnośne dane dla Warszawy znajdujemy jedynie w ogólnym spisie 1897 r., na podstawie którego przedstawiamy stosunki liczebne układu gospodarczego ludności naszego miasta z uwzględnieniem porównania z miastami Cesarstwa, gdyż podobne porównanie z Europą Zachodnią napotyka, jak o tern wspominaliśmy wyżej, znaczne trudności wskutek różnicy klasyfikacji zatrudnień w różnych państwach (Tabl. VII):

N» porząd kowy podług klasyfikacji spisu 1897 r.

Rodzaj zatrudnienia.

Vo ogółu zarobkującej ludności.

Peters-! Mosk-burga I wy

1897 r.

Warszawy

1882 r.

1—2

5—8

10

Władze administracyjne .    .    .

Adwokaci, rejenci i ich dependenci .........

Władze wojskowe i szeregowcy DuchowienstAvo i niższa służba przy świąt, wszyst. wyznań. Zajęcia pedagogiczne . . .    .

Nauka, sztuka, literatura i pra

3,14

CM o o'

2,06

3,23

0,19

0,09

11,76

5,89

os    ca -s

lO    HO

—r    cT co

0,34

0,53

1,43

1,41

sa

0,80

0,66

0,77

P    J⁻“    P

“<X>    Te-    co

Ci    O-    ŁO

11—12

Opieka sanitarna: lekarze, dentyści i niższa służba w szpitalach ........

1,29

1,32

1,67

13

Usługi osobiste:

a) oficjaliści prywatni

1,88

2,15

14

b)    służba domowa .    .

c)    wyrobnicy .    .    .    .

Kapitaliści, właściciele nieruchomości .......

21,60

15,81

1,88

14,98

8,59

6,59

4,48

3,61

14

14

15

16

17—21

22—40

41,42145

43—44

46

47

48—58

59

60—61

62

64

63 i 65

Emeryci.........

Żyjący ze środków od rodziny. Na koszt skarbu i dobroczynności publicznej.....

Więźniowie........

Ogrr downictwo, sadownictwo

i t. p.........

Przemysł.........

Koleje żel., komunik, wodna, poczta, telegraf . .    .    .

Przemysł przewozowy i inne środki komunikacyjne . . Banki,lombardy i ubezpieczenia Pośrednictwo handlowe .    .    .

Handel.........

Handel domokrążny.....

Hotele, restauracje, szynki .    .

Kąpiele, pralnie, fryzjerzy .    .

Prostytucja........

Nieokreślone zajęcia . . . .

1,64

1,75

1,36

0,76

0 33

31,41

2,02

1,34

0,25

1,11

7,09

1,04

1,66

1,12

0,35

1,31

j-¹ U)

Tci 'cc

tf* CO ©

2,08

2,11

1,36

ą ąąą ąąą

2,86

0,53

0,46

30,40

2,17

1,97

0,29

0,64

8,09

1,45

1,30

1,10

0,15

1,05

P P

V Ci

te- Cn

p p

Ol Ol

to »e-

1,08    1,07

33,06    38,5S

te-

H

00

‘-»O*— tooooo^

COÜi^COtOO^CnC

\«v.

O —*3 Ci CO to “sl

Ct ^ NI H- 4^ jL. to 0 to

Na pocktawie powyższej tablicy widzimy, że przemysł zatrudnia w Warszawie prawie trzecią część pracującej ludności i handel trzynastą część, zatrudnieni zaś usługami osobiste-mi, do których ogólny spis zalicza oficjalistów prywatnych, służbę domową i wyrobników, stanowią liczebnie znaczny odłam ludności, wynoszącej około 25%.

Jeżeli porównamy zmiany, jakim uległ liczebny układ sił gospodarczych w pewnych gałęziach pracy wytwórczej w przeciągu 15-to letniego okresu pomiędzy jednodniowym spisem w Warszawie 1882 r. i ogólnym spisem 1897 r., to spostrzegamy dość wyraźną ewolucję, wyrażającą się w pewnej demokratyzacji społeczeństwa, a mianowicie: obserwujemy zmniejszenie procentu ludzi nieprodukcyjnych, czerpiących środki utrzymania wyłącznie z renty od kapitałów i z dochodu od nieruchomości, oraz równoczesne zmniejszenie procentu służby domowej z 21,5% do 15,81 %, co świadczy, że w miarę trudniejszych warunków życia w wielu domach zredukowany został personel służby domowej, dość licznej u nas w czasach dawniejszych. — Równocześnie ze zmniejszeniem służby domowej zmniejszył się w tymże okresie czasu stosunkowy procent proletarjatu miejskiego, wyrobniczej klasy ludności z 8,59 do 6,59, co wskazuje z jednej strony na mniejszy dopływ do miasta wiejskiego bezrolnego proletarjatu wskutek zwiększonej emigracji naszej ludności wiejskiej z kraju, z drugiej zaś strony świadczy, że pewna część klasy wyrobniczej znalazła stałe zajęcie w nowopowstających gałęziach pracy wytwórczej; natomiast z pośród tejże kategorji zatrudnionych usługami osobistemi stosunek procentowy oficjalistów prywatnych, jak: buchalterów, rachmistrzów, sekretarzy prywatnych i t. p. wzrósł, zawdzięczając zwiększeniu zapotrzebowania, wywołanego rozwojem handlu i przemysłu.

Stosunek procentowy osób, gospodarczo zainteresowanych w handlu, wzrósł w tymże okresie czasu z 7,09 do 8,09. — Z poszczególnych postaci handlu zwraca uwagę zwiększenie procentu osób, zatrudnionych handlem ulicznym i domokrążnym, czemu sprzyja z jednej strony terytorjalny rozwój miasta i jego przedmieść, z drugiej zaś strony brak taniej i szybkiej komunikacji. Należy jednak zaznaczyć, że pomimo wzrostu handlu daje się obserwować, zawdzięczając powstaniu z jednej strony stowarzyszeń wytwórców, z drugej zaś strony kooperatyw spożywców, względne zmniejszenie kategorj i osób, trudniących się pośrednictwem, co z uwagi na charakter pośrednictwa, spoczywającego w naszym kraju w rękach ludzi nieodpowiednich, i przynoszącego przeto szkody interesom tak wytwórców, jak i odbiorców, należy uważać za objaw dodatni.

Przemysł nasz, jakkolwiek powoli, lecz stale rozwijający się tak liczebnie, jak i pod względem wartości wytwórczej, wskazuje jednak stosunkowe zmniejszenie w 1897 r. procentu ludności, gospodarczo-zainteresowanej w tej gałęzi pracy wytwórczej, co świadczy o pewnym zastoju w naszym przemyśle w okresie spisu ogólnego 1897 r. w porównaniu z wcześniejszym okresem około 1882 r.

Z innych gałęzi pracy gospodarczej spostrzegamy w 1897 roku stosunkowe zwiększenie liczby osób, zatrudnionych przemysłem przewozowym i działalnością kredytową; natomiast zmniejszył się stosunek liczebny zatrudnionych działalnością prawną: adwokatów, oraz duchowieństwa i pracujących na polu pedagogicznem. Daje się również obserwować w 1897 r. w porównaniu z 1882 r. zmniejszenie stosunku liczebnego trudniących się przemysłem restauracyjnym, oraz zmniejszenie stanowiących wspólną kategorję zatrudnionych w kąpielach publicznych, pralniach i fryzjerów, jak niemniej dane statystyczne wskazują liczebne zmniejszenie w 1897 r. trudniących się w postaci przemysłu prostytucją. Jakkolwiek cyfry statystyczne wskazują względne zmniejszenie prostytucji w 1897 r. w porównaniu z 1882 r., to jednak dane te nie mogą świadczyć jeszcze o rzeczy wistem zmniejszeniu pro-stystucji w naszem mieście, gdyż poza prostytucją jawną istnieje daleko większa liczebnie prostytucja tajna, uchylająca się z pod wszelkiej rejestracji, tak np.: w Paryżu w 1855 r. liczba prostytutek, notowanych przez policję, wynosiła 5,000, podczas gdy liczba prostytutek tajnych dosięgała podług Le-cour’a 30000, a podług Maxime du Camp’a nawet 100000;

Ryan i Talbot obliczają, że w Hamburgu w tymże okresie czasu przypadała jedna prostytutka na 7 kobiet przyzwoitych; w naszem zaś mieście w 1872 r. podług obliczeń autora pracy: ,,0 prostytucji”, I. M. Kamińskiego na 1520 notowanych prostytutek miało istnieć około 1275 tajnych, obliczenia jednak autora wyżej zacytowanej pracy, zdaniem naszem, podają zbyt nizkie cyfry.

Jeżeli porównamy Warszawę z miastami Cesarstwa: Petersburgiem i Moskwą, to spostrzegamy w pewnych gałęziach pracy wytwórczej liczniejszy udział ludności w Warszawie, podczas gdy w innych w Cesarstwie.

Przy względnej przewadze procentu rentjerów i właścicieli nieruchomości spostrzegamy u nas równocześnie liczniejszą kategorję oficjalistów prywatnych i służby domowej, co może wynikać z pozostałości pewnych arystokratycznych upodobań naszego społeczeństwa do otoczania się służbą; jednocześnie zaś wskutek słabszego ekonomiczno-przemysło-wego rozwoju naszego miasta posiadamy liczniejszą kategorję wyrobniczej ludności, nie mogącej wyszukać sobie stałego zajęcia.

Wśród ludności naszego miasta ludność żydowska, trudniąca się przeważnie handlem, stanowi około 40%, zawdzięczając czemu w Warszawie w porównaniu z Petersburgiem i Moskwą przeważa również procent osób, gospodarezo-zain-teresowanych w handlu.

Zawdzięczając obecności tejże ludności żydowskiej miasto nasze wykazuje także stosunkowo większy procent osób, zatrudnionych pośrednictwem handlowem, aniżeli Petersburg, ustępując jednak pierwszeństwo pod tym względem Moskwie.

Wskutek wyjątkowego położenia politycznego kraju Warszawa posiada olbrzymi kontyngens wojska, oraz względnie znaczną ilość władz administracyjnych nie tylko w porównaniu z Moskwą, lecz i z Petersburgiem, tern miastem par excellence biurokratycznem, uosobiającem system centralizacji olbrzymiego państwa doprowadzonej do ostatecznych granic.

W stosunku do innych zatrudnień w Warszawie, przeważa także procent urzędników i oficjalistów kolejowych.

Z pośród profesji liberalnych można wskazać na nadmierny procent .w Warszawie osób, poświęcających się działalności adwokackiej, wskutek zatamowania prawnikom narodowości polskiej dostępu do magistratury sądowej, a mianowicie: pomimo względnego zmniejszenia liczebnego adwokatury, o czem wspominaliśmy wyżej, w Warszawie przypadał w 1897 r. jeden adwokat na 500 osób wszystkich pozostałych rodzajów zatrudnień, czyli stosunkowo dwa razy więcej, aniżeli w Petersburgu, koncentrującym oprócz lokalnych wszystkie centralne władze sądowe i administracyjne.

Jeżeli w wyżej wskazanych gałęziach pracy Warszawa zatrudnia względnie większą ilość osób, to natomiast w innych gałęziach posiada przewagę Petersburg i Moskwa.

Z pośród liberalnych profesji duchowieństwo, posiadające w Rosji silny wpływ i znaczenie, liczebnie silniej też jest reprezentowane szczególniej w Moskwie, niż w Warszawie.

W porównaniu z Warszawą, przemysł reprezentowany jest ilościowo daleko silniej w Moskwie, odznaczającej się wyrobami włóknistemi, oraz w Petersburgu, gdzie silnie rozwinięta produkcja wyrobów metalowych i chemicznych.

W zależności od znacznego rozwoju przemysłu Petersburg i Moskwa zatrudniają również stosunkowo większy procent ludności przemysłem przewozowym i innemi środkami komunikacyjnemi (oprócz kolei żelaznych), oraz większy procent osób, zatrudnionych działalnością kredytową; w ostatnich jednak czasach stosunek procentowy osób tej ostatniej kategorji, uległ, zapewne, poważnej zmianie na korzyść Warszawy wobec licznie zakładanych w naszem mieście kas po-życzkowo-oszczędnościowych, wzajemnego kredytu i instytucji kredytowych innych typów.

Z pośród innych zatrudnień Petersburg i Moskwa posiadają również większy procent osób, zatrudnionych przemysłem hotelowym i restauracyjnym, oraz większy procent zatrudnionych utrzymaniem czystości i hygjeny ciała, t. j. pracujących w publicznych zakładach kąpielowych i w pralniach, co wynika, zapewne, nietylko wskutek mniejszej ilości służby domowej w miastach rosyjskich, oraz mniejszego procentu domów, zaopatrzonych w odpowiednie urządzenia, jak np. wanny w prywatnych mieszkaniach, lecz i z przysłowiowego zamiłowania rosjanina do łaźni i kąpieli.

Należy wreszcie zwrócić uwagę, że Moskwa, a nawet Petersburg, mający niesprzyjające warunki klimatyczne, zatrudniają hodowlą warzyw i ogrodownictwem względnie większy procent ludności, aniżeli Warszawa.

Jeżeli, wracając do wewnętrznych stosunków liczebnych Warszawy, uwzględnimy podział narodowościowy, to spostrzegamy, że poszczególne narodowości przyjmują niejednakowy udział w różnych gałęziach pracy wytwórczej, jak niżej (Tabl. VIII):

Patrz tablicę na str. 35.

Na podstawie powyższej tablicy spostrzegamy, że ludność polska, gospodarczo zainteresowana w przemyśle, wynosiła 35,33% ogółu tejże pracującej ludności. Z poszczególnych gałęzi przemysłu wyrób odzieży zatrudniał 23124 osób polskiej narodowości, czyli najwyższą ilość, dział mechaniczny i obrobienie metali zatrudniało 11481 osób, w dziale wyrobów z drzewa pracowało 7747, w przemyśle budowlanym 7493, najmniejszą ilość, bo tylko 132 osoby zatrudniała fabrykacja powozów.

Udział ludności polskiej w przemyśle wprawdzie liczebnie przedstawia się dość poważnie, jakościowo jednak nader ujemnie: przemysł nasz znajduje się dotychczas w posiadaniu obcych kapitałów i w rękach obcokrajowców, zajmujących kierujące stanowiska, ludność zaś polska dostarcza przeważnie siłę roboczą.

Jeszcze słabszy udział przyjmuje ludność polska w handlu, któremu poświęca się tylko 5,03% ogółu pracującej ludności polskiej. Wskutek słabego udziału miejscowej ludności polskiej w przemyśle i handlu brak u nas silnej klasy mieszczańskiej, czyli najbardziej rzutkiego dotychczas czynnika postępu i kultury, i zaledwie w ostatnich czasach potworzyły

Nś porządkowy podług klasyfikacji spisu 1897 r.

Rodzaj zatrudnienia.

% osob zarobkujących narodowości.

poi- rosyj- żydów-niemie-skiej skiej skiej ckiej

1—2

5—8 !

10

11—12

13 i

14

15

16

17—21

22—40

41—12

43—44

-15

46

47 !

48-58

59 !!

60—61

62 y

64

63—65 !

Władze administracyjne . . . Adwokaci, rejenci i ich dependenci ........

Władze wojskowe i szeregowcy. Duchowieństwo i niższa służba przy świąt, wszyst. wyznań. Zajęcia pedagogiczne . . . . Nauka,sztuka,literatura i prasa. Opieka sanitarna: lekarze, dentyści i niższa służba w szpitalach ........

Usługi osobiste: oficjaliści prywatni, służba domowa i

wyrobnicy.......

Kapitaliści, właściciele nieruchomości, emeryci i żyjący ze środków od rodziny . . Na koszt skarbu i dobroczynności publicznej i prywatnej .........

Więźniowie........

Ogrodownictwo, sadownictwo

i t. p.........

Przemysł.........

Komunikacja wodna i koleje

żelazne........

Przemysł przewozowy i inne środki komunikacyjne . . Poczta, telegraf, telefony. .    .

Banki,lombardy, ubezpieczenia. Pośrednictwo handlowe . . .

Handel.........

Handel domokrążny i uliczny. Hotele, restauracje, szynki . . Kąpiele, pralnie, fryzjerzy . .

Prostytucja........

Nieokreślone zatrudnienie . .

'to

o

oo o

Oj rt<

o' O

O-o

S 5 Î3

05

31,77

7,16

2,78

0,62

0,66

35,33

2,41

2,29

0,32

0,39

0,42

5,03

0,22

1,35

1,59

0,17

0,93

5,74    0,15

0,06

69,41

1,03 : 0,58

4,48    18,89

3,38    3,21

ÎO xji    Ol    —.

OO N    t-^ Tf    (M

NO    O tO    O*

0,14

0,80

0,09

0,23

2,22

0,09

0,23

0,15

0,06

0,56

<Ji    CO    oo

CC    'rp    ł-H

o    cT    o    cT

co

o«

2,47

0,01

0,15

1,60

21,53

95

0,46

0,18

1,69

1,24

7,03

0,17

4,34

1,52

0,80

24,17

8,21

3,28

0,61

0,54

33,98

0,84

1,43

0,79

0,28

0,59

6,19

0,24

1,46

100,00 100,00 100,00 100,00

się wypadkowo pewne zaczątki klasy przemysłowo-handlowej. Wszystko to świadczy, że dotychczas nie oceniamy należycie znaczenia nowoczesnego industrjalizmu i nie uświadomiliśmy sobie jeszcze dostatecznie, iż narody stają się silne jedynie przez umiejętną pracę ekonomiczną.

Na tle słabego rozwoju handlowo-przemysłowego tern jaskrawiej odbija w naszem społeczeństwie nadmierny procent z jednej strony wyrobniczej klasy ludności i służby domowej, z drugiej zaś strony ludzi nieprodukcyjnych, żyjących z procentów od kapitałów i z dochodów od nieruchomości, a mianowicie: w społeczeństwie naszem, ekonomicznie ubogiem, służba domowa i wyrobnicy wynosili w 1897 roku 31,77% ogółu ludności, a równocześnie właściciele nieruchomości, rentjerzy, emeryci i żyjący ze środków od rodziny stanowili 7,16% ogółu ludności polskiej, podczas gdy wśród ludności żydowskiej, zamieszkującej w Warszawie, jak niemniej wśród ludności Petersburga i Moskwy wypadają znacznie niższe stosunki procentowe tak dla pierwszej, jak i dla drugiej z dwuch wyżej wskazanych kategorji.

Prawidłowość stosunków liczebnych, wyobrażających u-dział ludności rosyjskiej w Warszawie w poszczególnych gałęziach pracy wytwórczej, naruszoną jest wskutek znacznej ilości w mieście wojska, w którem przeważa narodowość rosyjska. Z pośród poszczególnych zatrudnień największy procent rosjan poświęca się służbie administracyjnej, działalności pedagogicznej, zajęciom lekarskim i opiece sanitarnej.

Żydzi, pomimo znacznego procentu w Warszawie lekarzy i adwokatów tej narodowości, wykazują na ogół nieznaczny udział w liberalnych profesjach, co może być zresztą wynikiem tej okoliczności, iż przy spisach ludności pewna liczba inteligencji żydowskiej podaje narodowość polską. Z pośród liberalnych profesji względnie znaczny procent żydów poświęca się zawodowi duchownemu, oraz pedagogicznemu, znajdując obszerne pole dla tej ostatniej działalności w żydowskich szkołach wyznaniowych. W wojsku również obserwujemy względnie wysoki procent żydów.

Przyjmując stosunkowo niewielki udział w profesjach liberalnych, żydzi trudnią się przeważnie handlem, a po części przemysłem. — W stosunku do pozostałych kategorji zajęć handlem trudniło się w 1897 r. 21,53% żydów, podczas gdy wśród ludności polskiej zatrudnieni handlem stanowią tylko 5,03%.—Jeżeli obliczymy udział żydów w handlu w stosunku do całej ludności, zatrudnionej działalnością handlową, bez różnicy wyznań i narodowości, to otrzymamy, iż handlem trudniło się 56,01% żydów, 38,03% polaków, 4% rosjan, 1,38% niemców i 0,58% osób wszystkich pozostałych narodowości.

Wyżej wskazany procentowy stosunek osób gospodarczo zainteresowanych w działalności handlowej uwydatnia olbrzymią przewagę żydów; zmonopolizowanie jednak przez nich handlu i ekonomiczne uzależnienie kraju uwydatni się tern silniej, jeżeli zwrócimy uwagę, że żydzi opanowali wszystkie dziedziny handlu hurtowego: w ich rękach znajduje się wyłącznie handel hurtowy zbożem i wogóle produktami rolne-mi, handel bydłem i materjałami leśnemi, dalej materjałami łokciowemi, futrami i skórami, tudzież przedmiotami zbytku.— Zawdzięczając odwiecznym stosunkom handlowym ze wschodem, żydzi oddawna również opanowali handel jedwabnemi materjami, szlachetnemi metalami i drogiemi kamieniami, w ostatnich zaś czasach w ich rękach skoncentrował się handel hurtowy Królestwa z Cesarstwem.

Wskutek owej przewagi w handlu żydzi, wpływ których na bieg i kierunek życia gospodarczego, oraz na ekonomiczny rozwój miasta daje się silnie odczuwać, wnoszą równocześnie pewne właściwe sobie pierwiastki, polegające na ciągiem przemy śliwaniu o nowych sposobach zdobycia klijenteli i o coraz nowych ukształtowaniach życia handlowego, oraz na czysto indy widualistycznem pojmowaniu działalności jednostki gospodarczej, która, stosownie do tego pojmowania, posiada prawo wywalczania sobie kosztem innych jak najobszerniejszego terenu.

W przemyśle względnie słabszą rolę nie tylko jakościowo, lecz i ilościowo odgrywają żydzi, co uwydatnia stosunek procentowy, w jakim poszczególne narodowości przyjmują udział w przemyśle naszego miasta, a mianowicie: w stosunku do całej ludności, zatrudnionej przemysłem, polacy wynosili 71,11%, żydzi 24,63%, niemcy 2,02%, rosjanie 1,61 % i ludność wszystkich pozostałych narodowości 0,63%.

W dziale techniki żydzi nie odznaczają się wogóle darem wynalazczości, zdolności zaś ich polegają głównie na umieję-tnem wykorzystaniu cudzych pomysłów, oraz na umiejętności zmniejszenia kosztów produkcji, czy to wskutek obniżenia płacy biorących udział w produkcji, czy wskutek ulepszenia metod zbytu, tak np.: na naszym bruku głównie żydom należy przypisać w dziale wytworu odzieży wprowadzenie systemu chałupnictwa, polegającego na oddawaniu rzemieślnikowi roboty do domu na sztuki, co znakomicie zmniejsza koszta produkcji.

Absolutne cyfry liczebnego udziału ludności polskiej i żydowskiej w poszczególnych gałęziach przemysłu w 1897 r. przedstawiały się w następujący sposób: wyrób odzieży zatrudniał 11353 ludności żydowskiej i 23124 ludności polskiej, przemysłem tkackim, do którego zaliczeni zostali tkacze, farbiarze, pończosznicy, szmuklerzy, powroźnicy i inni, trudniło się 1373 żydów i 1603 polaków; tokarzy, koszykarzy, bednarzy, stolarzy i innych, zatrudnionych wyrobami z drzewa, zarejestrowano wśród ludności żydowskiej 2130, podczas gdy wśród ludności polskiej naliczono 7747; znacznie mniejszy procent żydów trudni się opracowaniem metali i wyrobem machin i narzędzi, a mianowicie: w tej gałęzi produkcji żydów zarejestrowano 1778, podczas gdy cyfra ludności polskiej wynosiła 11481; w pozostałych gałęziach przemysłu żydzi stanowią mniejszość, z wyjątkiem fabrykacji tytoniowej, w której żydzi posiadają przewagę, a mianowicie: na 363 żydów przypadało tylko 198 osób polskiej narodowości.

Ludność niemiecka, zamieszkała w naszem mieście, trudni się przeważnie przemysłem, któremu poświęca się 33,98% ogółu tej ludności; wskutek znacznego napływu do nas bon niemek, zatrudnieni usługami osobistemi, stanowią najliczniejszą po przemyśle kategorję ludności niemieckiej; kapitaliści i właściciele nieruchomości stanowią 8,21% ogółu niemieckiej ludności; handlem trudni się 6,19%; wreszcie w wojsku ro-syjskiem, konsystującem w Warszawie, znajduje się również dość znaczny procent niemców (7,03%).

III. Osoby z ułomnościami fizycznemi.

Wyświetlenie fizycznego stanu ludności przy pomocy odpowiedniego rejestrowania danych statystycznych posiada doniosłe praktyczne znaczenie dla określenia zdolności wytwórczej danego społeczeństwa, a jednocześnie tłomaczy wiele teoretycznych zagadnień, jak np.: o wpływie form życia kulturalnego na ustrój fizyczny człowieka; dział ten jednak w statystyce dotychczas prawie nie istnieje: w urzędowych publikacjach statystycznych brak wiadomości o wzroście, sile i wadze ludzi w zależności od płci, wieku, narodowości i rodzaju zajęć, brak również danych o rodzajach chorób i czasie ich trwania. — Niejednokrotnie wprawdzie czyniono przygodne tu i owdzie postrzeżenia nad pewnemi grupami społecznemi, jak np.: nad uczniami w szkołach, nad członkami różnych związków, lub nad pracującymi w poszczególnych gałęziach przemysłu i rezultaty tych obserwacji ogłaszane były w postaci oddzielnych monografji, czy też bardzo licznych artykułów, lecz cały ten materjał jest tak niejednolity i tak rozsiany po rozmaitych perjodycznych czasopismach, że nie przedstawia wielkich praktycznych korzyści; co zaś tyczy się statystyki oficjalnej, to w najlepszym razie w spisach ludności niektórych państw notowaną bywa ilość osób z ułomnościami fizycznemi, co też posiadamy i w ogólnym spisie ludności, sporządzonym w państwie rosyjskiem w 1897 r.

Podług danych ogólnego spisu stosunek liczebny niewidomych, głuchoniemych i obłąkanych do 10,000 ludności każdej płci wypadał w Warszawie w 1897 r. następujący (Tabl. IX i V):

Na 1 00 00 mieszkańców

niewidomych : głuchoniemych mgż. ! kob. mąż. j kob.

niemych

obłąkanych

męź.

kob.

męż. | kob.

5,8

6,0    9,8 ! 7,2

1,5 ! 1,4

14,5 | 4,6

Spostrzegamy, że procent niewidomych wśród kobiet jest większy, aniżeli wśród mężczyzn, co wynika, zapewne, wskutek szkodliwego oddziaływania na wzrok kobiecych zajęć jak: szycie, haftowaniae i t. d.; natomiast procent głuchoniemych jest większy wśród mężczyzn, co tłómaczy się znowu warunkami ich pracy na fabrykach wśród ogłuszającego huku maszyn, szkodliwie oddziaływającego na organy słuchu.

w ca-

Ogółem niewidomych tak mężczyzn, jak kobiet naliczono podczas spisu 1897 r. wśród ludności Warszawy 370 i łem Królestwie 7005, głuchoniemych zaś i niemych w Warszawie 626, a w calem Królestwie 13024. — Są to cyfry dość pokaźne. Ludzie ci, a szczególniej niewidomi, pozbawieni opieki, nie tylko są nieszczęśliwi, lecz stanowią ciężar dla społeczeństwa, podczas gdy odpowiednie ich wykształcenie i nauczenie rzemiosł może uczynić z nich pożytecznych członków społeczeństwa; niezbędnem jest przeto zakładanie brakujących w naszem mieście szkół dla nieletnich niewidomych, oraz przytułków i zakładów pracy, które uczynią znośniejszym los tych nieszczęśliwych.

Obserwując stosunki liczebne obłąkanych, spostrzegamy, że wśród mężczyzn jest ich trzy razy więcej, aniżeli wśród kobiet, co oprócz przyczyn czysto fizjologicznych zależy również od charakteru działalności i psychiki obydwuch płci, warunkujących daleko częstsze przejawy rozstroju władz umysłowych u mężczyzn, aniżeli u kobiet w wypadkach niepowodzeń życiowych i ruiny majątkowej, bezpośrednio i silniej dotykających mężczyzn, aniżeli kobiety; z innych przyczyn, powodujących częste przejawy obłąkania wśród mężczyn, należy wskazać także na alkoholizm i choroby sekretne, jak: syphilis.

Z pośród poszczególnych narodowości, zamieszkujących w Warszawie, dla dwuch najliczniejszych grup narodowościowych, t. j. polaków i żydów stosunki liczebne osób z ułomnościami fizycznemi przedstawiają się w następujący sposób.

Tabl. X i V):

Wyszczególnienie narodowości

Na 10.000 mieszkańców każdej narodowości i płci

niemych

meż. ! kob. mąż. I kob. mąż. ! kob. j mąż. kob.

niewidomych

głuchoniemych

obłąkanych

Polacy

Żydzi

Ol 05

O

00 05 O

CM co oo ^

LO

Ol

CO o '-4 of

co ca O

cc ca CO co

Ludność żydowska posiada mniejszy procent niewidomych i głuchoniemych, oraz mniejszy procent obłąkanych płci mężkiej; natomiast procent obłąkanych żydówek wypada wyższy, aniżeli wśród kobiet polskiej narodowości.

Z uwagi, że wyżej wskazane stosunki liczebne w Warszawie mogą być zależne od przypadkowego napływu osób z ułomnościami fizycznemi w celu umieszczenia w specjalnych zakładach, podajemy również odpowiednie stosunki liczebne dla ludności całego Królestwa w celu uwydatnienia predyspozycji poszczególnych grup narodowościowych do danej kate-gorji ułomności fizycznych:

Wyszczególnienie narodowości

Na 10,000 mieszkańców każdej narodowości

g-

§-•

o.

niemych

obłąkanych

Polacy

Rosjanie

Litwini

Żydzi

Niemcy

to iO 03 X N t> LO O cc OC

11,9

8,3

10,6

9,4

10,2

to to JO JO JO

'*05 ~ZO £». o 05

00 cc iy o uo oo cc o

Powyższe cyfry wskazują, że żydzi w porównaniu z ludnością polską mają mniej niewidomych i głuchoniemych, jakto obserwowaliśmy i wśród ludności Warszawy, natomiast dostarczają większego procentu obłąkanych; litwini, zamieszkujący zwartą masą w granicach Królestwa Polskiego w gubernji suwalskiej, wyróżniają się wysokim procentem osób z ułomnościami fizycznemi wszystkich trzech kategorji; maximalny procent obłąkanych przypada na ludność niemiecką; najniższy wreszcie procent osób z ułomnościami fizycznemi wszystkich trzech kategorji dają rosjanie, którzy stanowią w granicach Królestwa Polskiego klasę względnie zamożniejszą z wyłączeniem najuboższego proletarjatu, upośledzonego fizycznie.

W celu porównawczego zestawienia z Warszawą przytaczamy poniżej odpowiednie stosunki liczebne osób z ułomnościami fizycznemi dla Berlina, oraz miast Cesarstwa: Petersburga, Moskwy i Rygi: ’)

Na 10.000 mieszkańców

Miasta:

niewidomych

głuchoniemych

obłąkanych

mąż. kob. męż. kob. m eź. kob.

Berlin

Petersburg

Moskwa

Ryga

CD 00 <1 05

00 Vi ^ ^

CD TH Tf 05

ifl H ifl co

O OO 05 o ■<! ił ipi. 5—ł

rÿ l'- t—i O

to ci oo ©

M ® TH Tj

tO rf ci Cd

< CO

17,5

12,0

14,6

26,4

Spostrzegamy, że wśród ludności Petersburga, Moskwy i Rygi znajduje się większy procent niewidomych, aniżeli w Warszawie i Berlinie, co tłomaczy się obecnością znacznego procentu w Petersburgu i Rydze finnów, a w Moskwie tatarów, odznaczających się predyspozycją do ślepoty.

Stosunek procentowy obłąkanych wskazuje, że kobiet obłąkanych jest więcej w Petersburgu i Moskwie, aniżeli w War-

x) Dla Berlina podane cyfry za 1905 r. na podstawie „Statistisches Jahrbuch fuer den Preussischen Staat“, dla miast Cesarstwa podług ogólnego spisu 1897 r.

szawie; maksimalne jednak cyfry obłąkanych tak mężczyzn, jak kobiet dają Berlin i Ryga. Jeżeli znaczna przewaga odsetka obłąkanych w Berlinie w porównaniu z Warszawą i miastami Cesarstwa mogła powstać wskutek włączenia w niemieckich publikacjach do rubryki obłąkanych także chorych umysłowo (Geisteskranke und-Geistesschwache), to z drugiej strony większy w porównaniu nawet z Berlinem odsetek obłąkanych w Rydze, gdzie niemcy stanowią 25% ogółu ludności i gdzie spis ludności dokonywany był podług tych samych zasad, co i w pozostałych miastach Cesarstwa, świadczy o silniejszej predyspozycji rasy germańskiej do chorób umysłowych, aniżeli rasa słowiańska, a wynik powyższy potwierdza i porównanie Księstwa Poznańskiego z ludnością całych Prus, a mianowicie: odsetek chorych umysłowo (Geisteskranke i Geistesschwache) wynosił dla Wschodnich Prus z przeważającym procentem ludności niemieckiej 43,0, dla Brandeburgji 55,2, podczas gdy dla Ks. Poznańskiego tylko 34,9.

IV. Stan oświaty.

Warszawa przedstawia smutny obraz miasta analfabetów, jak ją nazwał Adolf Suligowski; nie tylko w porównaniu z miastami zachodniej Europy, gdzie po wprowadzeniu obowiązkowego początkowego nauczania znika prawie analfabetyzm, lecz w porównaniu z miastami Cesarstwa Warszawa posiada znacznie wyższy procent nie umiejących ani czytać, ani pisać, co wskazuje niżej zamieszczona tablica, przedstawiająca podział ludności podług stopnia oświaty w Warszawie, Petersburgu, Moskwie i Rydze na podstawie danych ogólnego spisu 1897 r. (Tabl. XI).

Nazwa ^ miast (X

i    % ogółu mieszkańców każdej płci

O z wykształcę- z wykształcę- umiejących niemwyższem niem średniem czytać i pisać

analfabetów

Razem

meż. kob. mąż. kob.

mąż. kob.

mąż. I kob. mąż.

kob.

Warszawa

oo r— oo era oo oo

Petersburg ,, Moskwa Ryga

]0 to 00 JO

i-* oi oo oo coi

o o o o    o    -°    o    P

^    CO    O    <1

05    05    00    yJ    45»

00    <1    Ui    45*    'Ćo

ifl CD C^l ^ H lO ^ rH 1> LO

05 Ol 05 UI

COl 00 o o o

O 05 OO "co o

38,6

45,8

41,3

35,7

63,6

to 00 to. oo 4^

05 JO 05 <p JO i-¹ to O CO 05

55,2100,0100,0 49,5100,0100,0 46,9100,0100,0 56,9100,0100,0 31,1 100,0100,0

Jakkolwiek w okresie czasu pomiędzy 1882 i 1897 r. zmniejszył się w Warszawie nieznacznie procent analfabetów, to jednak równoczesne zmniejszenie procentu osób z wyższem wykształceniem wskutek niedostatecznej liczby zakładów naukowych, oraz wskutek emigracji na obczyznę naszej inteligencji, nie mogącej znaleźć w kraju odpowiedniego zatrudnienia, daje świadectwo o obniżeniu wogóle poziomu umysłowości, stanowiącego rękojmię przyszłego odrodzenia społecznego. Na podstawie wyżej przytoczonej tablicy widzimy także, że porównanie z miastami Cesarstwa wypada na niekorzyść Warszawy, która posiada znacznie wyższy procent analfabetów, a równocześnie niższy procent osób z wykształceniem wyższem i śred-niem, jak niemniej niższy procent umiejących czytać i pisać.

Jakkolwiek za okres po 1897 r. nie mamy danych o podziale ludności podług stopnia oświaty; to sądzić jednak należy, że stan, jaki istniał w 1897 r., nie zmienił się obecnie na lepsze, jeżeli przyjmiemy pod uwagę, że brak szkół początkowych i upośledzenie pod wzlędem zaspokojenia potrzeb oświatowych ludności obecnie dają się się odczuwać nie mniej, niż 15 lat wstecz. Autor pracy: „Miasto analfabetów”, Adolf Suligowski oblicza w 1903-4 r. ilość dzieci, wydziedziczonych i napróżno wołających o naukę do 40,000, a cyfra ta nie jest wygórowaną, lecz raczej niższą od rzeczywistej, jeżeli zważymy, że autor na podstawie przypuszczalnych obliczeń podaje cokolwiek wyższe od rzeczywistych cyfry dzieci, korzystających z nauki w zakładach początkowych naukowych tak ogólnych, jak i specjalnych, oraz wyznaniowych, a mianowicie: autor oblicza liczbę uczniów w szkołach niedzielno-rzemieślniczych w 1903-4 r. na 2,600, podczas gdy w trzy lata później, t. j. w 1907 r. podług danych urzędowych, znajdowało naukę w szkołach tych tylko 1732 chłopców; dalej liczbę dzieci, uczących się w chederach żydowskich, oblicza autor w tymże 1903-4 r. na 13,200, podczas gdy w r. 1907, uczyło się w chederach tylko 12,030 dzieci żydowskich.

Wbrew powyższym wynikom redaktor Warszawskiego Statystycznego Komitetu, prof. Jesipow w XXVIII tomie wydawnictw tegoż Komitetu twierdzi, że sprawa oświaty tak w Królestwie Polskiem, jak w szczególności w Warszawie postawiona jest w stanie bardzo pomyślnym, dochodzi zaś do

takiego przeświadczenia na podstawie porównania ilości szkół w Królestwie w 1864, 1873 i 1894 roku. Jeżeli zwrócimy jednak uwagę, że liczba szkół w kraju powiększyła się w stosunku daleko słabszym od jednoczesnego liczebnego wzrostu ludności i wzrostu zapotrzebowania oświaty, oraz jeżeli porównamy stan oświaty u nas z tymi rezultatami, jakie osiągnięto jednocześnie nie tylko na zachodzie Europy, lecz i w gubernjach Cesarstwa; to uwydatni się mylność i jednostronność oświetlenia kwestji powyższej przez prof. Jesi-powa, a mianowicie: po zwinięciu komisji wyznań i oświecenia w Królestwie Polskiem w 1840 r. istniało 1235 szkół, z których na początkowe przypadało 1000, a jednocześnie w Cesarstwie liczba wszystkich szkół wynosiła 1992, z których na początkowe przypadało 1600; natomiast w 68 lat później, t. j. w 1908 r. w Królestwie było szkół początkowych x) tylko 3155,²) podczas gdy w Cesarstwde liczba tychże szkół wzrosła do 81158. W następnych latach stosunek ulega dalszej zmianie na niekorzyść Królestwa w porównaniu z Cesarstwem, gdzie pod wpływem wzmożonej działalności ziemstw i zarządów samorządnych miast, oraz zawdzięczając nakładom z funduszów skarbu, liczba szkół początkowych w dalszym ciągu poważnie wzrasta.

Pod względem wTeszcie podziału mieszkańców Warszawy poszczególnych narodowości podług stopnia oświaty, rezultaty ogólnego spisu 1897 r. wskazują wśród ludności polskiej znacznie mniejszy procent osób z wykształceniem i umiejących czytać i pisać, a jednocześnie większy procent analfabetów w porównaniu z ludnością rosyjską i niemiecką; co zaś do ludności żydowskiej, to odnośne wyniki, wskazujące niższy poziom oświaty wśród ludności żydowskiej w porównaniu z ludnością polską, przeczą jednozgodnemu twierdzeniu uczonych, że żydzi we wszystkich krajach, zamieszkiwanych przez nich, ujawniają wyższy poziom oświaty w porówmaniu z ogółem ludności danego kraju. Wyżej wskazane wyniki dla ludności żydow-

¹) Jeżegodnik Rossji 1909 r. Centralnyj Statisticzeskij Komitet str. 335. *) Oprócz gubernji kieleckiej, dla której w pomienionem wyżej wy dawnictwie nie podano cyfr.

skiej, zamieszkującej w Warszawie, nasuwają poważną wątpliwość, gdyż jeżeli na nizki procent osób z wykształceniem wśród ludności żydowskiej podług danych ogólnego spisu mogła wywrzeć silny wpływ ta okoliczność, że przy spisach pewna część inteligencji żydowskiej podawała narodowość polską, to wysoki procent analfabetów wśród żydów, jaki otrzy-mujemy podług tychże spisów był następstwem mylnej zasady, przyjętej podczas spisu tak w 1882 r., jak i w 1897 r., że osoby z pośród ludności żydowskiej, umiejące czytać i pisać tylko w żargonie żydowskim, zaliczono do analfabetów, przy następnych zatem ogólnych spisach, jakie mogą być dokonywane w przyszłości, należałoby unikać stosowania powyższej zasady, lub też wykazywać w oddzielnej rubryce umiejących czytać i pisać tylko w żargonie żydowskim.

Na podstawie danych ogólnego spisu 1897 r. niżej wskazujemy względny stopień oświaty mieszkańców Warszawy, każdej z czterech narodowości, a mianowicie:

Narodowości

polskiej

rosyjskiej

żydowskiej

niemieckiej

% ogółu mieszkańców

|| z wykształceniem wyższem, śred-! niem niższem

umiejących czytać i pisać

analfabetów

Razem

męż

kob.

mąż. I kob.

męż. kob. I mąż. j kob.

11,9

14,0

1,1

15,2

to

00 O po p*. cD io üi M

CO r- OO O i-i cd" Ö

LO

05 dii. Ol

05 W tO Ü1 O l o lO to

co V

to Ol to CO y to oc 05

co oo

OO

lO Ol bw ^ 05 CO oo to

O 05 CD

100,0 100,0 100,0100,0 100,0100,0 100,0100,0

Podczas spisu ludności Warszawy, dokonanego wcześniej w 1882 r., popełniono tę samą niedokładność, gdyż jakkolwiek w spisie 1882 r. nie zostały uwzględnione dane o stopniu oświaty ludności z podziałem podług wyznań i narodowości, to jednak dane ze wskazaniem podziału podług cyrkułów policyjnych i stanu oświaty konstantują, że cyrkuły, w których ludność żydowska stanowiła przeważającą większość, zawierały ma-ximalny procent analfabetów, co jawnie przeczy jednak rzeczywistości.

V. Ruch ludności.

1. ŚLUBY.

Śluby, jako akt dobrowolnego łączenia się dwojga ludzi, przedstawiając samowolne ludzkie czynności, o których mo-żnaby sądzić, że są poza wszelkiem prawidłem i naprzód przewidziane być nie mogą, obserwowane jednak za dłuższy okres czasu wykazują istnienie pewnej prawidłowości, odsłaniającej, iż liczba osób, które wstępują w związki małżeńskie, rok rocznie znajduje się w pewnym stałym stosunku do liczby osób, które wstrzymują się od zawierania tychże związków, i prawidłowość ta w powtarzaniu się liczby zawieranych małżeństw jest nawet większą, aniżeli prawidłowość, jaką wykazuje konieczność naturalna śmierci; jednakże owe stałe stosunki liczebne, wyrażające pewną prawidłowość w zawieraniu małżeństw, ulegają zmianie nie tylko co do miejsca, lecz również i co do czasu, pominąwszy bowiem w niektórych latach znaczne zboczenia, zjawiające się, jako wyjątki, w dłuższych okresach czasu znaczenie stosunków powoli się zmienia, tak że ilość ludności, wstępującej w związki małżeńskie, jest to mniejszą, to większą w późniejszych okresach, niż w poprzednich, co do wodzi, że wyżej wskazana prawidłowość zależy nie tylko od stałych ogólnie ludzkich, ale także od szczególnych częścią fizycznych, częścią moralnych przyczyn, do których należą takie warunki, jak: liczba mężczyzn i kobiet w wieku właściwym do wstępowania w związki małżeńskie, dalej warunki gospodarcze, pozwalające na założenie rodziny, religja, obowiązujące prawodawstwo, obyczaje i inne.

Warszawa w porównaniu nie tylko z Berlinem, lecz i z Paryżem, posiadającym pewną sławę lekkomyślności obyczajów, wykazuje mniejszy procent zawieranych małżeństw, a mianowicie: w Berlinie w 1906 r. zawarto związków małżeńskich 24713, co przy ludności Berlina 2064677 wynosi 11,26 związków na 1000 mieszkańców, w Paryżu zaś w tymże 1906 roku zawarto 28312 związków, czyli na 1000 mieszkańców przypadało 10,1 związków małżeńskich, podczas gdy w Warszawie w okresie od 1877 r. ilość związków małżeńskich wahała się pomiędzy cyfrą 8,29 i 9,26 na 1000 mieszkańców i tylko w pięcioletnim okresie 1892 —1896 r. dosięga maximum 10,74, jak niżej (Tabl. XIII):

W okresie

I877-81

82—86 ! 87—91    92 - 96

97—1901

1902 - 06 O7—1911

W stosunku do 1000 mieszkańców przeciętnie na rok związków małż.

9,02

9,10

9,19

10,74

9,26

8,29

8,75

w na-

Słabsz}r popęd do małżeństwa w porównaniu z Berlinem i Paryżem jest następstwem nie tylko mniejszej zamożności mieszkańców Warszawy, lecz wynika również wskutek podania w oficjalnych publikacjach niższej od rzeczywistej cyfry związków małżeńskich wśród ludności żydowskiej, dochodzącej szem mieście do 40%.

Pod względem obfitości związków małżeńskich ludność poszczególnych wyznań m. Warszawy grupuje się w następującym porządku (Tabl. XIII):

Ilość ślubów przeciętnie na rok na 1000 mieszkańców każdego wyznania.

W okresie

Protestantów Prawosławnych

Katolików

Mojżeszowego

wyznania

1877—1881

1882—1886

1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1906

1907—1911

li

13,32

15,24

11,57

12,23

11,38

O CO CO lo i -- ca

o oT ca

11.19

11.20

10,07

10,56

9,86

10,55

10,14

9,21

8,58

9,48

11,41

11,09

9,92

05 05    <J    O    a    O'i    Cn

05 to    Cn    CO    Ips.    kj    00

^ o    o    a    os    ^    o;

Najobfitszą w związki małżeńskie okazuje się ludność protestanckiego wyznania, co jest następstwem względnie znacznego stopnia dobrobytu ludności tego wyznania, zamieszkującej w Warszawie, a poniekąd mogą mieć tutaj wpływ i własności rasowe, gdyż w Niemczech wogóle obserwujemy znaczny procent związków małżeńskich.

Ludność prawosławna również częściej zawiera związki małżeńskie, aniżeli ludność katolicka, czemu również sprzyja większy względnie dobrobyt ludności pierwszego wyznania, a w pewnej mierze zapewne i zachęta, polegająca na udzielaniu urzędnikom prawosławnego wyznania, pozostającym na służbie rządowej w Królestwie, dodatków do pensji na wychowanie dzieci.

Wśród ludności mojżeszowego wyznania wbrew ogólnie rozpowszechnionemu mniemaniu oficjalna statystyka kon-stantuje niewielką stosunkowo ilość związków małżeńskich, cyfra których z biegiem czasu ulega przytem dość silnym, nie obserwowanym w tym stopniu u innych wyznań wahaniom, dochodząc do maximum 10,97 na 1000 ludności żydowskiej w pięcioleciu 1892 —1896 r., podczas gdy w okresie 1882— 1886 r. było przeciętnie na rok tylko 5,71 związków małżeńskich u żydów.

Silne wahania, jakim ulega, podług danych sekcji statystycznej, w poszczególnych okresach procent związków małżeńskich u żydów, znajdują w pewnym stopniu usprawiedliwienie we wpływach warunków ekonomicznych, a po części i politycznych. Zmniejszenie liczby związków małżeńskich wśród żydów w okresie 1882—1886 r., wywołane zostało krachem przemysłowym 1883—1884 r., który zrujnował szereg pomniejszych przedsiębiorstw, co pozbawiło wielu ludzi zajęcia i środków do życia, a odbiło się szczególniej silnie na ludności I żydowskiej, jako przeważnie zajętej handlem i przemysłem i wskutek tego spowodowało wśród tej ludności zmniejszenie liczby zawieranych w tym okresie związków małżeńskich. W o-kresie 1892—1896 r., który po przebytym kryzysie odznaczał się poważnem podniesieniem ekonomicznem miasta i wzrostem tranzakcji handlowych i majątkowych, ilość związków małżeńskich wzrasta wśród ludności żydowskiej do maxi-malnej cyfry, nie obserwowanej w żadnym z wcześniejszych, ani późniejszych okresów, natomiast w ostatnich dwuch pięcioletnich okresach 1902—1911 r., pod wpływem wypadków politycznych, oraz towarzyszącego im upadku ekonomicznego znowu zmniejsza się liczba związków małżeńskich.

Jeżeli wyżej wskazane stosunki liczebne rzucają pewne światło na wzrost, lub zmniejszenie związków małżeńskich wśród ludności mojżeszowego wyznania w poszczególnych okresach, to jednak obserwowane za pojedyńcze okresy i lata nie przedstawiają dokładnie skłonności do małżeństwa (ten-dence au mariage) wśród tejże ludności, gdyż cyfry, podawane przez sekcję statystyczną, są niższe od rzeczywistych, jak przekonywa porównanie z odpowiedniemi cyframi, za-rejestrowanemi przez urzędowych rabinów, oraz z rezultatami spisu ludności 1897 r., co przedstawiamy niżej (Tab. XIV).

Ilość ślubów u żydów w roku.

1906

1907

1908

1909

1910

Podług danych urzędów po-licyj nych

Podług danych Zarządu gminy żydowskiej

1664

1787

1825

1878

1924

1760

1934

2136

1970

2081

Podług wykazów rabinów, uwydatniających w poszczególnych latach mniejsze, lub większe różnice, stale jednak podających cyfry wyższe, aniżeli urzędy policyjne, w okresie 1906—1910 r. w stosunku do 1000 ludności żydowskiej przeciętnie na rok przypadało 7,05 związków małżeńskich. Ta ostatnia cyfra, więcej zbliżona do rzeczywistej, nie jest jednak zupełnie dokładną, gdyż żydzi, szczególniej z klasy uboższej, zgodnie z przepisami religijnemi mojżeszowego zakonu, określającemi wiek do wstępowania w związki małżeńskie dla mężczyzny 13 lat i dla kobiety 12 lat, zawierają dość znaczny procent związków wczesnych przed dojściem do dozwolonego przez prawo obowiązujące wieku: 18 lat dla mężczyzny i 16 lat dla kobiety, i w wypadkach tych z pominięciem rabinów urzędowych dopełniają obrządku rytualnego zaślubin u jednego z duchownych rabinów, a przeto takie związki małżeńskie nie podlegają rejestracji rabinów urzędowych.

Rezultaty spisów⁷ ludności również stwierdzają, że nie tylko publikacje statystyczne, lecz i wykazy rabinów podają niższe od rzeczywistych cyfry związków małżeńskich u żydów, a mianowicie: eliminując na podstawie danych ogólnego spisu T) ludność w⁷ stanie wolnym w wieku od 15 lat na 108907 narodowości polskiej i 37854 żydowskiej, ludność zaś, pozostającą w⁷ stanie wolnym łącznie z tymi, których związek został przerwany rozwodem, lub śmiercią jednego z małżonków, na 157666 polskiej narodowości i na 70023 żydowskiej, otrzymujemy, że na 100 osób, pozostających w związkach małżeńskich, wypadało 69,1 osób w stanie wolnym wśród ludności polskiej i tylko 54,1 w⁷śród ludności żydowskiej, co wskazuje właśnie, że związki małżeńskie częstsze bywają wśród tej ostatniej ludności.

Przechodzimy do rozpatrzenia stosunków⁷ liczebnych związków małżeńskich mieszanych, t. j. osób jednego wyznania z osobami innego wyznania. Najwięcej takich związków bywa zawieranych przez ludność męzką prawosławnego wyznania z katoliczkami, a po części i z protestantkami, co ponie-

*) Ogólny spis 1897 r. Warszawa. Zeszyt LI. Tabl. XV i XVI.

kąd tłómaczy się liczebną przewagą mężczyzn wśród prawosławnej ludności, zamieszkującej w naszym kraju, a mianowicie: na 3291 mężczyzn prawosławnego wyznania, którzy zawarli związki małżeńskie w okresie od 1902 do 1911 r. 41,02% wstąpiło w związki małżeńskie z kobietami innego wyznania, a w tern 35,98% z katoliczkami i 5,04% z protestantkami (Tabl. XV).

Wśród ludności protestanckiego wyznania również dość częste bywają związki mieszane, a mianowicie: w okresie od 1902 do 1911 r. 37,78% mężczyzn protestantów wstąpiło w związki małżeńskie z kobietami innych wyznań, a w tej liczbie 36,03% z katoliczkami i 1,75% z kobietami prawosławnego wyznania.

o/

za-

/o

Względnie rzadziej trafiają się związki mieszane wśród ludności katolickiej, przyczem przeważają jednak takie związki wśród kobiet, co wynika nie tyle ze słabszego rozwoju u kobiety uczuć religijnych, odgrywających w życiu jej wogóle bardzo poważną rolę, ile raczej za pobudkę służą tutaj przeważnie względy natury materjalnej i socjalnej, a mianowicie: podczas gdy w okresie 1902—1911 r. na 100 mężczyzn, którzy zawarli związki małżeńskie, przypadało 1,22% ożenionych z protestantkami i 0,26 z kobietami prawosławnego wyznania, to wśród kobiet stosunek liczebny wzrasta do 2,74 ślubionych z mężczyznami prawosławnego wyznania, i 1,62% z mężczyznami protestanckiego wyznania. (Tabl. XV).

W wydanej 1881 r. w języku rosyjskim książce: „Warszawa i Warszawianie”, nie odznaczającej się zresztą ani głębokością, ani świeżością poglądów na charakter miasta i jego ludność, autor z rycerską galanterją wychwala cnoty polek, a w szczególności warszawianek. Polka odznacza się, mówi autor, przymiotami kochającej żony, tkliwej matki, jest głęboko religijną, gorącą patrjotką, ona wpaja w mężów i braci swoich poszanowanie domowego ogniska, ona kultywuje w społeczeństwie pojęcia dobra i piękna, lecz równocześnie konserwatyzm polki przynosi szkody jej i społeczeństwu polskiemu, podtrzymując wiele przestarzałych przesądów i illuzji, za które, polacy drogo zapłacili, konserwatyzmowi polki również my, rosjanie, mówi autor, zawdzięczamy niechęć polskiego społeczeństwa.

W braku danych za okresy wcześniejsze nie mamy możności wnioskować, jakim wahaniom uległy z biegiem czasu stosunki liczebne związków małżeńskich mieszanych pomiędzy ludnością katolicką i prawosławną, co mogłoby świadczyć o ewolucji antagonizmów plemiennych; jeżeli jednak opierać się na wyżej przytoczonych danych za ostatnie ubiegłe dziesięciolecie, to należałoby przyjść do wniosku, że kobiety-polki ujawniają w słabszym stopniu od mężczyzn ową narodowościową i religijną wyłączność, o której mówi autor wyżej zacytowanej książki.

Marjawici, którzy od 1907 r. figurują w publikacjach statystycznych w rubryce odrębnego wyznania, zawierali tylko pomiędzy sobą związki małżeńskie.

Wskutek prawa obowiązującego żydzi również zawierają związki małżeńskie z osobami wyłącznie swego wyznania.

Jeżeli następnie uwzględnimy wiek wstępujących w związki małżeńskie, to spostrzegamy, że w Warszawie związki wczesne bywają zawierane częściej, aniżeli w miastach zachodniej Europy, gdzie wskutek wyższego ogólnego poziomu kulturalnego ludności i potrzeby dłuższego czasu dla zdobycia fachowego przygotowania do pracy, oraz dla zaspokojenia wzrastających potrzeb i zapewnienia bytu sobie i rodzinie zawieranie związków małżeńskich przypada na względnie późniejszy okres wieku.

Następująca porównawcza tablica przedstawia wiek mężczyzn i kobiet w stosunku do 1000 wstępujących w związki małżeńskie każdej płci. (Tab. XVI).

Patrz tablicę na str. 56.

Na podstawie powyższych tablic spostrzegamy, że w Warszawie związki wczesne w wieku do 20 lat stanowią poważny procent nie tylko wśród kobiet, lecz i wśród mężczyzn, podczas gdy w Paryżu i Berlinie wynoszą wśród mężczyzn zaledwie drobny odsetek i znacznie mniejszy odsetek w porównaniu z Warszawą wśród kobiet; obserwujemy również, że w War-

Oi

wyżej 75 J.

0,9

0,09

0,6

,71—751

0,6

0,90

1,3

wyżej 65 1.

0,4

0,64

1,5

% mężczyzn, wstępujących w związki małżeńskie w wieku:

166—70,

3,2

2,67

3,3

51—55 56—6061.—65

5,8

Pil

13,6

46—50

36—40 41—45

31—35

26—30

21—25

do 20 i.

23,5

30,6

58,5

118,4

324,3

335,5

Warszawa 1910 r. 73,8

61—65

1,4

1,29

3,1

4,95

8,56

12,99

20,39

61,65'31,88

143,65

438,50

273,09

1906 r. 0,68

Berlin

7,3

12,4

21,4

29,7

86,9 '51,1

171,0

435,8

% kobiet, wstępujących w związki małżeńskie w wieku:

51—55 ¹ 56—60

46—50

41—45

26—30 ; 31—35    36—40

175,0

Z‘f ‘J906l

Paryż

do 20 1.    21—25

3,5

6,0

15,4

22,5

37,0

67,6

202,7

405,2

Warszawa 1910 r. 238,3

3,27

7,36

14,50

23,92

42,76

101,35

285,27

434,85

1906r.    84,79

Berlin

5,2

12,8

21,0

37.6

68,7

122,6

238,5

377,8

1906r. 111,3

Paryż

szawie maximalny procent związków małżeńskich przypada tak dla mężczyzn, jak i dla kobiet na okres wieku od 21 do 25 lat, podczas gdy w Paryżu i Berlinie maximalny procent związków wśród mężczyzn przypada na okres nieco późniejszy pomiędzy 26 i 30 rokiem życia.

W następnych okresach wieku pomiędzy 30 i 50 rokiem życia ludność Warszawy ujawnia w porównaniu z ludnością Paryża i Berlina słabszy popęd do małżeństwa, który wzrasta cokolwiek wśród ludności męzkiej naszego miasta w późniejszych okresach wieku po 50 roku życia.

Wypada przytem nadmienić, że związki małżeńskie zbyt wczesne, jak i zbyt spóźnione należy uznać z punktu widzenia ogólnej pomyślności za niekorzystne, gdyż pierwsze dają rezultaty nader ujemne tak pod względem moralnym, wytwarzając spotęgowaną przestępność, jak i pod względem fizycznym, skracając średnią długość życia, drugie zaś wydają na świat potomstwo fizycznie słabe.

W wyżej podanych obliczeniach uwzględniliśmy wyłącznie wiek osób, wstępujących w związki małżeńskie; jeżeli jednak oprócz wieku uwzględnimy jednocześnie wyznanie, to otrzymamy na podstawie danych za 1910 r. następujące liczebne stosunki dla ludności Warszawy oddzielnie katolickiego i mojżeszowego wyznania:

Patrz tablicę na str. 58.

Wyżej wskazane stosunki liczebne, przy nieznacznych różnicach w cyfrze związków wczesnych do 20 lat wśród ludności męzkiej obydwuch wyznań, wskazują przewagę tychże związków wśród ludności żeńskiej katolickiego wyznania, wynik ten nasuwa jednak poważne wątpliwości, gdyż znaczny procent związków wczesnych wśród ludności żydowskiej uchyla się od rejestracji, o czem wspominaliśmy wyżej.

Jeżeli porównamy stosunki liczebne związków małżeńskich w okresach wieku po 20 roku życia, które dla ludności żydowskiej odznaczają się względnie większą wiarogodnością, to spostrzegamy, że maximalny procent związków małżeńskich wśród tejże ludności żydowskiej tak płci męzkiej, jak

C'i

Razem

1000,00

1000,00

Razem

1000,00

1000,00

wyżej 65 1.

6,25

1,04

wyżej 65 1.

0,46

0,52

% mężczyzn, wstępujących w związki małżeńskie w wieku:

56—60 61—65

6,95

12,50

7,80    3,64

51—55

46—50

21—25 26—30 31—35 36-40 41—45

•[ OZ op

Wyznania

16,00

29,40

34,50

118,54 62,74

317,20

318,13

77,79

Katolickiego

8,32

9,35

18,19

112,78 41,06

334,20

% kobiet, wstępujących w związki małżeńskie w wieku:

61—65

46—50 51—55 ! 56—60

41—45

31—35 36—40

385,14

78,48

Mojżeszowego

21—25 26—30

do 20 1.

Wyznania

2,09

3,93

7,18

19,45

27,55

43,53

76,17

194,72

363,05

261,87

Katolickiego

4,68 ! 1,56

4,68

8,32

19,23

48,85

503,64 230,25

178,27

Mojżeszowego

żeńskiej przypada na okres wieku od 21 do 25 lat, podczas gdy wśród ludności katolickiej płci męzkiej dwa pięcioletnie okresy od 21 do 30 lat ujawniają prawie równą siłę popędu do małżeństwa, przewyższając pozostałe okresy wieku.

Na następne okresy wieku po 31 roku życia przypada znacznie większy procent związków małżeńskich wśród ludności katolickiej tak płci męzkiej, jak żeńskiej, aniżeli wśród ludności żydowskiej, czyli że ludność katolicka daje większy procent związków małżeńskich w wieku późnym.

Oprócz absolutnych cyfr, wyrażających wiek osób, wstępujących w związki małżeńskie, dla wyjaśnienia wielu zagadnień, wkraczających w dziedzinę embrjologji i patologji, a dotyczących urodzeń, objawów zwyrodnienia u dzieci i ich chorobliwych stanów, mają również doniosłe znaczenie różnice stosunkowe wieku pomiędzy osobami, wstępującemi w związki małżeńskie, na co jednak badania naukowe, opierające się na odpowiednim materjaie statystycznym, nie zwracają należnej uwagi.

Pod względem różnic wieku pomiędzy osobami, zawiera-jącemi związki małżeńskie ludność Warszawy, Berlina i Paryża przedstawia następujące stosunki liczebne:

Nazwa

miast

Rok

II-

Rów- -

ny 5 1.

% związków, w których wiek małżonków

mężczyzna starszy o 10    15    20    25    30    35

40

Warszawa

Berlin

Paryż

O CD O i—¹

DC O

31,83 32,21 13,95 35,59 33,5311,71 28,18 35,0415,10

I>>    ■'T¹

CO

GO

,90 0,69 0,31 0,10 i 0,0 ,1 0.4 jo,2 0,03 0,0 ,83 0,70 0,28 0,04 0,01

(dalszy ciąg niżej)

% związków

5 1.

P P p

to kj ko

mężczyzna

10

CO

co jo jo O V oc

CD Ot LO

młodszy o

15

20

25

0,66

0,63

0,87

O O O

o o o to co

Spostrzegamy, że Warszawa, przewyższając Paryż pod względem procentu związków pomiędzy osobami równego wieku, wykazuje jednak takich związków mniej, aniżeli Berlin; porównanie zaś tak z Berlinem, jak z Paryżem pod względem procentu związków pomiędzy osobami nierównego wieku, nic wypada na korzyść Warszawy, wykazując wśród ludności jej poważny procent związków, w których bywają znaczne różnice wieku.

Jeżeli następnie porównamy dwa liczebnie największe odłamy wyznaniowe ludności Warszawy, t. j. katolickiego i mojżeszowego wyznania pod względem procentu związków małżeńskich pomiędzy osobami nierównego wieku, to spostrzegamy, że ludność katolicka daje mniejszy procent związków, w których utrzymana względna równość wieku małżonków, a natomiast większy procent takich związków, w których różnice wieku wzrastają, co obserwowaliśmy poniekąd i przy porównaniu ogółu ludności Warszawy z ludnością Paryża i Berlina, a mianowicie:

Wyznania

% związków, w których mężczyzna starszy o

10

15

20    25 lat

Katolickiego

Mojżeszowego

LO o t-T oi

CO CO

O p tO to

CO OO lO OÎ

On o

Stan cywilny osób, wstępujących w związki małżeńskie, wskazują niżej podane cyfry (Tabl. XXI):

Nazwa

miast

Rok

% związków małżeńskich

rozwiedzionych z

panna- wdowa- rozwód- panna- wdowa- rozwód- panna- wdowa- rozwód-mi mi kami mi mi kami mi mi kami

kawalerów z

wdowców Z

Warszawa

Berlin

Paryż

1910

1906

1906

OO 00 00 JO p OI

05 to 00

p JO JO t-Ł OI _

JO JO ©

t- o

to

OI OI P O 05 Ol

JO p LO

<1 to

P P p Ol O) w

I—¹ to o to Ol OO

O O O Ol Ol to

T-H CO TT

© o" <3

Pierwsze związki małżeńskie kawalerów z pannami stanowią przeważający procent tak w Warszawie, jak w Paryżu i Berlinie; natomiast związków małżeńskich kawalerów z rozwódkami bywa więcej w Paryżu i Berlinie, niż w Warszawie, oraz w Paryżu kawalerowie również chętniej, niż w Warszawie żenią się z wdowami.

Wskutek wczesnych ślubów, oraz większej śmiertelności mieszkańców, związki małżeńskie wdowców z pannami i wdowami przeważają w Warszawie, przy wspólnym jednak objawie, obserwowanym w trzech porównanych przez nas miastach, że wdowcy chętniej się żenią z pannami, niż z wdowami; wreszcie w Paryżu, a szczególniej w Berlinie zarejestrowano więcej, niż w Warszawie związków małżeńskich pośród osób rozwiedzionych, czemu sprzyja większa łatwość rozwodów u protestantów.

Przy uwzględnieniu oprócz stanu cywilnego również wyznania osób, wstępujących w związki małżeńskie, otrzymujemy następujące stosunki .liczebne w 1910 r. dla ludności katolickiego i mojżeszowego wyznania:

% związków małżeńskich

Wyznania

kawalerów z

wdowców z

rozwiedzionych z

pannami

wdowa- rozwód-mi kami

pannami

wdowa- rozwód-mi kami

pannami

wdowa- rozwód-mi kami

Katolickiego 84,2 Mojżeszewego 90,1

3,4

0,31

ca to oo co"

CO

0,02 0,1 0,05 1,1 1,7 0,6

0,02

0,4

Widzimy przeto u żydów większy procent związków małżeńskich kawalerów z pannami, oraz, zawdzięczając łatwości rozwodów u żydów, większy procent związków wdowców z rozwódkami i rozwiedzionych z pannami; natomiast rzadziej bywają zawierane u żydów związki małżeńskie wdowców z wdowami i pannami, na co wpływa znowu słabsza u żydów względnie do ludności katolickiej śmiertelność mężczyzn, o czem wspominaliśmy wyżej.

Dla określenia siły popędu do małżeństwa (tendence au mariage) u osób oddzielnie każdego stanu cywilnego wypada obliczyć ilość związków małżeńskich w stosunku do 1000 ludności odpowiedniego stanu cywilnego w wieku, zdolnym do wstępowania w związki małżeńskie, co przedstawiamy niżej:

Związków małżeńskich¹) na luOO osób w wieku od 15 do 60 lat płci

m ę z k i. e j

żeńs kiej

kawalerów

wdowców

rozwiedzion.

panien

wdów | rozwódek

51,7

193,0

112,2

61,3

20,8

35,1

Wśród ludności męzkiej dla kawalerów wypada najmniejsze prawdopodobieństwo wstąpienia w związki małżeńskie. Jeżeli z uwagi, że przed 20 rokiem życia stosunkowo niewielki procent mężczyzn wstępuje w związki małżeńskie, przyjmiemy obliczenie w stosunku do 1000 mężczyzn w stanie wolnym w wieku od 20 do 60, to otrzymamy dla kawalerów stosunek 76,1 wstępujących w związki małżeńskie, czyli i w tym ostatnim wypadku wdowcy mają prawie trzy razy, a rozwiedzeni o 40% więcej szans od kawalerów ponownego wstąpienia w związki małżeńskie, co wskazuje, że mężczyzna, który raz już stworzył domowe ognisko, częściej i chętniej od kawalera wstępuje po raz wtóry w związki małżeńskie, powodując się względami moralnemi, czy też mąterjalnemi.

Z pośród kobiet maximalny procent wstępujących w związki małżeńskie przypada na panny. Rozwódki mają mniejsze prawdopodobieństwo wyjścia za mąż, niż panny, lecz znacznie większe, niż wdowy, co wydaje się zupełnie usprawiedliwionem, gdyż bardzo często sam rozwód ma na celu zawarcie związku małżeńskiego z innym mężczyzną. Wdowy wreszcie posiadają najmniej szans powtórnego wyjścia za mąż, podczas gdy wdowcy, jak widzieliśmy wyżej, bez porównania częściej wstępują w powtórne związki małżeńskie.

Bez względu na wyżej wskazane pewne różnice stosunków liczebnych co do wieku, stanu cywilnego i narodowości osób wstępujących w związki małżeńskie, spostrzegamy jednak w porównywanych przez nas miastach wspólny objaw wzrostu, wbrew oczekiwaniu, procentu związków małżeńskich w ostatnich czasach. W Berlinie w 1894 r. na 1000 mieszkańców wypadało 20,47 wstępujących w związki małżeńskie, w 1906 roku zaś cyfra ta wzrosła do 22,52, przyczem za cały ten okres tylko 1902 rok dał cyfrę cokolwiek niższą od 1894 r., t. j. 20,18 Przy obliczeniu w stosunku nie do ogólnej cyfry ludności, lecz w stosunku do ludności, zdolnej do zawierania związków małżeńskich, otrzymujemy dla Berlina podobny do powyższego wynik, a mianowicie: w 1894 r. wypadało w stosunku do 1000 mężczyzn w wieku ponad 20 lat 86,8 osób płci męzkiej, zawierających związki małżeńskie, a w r. 1906 — 90,0 i w stosunku do 1000 kobiet ponad 15 lat w 1894 r. było 49, 1 osób płci żeńskiej, które wstąpiły w związki małżeńskie, a w 1906 r. 55,7. W Paryżu cyfra zawieranych małżeństw również wzrosła w stosunku szybszym, aniżeli przyrost ludności, a mianowicie: w okresie pięcioletnim 1901—1905 r. przeciętnie na rok wypadało 26361 związków małżeńskich, cyfra których wzrosła w 1906 r. do 28312. W Warszawie na wzór Berlina i Paryża daje się także spostrzegać pewna tendencja do wzrostu liczby związków małżeńskich, jak wskazuje zamieszczona na początku niniejszego rozdziału tablica. W dwuch ostatnich pięcioletnich okresach od 1902 do 1911 r. nastąpiło wprawdzie zmniejszenie liczby związków małżeńskich, lecz objaw powyższy, wywołany wypadkami politycznemi w kraju i towarzyszącym im upadkiem ekonomicznym, był przemijający, jak sądzić można ze wzrostu liczby związków małżeńskich już w 1910 i 1911 r. w porównaniu z latami poprzedniemu

Jeżeli porównamy poszczególne okresy po 1877 r. z okresem nieco wcześniejszym 1864—1869 r., w którym podług da-îiych, zamieszczonych w pracy Załęskiego, przypadało 9,14 związków małżeńskich na 1000 mieszkańców; to również obserwujemy w trzech pięcioletnich okresach 1887—1901 r. procent związków małżeńskich wy ższy,j akkolwiek w okresie 1864—1869 r., następującym po powstaniu 1863 r., należałoby oczekiwać pewnej przewagi, sądząc na podstawie postrzeżeń statystycznych, wykazujących zwiększenie tak ślubów, jak urodzeń w latach, następujących po wojnach.

2. URODZENIA.

Płodnością nazywamy stosunek procentowy urodzeń do ludności. Jakkolwiek dla otrzymania dokładnego wskaźnika płodności należałoby przyjmować za podstawę do obliczeń nie ogół ludności, lecz część jej zdolną do funkcji rozrodczych i przytem tylko ludność płci żeńskiej w wieku pomiędzy 15 i 50 rokiem życia z uwagi na niemożność dokładnego ustalenia dla mężczyzny wieku zdolności rozrodczych, to jednak dla braku perjodycznych danych o podziale ludności podług kategorji wieku obliczamy płodność w stosunku do ogółu ludności.

Przy obliczeniu w wyżej wskazany sposób stosunek liczebny noworodków żywych do 1000 ludności Warszawy waha się w poszczególnych okresach pomiędzy 29,42 i 43,90, jak wskazuje niżej zamieszczona tablica (Tabl. XXII i I):

W okresie

1882—1886

1902—1906

1877—1881

1887—1891

1892—1896

1897-1901

1907—1911

Przeciętnie na rok noworodków żywych ślubnych i nie ślubnych w stosunku do 1000 mieszkańców

38,19 37,26

42,44 43,90

37,56

34,25

29,42

Jakkolwiek w ostatnich dwuch pięcioletnich okresach spostrzegamy zmniejszenie cyfry urodzeń, co było następstwem wypadków, jakie miały miejsce w tym czasie, a o których wspominaliśmy wyżej, to jednak pomimo to Warszawa wyróżnia się silną płodnością wśród wielkich miast europejskich, które podług danych, zamieszczonych w „Bulletin annuel de statistique demografique et medicale, dressé par la division d’hygiène de la ville de Bruxelles, anuel 1910’', wykazują następujące stosunki liczebne płodności na 1000 mieszkańców:

Londyn

Paryż

Berlin

Wiedeń

Buda-Peszt

Praga

Lwów

Poznań

Petersburg

O des a

23,8

18,0

19,2

20,6

26,7

18,7

24,9

31,3

30,2

22,4

Rzym

Genewa

Liverpool

Hamburg

Dublin

Chrystjanja

Drezno

Bukareszt

Amsterdam

Monachium

23,6

14,9

30,0

22,4

28,3

23,5

20,1

30,6

23,5

22,9

Na podstawie powyższych cyfr spostrzegamy, że ludność miast, odznaczających się wyższem stopniem dobrobytu, posiada słabszą płodność, czyli że płodność znajduje się poniekąd w stosunku odwrotnym do dobrobytu mieszkańców.

Oprócz wpływu warunków ekonomicznych, oraz, zapewne, własności rasowych, na silną płodność ludności Warszawy wpływ wywiera również wczesne wstępowanie kobiet w związki małżeńskie w naszem mieście, oraz spotęgowana śmiertelność dzieci, co stoi w ścisłym związku ze zwiększeniem urodzeń, gdyż śmierć dziecka w pierwszym roku życia i zaprzestanie karmienia go piersią matki sprzyja nowemu zapłodnieniu i nowemu urodzeniu. Wpływ na wzrost liczby urodzeń pierwszego z wyżej wskazanych czynników, a mianowicie: wieku kobiet, wstępujących w związki małżeńskie, jest widoczny: czem w późniejszym wieku kobiety wychodzą za mąż, tern rodzi się mniej dzieci i mniej umiera, zawdzięczając troskliwszej opiece;

przeciwnie, gdy kobiety wcześnie wychodzą za mąż, więcej rodzi się dzieci i więcej ich umiera, co znowu sprzyja nowym zapłodnieniom i urodzeniom.

Jeżeli cyfry urodzeń, brane za poszczególne lata, nie przedstawiają rzeczywistej siły popędu rozrodczego u ludności, gdyż publikacje statystyczne wskazują nie liczbę urodzeń w danym roku, lecz właściwie ilość sporządzonych metryk, wśród których jest zawsze pewna część ,,spóźnionych’ , t. j. sporządzonych o urodzonych w roku poprzednim, lub nawet w latach dawniejszych, to jednak cyfry, brane za dłuższy okres czasu, nie tracą swojej wartości porównawczej, gdyż wyżej wskazane różnice wzajemnie kompensują się. Obserwując poszczególne okresy, spostrzegamy, że w pierwszej połowie rozpatrywanego przez nas okresu, a mianowicie od 1877 do 1896 r. cyfra urodzeń wzrasta równolegle ze wzrostem związków małżeńskich, dochodząc do maximum w pięcioleciu 1892—1896 r., co przypisać należy względnie pomyślnym warunkom ekonomicznym tego okresu, który za wyłączeniem krótkotrwałego kryzysu, jaki przypada na 1883—-1884 r., odznaczał się wogóle poważnym rozwojem przemysłu naszego kraju; natomiast w drugiej połowie tego okresu, poczynając od 1897 r., liczba urodzeń, jak i związków małżeńskich zmniejsza się, co wywołane zostało parniętnemi wypadkami politycznemi i towarzyszącym im ekonomicznym upadkiem miasta. Należy przytem zauważyć,że wyżej wskazane zwiększenie, lub zmniejszenie liczby urodzeń w zależności od chwilowej pomyślności ekonomicznej, lub chwilowego pogorszenia materjalnych warunków ludności nie zmniejszają wartości przytoczonego na początku niniejszego rozdziału twierdzenia o zmniejszeniu liczby urodzeń w miarę stałego wzrostu dobrobytu ludności, gdyż chwilowa pomyślność ekonomiczna, nic nie zmieniając w przyzwyczajeniach ludności, wywiera widoczny wpływ na zwiększenie liczby urodzeń i ślubów; natomiast w miarę stałego podniesienia stopnia dobrobytu popęd rozrodczy słabnie, ponieważ jeszcze szybciej rosną potrzeby i pewne przyzwyczajenia, których człowiek zamożniejszy nie ma chęci zrzec się, a myśląc o starości i o przyszłości dzieci, staje się przezorniejszym w dawaniu życia potomstwu, co potwierdza właśnie mniejsza ilość dzieci wśród klas zamożniejszych.

Jeżeli uwzględnimy wyznaniowy podział ludności, który w naszym kraju w pewnym stopniu odpowiada podziałowi narodowościowemu, to otrzymamy następujące stosunki liczebne dla ludności poszczególnych wyznań (Tabl. XXII i I):

Przeciętnie na rok Noworodków żywych na 1000 mieszkańców wyznania

w okresie-----

katolickiego

prawosławnego protestanckiego mojżeszowego

1877—1881

1882—1886

1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1906

1907—1911

39,00

40,26

41,84

43,20

41,22

38,79

33,28

42,13

35,05

40,71

32.94

29,86

26,51

24,48

CO    to    to    05    rH    05    LO

t-h    CD    O    1-H    !>.    co    OC

CD    cd"    l>T    Tt    o    oi    CM

''tt¹    Tt    Tÿ    -Ttt    CO    CM

co e- oc ^ Tf oo ^ 03^ N oo to H OO CM I>r G* -rf CM oo rf CO CM co T* CO CM CM

Spostrzegamy, że do 1901 r. największą płodnością wyróżniała się ludność protestanckiego wyznania, co znajduje usprawiedliwienie w pomyślnych warunkach ekonomicznych, jakie posiada ludność tego wyznania, zamieszkała w naszym kraju; następne miejsce zajmuje ludność katolicka, a nieco słabszą płodność od ludności katolickiej wykazuje ludność prawosławna, wśród której znaczną przewagę posiada płeć męzka, co tło-maczy słabszą płodność wśród tej ostatniej ludności w porównaniu z ludnością katolicką; wreszcie najsłabszą płodność ujawniała ludność mojżeszowego wyznania.

W następnym okresie od 1902 r. stosunki liczebne ulegają zmianie, a mianowicie: przy zmniejszeniu wogóle płodności wśród ludności wszystkich wyznań w ostatniem dziesięcioleciu, ludność katolicka wykazuje jednak najsilniejszą płodność, podczas gdy stosunki liczebne urodzeń ulegają silnemu zmniejszeniu wśród ludności pozostałych wyznań wskutek wzmożonej emigracji z miasta rodzin osób tych ostatnich wyznń w obawie rozruchów, jakie miały miejsce w ostatniem dziesięcioleciu,' podczas gdy ludność katolicka, jako ściśle związana warunkami życiowemi z miastem, ujawniała w słabszym stopniu ów prąd emigracyjny, który nie mógł przeto wywrzeć wśród niej tak silnego wpływu na stosunki liczebne urodzeń.

Ludność żydowska wbrew ogólnie rozpowszechnionemu mniemaniu wykazuje wzlędnie słabą płodność. Wynik powyższy w pewnym stopniu może być następstwem niedokładności cyfry urodzeń żydowskich, podawanej w publikacjach sekcji statystycznej na podstawie wiadomości, dostarczanych przez urzędy policyjne. Jeżeli porównamy dane sekcji statystycznej z księgami rabinów, znajdującemi się w Zarządzie gminy żydowskiej, to spostrzegamy, że w księgach tych figurują bądź większe, bądź mniejsze cyfry w porównaniu z danemi sekcji statystycznej, a mianowicie: podczas gdy w okresie 1885—1892 r. podług danych sekcji statystycznej było ogółem noworodków żydowskich żywych i martwych 48400, to podług ksiąg rabinów 51574 ¹), czyli więcej o 3174; natomiast w okresie 1906— 1910 r. podług danych sekcji statystycznej było noworodków żydowskich 38781²), podług zaś ksiąg rabinów 37109, czyli mniej o 1672 (Tabl. XXII, XXIII i XXIV). Różnice powyższe wynikają bądź wskutek niejednoczesnego spełniania przepisanych prawem formalności u rabinów i w urzędach policyjnych, bądź też wskutek tego, że ludność żydowska, szczególniej uboższa po dokonaniu rytualnego aktu obrzezania nowonarodzonego płci męz-kiej przez Mohel’a (osobę dokonywającą obrzezania) uchyla się od spisania odpowiedniego aktu urodzenia w urzędzie.

Jakkolwiek dane sekcji statystycznej, wykazujące niewielką płodność ludności żydowskiej, nie odznaczają się zupełną wiarogodnością, to jednak i cyJry ogólnego spisu, które należy uznać za zasługujące na względnie największe zaufanie, ró\V^ nież nie stwierdzają nadzwyczajnej płodności żydów, a mia-

b Prace sekcji statystycznej magistratu m. Warszawy 1892 r. z) W 1909 r., za który brak cyfry noworodków z podziałem podług narodowości, przyjęliśmy dla ludności żydowskiej cyfrę z roku poprzedniego.

nowicie: podczas ogólnego spisu 1897 r. zarejestrowano niemowląt do roku życia katolickiego wyznania 9145 i mojżeszowego wyznania 5892, czyli w stosunku do 1000 mieszkańców każdego wyznania wypadało żyjących jednorocznych dzieci wśród ludności katolickiego wyznania 26,3 i wśród ludności mojżeszowego wyznania 28,0. Jeżeli następnie z uwagi, że płodność, wyrażona za pomocą stosunku niemowląt do ogółu ludności, może być maskowaną przez większą, lub mniejszą ilość osób w wieku niepłodności, przyjmiemy obliczenie w stosunku do 100 kobiet w wieku płodności, t. j. pomiędzy 15 i 50 rokiem życia; to, eliminując na podstawie danych ogólnego spisu 1897 r. ludność płci żeńskiej w wieku od 15 do 50 roku dla katolickiego wyznania na 106649 osób i mojżeszowego wyznania na 56632 osób, otrzymamy, że na 100 kobiet każdego wyznania wypada dzieci do roku życia u katolików 8,6 i u żydów 10,4. Jakkolwiek cyfry powyższe wskazują nieco większy procent żyjących dzieci u żydów tak w stosunku do 1000 ogółu ludności, jak i w stosunku do 100 kobiet w wieku płodności, to jednak niewielkie różnice, jakie otrzymaliśmy wyżej, mogą być następstwem nie tylko silniejszej płodności ludności żydowskiej, ile raczej następstwem mniejszej śmertelności, obserwowanej wśród dzieci żydowskich.

Autor pracy wy-

Jeżeli następnie porównamy stosunki liczebne Warszawy i całego Królestwa, to spostrzegamy, że ludność żydowska w Warszawie wykazuje słabszą płodność od przeciętnej dla całej ludności żydowskiej, zamieszkałej w naszym kraju, na co wpływ wywarł, zapewne, typ życia wielkomiejskiego, a mianowicie: podczas gdy dzieci do roku życia stanowią 3,6% całej ludności żydowskiej w Królestwie Polskiem, to w Warszawie wynoszą tylko 2,8%; z drugiej zaś strony ludność żydowska, zamieszkała w Królestwie Polskiem, ujawnia większą płodność, aniżeli taż ludność żydowska na Litwie i w guber-njach Cesarstwa, a mianowicie: na Litwie i w Cesarstwie dzieci do roku stanowią tylko3,00% całej ludności żydowskiej, podczas gdy w Królestwie dosięgają 3,6%. danej w 1886 r. w języku rosyjskim: „Otnoszenje prizywnaho wozrasta ko wsiemu mużskomu nasielenju w jewropejskoj

Rosji, osobienno u jewrejew”, Rabinowicz na podstawie cyfr urodzeń u żydów, zamieszkałych w Cesarstwie, dochodzi do wniosku, że żydzi wogóle posiadają słabą płodność, tłomacząc powyższy objaw następującemi przyczynami: 1) żydówki z małemi wyjątkami same karmią dzieci, co zalecane jest przez religję, i dla tego wdowa, u której pozostało dziecko przy piersi, nie może wyjść powtórnie za mąż przed dojściem dziecka do wieku 2 lat, 2) wstrzemięźliwość podczas okresu menstruacji u kobiety zmniejsza szanse ponownego zapłodnienia i 3) słaba śmiertelność w pierwszych miesiącach po urodzeniu żydowskich dzieci, karmionych piersią matki, również zmniejsza szanse nowego zapłodnienia; wbrew jednak twierdzeniu autora wyżej zacytowanej pracy słabsza płodność żydów na Litwie i w Cesarstwie wynika nie wskutek przetrwania u nich odwiecznych form obyczajowych, lecz raczej wskutek zachwiania właśnie tych form, gdyż w Królestwie Polskiem, gdzie znacznie silniej przechował się zwyczaj bardzo wczesnego zawierania związków małżeńskich u żydów, płodność ich okazuje się znacznie większą, aniżeli na Litwie i w Cesarstwie, jak wskazaliśmy wyżej.

Jakkolwiek znany oddawna,

Przechodzimy do rozpatrzenia stosunków procentowych noworodków męzkich i żeńskich, ślubnych i nieślubnych, oraz żywych i martwych, a zaobserwowany już przez Zuessmilcha, twórcę nauki statystyki, fakt przewagi przy urodzeniach noworodków płci męz-kiej uczeni XIX w. starają się tłomaczyć rozmaitemi czynnikami, jakoto: własnościami rasy, wpływami klimatu, rodzajem zatrudnienia, różnicą wieku rodziców, zależnością od stopnia dobrobytu i t. d.; to jednak objaw powyższy dotychczas pozostaje dla nas tajemnicą, gdyż większość hypotez, wysuniętych przez uczonych, nie potwierdza się, tak np.: Bertillon, obserwując stosunki liczebne ludności Paryża, nie znalazł zależności płci noworodków od wieku rodziców, jak niemniej późniejsze postrzeżenia nad danemi statystycznemi obaliły twierdzenie niemieckiego uczonego Duesinga¹) o zmniejszeniu

b Das Geschletverhaeltniss der Geburten in Preussen, Jena 1890.

noworodków męzkich w miarę zwiększenia liczby wszystkich urodzeń, twierdzenie zaś tegoż uczonego o zmniejszeniu noworodków męzkich przy krzyżowaniu ras nie podlega sprawdzeniu wobec niemożności dokładnego ustalenia cech różnic rasowych. — Nie ulega jedynie wątpliwości objaw przewagi urodzeń męzkich nad żeńskiemi w zależności od liczby noworodków martwych, wśród których znacznie przeważa płeć męzka, oraz od liczby dzieci nieślubnych, wśród których znowu bywa mniejsza przewaga płci męzkiej.

W Warszawie obserwujemy nieco wyższy stosunek noworodków płci męzkiej, aniżeli w Berlinie i Paryżu, a mianowicie: w Warszawie przypada na 100 urodzeń żeńskich 108,1 noworodków płci męzkiej, podczas gdy w Berlinie 105 i w Paryżu podług danych za 1906 r. 106,1, licząc bez ludności pozamiejskiej, i 107,5 łącznie z ludnością pozamiejską.

Przewaga męzkich urodzeń wśród ludności różnych wyznań, zamieszkującej w Warszawie, przedstawia się w następujący sposób: w okresie 25-letnim 1883—1907 r. przeciętnie na 100 noworodków żeńskich żywych przypadało męzkich u katolików 104,9, u prawosławnych 104,3, u protestantów 105,6 i u ludności mojżeszowego wyznania 116,8 (Tabl. XXII). Największą zatem ilość noworodków męzkich widzimy wśród ludności mojżeszowego wyznania, co w pewnej mierze stoi w związku z większym procentem u żydów dzieci ślubnych, wśród których obserwuje się większa przewaga męzkich urodzeń, jak niemniej jest następstwem częstego uchylania się u żydów z pod rejestracji urzędowej noworodków żeńskich, cyfra których przeto musi wypaść znacznie niższa od cyfry noworodków męzkich.

i Stosunek liczebny dzieci nieślubnych do ślubnych wśród nowonarodzonych zależnym jest nie tylko od ilości zawieranych związków małżeńskich, oraz od przeciętnego wieku kobiet, wstępujących w te związki, gdyż tam, gdzie przy równych pozostałych czynnikach znajduje się większy procent osób w stanie wolnym, oraz gdzie kobiety w późniejszym wieku wychodzą za mąż, należy się spodziewać większego procentu dzieci nieślubnych, lecz silny wpływ wywiera również istniejące prawodawstwo, które krępuje swobodę zawierania związków małżeńskich, lub też sprzyja takowym, jak niemniej działają tutaj i pewne czynniki, wymykające się poniekąd z pod obliczeń statystycznych, a mianowicie: przyzwyczajenia i obyczaje ludności, zatrudnienia, sprzyjające zbliżeniu obydwuch płci, pojęcia o moralności i o czci kobiecej, rozwój kulturalny, stopień dobrobytu, przepisy i pojęcia religijne, wreszcie własności rasowe. — Przy wnioskowaniu o stanie moralnym danego społeczeństwa na podstawie stosunków liczebnych urodzeń nieślubnych pamiętać również należy, że kobiety zamężne mogą mieć także dzeci nieślubne, które będą jednak figurować w publikacjach statystycznych, jako dzieci zrodzone w małżeństwie, a z drugiej strony, że dzieci nieślubne mogą być owocem konkubinatu, uświęconego w następstwie związkiem małżeńskim i uznane za dzieci prawe, oraz że spotęgowany procent urodzeń nieślubnych w mieście w porównaniu ze wsią wynika poniekąd wskutek tego, że wiejskie dziewczęta udają się do miasta i tam rodzą w szpitalach i przytułkach położniczych.

W ubiegłym 35-letnim okresie obserwujemy dodatni objaw zmniejszenia procentu urodzeń nieślubnych w Warszawie, jak niżej (Tabl. XXII i XXIV):

Przeciętnie na rok noworodków nieślubnych w okresie

1)    na lOOwszyst-kich noworodków x)

2)    w stosunku do 1000 ludności

1877—1881 r. *)___

1882—1886 1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1901

1907—1911

18,03

16,75

14,95

11,54

10,50

10,74

8,52

7,21

6,51

6,76

5,43

4,29

3,91

2,61

W porównaniu z Berlinem i Paryżem Warszawa wykazuje znacznie mniejszy procent dzieci nieślubnych, a mianowicie: w Paryżu w okresie 1901—1905 r. na 100 wszystkich

9 Uwzględniono noworodki żywe i martwe.

²) Przeciętna z pięciolecia 1877 —1891 r. za wyłączeniem 1878 r., za który brak danych.

urodzeń przeciętnie przypadało noworodków nieślubnych 28,5 i na 1000 mieszkańców 6,7, w Berlinie zaś podług danych za 1906 r. przypadało na 100 urodzeń 17,62 noworodków nieślubnych i na 1000 mieszkaców 4,55.

Przy uwzględnieniu podziału wyznaniowego mieszkańców Warszawy spostrzegamy, że wśród ludności żydowskiej, która wyróżnia się wogóle minimalnym procentem nieślubnych urodzeń, liczba tychże urodzeń w ostatnich czasach zwiększyła się wskutek zachwiania form obyczajowych tejże ludności pod wpływem typu życia wielkomiejskiego, a natomiast zmniejszyła się wśród ludności katolickiego wyznania, oraz pozostałych wyznań chrześcijańskich, jak niżej (Tabi. XXII i I):

W okresie

Przeciętnie na rok nieślubnych noworodków żywych na 1000 mieszkańców wyznania

katolickiego prawosławnego protestanckiego moj leszowego

1877—1881

1882—1886

1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1906

1907—1911

Oj lO OC

oi' ts Ds' CC CD O co"

05 cn

45* tO> 05 CO OO

CO p CO © oc Lß iO OO ^ CO Ol

CO N lO OO

co

to CO CG CO p

OO to LO O to O ÜI O) V] OO

CO OO o

© p o p o o o 05 co sl to to ^

4^ KO Ji*. to

i—¹ OO

Maximalny procent nieślubnych urodzeń daje ludność katolickiego wyznania, ponieważ wyrobnice, służące i szwaczki, dostarczające przeważny procent tych urodzeń, rekrutują się prawie wyłącznie z pośród ludności katolickiej, a mianowicie: na służące przypadało w 1909 r. nieślubnych urodzeń 646, na wyrobnice 409 i na szwaczki i zajęte wyrobem odzieży209, na kobiety zaś pozostałych rodzajów zatrudnień ogółem 532.

Pozostaje wreszcie przyjrzeć się, jaki procent stanowią noworodki martwe. Wśród dzieci nieślubnych obserwujemy większe odsetki martwych, aniżeli wśród ślubnych, co wy-

daje się zupełnie zrozumiałem, jeżeli zważymy, że wstyd, rozpacz matki, oraz chęć jej za jakąbądź cenę ukrycia swojego stanu przed otoczeniem, a często ostateczna nędza niszczą zdolność życiową noworodka nieślubnego już w łonie matki.— Poniżej przedstawiamy procent noworodków martwych oddzielnie ślubnych i nieślubnych (Tab. XXII i XXIV):

Noworodków !

martwych na !j_

100 urodzeń 1877—1881

W okresie

1882—1886i 1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1906

1907—1911

ślubnych

nieślubnych

3,63’)

4,69')

3,58

4,24

4,16

4,42

3,95

3,46

7,16

6,13

6,85

8,01

6,09

9,47

Przy uwzględnieniu podziału noworodków martwych podług wyznań otrzymujemy następujące stosunki (Tabl. XXII i XXIV):

Przeciętnie w okresie

katolickie-

go

1883—1886 3,62 1887—1891; 4,55 1892—1896; 4,47 1897—1901! 4,46 1902—1906 3,43 1907-1911²> 2,77

Noworodków martwych na 100 urodzeń

ślubnych

prawosła

wnego

0,06

0,14

0,29

0,21

0,11

0,07

wyznania

nieślubnych

protestan

ckiego

3,67

2,87

2,91

2,87

3,01

3,29

mojżeszo- katolickie- prawosła-wego go wnego

protestan- mojżeszo' ckiego wego

36,3

4,23

4,09

4,92

5,48

5,51

8,31

6,86

6,38

6,41

4,07

4,25

0,0

0,17

0,23

0,22

0,0

0,0

8,89

6,14

6,20

10,73

8,45

5,63

31,48

19,29

17,56

27,35

22,39

41,76

¹) Przeciętna z okresu 1877—1881 r. za wyłączeniem 1878 r., za który brak danych.

a) Z wyłączeniem 1909 roku, za który brak danych.

Wśród ludności prawosławnego wyznania spostrzegamy minimalny procent noworodków martwych tak ślubnych, jak i nieślubnych, co przypisać należy większemu stopniowi dobrobytu ludności tego wyznania, zawzdzięczając czemu kobiety nie bywają zmuszone ciężko pracować, będąc w stanie odmiennym. Ludność protestancka wskutek pomyślniejszych warunków ekonomicznych również wykazuje w porównaniu z ludnością katolicką niższy procent noworodków martwych wśród dzieci ślubnych, lecz większy procent martwych wśród dzieci nieślubnych. Szczególną uwagę zwraca wśród ludności mojżeszowego wyznania olbrzymi procent noworodków martwych nieślubnych.

Przy porównaniu Warszawy z Berlinem i Paryżem obserwujemy następujące stosunki procentowe noworodków martwych: w Berlinie w 1906 r. zarejestrowano noworodków ślubnych żywych 42530 i martwych 1440, co czyni 3,27 urodzeń martwych w stosunku do 100 urodzeń ślubnych, i noworodków nieślubnych żywych było 8903 i martwych 499, co stanowi 5,31 urodzeń martwych na 100 urodzeń nieślubnych; natomiast w Paryżu w tymże 1906 roku zarejestrowano noworodków ślubnych żywych 37961 i martwych 3466, co czyni 8,37, urodzeń martwych w stosunku do 100 urodzeń ślubnych, i noworodków nieślubnych było żywych 13230 i martwych 1358, co stanowi 9,31 urodzeń martwych na 100 urodzeń nieślubnych, czyli Paryż wykazuje wyższy od Warszawy procent noworodków martwych ślubnych, co może być następstwem częstszego stosowania przez paryżanki sztucznych środków w celu uniknięcia macierzyństwa.

Wypada jednak zauważyć, że powyższe porównania należy przyjmować z pewnem zastrzeżeniem, gdyż jakkolwiek podług definicji, przyjętej w nauce fizjologji i w prawodawstwie, za noworodka martwego uważany jest taki, który żył wionie matki i który po urodzeniu nie oddychał, t. j. zmarł do urodzenia, lub w momencie rodzenia; to jednak w praktyce na liście noworodków martwych zawsze figuruje pewna liczba noworodków zmarłych po pewnym czasie po urodzeniu do chwili spisania aktu urodzenia, a zatem liczba takich noworodków zależną jest od wskazanego przez prawodawstwa poszczególnych państw -terminu, w ciągu którego od chwili urodzenia należy meldować o nowonarodzonych do akt stanu cywilnego, oraz od ścisłego przestrzegania tych terminów.

¹

) Z uwagi, iż dane o ludności z podziałem podług kategorji wieku i stanu cywilnego posiadamy jedynie za 1897 r., przyjęliśmy cyfry związków małżeńskich za tenże 1897 r., jak następuje: zawarło związki małżeńskie kawalerów 4857, wdowców 637, rozwiedzionych 46, panien 5151, wdów 349 i rozwódek 40 (porów, z Tabl. XXX).

3. ZEJŚCIA.

a) Śmierć wskutek chorób.

Jak dla pojedynczej jednostki czas śmierci, właściwej każdemu organizmowi, mającemu tylko pewną długość życia, poza granicami której nie może się odradzać, nie przedstawia ściśle określonego terminu, tak i stosunki liczebne śmiertelności dla całego społeczeństwa nie przedstawiają ściśle określonej wielkości, lecz znaczny wpływ wywiera tak w pierwszym, jak i w drugim wypadku ludzka wola. Jeżeli pojedyncza jednostka stosuje się do zasad hygjeny, to może znacznie przedłużyć czas trwania swego życia. To samo stosuje się do całych społeczeństw, wśród których liczebne stosunki śmiertelności nie są niezmienne, lecz tylko częściowo zależą od stałych przyrodzonych warunków, częściowo zaś od stanu społeczeństwa, dla polepszenia bytu którego przezorność i dobra wola, mająca do rozporządzenia materjalne środki, mogą wiele zdziałać. Doświadczenie uczy, że wzrost ogólnego dobrobytu, większa czystość w miastach, przewiew powietrza, zaopatrzenie w czystą wodę, polepszenie mieszkań i pożywienia uboższej ludności, rozsądna opieka nad nowonarodzonemi, uwzględniająca ich zdrowie, wszędzie zwiększają średnią długość życia i potęgują przyrost ludności; również posiadają duży wpływ pod tym względem i ogólne przepisy, jak zaprowadzenie obowiązkowego szczepienia ospy i inne.

W Warszawie w ostatnim 35-letnim okresie obserwujemy poważne zmniejszenie śmiertelności, jak niżej (Tabl. XXV i I):

W okresie

1877—1881*)

1882—1886 1887—1891

1892—18961897—1901 1902—1906

1907—1911

Ilość zmarłych') w stosunku doi000 ludności

36,3

29,0

25,4

24,7

21,8

20,5

19,5

Jeżeli wyżej przytoczone cyfry porównamy z cyframi z okresu nieco wcześniejszego 1864—1869 r., za który posiadamy dane w pracy Załęskiego: „Rys statystyki porównawczej m. Warszawy”, to zmniejszenie śmiertelności w naszem mieście uwydatni się jeszcze silniej, a mianowicie: w okresie 1864 —1869 r. przeciętnie na rok przypadało 10739 zgonów, co wynosiło dla tego okresu 43,65 śmiertelnych wypadków na 1000 mieszkańców.

Jakkolwiek w ostatnim 35-letnim okresie śmiertelność u nas znacznie zmniejszyła się, pomimo to jednak porównanie z miastami zachodnio-europejskiemi wypada dla Warszawy niezbyt pomyślnie, a mianowicie: podług danych, zamieszczonych w „Bulletin annuel de statistique démographique et médicale, dressé par la division d’hygiène de la ville de Bruxelles anuel 1910”, główniejsze miasta europejskie wykazują następujące stosunki liczebne śmiertelności na 1000 mieszkańców:

Warszawa

Londyn

Paryż

19,27

13,1

16,7

Lwów

Poznań

Petersburg

21,5

20,6

27,0

Liverpool

Madryt

Hamburg

tO i—1 rf*. yJ W W 9

9 Z wyłączeniem przyjezdnych i szeregowców.

²) Przy obliczeniu, jako cyfrę ludności za 1878 r., przyjęto przeciętną z dwuch lat 1877 i 1879 r. wobec braku w publikacji sekcji statystycznej danych za 1878 r.

13,4

Berlin Wiedeń 15,5 Buda-Peszt 19,3 Praga Amsterdam 12,1

Moskwa

Odesa

tc

Bzym

17,9 Genewa

Monachium

!>■ CM LO CO 00 cT CO co zD

Dublin

Chrystjanja

Drezno

Bukareszt

21,1

© iO CO

2 co Lo

ł—¹ i— CN

Warszawa wykazuje wprawdzie słabszą śmiertelność w porównaniu z Moskwą, Petersburgiem, Bukaresztem, Madrytem, Dublinem, oraz z polskiemi miastami Lwowem i Poznaniem i równą z Odesą i Buda-Pesztem, przewyższa jednak pod względem stosunków liczebnych śmiertelności nie tylko Londyn, Berlin, Paryż, Wiedeń, lecz nawet fabryczne miasto Liverpool, gdzie należałoby oczekiwać spotęgowanej śmiertelności.

Wyżej wskazane stosunki liczebne śmiertelności w Warszawie zależne są oprócz warunków ekonomicznych również od wpływów klimatycznych, od geologicznych własności gruntu, na którym zbudowane zostało miasto, oraz od warunków sanitarnych. — Warszawa, posiadająca obfite atmosferyczne opady, zbudowana na gruncie, wzniesionym zaledwie 96 metrów nad poziom morza Bałtyckiego, a zawierającym liczne źródła wody podskórnej, przy braku do 1886 r. kanalizacji i czystej filtrowanej wody, nie przedstawiała naturalnych warunków zdrowotnych, dawała przeto olbrzymi procent śmiertelności.

Jeszcze w XVII wieku w tych miejscach, gdzie obecnie przeprowadzono ulice i wzniesiono całe dzielnice miejskie, płynęła rzeczka Drna, albo Drzasna.¹) — Rzeczka Drna, zasilana wodami licznych strumieni, źródlisk i dużych stawów, które istniały w tych miejscach, gdzie obecnie ulice Wolność i Żytnia, dalej Nizka, Stawki, Dzika, Gęsia, Nalewki, Karmelicka, Mylna i Przejazd, jeszcze w XV i XVI wieku słynęła z obfitości swoich wód i bystrego prądu, a wzdłuż brzegów jej budowano liczne fabryki, tartaki, młyny i t. p. zakłady przemysłowe, zużytkowujące prąd wody do poruszania moto-

x) Weiner Al. Starożytności Warszawy, 1854 r.

Z biegiem czasu rzeczka Drua i jej dopływy, których koryto zamulało się stopniowo, stawały się coraz płytsze i wreszcie znikły zupełnie, a w początkach XIX w. nie ,po-zostało po nich prawie śladu.

rów.

W miarę powstawania nowych dzielnic miejskich liczne źródliska zasypane zostały, bez należytego jednak osuszenia gruntu, wskutek czego wytworzyła się obfitość podskórnej wody. — Ta obfitość podskórnych wód w połączeniu z trudnością utrzymania należytej czystości w mieście przy braku kanalizacji nader ujemnie wpływała na sanitarny stan miasta.

W okresie od 1745 do 1757 r. zbudo-

gera.

mieszkańcom i nie wpływały dodatnio na poprawienie stanu sanitarnego miasta, w miarę wzrostu którego coraz dotkliwiej daje się odczuwać potrzeba przeprowadzenia ogólnej systematycznej kanalizacji.

Próby częściowego kanalizowania miasta za pomocą zakrytych kanałów murowanych, lub drewnianych, budowanych najczęściej równo z powierzchnią ziemi, robiono już w połowie XVIII w. wane zostały podobne kanały na ulicach: Bednarskiej, Gęstej, Dziekance, Ordynackiej, Tamce, Książęce],Wójtowskiej i Rymarskiej, w połowie zaś XIX wieku zostały wybudowane kanały owalnej formy na ulicach Bielańskiej, Elektoralnej, placu Teatralnym i Trembackiej. Kanały te po większej części pod względem sanitarnym były bardzo nieodpowiednie, a szczególnie otwarty kanał za wałem miejskim z zachodniej i północnej strony miasta wydzielał szkodliwe, złowonne wyziewy, które dość częsty u nas północno-zachodni wiatr pędził w stronę miasta. — Ekskrementy wywożono z miejsc ustępowych w beczkach za miasto, zakopywano do ziemi, wylewano na pola, lub wyrzucano do Wisły. — Około szóstego dziesięciolecia ubiegłego wieku zaczęto budować murowane cementowane doły kloakowe, z których wybierano i wywożono nieczystości za pomocą dobrze pamiętnych aparatów Ber-Podobne pierwotne urządzenia dotkliwie dokuczały

W szóstem dziesięcioleciu ubiegłego wieku kilka zagranicznych firm zaofiarowało przeprowadzenie w Warszawie urządzeń kanalizacyjnych, przedstawiając odpowiednie projekty, które jednak nie zostały zatwierdzone przez właściwe władze, i dopiero w 1881 r. Warszawski Magistrat rozpoczął budowę monumentalnego dzieła sieci kanalizacyjnej, zawarłszy umowę z angielskim inżynierem Lindley’em, wykonawcą robót kanalizacyjnych w Hamburgu, Frankfurcie i innych miastach.

Jakkolwiek dotychczas nie zostało jeszcze skanalizowane całe miasto, to jednak już w miarę częściowego przeprowadzenia kanalizacji dobroczynne skutki tak wskutek osiągnięcia większej czystości w mieście, jak niemniej wskutek jednoczesnego osuszenia gruntu, co było następstwem tejże kanalizacji, ujawniły się natychmiast w postaci bardzo poważnego zmniejszenia śmiertelności (Tabl. XXVI cz.B.). Dodać należy, że dobroczynny wpływ urządzeń kanalizacyjnych na stan sanitarny miasta znakomicie spotęgowałoby zobowiązanie właścicieli do łączenia ich nieruchomości z magistralną siecią kanalizacyjną tam, gdzie takowa już istnieje, co jednak w drodze prawodawczej dotychczas nie zostało wprowadzone.

Z tych

Niemniej doniosłe znaczenie dla uzdrowotnienia miasta miało przedsięwzięte równocześnie z kanalizacją przeprowadzenie sieci wodociągowej i zbudowanie filtrów. — Już w wieku XV dawał się uczuwać w Warszawie brak wody, co wskazuje istnienie przepisów, zabraniających browarom i zakładom przemysłowym korzystania ze studzien miejskich podczas zjazdów sejmow3^ch. W dawnych czasach czerpano z Wisły wodę, którą noszono po krętych schodkach ulic Celnej i Kamienne Schodki, lub wożono po Mostowej, Gołębiej i Brzozowej. Dalej położone od Wisły dzielnice zaopatrywała w wodę rzeczka Drna, a także studnie, źródła i zdroje, jak np. istniejące i obecnie na ulicy Oboźnej w miejscowości, zwanej na Dynasach od nazwiska właściciela ks. de Nassau, na Książęcej, oraz obfite źródła, które znajdowały się w tem miejscu, gdzie obecnie ulice Franciszkańska, Nalewki i Gęsia, ostatnich źródeł przeprowadzono wodę do olbrzymich zbiorników, zwanych Nalewkami (późniejsza nazwa ulicy), a ztąd za pomocą drewnianych rur, ułożonych wzdłuż ulicy Franciszkańskiej, w XVII w. doprowadzono wodę do Koziej i do

rynku na Nowem Mieście, gdzie obok ratusza zbudowano obszerny zbiornik. Gdy z biegiem czasu woda z rzeczki Drny stała się niezdatną do użytku wskutek zamulenia jej koryta, a wspomniane wodociągi na Nowem Mieście zostały skasowane w połowie XVIII w., ludność posiłkowała się jedynie wodą ze studzien, kopanie których jednak ze względu na własności gruntu było utrudnione.

W pierwszej połowie XIX w. pod naciskiem coraz silniej dającego się odczuwać braku wody w miarę wzrostu miasta powstają liczne projekty zbudowania wodociągów, które nie zostały jednak zatwierdzone i urzeczywistnione, i dopiero w 1851 r. przystąpiono do urządzenia wodociągów i filtrów w zabudowaniach przy ul. Dobrej podług projektu Henryka Marconiego. Z wodociągów tych, które po rozszerzeniu w 1872 roku przetrwały do 1889 r., otrzymywano wodę nie tylko w niewystarczającej na potrzeby miasta ilości, lecz również niedostatecznie oczyszczoną i niezdrową, gdyż smoki, za pomocą których czerpano wodę do zbiorników przy ulicy Dobrej, ułożone zostały na dnie rzeki w blizkości wylotów starych kanałów, odprowadzających nieczystości z ulic Gęstej, Tamki, oraz Karowej, a filtry, funkcjonujące przy Wysokiem ciśnieniu, nie oczyszczały dostatecznie wody. Mieszkańcy przedmieścia Pragi znajdowali się w gorszem jeszcze położeniu, gdyż wodociąg, zbudowany w 1868 roku wprost ulicy Brukowej, zdolny był zaopatrywać zaledwie część Pragi w niefiltrowaną wodę, prawie niezdatną do użytku podczas przyboru rzeki.

Zbudowana podług planu inżyniera

Dotkliwy brak czystej, zdrowej wody w Warszawie usunęło przeprowadzenie nowych wodociągów, które zaczęły funkcjonować od 1886 r.

Lindley’a, sporządzonego w 1880 r., stacja pomp na ulicy Czerniakowskiej przeprowadza wodę z rzeki za pomocą rur, ułożonych wzdłuż ulic Agricola i Nowowiejskiej, na stację filtrów, zkąd do dolnej części miasta i na Pragę woda dostaje się pod wpływem własnego ciśnienia, do górnej zaś części miasta doprowadzają ją maszyny tłoczące. Na stacji filtrów woda, przechodząc stopniowo przez osadowe rezerwoa-ry, zatrzymujące muł, a następnie przez właściwe filtry, zwa-

ne angielskiemi, a składające się z warstw piasku, żwiru i kamieni, ułożonych jedne za drugiemi, pozbywa się mechanicznych domieszek i około 95% bakterji, jak to wykazała dokonywana w 1910 r. analiza, która skonstantowała, iż 1 centymetr wody wiślanej zawierał 2507 bakterji, podczas gdy filtrowanej tylko 14.

Dobroczynne skutki przeprowadzenia kanalizacji i wodociągów niebawem ujawniły się w zmniejszeniu ogólnej śmiertelności, o czern wspominaliśmy wyżej, a w szczególności w zmniejszeniu śmiertelności na tyfus brzuszny i inne choroby narządów trawienia, co już należy zawdzięczać przeważnie zaopatrzeniu mieszkańców w czystą wodę. Wpływ ten na zdrowotność mieszkańców jest tak widoczny, że daje się spostrzegać pewna równoległość w zmniejszaniu się śmiertelności na tyfus w miarę wzrostu produkcji wody filtrowanej, a mianowicie: produkcja wody filtrowanej wynosiła w 1886 r. 440000 metr. sześć., w 1887 r. 3800000 i w 1888 r. wzrosła do 4500000, a jednocześnie liczba zmarłych na tyfus brzuszny w stosunku do 100000 mieszkańców zmniejsza się z 71,8 w 1886 r. do 30,8 w 1887 r. i do 18,9 w 1888 r. — Jeżeli porównamy więcej oddalone od siebie lata, to zmniejszenie śmiertelności staje się jeszcze widoczniejszem, a mianowicie: w 1880 r. zmarło na tyfus brzuszny w stosunku do 100000 mieszkańców 103,7 osób, a w 1910 roku tylko 18>2 (Tabl. XXVI).

Jakkolwiek kanalizacja i wodociągi stanowią obecnie dla magistratu jedną z najpoważniejszych pozycji dochodów, przyniósłszy w 1910 r. czystego zysku 533449 rubli, podczas gdy przy istnieniu starej sieci kanalizacyjnej i wodociągowej dopłaty magistratu dochodziły do sumy 307716 rubli, jak w 1892 r., to jednakże zyski te wydają się bardzo drobne w porównaniu z temi nie dającemi się w zupełności przedstawić w cyfrach dobroczynnemi skutkami, jakie sprowadzają po miastach urządzenia wodociągowe i kanalizacyjne, zmniejszając śmiertelność, ratując wiele istnień ludzkich od przedwczesnej śmierci i od chorób, oraz oszczędzając wiele zmartwień, związanych z każdą śmiercią i chorobą, i zaoszczędzając w ten spo-

Jeżeli przyjmiemy pod uwagę, że w 1864 roku podług danych, zamieszczonych w pracy Załęskiego, Warszawa liczyła 222906 mieszkańców, a w 1880 r. podczas sporządzenia projektu 357169, czyli w ciągu 16-letniego okresu czasu ludność powiększyła się o 60,2%., co czyni roczny przyrost 3?7%; to wypada, że przy wyżej wskazanej normie przyrostu ludności Warszawa po 11 latach od chwili sporządzenia projektu wodociągów powinnaby mieć 500000 mieszkańców, czyli podług projektu wodociągi mogłyby wystarczać na potrzeby miasta w ciągu 11 lat, t. j. do 1892 r. — Wprawdzie w projekcie była przyjęta dość wysoka norma spo-trzebowania wody przez jednego mieszkańca 280 litrów na dobę, podczas gdy w rzeczywistości spotrzebowanie było znacznie mniejsze, gdyż podług danych za 1910 r. wynosiło tylko 125 litrów na jednego mieszkańca, zawdzięczając czemu, dotychczas nie daje się uczuwać braku wody; w razie jednak wzrostu normy spotrzebowania, oraz rozszerzenia sieci wodociągowej na wzrastające dzielnice poza rogatkami, ilość wody, dostarczanej przez wodociągi, wkrótce może okazać się niewystarczającą.

sób olbrzymią masę energji. W oficjalnem zbiorowem wydawnictwie warszawskiego magistratu *) inżynier Szenfeld przeprowadza następujące obliczenie: zawdzięczając przeprowadzeniu kanalizacji i wodociągów, śmiertelność zmniejszyła się w Warszawie z 33 na 19 wypadków na 1000 mieszkańców, czyli o 14 wypadków rocznie, a zatem ilość uratowanych co rok istnień ludzkich, przyjmując ludność miasta na 781000 mieszkańców, wyniesie 781 x 14—10934.

Należy jednak zauważyć, że w projekcie wodociągów, dobroczynny wpływ których zbytecznem byłoby udowodniać obszerniej, niedostatecznie został uwzględniony liczebny wzrost ludności miasta, a mianowicie: podług projektu wodociągów, sporządzonego w 1880 r., przyjęto za podstawę do obliczenia przyszły wzrost ludności miasta tylko do 500000, oraz spotrzebowanie wody przez jednego mieszkańca na dobę 280 litrów.

9 „Opisanje kanalizacjonno-wodoprowodnych soorużenji“ 1911 r.

Jakkolwiek ogół ludności Warszawy wyróżnia się z pośród wielkich miast zachodniej Europy spotęgowaną śmiertelnością, co wskazaliśmy wyżej, przy uwzględnieniu jednak wyznaniowego podziału spostrzegamy znaczne różnice pod względem stopnia śmiertelności wśród mieszkańców Warszawy poszczególnych wyznań, a mianowicie: (Tabl. XXVa i I):

W okresie

% zmarłych¹) w stosunku do 1000 ludności

katolickiej

prawosławnej protestanckiej

mojżeszoweęo _ wyznania

1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1906

1907—1911

27,46

26.91

24.91 23,76 23,36

W ÜI p

11,42

9,65

26,60

27,89

22,05

20,35

20,83

22,49

21,64

lO tD N

O 00 oo co ^

Maximalna śmiertelność ludności katolickiego wyznania tłomaczy się z jednej strony położeniem ekonomicznem tej ludności, wśród której znajduje się znaczny procent prole-tarjatu miejskiego wiecznie głodnego i fizycznie wyniszczonego, dostarczającego przeto bogate żniwo chorobom i śmierci, z drugiej zaś strony wynika wskutek obfitości urodzeń, idących w parze ze spotęgowaną śmiertelnością.

Ludność protestancka, odznaczająca się również znacznym procentem urodzeń, daje śmiertelność zbliżoną do ludności katolickiej.

W porównaniu z tą ostatnią ludnością ludność żydowska wykazuje znacznie słabszą śmiertelność, co również stwierdzają znajdujące się w Zarządzie gminy żydowskiej księgi rabinów, które podają cyfry zmarłych zbliżone do danych sekcji statystycznej. Wprawdzie dane o ilości pogrzebów wskazują wyższe cyfry, niż dane o ilości zmarłych, lecz cyfry pogrzebów nie mogą służyć za zupełnie dokładny wskaźnik śmier-

x) Z wyłączeniem ludności przyjezdnej i szeregowców.

telności żydowskiej, gdyż cyfra pogrzebanych na cmentarzu żydowskim obejmuje oprócz zmarłych z pośród ludności miejskiej również przyjezdnych, jak niemniej zmarłych w podmiejskich okolicach. Niżej przytaczamy porównawcze dane o ilościach osób zmarłych, oraz pogrzebanych mojżeszowego wyznania:

Rok

Podług danych sekcji statystycznej

Podług danych znajdujących się w Zarządzie gminy żydowskiej

Ilość osób zmarłych’)

II0Ś6 pogrzebanych na cmentarzu żydowskim

1906

4562

4593

5632

1907

3974

3986

4980

1908

4044

4001

5111

1909

4307

4207

5375

1910

4527

4234

5692

Razem .

21414

21021

26790

Jeżeli z ogólnej liczby pogrzebanych na cmentarzu żydowskim potrącimy zmarłych z pośród przyjezdnych (porównaj Tabl. XXVb), oraz przyjmiemy pod uwagę zmarłych w podmiejskich okolicach, to na podstawie danych o ilości pogrzebów również otrzymamy słabszą śmiertelność ludności mojżeszowego wyznania w porównaniu z ludnością katolickiego wyznania.

Na słabszą śmiertelność wśród ludności żydowskiej wpływa nie tylko mniejsza śmiertelność dzieci żydowskich dzięki troskliwszej opiece nad niemi, lecz działają tu, zapewne, i własności rasowe: żydzi, przyzwyczajeni od wielu pokoleń do życia miejskiego, posiadają jakby większą odporność przeciw niekorzystnym wpływom miasta.—Oprócz tego mniejsze rozpowszechnienie wśród ludności żydowskiej nadmiernego używania trunków, rujnującego zdrowie i potęgującego śmiertelność, oraz chętne zasięganie przez ludność żydowską na-

l) Z wyłączeniem zmarłych z pośród przyjezdnych i szeregowców.

wet ubogą porady lekarskiej w wypadkach choroby, podczas gdy uboga ludność katolicka rzadziej korzysta z pomocy lekarskiej, również wywierają poważny wpływ na zmniejszenie śmiertelności wśród tejże ludności żydowskiej.

Najmniejsza śmiertelność, obserwowana wśród ludności prawosławnej, zależną jest nie tylko od względnie pomyślnego stanu materjalnego, lecz i od ugrupowania podług okresów wieku tej ludności, wśród której, jako napływowej, przeważa płeć męzka w okresie produkcyjnym, odznaczającym się jednocześnie słabszą śmiertelnością.

Dodać należy, że ludność prawosławna, staniowiąca u nas przeważnie klasę urzędniczą, w nieznacznym stopniu przyjmuje udział w pracy fabrycznej i wogóle w zawodach, przedstawiających niehygjeniczne warunki, powodujące przeto wzmożoną śmiertelność.

Oprócz własności rasowych na stopień śmiertelności wywiera silny wpływ i wiek. Określenie stosunków liczebnych śmiertelności z podziałem podług wieku osób zmarłych, dostarczając praktycznych wskazówek np. przy ubezpieczeniach na życie, posiada równocześnie i teoretyczne znaczenie, wskazując przeciętną średnią długość życia, oraz prawdopodobieństwo dożycia do pewnego wieku; dla otrzymania jednak powyższych danych niezbędne są nie tylko cyfry zmarłych, lecz i cyfry żyjącej ludności z podziałem podług wieku.

Na podstawie danych o ilości osób zmarłych w pięcioleciu 1895—-1899 r., jako najbliższem do 1897 roku, za który posiadamy cyfry ludności z podziałem podług okresów wieku, obliczamy przeciętną roczną śmiertelność w stosunku do 1000 mieszkańców każdego okresu wieku tak płci męzkiej, jak żeńskiej, co przedstawiamy niżej (Tabl. XXVII i XXVIII).

% zmarłych w stosunku do 1000 osób w wieku

0—12 ! 1—5 i mieś. lat

6—10 11—15 16—2021—25 26—30 31—35 36—40

Płci męzkiej 274,0 ,, żeńskiej 243,7

Cn

<20 CU 20 20

io co 00 o

CO

CU 02 CO

co e-

LO iO

02

00 OJ

% zmarłych w stosunku do 1000 osób w wieku

wyżej 90 lat

41—45 46—50 51—55 56—60 61—6566—70 71—75 76—80 81—85 86—90

o co

O*

CO oc

CM r—I

CO

LO CO

CO

LO

CO Cn JD JO OO io

i-H CM

LO CO CD LO

O o to co

Jo 1—*

136,4

218,6

242,0

110,1

174,1

207,1

178,9

195,4

Dzieci do roku życia w porównaniu z pozostałemi okresami wieku dają maximalną śmiertelność, która wynosi 274,0 dla płci męzkiej i 243,7 dla płci żeńskiej w stosunku do 1000 dzieci tego okresu wieku, czyli umiera do roku życia około 20% wszystkich dzieci.

Powyższy wynik świadczy, że z biegiem czasu w miarę otaczania niemowląt troskliwszą opieką śmiertelność wśród nich słabnie, bo gdy postrzeżenia, czynione nad danemi staty-stycznemi z pierwszej połowy ubiegłego stulecia stwierdzały śmiertelność noworodków, dochodzącą do 50%, co przez pewien czas przyjmowane było prawie za stosunek stały; to w ostatnich czasach nawet dla Warszawy, która wyróżnia się wśród innych miast względnie znaczną śmiertelnością dzieci, dane statystyczne wskazują jednak niższe stosunki liczebne śmiertelności dziecięcej.

Najmniejszą śmiertelność obserwujemy wśród płci męzkiej pomiędzy 11 i 15 rokiem życia, oraz pomiędzy 21 i 25 rokiem, podczas gdy okres dojrzewania płciowego pomiędzy 16 i 20 rokiem życia daje cokolwiek większą śmiertelność w porównaniu z dwoma wyżej wymienionemi okresami.

Poczynając od 26 roku, wśród mężczyzn śmiertelność stopniowo wzrasta. W tym wieku człowiek już musi pracować i zaspokajać swe własne potrzeby i potrzeby rodziny, praca zaś nadmierna, dokonywana w większości wypadków w warunkach niezdrowych, dalej zmartwienia życiowe, oraz często niedostatek i nędza przyśpieszają śmierć, która niekiedy bywa także następstwem odziedziczonej, lub uprzednio nabytej choroby, nurtującej od pewnego czasu organizm. Po 60-ym roku życia procent śmiertelności raptownie podnosi się, coraz więcej wzrastając w następnych okresach.

Kobiety wogóle wykazują śmietelność słabszą od mężczyzn we wszystkich okresach wieku, z wyjątkiem dwuch pięcioletnich okresów od 21 do 30 lat, w których umiera w stosunku do mężczyzn większy procent kobiet wskutek chorób przy porodach, oraz z wyjątkiem okresu od 11 do 15 lat, w którym ludność płci żeńskiej wykazuje śmiertelność prawie równą z ludnością płci męzkiej.

Pod względem ugrupowania śmiertelności podług poszczególnych okresów wieku spostrzegamy wśród ludności Warszawy pewne różnice w porównaniu z ludnością Paryża i Berlina, co przedstawiają niżej zamieszczone tablice, obliczone na podstawie danych za 1906 r.:

Patrz tablicę na str. 91.

Porównywając cyfry śmiertelności Paryża i Berlina z wyżej przytoczoną tablicą dla Warszawy (str. 88—89), spostrzegamy przedewszystkiem spotęgowaną śmiertelność dzieci w Warszawie, a mianowicie: w Paryżu umiera znacznie mniejszy, niż w Warszawie procent niemowląt do roku życia, oraz dzieci % w następnym okresie po pierwszym roku życia; w porównaniu zaś z Berlinem, dla którego nie mamy danych o śmiertelności dzieci z podziałem do roku życia i od 1 roku do 5 lat Warszawa wykazuje śmiertelność wszystkich dzieci do 5 lat także wyższą, a mianowicie: w Warszawie przeciętnie na 1000 umiera dzieci w wieku do 5 lat 80,6 płci męzkiej i 71,6 płci żeńskiej, a w Berlinie 73,32 płci męzkiej i 59,38 płci żeńskiej.

Następne okresy wieku także nieco różnią się pod względem śmiertelności, a mianowicie: okres wieku od 20 do 25 lat, wyróżniający się w Warszawie u płci męzkiej słabą śmiertelnością, w Paryżu i Berlinie daje przeciwnie względnie większą śmiertelność; ugrupowanie zaś śmiertelności płci żeńskiej również przedstawia pewne różnice, bo gdy przewaga śmiertelności kobiecej nad śmiertelnością płci męzkiej w Paryżu i Berlinie przypada jedynie na okres pięcioletni od 25 do 30 lat, to w Warszawie obejmuje dwa pięcioletnie okresy od 20 do 30 lat, co zależne jest od wstępowania kobiet w związki małżeńskie w Warszawie we wcześniejszym wieku.

niewia-

dom. Ogółem wieku

t" ÎO

oT co

wyżej 9u lat

■>T

co

wyżej 80 lat

00~

ctT

co

CM

213,1

PARYŻ

% zmarłych w stosunku do 1000 osób w wieku

0—1 r. 11—4 1. 5—9 10—1415—19‘20—24 25—29 30—34 35—39 40—44 45—49 50—54 55—59 60—64 65—69 7C—74 75—79 j

134,5

124,4

O c* co co

05 l>

io

co o"

CO îo

37,8 50,0 23,2 32,2

ce 00 o" co"

CO    *—•

CO

00 O

CM

00

0_ CO

CO CM

co" i>"

6,0

co

in io

CG O cm" co"

CM 05 rf Tf

00^ CM^ C0 cm" CM CM

Plci mçzkiej 172,8 „ żeńskiej 146,2

BERLIN

% zmarłych w stosunku do 1000 osób w wieku

0-6 1. £—10 10—15:15—20 20—26 25—3030—36 35—40 40-4646—60 50—55 55—60 60—6565—'70 70—-76 75—80 j 80—86 85—90

II

6,49 8,52 12,74 17,72 24,94 32,25 46,39 64,30 93,90 125,82 161,11 302,13 447,76 5,89 6,42 8,21 10,05 13,68,18,59 27,39 42,27[e5,59 99,36 156,44 203,98 342,39

Q CM

°I ^

rf ici

m cm

TjT rf"

CM C0 TF CM_

co" co"

05 CM 05 CO

*-*" cm"

Płci męzkiej 73,32 3,99 „ żeńskiej 59,38 3,73

Jak silny wpływ na śmiertelność dzieci wywiera sposób karmienia niemowląt, świadczą dane, zamieszczone w „Statistisches Jahrbuch der Stadt Berlin”, które przytaczamy w braku odpowiednich wiadomości w naszych publikacjach, a mianowicie: z liczby 9111 dzieci, zmarłych w Berlinie w 1906 r., tylko 803 było karmionych piersią matki, 4164 karmiono kro wiem mlekiem, a pozostała liczba zmarłych była karmiona rozmaitemi surrogatami mleka, lub też częściowo piersią matki przy pomocy krowiego mleka i jego surrogatów.

Wskazana wyżej znaczna przewaga w Warszawie śmiertelności dzieci świadczy nie tylko o braku opieki nad niemi, oraz o nieodpowiedniem karmieniu niemowląt, lecz wynika również z niedostatku, panującego w niższych warstwach społecznych.

Wpływ drugiej z wyżej wskazanych przyczyn, t. j. braku odpowiedniej opieki jaskrawię uwydatnia stosunek śmiertelności dzieci ślubnych i nieślubnych. —Wyjątkowe położenie dzieci nieślubnych wpływa na spotęgowaną ich śmiertelność już w chwili ich rodzenia, gdyż procent noworodków martwych pomiędzy nieślubnemi jest daleko większy, aniżeli pomiędzy ślubnemi. Ten sam los czeka je po urodzeniu: rzucone najczęściej przez matki na łaskę obcych ludzi dzieci nieślubne giną w olbrzymim procencie w pierwszych miesiącach po urodzeniu; w następnych jednak latach życia śmiertelność nieślubnych znacznie się zmniejsza, co wskazuje, iż słabsze jednostki z pomiędzy nich giną, pozostają zaś organizmy tylko silniejsze, zdolne utrzymać się przy życiu nawet przy najmniej sprzyjających warunkach, gdy z pośród ślubnych wychowuje się, zawdzięczając troskliwszej opiece, pewna część dzieci wątłych, co sprowadza w następnych latach życia względnie większą ich śmiertelność w porównaniu z nieślubnemi dziećmi.

Nietylko u nas w Warszawie, lecz i w Berlinie obserwujemy spotęgowaną śmiertelność dzieci nieślubnych w stosunku do ślubnych, a mianowicie: w Warszawie w 1909 roku w stosunku do 1000 noworodków każdej z dwuch powyższych ka-

tegorji zmarło dzieci ślubnych 213,9 i nieślubnych 646,3, czyli śmiertelność dzieci nieślubnych była trzy razy większa, aniżeli ślubnych; w Berlinie zaś podług danych, zamieszczonych w ,,Statistisches Jahrbuch” zmarło w 1906 r. dzieci ślubnych 147,51 i nieślubnych 250,45 w stosunku do 1000, czyli śmiertelność nieślubnych była dwa razy większa.

Oprócz dwuch wyżej wymienionych przyczyn, t. j. nieodpowiedniego sposobu karmienia i braku opieki, na śmiertelność dzieci silny wpływ wywiera położenie ekonomiczne dorosłej ludności, gdyż niedostatek, nadmierna praca, a w szczególności praca fabryczna, wyniszczając organizm kobiety, czyni dziecko już w łonie matki niezdolnem do życia i skazuje je na szybką śmierć.— Jakkolwiek dla Warszawy nie posiadamy danych, uwzględniających śmiertelność dziecięcą w zależności od stopnia zamożności rodziców, to jednak pośrednio dostarczają nam wiadomości pod tym względem dane sekcji statystycznej, uwzględniające śmiertelność dzieci z podziałem podług cyrkułów miasta, zamieszkiwanych przez ludność różnego stopnia dobrobytu, co przedstawiają niżej zamieszczone dane za 1907 rok ’):

W cyrkule policyjnym

II III IV V VI VII

Urodziło się

Zmarło w 1-ym roku życia W stosunku do 1000 urodzonych zmarło

1257

226

H LO CO Ol

IC

00 CO 05 Ol CO

co Ol

1891

to

O'

501

05 CO

oo co

O IO

00 lO

co oo t>. co

180,8 182,8 178,5 128,8 265,1 257,7 222,5

(dalszy ciąg niżej)

W cyrkule policyjnym

VÏII | IX | X 1 XI | XII XHI XIV XV

H-k OO OO 00 LO Ol

CO 05

O co

Ci T—*

co LO <1 co

OO Ol

514

59

O CO 05 O i—<

oo Ol

OO i—i

^ co

oo co

^ o to LO

158,6 206,8 187,8 293,0 115,7 183,1 210,8 240,0

x) Od 1908 r. w publikacjach sekcji statystycznej nie uwzględniony podział podług cyrkułów.

Jeżeli wyłączymy wyróżniający się maximalną śmiertelnością dzieci cyrkuł XI-y mokotowski, w obrębie którego znajduje się szpital Dz. Jezus wraz z domem wychowawczym dla dzieci, to spostrzegamy, że pierwsze miejsca na liście śmiertelności zajmują cyrkuły, zamieszkane przez ludność najuboższą, a położone na krańcach miasta, a mianowicie: V-y powązkowski, Yl-y towarowy, XV-y staropraski, VII-y wolski, oraz IX-y łazienkowski, obejmujący częściowo ulice Solec, Górną, Przemysłową, Litewską i inne przyległe. Ta spotęgowana śmiertelność dzieci w dzielnicach na krańcach miasta, będących rozsadnikami wszelkich chorób, wynika z jednej strony wskutek ubóstwa mieszkańców, z drugiej strony wskutek zupełnego zaniedbania tych dzielnic pod względem sanitarnym; z uwagi przeto na zdrowotny stan ogółu ludności najpilniejszym obowiązkiem zarządu miejskiego powinno być większe zaopiekowanie się krańcowemi dzielnicami i poprawa ich stanu sanitarnego.

Najmniejszą śmiertelność dzieci daje cyrkuł XII-y centralny, zamieszkany przeważnie przez ludność zamożniejszą, a obejmujący częściowo ulice Długą, Bielańską, Miodową, Senatorską, Wierzbową, Krakowskie Przedmieście, oraz przyległe; przedostatnie zaś miejsce na liście śmiertelności dziecięcej zajmuje cyrkuł IY bielański, zamieszkiwany prawie wyłącznie przez ludność żydowską, stanowiącą w tym cyrkule 90,95%, co w braku odpowiednich wiadomości w publikacjach statystycznych o śmiertelności dzieci z podziałem podług wyznań i narodowości wskazuje, że śmiertelność dzieci żydowskich, zawdzięczając troskliwszej opiece, jaką żydzi otaczają dzieci swoje, jest znacznie mniejszą, aniżeli wśród ludności polskiej.

Oprócz wieku stosunki liczebne śmiertelności zależą również od stanu cywilnego osób zmarłych, co uwydatni się tern wyraźniej, jeżeli obydwa wyżej wskazane czynniki uwzględnimy jednocześnie, a mianowicie: (Tabl. XXIX i XXX):

W wieku

W stosunku do 1000 ludności odpowiedniego wieku i stanu cywiln. zmarło osób w stanie

wolnym

małżeńskim

owdowiałych rozwiedzionych

męż. kob.

męż. kob.

męż. kob. męż.

kob.

do 15 lat 15—20 20—30 30—40 40—50 50—60

wvżej 60 lat.

o CO 05 05 05 05 CO

i.o co" oc" 00" lO i>

<M ^ 05

CO M M 10 Cl N tO

00 CO "d CO LO co" rd

t-h (M

CO

Cn LO

CO CO 4^ 05 4^ -<I

V O O cO ¹

CO LO 05 CO !>■ 05

" co od lO o

05 —■

LO CO CO CM LO LO CO d 03 C

(M co O

8,7

7,8

13,6

05 tO

CO 00 I—k i CO tp». CO co

Ol

JO JO 05 CO C71 LO CO to 00 cn

Na podstawie powyższych danych spostrzegamy, że wśród mężczyzn przewaga śmiertelności żonatych nad kawalerami, ujawniająca się w okresie od 15 do 20 lat, znika w następnym okresie od 20 do 30 lat, w którym obydwa stany posiadają równy stopień śmiertelności; natomiast w następnych okresach wieku, poczynając od 30-go roku, procent śmiertelności żonatych poważnie zmniejsza się w porównaniu z kawalerami, przyczem w dwuch dziesięcioletnich okresach od 40 dó 60 lat jest prawie dwa razy mniejszy dla pierwszych.

Wśród kobiet spostrzegamy podobny, jak wśród mężczyzn, objaw ugrupowania stosunków liczebnych śmiertelności podług wieku i stanu cywilnego, a mianowicie: w wieku od 15 do 30 lat wskutek częstych zgonów przy porodach więcej umiera mężatek, aniżeli panien; w wieku od 30 lat do 40 po części wskutek rzadziej przypadających porodów, po części zaś, zawdzięczając wzmocnieniu organizmu kobiety w tym wieku, śmiertelność mężatek zmniejsza się i w tym okresie równą jest śmiertelności panien; natomiast w okresach późniejszych, poczynając od 40 lat, mężatki odznaczają się w porównaniu z pannami znacznie słabszą śmiertelnością.

Wyżej wskazana spotęgowana śmiertelność osób w stanie małżeńskim w młodszych okresach wieku tak wśród męż-czyzn, jak i kobiet świadczy, że wczesne małżeństwa oddziaływają szkodliwie na żywotność społeczeństwa; z drugiej zaś strony mniejsza śmiertelność osób w stanie małżeńskim w kresach po 30 roku życia wskazuje, iż stan małżeński w tym okresie pomimo nadmiernej często pracy dla utrzymania rodziny potęguje jednak żywotność, zawdzięczając większej systematyczności życia i pewnemu wykluczeniu różnorodnych nadużyć.

o-

Rozwiedzeni płci męzkiej, oraz żeńskiej wykazują słabszą śmiertelność w porównaniu z pozostającymi tak w stanie wolnym, jak i małżeńskim, z wyjątkiem okresu od 30 do 40 lat dla mężczyzn i od 20 do 30 lat dla kobiet, w których to okresach rozwiedzeni ujawniają spotęgowaną śmiertelność.

Wdowcy wreszcie i wdowy dają maximalną śmiertelność w porównaniu z dwoma poprzedniemi stanami cywilnemu

Oprócz własności rasowych, stopnia zamożności, wieku i stanu cywilnego silny wpływ na stosunki liczebne śmiertelności wywiera również i rodzaj zatrudnienia.

Jakkolwiek literatura angielska posiada sumienne prace, poświęcone badaniom wpływu zatrudnienia na śmiertelność, jak niemniej we Francji zajmował się tą kwestją szczegółowo Bertillon na podstawie danych o ludności* Paryża za 1885—-1889 r., to jednak naogół dział ten w nauce statystyki opracowany bodaj najsłabiej z powodu niedostateczności i niedokładności materjału statystycznego. Braku odpowiednich urzędowych danych statystycznych nie mogą zastąpić dane, znajdujące się w rozporządzeniu danych towarzystw ubezpieczeniowych na życie, które nie wyświetlają rzeczywistej śmiertelności całej kategorji osób, pracujących w pewnym zawodzie, przy zupełnie zrozumiałej tendencji tych towarzystw odmawiania przyjęcia do ubezpieczenia osób słabowitych i pracujących w zawodach, szkodliwych dla zdrowia, lub sprzyjających rozwojowi pijaństwa.

Trudność określenia wpływu zatrudnienia na stosunki liczebne śmiertelności wynika także wskutek niedokładnej klasyfikacji w urzędowych publikacjach poszczególnych zajęć, jak niemniej wskutek działania czynników, zależnych od warunków współczesnego życia gospodarczego, ulegającego w liczebnem ustosunkowaniu poszczególnych zatrudnień wśród ludności ciągłym i szybkim wahaniom, wskutek czego pewna, nie dająca się ściśle określić grupa osób, która wskazała podczas ogólnego spisu ludności swoje zajęcia, w chwili śmierci mogła poświęcać się innym zatrudnieniom. — Jeżeli wskutek powyższych przyczyn dane o liczbie osób zmarłych z podziałem podług rodzaju zajęć, pomieszczane w publikacjach państw zachodnio-europejskich, nie odznaczają się dokładnością, to tern mniej zasługują na zaufanie publikacje nasze, które nie tylko nie uwzględniają poszczególnych zawodów, przedstawiających bardzo różne warunki zdrowotności, oraz nie wykazują w każdej poszczególnej grupie pracy gospodarczej oddzielnie śmiertelności właścicieli przedsiębiorstwa i oddzielnie robotników, lecz również grzeszą brakiem skoordynowania tak, iż klasyfikacja zajęć w ogólnym spisie ludności nie odpowiada takiejże klasyfikacji zajęć, przyjętej w publikacjach sekcji statystycznej magistratu m. Warszawy, wskutek czego dla niektórych grup pracy gospodarczej staje się niepodobnem otrzymanie dokładnych stosunków liczebnych śmiertelności.

Oprócz w}rżej wskazanych niedokładności materjału statystycznego, na otrzymane wyniki śmiertelności w rozmaitych grupach pracy wpływ również wywiera i ta okoliczność, że zawodom, wymagającym znacznej siły fizycznej, poświęcają się ludzie zdrowi fizycznie i silni, śmiertelność których już przez to samo wypada słabsza, a wskutek tego trudno sądzić, o ile śmiertelność jest zależną od rodzaju zajęcia.

Na podstawie danych sekcji statystycznej za okres 1895— 1899 r., jako najbliższy do daty 1897 roku, za który posiadamy liczby ludności żyjącej z podziałem podług zajęć, podajemy niżej stosunki liczebne śmiertelności dla ważniejszych grup pracy gospodarczej, nie przypisując im jednak decydującego znaczenia (Tabl. XXI cz. B.):

Zatrudnienie

% zmarłych w stosunku do 1000 jednostek każdej grupy pracy wytwórczej

|j Żebracy, prosty-I tutki i nieokre-j| ślone zajęcia

96,6

Niższa służba prywatna i wyrobnicy

Opracowanie

drzewa

Wyrób odzieży

Handel

Opracowanie

metalów

Opracowanie

produktów

zwierzęcych

36,2 22,0

20,7 20,5

20,4

19,7

Zatrudnienie

°/₀ zmarłych w stosunku do 1000 jednostek każdej grupy pracy wytwórczej

Środki komunikacyjne

Przemysl

budowlany

Przygotowanie materjaiów spożywczych i na-

poi

Urzędnicy administracyjni i sądowi

Służba zdrowia

Sz.uki piękne jj nauka i służba kościelna

Sity zbrojne

18,9 18,8 17,1 14,7 13,1

12,1

4,2

Włączeni do jednej wspólnej kategorji: żebracy, prostytutki i ludzie nieokreślonych zajęć, dziesiątkowani przez nędzę, choroby i pijaństwo, sprowadzające w następstwie ogólne fizyczne wyniszczenie, dają maximalną śmiertelność.

Następne miejsce na liście śmiertelności zajmuje służba domowa i wyrobnicy. Należy sądzić, że z dwuch powyższych grup, włączonych do jednej kategorji zajęć, wyrobnicy wyróżniają się silniejszą śmiertelnością, znajdując się w gorszych warunkach życiowych, brak nam jednak danych, uwzględniających stopień śmiertelności każdej z dwuch powyższych grup.

Kategorja zajętych opracowaniem wyrobów z drzewa, do której włączono stolarzy, bednarzy, tokarzy, krześlarzy, ko-pyciarzy, szczotkarzy, lakierników, grzebieniarzy, ramiarzy, dalej pracujących na tartakach i po fabrykach guzików z drzewa, rogu, konchy, a także siciarzy i zajętych wyrobem sło-

mianek i fabrykacją korków i t. p., wykazuje podług publikacji sekcji statystycznej względnie do innych rzemiosł nieco silniejszą śmiertelność, co może być następstwem niedostatecznego materjalnego zabezpieczenia, oraz niehygjenicznych warunków pracy w niektórych gałęziach tej kategorji zajęć.

Po zajętych opracowaniem drzewa następuje kategorja zatrudnionych wyrobem odzieży. Wśród tej kategorji spostrzegamy również dość silną śmiertelność, co wynika wskutek przeciążenia pracą i niedostatecznego zabezpieczenia materjalnego przy nizkiej płacy zarobnej, oraz wskutek braku ruchu i ciągłego przebywania w ciasnych, przeludnionych pracowniach i mieszkaniach. Z poszczególnych rodzajów zatrudnień tej kategorji należy wskazać na uciążliwe i źle płatne zajęcie szwaczek, pobierających za 10—12 godzin dziennej pracy od 8 do 15 rubli na miesiąc; w rzemiośle zaś krawieckiem i szewckiem na pogorszenie warunków szkodliwy wpływ wywiera rozpowszechniony w ostatnich czasach system oddawania roboty do domu rzemieślnikowi, czyli t. zw. system chałupnictwa, przy którym praca, nie normowana przepisami fabrycznemi, trwa do 16 godzin na dobę, gdyż nizkie płace zarobne od sztuki zmuszają rzemieślnika, od energji i pracowitości którego pozornie zależną jest stopa zarobku, do nadmiernych wysiłków, •co musi wpływać, oczywiście, na stan zdrowotny szkodliwie.

Silna śmiertelność wśród zatrudnionych handlem wynika wskutek włączenia do tej kategorji także przekupniów ulicznych i domokrążnych, którzy, stanowiąc sferę ludzi bardzo ubogich, wyróżniają się spotęgowaną śmiertelnością.

Śmiertelność zbliżoną do dwuch poprzednich grup daje kategorja zatrudnionych obrabianiem metali, z poszczególnych zaś postaci tej gałęzi pracy gospodarczej ślusarstwo i nożownic-two szczególniej oddziaływają szkodliwie na organy oddechowe wskutek wydobywania się przy fabrykacji pyłu metalowego.

W porównaniu z poprzedniemi grupami nieco słabszą śmiertelność daje kategorja zatrudnionych opracowaniem produktów zwierzęcych, po których następne miejsca na liście śmiertelności zajmują zatrudnieni przemysłem przewozowym i przemysłem budowlanym. Dwie ostatnie kategorje wykazują

dość zbliżone stosunki liczebne śmiertelności, co przypisać wypada podobnym poniekąd warunkom pracy, jak: wystawienie na szkodliwe wpływy atmosferyczne, oraz dość częste nieszczęśliwe wypadki.

Z pośród wyżej wskazanych gałęzi przemysłu i handlu kategorja zatrudnionych produkcją przedmiotów spożywczych i napojów, do której włączono młynarzy, piekarzy, cukierników, rzeźników, piwowarów, gorzelników i t. p., wykazuje najmniejszą śmiertelność:

W przeciwstawieniu do przemysłu i handlu znacznie słabszą śmiertelność dają liberalne profesje, z pośród których wyróżnia się jednak znaczną śmiertelnością klasa urzędnicza,, co zależy nie tylko od warunków zatrudnienia, lecz, zapewne i od stanu zdrowia, i własności fizycznych osób, poświęcających się pracy urzędniczej.

Minimalną wreszcie śmiertelność wykazują wojskowi wyższych stopni i szeregowcy.

Jeżeli przejdziemy następnie do rozpatrzenia wpływu pór roku na stosunki liczebne śmiertelności, to spostrzegamy* że największa śmiertelność mieszkańców Warszawy wypada na miesiące: Lipiec, Sierpień i Wrzesień, co zaobserwował na podstawie danych za 1864—1869 r. już prof. Załęski, autor pracy: ,,Rys statystyki porównawczej m. Warszawy”.

Jeżeli w okresie 1864—1869 r., za który Załęski badał Warszawę,pora letnia okazywała się niekorzystną pod względem zdrowotnym wskutek braku kanalizacji, to obecnie prawdziwą klęskę mieszkańców Warszawy stanowi brak zadrzewienia i ogrodów. Warszawa jeszcze przed kilku dziesiątkami lat posiadała znaczną ilość ogrodów, które możnaby nazwać płucami wielkich miast, obecnie jednak wskutek szybkiego znikania ogrodów prywatnych, wywołanego wzrostem cen ziemi, oraz wskutek niedostatecznej liczby publicznych ogrodów, Warszawa, zabudowana olbrzymiemi gmachami, z szeregiem ulic, czyniących wrażenie kolosalnych kamiennych kanałów, nagrzanych podczas upałów, posiada w stosunku do powierzchni i ilości mieszkańców zbyt słabe zadrzewienie.

W letniej porze szczególniej silną jest śmiertelność młodo-'cianego pokolenia, wskutek czego i przeciętna śmiertelność dla całego ogółu ludności wypada w tej porze roku największa, jakkolwiek maximalna śmiertelność ludności dorosłej przypada nie na letnią porę, lecz na porę zimową.

Przechodzimy wreszcie do rozpatrzenia przyczyn, powodujących śmierć. Rejestracja przyczyn śmierci, przy której należy rozróżniać dwie strony zjawiska: socjalną i czysto medyczną, nasuwa znaczne trudności, gdyż konstantowanie bezpośredniego powodu śmierci przez lekarza z punktu widzenia czysto medycznego niedostatecznie jeszcze oświetla zjawisko pod względem socjalnym, często zaś lekarz, wydający świadectwo śmierci w wypadkach, gdy nie leczył sam chorego, wskazuje przyczynę śmierci na podstawie czysto przypadkowych zewnętrznych oznak.

Na podstawie danych, jakich dostarcza sekcja statystyczna miejska, niżej podajemy stosunki liczebne śmiertelności ze wskazaniem główniejszych przyczyn, powodujących śmierć <Tabl. XXXIII i Icz.B):

Patrz tablicę na str. 102.

Spostrzegamy, że najwięcej ofiar w naszem mieście zabierają suchoty, oraz choroby organów oddechowych; następne miejsce pod względem ilości wypadków, kończących się śmiercią, zajmują choroby narządów trawienia, jak: nieżyt kiszek, oraz gruźlica kiszek, tyfus i inne.

Jeżeli będziemy obserwować w ubiegłem trzydziestoleciu dynamiczny rozwój poszczególnych chorób, to spostrzegamy, że stosunki liczebne wypadków śmiertelnych na gruźlicę płuc i wskutek chorób narządów trawienia stale zmniejszają się, co należy przypisać polepszeniu sanitarnych warunków miasta, zaprowadzeniu kanalizacji i wodociągów, o czem wspominaliśmy wyżej; również zmniejszają się wypadki śmiertelne wskutek chorób, grasujących wśród młodocianego pokolenia, jak: dyfteryt i krup, co już należy zawdzięczać doskonalszej metodzie leczenia, a mianowicie: gdy śmiertelność na dyfteryt

anuas ?ł!ijq?p

sipuas SniUSB.lEUl X/AOqjAipS p l; L'A fl

154)

14,66

14,49

15,18

13,48

13,21

13,37

ajdiuis affSuiuaui sifiSuiuaiu nSzçui a!ua[EdBz

01)

W stosunku do 10000 mieszkańców przeciętny roczny % zmarłych na choroby:

saiiuiuaui ap asojrtDjaqnf csopiojaqnf sniSuiuaux qDXMoSzçui

uodo '[Bdïz auzoi[zrur) jnaoo np

anbiuES-io saipEiEui sipjOD idiue&iÔ iqjoui eojjs ’ueSjo Aqojoip

çpjoqdAf ajAap si[EuiiuoppE snqdif

aiEuiuiopqs

Eouafuasaiu fa siiEuifsafui sisifqd qazsjg EJHztup__

afujfua fa a^ipuEip sifuafua ojfscS àtazsiîi fXfajN

[nd aiuas/Cqduia fa

•uoui

anbiuozqo afiipuojq Eomcuqo siftqouojq qszjqso-pidcz aj^ajMazjtj

anbp: afiipuojq «fnoE sifupuojq

addug

Esodnojo Eiuouinaud onjd aiuapdEz aModruji

aiuoiunaud Eiuouinaud orqd aiuaiEdEz

suouinod ap asojnojai umuouimd stsifud Xfoqons

‘dncua fa auafqdip •dnoja fa sifuafqdip •dn.13 i fXzafjAQ

SUIfEJJEDS

EUIfEflEOS

EDIUOld

a[oa3noj

niqwiu

Ezpo

3JOUEA EJ3A E[OUEA EdSQ

W okresie

28)

79)

7,95    14,91

8,71 6,24 9,89 8,81 6,41 9,01 9,26 6,49 6,87 10,77 6,97 5,41 13,03 7,17 3,16

(t

29)

90) I 91 + 98) 105)

10)

93)

27)

(6

7)

(9

(9

*)

8,08

2,39

2,08

1,65

1,74

1,83

2,38

3,89

3,59

3,39

2,79

3,03

53,67

34,76

30,07

31,61

26,41

23,43

16,65

6,17

5,13

4,21

3,84

3,53

6,63

6,24

3,25

2,39

2,18

34,56j    40,11

30,70^37,66 3,17 26,68 34,58 2,96 22,62 29,06 3,16 22,47^26,28 5,40 23,16.22,19 6,67

15,14

9,64

7,22

4,07

3,92

1,68

4,27 7,17 3,02 6,34 3,96 9,27 5,20 8,90 5,62 8,70 2,99 6,15

1882—1886    9,99

1887—1891 10,62 1892—1896    5,21

1897—1901    4,60

1902—1906    2,89

1907—1911    4,61

*) Uwaga. Cyfry, pomieszczone pod nagłówkiem, wskazują N° porządkowy nomenklatury międzynarodowej, przyjętej na kongresie statystycznym.

w okresie 1882—1886 r. przeciętnie na rok w stosunku do 10000 mieszkańców wyrażała się cyfrą 15,14, to w 1907—1911 r. zmniejszyła się do cyfry 1,68.

W przeciwstawieniu do wyżej wskazanych chorób obserwujemy w ostatnich czasach zwiększenie liczby zmarłych na choroby serca, rozwój których wywołuje przyśpieszone tętno gorączkowego życia wielkomiejskiego, oraz różnorodne zmartwienia majątkowe, czy też moralne, źródłem których były często wypadki lat ostatnich. Oprócz chorób serca w ostatnich czasach również powiększyła się śmiertelność na krupowe zapalenie płuc.

Z chorób zakaźnych wysypkowych, grasujących przeważnie wśród młodocianego pokolenia, ospa w ostatnich czasach pochłania cokolwiek mniej ofiar, zawdzięczając ochronnemu szczepieniu; cyfry jednak zmarłych na odrę i szkarlatynę nie wykazują żadnej prawidłowości, wzrastając, lub zmniejszając się w zależności od przeciętnej rocznej temperatury, od ilości atmosferycznych opadów, kierunku wiatrów i innych warunków klimatologicznych, jakie istniały w poszczególnych latach.

Przy uwzględnieniu przyczyn śmierci w skojarzeniu z wiekiem zmarłych okazuje się, że najwięcej dzieci umiera do 5 roku życia na nieżyt kiszek, oraz na zapalenie płuc, dalej na gruźli-czne zapalenie opon mózgowych, a stosunkowo mniej na ospę, odrę i szkarlatynę (Tabl. XXXIV cz. B); nie ospa zatem, nie dyfteryt, ani szkarlatyna szerzą największe spustoszenie wśród młodocianego wieku, lecz choroby zwyczajne, dotykające organy trawienia i oddychania. Z innych chorób, powodujących śmierć, gruźlica płuc, jako choroba odziedziczona, lub nabyta wskutek niehygjenicznych warunków zajęć i warunków życiowych, pochłania największą liczbę ofiar w najpiękniejszym okresie wieku od 20 do 30 lat, maximalna zań liczba zmarłych na choroby serca przypada na wiek od 50 do 60 lat.

W celu porównawczego zestawienia z Warszawą przytaczamy poniżej stosunki śmiertelności dla Paryża na podstawie danych za 1906 r. ze wskazaniem główniejszych przyczyn śmierci:

W stosunku do 10090 mieszkańców % zmarłych na choroby:

Ospa

variola vera variole

Odra

morbili

rougeole

Płonica

scarlatina

scarlatine

Dyfteryt i krup. diphteritis et croup diphtérie et croup

Suchoty

phtisis pulmonum tuberculose de poumons

Zapalenie plue pneumonia pneumonie

Krupowe zapal, plue pneumonia crouposa grippe

Ostre zapal, oskrzeli bronchitis acuta bronchite aiguë

5)

6)

1)

9)

27)

93)

10)

90)

0,066

2,377    0,356

0,786 37,880 6,376    0,964    1,432

(idalszy ciąg niżej)

W stosunku do 10999 mieszkańców % zmarłych na choroby

Przewlekłe zapalenie oskrzeli

bronchitis chronica bronchite chronique et emphyseme pulmonaire

Nieżyt kiszek gastro enteritis diarrhée et entérite

Gruźlica kiszek phtisis intestinaiis et mesenterica tuberculose abdominale

Tyfus

tiphus abdominalis fièvre typhoide

'Choroby organ, serca |morbi organici cordis i maladies organiques I du coeur

Gruźliczne zapal, opon mózgowych meningitis tuberculosa tuberculose de méningés

Zapalenie mózgu meningitis

méningite simple «

Uwiąd schyłkowy marasmus senilis débilité senile

91+98)

105)

29)

1)

79)

28)

61)

154)

3,578    9,495    1,006

1,352 13,270 4,287    3,655    6,619

Spostrzegamy, że większa część chorób grasuje u nas z większą daleko siłą, niż w Paryżu, z wyjątkiem organicznych chorób serca, powodujących cokolwiek mniejszy procent śmiertelnych wypadków w naszem mieście, oraz z wyjątkiem gruźlicy płuc, na którą w Paryżu umiera o 50% więcej ludzi, niż w Warszawie, co może być następstwem mniejszego zabezpieczenia paryskich mieszkań od chłodów, powodującego w porze zimowej częste zaziębienia. Nadmienić przytem należy, że olbrzymi procent zgonów na nieżyt kiszek i inne choroby narządów trawienia, obserwowany w Warszawie, przypada w znacznej części na młodociane pokolenie, oraz że maximalna cyfra zmarłych na uwiąd schyłkowy przypada u nas na okres wieku o 10 lat wcześniejszy, aniżeli w Paryżu, a mianowicie: w War-

szawie zmarło na uwiąd schyłkowy w 1909 r. ogółem w wieku od 60 do 70 lat — 224 osób, w wieku od 70 do 80 1. — 508 i wyżej 80 lat—-313, podczas gdy w Paryżu w 1906 r. zmarło na uwiąd schyłkowy w wieku od 60 do 70 lat — 94 osób, w wieku od 70 do 80 — 651 i wyżej 80 lat

1029 osób.

b) Samobójstwa.

Charakterystyczną cechę obecnych czasów stanowi stały wzrost liczby samobójstw.

Jeżeli u ludów pierwotnych przy zupełnem znihilowaniu wartości jednostki samobójstwo występuje, jako zjawisko dość powszechne, to przecież już w epoce starożytnej cywilizacji: u greków i rzymian zostało wzbronione przez prawo i tylko w wyjątkowych wypadkach władza państwowa, reprezentowana przez senat, dawała zezwolenie na pozbawienie się życia po przedstawieniu przez penitenta i uznaniu za wystarczające motywów samobójstwa. Wprawdzie w epoce upadku cesarstwa rzymskiego samobójstwa były bardzo powszechne, lecz był to okres agonji, gdy dawne przepisy utraciły moc rozkazodawczą, a samopoczucie społeczne uległo zniepra-wieniu.

W państwach, powstałych na gruzach dawnego imperjum rzymskiego, samobójstwo uległo tak ze strony prawa obowiązującego, jak i opinji publicznej jeszcze silniejszemu zakazowi, niż za czasów rzeczypospolitej ateńskiej i cesarstwa rzymskiego. W wiekach średnich okres kształtowania się nowych organizacji państwowych wymagał pewnego podporządkowania praw jednostki interesom zbiorowym i wytężenia wszystkich sił w tym kierunku, samobójstwo przeto, jako czyn, wyłamujący się z pod imperatywów zbiorowości musiało być surowo potępione.

Oprócz względów politycznych decydujący wpływ wywarły również pojęcia religijne. Religja chrześcijańska od początku swego istnienia surowo zabraniała samobójstwa, grożąc karami w życiu pozagrobowem. Pozostające pod wpływem prawa kanonicznego kodeksy karne państw średniowiecznych zawierają cały szereg represji przeciw samobójstwu. Do represji takich należały: pozbawienie sukcesorów prawa dziedziczenia, zburzenie zamku, utrata tytułu szlacheckiego i herbu, sromotne włóczenie po ulicach trupa samobójcy, który następnie chowany był przy drogach publicznych bez ceremonji religijnych.

Jakkolwiek kodeksy karne państw współczesnych również przechowały nieco złagodzone kary za czyny samobójcze, tak np. obowiązujący u nas kodeks karny rosyjski uznaje za nieważne wszelkie przedśmiertne rozporządzenia majątkowe samobójcy (art. 1472), za pomoc zaś i udział w samobójstwie na wzór kodeksu karnego niemieckiego karze, jak za współudział w zabójstwie (art. 1475); to jednak w czasach obecnych w zależności od rozpowszechnionych w nauce socjologji poglądów o indywidualnej swobodzie jednostki, nie krępowanej przez wolę kollektywną, daje się oberwować łagodniejsze traktowanie samobójstwa przez opinję publiczną, a równocześnie w literaturze pojawiają się niekiedy głosy, starające się uzasadnić prawo jednostki do pozbawienia się życia, tak np. Ferri w pracy swej: ,,Omicidio-suicidio⁵' twierdził, że prawo dowolnego rozporządzania życiem wynika, jako logiczna konsekwencja, z prawa do życia i że człowiek, dla którego cel życia istnieje w nim samym, a nie poza nim, może każdej chwili wyrzec się tych korzyści, jakich dostarcza zbiorowe współżycie.

Podobne poglądy ułatwiają drogę działaniu współczesnych warunków socjalnych, wywołujących wzrost samobójstw. Jeżeli przy średuiowieczno-miejskiej polityce ekonomicznej, polegającej na wyznaczeniu każdej jednostce gospodarczej pewnej określonej sfery władzy, na wykluczeniu wszelkiego współzawodnictwa samodzielnych gospodarstw, oraz na unormowaniu cen zgodnie z najwyższemi prawami religijnemi i obyczajowemi, istniała pewna tradycyjność i stałość w stosunkach ekonomi-czno-gospodarczych, to przeciwnie przy obecnym ustroju

stosunki gospodarcze ulegają ciągłym wstrząśnieniom: z jednej strony potężny rozwój przemysłu, który opanował wszechświatowe rynki zbytu, pozwala pojedynczym jednostkom w szybkim czasie przy pomocy pomyślnych przedsięwzięć zdobyć bogactwo i wznieść się na wyższe szczeble drabiny społecznej, z drugiej zaś strony przy zupełnej swobodzie konkurencji i braku unormowania rozmiarów produkcji do zapotrzebowania nieuniknione ciągłe kryzysy ekonomiczne, obejmujące czy to całą gałęź przemysłu danego kraju, czy też oddzielne przedsiębiorstwa, pozbawiają bytu pewną grupę ludzi większą, lub mniejszą w zależności od rozmiarów tego kryzysu.

Wspomniane warunki współczesnego życia zmuszają do wytężonej pracy, do napięcia wszystkich sił ducha i ciała, do ryzykownych przedsięwzięć, ciągłe zaś to życie gorączkowe, powodujące podrażnienie systemu nerwowego, sprowadza wyczerpanie i wytwarza odpowiedni nastrój, przy którym niepowodzenie życiowe, ruina majątkowa i utrata bytu, wykazując bezowocność dotychczasowych zabiegów, pogrążają człowieka w stan beznadziejnej rozpaczy i często popychają do samobójstwa.

Jeżeli pewna tradycyjność i stałość położenia socjalnego nawet przy niedostatku materjalnym zmuszają do przystosowania się i umiarkowania potrzeb, to przeciwnie owe nagłe wstrzą-śnienia, jakim ulega organizm społeczny, szczególniej sprzyjają wzrostowi samobójstw i przeto większy procent samobójstw przypada na kraje o silnie rozwiniętym przemyśle, w których częstsze bywają kryzysy ekonomiczne, niż na kraje rolnicze, oraz większy procent na ludność miejską, niż na wiejską.

Oprócz warunków ekonomiczno-gospodarczych, na wzrost samobójstw w obecnych czasach wpływ wywiera obniżenie ogólnego poziomu moralnego, zmaterjalizowanie społeczeństwa i brak przewodnich idej i haseł, jak niemniej rozluźnienie węzłów rodzinnych, oraz upadek znaczenia kościoła, jako związku społecznego.

Człowiek, jako istota społeczna, uczuwa potrzebę wytknięcia sobie ogólnego celu: jeden poświęca swoje siły na usługi ojczyzny, lub, zakreślając ciaśniejsze ramki, na usługi własnej

rodziny, inny na usługi kościoła. Jako cząstka takiej ogólniejszej organizacji, człowiek łatwiej przenosi osobiste zmartwienia życiowe; przeciwnie brak celu w życiu rodzi pustkę, z siłą nieprzepartą nasuwającą pytanie: poco to wszystko, przy pierwszym zaś ciosie życiowym wtrąca w'beznadziejną rozpacz, doprowadzającą nieraz do samobójstwa.

Oettingen, głośny statystyk moralności, w następujący sposób obrazuje obecny stan społeczeństw cywilizowanych¹): błędne wychowanie, niewyrobienie woli w jednostce, prowadzące w końcu do przepaści zwątpienia, rozluźnienie węzłów rodzinnych i brak wiary, często sprowadzające na śliską drogę występku, zbytek, uważany za coś szlachetnego i dostojnego, odwrotną stronę którego stanowi pauperyzm proletarjatu, lekkomyślne i występne przyjemności, które u wielu są początkiem nędzy, prowadzącej przez prostytucję do samobójstwa, ogólna pogoń za zyskiem i spekulacją przy nieograniczonej konkurencji, postępowanie pozbawione zasad etycznych sprawiedliwości społecznej, stanowiące trwały podkład do wrzenia rewolucyjnego, wszystkie te warunki stwarzają odpowiedni grunt, na którym szerzy się obficie samobójstwo.

ł) Oettingen. Die Moralstatistik. S. 717. Schon die nachweisbare Betheiligung der Einzelnen an allgemeinen Suenden der Generation, die oft fuer etwas Nobles und Amstaendiges gelten, wie z. B. an dem Luxus, der den Pauperismus des Proletariats zur Kehrseite hat, an frivolen oder leichtfertigen Vergnuegungen, die bei vielen Tausenden der Anfang jenes Elendes sind, welches durch die Prostitution hindurch zum Selbstmord fuehrt, an dem allgemeinen Rennen an der sich ueberstuerzenden Jagd nach Gewinn und Spéculation bei unbegrenzter Concurrenz, an den pietaetslosen und radicalen Kundgebungen, welche die Revolution zu einem habituellen Zustande in unserer Gesellschaft machen, — bereits diese „leiseste Theilnahme an den Suenden der Gesellschaft,“ bringt auch auf den fuer gaenzlich unbetheiligt Geltenden einen Theil der Schuld, welche im Colleetivselbstmorde zu Fage trift.

Endlich aber ist es die verfehlte Erziehung, die um sich greifende Familienlosigkeit und Gottlosigkeit, welche die Einzelnen zunaechst auf die schiefe Ebene des Leichsinns bringt, dann der Ausschweifung und Willensohnmacht Preis giebt und schliesslich in Abgrund der Verzweiflung stuertzt.

Na wzrost samobójstw w naszem mieście, szczególniej w ostatniem dziesięcioleciu niezależnie od wyżej wskazanych przyczyn, wspólnych wszystkim współczesnym społeczeństwom cywilizowanym, wpływ wywarły warunki czysto miejscowe. Wypadki, jakie przeżyliśmy w ostatniem dziesięcioleciu, wykoleiły masę jednostek i pozbawiły je stałego bytu, a równocześnie wstrząśnienia moralne zachwiały równowagę umysłów i uczuliły układ nerwowy, stwarzając odpowiednie tło, na któ-rem rozgrywają się ciche tragedje życiowe, kończące się samobójstwem.

Podług danych sekcji statystycznej dynamika samobójstw w rozpatrywanym przez nas okresie przedstawia się w następujący sposób (Tabl. XXXV i I):

Ilość samobójstw w stosunku do 1Ü000 ludności płci xj

W okresie

18S3—1886

1887—1891

1892—1893

1897—1901

1902—1906

1907—1911

męzkiej

żeńskiej

1,71

0,69

1,80

0,69

2,13

0,95

1,81

0,95

2,01

1,28

3,03

1,83

Pomimo nieznacznych wahań w niektórych okresach, na ogół jednak procent spełnianych samobójstw silnie wzrasta w naszem mieście tak wśród ludności męzkiej, jak i żeńskiej, przyczem wśród tej ostatniej w stosunku nawet szybszym, niż wśród pierwszej, co świadczy o słabszej odporności kobiety przeciw niekorzystnym warunkom współczesnego życia; ostatni zaś pięcioletni okres wykazuje maximalny procent samobójstw w naszem mieście.

Objaw szerzenia się tej zarazy moralnej w obecnych czasach jest zresztą zjawiskiem powszechnem nie tylko u nas, lecz i na zachodzie Europy, o czem wspominaliśmy wyżej. Jeżeli porównamy Warszawę z Paryżem i Berlinem, to spostrze-

ł) Włączani samobójcy z pośród ludności przyjezdnej.

gamy w tych ostatnich miastach jeszcze wyższe stosunki liczebne, a mianowicie: podług danych, zamieszczonych w Statistisches Jahrbuch, w 1905 r. zginęło śmiercią samobójczą w Berlinie mężczyzn 494 i kobiet 201, co w stosunku do 10000 ludności każdej płci wynosiło 5,01 mężczyzn i 1,90 kobiet, i w 1906 r. pozbawiło się życia 456 mężczyzn i 198 kobiet, co w stosunku do 10000 czyni 4,5 samobójstw wśród mężczyzn i 1,83 samobójstw wśród kobiet; w Paryżu zaś podług danych, zamieszczonych w Annuaire Statistique de la ville de Paris, w 1906 r. pozbawiło się życia 475 mężczyzn i 175 kobiet, co w stosunku do 10000 ludności każdej płci wynosi 3,8 mężczyzyn i 1,25 kobiet.

Z pośród porównywanych przez nas trzech wyżej wskazanych miast Berlin daje maximalny procent samobójców, następne miejsce zajmuje Paryż, Warszawa zaś wykazuje najniższy procent, zbliżając się jednak w ostatniem pięcioleciu do stosunków liczebnych, istniejących w stołecznych miastach zachodniej Europy. Większą skłonność do samobójstwa rasy germańskiej w porównaniu z rasą romańską i słowiańską cytowany przez nas wyżej głośny koryfeusz statystyki moralności, Oettingen¹) tłomaczy z jednej strony psychicznemi własnościami rasy, z drugiej zaś strony wpływem panującego w Niemczech protestanckiego wyznania. Większa skłonność do samokrytycyzmu, mówi Oettingen, z równoczesnem poczuciem odpowiedzialności moralnej i głębokością uczucia, co stoi w związku z panującem w Niemczech wyznaniem protestanckiem, musi w razie wynaturzenia i wypaczonego rozwoju życia jednostki pobudzać ją łatwiej do czynu zwątpienia, aniżeli wesołe usposobienie romańskiej rasy z jej tradycjonalnie ustaloną religijnością, jak niemniej usposobienie słowianina z jego poddaniem się uciskowi stosunków politycznych i kościelnych.

Wzrost samobójstw w naszem mieście daje się obserwować nietylko wśród dorosłych, lecz w daleko silniejszym stopniu wśród ludności niepełnoletniej, co przedstawiamy niżej (Tabl. XXXV):

ł) Oettingen. Die Moralstatistik. S. 711.

męzkiej

żeńskiej

% niepełnoletnich do ogółu samobójców płciŁ)

W okresie

1877—1881

1883—1886

1887—1891

1892—1896

1897—1901

1902—1906 1907—1911

10,53

25,00

11,05

16,88

13,10

15,50

16,60

33,00

13,17

27,31

16,95

31,78

Cyfry powyższe wskazują, że niepełnoletni stanowią coraz większy odsetek ogólnej liczby spełnianych samobójstw.

Jeżeli pod względem ogólnej liczby samobójstw Warszawa u-stępuje tak Paryżowi, jak i Berlinowi, to jednak wśród młodocianego pokolenia zaraza moralna szerzy się u nas silniej, aniżeli w Paryżu, a nawet Berlinie, a mianowicie: podczas gdy w Warszawie niepełnoletni samobójcy stanowili przeciętnie na rok w o-kresie 1907—1911 r. 16,95% płci męzkiej i 31,78% płci żeńskiej, to w Paryżu w 1906 r. tylko 2,32% wszystkich samobójców płci męzkiej i 4% płci żeńskiej, w Berlinie zaś 7,15% płci męzkiej i 11,71% płci żeńskiej.

Na silny wzrost procentu samobójców niepełnoletnich wśród społeczeństw europejskich już w okresie 1860—4872 r. zwracał uwagę Oettingen, zaliczając do miast z maximalnym procentem samobójców niepełnoletnich Petersburg, Moskwę i Warszawę ¹ 2). Jakkolwiek w okresie, za który Oettingen badał stosunki liczebne samobójstw, Warszawa jeszcze znacznie ustępowała Petersburgowi, to jednak w ostatnich czasach liczba samobójstw niepełnoletnich coraz więcej wzrasta w naszem mieście, zbliżając się do stosunków, panujących wśród ludności nadnew-skiej stolicy.

Szczególniej silny wzrost samobójstw w obecnej dobie wśród młodzieży naszej czerpie poniekąd swe źródło w tym pesymistycznym nastroju, jaki zapanował w całem naszem społeczeństwie po niedawno przebytych wypadkach. Nastrój ów, znaj-

dując silny oddźwięk wśród młodzieży, posiadającej stosownie do swego wieku psychikę wrażliwszą, rekrutuje też wśród niej stale wzrastający procent samobójców. Pamiętne z doby niedawno minionych lat rozpolitykowanie naszej młodzieży i żywy jej udział w życiu polityczno-społecznem wytworzyły u niej stan newrozy polityczno-społecznej, dając w ogólnym bilansie zysków i strat społecznych wyniki nader ujemne.

W wyżej przytoczonych obliczeniach opieraliśmy się na danych sekcji statystycznej, jeżeli jednak będziemy wnioskować o sile popędu do samobójstw wśród ludności Warszawy nie na podstawie wyżej wskazanych danych, lecz na podstawie rejestracji, dokonywanej przez Pogotowie Ratunkowe, to otrzymamy obraz o barwach daleko ciemniejszych.

Podług danych Pogotowia Ratunkowego:

Ogólna liczba zamachów samobójczych

Rok

J897'18981899 1900 1901 19021903 19041905 19061907 1908 1909 1910

mężczyźni kobiety dzieci do 141.

O' o- o—

c- o* o*

•-O •'O

t^- ^ CO co

Tf¹ Ol CU LO CO

CO CO to Ol Ol

CO 1—1 "Ct1 00 Ol

co ot cn

OC Ol IO CO 'O¹

Ol co CO o to

ł-¹ co to CO to

>—¹ oo oi on o

tO tO CO Ol

Ol 05 to

Razem 42 121 134144125199 1782132172342652933661564

Na podstawie powyższych danych Pogotowia spostrzegamy, że cyfra zamachów samobójczych w okresie pomiędzy 1898 i 1910 r. zwiększyła się prawie pięciokrotnie. Oczywiście, dane Pogotowia Ratunkowego nie mogą przedstawiać dokładnej statystyki samobójstw, gdyż z jednej strony nie objęte są tutaj wypadki, do których Pogotowie nie było wzywane, a z drugiej strony dane Pogotowia obejmują i te wypadki, w których desperat został uratowany, a które nie uwzględnione zostały w danych sekcji statystycznej, skąd mogą wynikać znaczne różnice pomiędzy danemi obydwuch tych źródeł statystycznych; jednak powyższe dane Pogotowia niezaprzeczenie mogą posiadać pewne znaczenie dla uwydatnienia wzrostu popędu samobójczego w naszem mieście. Procent nieudanych zamachów samobójczych, podług opinji lekarzy Pogotowia, bywa znaczny szczególniej wśród kobiet czy to w chęci symulowania samobójstwa, czy też z powodu niemożności otrzymania silnie działających środków trujących.

Wyżej przedstawiliśmy rozwój popędu samobójczego wśród niepełnoletniej i pełnoletniej ludności, jeżeli zaś niezależnie od powyższego podziału uwzględnimy również podział podług płci i poszczególnych okresów wieku, to spostrzegamy znaczne wahania w stosunkach liczebnych spełnianych samobójstw w zależności od czynników, właściwych każdej płci i okresowi wieku, co uwydatnia niżej podana przeciętna roczna z okresu 1891—1910 r. (Tabl. XXXVI i XXVIII):

Samobójstwa w stosunku do 10.000 ludność! każdej płci i okresu wieku:

10—20 1.

wyżej 80 lat

20—30

30—40

40—50

50—60

60—70

70—80

mąż.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

meż.

kob.

mąż. kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

1,68

1,89

2,47

2,37

2,87

1,36

3,78

1,39

4,22! 1,08

3,76

1,26

3,79

0,96

6,65

0,52

Pierwszy okres, obejmujący podług urzędowych publikacji wiek od 10 do 20 lat, wypadałoby podzielić na dwa okresy od 10 do 15 i od 15 do 20 lat z uwagi na różny stopień popędu samobójczego, oraz na różnorodność czynników, popychających do samobójstwa w każdym z tych dwuch pięcioletnich okresów; brak nam jednak odpowiednich danych.

Wadliwy system szkolny, przeciążanie młodzieży pracą i niedostateczne uwzględnianie jej fizycznego rozwoju stanowią czynniki, które wpływają na silny wzrost wśród młodzieży samobójstw, za motyw do których służą w młodszym wieku do 15 lat najczęściej niedostateczne postępy w naukach i obawa przed karą, gdy w okresie po 15 roku życia, jako motyw, występuje często, szczególniej u dziewcząt pierwiastek erotyczny.

W okresie wieku od 20 do 30 lat mężczyźni dostarczają względnie mniej samobójców, procent których zwiększa się

w następnych okresach w miarę, jak z wiekiem rosną obowiązki, którym nieraz nie jest się w stanie podołać, i komplikacje życiowe wikłają się, a życie odbiera powoli wiarę w siebie. Do tych czynników starość dodaje jeszcze dolegliwości ciała, oraz obojętność i opuszczenie ze strony najbliższych, niekiedy zaś zamach samobójczy płynie z pobudek samopoświęcenia, ażeby nie być ciężarem dla otoczenia.

Jeżeli porównamy ogólny rozwój popędu samobójczego wśród płci męzkiej i żeńskiej, to spostrzegamy, że cyfra samobójstw wśród mężczyzn pomimo nieznacznych wahań, stale jednak wzrasta do późnej starości, gdy samobójstwa kobiet dają maximalny procent do 30 roku życia, zmniejszając się w następnych okresach. Powyższy wynik wskazuje, że samobójstwa wśród kobiet przeważnie w wieku młodym wypływają z pobudek erotycznych, gdy przeciwnie ruina majątkowa i nędza materjalna rzadko popychają kobietę do samobójstwa już to wskutek ciaśniejszej sfery jej działalności, już to wskutek psychiki, właściwej kobiecie.

W naszych oficjalnych publikacjach nie posiadamy odnośnie Warszawy danych, wyświetlających kwestję niezmiernie ciekawą, która była przedmiotem szczegółowych badań wielu uczonych, jak: Oettingen,Legoyt i inni, a mianowicie, jaki wpływ wywiera na rozwój samobójstw rodzaj zatrudnienia, stopień wykształcenia i zamożności, oraz narodowość; publikacje nasze zawierają jedynie podział samobójstw podług cyrkułów policyjnych. W braku dokładniejszego materjału statystycznego przytaczamy wiadomości, znajdujące się w naszych publikacjach, t. j. dane o podziale samobójstw podług cyrkułów, które przynajmniej pośrednio dają niejakie wskazówki co do interesującej nas kwestji, a mianowicie: w okresie 1907—1911 r. przeciętnie na rok w stosunku do 10000 ludności przypadało samobójstw (Tabl. XXXVII i VI):

W cyrkule policyjnym

II

III

IV

VI

VII

VIII

IX

X XI XII

XIIIXIV

XV

16,7

11,9

9,2

6,6

3,7

9,8

8,8

9,4 15,316,915,6121,512,812,312,3

Najsilniej szerzy się samobójstwo w cyrkułach, zamieszkiwanych przez ludność zamożniejszą, a mianowicie: w XII centralnym, I zamkowym, X nowoświeckim, IX łazienkowskim i XI mokotowskim; cyrkuły, w których ludność żydowska stanowi przeważający procent, jak: IV bielański i V powązkowski wykazują minimalny procent samobójstw; wreszcie cyrkuły uboższe z przeważającym procentem ludności katolickiej, lub z ludnością mieszaną zajmują pośrednie miejsce, wykazując znaczny procent samobójstw.

Wynik powyższy wskazuje, że zaraza moralna szerzy się nie tylko wśród inteligencji, lub półinteligencji, jak możnaby sądzić, lecz przenika i do warstw niższych ludności, najsłabszy zaś popęd do samobójstwa ujawniają żydzi, co zresztą daje się; obserwować i w innych krajach, zamieszkiwanych przez nich, jak powszechnie stwierdzają uczeni.

Jakkolwiek żydzi trudnią się przeważnie handlem i przemysłem i przeto procent samobójstw wśród nich powinienby być dość znaczny, gdyż powyższe zatrudnienia dają bardzo wysoki odsetek samobójstw, to jednakże żydzi ujawniają, jak wspomnieliśmy wyżej, słaby popęd do samobójstwa, co zawdzięczają głównie wpływom swojej religji.

Stopień wpływu tej, lub owej religji na jej wyznawców zależnym bywa nie od doskonałości głoszonych przez nią zasad etycznych, gdyż prawie wszystkie religje monoteistyczne potępiają samobójstwo, lecz zależy przedewszystkiem od siły wewnętrznej organizacji danej religji, jako związku jej wyznawców, tak np. wśród katolików samobójstwa bywają rzadsze, niż wśród protestantów, jak stwierdzają uczeni, ponieważ religja rzymsko-katolicka, odznaczająca się silną wewnętrzną organizacją,wyklucza wszelką swobodę rozumowania w sprawach, dotyczących wiary, podczas gdy mniej dogmatyczny protestantyzm jest pod tym względem więcej liberalny, stwarzając w ten sposób nastrój, mniej odporny przeciw szerzeniu się samobójstw, aniżeli ten, jaki wytwarza wiara nierozumowana, zalecana przez kościół rzymsko-katolicki, gdyż drogą myślenia dochodzi się do wątpienia i niezadowolenia z istniejącego, stanu.

Wskutek niechęci, a nawet prześladowań, jakie’przez szereg wieków żydzi doznawali ze strony ludności chrześcijańskiej, musiała się wytworzyć wśród nich solidarność, dzięki której ich związki wyznaniowe stanowią zamkniętą całość o mocnej wewnętrnej organizacji z silnym pierwiastkiem kontroli nad pojedyńczymi członkami, indywidualna wola których została podporządkowana przepisom religji, ponieważ zaś religja żydowska, jako religja niższego typu, drobiazgowo normuje wszystkie szczegóły bytu swoich wyznawców, przeto nie udziela miejsca swobodzie rozumowania i indywidualnej woli, wybujały rozwój której warunkuje przedewszystkiem wzrost samobójstw w obecnych czasach.

Na podstawie danych, zamieszczanych w publikacjach sekcji statystycznej, spostrzegamy również, że stosunki liczebne samobójstw ulegają silnym wahaniom w poszczególnych miesiącach stosownie do pór roku. Już Montesquieu twierdził, że surowy klimat i obfitość opadów atmosferycznych sprzyjają rozwojowi samobójstw. Wychodząc z powyższego założenia, uczeni wnioskowali, że maximum samobójstw powinnno przypadać w jesieni. Inni uczeni, jak Ferri i Morselli, przeciwnie twierdzili na podstawie danych statystycznych, że w miesiącach letnich wzrasta popęd do samobójstwa, myśl o którem niejednokrotnie nurtuje w ukryciu, zamieniając się w czyn z podniesieniem temperatury, podniecająco oddziaływającej na ustrój nerwowy; natomiast francuski socjolog Durkheim, autor pracy: ,,Le suicide” zupełnie odrzuca wpływ temperatury na popęd do samobójstwa. Durkheim, upatrując pewną równoległość pomiędzy zwiększeniem długości dnia i wzrostem liczby samobójstw, stawia samobójstwo w zależności wyłącznie od warunków socjalnych, a mianowicie: w miastach daje się obserwować, mówi Durkheim, wzrost samobójstw w okresach od Stycznia do Lipca nie wskutek podniesienia temperatury, lecz dlatego, że w tym czasie równomiernie ze zwiększeniem długości dnia życie miejskie bije przyśpieszonem tętnem, z tego też powodu na wsi w miesiącach letnich również wzrasta liczba samobójstw. Na potwierdzenie swego zdania Durkheim przytacza i ten motyw, że tempo życia miejskiego w każdym tygodniu ■słabnie od piątku do niedzieli, a w tych dniach właśnie daje się obserwować mniejsza ilość samobójstw, z drugiej zaś strony kobiety najczęściej spełniają samobójstwo w niedzielne dnie, ponieważ w te dnie częściej wychodzą, gdy w inne dnie tygodnia przeważnie pozostają w domu.

Jeżeli czynniki socjalne posiadają, bez wątpienia, dominu-nujący wpływ w rozwoju samobójstw, to odmawianie wszelkiego znaczenia wpływom atmosferycznym wydaje się, zdaniem naszem, niesłusznem, co wynikło u Durkheim’a wskutek nieuwzględniania przez niego tak motywów samobójstw, jak i rozwoju ich oddzielnie wśród każdej płci stosownie do pór roku.

Podług naszych publikacji statystycznych (Tabl. XXXVIII) maximalny popęd do samobójstw przypada u mężczyzn na miesiące Czerwiec, Wrzesień, Październik, oraz na Styczeń, wśród kobiet zaś na okres od Kwietnia do Lipca włącznie.

Wyżej wskazane ugrupowanie samobójstw podług pór roku wydaje się usprawiedliwionem przy uwzględnieniu działania motywów, popychających do samobójstwa, a mianowicie: podług zamieszczonych w niemieckich publikacjach wiadomości, których brak w naszych sprawozdaniach statystycznych, za najsilniejszy motyw do samobójstwa u kobiet służą namiętności i choroby umysłowe, podczas gdy u mężczyzn przypada maximalny procent samobójstw, motywem których bywają smutek i zmartwienie, rzadziej zaś cierpienie umysłowe i cielesne, oraz alkoholizm.

W zależności od wyżej wskazanych motywów liczba samobójstw wzrasta u kobiet w miesiącach letnich, gdy temperatura działa podniecająco na ustrój nerwowy. Wśród mężczyzn natomiast obserwujemy znaczny procent samobójstw w porze jesiennej (Wrzesień i Październik), która przy nizkiem ciśnieniu atmosferycznem, obfitości mgieł i opadów i braku słońca potęguje nastrój depresyjny, towarzyszący smutkowi i zmartwieniu, które służą za główny motyw do samobójstwa u mężczyzny; znaczny również procent samobójstw wśród mężczyzn w miesiącu Styczniu źródło swe, zapewne, czerpie w kłopotach materjalnych, ponieważ ta pora jest najcięższą dla ludności niezamożnej, a ciężar utrzymania rodziny spoczywa wyłącznie prawie na mężczyznach.

Co do wyboru wreszcie przez samobójcę rodzaju śmierci w oficjalnych publikacjach naszych brak wiadomości i jedynie możemy skorzystać w tym celu z danych, rejestrowanych przez Pogotowie Ratunkowe, na podstawie których niżej przedstawiamy, jaki procent w stosunku do ogółu samobójstw wynosi każdy rodzaj śmierci, przytaczając jednocześnie odpowiednie cyfry ’ dla Paryża i Berlina, zamieszczone w oficjalnych publikacjach tychże miast:

Nazwa

miasta

Okres

czasu

otrucie

Rodzaj śmierci

zastrzelenie

zarżniecie

utopienie

meż. kob. meż. j kob.

meż. kob.

meż. kob.

Warszawa

1901—1910 75,8 95,8 11,9

0,9

Berlin

1897—1910 13,9 28,4 26,4

5,6

Paryż

1906 r. 4,3 11,6 32,7

16,2

CO    to    cn

u.    o    00

ca

co cm co

1,6 0,7

14,2 22,2

2,4 2,3

g.

sr

ri

ciąg niżej).

Rodzaj śmierci

Razem

powieszenie

rzucenie sie z wysokości

przejechanie

inne rodzaje

mąż. kob. meż. kob. meż. kob.

meż. kob. meż.

kob.

3,6 0,7 1,3

1,3 ?

•O

? ? 100,0 100,0

39,9 31,6 3,3

10,8 0,3

LO

— 100,0 100,0

50,4 54,1 5,2

12,2

1,3 1,2 100,0 100,0

Spostrzegamy, że olbrzymią większość samobójstw w naszem mieście stanowią otrucia, podczas gdy pozostałe rodzaje śmierci wynoszą zaledwie nieznaczny procent; natomiast w Paryżu i Berlinie samobójstwa dość równomiernie dzielą się podług rodzaju śmierci na trzy główne kategorje: powieszenia, otrucia i zastrzelenia, z przewagą jednak pierwszego rodzaju śmierci. W Paryżu i Berlinie częściej również topią się samobójcy, niż w Warszawie.

Wybór rodzaju śmierci samobójczej wynika nie tylko z mniejszej, lub większej łatwości zdobycia środków, powodujących śmierć, i nie tylko zależnym jest od własności psychicznych danego społeczeństwa, oraz od warunków klimatycznych i geograficznych, ujawniających swój wpływ w tern, że np. w miejscowościach, posiadających klimat ciepły i obfitość głębokich wód, bywają częste samowolne utopienia, lecz również silny wpływ wywiera na wybór rodzaju śmierci samobójczej naśladownictwo. Jeżeli przez wielu uczonych naśladownictwo niesłusznie jest uważane za jedną z głównych przyczyn wzrostu liczby samobójstw, źródło których przecież leży głębiej, kryjąc się w obniżeniu poziomu moralnego całego społeczeństwa, to jednak na wybór rodzaju śmierci samobójczej naśladownictwo, bez wątpienia, posiada duży wpływ. Wiemy, jak często pewien sposób pozbawiania się życia bywa naśladowany z nadzwyczajną dokładnością we wszystkich szczegółach przez innych samobójców, tak np. znany jest powszechnie opis manji samobójczej dziewic z Miletu, które pozbawiały się życia, rzucając się w przepaść z pewnej skały w jednem i tern samem miejscu (Plutarch), wiemy również, jak częste przykłady podobnego naśladownictwa bywają w naszych czasach, tak np. w Paryżu w pewnej budce strażniczej na jednym i tym samym haku w przeciągu krótkiego czasu powiesiło się 15 osób, tak że musiano wreszcie ową budkę uprzątnąć (Durkheim).

Dość powszechnem jest twierdzenie, że dla zapobieżenia wzrastającej coraz silniej w ostatnich czasach w naszem mieście epidemji trucia się należałoby ograniczyć łatwość otrzymywania w handlu środków trujących; podobne jednak paljatywne środki nie mogą usunąć zarazy moralnej, dopóki istnieją przyczyny, rodzące zło, gdyż o ile istnieje w samem społeczeństwie popęd do samobójstwa, takowy ujawni się nie w tej, to w innej postaci śmierci samobójczej.

Francuski socjolog Durkheim sądzi, że wzmocnienie związków rodzinnych, oraz rozwój stowarzyszeń zawodowych powinny oddziałać na zmniejszenie samobójstw. Jeżeli związki profesjonalne starego typu, jakiemi były cechy, przeżyły się i okazały się szkodliwe, to nie znaczy jeszcze, mówi Durkheim, ażeby należało je odrzucić zupełnie i ażeby w zmienionej postaci nie mogły okazać dobroczynnego wpływu; przeciwnie, związki zawodowe, jakiemi one będą w przyszłości, opiekując się każdym członkiem, należącym do danego związku, i dbając nie tylko o jego materjalne interesy, lecz i o duchowe i moralne strony jego życia, powinny, zdaniem Durkheim’a, wywrzeć dodatni wpływ i zmniejszyć popęd do samobójstwa.

W krótkim powyższym zarysie staraliśmy się wyczerpać szczupły materjał statystyczny, dotyczący samobójstwa, jaki zawierają nasze publikacje urzędowe. Należy zaznaczyć, że w publikacjach tych nie uwzględniono ani motywów, ani zależności samobójstwa od wyznania i narodowości, od stopnia zamożności i wykształcenia, oraz od stanu cywilnego, co stanowi duży brak tychże publikacji.

Z pośród pozostałych postaci nagłej śmierci publikacje statystyczne rozróżniają zabójstwa i śmierć wypadkową.

Wbrew twierdzeniu uczonych, jak Ferri i inni, którzy utrzymują, że pomiędzy zbrodnią zabójstwa, a samobójstwem istnieje odwrotny stosunek, ujawniający zmniejszenie samobójstw w miarę zwiększenia zabójstw i odwrotnie, w Warszawie obserwujemy w ostatniem dziesięcioleciu jednoczesny wzrost samobójstw i zabójstw. Jakkolwiek wskutek braku oświaty i pewnego zwyrodnienia niższych warstw społecznych wzrost zabójstw w naszem mieście datuje się już od 1895 r., to jednak dochodzą one do maximalnej, nie notowanej przed tern cyfry w okresie 1905—1907 r. (Tabl. XXXY). Jeżeli w latach poprzednich zabójstwa były aktem zemsty osobistej, lub miały na celu wyłącznie rabunek, to w ostatniem dziesięcioleciu spełniane były przeważnie na tle zaostrzenia stosunków

ekonomicznych i partyjnych, a zabójstwa takie były tem niebezpieczniejsze, że nadawały pewne cechy bohaterstwa zabójcy, który znajdował chętnych naśladowców; jednak w miarę powrotu do normalnych warunków życia liczba zabójstw zmniejsza się znowu poważnie w ostatnich latach sprawozdawczych.

Zwiększenie wreszcie ofiar śmierci wypadkowej w ostat-niem dziesięcioleciu i szczególniej w latach 1905 i 1906 było następstwem pamiętnych zaburzeń i wypadków masowych, ważniejsze z pomiędzy których wyszczególnione zostały w Tablicy XL (część B).

CZĘŚĆ DRUGA.

Tablice statystyczne.

Rok

katolic-

kiego

8¹)

1880 'i

1890

,!

5 ii

ZII

1900

1910

TABLICA I.

Ludność Warszawy podług wyznań,

(na podstawie danych sekcji statystycznej).

Wyznania

Razem

marja-j

wickie-

go

prawosiaw-

nego

i znań

go

wego

mężczyzn kobiet

razem

10026    15578    102246

302    ?

?    308548

ro <i to to woooo

OO^ÜI

4^. to 00 05

10202

11181

11113

11179

12196

12702

12359

11957

12655

14452

12557

13609

14817

16898

17992

19088

20984

21217

23547

24951

27344

32341

35757

36219

35811

36335

37261

35869

33381

27979

31292

32042

32049

16738 111484 17182 117280 18320 127095 18163 127194 16573 129240 18095 137195 16125 136234 17492 146246 16820 150558 16408 148384 16478 149711 16548 I 151076 16881 158154 16461 163232 16268 168677 16033 177727 16525 190300 16171 195481 16704 212893 16084 220879 18296 231678 19972 249928 20222 254712 19612 263824 20371 262821 21253 274378 21551 275238 20884 263000 19400 265162 17340 277769 18110 281734 17390 306061 17641 301268

126 ?

280

388

401

521    187818

253    194018

416    199329

277 208999 249 212525 277 215353 287 216233 479 219308 388 226246 454 230634 572 239852 512 245944 485 255267 520 263381 775 285160 5    293203

8    313517

10    336573

902 346989 397 359992 326 370981 601    372856

376 364424 233 360180 638 370239 779 358376 1044 366057 676 376448 655 381771

00 io CM co cm

336703 357169 379763 384530 203673 391491 210871    404889

207636 406965 222865 431864 226649 439174 229461    444814

229537 445770 236544 455852 239026 465272 259783 490417 261169 501021 269710 515654 280701 535968 290262 553643 316248 601408 318186 611389 332331 645848 349437 686010 346999 711988 376633 736625 385445 756426 398526 771382 403473 767897 386333 746513 394408 764647 393219 751595 397997 764054 404731    781179

415322 797093

x) W oficjalnych publikacjach za 1878 r. brak danych, przy obliczeniach przeto przyjęliśmy dla 1878 r. przeciętną z 1877 i 1879 r.

Razem

kob.

J=

mąż.

203427

316255

Razem

431413

448432

456262

459426

442483

466015

454936

478461

502870

524608

183968

307934

TABLICA

Ludność Warszawy podług wyznań (na podstawie danych ogólnych spisów).

innych wyznań

icob.

•zSiu

Wyznani a

prawosławnego protestanckiego I mojżeszowego

kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

273

89

486

67606

61688

9304

8590

5107

8834

596

109383

101143

9176

8906

10043

37260

TABLICA I II. J

Podział ludności Warszawy na stałą i niestałą.

Ludność niestała

ność stała

innych

wyznań

mojżeszo-wego wyznania

prawosław- protestan-nych    tów

katolików

Razem

innych ;

mojżeszo-

wego wy- |wyz-nań znania

prote- ; stantów '

127565 368 131704 317 142407 362 141962 337 132094 210 137190 620 149733 755 153677 1038 171708 669 171948 646

11782

11807

12140

12274

12526

12373

10530

11350

11008

11291

30334

29888

30767

30594

29617

28041

23774

26476

27692

27595

261364

274716

270586

274259

268036

287791

270144

285920

291793 !

313128

305212

307994

315120

308471

304030

298632

296659

285593

278309

272485

cn oan

O 00 00 "T CO CM ■— CM

■>t o>

135259

131117

131971

133276

130906

127972

128036

128057

134353

129320

7830

8564

9113

9277

8358

7027

6810

6762

6382

6350

katolickiego

kob.

121137

187564

prawo

sławnych

5885

5923

5802

6667

6252

5340

4205

4816

4350

4454

mąż.

104370

160029

katolików

156219

162381

168229

159212

158491

158275

157584

145954

133217

132352

Rok

1882

1897

Rok

gOOI'tlOCOt'-OOCnO'-< O)    Oß 02

40—50 lat

kob.

mąż.

28717

18566

8225

27359

16801

8207

116419 130958

Ogółem

kob.

mąż.

TABLICA

Podział ludności Warszawy i Berlina podług pici i kategorji wieku.

30—40 lat

20—30 lat

10—20 lat

do 10 lat

Rok

NAZWA MIASTA

kob.

47895

31720

13179

174887

mąż.

45747

28281

13396

171120

niewiadomy

wiek

kob.

mąż.

kob.

m ąź.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

1897

64583

78616

65815

57889

66462

66426

(t

Warszawa

ogół ludn.

39527

21123

30951

17789

33672

28211

30243

23958

35523

27089

34988

27404

w tej liczbie:

katolików

mojżesz. wyzn.

227319

235092

WIEK

179072

168168

172302

172692

I'" >5

(z

Berlin

70—80 lat    wyżej 80 1.

60—70 lat

Rok t 50—60 lat

NAZWA MIASTA

kob.

mąż.

mąż. | kob.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

1897

Warszawa

9722    13225 I 3630 ¹ 5840    697 j 1409 I 259 i 328 j 307934    316255

17589    21981

ogół ludn.

160029    187564

101143    109383

984804 1055344

4074 449 1015 98 ! 176 1379 194 306 108 j 130

5599 8969 2212 3287 3488 1152

49750    80756

Dla Berlina kategorja wieku od 60 do 70 lat i wyżej.

10407    14323

5648 I 6253

71563    90050

1905

w tej liczbie:

katolików

mojżesz. wyzn.

¹) Podług ogólnego spisu. ²)

Berlin

FOK

1882

1897

TABLICA V.

Podział ludności podług narodowości (na podstawie ogólnego spisu).

Narodowości

polskiej rosyjskiej

męż. I kob. | męź. I kob.

Żydowskiej niemieckie]

innych

narodow.

Razem

mgż.

kob.

mgż.

kob. j męż, | kob.

męż.

kob.

1634921 187048

10319

5788

176041 206265 38596

12185

4894    5240

85152 91387

3783

4589

4121 1480 1230 183968 203427 5348 3556 1070 307934 316255

TABLICA VI.

Podział ludności podług wyznań i cyrkułów 1910 r.

CYRKUŁY

Ludność wyznania

prawosławnego

ogółem % ogółem % ogółem %

katolickiego

protestanc

kiego

innych wyznań

ogółem % ogół. 1    %

mojżeszowego

Razem

I    Zamkowy

II    Soborny

III    Mostowski

IV    Bielański

V    Powązkowski

VI    Towarowy

VII    Wolski

VIII    Jerozol.

IX    Łazienk.

X    Nowoświecki

34718

24603

24718

80,69

56,17

33,39

2058

1059

857

3473

6,20

548

4,78

2,42

1,15

0,98

843

390

1565

107

1,96

XI    Mokotowski

XII    Centralny

XIII    Aleksandr.

XIV    Nowopr.

XV    Staropraski

20280 28,01 49262 73,57 46604 59,29 30698 45,29 26720 78,55 35878 85,22 30695 77,81 13955 52,50 36129 61,55 24978 63,09 22159 58,42

1126

1370

1546

2099

3272

1783

4617

1825

3076

4787

2019

1,56

2,05

1,96

3,08

9,63

4,23

11,70

6,87

5,25

12,07

5,31

334

1235

2487

1898

1327

1663

1734

1223

1419

602

563

5265 12,24 0,89 17750 40,52 2,11 46707 63,09 0,19 51851 92,59 0,46 50637 69,94 1,84 15091 22,54 3,16 28003 35,56 2,80 33038 48,73

3,90

2683

7,88

3,96    2754

6,54

137

191

11

4,40

4,59

2,41

1,50

1,47

0,32

0,00

0,26

0,02

17 0,02

19

60

14

16

0,02

0,01

0,04

0,04

2393

9547

17943

9177

13222

6,06

35,96

30,57

23,18

34,79

10

23

128

42

0,03

0,08

0,22

0,16

43021

43803

74038

55997

72394

66958

78759

67793

34016

42094

39449

26573

58695

39586

38003

TABLICA VII.

Podział podług zajęć ludności Warszawy, Petersburga i Moskwy.

porządkowy podług klasyfikacji spisu 1897 r.

Ludnosc zarobkująca

Rodzaj zatrudnienia

Warszawy

| Peters-j burga

Moskwy

1882 r.

1 8 9 7 r.

1—2

5—8

10

11—12

13

14

JJ

y y

15

16

17—21 22—40 41,42 i 45

43—44

46

47

48—58

59

60—61

62

64

63 i 65

Władze administracyjne Adwokaci, rejenci i ich dependenci Władze wojskowe i szeregowcy Duchowieństwo i niższa służba przy świąt, wszyst. wyznań Zajęcia pedagogiczne Nauka, sztuka, literatura i prasa Opieka sanitarna: lekarze, dentyści i niższa służba w szpitalach Usługi osobiste: a) oficjaliści pryw.

b)    służba domowa

c)    wyrobnicy

Kapitaliści, właściciele nieruchom. Emeryci

Żyjący ze środków od rodziny Na koszt skarbu i dobroczynności publicznej Więźniowie

Ogrodownictwo, sadownictwo i t. p. Przemysł

Koleje żel., komunikacja wodna, poczta, telegraf

Przemysł przewozowy i inne środki komunikacyjne

Banki, lombardy i ubezpieczenia Pośrednictwo handlowe Handel

Handel domokrążny Hotele, restauracje, szynki Kąpiele, pralnie, fryzjerzy Prostytucja Nieokreślone zajęcia

5628 6519 26500 448 597 787 3740 37315 48356

714 1092 4396 3257 454L 11593 1433 2092 6308

2308 4169 13665 3358 6817 15387 38738 50182 122877 15411 20905 36759 6478 8855 17020 2940 4095 17273 3143 5215 11211

11381

853

21833

6638

10393

4738

11367

13853

105484

20203

14268

4574

7326

56321    96461    271037    277072

3617

5849

11566

13217

2407

445

1983

12722

1860

2988

2018

618

2360

4140 24143 3507 12649

33839

2078

5139

52006

4607

495

3340

1283

9688

24460

12731

949

7484

Razem

179332 317358

819923

718170

TABLICA VIII.

Ludność Warszawy z podziałem podług zajęć i narodowości.

.N» porządkowy podług klasyfikacji spisu 1897 r.

Ilość zarobkujących osób narodowości

Rodzaj zatrudnienia

polskiej

rosyj

skiej

żydow

skiej

niemiec-

kiej

innych

narodo

wości

1—2

5—8

10

11—12

13

14

15

16

17—21

22—40

41—42

43-44

45

46

47

48—58

59

60—61

62

64

63—65

Władze administracyjne Adwokaci, rejenci i ich dependenci Władze wojskowe i szeregowcy Duchowieństwo i niższa służba przy świątyniach wszystkich wyznań Zajęcia pedagogiczne Nauka, sztuka, literatura i prasa Opieka sanitarna: lekarze, dentyści i niższa służba w szpitalach Usługi osobiste: oficjaliści prywatni, służba domowa i wyrobnicy Kapitaliści, właściciele nieruchomości, emeryci i żyjący ze środków od rodziny

Na koszt skarbu i dobroczynności publicznej i prywatnej Więźniowie

Ogrodownictwo, sadownictwo i t. p. Przemysł

Komunikacja wodna i koleje żel. Przemysł przewozowy i inne środki komunik.

Poczta, telegraf, telefony Banki, lombardy, ubezpieczenia Pośrednictwo handlowe Handel

Handel domokrążny i uliczny Hotele, restauracje, szynki Kąpiele, pralnie, fryzjerzy Prostytucja

Nieokreślone zatrudnienia

3686

548

782

523

2247

1666

3235

61667

13910

5394

1207

1271

68590

4686

4446

793

9763

430

2620

3077

335

1832

2608

28

31535

109

871

150

468

2034

1535

1288

98    71

19

56

1139    403

444 10 854 249 122 87

387

46

3456

320

67

33

12613

2143

572

107    328

63

84

1553 23755 1002 i 97

63    1652

362

42

106

95

1384

470

188

35

31

1946

48

82

45

1007

1071

16

42

103

67

27

253

206

107

14377

4041

1298

310

121

1130

34

354

14

84

47

76

O) CO l> t> CO    ^ T-H Tt CD CO iO

CO Cj i—( ł—<    i—' CO t'"* co

co    •

CO co

Razem

194124

45434

66762 5726

5312

TABLICA IX.

Osoby z ułomnościami fizycznemi.

Nazwa

miasta

ość

O niewidom. ociemnia-od urodzenia łych

razem nie- głuchonie-widomych mych

niemych obłąkanych

mąż. kob. mąż. kob. mąż. kob. mąż. kob. mąż. kob. mąż. kob.

Warszawa

Berlin

Petersburg

Moskwa

Ryga

1897

1905

1897

o | in o

95    74    95 180

625

190

594

303

230

211 ! 308 362 460 191    284    462    484

95    65    97    140

573

to oj

TABLICA X.

993

351

444

137

00 o

300

t- I oo

T* Tl* CO

119    16

to 00 I O OO Ot I O)

445 146 2579 1840 898 616 671 620 464 364

Podział osób z ułomnościami fizycznemi podług narodowości

(na podstawie ogólnego spisu 1897 r.).

Narodo

wości

niewidomych od urodzenia

ociemniałych

razem

osób

głuchonie

mych

niemych

obłąkanych

mąż. I kob.

mąż. | kob. I mąż. | kob. | mąż. | kob. | mąż. j kob.

mąż. j kob.

WARSZAWA

polskiej

rosyjskiej

żydowskiej

niemieckiej

innych

00 t- o —

t— CM

i to o> I Ol Ol OJ

CM CM 00 CM

m *—

to Ol

to O .t* to

O O) 00 CO CO co

CM O <C IM CO — Tl*

00 00 00 tototoo

00 ~ o

CO 00 co

CO Ca 00 —

ca ^

I — I to I «O I -4

to

00 -O Ot -O Ot -o

to

Cl t- CO I Tl*

t- w I

razem

106    95    74    95    180 j 190    303    230    47    46    448    146

KRÓLESTWO POLSKIE

polskiej

rosyjskiej

litewskiej

żydowskiej

niemieckiej

innych

1054

87

60

166

69

1051

1398

74

49

161

62

o oo oo

4^ 00 Ot —J GO

1589 2452

2640 4384

100

175

137    147

258    441

121

172

00

OO

oc c

725

214

29

790 2894 2383

56

252

116

111

486

193

22

razem

1437 1403 1955 2210 3392 3613 5820; 4708 1402 1094 4169 } 3311

TABLICA XI.

Stan oświaty.

(na podstawie ogólnego spisu).

Nazwa

miasta

UJ

z wykształć, wyższem

z wykształceń, średniem

I o ś ć osób

umiejących czytać i pisać

analfabetów

RAZEM

mąt.

kob.

II

mąż. kob._

mąż.

kob.

mąż, I kob. I męż.

kob.

Warszawa

1882

4628 1410 9003 11255 91936

78508

78401

112254 183968

203427

yy

1897

5475

140

22782 14578

156825

144928

122852

156609 307934 316255

Petersburg

yy

23627

2910

52292

Moskwa

yy

13720

356

37217

Ryga

yy

2946

53

9687

57890 373943 212486 165827 241761 615329 515047

I

31201] 324971 151324 178570(241178 554478 424059 7032! 93195 88295 37476' 43546 143304 138926

TABLICA XII.

Stan oświaty poszczególnych narodowości Warszawa 1897 r.

Narodo

wości

Ilość

osób

z wykształceniem wyższem, średn. i niższem

mąż.

kob.

umiejących czytać i pisać

męź. I kob.

analfabetów

mąż._I_kob.

RAZEM

mąż.

kob.

polskiej

21008

9792

90220

107893 ! 64813    88580    176041

206265

rosyjskiej

żydowskiej

niemieckiej

innych

5392

3481

22051

5231    11153    3473    38596

12185

946

836

39884

27545    44322    63006    85152

91387

697    477

214    132

2778

1892

3477    1114    1394

782    1450    156

4589

3556

5348

1070

TABLICA XIII.

TABLICA XIV.

Ilość ślubów z podziałem podług wyznań.

ROK

: Rz kato-j lickiego

Mariawickiego <

Prawosław

nego

Protestanc

kiego

Moj żeszo-wego

(8

Ilość ślubów u żydów

(na podstawie ksiąg rabinów).

Innych

wyznań

RAZEM

Cyrkuł

policyjny

Rok

1906 1907 1908 1909 1910

1877

1544

1932

1880

2394

2355

tooo^aoiot^.ooto'—.

2407

2454

2424

2410

2539

2799

2576

2572

2770

GO

2577

2722

O'OOO^JOiOx.fc.GOtO

i 2734

3217

3321 ! 3427 ! 3357 i 3429 3560 3882 3889 3947

'I

•—OCOOO-OCT>CH4i.OOtO

3737

3822

3864

4126

4865

4260

4141

4067

4319!

4675

gäSgggägSsSgsgSSgigsagSgSsöBaSsSSSs

121

229

292

244

253

271

276 i

243

264

253

198

183

211

191

179 I

186

198

211

204

189

193

I 196

21 1

213

231

TT

186

186

00 te

to to K5 to

i—.    . o O

04^-10

380

345

550

1237

921

821

681

559

859

938

816

958

1106

1406

1384

1884

2032

2095

2004

1750

1677

1858

1898

1612

1710

1766

1845

1774

1361

1664

1787

iooo^o

CM t"- CM O

oo oc o r:

i—h i i—t CM

to

to

00

2 24

2634

3385

3953

3689

3650

3469

3317

3795

4127

3704

3817

4258

4404

4500

5003

5650

5826

5871

5538

5540

5889

6308

6047

6210

6011

6166

6124

5960

7070

6575

6489

6488

6837

7374

74

22

19    24    21

198

231

307    180

198

293

291

230

65

329

295

324

82

312    295

284

339    300    300

319    303    418

94    91    86

VII

193

137

165    189    192

VIII

245

285

298    305

285

IX

XI

XII

XIII

XIV

XV

23

22

23

103

razem 1760

13

19

16

74

28

49

14 i 16

22    36

17    12

101

114

42    31

45

26

30!    42    48

27

21

111

43

31

55

1934 2136 1970 2081

TABLICA XV.

Podział ślubów podług różnicy wyznania mężczyzny i kobiety.

Wyznanie kobiety

Wyznanie mężczyzny

Rok

Rz. ka- Marja- Prawo-tolickie wickie sławne

Prote-

stanc-

kie

Mojże

szowe

RAZEM

1902

Rz. katolickie

1910

OOÜiWO'-DWOtOOOOO

(OOO'-'^^WOCOtO

000(0t0»4^

SSsSgisägä

OICOOOOOOW — ooo —

1907

Marjawickie .    .

! 1910

4^ tO -J —

1902

Prawosławne .    .

1910

1902

Protestanckie .    .

1910

00©0)0)0l000)0)0)0 Ol tO O O tO 00 *->■ ‘ to OT — en I— 00 O O) O 00 O) — 4^ O 00 4^ — <1 4^ tO C0

— — 00 o> — 00 Ox ^3 05 I I I I I

13

26

17

18

18

13

19

14

20

ÎO CM C4 CO Tf r- CO »-I 'śT

135

118

126 i

116 !

113

133

113

112

122

121

1902

Mojżeszowe

1910

§111111311 "i......

S9

-3“ CM ■'t CM

co cm co m

[3ZÂA\

69—19    ⁵⁰    ^

lOlOOCOOO^O^

99    19 COC^CMCM’^CM^CO’ïS

05 9^

Ttiocoosco^ooino)

io<oi>ooooooa50oa5

» etT—if

OOt'-OOC^OOÇOCOÇO-'tOO

CMCO'-t-lO'CfiO'cflO'cC

■O OV—9S

265

252

237

273

281

237

258

262

253

255

TABLICA XVI.

Podział osób, które zawarły związki małżeńskie, podług wieku

LJ

■* es—is ^

OS—9Z

ÇZ—IZ

OZ op

2250; 1154

1634

465

469

457

534

508

500

449

462

512

2399 ! 1186

2411 1164

2232 1129

2723 1323

2574 1212

2593 1224

2612 1311

2770 1386

2972 1524

1601

1606

1545

1887

1744

1593

1522

1629

1765

co co t> cm co co m

QL—IL ~    ⁰⁰

CO CM CM    05

il

aïot-cMincom^oo)

:e9— l 09-99

ee— le

■I

09—9fr,

Gt

es—is

OS—9Z

çz—iz

oz op

>1 ° H

mcocoocMr-'OOoococ^

t^t^i>05a5i>ooooa50

OCOCOOOCMOÇMC'-'-CO — CMOmmoo'tcococ^

192

194

194

233

258

204

231

211

209

225

349

359

355

378

359

394

347

400

315

2074 751

2135 720

2150 700

1923 744

2319 866

2204 i 834

2198 739

1902    367    1964

3    443 I 2008

4    408 I 2031

419    1906

540 2300

494 2123

415| 2132

479 2190 2105 726

505: 2294 2217 810

624 2531 2370 857

1910

1911

¹

)    Z wyłączeniem samobójców z pośród przyjezdnej ludności, dla której brak podziału na pełnoletnich i niepełnoletnich.

²

)    Oettingen. Die Moralstatistik. S. 722.

TABLICA XVII.

Różnica wieku pomiędzy małżonkami w związkach małżeńskich, zawartych w Warszawie w 1910 r.

a) wszystkie wyznania.

Wiekmęż-!|__WIEK K O B I E T Y_

czyzny do 201. 21—25 26—30 31—35 36—40 41—4546—50 51—55 56—60 61—65 w£ej

I    ._________ _ I    I    I    1    I _l    I__”5

61—65 66—70 71—75

177

45

to

1115

1042

280

104

tO 4*.

346

567

243

107

38

28

cn

to co

CO

O) 00 00 h o

O CD

N n 3 Tt 00 co ^ i¹ co co

4*. -O

to G Ul ^

«totototo^ Cn O CD O 4^.

00 t-

Ot to

CO CM ■<*

Ot co

CM Tf O) CO

4^ tO tO

CM

WIEK KOBIETY

Wiekmęż-___________

czyzny |do 201.121—25 26—3031—35,36—40|41—45|46—50 51—55 56—60 61—65: wgej

b)

■<

co

ST

o:

5.

CD

do 20 lat 21—25 26—30 31—35 36—40    ¹

41—45 46—50 51—55 56—60 61—65 66—70 71—75

^ÜlOl¹-►—¹    •—¹¹    O    —4    CD    CD    O

to    GO    00    M    00    O)    O

32

00

—    4^

209

342

139

66

27

20

ot^oor^o —

to t- t- ■'ł CO CM

CM CO

CO

(o n

co to co co to to to «J Ol >- G

to to « co o co

Ol co

CO CM

CO 3    00    00

4^

4^- to

CO 00

CO Ot W 4^

w to to

to

c) mojżeszowe wyznanie.

WIEK KOBIETY

Wiek męż-__.____

czyzny do201.|21—25 26—30 31—35!36-40 41—45 46—50 51—55 56—60 61—65 wf₅ej

do 20 lat 21—25 26—30 31—35 36-40 41—45 46—50 51—55 56—60 61—65 66—70

to -O 00 Cl m h- o

00

70

430

350

87

23

n-oot'O-T-I Ot 00 O-

to O)

Cl 00

— — to to ^ co CO ^ ^1

to to (O O Ol

to

Ji to to W M to

Ot

to 4^.

to

wyżej 75 lat

TABLICA XVIII.

Różnica wieku pomiędzy małżonkami Berlin 1906 r.

WIEK KOBIETY

Wiek mężczyzny do 201. '20—25 25—30 30—35 35—40 40^15 45—50 50—55 55—60

60—65

wyżej

65

do 20 lat 20—25 25—30 30—35 35—40

8

40—45

45—50

LO co

55—60

60—65

65—70

70—75

3    10

co co

Ol 00

TABLICA XIX.

Różnica wieku pomiędzy małżonkami Paryż 1906 r.

Wiek mężczyzny

_______WIEK K O B I E T Y_

do 201. 20—24 25—29 30—34 35—39 40—44 45—49 50—54Î55—59

wyżej

do 20 lat

44

58    10

20—24

1341    2582    740    182

25—29

1451

5765

3457

1179

30—34

214

1510

1452

960

35—39

92

519

614

637

40—44

163

244

299

45—49

59

135

110

50—54

36

67

50 i

55—59

22

31

wyżej 60 lat

2 11

19

—Ł    OJ OO 4^ OJ

0J4^004^OCncD00<o 0i0t04^-acn0)c04^t0

i coinot^^coinooo) ^ CO t'*- CO LQ CO OJ    CO

OIO) — 4^tocnco^

to

O)    CO    00    O“)    OJ    ►—*

OJ    o    to    to    00    -O    <1

TABLICA XX.

Podział osób, które zawarły związki małżeńskie, podług sianu cywilnego.

a) Berlin — 1906 r.

b) Paryż — 1906 r.

Stan cywilny Stan cywilny kobiet mężczyzn

panien

wdów

rozwó-

dek

Stan cywilny ! stan cywilny kobiet mężczyzn

panien

wdów

rozwó-

dek

Kawalerów

19586

577

466

Kawalerów

23400

1153

584

Wdowców

1314

392

139

Wdowców

1420

772

150

Rozwiedzionych

574    120

77

Rozwiedzionych

548

156

129

TABLICA XXXV.

Wypadki nagłej śmierci.

Rodzaj

śmierci

Rok

Samobójstwa

ludność miejska

niepełnoletni j pełnoletni

przyjezdni

Zabójstwa

Śmierć wypadkowa

Inne i nie wiadome przyczyny

mąż

kob.

mąż. | kob.

mąż.

kob.

mąż. | kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

So

00

oo

'O

^OCOOO<IC)CJl4^00tO^O^OOO^OÜT4^COtO^OCOOO-<ia)Cn4^COtO^OCCOC^4

O) Oł »-* O) to C) ^ ^ C7I -o -O -O -o -o -o

to •—¹ ►—* *—*■ t—k |—Ł    I—^    ►—l

^»-ooiajojoooo^i^ooaj^coQüio

00O5-<IO5CO^ItOtOCOCOC0tO^0^ — -o-o-o-o-o-o

00

2S-^üiÈo^^y»œoJOowoo-oÔt3ww5îow^wooo^<ioiüioiw

-O -O *\3 -O -O -O -O

•O “"O ‘"O *\) "O ‘"O •'O

O Cn I | to

-co _

— CM

4^

to

to to

COCO — CnmCnUcOOGncoOOCOOOOOOOOxcO^JJ^cOtOCnCn —

,--J ,CM--CM- I- |

^joccnoototocototooo^—*tototo

— OOUc — GO.t»GOCOOO

00Gi,t*.-J,t*.00O>t*-CN — tOtOtO — tO — —    —

ł.OCUjiWOiOtOOUOWi-tOOCutOtOOOtOO!

— Cn00Cn-C14^OlC0,t^ — GO tO — tOWtO*.tOJ^WtOWWÜiÜIÜUOCn

SooSjaś^SooruiooooSoTcoStooo^coŁaoa^cDtotoooo^^OTfe!^!^^!

•o -o -o -o -o

-o -o -o -o -o

Ol Ol CT) —1 G) O) ^ Ot CT) co 4^ CO >■—‘tOtO*—‘tOtO*—‘tOtOtO *—¹ >—¹    ►—* 4^ ^ CJl

^WGOtOÜlO)tO(DO)^OOCO^O)^G)000-4tOH-o^tOOÜTOCOh:

71—80    wyżej 80

kob. mąż. I kob.

cg

cg

cg

cg

61—70

mąż. | kob. mąż.

co

cg

cg

cg

cg

cg

co

co cg

co

cg cm co cg cg

cococgcocMcococno

cg Tf co

io

TABLICA XXXVI.

Samobójstwa z podziałem podłuj; wieku.

51—60

kob.

mąż.

sam

41—50

kob.

mąż.

cg

co

■'t

CO

cg io

cr>

cg

cg

r-

45    64    29    22

•'tfco'tft^-cgcotocgot'-coco

11

IO CO CO O t" CM

cocgcgcgcgin⁻'3,''t-'tficgcoco'M,co^tiC'-incocoTt

CO ko t-

ONioocgxcgoiM'cgooot'Oooico

¹"”<    y~* yy yy yy    yy yy y-y

Wiek

31—40

kob.

mąż.

^-■'tcgcoioiooocoiocgcococooaicoooioc-io

îoocot'cgoiocooioot'inooM'o-ioio

y~~i 1~~i ’r"H    yy r—> yy yy yy CN CNI yy yy

21—30

kob.

CO CO IO

ooioiooo^cgcoorotoiot'aiM'iom i»—ii—i»->    'i—i—i—iCM'—'Cg*—'CMCO

mąż.

oo t-— og ^ io    t— og oo oo ■■—> oo co co

11—20

kob.

cgt^02coc-cooo-HCO^ti>io—<coi>coc--^cmcm

yy yy 1-y yy yy yy yy    t—< CN CN CO

-y, H do 101.

Mh a_ _____

Jmążjkob.^ mąż

locooiocoeo^cooo^t^cococoococoioo^-«

yy    yy yy yy yy yy CN

192    257    391    304 i 247 I 123 | 189    75    141

1891

cgco^iocot-ooai

O'-cgco'tiocot^oooiO

o>

razem

Razem

•'tocNint'-C- rt> 00 Cg O

Przyjezdni i niż-

TABLICA XXXVII.

Samobójstwa z podziałem podług cyrkułów policyjnych.

Cyrkuły

VII VIII IX I X XI XII I XIII XIV i XV niewo°js.‘

l>

00

co    t-    ©

¹    >—<    cg

O    00

v—<    r—<

00

05

00

cg

05

17    15    11

19

10

18

11

11

17    17    16

74 : 48    47 |    68    928

16

16

14

16

71    61    56

10

20

11    17

13 i 13

63    52

IA ¹ A AI III II I

21

12 16

9    14

12 ! 18

12    17

11    14

8 II

10

Rok

1907    11

1908    10

1909    10    11    16

8    17

9    11

1910    23

1911    18

72    51 ! 68    36    27    65    69

razem

TABLICA XXXVIII.

Samobójstwa z podziałem podług płci i miesięcy.

IV1 i e s i ą c e

Czerwiec Lipiec Sierpień Wrzesień Pa^^er*₍Listopad

mąż. j kob. [mąż. | kob. | mąż. [ kob. | mąż. j kob. j mąż. J kob. j mąż. kob. mąż. j kob. mąż. j kob. mąż. kob. mąż. kob. | mąż. j kob. jmąż|kob.

Gru

dzień

cm cm co cm co co co

t-

CO

Marzec Kwiecień Maj

o Styczeń Luty

CC

CO^IO-IOOO-^IOIOOI

Ol

50 co co -«t co co o

coaioit^iocoi>ooi>oo

, 50 cm 5C co cm co co r-    t-

'tOit^O-lOCOO* cooo

CO 'S« co

oi Tt    io n< co

Ol co CO CO CO

CMtTCMCOCMCOCMCO

Tt* CM Ol Tf Tf CO

CO

o co

44    73 i 39 ! 74    47 ! 59    34 60 37

Ol

C0C0'4,COCOCM5OCO5O

l><OCOC'-'4,10l>5n

^4*    50    ■'4*    00 CO t>

CO CO co

50 ! 61

-4*    t'

co o-

Ol

en

50    05 CM

CO 00 lO CO CM Tf

CM t"-    'M* CO 50 CM 05

CM 00

CM

05 CM ■>* co 50

CO O io

CO CO 00

CM CO

co

co co

50    ■**    50

CO co co

co co t>

o n*

1—<    y—*

lOCMCOCM'ct'lOCOCOCO'^

lOOO^lO-^lOCOCMlOO)

"4*    50

CO CM 50    ^4*

00

co co

1901

CM 00 CO 00 CO

1910

ra" 72    50    53    37    59 j 38    52    66 | 66 I 53 ! 89 ! 61 | 62

zem

TABLICA XXXIX.

Podział samobójstw podług rodzaju śmierci (na podstawie danych Pogotowia Ratunkowego.)

rzucenie z wysokości

kob.

mąż.

powieszenie i uduszenie

utopienie

Rodzaj

rany cięte i kłóte

postrzały

otrucie

kob.

mąż.

kob.

•zsui

kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

•zSui

■'t IO

CM

CO

19

CO CM

C"

14

CM CM CM

m co oo îrj

CM CM lO

't

co

64

27

1901

CO

11

41

CO

88

52

CM

10

CO

CM

CM

CO CO

17

CO ■'t

CM CO

CO Ci

81

133

148

48

55

68

CO lO t>

150

99

00

65

CM

CM

15

CM

00

CO

r-. CM

134

168

156

192

288

1468

72

8    115

9    136

1910    212

851

razem

TABLICA XL.

Wypadki masowe (podług danych Pogotowia Ratunkowego.

Data

Rok

Miesiąc

Dzień

Wyszczególnienie

Ilość ofiarw zabitych i rannych

1904

XII

Rozbicie pociągu drogi Nadwiślańskiej Strzały obłąkanego na ul. Złotej N° 4 ,, na ulicy Dworskiej JM° 6 Zaburzenia podczas pożaru na ul. Grzybowskiej N° 78

Bójka w więzieniu przy ul. Rakowieckiej Wybuch benzyny na ul. Marszałkowskiej N° 99 Pierwsze manifestacje uliczne na placu Grzybowskim

Zaburzenia na ul. Karmelickiej

22

17

13

40

1905

III

27—30

21

yy

26

yy

yy

IV

CM

yy

yy

19

yy

25—27

yy

VI

27

23

yy

25

yy

VII

26

19

26

yy

2

12

Manifestacje uliczne

Rzucenie bomby do patrolu przy ul. Wolskiej Ne 4

Wybuch bomby w XII cyrkule na Pradze Rzucenie bomby do Ober-Policmajstra bar.

Nolkena na Nowym Zjeździe Rzucenie bomby do patrolu około dworca kolei Wied.

Salwa do tłumu na ul. Gęsiej Ns 7

„    „ Jerozolimskiej N° 101

„    .,    „    „    „ Ząbkowskiej JMs 33

Wybuch bomby na Miodowej N° 4 Pogromy lupanarów Pożar przy ul. Dworskiej Ks 7 Popłoch w czasie procesji na placu Zamkowym

Rzucenie bomby do patrolu przy ul. Grzybowskiej A¹“ 69

Salwa do tłumu na ul. Krochmalnej N° 13 Zawalenie się rusztowania przy ul. Ludnej N? 19

Zawalenie się sklepienia przy ul. Czerniakowskiej JY° 12

Salwa do publiczności na ul. Żabiej JY° 4 Szarża kozaków na placu Teatralnym Salwa do publiczności na ul. Żabiej N° 4 Zaczadzenie przy ul. Piekarskiej i Freta Salwa do tłumu na ul. Ostrowskiej N° 15

yy

yy

yy

CO t>

co

4S» 00    00    05 tn

to to

I— 05

00

(dalszy ciąg na str. XXXIX).

ata

TABLICA XL.

Rok

Miesiąc

Dzień

Wyszczególnienie

Ilość ofiar w zabitych i rannych

1906

>>

VIII

co E o! E o o> oî oo io crc E >£»oo

1907

21—22

26

16

17

X

ex~

19

17

20

30

1908

20

Wybuch bomby przy ul. Zgoda Salwa do robotników fabryki Labor Wybuch bomby przy ul. Długiej róg Bielańskiej

Wybuch bomby i salwa patrolu na ulicy Marszałkowskiej Ns 133 Napad na kasę przy ul. Złotej N° 1 Napady na monopole rządowe Strzały w ogrodzie Saskim „Krwawa środa“—zamachy na funkcjonar-juszy policji

Wybuch petardy i salwy wojsk na ul. Chłodnej

Strzały patrolu do bandytów na ul. Elektoralnej

Salwy wojska w obrębie cyrkułu III Strzały do ajentów policji na ulicy Okopowej

Napad na kasjera tramwajów na ul. Nalewki «N» 13

Napad na pociąg w Rogowie (rannych przewieziono do Warszawy)

Napad na kantor filji pocztowej przy ul. Wspólnej JYe 21

Napad na Zarząd gminy żydowskiej przy ul. Grzybowskiej

Napad na studentów Instytutu Weterynaryjnego w Grochówie

Napad na stację miejską dróg Nadwiślańskich przy ul. Długiej N° 30.

Bójka w więzieniu przy ul. Długiej JY° 52 Pożar w fabryce przy ul. Chłodnej N° 58. Strzały wojska na ul. Krochmalnej i Towarowej

Wybuch bomby na rogu Ś-to Krzyzkiej i Jasnej

Pościg ajentów za bandytami na ul. Karowej

Wybuch bomby na ul. Nalewki JV° 4 Spotkanie pociągów dr. Nadwiślańskiej (rannych przewieziono do Warszawy)

(dalszy ciąg na str.

®>oooco o m    t- r- cm o o t>

T-H    V—I    CO    y~~<

rf lO

r;

Data

Rok

Miesiąc

Dzień

1908

y y

VII

TABLICA XL.

Wyszczególnienie

Ilość ofiarw zabitych i rannych

1909

1910

VI

VIII

IX

I— to •— to co to    to to

05 CO -4 Ot O to O 00 W 00 -J Ot

Wybuch benzyny i pożar domu przy ul.

Marszałkowskiej J\T® 99 Wybuch bomby na ul. Nalewki N® 35

„    .,    „ placu Grzybowskim N» 3

Zawalenie się kataru na przejeździe kolejowym brudnowskim

Strzały na ul. Młynarskiej ,, na Pradze do złodziei Wybuch benzyny na ul. Komitetowej w automobilu

yy

Wybuch gazu przy ul. Moniuszki Rzucenie bomby w Grodzisku (rannych przewieziono do Warszawy)

Wybuch celluloidu przy ul. Solnej Rozbicie pociągów na przejeździe brudnowskim

lOlOO

1—I    1—<

05    Ul tO tO 4*

TABLICA XXI.

TABLICA XXIII.¹)

Podział osób, które zawarły związki małżeńskie, podług wyznań i stanu cywilnego.

Warszawa — 1910 r.

Ilość noworodków u żydów

(na podstawie ksiąg rabinów).

Stan cywilny mężczyzn

Stan cywilny kobiet

Cyrkuł

policyjny

Rok

1906 1907 1908 1909 1910

panien

wdów

rozwó-

dek

229    86    75    104    106

Wyznania katol. Kawalerów Wdowców

545    553    552    546

621

3643

148

1017 1041    981    969

1030

356

168

1350 1581 1367 1371 1184

Rozwiedzion.

1335 1189 1071 1929

1983

Wyzn. prawosł. Kawalerów Wdowców Rozwiedzion.

387    327    339    418

452

311

31

VII

655    700    587    778

659

13

VIII

839    835    813    991

1000

IX

112    34    51    62 i 55

Wyzn.protestan. Kawalerów    162

Wdowców jj 20 Rozwiedzion. 12

74    52    59    124

69

XI

XII

XIII

102    43    46    70

626    199    179    215

121    124    127

43

186

156

Wyzn. mojżesz. Kawalerów Wdowców Rozwiedzion.

1734

67

33

14

XIV

221    182    192

182

28

22

XV

204    172    234

198

12

razem |7271 7186 6598 8130 7924

Wszystkich wyz. Kawalerów Wdowców

5867

199

26

444

201

25

*) Uwaga. Tablica XXII patrz str. XVIII i XIX.

Kozwiedzion.

52

15

razem

chi. | dz.

1054

1442

1329

1388

1357

1282

1233

1027

1155

1218

1166

1575

1448

1390

1339

Nieślubnych

TABLICA XXSI.

Podział noworodków żywych podług wyznań.

Wyznania

rz.-kato- | prawo- prote- ! mojże- ‘^"^dom lickiego sławn. stanck. szowego podrzutków

chi. dz. chi.l dz. I chi. I dz.

chi. I dz.

chi. | dz.

razem

chi. | dz.

, I . .    innych

protes- I mojzeszo- wyznań i dom podrzutk.

chi. I dz. I chl. 1 dz, j chi. 1 dz. | chi. j dz. 1 chi.l dz.

rz.-kato- prawo-

^ I lickiego slawnego|tanckiego| wego

326

373

331 i 1369

249 1264

1341

984

1194

242

133

133 j 1216

169 1219

307 ; 1510

327 1754 I 1518 320 | 1592 1536 202 1385 1344

1388

1311

1185

1135

1191

1249

1288

1216

1330

1446

1420

1445

1501

1395

1214

1203

1251

1215

1289

1289

1467

1510

1471

1495

1440 1266

1187

946

1223

933

1895

1884

898 1 898

850 | 815

214

366

328

345

270

287

139

155

160

310

373

358

196

244

a *•

g <-

902

9722

11364

3427

510

380

5045

1877

3107

759

439

7059

00 CNI CD

^HQ0CT)^CMincOf^

y—*    ▼—<    T—»    î—(    T}<    00

^COlO^OCD^CNt^^'-«

l-H    l—l    T"<    ^    ï>-

^n^NNSnnnnn

COCOCMlOOt^t>CMCO^CM

CO't'^'-’COCMCMCOCOCOCO

1>COCOOO[— C'O^tCOCO'-* CMCOCMCOCOCOCMCO'^'^'^¹

34

23

38

31

34

33

31

29

46

1367

1370

6010

6095

2217

930

955

5258

5780

14

16291

945

926

5602

5867

1753, 3

956

967

910

970

937

992

874 ! 31

967

6017

6248

71 9

18941

198 ! 209    388    j 388    2253

3299 3080    213    173    402    362    1859

•3452 3291    199    156    373    398    1840

3673 3584    178    162    404    371    1986

3256;3196

1880

921

978

922

992

975

953

1062 1104135

5827

6122

6107

6662

6923

6991

6322

6249

6452

6993

7234

7301

9562    9478

i»

1701

1926 10    7

i

1623 1    2

!

1999 14    6

2089 118 2094 8    6

4272 3    3

389 1925 360 1924

356 1740

348 2077

353 2165

330 ! 2122

317 ; 3965

208 378

189

3525

3825¹

162 366

I

174 ; 376

195 ; 392

207 i 385

157

36671

3792;

188

3952

4147

4114 188 4266 218

4322,

4455

4586 4384 187 177 398 49734696232 190 389

CM. CO, ü O (O b M CT)-

CT)^OOMOt20S>iOOOOcBCT)oScMCT)

ćo

UOCOOOCMCT)OOCO~CT)COO~

CM

CM

co

107    75

CM CM CM CT)

103 109

00

CT)

S    S    Si    a    8    3    S    CM    J3J2_£3_®

9    S    S    CM    S    2    S £ 2    Si    2 2 s 2 3 S 2 ®

t" CM CM CM

co co

89 SOI

1003

1103

8574

8931

CM

75

98

995

1034

8063

82 0

42

50

893

967

9636

9714

36

46

984

1072

9271

9850

49

54

1119

1197

10034

11264

CO CM CO

CO O CT) CO t"

36191 3472

2798

4138

3545

3702

34 43

46 25

43 52

O^CDO^CDOOOOCN

rt^COlO^t^tCOCqcOCO

CT) —-< IO lO

CD

CO

co

co

32; 24

1047

1024

1042

1131

1137

1055

1185

1286

1252

1235

1099

1045

833

1082

1054

1108

1069

1127

1121

1310

1324

1240

1252

1145

1043

804

1687

1619

7581 747

729| 703

2846

3918

3824

4719

352

341

259

237

4489

4728!

1890

350

320

340

338

375

331

308

379

247

225

267

267

241

4667

4741

248

4940!

5208

275

5107

5437j

284

5724;

58751

9563

10338

3392

3880

303

356

256

313

5612!

5789;

9755

10815

CM

3483

4212

322

344

278

320

5671

5937

9667

10840

3153

3952

334

337

371

337

6214 5809,

10336

10298

10074

11003

10561

10530

12038

10283

10781

9048

1 56

3480

4200

370

330

327

365

61591

6261

11493

11648

12404

12356

11810

13480

11671

12034

10282

21334

22424

10032

10998

/.

-

co

3154

3148

3304

2954

CT)

3923 —

3003 —

3053 —

2737

4085

4032

4386

4290

3865

4682

3787

3879

3709

6507

7959

334

342

348

350

267

343

333

267

154

346

381

392

377

276

350

319

306

185

498

353

354

6708 6457

398

394

6186

6841

1900

395

426

7200 6956

418

436

464

438

401

6839

7288

434

7235 ! 6837

7308 531

7917

464

6509

7101

ctÎ

CM

4006' 3108

3825 2820

CT) CO

ICT    ’—¹

rf ^ h- 00

7475 j 7097 374 364 6061; 5820 327 | 337 13583    746

13152    817

6458 6425 340 j 320 6495, 6160 334 ! 315

1910

razem

chl. | dz.

'D

^Sor^acoot^ooccoot^

96 I 84

97 ! 82

82

59

57

98

96

100

140 ! 91

142    95

142 102

: 135 i 87

140 i 89

ooaeoooooor^œoo

CMCOt^t>t^-COOO

^-'COaeOOOCTî'-'CC

CO f" 00 00

<M CO

t" oc

II

eèlubnych

TABLICA XXIV.

Podział noworodków martwych podług wyznań.

rz.-kato- prawo- protes- mojże- innych lickiego slawn. tanek, szowego wyznań

dz. | chl. | dz. ! chl.| dz. j chl.j dz. j chl. j dz. | chl. | dz.

17 ! -

12

14

razem

18

12

33

19    16

CO    O    rf    co    !>•    t^-    1—'

▼—<    y—<    •    T-H    r—<    CN    C0

24

P-» p. O⁻*    P-*    O⁻»    c^*

C- O- O- C¹-

CV. O-

O- ce-

ce. ce. ce- ce-

lO CO IO CM CM CM

co 't co co 'cf

co

00    co    co    CO    eśf    O    00

00    t"    co    00    C-    t>    CO

■"cf    co    co    oc    co    —

OC    00    OC    OC    00    Oc    C—

CO Tf 'Cf

O!

CM

CM Tf

2 34

CO-'W'-Olt'OIOtO

COCOCO'tCOCO'cfCOCO

2 o-

oc 'S* Tf co

00

CO

CO CM

CM

CO CO 'Cf CM CM -Cf

CM 00

CM

O-

CM

►^^TfCMCOOcOCCMt^COOC'-iCOCOt^COCMt^-

c-ooi^io-ir-oocoocot-occo-cfcocococo

O-

22 i

CM

CO

- S e-

OC C-

co ■<*

j*

°    rz.-kato-    prawo- ! protes-    mojżeszo-    innych

“    lickiego    sławnego |tanckiego    wego    wyzn.

chl. : dz.    I    chl. j dz. j chl. j dz.    chl. j dz.    chl.j dz.    chl.

368

337

169

262

173

236

213

208

207

179

201

211

315

314

312

3( « »

340

cm

co

375

445

O)

co

CO ^

co co

TP TP

424

cm

TP

455

co

TT

393

36o

332

T—t IO lO l>

ï> co

322

338

247

275

254

300

239

263

415

390

401

416

O)

Oc

422

-r

548

543

569

en co

<-i    00

CO co

588

536

53i »

Ce

co

ce

513

440

Tf 'Cf

p. P-»    c^⁻* P» O⁻*    O¹⁻*

CN    h-    O]    N    r-c    O    1^

00    ID    lO    CD    CO    ^    ^

CC

126

Oc    O    Od    —i

o    cm    co    r»

175

160

00 co 't    oc

co co co co oo

210

O) co

O Oc

81

ÇO

Cv. o-

O-*    O-* O- O-

O-.    o-.    C¹*    o^*

O-. cv« P~*    P~* P* P»

o-

cv. (V.    (V.

o    cm    ^    o Tf

oo    o    cd    cd    ^ cm    co

O ⁰⁰ CO JH CN Oi °

io    c    tp    cm    o    cm    oo

y—*    CM    ł—<    y—<    î—h    y—*

in co co    co    cm m 10

CO    CM    O 00

159

178

164

191

257

254

256

O CO    00    ^

f- CO CO t" CO 00

CM O CO CO CO Tf O

CM CM

258

225

243

222

214

CM

25 1

217

218 ;

oc co t> oc t-

CM CO

CM CM

Tf

Cd CO

CM

CM

CO

co

CM

198

CM

Tf

CM

Oc

2110

237

257

257

22i •

co

Tf t—

CM CM

254

225

2-4

244

CO

CM

28Î¹

CM

co

337

358

374

CO

co

353

00

CO

co

260

O-

05

co oo

--g O.

CM CO

CM

214

co

CM

■cf 00 CO

CO co

CO

co

CM

cf ÎO ce T— oc 00 co CM

284

268

CI

CM

ro

o-

O-

00 —• co co

ce

214

Ce

OC

1877

1880

1890

1900

1910

ROK

00

GO

1890

cOOO<I050T4i.OOtO'—

OtOOO~40ÜT.P*OOtO>—O

TABLICA XXV.

Podział osób zmarłych podług narodowości i płci.

a). Ludność miejska.

Wyznania

rzymsko-kato- prawosław- protestanc- mojżeszo-

kiego

lickiego

nego

mąż.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

innych

wyznań i dom wegO podrzutków

kob. mąż. kob. 1 mąż, 1 kob.

Razem

mąż.

kob.

5837

8427

3152    2825

3823

4044

4036

3775

3802

cr> m -to to

'tf TO

OO CD CO OO -O 4^

3295

2140

3367

3580

3804

3429

3572

3875    3764

3434

3506

3359

3441

4419

3838

3460

4477

3948

4165

4000

4250

4075

4549

4561

5203

4923

4392

5635

5398

5301

5569

5130

3518

3522

4090

3569

3413

4421

3828 I

3976

3818

4002

3950

4382

4566

4888

4924

4245

5483

5137

4900

5160

9891

4878

10471

5303

9874

5004

to to OO 00 00 o

-O OO OT

IC

3262

380

357

401

342

359

311

337

315

240

239

263

249

209

265

207

244

229

Tl

NO tO

227

209

212

234

234

200

226

191

189

289

280

321

263

298

254

245

220

173

203

234

208

192

236

220

216

205

215

189

200

180

190

211

193

212

Tf co t" t'-

co co

" * to to

OO OO — o On o ot to

367

188

1288 1219 1751 1530

1690    1537 1585 1528 1466 1250 1545 1416 1631 1546

|1861 1604 11740 1553 1805 1648 1965 1818

1691    1600 1660 1545, 2240 2122 1902 1654 1950 1690 1958 1754 2135 1857 189111804 2375 2116 2093 1909 2138 1938 2557 2187 2024 1696 2512!2301

1812

194

247

265

89

46

OO

to OO CD OO

2475

2213

2276 1959

2385

2177

lO co ^ | CNI | CM

2108

4044

1868

4307

4527

2346 2076

co

sili

295

230

174

206

169

95

38

to

to to

co

OO

Rok

1877

00 Ci

1880

1890

C000"0030l4^t0t0

03

I—i

co

I— OCO00<IO3OT4^C0tO“O

TABLICA XXV.

b). Przyjezdni i szeregowcy.

Wyznania

Ciąg dalszy.

rzymsko-kato- prawosław- protestanc- mojżeszo- innych

, .    wyznań i dom

kiego    wegO podrzutków

Razem

lickiego

nego

męż.

kob.

męż.

kob.

mgż.

kob.

męż. kob. mgż. kob. mgż. kob.

*\) -O "O "O -O •'O "O *"0 "O “O “O

•O -O "O *-0 -O -O *"0 -O -O *"0 *o

03 03

co co

CO a m co CO 'Cf

00 co

CO 00

00 o

396

361

396

482

487

547

627

546

co >£* cn OT 4^ ro ŁO O 4^ O Ot Ot CO Î» CO 00 00

-o -o -o

OûCOtOtOtOOOtOOûtOtOtO ^h-üi^cOOcOtO^cOOO 0-4 00 WOtOUi WÜI - ■

356

480

341

286

CO Tf

co Ol co ^ co co co

to to

m C3

-O "O ‘"O

oŚ o -o o £ £ g & £ to oo 5 è ~ o 00 ê 00 00 Sâ 00 - co £ ^ ^ -o -o -o -o -o -o -o o -o

£3 "O "O "O _ 2 OT 5 lO to 43* 03 ~ to 03 O —* to OO 03 CO CO CO 03

W -o -o & g ÏÏ ê to § g O £ ê 2 to S ä w $0 2 ê -O -V» -o -o -o -o -o -o -o -o -o

Ol -O -O "O w ^ co 00 H- to o! 00 Ol ^ 00 4^ CD O H- 00 CO 4^ co

•-O *"0 *"0 '"O 'O ,-0 *"0 '"O ‘O "O ‘O

•■O fO ,-o

o-

-O *\3 -O

00 o 03 to O Ol    -o -o

_ _ „ - CO-HCO^OOCONtOOOCtCOOO^O-HOOCP C-C-C-oo^ctOlt-cOOOOlhOO^OOOOOOCt^ COCO

O) m CO O O C4 CM <M O O- CO 00 O — CO CO « 03 lO t-    00

OC0t^'^CNCMCOC0^»-|C0^C0Tt,'CfCOO30000O)Cv-0-0-^

co

"O -O “O “O -O -O *"0 "O “O *"0 ,-0

CV. c>-

00 03

cp^toon^ooNoooot^oitoin

■'TOGOOOCOOO^OlOOCNlCNlCO''—<N

ootooococ-ioiocococo

805

887

800

709

783

641

631

507

381

435

422

438

"O -o -o

CO (O

43> Ol CO 4^

oo

03 03 r~ co — co

!0>0l0<0t'

•o X

791

704

739

835

874

699

609

co

IOOOCD 0 r- r- t>

OO CO co

383

382

416

379

Ol

499

495

4^ 03

397

445

522

469

394

375

421

422

475

% śmierteln.

A\Ç3UE^ -ZS3IUJ ädSisX}. 00i BU XUZS -nzjq srqXp bu

M0DUB>J

-ZS31U1 0001 BU IU9{080

33,55    103,7

32,57    93,7

33.17    80,4

29.18    90,5

28,31    87,9

29,01    73,7

29,16    71,8

24,94    30,8

24,82    18,9

29,87    21,0

24,91    23,0

23,05    25,8

28,65    30,0

'S>

cg

24,02

24,38

22,91

23,54

20,62

23,59

21,49

21.83 21,65 17,89 22,25

20.83

19,88

21,54

19,24

20,30

20,30

19,27

.52

TABLICA XXVS.

Śmiertelność w zależności od rozszerzenia sieci wodociągowej i kanalizacyjnej.¹)

Dostarczono wody filtrowanej

CDy^ZS9llU

\ bu Aq -op nSteiD m

litrów

Q.

w ciągu roku na

1 dom pO-j i miesz-łączony

metrów sześciennych

kańca

całe miasto

Liczba nieruchomości przy końcu roku

z kanałami

połączonych z wodociąg

ogółem | °/o I ogółem i ⁹/o

kanałów

Długość ułożonych przy końcu roku

rurwodocią- ! gowych |

kilometrów

psouioip -mam ąson

Rok

,    ,    ,    ,    ,    .    o    ^    ~    «    o    °°

I    I    I    I    I    I    ”    ®    o    2    -    2    2

0,177

4,112

9,991

88000

440.000

31150

3800.000

6050

3540

2900

2500

2520

4.500.000

4.700.000

5.000.000

5.000.000

6.200.000

CO 1-H    lO    CD 00 00

I cT -    eo    ~

16

54

177

315

435

681

17,558

18,048    122    3

27,228    744 ^    15

38,359    1327    26

42,649    1731    34

48,844    2003    38

62,882    2460    46

5    0,1

■p

T-Hooo-^'too'^ocot^o—'CMOOJ^on rt>Tfioioiomcoi>ocoi>o-i>ooo-oooooo

2560

7.500.000

1000

<D

2650

9.200.000

1419

2690

10.300.000

1784

2680

11.000.000

2004

2720

2780

3120

3520

3470

3580

11.900.000

12.900.000

15.000.000

17.200.000

17.200.000

18.000.000

2232

2504

2725

2861

2960

3045

25,4

3 760

19.200.000

3166

25,9

26,4

29,2

28,8

29,6

29,3

30,3

SA

ctf

N3

cn

3820

20.000.000

3327

3850

4090

4100

4110

4110

4230

C3

£

20.300.000

21.800.000

22.000.000

22.226.000

22.448.000

23.673.000

ÖX

ra

=:

3

•o

3460

3543

3598

3659

3738

3896

>.

ioS[^[2i>ooa)aoc»ooooo5o5ooooœoc>oo

2973

3481

3830

4101

4387

4643

4812

4886

4958

5032

5104

5236

5282

5336

5374

5412

5479

5598

80,682

93,096

95,485

96,421

108,588

118,353

120,070

128,229

138,099

143,454

146,131

155,314

160,424

164,946

166,698

168,345

177,411

179,152

73

*o

1;: 5?

s!

3 “

— <L>

S -5*

1880

2 4161

1,600 3,332 14,557 18,147 22,757 59,731 91,554 103,854 108,236 2 I 5400 I 137,256

158,050

165,715

179,872

182,101

213,686

222,434

225,167

234.416 236,557

240.416 243,720 258,180 261,749 269,162 270,781 270,830 271,767 273,658

•s-g

‘3 >>

5993

6411

.5 c

C T3

s|

H -o 6

1890

1900

1910

razem

SiniLOCMOOOajoJnaOCMCM^t^cOro^oSoO

co^awcooooooooocoooaiC^^Tfrooiooi

O t>    »—' <—< i—c —* ■—i

płci żeńskiej

1897    1898    1899

oifno®©Moioo(co^^(ooot"t«oo't 'ct''3<00C^COCOCT>t'-00'3<CT)’—'t~-''3'C000^OC0'—' — •'f >—    ^    T-. CN CN CM 00 CM CM —<

CM —.

ooai^focoSoo^cS^r^t^CMCM^rScM^ScM

O CO CM ~    ~

— —«CMCMCOCMCM*—'

1919

1292

173

81

109

133

168

173

159

126

151

185

242

239

286

240

207

108

56

19

TABLICA XXVII.

Podział osób zmarłych podług wieku.

1895 ! 1896

razem

1899

oą^t^^^cooiinCTc^^cooac^iSt^⁰⁰⁰^^

— CM CM CM CM CM

Sot^Śoćo^łoLoScoćoajóccoco^roSoLO^

l> O! —    *—‘'—'r—Ir-Hr-IT—ił—«^OJCMCMCNCM

r—I r—I

JOçoooroooooocoJoaJGoœot^ioJngc-^^r

O'-^O2'śt,I>I>O-00O2a2'-^’— CMCMCMOTOOOO^ y—< 00    y~~i y~mi *■"■*    y—*

00 lO 1—i CM *-<

-HrtCM^CMOJOlOJCMrHrH

płci męzkiej

1898

^^coa2^t2loo>o?o^’^iorSco<~>Sjn^'⁰

coa>CM°'-'-<’— ^CMCMCMCMCMCMCMCM^

CM ’—¹

1895    1896    1897

o-cocomiococo-^coaicoco'—'oioioaiooioo OJCOO-CO'cfOOlOCOCOOOCOCO'^CMOOC^OOCOCM O ^

CM —

-——ICMCMCMCMCM^—.

c-aJco^coooocomcMcomcjcMoocooo-^tCTJ — CMCMI>COCOCOI>r^COCOCOCMCOCOOOiniOCM CM O- CM —< ~ —<

CM —<

>— CMCMCMCMCMt- —

Ot^t^CMCMOi'tOOCMCOCO^ — 'ctlOOOCO'^,a>'ct< M’OJOOCOlOM'OOOOOOJOIOCMaiaXDCM O^-H    »—< T—t CM CM CM CM CM CM '*"“¹

CM -<

TABLICA XXVIII.

Ludność Warszawy podług okresów wieku (na podstawie :

Ilość osób w wieku

W wieku

0—12 mieś. 1— 5 lat 6—10 11—15 16—20 21—25 26—30 31—35 36—40 41—45 46—50 51—55 56—60 61—65 66—70 71—75 76—80 81—85 86—90 wyżej 90

O-yjmJi—5 l.! 6—10 111—15|in—20]21—25)26—30j31—35j.36—4o|41—45)46—50/51—55 j56—60 [61—65|66 —70|71—¹75|76—8p|81—8ó|86—90)wyż. 9Q

00 00 CO 00

m ż. 8090 34651 29619 27343 30510 49784 29525 22561 20868 13505 12473 8768 8006 4754 3755 1813 1180 293: 119 kob. 7930134468,30268 29616,38385)32797,31486,23348 21873; 13283 14510 10277 105011 5933 557o! 2785 1943 589 286

TABLICA XXIX.

Podział osób zmarłych podług stanu cywilnego i wieku.

wolny

Stan cywilny

małżeński owdowiałych

rozwiedź,

mąż.

kob.

mąż.

kob.

mąż.

kob.

meż. j kob.

stan niewiadomy

W wieku j 1°96 r. ■do lat 15

4243

3804

3591

4628

3465

4027

12675 11083

'O

■

15—20

00 <1

133    95

141

94

140    147

414    336

to 4.

IC

to

Ot

56

05

X

20—30

CC -4 05

05 to — to O — 00 o 00 00 IO oo

ool 05 — Ot

-4 — -4 CO

118

101

192

107

170

210

326    572

O) I Ol-

to to co

otl to I w

—41 tO OO tO

1896

30—40

CO -4 co O Ot Ot

O CO o t- 40 CO

260

186

-4 to to to Ot I C5 W 4*. 45.1 CO -4 00

ICO co oo l oi 04 CM CM C-

O-OOt

-oj •— oo to

►—I Ot Ot —

Otl w

Otl to W

1896

40—50

73

59

50

52

68

58

00 00 00 05 to —‘

00 to

CO 4. 05 05 00 Ot

200 160

1001    509

CC 4C — 04 04 X Ot X

©I 05 -4 05

Ot to 4i. to

co

00 4. 4.

50—60

1896

52

51

49

56

59

61

o oo co m t- io 00 00 co

00 00 00

CO — —4

4. 45. 05 O 45. O

to

CO 04 CO>

157

171

1079    557

153

45.

to

wyżej 60

1896

72    118

64

111

219

861    174

604

218

239

289

261

264

00 00 »4 to — 00 Ol CO —

ot co

to to

O CO

222 1    403    1668    676    814    2425

05

co.

TABLICA XXX.

Podział ludności Warszawy podług stanu cywilnego i wieku.

na podstawie spisu 1897 r.

Stan

cywilny

Wiek

wolny

mąż.

kob.

małżeński owdowiałych rozwiedź, j wiadomy

mąż. kob. mąż. J kob. mąż. kob. [mąż. kob.

do 15 lat 15—20 20—30 30—40 40—50 50—60 wyżej 60 wiek niewiadom.

4-

993

1311

2781

12

to <1 O co Ol 00 to Ol Oł (D G) CO Cl ^

— to 4^ CO to 4^ 4^ Ji. 7- to o gł >& Ol ŁO ŁO_

razem

188647 18200:

29769 475; 1262 337 446

TABLICA XXXI.

Podział osób zmarłych podług ważniejszych rodzai zatrudnienia,

Rodzaj zatrudnienia

Ogól ludności I pracującej łą-1 cznie z człon-1 kami rodzin podług spisu 1897 r.

Ilość zmarłych

1895    1896 I 1897    1898    1899

razem

Żebracy, prostytutki i nie-określ. zajęcia Niższa służba prywatna i wyrobnicy Opracowanie drzewa Wyrób odzieży Handel

Opracowanie metalów Opracowanie produktów zwierzęcych Środki komunikacyjne Przemysł budowlany Przygotowanie materja-łów spożyw. i napoi Urzędnicy administracyjni i sądowi Służba zdrowia Sztuki piękne, nauka i służba kościelna Siły zbrojne

7313

533

555

727    718    849

3382

137563

25859

78002

104945

35878

10949

40278

25748

14565

18325

8003

17235

40301

4732

4856

533

1474

1979

2167

648

197

626

361

258

290

100

192 i

204

708

215

760

474

252

261

102

218

141

4618 5289 5352 486 625 619 1540 1826 1620 2013 2311 2189 678 777 852

<0 o

260    295    284

259 265 246 110 127    88

192

160

,203    219

174    171

24847

2840

8090

10659

3663

1076

3783

2329

1349

1321

527

1024

850

Gru

dzień

TCOt'OlOlOt'rHCO^

N (O oo oo o o) o) r'o

rf^CDlO^COlOkOlOlO

Wrze- Paź- Listo-sień dziernik; pad

© io N o n N ai m in >i

loai—'CNt~^fio lO^COlO^OCOkO^COlO

o — rr oo — »—iooaii>

CM CM —' OC'— OOl - lO't r-WOOCOCOCOCOCOC-lO

r-^oiocoioait^^co

o^-ooaio^foo^'t'it

ocooic-ot-coinooio

5575 ! 5469

7433 ! 6604

548    552

649    612

650    760

683

741

614    652

610    788

760

729

673 693 686 702 718 704

oro—i g o © © 't o mmo

t-OOOOOf'

mcot^o-'t — i> ^ —'00 loioint'-iococoioioco

5987    6542 ¹ 6618    6906

TABLICA XXXII.

Podział zmarłych podług wieku i miesięcy.

Miesiące

Sierpień

Maj Czerwiec Lipiec

-t-S

C'Jt'N’-"-<O00<O!OI> CMCMCOOOCQCO—■ (O® (MNOlOClOtOONlO

ooinooooaitoai^co—> ce o^oococnoocot^t^co —■ cot^ojoai'Htot'too

•§

|BSSSSSSS^S

£ 05 «O O CO 00

(0(0 cor-

8665

9409

7999

494

467

563

638

569.

635

615

559

580

607

5727

cê

b. w wieku od 5 lat.

507

507

477

544

549

591

544

593

573

532

577

562

634

589

549

538

636

578

583

585

5628    5620

«(ONaUDOOlTHOœ

t^aO'--incNa>tD<r3CMoo

to-^rooioioo-^ioioco

Kwie

cień

Styczeń Luty Marzec

485    485    478

384    447    420

602

451

397

514

432

455

470

470

492

457

552    618

465    473

448    512

•    413    466

509    635

483    505

526

531

DC

1901    590

2    448

3    541

4    683

5    599

6    503

7    523

8    520

9    680

1910    521

5608 : 4727 | 5159    4689 ! 5994

538

549

531

582

598

619

599

919

596

655

661

541

569

551

595

713

612

704

677

698

591

640

909

567

708

538

696

617

659

645

698

650

736

721

771

699

733

658 <    720 j 635

razem

1901    611

2    558

3    680

4    644

5    766

6    637

7    760

8    780

9    833

1910    730

6999 ¹ 6468    6754    6257    6013

razem

T A B L I

Podział zmarłych podług

O

.n

o

R o k

Ospa

variola vera variole

Odra

morbili

rougeole

Płonica

scarlatina

scarlatine

Dyfteryt i krup diphteritis et croup

diphtérie et croup

Suchoty

phtisis pulmonum tuberculose de poumons

Zapelenie płuc pneumonia pneumonie

Krupowe zapalenie płuc

pneumonia crouposa grippe

co

s

ćo

O)

00

■/.

COOO^IOOT^OOtO

1375

145

99

CO o

681

307

775

co

s

489

k

W!

C A XXXIIE.

ważniejszych przyczyn śmierci.

r

o

b

y

N

3

o

O

bronchitis acuta

bronchite aiqué

I Jj

N

'3

CD

N

me oskrzeli

£

bronchitis chronica

bronchite chronique

et emphysème pul-

monaire

Nieżyt kiszek

gastro enteritis

diarrhée et entérite

Gruźlica kiszek

phtisis intestinalis

et mesenterica

tuberc. abdominale

Tyfus

tiphus abdominalis

fièvre typhoide

Choroby org. serca

morbi organ, cordis

maladies organique

du coeur

Gruźlicz. zapalenie

C/D

<D

fëi

N en ^

■0 5" E ’5+ c c ü o c J; O En

CJ

= ü

ÏUO n,

|.e s s»

•- if"

I St

il

N

E

Uwiąd schyłkowy

marasmus senilis

débilité senile

O) COlO (O I> 00 O)

119

423

447

197

34

224

266

319

176

5

5

OCOOO<ia5Cn,fï.COtO>-‘0

511

226

84

147

797

63

167

420

262

328

344

420

EisüiggSgg-ËglggggglglIglfegglg

lllilläillillliliillllllllllil

»—à I—k.    à »—Ł H—à ►—i

<1 Q)<1 Ol 4^ O) I ^)-*OOl4^cDOoU-^-(Û^WOOOOO o

I

\

10)    [91+98)

599

OlOXIOl

O) oo to o

to o

CO o

I

ggBggÜBggëgggggjgâgëSgËS

29)

193

292

179

200

190

198

203

307

203

257

1)

154

146

145

131

138

140

O CN

166

79)

28)

61)

154)

t0000“ 00 4^00w0000it5.[owül0)00t0t0-vl4i.00t0(û0500l\3-jt00

578

608

602

lâlsssSSigfefeæSlSësIgSg

557

571

iO in

651

659

726

604

535

521

571

605

688

632

724

748

787

672

914

796

778

900

834

919

933

958

979

1066

1016

973

1123

1062

1028

902

1032

XXXli

TABLICA XXXIV.

Podział osób zmarłych w Warszawie w 1910 r. podług ważniejsiych przyczyn śmierci i wieku.

0—1    1—5 5—10 40—20 20—30 30—40 40—50 50—60!60—70 70—80 ^ż,ej

II    l    “0 1.

CO

CO

-H 00

CM

CM

CO

lO

~ |8 I

*n

t>    CO ÎO    00 ^

o*    m cm    m

426 ! 287

264

17

176

00

CO

I-

ÎO

00

O    CO lO    CO o>

t~-    CM O    CO

CM CM

CO I ^ CO co co 1-1 I CM 00 Tt*

[>

't rH (O Ol CO « i 'Ct* r | CM    CM CO CM    CM

CM

CO CM

5 S I 2 |

CM    1    1

222    370

43    44

12 18

-Hi'iniooo i co i i coo co o .

CO CO CM i—' CM I 00 I |    CO    ’—¹    I

CO 00 cO)    CO AO CO    t^-co-'-¹

lO>-1 00    CO CM lO    00 00 —¹

I ^ CO    —¹    CM

|    SS

11

1307

48

Przyczyna èmierci

Ospa (variola vera)

Odra (morbill)

Płonica (scarlatina)

Tyfus (typhus abdominalis)

Dyfteryt i krup (diphteritis et croup) Krupowe zapal. płuc(pneumonia crouposa) Zapalenie mózgu (meningitis)

Gruźliczne zapalenie opon mózgowych (meningitis tuberculosa) Ostre zapalenie oskrzeli (bronchitis acuta) Przewlekłe zapalenie oskrzeli (bronchitis chronica)

Zapalenie płuc (pneumonia)

Suchoty (phtisis pulmonum)

Choroby organiczne serca (morbi organici cordis)

Nieżyt kiszek (gastro-enteritis)

Gruźlica kiszek (phtisis intestinalis et me-senterica)

Uwiąd schyłkowy (marasmus senilis)

¹

yżej 75 lat

SPIS TREŚCI

A. Część pierwsza.

I. Statystyka wielkich miast.........

II. Ludność Warszawy i skład jej:

1.    Wzrost ludności..........

2.    Podział ludności podług płci......

3.    Podział ludności podług kategorji wieku .

4.    Podział podług wyznań i narodowości .    .

5.    Podział ludności podług zajęć.....

III.    Osoby z ułomnościami fizycznemi.....

IV.    Stan oświaty..............

V. Ruch ludności:

1.    Śluby..............

2.    Urodzenia.............

Str.

4^ LC LC IC Ul O 3C ^ c vu

03 £-Cul CD

3. Zejścia:

a) Śmierć wskutek chorób

b) Samobójstwa.

O <1

es OC

B. Część druga.

. . III

Tablice statystyczne

Str.

15

61

64

68

75

90

DOSTRZEŻONE BŁĘDY DRUKU:

wiersz:

15 od góry (tablica)

zamiast:

powinno byc:

10

1 od dołu

y>

(tablica)

łat

lat

1 od góry 10 od dołu

porównanych

zxmieszczonych

wyznń

36,3.

śmietelność danych towarzystw

porównywanych

zamieszczonych

wyznań

3,63.

śmiertelność

towarzystw

'

Do nabycia we wszystkich księgarniach następujące dzieła, wydane z zapomogi kasy pomocy dla osób, pracujących na polu naukowem,

imienia dr. med. JÓZEFA MIANOWSKIEGO,

lub ofiarowane na rzecz kasy.

DZIEŁA PRAWNE i EKONOMICZNE.

Boufałł Bronisław. Zasady zwłoki wierzyciela w prawie rzym-skiem. Warszawa, 1897. str. 96. Cena kop. 20.

str.

Demolombe C. O spadkach. Przełożył i uzupełnił przepisami Kodeksu Cywilnego Polskiego z 1826 r. oraz jurysprudencyą. b. IX Departamentu rządzącego Senatu, Warszawskiej izby sądowej i kasacyjnego Departamentu Senatu, Władysław Nowakowski, b. Członek Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu. Warszawa, 1900—1901. Tom I, str. 485. Tom II, str. 561, Tom III, str. 564. Tom IV, 1901,

481, Tom V, 1902, str. 436. Cena każdego tomu 2 rb.

Domański Władysław. Teorya ekonomii politycznej. Warszaw a, 8-ka, 18S9, str. 140. Cena rb 1.

Dydyński Teodor prof. Cesarz Hadryan. Studyum historyczno-pra-wne Warszawa, 1899, str. 220. Cena rb. 1.

Dydyński Teodor prof. Historya źródeł prawa Rzymskiego. Warszawa, 1904, str. 434. Cena rb. 2

Ekonomista. Kwartalnik pośw ięcony nauce i potrzebom życia, pod red. Stef. Dziewulskiego. Cena roczna wt Warszawie rb. 5.

Grabski Władysław. Stosunki służbowo-robotnicze rolne w Królestwie Polskiem. Opracowanie materyalu zawartego wr odpowiedziach na wywiad, zebranych w 1903 — 1904 r. przez De-legacyę Służbówką przy Sekcyi Rolnej. Warszawa, 1906, str. 99. Cena rb. 1.

Handelsman Marceli. Historya polskiego prawa karnego. Tom I. Kara w najdawniejszem prawie polskiem. Warszawka, 1908, wr 8-ce, str. 266. Cena rb. 2. Tom II: PrawTo karne w statutach Kazimierza Wielkiego. Warszawa, 1909, w 8-ce, str. 214. Cena rb. 1 kop. 50.

Jeziorański Feliks. Ustawy hypoteczne i przepisy o zatwierdzaniu aktów rejentalnych, obowiązujące w Królestwie Polskiem, z objaśnieniami. Część II. UstawTa sejmowa z r. 1818. Tom I. Warszawa 1892, wT 8-ce, str 575, VI. Cena rb. 2.

Karpiński Józef. Jurisprudencya Izby Sądowej Warszawskiej od r. 1894 do 1901. Zeszyto wr 43, Cena zeszytu kop. 50.

Książki oznaczone * wydaae są z zapomóg warunkowo-zwrotnych, t. j. ulegają zwrotowi ze sprzedaży wydawnictw lub zostały ofiarowane na rzecz Kasy.

*Kempner St. A. Badania i szkice ekonomiczne. Warszawa, 1902, str. 246. Cena rb. 1 kop. 25.

Kirszrot-Prawnicki Józef. O oszczędności, kasach i stowarzyszeniach oszczędnościowych i pożyczkowo-oszczędnościowych. Warszawa, 1898, w 8-ce, str. 808. Cena kop. 50.

Konczyński Józef. Stan moralny społeczeństwa polskiego. Warszawa, 1911, str. 190. Cena rb. 1 kop. 30.

Koszutski St. Podręcznik ekonomii politycznej. Warszawa, 1907, str. 365, VI. Cena rb. 1 kop. 20.

Krzywicki Ludwik. Kwestya rolna. Przełom w produkcyi środków spożywczych w drugiej połowie wieku XIX. Warszawa, 1903, str. 407. Cena rb. 2 kop. 50.

Kucharzewski Jan. Początki prawa małżeńskiego. Warszawa, 1901, str. 144. Cena kop. 75.

Miklaszewski W. Rozwój cielesny proletaryatu m. Warszawy, w

świetle pomiarów antropometrycznych. Warszawa, 1912, str. 169. Cena rb. 1 kop. 50.

Mogilnicki Aleksander. Kary dodatkowe. Warszawa, 1907, str. 365. Cena rb. 1 kop. 50.

*Ostrogorski M. Kobieta, a prawo publiczne. Przekład Zygmunta Poznańskiego. Warszawa, 1898, w 8-ce, str. 188. Cena kop. 20. Ostroróg Sadowski Józef. O imieniu i nazwisku. Studyum prawne.

Warszawa, 1902, str. 188, IV. Cena rb. 2.

Pietkiewicz Zenon. Szkice społeczne. Warszawa, 1898, w 8-ce, str. 262. Cena rb. 1 kop. 20.

liadziszewski H. Skarb i organîzacya władz skarbowych w Królestwie

Polskiem. Tom II, 1831 — 1867. Warszawa, 1908, str. 356. Cena rb. 2 kop. 25.

Pappaport E. St. Walka o reformę prawa karnego w Niemczech.

Warszawa, 1909, 16-ka, str. 78. Cena kop. 50.

Pembowski Aleksander. Pisma. Tom I. Warszawa, 1901, str. 552. Tom II. Warszawa, 1902, str. 742. Tom III. Warszawa, 1905, str. 830. Cena tomu rb. 4.

*Winawer Maksymiljan. Najdawniejsze prawo zwyczajowe polskie.

Warszawa, 1901, str. 281, III. Cena rb. 1.

Wojciechowski S. Jak założyć stowarzyszenie spożywcze. Warszawa, 1911, str. 224. Cena kop. 50.

Zaleski Witold. Zasady ekonomiki. Warszawa, 1889, 8-ka, str. 394. Cena rb. 1.

Zaleski Witold. Królestwo Polskie pod względem statystycznym.

Cześć II. Statystyka zajęć i przemysłu. Warszawa, 1901, str* IV, 225. Cena rb. 1.

Zaleski Witold. Ze statystyki porównawczej Królestwa Polskiego.

Ludność i Rolnictwo, Warszawa, w 8-ce, str. 193. Cena rb. 1.

pPMMS^ÄlÄte

£ Æa^SÔ    SgSÉgÂÉs*;

|g«HHHBgyBBPN9N£^

ÉsSSffiÉPNMÆ

^>:\f

MISÉ

si

\:    :/.;V..

gMlï I^ifêmmm^^^0!êM0^mm

:: - ' ; ■ ' - - : '

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

m

mmmmm

42351

*™ 000 00 r K H/fi w*

Biblioteka Politechniki Krakowskiei

mi

a&3S!

100000298585

HHH