,3£iïl

. V.-.v-    .

mm

.

-

■

■ . ■' :

«EST

W

SlSll

aViO'Nsłlie*

s

£5

H

■

SSÄSSÄ

=•»£

' sss

'. ■ -

S

■

BIMETALIZM

HH i HS-

:v. «

WPLTW BEWALÏÏACYI SREE!

NA PRZEWROTY EKONOMICZNO-

' 'Mi

mm

«R*

Jü.

napisał

Stanisław Skarżyński.

WARSZAWA.

DRUK S. ORGELBRANDA SYNÓW,

Krakowskie-Przedmieście N. 66.

1 8 9 2.

¹■ ÏSS* •

i'rows'SX

• if«

;o

'f:

iLSf.âM

J],03B0JieH0 U,eH8ypOH).

BapmaBa, 25 Ikmh 1891 voąh.

PRZEDMOWA. '

Wydając w osobnej odbitce mą pracę, niegdyś przez „Niwę“ drukowaną, uważam za konieczne poprzedzić ją kilku słowy, gódzącemi jej cele, motywa i wnioski z obserwacyjami chwili obecnej.

Pobudki usiłowań bimetalistów zamykają się w dwóch głównych dążeniach:

1)    Wytworzenia drogą uregulowanej kwestyi monetarnej jak największej stałości ekonomicznej, służyć mającej za podstawę wymiany rezultatów pracy ludzkiej — to uregulowanie widzą oni w powrocie do naturalnych praw cyrkulacyi monetarnej na srebrze i złocie opartej i dopatrują rażącą jej negacyję w arbitralnym wymyśle lorda Liverpol i księcia Bismarka, którzy gruntując się widocznie na własnych skłonnościach, ograniczyli ludzkość w środkach międzynarodowej wymiany, łamiąc stary doskonały porządek. "

2)    Podniesienia poziomu cen w ogóle, jako dźwigni tej produkcyi, która nietylko tworzy, lecz daje środki zbytu. Pod tym względem właśnie niezbędne mi się wydają słowa wyjaśnienia w obec dostatecznie wysokich cen, jakie owładnęły rynkiem produktów rolnych. Zniżenie cen w ogóle nie uchodziło nigdy uwagi tych teoretyków, którzy namówili prawodawców do przedsięwzięcia experymentu zmniejszenia o połowę środków wymiany bogactw. Rezultat ten jednak wcale ich nie odstraszał, owszem dumni byli z tego przewidywania skutków reformy, upatrując w nich redukoyję nadmiernych zysków producentów; a łatwość życia dla klas robotniczych. Miało to być jakby lekarstwem na niedomagania społecznego ustroju w kwestyj socyalnej.

Cóż atoli zapominano w sposób lekkomyślny — cóż atoli okazało się w skutkach?

Oto, że przez dewaluacyję srebra wzbogacono jodynie właścicieli kapitału ruchomego, bankierów świata całego, właścicieli rent państwowych, wierzycieli hypo-tecznyck i t. p., którym jednym pociągnięciem pióra zamieniono wierzytelności spłacalne w złocie lub srebrze, według wyboru dłużnika, na spłacalne tylko w zlocie — obniżono zaś dochodność z wszelkiej produkcyi, czy rolnej, czy fabrycznej, przez redukoyję cen, która rzeczywiście w sposób niesłychany w tym wieku nastąpiła; jednocześnie zaś ciężary klas produkujących zwiększyły się na skutek zwiększenia wartości wszelkiego obciążenia kypotecznego, jak to wyżej powiedziano.

Nie należy atoli zbyt głęboko wnikać w szczegóły życia społecznego, aby dostrzedz, że nizkie ceny na chlcb i ubranie nie są wcale dowodem dobrobytu klas roboczych. Po za wyjątkowemi położeniami głodu, wojen, oblężeń i t. p. panuje ścisła solidarność między zyskiem klas produkujących a zyskiem klas konsumujących — im większe są jedne, tern pewniejsze są drugie. Zubożenie producenta powoduje ograniczenie jego produkcyi lub rzuca w rujnującą spekulacyjną nadprodukcyję, — w obu razach i robotnik jego ponosi skutki ruiny. Twierdzić atoli, że obniżenie cen chleba i ubrania, że spadek cen wogóle uszczęśliwi klasy robocze, jest to ignorować zasady elementarne, z czego składa się cena, mająca wyrazić wartość produkowanych przedmiotów.

I tak, przyjmując jakiekolwiek cyfry kosztów produkcyi danego przedmiotu, np. przedstawiając sobie, że ogół ceny opłacającej produkcyję danego przedmiotu wynosi liczbę sto, musiemy liczbę tę rozdzielić jak następuje:

Wydatki stałe (podatki, patenty i t. p.) dajmy na to wyniosłyby liczbę ......

Procenta od kapitału dłużnego .

Procent i amortyzacyja kapitału nakładowego . Administracyja, dowóz materiałów, wydatki nadzwyczajne ........

Zapłata robotnika .......

Widziemy ztąd, że wydatki stałe i procenta od kapitału dłużnego wynoszą 20°/o całości. Gdybyśmy obecnie przypuścili, że cena przedmiotu zniża się ze 100 na 70, t. j. 30°/₀, to wszystkie elementa, składające koszta produkcyi powinnyby uledz redukcyi proporcionalnej, skoro zaś wydatki stałe i procenta od kapitału dłużnego pozostały zawsze w poprzedniej wysokości, liczbą 20 wyrażonej—tern samem gdy te dwie rubryki zajmą 35°/₀ całej ceny, płaca robotnika z 50 °/₀ musi by g zredukowaną do 40°/o całości, nie licząc na to, że redukcyja gwałtowna, jaka objawi się w rubryce 3-ej, sprowadzić może zupełną ruinę przedsiębierstwa i zaprzestanie roboty, ztąd konieczność szukania zajęcia, pozostanie bez roboty i t. p.

Tylko redukcyja dwóch pierwszych pozycyj mogłaby zaprowadzić pewną wymarzoną równoległość, lecz tej nikt z monometalistów nie radził. Ztąd nowożytna kwe-styja monetarna nietylko nie zażegnała kwestyi socialnej, lecz ją w najwyższym stopniu zaostrzyła. Powyższe cyfry są tego najwymowniejszym dowodem.

Ztąd już tylko słów kilka do powiązania tych spostrzeżeń z chwilą obecną.

Ceny produktów rolnych w tej chwili tak wzrastają, iż zdawałoby się z pozoru: szczęście, że monometalizm

i zredukowane środki cyrkulacyi bronią nas jedynie od cen przechodzących granice wszelkie.

Pozorny to tylko zarzut jednak, a rzecz sama ma się wprost przeciwnie.

Nieurodzaj, jaki był rezultatem zbiorów w świecie nieomal całym, niemógł nienarzucić swych warunków na szali prawa ilości ofiarowanych i żądanych, jakie ostatecznie o cenach decyduje — ustąpić musiały skutki rarefakcyi monetarnej, poziom cen podniósł się mimo tego, że w obiegu europejskim panuje samo złoto. Lecz właśnie na skutek tego uwidocznia się celowość bimeta-lizmu, który, jak to powyżej zaznaczyliśmy, na pierwszym swym planie kładzie stałość okoń o m i c z n ą.

Przy warukach dzisiejszej kwestyi monetarnej, ceny zboża się wzniosły, zmniejszone przez prawo środki cyrkuł acyi użyte zostają wyłącznie w tym kierunku — bene-ficium całego położenia ciągnie wyjątkowo szczęśliwy rolnik lub spekulant zbożowy. Za to reszta światowej pro-dukcyi cierpi jeszcze dotkliwiej.

Co chwili czytamy i słyszemy o nowych katastrofach przemysłowych i handlowych, o podnoszącym się agio na złocie, o upadku fabryk i spadku cen w innych dziedzinach ludzkiej działalności. Dziś, wystawiony powyżej stosunek w odsetkach kosztów produkcyi, przedstawia się jeszcze mniej korzystnie na całej linii pracy robotniczej.

Złe całe, jakie z klęsk elementarnych w roku bieżącym przebywamy, byłoby znacznie mniejsze, gdyby wymiana produków pracy ludzkiej odbywała się na podstawie większej stałości ekonomicznej, a tej gwaran-cyja w monopolu jednego metalu jest stanowczo niemożliwą.

co

Wysokie ceny produktów rolnych chwili obecnej stanowić będą tylko nominalną sprzeczność z tern,

w [»racy mej czytelnik o niskim ich poziomic czytać będzie. Ani monometalizm nie jest w stanie przeciwdziałać nieurodzajowi zbóż, ani bimetalizm utrzymać ceny w razie zbiorów obfitych — w obu razach decyduje prawo ilości ofiarowanych i żądanych. Z tą tylko różnicą, iż tylko przy obiegu złota popadamy w ostateczność, naruszając ekonomiczną równowagę produkcyi innych dziedzin pracy ludzkiej, przy obiegu bogatszym, obfitszym, pozostaje zawsze dość środków, aby i złemu zaradzić i dobremu dać przetrwać.

Warszawa, w Grudniu 1891 r.

St. Skarżyński.

'

/

■

/

Wielkie przewroty ekonomiczne i dolegliwości społeczne, jakie za niemi w ślad idą, mają pewną wspólność z chorobami ludzkiego organizmu’ jedne i drugie bowiem przedstawiają trudności w badaniu przyczyn, w analizie powodów i dyagnozie rozstroju. Nieudolni, a fatalni dla społeczeństw mężowie stanu, równie jak nieumiejętni lekarze, są często — doskonałymi wykonawcami programów ekonomicznych jedni, a terapii drudzy—tak jedni, jak drudzy atoli postępują w równoległem ciągle oddaleniu od prawdy, w nieskończoność, bez znalezienia punktu styczności z nią.

Biorąc przyczyny za skutki, lecząc jedynie objawy chorób, zadawalniając się pozorami, pocieszają się tern, iż dobrze stosują teorye kuracyjnej nie spostrzegają zaś, że leczą fałszywie, tracą czas, niszczą organizmy, sprowadzając przewroty i zniszczenia.

Kwestye ekonomiczne są tern więcej skomplikowane, że dla należytego ich ocenienia trzeba koniecznie umieć wznieść się ponad poziom przyczyn, któ-

Bimetalizm.    1

II

re działają w sposób widoczny. Te ostatnie zaś są najczęściej skutkami głębszych przyczyn złego, które usuwają się z pod bliższej obserwacyi.

Żyjemy w chwilach najcięższego przewrotu ekonomicznego, jaki świat przechodził kiedykolwiek. Po rozkwicie wszystkich gałęzi przemysłu, po nieznanym w historyi rozwoju nauk przyrodzonych, po ujarzmieniu sił natury i otwarciu wrót najświetniejszych nadziei dla społecznego życia, nastąpił nagle najfatalniejszy zwrot—epoka zamierania tego, co zaledwie powstało. Z jednej strony produkcya, niepokrywa-jąca kosztów, z drugiej nadprodukcya, rujnują społeczne oszczędności — producent nieszczęśliwy, bo otrzymuje za mało, konsument niezadowolniony, choć płaci niskie ceny. Ogólne zniechęcenie, rzucanie się bez planu, narzekania i wzajemne zawiści.

Rozumie się, że wszyscy śledzą przyczyny tego rozstroju, który nie oszczędził żadnej produkcyi i rozlał się po całym świecie.

Bogaty materyał, zebrany przez władze państwowe, Towarzystwa naukowe i jednostki w tak zwanych enquête ach, kwestyonaryuszach, konferen-cyach i t. p., dostarczą zapewne przyszłym pokoleniom wysokiego wyobrażenia o naszej pomysłowości w układaniu łamigłówek celnych, lecz złożą smutne świadectwo o głębokości naszych ekonomicznych stu-dyów. Koniec stulecia zasłuży sobie może na miano wieku celników, nigdy ekonomistów. Zamiast leczyć anemię wzmocnieniem odżywiania, łudzimy się, iż wystarcza rozdzielić niedostateczną strawę, aby głodnego

nasycić:, gorączkę zwalczamy antipiryną, a nerwy uspakajamy, zastrzykując morfinę niepomni, iż dalecy jesteśmy od tych środków, które usunąć mogą przyczyny złego. Zamiast spotkać się z kwestyą socyalną na gruncie praktycznych zadań, ułatwiając cyrkulacyę bogactw, uczynić je dla wszystkich dostępnemi, ograniczamy godziny zajęć, narzucamy wysokość płacy; zamiast otwierać odbyt na wytwory produkcyi, a koszta tychże pokryć żywszą wymianą, obmyślamy, w jaki sposób ciągnąć ku sobie zakrótkie nakrycie społecznego stołu („die zu kurze Decke“, jak ją nazwał ks. Bismarck, jej autor, dziś przez nikogo nie żałowany kanclerz-emeryt). Niepomni, że samowola, wywierana w interesie klas roboczych, powoduje jedynie cofanie się kapitału i tylko pogorszyć jest w stanie położenie tych, których takiemi sposobami bierze się w opiekę — nie widzimy, iż cały system ceł protekcyjnych, jakie na granicach z tylu trudami urządzamy, jest prostą negacyą tego postępu, jaki dla świata wytworzył geniusz ludzki. W wymianie międzynarodowej jedni mają korzystać na drugich, a że wszyscy z tą samą pomyślnością działają i znają wzajemne stosunki, przeto wychodzi na to, iż dziś nikt korzyści nie odnosi, a wszyscy jedynie rozwijają z chwałą tak zwany przemysł krajowy — szczęśliwi, że źle produkując, zyskują prawo do coraz gorszej produkcyi— nieszczęśliwi, gdy opieka państwowa niedostatecznie obciąża konsumenta i niedość skutecznie do odbioru produkcyi sztucznej, wykwitłej na nieodpowiednim gruncie, go zmusza.

IY

Od czasu, gdy kanclerz żelazny, lecz ekonomista lichy, udarowa! swą ojczyznę dwiema prowincya-mi, obok wielu innych dobrodziejstw wstecznego charakteru, świat cały idzie, a poniekąd zmuszony jest iść po drodze nieszczęścia i negacyi zdrowych zasad. Lekkomyślne zarządzenie cesarstwa niemieckiego w kwestyi monetarnej, konieczność, w jakiej znalazł się związek łaciński: cofnięcia się z obranej drogi, utorowanej doskonałem prawem roku XI-go francuskiej Republiki, nieodzowne przerzucenie się świata całego w krańcowy system prosekcyj-ny — z jednej strony jako przyczyny:, spadek cen, naruszenie warunków produkcyi we wszelkich kierunkach społecznej pracy, nadprodukcya, bezrobocia, emigracye, rozstrój pojęć i praw —jako skutki z drugiej strony —- oto bilans pełnego niesławy ostatniego dwudziestolecia.

Według skromnych sił, jakiemi rozporządzam, starałem się w poniższym wywodzie podać związek, jaki między temi przyczynami a skutkami zachodzi.

Z najwyższem zadowoleniem wypisuję nazwisko Ludwika Wołowskiego, który w pomnikowych swych dziełach („La question monétaire“, ,,L’or et TargenW, ,,Le changé et la circulation“) wzniósł się najwyżej w analizie zawiłych kwestyj, z cyrkulacyą bogactw związanych, przewidział (już w roku 1868) wszystkie przewroty, w razie dewaluacyi srebra i jak prawdziwy prorok przepowiedział kataklizmy, z któremi się dziś świat borykać musi.

Oprócz tego wzoru, miałem przed sobą prace E. Laveley’a, W. Lexis’a, Erwina Nassego, Ottomara Haupt, Soetbeera, Michała Chevalier, Ottona Arndta, Cernuschiego, wreszcie Rochussena. Nie goniąc za oryginalnością myśli przewodnich w kwestyach tej wagi, starałem się zebrać to, co znaleść mogłem, odnośnie do obecnego położenia rzeczy, ograniczając me uwagi do wszystkiego, co materyał, od dzisiejszej chwili odległy, z jej rezultatami wiązać mogło.

' f

h

l

I.

O monecie w ogóle a mono^ i bimstalizmie w szczególności

O stosunkach wartościowych srebra do złota w różnych państwach i ich wzajemnem oddziaływaniu na cyrkula-cye bogactw.

Historyczny przebieg kwestyi monetarnej i jej obecny wpływ na kryzys wszechświatowy.

O monecie w ogóle a mono^ i bimstalizmie w szczególności

Przewroty ekonomiczne, przesilenie w rolnictwie i przemyśle, wreszcie równoległe z niemi bieżące reakcye społeczne, objawiające się w formie usiłowań gwałtownej naprawy wszystkiego, wszystko to nadało cechę wybitnie oryginalną schyłkowa bieżącego wieku, budząc, obok narzekania i obaw, usiłowanie badania przyczyn takiego stanu rzeczy.

Bez zaprzeczenia stan ten jest po części rezultatem nowego kształtowania się stosunków, wywołanego niebywałym postępem wynalazków w dziedzinie nauk przyrodzonych, pociągających za sobą cały przewrót warunków produkcyi i zbytu. Z jednej strony ułatwienie wytworu przemysłu, z drugiej nowe przestrzenie, poddane uprawie rolniczej — wszystko przeniesione za pomocą potężnych środków komunikacyjnych po świecie całym, zmienić oczywiście musiało dotychczasowe warunki cyrkulacyi bogactw.

Wszelako nawet tak ważne zmiany nie byłyby wywołały tej potwornej anomalii między zadatkami postępu, a jego rzeczywistemi rezultatami, a świat byłby stosunki swe ułożył powołi według zasady włoskiego optymizmu „il mundo va di se“, gdyby nie fałszywe zarządzenia ekonomiczne ostatnich lat l5-tu, lekkomyślny teoretyzm nowego cesarstwa niemieckiego, za kfórem poszły, bo prawie pójść musiały, wszystkie państwa świata cywilizowanego. Dosyć jest zauważyć, że zmiany warunków produkcyi i zbytu, jakie zaszły wskutek postępu nauk i ułatwienia komunikacyi, działały już potężnie przed laty 2o-tu; sprawa zaś tyle dziś omawianego przesilenia rolnego i nadprodukcyi przemysłowej datuje swe powstanie rzeczywiście z czasu między r. 1875-m a l883-m. Wido-cznem jest, że od owego czasu zaszły nowe przyczyny, które położenie skomplikowały, powodując coraz większe zachwianie równowagi społeczno-ekonomicznej.

Przyczyn tych należy szukać w perturbacyach, jakie w ostatnich latach i5-tu zapanowały w dziedzinie waluty świata całego. Jak to poniżej postaram się wykazać, dość było, aby wielki naród, środek Europy zajmujący, w sposób jedyny, w historyi dotąd nieznany, porzucając monetę swych ojców, dla doświadczenia nieokreślonych teoryj, dla prostego naśladowania Anglii (w zupełnie innych warunkach znajdującej się), zaprowadził u siebie walutę złotą, wyrzucając z obiegu srebro.

Aby jasno całość spowodowanego przez to przewrotu przedstawić, trzeba nam bliżej określić znaczenie monety w ogóle, a srebra i złota po szczególe, jako środków obiegowych i wymiany.

Paulus, juriskonsulta rzymski (Digesta, księga 18, tytuł I), daje najtrafniejszą definicyę powstania monety: „Bezpośrednia zamiana początkiem była umowy kupna i sprzedaży. W dawnych czasach moneta była nieznana, a w ogóle dla oddania pojęcia „towaru“ i „ceny“ nie egzystowały słowa w mowie ludzkiej; każdy, według potrzeby chwili i okoliczności, zamieniał to, co mu było zbyteczne, dla otrzymania tego, co potrzebował, gdyż często jeden ma nadmiar tego, czego drugiemu brakuje. Lecz gdy niezawsze zdarzało się, abyś spotykał tego, który miał, co ci niedostawało i któremuś mógł ofiarować to, co przyjąć chciał, przeto wybrano przedmioty, których wartość, legalnie i trwale ustanowiona, usuwała trudność zamiany bezpośredniej przez równość ofiarowanych ilości. Przedmiot wybrany, naznaczony stemplem państwowym, czerpie swe użycie i moc płatniczą nie w swej wartości wewnętrznej, lecz w ilości. Od tego czasu to tak zamieniane rzeczy nie nazywają się obie ,,towarem“ — jedna tylko jest nim, druga nosi miano „ceny“ ¹).

Arystoteles w sławnej swej „Polityce“ podobnież do woli prawa i państwa odnosi pojęcie monety; pisze on: „Konieczność spowodowała powstanie monety. Umówiono się, aby dawać i brać w zamian przedmiotów zbywalnych rzecz, która sama w sobie przedstawiałaby pewien użytek, a także nadawała się do zwyczajnych potrzeb życia, czy to było żelazo, srebro lub co innego; oznaczano wielkość i wagę początkowo, a następnie, dla ułatwienia niedogodności ciągłego mierzenia lub sprawdzania, nadano im prawne znamiona, jako wartość oznaczać mające. Sama jednak moneta nie jest niczem innem, jak mamidłem, jak drobnostką; wartość jej leży raczej w prawie samem, jak w jej naturze. Każda bowiem zmiana zasad obliczenia, postanowiona przez tych, którzy jej używają, może obniżyć jej wartość, lub uczynić niezdolną do zadośćuczynienia naszym zapotrzebowaniom“. Dlatego też w dalszym ciągu Arystoteles wyprowadza pierwiastek słowa „nomisma“ (moneta) od wyrazu „nomos“ (prawo).

Nikt lepiej nie streści! całej teoryi obiegu monetowego, jak wielki filozof i gruntowny juriskonsulta starożytności. Cała ta teorya zebrana tu jest w kilku wyrazach, uderzających swą gruntownością.

Z jednej strony mo.neta jest instytucyą prawną, z drugiej cena przedmiotów zależy od jej ilości. Państwo może zmienić pojęcia wartości monety i jednocześnie zastąpić ją drugą, lecz nie powinno zapominać, iż cena przedmiotów wogóle zależną jest od ilości znaków wartościowych w obiegu. Oczywiście bowiem moc nabywcza monety jest w stosunku prostym do jej ilości—jeżeli ilość monety, znajdującej się w obiegu, wzrasta, ceny wogóle iść muszą w górę, jeżeli obiegowy pieniądz staje się rzadszym, tern samem drożeje, a ceny przedmiotów zbywanych spadać muszą.

Stając na gruncie historycznych i obecnych stosunków, możemy do tego dodać, iż od czasów bardzo dawnych ludzkość wybrała sobie dwa metale, mianowicie złoto i srebro, jako znaki wartości obiegowych. Natura tych metali podaje się najlepiej do celów, jakie im nadano, a przeszłość wskazuje, iż użycie ich jednoczesne, zawsze było praktykowane.

W ostatnich dopiero czasach powstała przeciwko tej naturalnej skłonności ludzkiej krytyka czysto teoretycznej i abstrakcyjnej wartości. Szkoła pewna, opierająca wszystko na dedukcyi, zaczęła twierdzić, iż nie zgadza się to ze zdrowym rozumem mierzyć wartość rzeczy wartością dwóch metali. Dla dobrej miary potrzebna jedna skala, mówią profesorowie tej szkoły. Ztąd konieczność wyrugowania jednego metalu, a to tem bardziej, iż według tej szkoły, „moneta jest towarem“ (Turgot, Condillac), a tem samem prawodawca przekroczyłby granice swej władzy, chcąc ustanowić stały stosunek wartości tych metali. Tranzakcye ludzkie nie mogłyby poddać się narzuconemu prawu, co wprost skutkowałoby w ten sposób, iż w obiegu pozostałby tylko metal zde-precyonowany, gdy tymczasem metal więcej wartujący zniknąłby i traktowany jako towar, emigrowaćby musiał do

państw, w których gwałt narzuconego stosunku nie był sto

sowany.

Na tej to teoryi, a głównie na pojęciu monety, jako „towaru i ekwiwalentu wartości“, opiera się cała sławna, a tyle bogata w swe ofiary szkoła monometalistów.

Nie wchodząc już w krytykę stosowania abstrakcyjnej dedukcyi w materyi, tak z życiem związanej, nie można nie zauważyć ile bezpodstawowem jest samo założenie owej dedukcyi. Nikt i nigdy,' chyba złotnik, zegarmistrz, lub t. p., nie upatruje w pieniądzu złotym lub srebrnym innego przymiotu, jak tylko moc jego w nabywaniu. Czy to pieniądz metaliczny, czy bilet bankowy, są niejako przekazami, cią-gnionemi na ogół towarów zbywalnych; pozwalają mi wybierać swe pokrycie tu lub owdzie i tylko jako takie wartość przedstawiają. Nikt nie bierze monety złotej, aby ją wiecznie zachować, każdy życzy sobie wydać ją w sposób, jaki za dobry uzna i wymaga jedynie, aby przyjętą była na równi z tern, co przedstawia. Ze stanowiska prawodawcy, o jedno więc tylko chodzić powinno, aby moneta miała wartość stałą, a tę mieć może, jeżeli ilość jej w biegu odpowiada potrzebom. Zobaczymy w dalszym ciągu, czy i o ile to dziś ma miejsce i do jakich rezultatów doprowadziło zapoznanie tej okoliczności.

Wobec predylekcyi, jaką ludzie mają do srebra i złota, wartość monety z nich wyrabianej, zależy najzupełniej od państwa; ono oznacza tę wartość, która wznieść się może o połowę lub więcej, gdy użycie monetowe jednego z tych metalów zostaje usuniętem.

Dopóki jednak państwo płaci w sztukach noszących jego stempel pewną oznaczoną ilość za funt srebra lub złota, dopóty wartość pozostaje niezmienną, a odbyt na te metale jest stale otwarty. Inne towary zachowują się inaczej wobec ciągłego zaofiarowania, a ich użycie ograniczone jest potrzebą, ztąd zaś powiększenie podaży wpływać musi na zniżenie ceny. Ze srebrem i złotem ma się rzecz inaczej — nigdy ich

nie ma zanadto — gdyż zamienione w pieniądz, znajdą zawsze odbiorcę, skoro nikt, sprzedający towar, nie odmówi sprzedaży za ofiarowaną monetę, a zaofiarowanie to- . waru jest jednoczesnem zapotrzebowaniem gotowizny. Tak więc zapotrzebowanie gotowej monety jest nieograniczone, żądanie jej nienasycone — czego o żadnym innym towarze powiedzieć nie można.

Rozumie się, iż w razie ciągłego przypływu gotowizny, jej siła nabywcza słabnąć musi, a ceny produktów wogóle podnoszą się — lecz tu równowaga utrzymywaną jest przez samą naturę. Srebro i złoto, które od wieków wydobyto z wnętrzności ziemi, a które oceniają na 60—70 miliardów, powiększa się powoli i równolegle z powiększaniem ludności ziemi, a natura tak misternie urządziła te wzajemne stosunki, iż ilość gotowizny nietylko nie odchodzi wiele, a prawie jednoznaczna jest z użyciem, jakie powoduje. Powiedzieć można raczej, że zapotrzebowanie gotowizny jest nieograniczone, lecz ofiarowanie jej naturalnym podlega prawom. Nie wszystkie bowiem kopalnie obu metali dostatecznie wynagradzają pracę ludzką, użytą dla ich wydobywania, a wogóle produkcya obu metali stanowczo leży po za środkami, jakie-mi ludzie rozporządzają. Panuje w tej sprawie pewien monopol naturalny, a raz uznawszy takowy, nie możemy jak tylko w dalszej jego konsekwencyi uznać, iż warunki ceny układać się muszą odpowiednio do wszelkiego położenia, w którem z jednej strony występuje monopol. Gdzie np. cena tytoniu lub okowity, ustanowiona jest przez państwo, a handel tych produktów oddany jest w ręce monopolistów, tam podniesienie ceny wypłynąć może jedynie z wielkiego zapotrzebowania tytoniu lub okowity, a to mimo i przeciw sile monopolu. Ponieważ zaś państwo samo oznaczać może wysokość zapotrzebowania metalów na cele menniczne, przeto ono samo wpływa na ich cenę.

Inne zapotrzebowania są względnie małoznaczącemi i śmiało twierdzić można, że ów monopol naturalny regulu-jąoy produkcyę, o którym powyżej mówiemy, z jednej strony a zapotrzebowanie metali przez państwo z drugiej, dostatecznie się wzajemnie warunkują i ustanowione przez państwo cenę skutecznie gwarantują.

Tak też było od czasów najdawniejszych; oba metale były środkami zamiany, ich stosunek wzajemny był ustalonyT a zmiany, jakie w tym stosunku zachodziły, nie były zależne od większej lub mniejszej ich produkcyi, lecz były wynikiem zarządzeń prawodawczych poszczególnych państw. Prawodawstwa pozwalały sobie modyfikować przyjęty przez sąsiadów stosunek, w widokach chwilowych korzyści. Zobaczymy w dalszym ciągu, jakie to bywały korzyści. Tymczasem zaznaczamy, iż unormowanie stosunku między srebrem i złotem było zawsze jedynie wyrazem woli prawodawcy, a nie wypływem naturalnych przyczyn produkcyi. Prawodawca fran-cuzki, oznaczając ten stosunek na l : l5|, poszedł drogą historycznych precedensów, nie gwałcąc żadnych praw ekonomicznych.

Te prawa ekonomiczne zaś można streścić, jak na

stępuje:

Oznaczenie miary i wagi przedmiotów odbywa się za pomocą pewnej skali, stale oznaczonej, według jednostki przyjętej za typ miar lub wag. Oznaczenie takie może być ścisłe i bezwzględne. Z miarą wartości ma się inaczej—wartość przedmiotu może być oznaczona przez wartość innego przedmiotu, ztąd nie można tu marzyć o skali stałej i bezwzględnej. Można jedynie żądać, aby miara czyli przedmiot, miarę tę wyrażający, sam miał wartość, podlegającą jak najmniej zmianom.

Jan Babtysta Say („Economie politique“ t. I. rozdział 12), pisze w tej kwestyi: „Łokieć lub metr są prawdziwemi miarami, przedstawiają bowiem stale pojęcie jednych i tych samych wymiarów. Nawet na końcu świata byłbym pewny, że człowiek, mający 5 stóp i 6 cali, równy jest takiemu człowiekowi, mierzącemu we Francyi 5 stóp cali 6. Jeżeli mi kto powie, że wielka piramida Ghiże ma loo łokci w podstawie, to mogę w Paryżu odmierzyć loo łokci i zdać sobie sprawę dokładną z tej podstawy; lecz gdy mi kto powie, że wielbłąd w Kairze kosztuje 5o cekinów, t. j. 2,800 gram srebra, czyli 5oo franków, to nie daje mi to jeszcze dokładnego pojęcia o wartości wielbłąda, gdyż 5oo franków srebrnych w Paryżu, są stanowczo mniej warte niż 5oo fr. w Kairze, przyczem nie umiem sobie przedstawić, jaka między temi wartościami zachodzi różnica“. „Cechą podstawową wszelkiej miary jest niezmienność, a to do tego stopnia, iż miara, stosowana do tego samego przedmiotu, w innym czasie i miejscu wykaże zawsze zmiany w nim zaszłe. Moneta, albo wszelki inny przedmiot, wzięty dla porównania wartości, nie mogą służyć jako ścisła miara wartości innego przedmiotu, gdyż wartość wszelkiej rzeczy, jako miary przyjętej, jest zmienną ze swej natury, a rzecz sama, przechowana najstaranniej, okaże się w innym czasie lub na innem miejscu innej zupełnie wartości niż ta, jaką do niej przywiązywano“. (J. B. Say, „Cours Complet“, III część, str. 355).

Ten charakter monety jest stanowczo wyróżniający miarę wartości od miar innego rodzaju;—z zapoznania zasadniczej różnicy tej własności, płyną wszystkie teorye, opierające swe krytyki systemu monetarnego na konieczności zaprowadzenia tak zwanej jednolitej skali wartościowej, a ztąd ograniczenie tej skali do jednego metalu szlachetnego.

Jeżeli jaką cechę stałości przywiązywać możemy do monety jako miary wartości, to jedynie pożądając, aby posiadała charakter stałości materyalnej i stałości ekonomicznej. Pierwszą widzimy w utrwaleniu zawartości metalu danej czystości i wagi, drugą w możliwej trwałości mocy nabywczej, monetą wyrażonej.

Najpożądańszym przymiotem monety jest, aby zachowywała swą wartość niezmienną od chwili, gdy się ją otrzymuje, do chwili, w której się ją wydaje, gdyż, jak powiada J. B. Say, sprzedaż jest jedynie połową zamiany, prawdziwa wymiana wtedy dopiero jest uskutecznioną, gdy ktoś kupuje za pieniądze otrzymane ze sprzedaży.

Jeszcze Montesquieu pisze w swoim „Esprit des lois“ (księga XXII rozdział III): „Koniecznem jest, aby to, co ma służyć jako miara wartości wszystkiego, ulegało jak najmniejszym zmianom i wahaniom“.

Stałość materyalna monety utrwalona jest w państwach nowożytnych przez ścisłe prawodawcze przepisy i co do niej nie ma żadnych spornych zapatrywań. Wszyscy pożądają aby równie zawartość czystego metalu, jak i jego waga, jednostajnie określone zostały.

Co do stałości ekonomicznej, mimo jednakowego jej pożądania, spotykamy się z dwiema teoryami jej urzeczywistnienia. Monometaliści widzą ideał stałości w używaniu jednego metalu — bimetaliści stanowczo twierdzą, że tylko system używania obu metali w obiegu gwarantuje jednakową o ile możności wartość pieniędzy.

Zastanówmy się bliżej nad naturalnym biegiem rzeczy i układaniem się stosunków, przy stosowaniu jednego i drugiego systematu,

Ograniczenie obiegu do jednego metalu czyni stanowczo wartość pieniędzy zależną od produkcyi tego metalu. W miarę zatem większego lub mniejszego wydobywania z kopalni tego metalu, cena jego musi, czy to w sztukach, czy w monecie, regulować się według ogólnego prawa za-ofiarowań i zapotrzebowania, zatem wzrastać lub zmniejszać się, a ceny przedmiotów, w pieniądzach wyrażonych, odpowiednio do tego maleć i wzrastać. Cały mechanizm ekonomiczny, tak jak ruchy wielkiego zegara, cierpieć musi na tem, że owo wahadło, z jednego metalu złożone, ciągle to się przedłuża, to kurczy, bo przecież ono reguluje bieg wymiany bogactw, który tak, jak ruch wskazówek zegara, będzie raz żywszy, drugi raz powolniejszy, w miarę kurczenia lub przedłużenia się wahadła.

Zupełnie inaczej przedstawiają się te stosunki przy obiegu dwóch metali.

Zważyć bowiem należy, iż po za charakterem monety jako towaru, każdy pieniądz ma jeszcze cechę prawną, wyrażoną w możności zapłaty przez dłużnika wierzycielowi* Stempel państwowy na monecie stanowi o wartości, a prawo uiszczenia się dłużnika jest z nim ściśle związane. Ten to

mianowicie przymiot robi z monety narzędzie wymiany, gdyż jak określały jeszcze Digesta:    enim in oilicjątione consisterez

c/uae pecunia lui praestaric/ue possunt“.

Z tej to mocy uwolnienia się od zobowiązań (faculté libératoire), skorzystało po raz pierwszy prawo bimetalisty-czne z r. XI-go Republiki francuskiej, utrwalając możliwie skutecznie wartość ekonomiczną monety, w dwóch metalach wyrażonej.

Według bowiem tego prawa, jak w ogóle według wszelkiego prawodawstwa przez bimetalistów proponowanego, dłużnikowi służy prawo uiszczenia się w złocie lub w srebrze. Widocznem na skutek tego staje się, iż w razie zmniejszenia się produkcyi jednego metalu, trudności dostania którego musiały się wyrazić w jego cenie, wszyscy dłużnicy płacićby nie omieszkali w metalu drugim. Z jednej więc strony zapotrzebowanie na metal rzadszy zmniejszałoby się, z drugiej zapotrzebowanie na metal obfitszy wzrastałoby. Skoro przy stosunku prawnym 1 : l5£ złoto staje się trudniejszem do nabycia, każdy, korzystając z możności wypłat w srebrze, płacić będzie w tym metalu. Zapotrzebowanie srebra z jednej strony do wypłat, z drugiej strony zaniedbanie złota, sprowadza tę pożądaną sytuacyę, iż moc nabywcza pieniędzy pozostaje poniekąd stała, a przynajmniej braki, jakie następują w dopływie jednego metalu, są uzupełniane przez monetę, wyrabianą z metalu drugiego; na odwrót zbyt wielki dopływ jednego metalu znajduje swe correctivum w zapotrzebowaniu, jakie tenże nadmiar wytwarza. To prawo wyboru złota lub srebra, jakie ma każdy płacący, stoi na przeszkodzie

rozejściu się stosunku wartościowego jakie toż samo prawo między monetą z tych metali wyrabianą stanowi. Różnice wartościowe między ceną złota lub srebra wzajemnie się kompensują a każda przyczyna naruszenia równowagi działa jednocześnie jako dźwignia powracająca takową.

Powracając do przytoczonego wyżej przykładu: bieg wymiany bogactw jest oparty na podstawie stalszej, działanie której uwidocznione w stosunkach równomiernie się przejawiających,—jakby przy wahadle zegara, złożonego z dwóch metali, rozszerzających się w dwóch przeciwnych kierunkach. ’) Wahadło to bowiem utrzymywane jest w równej ciągle długości, ruch wskazówek jest równy w określonych peryodach czasu, a każda miara czasu rówma innej, choćby później się ujawniającej. Taka a nie inna jest głębsza przyczyna, nie dla wszystkich znana, dla której stosunek wartości złota i srebra od czasu prawa r. XI Republiki francuskiej utrzymany został przez lat 70, t. j. do r. 1878, mimo nadzwyczajnych nieznanych w historyi świata fluktuacyj pro-dukcyi obu metali, mimo zwiększenia się o 3oo°/₀ monety złotej w świecie.

To doświadczenie lat 70-ciu dostatecznie utwierdzić powinno wszystko, co na zasadzie teoretycznej dedukcyi powiedzieć się daje. Nietylko zapoznanie natury całej in-stytucyi pieniędzy, mianowicie ich mocy spłaty (faculté libératoire), jest początkiem fałszywej i nieszczęśliwej teoryi monometalistów, lecz i nierachowanie się z tern, co nam przynosi długoletnie, pełne chwały doświadczenie prawa francuzkiego.

Niektórzy (jak Cernuschi) uważają system bimetali-

Przykład ten przypisuje nauka Wołowskiemu, chociaż znajduje się już w Sismondim (Nouveaux principes d'economie politique, Paris 1827, część ll-ga str. 58) a nawet, jak twierdzi Laveleye, u Adama Mülîera, ekonomisty niemieckiego (Berlin 1809).

Bimetalizm

styczny jako stale sprzyjający interesom dłużnika, który ma zawsze przywilej spłaty w metalu tańszym. Jest to jednak tylko pozornem, skoro, jak to mówiliśmy, możność żądania metalu tańszego gwarantuje jego cenę i zaledwie się objawi, natychmiast swe działanie w kierunku równowagi wywiera-Gdyby jednak i tak być miało, to i w takim razie utrzymujemy stale, że rezultat taki wcale nas nie odstrasza. Przekładamy od czasu do czasu mały zysk dłużnika (wszystkie prawa cywilne stają po jego stronie, gdy chodzi o rozstrzygnięcie wątpliwości lub ulg) nad ciągłą niepewność: ile płacić się będzie, zwracając to, co kiedyś się otrzymało. Długi państwowe i prywatne akcye i obligacye przemysłu, kolei żelaznych i t. d. powinny, o ile możności, jednakowo ciążyć i przynosić, mimo biegu lat, a ten system monetarny jesj-lepszy, który urzeczywistnia ideał równowagi między kapitałami użytemi, a temi, jakie w zamian się otrzymują. Po za tern może być tylko gra lub wyzysk.

II.

¹

Origo emendi vendendique a permutationibus coepit. Olim enim non erat nummus; neque aliud Merx, aliud Pretium vocabatur; sed unusquisque, secundum necessitatem temporum ac rerum,' utilibus inutilia permutabat; quando plerumque evenit ut quod alteri superest, alteri de-sit. Sed quia non semper nec facile concurrebat, ut, quum tu haberes quod ego desiderarem, invicem haberem quod tu accipere voles; electa materia est, cujus publica ac perpétua estimatio difficultatibus permuta-tionem, aequalitate quantitatis subveniret: eaque materia forma publica percussa, usum dominiumque, non tarn ex substantia praebet, quam ex quantitate. Nec ultra Merx utrumque: sed alterum, Pretium vocatur.

O stosunkach wartościowych srebra do złota w różnych państwach i ich wzajemnem oddziaływaniu na cyrkula-cye bogactw.

Sytuacyi, jaka wytworzyła się na skutek zapoznania wyłusz-czonych powyżej zasad, nie można uregulować odraz u. Z tego, cośmy powiedzieli, wypada, iż celem największego uproszczenia jej i usunięcia złego, koniecznem jest przede-wszystkiem udeterminowanie stosunku międzynarodowej waluty. Porozumienie się państw pod tym względem jest daleko łatwiejszem, niż pod każdym innym.

równowaga

Państwa,idąc za przykładem syndykatów bankierskich, konsorcyów przemysłowych i t. p., orzekłyby wzajemnie, iż kupują zarówno srebro, które im ktokolwiek dostarczy jako i złoto, po pewnej, z góry oznaczonej cenie. Skoroby układ ten stanął, choćby tylko pomiędzy n aj główniej szem i państwami, byłby najzupełniej możliwy; nikt bowiem nie mógłby mieć interesu sprzedawania srebra, wiedząc, że za otrzymane od państwa złoto nie otrzyma nigdzie więcej nad to, co sam w srebrze dostarczył — i na odwrót. Gdyby nawet do związku nie przystąpiły pewne, pojedyńcże, państwa, to i wtedy

ta nie mogłaby być naruszoną, gdyż albo musiałyby się poddać przyjętemu przez innych porządkowi, albo też spe-kulacya miałaby znaczenie nadzwyczajnie ograniczone, do zapotrzebowań miejscowego przemysłu, przerabiającego złoto lub srebro.

Układ międzynarodowy jest najzupełniej możliwy. Ini-cyatywę doń mogłoby dać wielkie mocarstwo, ustanawiając prawo, zawierające przedewszystkiem: l) przepisy, iż moneta srebrna na równi ze złotą ma być przyjmowaną przez kasy państwa i posiadać obieg prawny; 2) oznaczenie ilości monety bilonowej przez państwo wybijanej; 3) prawo swobodnego bicia monety srebrnej lub złotej w mennicach rządowych dla każdego, zgłaszaj ącego się ze sztabami; 4) oznaczenie stałego stosunku srebra do złota; 5) oświadczenie, że prawo to wchodzi w życie, skoro pewien szereg innych wielkich państw, w tym względzie miarodajnych, wyda takież same przepisy; 6) wreszcie zastrzeżenie możności odwołania prawa w razie, gdy którekolwiek z wymienionych państw zawiesi u siebie bicie monety srebrnej lub je ograniczy.

Prawo, a raczej jego projekt, tak postawiony, mógłby być z czasem przez inne państwa naśladowany i tą drogą urzeczywistniony bimetalizm ogólny.

Rozumie się, że bez znaczenia są zarzuty, czynione takiemu układowi: jakoby naruszał udzielność państwową. Przedewszystkiem zobowiązanie się wszystkich zrównałoby warunki tej zależności. Powtóre nie można twierdzić, iżby w kwestyi wartości środków obiegowych, przez monetę srebrną lub złoto wyrażonych, jakiekolwiek państwo było niezależnem. Obniżka wartości srebra lub złota, mimo pozornej niezależności, odbić się musi na wymianie jego, wpływając na ceny produktów, czy to exportowanych, czy importowanych. Spadek taki działa równie na wewnątrz, jak na zewnątrz; ztąd kwestye waluty powinny i muszą być traktowane, jako kwestye międzynarodowe. Niezaprzeczenie tedy układ międzynarodowy w tej właśnie dziedzinie byłby naj-

zupełniej właściwy i odpowiadałby naturalnym stosunkom, tak, jak one siłą rzeczy układają się w świecie.

100-

Co do ważnej kwestyi samego stosunku srebra do złota to wybór wahać się może jedynie między stosunkiem francuskim l : l5£ i Stanów Zjednoczonych Północnej Ameryki l : ló. Stanowczo jednak twierdzić należy, iż jedynie stosunek l : i5£ powinien i może być uwzględniony. Aby się bliżej tej kwestyi przyjrzeć, należy tu przypomnieć rozmaitość tego stosunku w prawodawstwach świata. Związek łaciński (Francya, Włochy, Szwajcarya, Belgia i Grecya), ma stosunek l : io£; tenże jest również w niektórych państwach, nie należących do tego związku, mianowicie: Hiszpanii, Rumunii i wszędzie prawie w Ameryce Południowej^ Holandya ma stosunek l : i5fi0/₁₀₀; Austrya l :i5 ⁴⁵/ioo* nia 1 : l5⁵⁷/

Są to więc stosunki prawie identyczne łacińskim. Rosya jest na stosunku 1 :

Anglia, Niemcy, a za ich przykładem Skandy^i\^sł^n^    ^

stwo, mają, jak wiadomo, system monometalistyczl^naż&>i' oparty. Wreszcie należy dodać, że Włochy, Austryï’ sya, Japonia i wielka część państw południowo-amerykańskich, mają walutę papierową, a jeżeli wybijają monetę metaliczną, to tylko dla posiadania monety brzęczącej na wszelki wypadek, jak również dla uskutecznienia pewnych spe-cyalnych wypłat.

Po reformie niemieckiej r. 1873 wszystkie wzmiankowane stosunki srebra do złota (z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych), zostały unicestwione dewaluacyą srebra. Niemcy, sprzedając swe zapasy srebra, sprowadziły, jak wiadomo, jego spadek, a Francya i związek łaciński zaprzestały, na skutek obaw o zapasy swego złota, wybijać monetę srebrną. Odtąd tak się rzecz przedstawia, że równie Niemcy, jak Francya, mają znaczne zapasy srebra, które przestało być monetą międzynarodoiuą, mimo to, iż stanowi ²/₃ zapasu metalicznego Banku Państwa Niemieckiego i Banque de France.

może w bliskiej przyszłości — pierwszorzędne miejsce zajmuje kwestya cyfrowa tego stosunku.

Cały ten zapas jest tylko bilonem, zaledwie zdawkową monetą i choć w stosunkach wewnętrznych kraju stoi w pewnym stosunku do złota, to jednak nie może być użyty na wypłaty po za granicami kraju. Stosunek zresztą ten lub ów obu metali przy takiej sytuacyi jest bez znaczenia, skoro jeden tylko metal t. j. złoto, używany jest w dalszym ciągu do wybijania monety. W dniu, w którym rządy postanowiłyby wolność bicia monety z obu metali, w pewnym przyjmując je stosunku, w tym dniu jednocześnie cztery miliardy franków srebra francuskiego i cały nie sprzedany dotąd zapas srebra państwa niemieckiego ruszyłyby w międzynarodowy obieg, ożywiając wzajemne tranzakcye, a tern samem podnosząc ceny.

W wypełnieniu tego zadania

Pod tym względem należy nam zbadać, który z obecnych stosunków najwięcej ma za sobą. System francuski datuje od roku 1785 ’). Do tego czasu stosunek srebra do złota określał się jak 1 ; l5. N awiasem mówiąc, dekret królewski z 3o października 1785 r., ustanawiający nowy stosunek, jest pouczający dla zwolenników jednego metalu. Dekret ten, powołując się na zmiany, jakie zaprowadzono w innych krajach, gdzie już zaczęto bić monetę na zasadzie l : l5£, wnioskuje, ,,iż na skutek nierówności stosunku francuskiego z ościennemi, złoto francuskie zacznie wychodzić za granicę“. Jedynym na to środkiem jest „znieść przyczynę złego, w zasadzie stosunku tkwiącą. Gdy stosunek mo nety srebrnej do złotej ujednostajni się ze stosunkiem innych narodów, wszelki interes wywozu i przetapiania metalu zostanie tem samem usunięty, nie będąc podsycanym przez chęć zarobku, a państwo nie dozna krzywdy w wymianie

') Declaration du Roi datée de Fontainebleau le 30 Octobre 1785.

kruszców z innemi narodami“. Jest to cały program bime-talizmu, który może i dziś służyć za wzór, a z którego widocznie nie zdawano sobie sprawy w Niemczech w roku 1873.

Belgia, Szwajcarya, Włochy, Hiszpania, Grecya i Rumunia, mają ten sam stosunek 1 : i5|. W Niemczech, przy przejściu na złoto, trzeba było coś postanowić względem stosunku, w jakim miały być przyjmowane monety wyrzuconego z obiegu srebra;—prawodawca przyjął również ten stosunek 1 : i5f oznaczając, że talar srebrny równa się 3 markom złotym, co trwać miało do czasu zupełnego wycofania srebrnej monety. Jak wiadomo, moneta ta wycofaną nie została, a prawodawca niemiecki w r. 1879 cofnął się z drogi, zatrzymując sprzedaż srebra. Dlatego stosunek 1 : l5| jest obecnie miarodawczy i w Niemczech. Dodając do tego inne kraje Europy, gdyż wszystkie stosunkują srebro do złota między 1 : l5⁴⁵/ioo a 1 : l5⁶%oo, otrzymujemy rezultat, iż w Europie cyrkuluje kilkanaście miliardów srebra i kilkanaście miliardów złota według stosunku 1 : i5^. Czyż podobna w obec tego mówić o innym stosunku obu metali? Wszelki inny stosunek bogaciłby lub krzywdził obecnych właścicieli tych miliardów. Oczywiście bowiem, przyjmując inny stosunek np. na korzyść złota, należałoby jednocześnie zadekretować, iż wszystkie obecne sztuki złote są więcej warte, lub też, że sztuki srebra odtąd mieć będą zmniejszoną wartość, a to nadając pierwszym kurs wyższy lub drugim niższy, albo też powołując właścicieli jednych lub drugich do oddania monet do przetopienia. W wykonaniu pierwszego sposobu widocznym byłby zysk właścicieli złota, a krzywda właścicieli srebra, z dnia na dzień przez prawodawcę postanowiona, obok śmiesznej anomalii, jakaby zapanowała w wartości monet, które mając np. na sobie znak 20 franków złotych warteby były legalnie 23 fr. 22 cent. (przy stosunku 1 : 18) lub 5 frank, srebrnych, które zeszłyby do 4 fr. 3o cent. (przy tymże stosunku). Stratę, wynikającą z przetopienia monet, ponosiłoby państwo—ono bowiem dekretując obniżenie srebra, musiałoby ponieść stratę na wadze, jaka wynikałaby przy oddawaniu każdej sztuki srebrnej nowej o powiększonej zawartości za sztukę dawną.

Zobaczymy w dalszym ciągu, że ustanowienie stosunku l : i5£, mimo dzisiejszej ceny srebra, jest jak najzupełniej możliwem i dlatego większość powag w tej materyi oświadczyła się za tym stosunkiem.

Co do Stanów Zjednoczonych, których stosunek obecny jest l : ló, należy dać następujące objaśnienia, na podstawie których uzasadnionem będzie, iż i mimo obecnego stanu tamecznego, stosunek l : i5£ jest jedynie właściwym.

Jak wiadomo, od r. 1878, t. j. od czasu Bland-Billu, Stany Zjednoczone biją stałą ilość monety srebrnej, przyczem ilość ta dostarczaną jest przez państwo samo; — bicie monety srebrnej jest więc ograniczone, a tylko dla sztab złota otwarta jest mennica bez oznaczonych co do ilości granic. Prawo, tak pośrodku stojące między bimetalizmem i monome-talizmem, oznaczyło wszakże stosunek srebra do złota jak l : 16 (oznaczając na 412% gramów dolar srebrny). Atoli, zastanawiając się bliżej, widzimy, że stosunek ten jest rzeczą najzupełniej obojętną, skoro możność bicia monety jest ograniczoną. a prawo bicia jej z jednego z metalów znajduje się w monopolu państwa. Jaki wtedy jest ten stosunek, jest do tyła dla ogółu małoważnem, jak małoważną i bez znaczenia może być forma lub wielkość papieru, z którego wyrabiane są pieniądze papierowe, w stosunku do nadanych im wartości. Tymczasem jednak Stany Zjednoczone wypuściły już około 3oo milionów dolarów srebrnych, które należałoby przemienić na dolary mniej ważące o 3%-

Podporządkowanie stosunku l : 16 pod stosunek ogól-no-europejski jest nieuniknionem, a trudność tej reformy dla Stanów Zjednoczonych nie daje się porównać z temi, jakieby wynikły, gdyby państwa europejskie zechciały zmienić swój stosunek na wzór amerykańskiego. Zysk, jaki osiągnęliby właściciele dolarów amerykańskich srebrnych (większa część ich jest w samym skarbie państwa), nie daje się porównać ze stratami, jakieby kontynent europejski poniósł przez podniesienie stosunku swego do l : ló. Zresztą, w razie układu bimetalistycznego Europy przy 1 : l5£, Stany Zjednoczone i tak stosunku swego, który jest z korzyścią dla srebra, utrzymaćby nie mogły skutecznie; srebro bowiem, mimo ograniczonego bicia z niego monety, byłoby zawsze tańszem niż wT Europie, co ostatecznie prowadzić musiałoby do cofania się złota z obiegu amerykańskiego.

Przeciwnicy systematu francuskiego twierdzą, iż jest on wystawiony na ciągłe niebezpieczeństwo przez naturalny odpływ metalu mniej faworyzowanego, ku krajom, gdzie metal ten przyjmowany jest w stosunku korzystniejszym. Jest to tak zwane „prawo Greshama“, które anglicy przeciwstawiają obecnemu programowi bimetalistycznemu. W zarzucie tym jest coś prawdy, należy ją jednak sprowadzić do rzeczywistych granic.

Przedewszystkiem, mimo wyraźnej walki, jaką stosunkowi francuskiemu wypowiedziały Stany Zjednoczone, sy-stemat francuski utrzymał się zwycięzko przez lat siedmdzie-siąt, to jest od r. 1808 do 1874, przetrzymując wszelkie wpływy wielkich wypadków tego wieku, które likwidowały się po większej części na francuskim ustroju państwowym i siłą jego bogactw. Po wtóre, system ten może w dalszym ciągu zacząć funkcyonować, gdy niesłychany w historyi eksperyment niemiecki zbankrutuje i albo zawróci na obranej drodze, albo, trwając w uporze, pozbędzie się, tak jak z góry zamierzył, zapasu swego srebra. Systemat francuski musiał uledz chwilowemu zawieszeniu, dla uniknienia ogromnego odpływu złota ku Niemcom, po ich przejściu do waluty złotej. Widocznem jest jednak, z długiej jego trwałości, iż ustosunkowanie wartości srebra do złota może być zamierzo-nem i przeprowadzonem przez państwo, o wielkiem tery-toryum, które eksportuje dostatecznie, aby być w stanie zaopatrywania się w gotowiznę.

Interesującem jest przedstawienie różnic, jakie na tem polu panowały w prawodawstwach pojedyńczych państw w bieżącem stuleciu.

Stany Zjednoczone, które pierwsze zaprowadziły u siebie bimetalizm w r. 1792, stosowały ten systemat bez ograniczenia do r. 1884, przy stosunku 1 : 15, t. j. dolar srebrny ważył i5 razy więcej niż złoty; bicie monety ze srebra i złota było nieograniczone, a każdy zgłaszający się ze sztabami srebra lub złota miał prawo żądać przebicia ich na pieniądze w powyższym stosunku. W r. i83ą bimetalizm utrzymuje - się, lecz stosunek zmienia się na l : 16; prawo co do tego stosunku trwa do r. 1873. Od tego czasu, gdy reforma niemiecka sprowadziła deprecyacyę srebra, a sprzedaże tego metalu przez nowe Cesarstwo zagroziły interesom państw trzymających się zasad bimetalizmu, Stany Zjednoczone prawem zwanęm ,,Bland Bill“ (od nazwiska Richarda Bland, deputowanego Stanu Missuri), ograniczyły swe zasady swobodnego bicia monety z obu metali; odtąd swoboda ta egzystuje tylko dla posiadaczy złota. Oni tylko w dalszym ciągu mogą żądać zamiany na gotowiznę swych sztab; co do srebra, skarb państwa tylko ma to prawo, które odpowiednio do zasad Bland Billu ograniczono wówczas do 2| milionów dolarów miesięcznie (a którą to ilość w ostatnich czasach do 4^ podniesiono).

Francya od r. i8o3 zaprowadziła system dwóch metalów, w nieograniczonem jego zastosowaniu, przy stosunku 1 : l5j. System ten praktykowała bez przerwy do r. 1873. Po reformie niemieckiej ograniczono bicie monety srebrnej do pewnej ilości. Niemcy przez trzy lata umieszczały we Francyi swe srebro, korzystając z tego jednego na nie odbytu. W r. 1877 Francya wstrzymała zupełnie wybijanie monety srebrnej i nie przechodząc do dewaluacyi srebra, nie cofając go z obiegu, nie przyjmując monometalizmu, pozostała w oczekiwaniu tego, co wyniknie z tej, w sposób awanturniczy poczętej, sprawy.

Anglia, po likwidacyi trudnego swego położenia, spowodowanego wojnami początku wieku i wychodząc z waluty papierowej, inaugurowała pierwsza w r. 1816 monometalizm złota; srebro jest u niej odtąd monetą zdawkową.

Wreszcie Indye od r. i835 przeszły na monometalizm

srebra.

Niemcy do r. 1871 stały przy metalu jednym, a było nim srebro. Od r. 1871 przechodzą na złoto i rzucają zamieszanie i niepokój w stosunki finansowe świata całego.

Dziwną jest rzeczą, że w dziedzinie tak ściśle określonej, tak rachunkowi podległej, tak wielkie nieporozumienia mogły istnieć i istnieją.

Kiedy świat cały porozumiał się co do kosztów przesyłki listów i pakietów pocztowych, a taryfy telegraficzne ujednostajniły nietylko sposób obliczania wyrazów, lecz nawet liter, jakie się na nie składają, rządy państw świata całego bawią się w skalę różną, normującą przesyłkę wzajemnych bogactw i owocu pracy narodów. Oczywistem następstwem tej różnicy jest nietylko perturbacya w cyrkulacyi tych bogactw, lecz i klęski wzajemnie sobie zadawane przez podważanie finansów jednych przez drugie. Jest bowiem rzeczą naturalną, iż w dziedzinie ekonomicznej nierównowaga, zaprowadzona przez prawo, nie jest dość skuteczną, aby przeciwdziałać naturalnym prawom, wymagającym układania się do równości wszystkiego, co w tej dziedzinie obliczeniu podlega i swobodnie wymieniać się daje.

I tak między Stanami Zjednoczonemi i Francyą różność stosunku srebra do złota powodowała ciągły finansowy tryumf ostatniej. Oczywiście złoto mniej warte było w Stanach Zjednoczonych i przechodziło do Francyi, gdzie zamieniano je na srebro, które dopiero w Ameryce wybijano. To też do r. 1834 w Stanach Zjednoczonych nie było wcale dolarów złotych, a jedynie srebrne. W r. 1834 Stany Zjednoczone spostrzegły, że mimo dążenia do posiadania dwóch metali—posiadają jeden tylko—w myśli odwetu przechodzą do stosunku 1:16-

Prawo, faworyzujące tak złoto w obec stosunku francuskiego, powoduje ruch tego metalu ku Ameryce za funt złota Amerykanie zyskują 3°/₀, przewożąc go z Francyi, a odwożąc tam srebro- Jakby za uderzeniem laski magicznej znikają dolary srebrne; do r. 1873 wcale ich w obiegu nie było. Nie Stany Zjednoczone zyskały na obu przewrotach, lecz Fran-cya, która utrzymała zwycięzko swój systemat, z korzyścią na obu operacyach, skoro u niej oba metale zawsze były w obiegu. Przyczyn nie badajmy bliżej; leżą one w ogromnej zasobności francuskiej, w tern, że będąc wielką wierzy-cielką świata całego i eksportując więcej niż inni, umiała zawsze tak regulować środkami, jakie jej dostarczono, aby mieć to, co żądano, w dostatecznej równowadze z tern, czego sama potrzebowała.

W ogóle, powracając do kwestyi zasadniczej, należy zaznaczyć, że gdy raz przyjmiemy możliwość porozumienia się państw w kwestyi uregulowania stosunku srebra do złota, w obec woli prawodawcy wszelki stosunek jest możliwy, tak dobrze 1 : i5£, jak 1 : lo lub l : 2o. Według tego, cośmy powyżej powiedzieli, przy każdym z nich cyrkulacya monet odbywałaby się z mocą nabywczą obu metali, po wskazanym przez prawodawcę stosunku. Jeżeli za stosunkiem l : l5£ przemawiają wszyscy ekonomiści, przedmiot ten traktujący, to dla tego tylko, że przez odstąpienie od niego, sprowadzonoby poważne perturbacye ekonomiczne.

Większość akcyj i obligacyj brzmiących na srebro, wydaną została przed r. 1873; nic więc sprawiedliwszego, jak przywrócenie względem nich stosunku, po jakim traktowane były, gdy powstały. Rozumie się, iż nie może obejść się tu bez zysku pojedynczych osób, posiadaczy nielicznych zresztą sztab srebra lub naczyń srebrnych i t. p.; lecz mierząc je najdokładniej, dojdziemy do przekonania, że nie dadzą się one porównać ze stratami, jakie wywołałoby postawienie innego stosunku wartościowego obu metali. W obec tych, którzy twierdzą, że srebro rzeczywiście spadło w cenie, gdyż produkcya jego wzmogła się, lub złoto zdrożało, gdyż go mniej otrzymywano z kopalni w ostatnich latach, że więc należy ustanowić stosunek według kursu obecnego, stanowczo utrzymujemy, ze skoro tylko cała ta ważna kwestya jaśniej się przedstawi a bimetalizm zostanie postanowiony bez osobnych rozporządzeń, kurs dzienny stosunku srebra do złota ułoży się wówczas sam przez się, jak 1 : l5£. Dostateczną będzie wiadomość o rehabilitacyi srebra, jako środka obiegowego, aby cały świat przyznał mu ten stosunek, podług którego układała się cyrkulacya bogactw w obu metalach w ostatnich stu latach blisko.

Monometaliści, zwolennicy złota, pocieszają się tern, że niepewność sytuacyi monetarnej ustanie z chwilą, gdy Niemcy sprzedadzą swe zapasy srebra i nie będą ciążyć na wartości tego metalu nagłem jego zaofiarowaniem. Wtedy, jak oni twierdzą, stosunek wartości między metalami ułoży się stale, według pewnej stopy, siłą rzeczy samych, bez potrzeby uciekania się do bimetalizmu. Jest to błąd, który jak wszystko w szkole monomctalistów, pochodzi z błędnej dedukcyi. Skoro bowiem srebro, wyrzucone z obiegu monetarnego, staje się prostym towarem, to ułożenie się wartości między niemy względnie między monetą srebrną, a więc tą, jaka w krajach o walucie srebrnej jest miarodajną, a złotem, jest niemożli-wem, bo sprzeciwia się naturze rzeczy. Natura bowiem tran-zakcyj, gdy w nich z jednej strony jest towar, a z drugiej moneta, warunkowana jest ciągłą zmiennością i gdy tylko umowa i wola prawodawcza sprawę wartości wzajemnej złota i srebra oddają na los tranzakcyj wzajemnych między temi metalami, to cena srebra pozostać musi zmienna, na tych samych warunkach, co cena żelaza lub kawy. Oczywiście, dopóki tranzakcye na srebro lub złoto odbywać się będą w stosunkach wewnętrznych każdego narodu, dopóty ta zmienność stosunku nie da się odczuwać, gdy jednak następuje sprzedaż lub kupno między krajami, używającemi różnych metali dla wyrobu monety, wtedy wystąpić musi niepewność, wyrażająca się w stratach wzajemnych na cenie. Z jednej bowiem strony kupujący nie może wiedzieć, płacąc według danego stosunku srebra do złota, czy otrzyma daną cenę wtedy, gdy go towar dojdzie, z drugiej sprzedający nie może wysyłać towaru na sprzedaż, nie znając stosunku srebra do złota, według którego zlikwiduje kiedyś nadesłane sobie pokrycie. Ztąd jeden i drugi zawierają tranzakcye na ryzyko, a gdy są do nich zmuszeni, czy to brakiem zbytu na miejscu, czy zbytecznem a chwilowem zapotrzebowaniem, czynią to ze stratą lub z pewnemi widokami na stratę. Oczywistą jest bowiem rzeczą iż gdy w pokryciu za towar przysyła się srebro do krajów o walucie złotej lub złoto do krajów, używających monety srebrnej, to pokrycie za towar przesyłane jest w towarze a nie w monecie. To, co się w zapłacie za towar otrzymuje, jest towarem również, który dopiero sprzedać należy. Ztąd twierdzić można, że świat nowy, mimo całej swej w innych kierun kach mądrości, cofnął się poniekąd w materyi obiegu monę tarnego, tak dalece, że w poznaniu naturalnych praw, jakie służą za podstawę swobodnej wymianie bogactw, powrócili śmy do prastarej formy zamiany towaru na towar, a to, jeśli nie w ścisłem znaczeniu tego pojęcia, to w formie skomplikowanej jedynie, lecz stanowiącej zawsze rażącą negacyę dobrodziejstw jednego ze wspaniałych pomników rozumu ludzkiego to jest monety ¹).

Jak to już udowodnionem zostało, moneta nie jest towarem, jej wartość, jak powiedział Arystoteles, nie leży w naturze, lecz w prawie. Gdyby nie pomieszanie pojęć i niezgodność prawodawstw, śmiało twierdzić można, że monety, czy

za-

to srebrne, czy złote nie mogłyby być ani tańsze, ani droższe jako takie, a jedynie interesowany w tej kwestyi właściciel kopalni zyski swe obliczaćby musiał według tego, co mu w rezultacie przynosi koszt wydobycia, porównany z warto" ścią monety wydobytej. Wszystko bowiem, coby wydobył, byłoby monetą samo przez się (w sposób, jak nazywają obecnie ekonomiści „automatyczny“). Konkurencya między właścicielem kopalń, ta jedyna pani cen, nie mogłaby wystąpić, skoro wszędzie i u wszystkich cały produkt z woli prawa nie potrzebowałby być sprzedawany, będąc monetą eo ipso...

Dziś srebro jest towarem w Anglii, Niemczech i t. d.,—złoto jest towarem w Indyach—na odwrót złoto monetą w Anglii i Niemczech, a srebro monetą w Indyach. Ztąd fłuktuacye obu metali, traktowanych tu jako towar, tu znów jako moneta. Gdyby jednak stosunek między obu był stały i równie tu, jak tam, prawem określony, wtedy ani tu, ani tam, srebre i złoto nie mogłoby być przedmiotem kupna i sprzedaży— i tu i tam sztaby srebra i złota byłyby same przez się monetą, a jako -takie, nie ulegałyby stosunkom kupna i sprzedaży. Któż bowiem dziś kupuje w danym kraju pewną ilość monety, płacąc za nią również monetą ?

A gdyby po takiem ustaleniu stosunku okazać się miały większe kopalnie jednego metalu lub zmniejszyć źródła drugiego, to sprawa ta dotknąć może jedynie właścicieli tycb kopalni, powodując ich zyski lub straty, lecz w żadnym razie nie może naruszyć mocy nabywczej monety, wyrabianej z jednego lub drugiego metalu.

Zresztą co do tego widocznem jest, iż płonne są obawy nierównowagi tej produkcyi.

Tym, którzy twierdzą, że srebro musiało być wyrzucone z obiegu, z powodu zawielkiej jego produkcyi, należy przypomnieć, że zawielka produkcya złota wcale do tego nie poprowadziła, jak to wykazują tabele Soetbeera. Porównawcza produkcya złota i srebra w bieżącym wieku była następująca:

160.9    mil. mar.

31,9 „

39.6    „

56.6    „ 152,7 „ 551,1 „ 574,9 „ 516,5 „

535.4    „

476,o „

474.5    „

Widocznem jest, że około

skutek działania układu bimetalistycz-

r. 1865, gdyby tylko według ilości produkcyi szlachetnych metalów liczyć się miał ich stosunek wartościowy, złoto powinno było się znajdować do srebra w proporcyi l : 10, gdy tymczasem stosunek ten zawsze zamykał się cyfrą l : l5£, na

nego unii łacińskiej.

Położenie około r. 1870 zmieniło się nieco; produkcya zwiększyła się, lecz wcale nie stanęła w tym stosunku do produkcyi złota, w jakim około r. i865 znalazły się produkcye złota do srebra. Jest więc gołosłownym i na nieznani u przeszłości kwestyi opartym frazesem twierdzenie, że wyrzucenie srebra z obiegu było następstwem przyczyn naturalnych a nie fantazyi prawodawcy.

Wszystko, co dziś obserwujemy w spadku cen, należy odnieść do deprecyacyi srebra, nietylko ze względu na zmniejszone przez to środki obiegowe, lecz i przez postawienie na międzynarodowym rynku w jednakowych warunkach producentów całego świata, z których jedni opłacają swe koszta produkcyi złotem, drudzy srebrem.

Niepodobna jest twierdzić, aby różność miary w obec międzynarodowej szybkiej obecnie wymiany, nie przenosiła na zysk jednych tego, co tracą drudzy. Jeżeli łokieć, którym mierzy się koszta produkcyi w krajach srebrem płacących, krótszy jest o 2o%, a kraje te zbywają na równych warunkach swe produkta z temi, które koszta te opłacają miarą 25% większą, to nie podobna nie dostrzedz, że to, co jedni na kosztach produkcyi zyskują, drudzy tracą.

Naturalną ztąd konsekwencyą jest upośledzenie pierwszych, a popchnięcie do nadprodukcyi drugich. O tein zapominają przeciwnicy metalizmu, zwracając swe zarzuty w inne jedynie strony *).

Rozumie się, że nigdzie więcej, niż na stosunkach rolnictwa, stan ten nie wywarł swego destrukcyjnego wpływu.

Opieka ceł wchodowych jest nader podejrzanej wartości.

Z jednej strony nakłada ona na pewne klasy ciężar produkcyi na korzyść upośledzonego producenta, z drugiej strony skutkuje tylko połowicznie, gdyż cena produktów w kraju tak zarządzonym, idzie w górę, tern samem importujący zawsze importować może i zawsze swój zysk 25%, może nieco zmniejszony, na domowych kosztach produkcyi osiąga. Wreszcie system ceł wchodowych dla rolnictwa jeszcze i dla tego jest nieskuteczny, iż chcąc spowodować drogość, bierze w opiekę tylko większą własność, a jest szkodliwy dla rolnika. który nic nie eksportuje, a tern samem nie znajdując w cle żadnego ekwiwalentu, płaci drożej za przedmioty, które kupuje od przemysłu lub z za granicy sprowadzać musi.

i:) Pozornie przemawiający za dzisiejszym stanem argument o zniżeniu stopy procentowej w Niemczech należy również odnieść do innych zupełnie przyczyn. Nie z przyczyny powiększenia ilości środków obiegowych stopa ta zmniejszoną została, lecz z powodu zmniejszenia się ducha przedsiębiorczości w ogóle.

W braku zaufania kapitału do wszelkich umieszczeń szukać należy przyczyn gromadzenia się pieniędzy z jednej strony a ich potrzeby z drugiej. Jednocześnie obniżenie się procentów i kapitałów, szukających umieszczeń solidnych z jednej strony, z drugiej zaś upadek tych, które przy dawnych warunkach zbytu solidnemi były.

Bimetali zm.

Na obniżeniu wartości ogólnego mienia nikt z produkujących skorzystać nie mógł. Ziemia, której wartość obracho-wywana jest według renty, nie mogła iść w górę w cenie, skoro renta ta zmniejszoną została. Tymczasem hypoteczne ciężary, na ziemi spoczywające, powiększone eo ipso o l5°/₀, zaciężyły w zwiększonym rozmiarze na przedmiotach zastawu, sprowadzając ostateczną niewypłacalność wielu.

Import pszenicy indyjskiej wzrósł od r. 1873, t. j. od czasu, gdy w ogóle powstał, do tej pory do 40 milionów centnarów, a chociaż zwolennicy złota i na tym punkcie bronią się, utrzymując, że przyczyną jego jest zniesienie w r. 1873 cła wychodowego Indyj, to jednak nie można nie zauważyć, że mimo tego zniesienia, Indye w r. 1878 nie wywoziły więcej jak 6 milionów centnarów, podczas gdy wartość srebra wynosiła 52⁵/₈ pensów za uncyę (w r. 1878).

Powiększenie eksportu indyjskiego jest mniej więcej równoległe ze spadkiem cen srebra, tak, iż w r. i883 przechodzi już cyfrę 2o milionów. Jeżeli zaś import indyjskiej pszenicy nie szedł zupełnie równolegle za spadkiem cen srebra, należy objaśnić to tern, że produkcye rolne powstają i rozwijają się wolniej, niż każde inne i że interes eksportu indyjskiego wystąpił i utrwalił się dopiero po całym szeregu lat stałego spadku srebra.

W przemyśle stan ten znajduje również odbicie sw^e w sposób najfatalniejszy; przesilenie rolnicze, wynikające ztąd konieczne oszczędności rolnika, brak siły konsumcyjnej na wyroby przemysłu, wreszcie konkurencya krajów znajdujących się w korzystniejszych warunkach ekonomicznych, powodują obniżkę cen. Obniżka zaś, zamiast pociągnąć za sobą ograniczenie produkcyi, wpływa na jej podniesienie. Tu dzieje się poniekąd przeciwnie niż w rolnictwie. W rolnictwie kryzys nie wpływa przynajmniej na zwiększenie wydajności ziemi lub wciąganie większych obszarów⁷ pod uprawę, tern samem ogranicza się ona do jednej, nie zwiększającej się liczebnie klasy. W przemyśle, skoro zyski zmniejszać się za czynają, producent oszczędności przedewszystkiem osiągać pragnie na obniżeniu płacy robotnika, gdy zaś to nie wystarcza, na zmniejszeniu kosztów ogólnych produkcyi, a gdy te doprowadzone zostają do minimum, wtedy jako jedyny rezultat okazuje się rozkład tych kosztów na największą ilość wyprodukowanych produktów, czyli produkcya na wielką skalę. Jest faktem dawno zauważonym, iż spadek cen nietylko nie powoduje ograniczenia, lecz owszem ma w skutku nadpro-dukcyę. Nie należy, rozumie się. obniżki cen uważać za przyczynę wszelkiej nadprodukcyi, jest ona jednak jednym z ważnych czynników, nadających produkcyi w ogóle rozwój przechodzący zapotrzebowanie. I z tej strony kwestyę tę tyle ważną oceniając, widzimy w jak bezpośrednim jest ona związku z kwestyami, waluty dotyczącemu.

Takich przyczyn nadprodukcyi nikt przewidzieć nie mógł. Niektórzy jednak łudzili się, iż przez spadek cen kwe-stya pauperyzmu zostanie, jeżeli nie załatwioną, to przynajmniej złagodzoną.

oszczędnościach: jakie zaprowa-

Robotnik, dzięki przewidywanemu zniżeniu cen, miał jakby taniej okupywać potrzeby życia. Lecz i tu należy zaznaczyć wprost przeciwne rezultaty. Spadek cen zboża nie stoi w żadnym stosunku do cen Chleba, te ostatnie nie zniżyły się wcale lub w bardzo małym stosunku tylko. Wszelkie przeroby materyałów surowych, jak ubranie, pozostały w tej samej cenie, mimo obniżenia się cen na bydło, skóry i wełnę. Tymczasem robotnik ten stracił wiele na ciągłych przesileniach przemysłowych i na

dzają się w rolnictwie i na ogólnem ograniczeniu potrzeb.

czasu

siły zakupu za gra-

swe

siłami w sprzedaży? Tam

na

za-

Monometaliści niemieccy twierdzą z dumą, że od reformy waluty Niemcy powiększyły nicą. Jest to niezaprzeczoną prawdą, skoro waluta, którą płacą, jest złotą. Lecz jak się ma z dzieje się odwrotnie. Każdy wie, że złotem ma płacić i albo porównywa produkta niemieckie z produktami krajów również złoto liczących, głównie zaś z angielskiemu, albo też

opatruje się wprost w wyroby krajów, których produkeya kosztuje taniej — srebro lub papiery. Silni w zakupie, lecz słabi w sprzedaży! Do tego dochodzą kraje, które dla teoryi pozwalają sobie zaprowadzić wielką światową walutę złotą | Oczywiście każdemu, który bliżej zechce zastanowić się, staje się widocznem, że jedno warunkuje drugie, że kraj nie może pozostawać zawsze do zakupów zdolnym, sprzedając mało. Ilość importu zależy od eksportu i na wzajem, ten zaś ostatni, jak to każdemu w Niemczech wiadomo, pozostawia wiele do życzenia od reformy r. 1873.

To też naturalne warunki ułożyły się odpowiednio temu Pieniądze, które z początku masami obracane były w interesa po za krajowe, cofnęły się z tych operacyj, nie mogąc w kraju realizować importu. Ogromne kapitały leżą w Bankach, podczas gdy rolnictwo, przemysł i handel cierpią. Banki nie potrzebują używać sztucznych środkow dla przytrzymania pieniędzy w kraju przez podwyższenie dyskonta, owszem jest ono niskie, lecz nikt z niego korzystać nie chce lub nie może; ten co ma, widzi niemożliwość pewnego umieszczenia. Mówią, że pieniądz jest tani — nie, pieniądz jest drogi i bardzo drogi, a tylko kapitał jest tani. Skoro pieniądz przestaje cyr-kulować, cofa się z obiegu i staje się kapitałem leżącym (jeżeli nie w ekonomicznem, lecz w zwykłem tego słowa pojęciu), wtedy zaczyna on być tani, a raczej mało przynoszący. Właściciel jego nie wie, jak go umieścić w sposób bezpieczny i przekłada mniejszy dochód, a większy nawet nie zawsze decyduje go do puszczania kapitału w nową cyrkulacyę.

Wszystko wydaje się świetnem z pozoru, gdyby nie coraz smutniejszy rezultat wszystkiego i dla wszystkich. I Midas miał złoto, a umarł z głodu; niewiadomo czy nowożytny Midas nie inną śmiercią nie zejdzie z tego świata...

Wreszcie dodać należy, iż niemieccy zwolennicy złota skłanialiby się może ku bimetalizmowi; atoli powiadają, że bez przystąpienia Anglii jest on niemożliwy. Anglia zaś ma wszelki interes pozostania przy walucie złotej, a przy niej pozostając, wyciągałaby przez handel indyjski całe złoto, wprowadzając niemożliwość ustanowienia stosunku stałego między srebrem i złotem, głównie zaś zaprowadzenia waluty złotej przez Niemcy *).

Charakterystycznie szkicuje to „Times“, w swoim czasie pisząc: ,,Üczeni świata przypisują spadek cen produktów przejściu pojedynczych państw do waluty złotej. Mają oni zapewne racyę, lecz co to nas obchodzi, Anglików? My, którzy jesteśmy bankierami całego świata, zyskać więc tylko możemy na tern, że wszyscy dłużnicy nasi złotem płacić muszą; mała zaś strata na naszej własnej produkcyi nie znajduje się w odpowiedniej proporcyi do zysków, jakie z takiej sytua-cyi ciągniemy“. Prawdziwie angielski egoizm, który przekonać powinien każdego, mającego przeciwne iluzye.

Zwolennicy złota twierdzą, że na bimetalizmie zarobią

trzy grupy:

1)    właściciele papierów publicznych. Według danych, poczerpniętych z kurscetlu berlińskiej giełdy, obliczają na 1,790 milionów złotych austryackich samych obligacyj kolejowych i renty srebrnej. Zysk tej grupy wynosiłby już 3oo do 400 milionów, oprócz tego, że kupon papierów tych wartby był 28 milionów więcej rocznie.

2)    Powtóre właściciele zapasów srebra w monecie.

Według rachunków przybliżonych znajduje się w Europie w obiegu 8³/₄ miliardów marek monety srebrnej. W Indy ach w ostatnich 40-tu latach wybito rupij za 5 miliardów marek—piastry czyli talesy w Chinach liczone są na 3 miliardy. Dodając do tego naczynia i ozdoby srebrne, otrzymujemy około 20 miliardów wartości srebra w ogóle w ręku

) Niektórzy wygłaszają wprawdzie zdanie przeciwne, twierdząc, że Anglia ponosi znaczne straty na spadku cen srebra. Według Ottomara Haupt (Histoire monétaire de notre temps), strata, jaką poniosła Anglia na zmianie srebra, które w formie podatków ciągnie z Indyj, wyniosła za czas 1875    1885—775 milionów franków.

•HH

ludzkim. Oczywiście te 20 miliardów spadły w cenie od r. 1873 o 4 miliardy. W wyliczonej ilości srebra uczestniczy Francya z unią łacińską miliardami, albo 46 marek srebrnych na jednego mieszkańca; Stany Zjednoczone 125o milionami, albo 23 marek na mieszkańca; Niemcy 890 milionami, albo 20 marek na mieszkańca.

3) Wreszcie właściciele kopalni srebra, którzy od r. 1873 otrzymują za kilogram srebra około 139 marek, zamiast 180 dawniej płaconych, a że produkcya srebra na całej ziemi wynosi około 2,800,800 kilo, zatem, gdyby dawny stosunek wartościowy srebra do złota powrócony był, właściciele kopalni srebra zyskiwaliby 114 milionów rocznie więcej.

Każda z tych grup liczy więc na setki milionów zysk-z reformy, przez bimetalizm proponowanej. Tak przynajmniej twierdzą zwolennicy złotej monety. Lecz czy jest to tak?

Co do dwóch pierwszych grup, t. j. właścicieli obligacyj na srebro wystawionych, lub rent srebrnych, jak również właścicieli monet srebrnych w naturze, to ów zysk nie byłby niczem innem, jak powrotem straty, jaką oni ponieśli przez sztuczną deprecyacyę srebra, na skutek niemieckiej reformy r. 1873. Dziś chodzi niby o niedopuszczenie zysku nadmiernego, ale przy stanowieniu prawa, które obniżyło wartość srebra, nikt nie pytał się o to, czy straty, na jakie te dwie grupy narażone zostają, są sprawiedliwe, czy nie. Wprawdzie nie wszystkie papiery lub monety są w tych samych rękach, które stracTy, zawsze jednak co do znacznej ich części, powrócenie uprzedniej wartości byłoby aktem prostej sprawiedliwości. Oczywiście, zyskującymi prawdziwie byliby tylko właściciele kopalni srebra, lecz czyż w obec dodatnich rezultatów tak doniosłej reformy, nie byłaby to słuszna retrybucya za środki, jakieby dla tejże dostarczali?

III.

¹

Monetalizm gdyby mógł w ogóle egzystować, musiałby być powszechny—inaczej podział świata na dwie grupy, używające zupełnie innych środków obiegowych, przeciwny jest widocznie temu postępowi, który obecnie kładzie sobie za zasadę zbliżanie najdalszych jego okolic, przekopując międzymorza i góry. Taki podział musi być zadatkiem wiści i wojen z jednej strony, wypływem absurdu z drugiej.

Historyczny przebieg kwestyi monetarnej i jej obecny wpływ na kryzys wszechświatowy.

^Między i8o3—1865 Francya, Włochy, Belgia, Szwajcarya skutecznie praktykowały u siebie system bimetalizmu. Wytworzenie monety działo się w sposób „automatyczny“. Tak nauka nazywa bicie monety, które odbywa się w miarę zapotrzebowań handlu. Państwo przykłada jedynie stempel, stwierdzając wagę i wartość, lecz w niczem nie ogranicza bicia monety w mennicach państwowych. Warunki samej wymiany decydują, tu: czy bicie monety jest potrzebne lub nie. Od r. l865 rozmaitego rodzaju marzyciele ekonomiści rozpoczęli kampanię przeciwko utrwalonemu porządkowi rzeczy, a goniąc za ideałami monety uniwersalnej, zaignorowali zasadnicze warunki, jakie obiegowi monety służą za podstawę.

Już w r. i85i usiłowano wyrzucić z obiegu złoto, po r. i865 zaś skierowano całe usiłowania, aby zdewaluować srebro.

Leon Say powiada, że kwestye monetarne są bez wyjątku kwestyami praktycznemi („matter of facts“, jak mówią Anglicy), i nie mogą być nietylko rozstrzygane, lecz nawet dotykane bez znajomości stosunków w życiu i wzajemnego ich na siebie oddziaływania.

Twierdzić, że dziś będzie złoto lub srebro dostateczne dla wyrobu z niego monety, jest to ignorować fakta. Po odkryciu Kalifornii zdawało się, że złoto zejdzie do niebywałych niskich cen. Tymczasem, mimo kolosalnej produkcyi, jaka ztąd powstała, mimo nowych odkryć złota w Australii, mimo tego, że w roku l865 srebro doszło do maksymalnych cen i zupełnie prawie z obiegu zniknęło, widzimy w kilka lat później przeciwne obawy i przeciwny kierunek urzeczywistniony w Europie. W r. 1870 odkrycia bogatych kopalni srebra sprowadzają jego spadek, a świat rzucony jest na drogę eksperymentów przez nowe cesarstwo niemieckie.

Oczywiście skoro Niemcy przeszły na złoto, a za niemi Francya musiała zaprzestać bicia monety srebrnej, srebro musiało spaść w cenie, tak jakby spadła wełna, gdyby postanowiono, iż z niej ubrań ludzkich wyrabiać nie wolno. Spadek srebra nie pochodzi z niczego innego, jak z woli prawa, a cofnięcie połowy bogactwa metalicznego z cyrkulacyi, jest wypływem fantazyi prawodawców. Spadek cen. jaki musiał nastąpić skutkiem tego, odbył się bez niczyjej korzyści, a ze szkodą wszystkich. Gdybyśmy dziś w dalszym ciągu przypuścili, iż w złocie, znajdującem się w obiegu, odkryły się różnice i gdyby postanowiono bić monetę tylko ze złota, pochodzącego z pewnych kopalń, to wtedy spadek cen musiałby się zaprodukować jeszcze na większą skalę, a siła nabywcza złota, pozostawionego w cyrkulacyi, wzrosnąć. Na czyją korzyść odbyłaby się ta zmiana? Chyba na rzecz chwilowych posiadaczy sztuk złotych uprzywilejowanych, lecz dla nich korzyść ta byłaby niewielka, a w każdym razie nie pozostawałaby w żadnym stosunku do strat, jakie podobna reforma wyrządziłaby w wymianie produktówr świata całego, które jednocześnie spadłyby w stosunku nowo wprowadzonego ograniczenia środków wymiany.

Wyparcie srebra z obiegu międzynarodowego zamknęło drogę swmbodnego wywozu towarów do krajów, które zachowały ten metal. Niepewność kursu srebra na Tndye, Chiny,

awę, Chili, Meksyk i inne kraje, utrudniła stosunki han* dlowe z temi krajami» a przynajmniej poddała je niezmiernemu ryzyko.

Przesilenie jest tak ogólne, iż nietylko w ogólnych przyczynach szukać można jego początku. Aby uprzytomnić te przyczyny, należy zauważyć, że monety nikt nie przyjmuje, aby ją przechować—każdy ją bierze, aby ją wydać dalej. Jest ona podobna do wagonów kolei, lub statków parowych, które biegną od stacyi do stacyi, przenosząc ludzi i towary i jako takie dopiero oddają usługi. Mniejsza zresztą o to, czy to wagon kolei, czy inny wehikuł, byle tylko miał dostateczną siłę dla uskutecznienia tego zadania i byle publiczność chciała ładować, — prawdziwa jego wartość, jako środka transportowego, nie leży tyle w jego naturze własnej, jak we własności przewożenia wartości innych. Srebro było takim środkiem przemiany produktów, odgrywało rolę, jaką odgrywa środek przewozowy przy transportowaniu; oczywiście z jego usunięciem zmniejszono możność wymiany, tak jakby zmniejszono siłę transportowania na kolei, redukując jej tabor.

To też wszyscy ekonomiści, a nawet stronnicy mono-metalizmu (Michel Chevalier, Roscher) przyznają, że obfitość monety jest zadatkiem rozwoju pracy i postępu, a brak monety sprowadza zniżenie cen, zniechęcenie, ruinę i przewroty *).

") Nie można twierdzić, jak to chciał system merkantylistyczny, iżby zapas szlachetnych kruszców stanowił całość bogactwa narodowego, ale odpowiednia ilość metalicznej monety, w stosunku do obrotów, jest koniecznym warunkiem rozwoju ekonomicznego na każdej drodze. Fran-cya, choć tak kolosalnie zadłużona, utrzymuje świetny stan tego stosunku i po wojnie r. 1870 w krótkim czasie wyszła z deprecyacyi waluty — dla- • tego jedynie, iż od r. 1803 posiadała u siebie wolność bicia monety z obu metali. WeFrancyi moneta obiegowa wynosi 9 miliardów franków, z tych 4]/î złota, a 3¹ srebra i monet zdawkowych, resztę stanowią banknoty—

— 12 —

Gzem jest pieniądz, jego obfitość i częsta wymiana w obec cyrkulacyi bogactw, objaśnia doskonale przykład, który z jednego z francuskich ekonomistów zapożyczam: „Kupuję kapelusz, powiada on, za który płacę 2o franków, potargowawszy się. Sprzedający fabrykant żądał za kapelusz 22 fr., czyli chciał mi dowieść, że sztuka 2o frankowa nie miała dostatecznej mocy nabywczej dla dopełnienia proponowanej tranzakcyi. Ja sprzedawałem moję sztukę złota, gdyż kapelusznik targował u mnie thkową, tak samo, jak a targowałem jego kapelusz. Każdy, sprzedając, kupuje, uciekając się do pomocy monety. Nie na tem jednak koniec. Płacąc 2o franków, zwróciłem fabrykantowi nietylko to, co wydał na koszta produkcyi, lecz i to, co przedstawia zysk jego—a gdy kapelusznik nie zabrał sztuki 2o-to frankowej, aby ją ukryć w swym skarbie, przeto stara się on natychmiast robić nowe zakupy, celem fabrykacyi nowego kapelusza, w czem oczywiście zrealizowany zysk jest mu pomocny. Posiadanie owych 2o-tu franków ożywia jego produkcyę, a im częściej do rąk jego sztuka 2o-to frankowa wpadnie, tem częściej przyniesie zysk jemu i wszystkim, w szeregu jego opera-cyj zainteresowanym“.

Im więc ilość pieniędzy jest większa, im częściej odbywa się ich wymiana na towar, tem żywsza jest działalność ekonomiczna społeczeństwa.

„Moneta jest jakby tą kroplą krwi—mówi w dalszym ciągu poprzedniego przykładu francuski ekonomista — która w ciele ludzkiem roznosi od płuc i żołądka podstawy życia organów ciała ludzkiego, a tak jak zmniejszenie krwi w ludz-tylko za tem l/₄ część monety obiegowej stanowią banknoty. W Niemczech moneta obiegowa wynosi 4'/₂ m iliardów, z tych */₆ stanowią banknoty We Francyi na każdego mieszkańca przypada metalicznych pieniędzy 241 fran.,—w Anglii 178 fran.,— w Belgii 165 fran.,—w Holandyi 147 fran.,— w Stanach Zjednoczonych 135 fr.,—w Niemczech (według Soetbeera) tylko 83 fran.

kim organizmie prowadzi do anemii i śmierci, tak zmniejszenie obiegu monetarnego sprowadza zastój, zniechęcenie i kryzys w życiu społecznem“. Baron Rothschild, zapytywany przez konferencyę monetarną o zdanie, jako gerent banku francuskiego, odpowiedział w sposób charakteryzujący utylitar-ność poglądu finansisty: „Mojem zdaniem, im więcej będzie metalów w obiegu, czy to srebra, czy złota, tern lepiej będzie, gdyż praca ludzka w stosunku do tego będzie się rozwijać“.

Szlachetne kruszce nie stanowią bynajmniej bogactwa, w ścisłem słowa znaczeniu, lecz są nerwem i strawą pracy ludzkiej. Najlepszym tego dowodem jest nadzwyczajny rozkwit przemysłu i handlu po odkryciu Kalifornii. Kopalniom złota winniśmy możność wykonania wielkich prac, które są chwałą naszego wieku *).

Tej to, na nieszczęście, chwale zadaliśmy i zadajemy od r. 1873 fatalny cios, wierząc nieopatrznie w wartość srebra.

Walker, delegowany Stanów Zjednoczonych, na konfe-rencyi r. 1878 wyraził się w ten sposób: „Wyrzucenie srebra z obiegu w Europie będzie miało najfatalniejsze skutki w obec produkcyi bogactw. Zmniejszenie ilości monety stanowi jednę z większych klęsk, jaką ludzkość sama sobie zadać jest w stanie. Przedewszystkiem obraża ono interes przedsiębiorcy, którego zyski w nowożytnem społeczeństwie decydują stanowczo o dalszej produkcyi bogactw. Powtóre powiększa

) Jak wielki wpływ ma ilość pieniędzy metalicznych w obiegu będących na ceny, wykazują to cyfry cen z czasów przed i po odkryciu Ameryki. I tak 1 kapłon kosztował w r. 1501 cztery sous w r. 1598 piętnaście sous\ funt świec kosztował 1 sous w r. 1502, 5 sous w r. 1589, 7 w r. 1600.

73

79

124

Ceny średnie pszenicy były w Paryżu między r. 1559 i 1589: od 1560—1569 hektol. 28 gram. czystego srebra „ 1570—1579 „ 1580—1589 „ 1620—1629

(1 frank=4’/2 grammów czystego srebra).

ono ciężar obowiązków publicznych, długów państwowych, gminnych i prywatnych, których całość stanowi jakby hypo-tekę, zaciągniętą przez pokolenie przeszłe na produkcyę pokoleń obecnych. Dwa razy już Europa przechodziła przewroty powodowane przez zmniejszony obieg monetarny, na skutek zmniejszenia produkcyi kopalń (przed odkryciem Ameryki) i wielkich wojen, oraz rewolucyi (ostatniego wieku). Widocznie obecnej generacyi przypadło w udziale doświadczyć nieszczęść sprowadzonych na Europę, z własnej woli, przez nieopatrzne swe prawodawstwo, działające z porady ekonomistów“.

Zwolennicy monometalizmu, zdają sobie sprawę z trudności, w jakie wprowadza ludzkość ich teorya; szukają oni jednak lekarstwa na złe w przeświadczeniu siły, jaką przywiązują do znaków obiegowych kredytu i starają się dowieść, że w miarę rozwoju stosunków handlowych i środków komu. nikacyjnych, moneta schodzi do roli podrzędnej, a zamiast tejże występują jako środki obiegowe bilety bankowe, czeki, weksle i t. d. Jest to ostatnia pociecha jaką wymyślili teoretycy, którzy świat na takie klęski narazili ! Argumentacya jednak w tym kierunku polega na zapoznaniu faktycznej strony stosunków, a wnioski są tylko na pozór trafne.

Wszystko polega tu na niewłaściwem pomieszaniu kwe-styi kredytu z kwestyą monetarną.

Wszystkie znaki obiegowe, oparte na kredycie, są jedynie jego wyrazem, który sam jest pewnego rodzaju towarem, podlegającym szacowaniu i tranzakcyom; wszystkie one zaś o tyle tylko mają wartość i w ogóle do skutku dochodzić mogą, o ile dają się ocenić na pieniądze. Nie tworzą one przedewszystkiem stosunków zamiennych, jak moneta, lecz są sanie rezultatem stosunków handlowych i dlatego zawsze i bezwarunkowo oceniane będą nie abstrakcyjnie, lecz na zasadzie tego, co byłyby warte na monetę przy natychmiastowej likwidacyi. Określmy to bliżej :

1)    Bilet bankowy w normalnych warunkach jest jedynie przedstawieniem zapasu metalicznego, spoczywającego w banku;—kwestyę obiegu przymusowego oczywiście wypuszczamy z uwagi, jest to więc metal choć w innej formie i trudno nawet przedstawić sobie: w czem sPoczywać ma odmienne znaczenie tego znaku kredytowego. Emisye po nad zapas metaliczny muszą być ściśle ograniczone i nie mogą tu wchodzić w rachunek. Emisye, naruszające równowagę, oceniane są jak nąleży, a bilety bankowe nie oparte na kruszcu, chociaż brzmią na cyfry większe, w stosunkach międzynarodowych tracą na wartości, reprezentują zatem cytry mniejsze, tak, że na powiększenie obiegu wpływu mieć nie mogą¹).

2)    Czek i weksel posiadają już odmienny nieco charakter i z pozoru zdawałoby się, iż są one w stanie zadość uczynić brakowi monety. Tak jednak nie jest, a cała waitość tych środków obiegowych redukuje się zawsze do ilości obiegowej monety samej i ze stanowiska jej ilości musi być ocenianą. Zarówno czek, jak weksel, są zawsze przyrzeczeniem zapłaty w pewnem miejscu i czasie. Wartość ich każdy ocenia przy zawarciu tranzakcyi, którą zawsze do gotowizny odnosi— i tego rodzaju środki obiegowe o tyle tylko przyjmuje w zapłacie, o ile jest przekonany, iż byłoby mu możliwem zrealizować je na gotówkę w danej chwili i przy danem disconto. To ostatnie stosuje się zawsze do gotowizny w obiegu będącej; i zaufania do

wszelki rachunek i przezorność. Jak się

usuwa

interesów, im tychże jest więcej, tem niższą jest stopa procentowa inaodwrót. Gdybyilość gotowizny raz jeszcze zmniejszyła się, lub gdyby jej w jakiejś miejscowości stale i na długi czas zupełnie zabrakło, (jak podczas oblężeń i t. p.), wtedy i tran-zakcye, zawierane przy współudziale kredytu, musiałyby być ograniczone, a nawet ustać zupełnie. Jak cena towarów pozostaje w ścisłym związku z ilością gotowej monety, będącej w posiadaniu społeczeństwa, tak całe znaczenie kredytu związanych z nim znaków obiegowych, zależy wprost od ilości rzeczywistych, w metalu wyrażonych, środków wymiany.

Statystyka, ta najlepsza argumentacya ekonomiczna, wskazuje nam nawet, iż rozwój systemu czekowego nawet w Anglii, nie pozostaje w stosunku równomiernym do rozwoju interesów handlowych w ogóle. 1 tak następująca tablica wykazuje tu sumę operacyj Londyńskiego Clearing-House od 1867 do 1884:

Funt sterling:

Funt sterling:

1867— 1868 3,257,411,000    1876—1877 4,873,000,000

1868— 1869 3,534,039,000    1877—1878 5,066,533,000

1869— 1870 3,720,623.000    1878—1879 4,885,091,000

1870— 1871 4,018,464,000    1879—1880 5,265,976,000

1871 —1872 5,359 722,000 l88o — l88l 5,909,989,000

1872— 1873 6,oo3,335,ooo 1881 — 1882 6,382,654,000

1873— 1874 5,9o3,586,ooo    1882—1883 6,189,146,000

1874— 1875 6,013,299,000    1883—1884 5,838,158,000

1875— 1876 5,407,243,000

Zdaje się więc, iż zwodnicze są nadzieje, jakie zakładano sobie na rozwoju systemu czekowego, skoro nawet w Anglii, jak widzimy, nie czyni on tego postępu, jakiego wymagałyby rozwijające się interesa w ogóle. Zestawiając bowiem powyższą tablicę z cyframi tranzakcyj, jakie podał Kongres międzynarodowy brukselski w r. 1880, widzimy, iż wypada rażąca różnica na niekorzyść rozwoju systemu czekowego. 1 tak, według danych Kongresu, świat cały od i852 do 1872 powiększył ilość tranzakcyj swych rocznych z 32 miliardów franków na 72 miliardy, czyli o 14°%> tymczasem tego powiększenia w tranzakcyach Clearingu londyńskiego, na którym ześrodkowywa się główny interes świata, wcale nie widać.

r.

Oczywiście, iż o stosunkach kredytowych, czekach, wekslach i t. p. nie może być nawet mowy w stosunkach międzynarodowych, między krajami, których waluta wyrażona jest w srebrze, a krajami o walucie złotej. Dawniej, przed r. 1871, stosunki takie stały na zupełnie innej podstawie, skoro zarówno srebro, jak i złoto, miało obieg międzynarodowy, a znaki kredytowe miały kurs otwarty. Obecnie fluk-tuacye cen srebra są tak znaczne, iż tranzakcye w wekslach i przekazach, co najmniej trzechmiesięcznych, na odległe kraje wschodu, są wielce ryzykowne, a więc i ograniczonej. Nikt, sprzedający towar swój, nie może zdać się na niepewność wahającego się kursu w tych warunkach i wytwarzać się musi falanga pośredników spekulantów, którzy za pewnym zyskiem, ryzyko biorą na siebie. To też od r. 1873 stosunki zachodniej Europy z Indyami, Meksykiem, Chinami i t. p.— świata zamieszkałego przez pół miliarda ludzi, dotkliwie ucierpiały.

Z kolei rzeczy, przedstawić należy przebieg ekonomicznych przemian, jakie doprowadziły świat do dzisiejszego położenia rzeczy i wytworzyły sytuacyę, tyle krytyczną dla społecznego dobrobytu.

Pierwsze usiłowania monometalistyczne zrobiła rewolu-cya francuska w trzecim roku swego istnienia (1793). Na pro-pozycyę hrabiego Mirabeau zawotowano, iż moneta „konstytucyjna“ państwa będzie srebrna, a sztuki złote, w cyrkulacyi będące, przyjmowane będą według stosunku, jaki im wolny oznaczy handel. Eksperyment ten przetrwał tylko lat ośm.

Głównym motywem do zerwania z tradycyą ekonomiczną kraju, była obawa, wypowiedziana wówczas, co do łatwości fałszowania monet przez rząd, przy cyrkulacyi

dwóch metali, fałszowania, którego obfitych dowodów dostarcza historya Francyi królewskiej. Brak pieniędzy, jaki zamanifestował się w trzy lata potem, wyparcie z cyrkulacyi złota, którego nikt przyjmować nie chciał, spowodowały, iż wystąpiono już wtedy z projektem zmiany. Dopiero jednak w roku XV republiki, urzeczywistniono reformę systemu monetarnego, który do roku 1878 przetrwał zwycięsko wszelkie trudności, przez które przechodził świat cały w ciągu bieżącego wieku, i służyć powinien za wzór urządzeń dla wszystkich.

jedynie wyrazem woli prawodawczej.

w naturze, zw

Prawodawca francuski wówczas chciał przedewszyst-kiem uniknąć na przyszłość możliwości fałszowania monety, w dwóch metalach cyrkulującej i dlatego, określiwszy jednostkę monety: frank, jako zawierającą 5 gramów (⁹/i₀ czystego srebra), postanowił, iż kilogram złota (⁹⁰%noo czystego złota), rozdzielony zostaje na 155 sztuk, z których każda warta będzie go franków, ważąc 6⁴⁵¹/iooo gramów. Stosunek, jaki w ten sposób powstał między srebrem a złotem, 1 : l5£, nie egzystował uprzednio we Francyi, ani na żadnym rynku europejskim; był on (W Hiszpanii i Portugalii, zkąd szło głównie złoto, naówczas stosunek ten był 1 : ló). Widocznem więc jest, jak to już kilkakrotnie powtarzaliśmy, że wartość monety jest wypływem prawa a nie czego innego. Wszelkie wywody przeciwko możliwości ujęcia stosunkiem stałym wartości srebra do złota w monecie, są jedynie dowodem ignorowania faktu, iż stosunek postanowiony przez prawo francuskie, chociaż nie istniał ycięsko przez lat 70 wytrwał, mimo nadzwyczajnej obfitości srebra w roku 1840 i prawdziwego potoku złota, jaki wylał się na świat w r. i85o, po odkryciu kalifor-

nijskich kopalni.

cyom cen

ważnie, daje cyrkulacyę około 7 miliardów, lecz zaraz

Stosunek l : l5| nietylko narzucił się innym ościennym państwom, ale oparł się nieznanym dotąd w historyi fluktua-srebra i złota. W roku 1840 srebro, panując prze-

w r. i85o wszystko uchodzi do Indyj, ustępując miejsca złotu, które przelewa do obiegu 19—20 miliardów z nowo odkrytych kopalni. A mimo to wszystko, prawo francuskie trwa bez przerwy i zwycięsko opiera się metalicznym powodziom raz srebra, to znów złota. Mennica francuska bez przerwy nie odmawiała nikomu prawa bicia i wymiany monety po ustanowionym kursie, dając za kilogram srebra 222 fr. 22 złotem, za kilogram złota 3,444 fr. 44 srebra.

Stosunek wartości srebra do złota jako towaru, według kursu giełdy londyńskiej, za czas od l833 do 1890 r, był następujący. Za uncyę srebra płacono w pensach złotem *).

1833    59 ³/₁₆

1846    59 ⁵/₁₆

1889    42”/. 6

1890    i5 września 54⁵/8

►“* >-Oł OS

1847    59n/i6

1855    61 Vis

1856    6l⁵/i6 1867 61³/4

1858    61 Vie

1859    62l/₁₆

1860    61¹¹/₁₆

1861    6o¹³/₁₆

1862    61⁷/l 6

1872    60v,6 I 1873 59V4

I 1874 58Vie

1870 56 ⁷/s

1876    52 ³/₄

1877    54¹³/₁₆

1878    52⁹/l6 1379 öl¹/*

1890 20 listopada 45 1890 3o grudnia 47V4

Przeciętna z r. 1890 47n/i6

Widocznem jest, że do r. 1878, to jest do czasu zawieszenia bicia monety srebrnej, stosunek prawny francuski

) Penny angielski jest V240 części funta szterlinga w złocie, jeżeli więc wartość uncyi srebra notowana jest 60, to znaczy, iż za uncyę srebra dają ⁶%4o funt. szterl. w złocie.

Bimetalizm.

utrzymał wartość srebra do złota między 1 : l5⁹¹/ioo (w roku 1845) i l : lb²⁵/ioo (1861)—nikt bowiem nie byłby oddał niżej tego stosunku ani srebra, ani złota, mając wszelką możność zamiany w mennicy francuskiej. Odskoki od tego stosunku tłómaczą się chwilowemi wpływami i kosztami transportu do Paryża, gdyż Fra ncya przez ten czas była wielkim rezerwoarem, w który wylewały się nadmierne produkcye obu metali, według zapotrzebowań chwili.

Tymczasem bank angielski potrzebował bez przerwy bronić swego zapasu metalicznego i uciekać się musiał do bezustannych podnoszeń dyskonta. Od r. 1844—1878 zmienił on stopę dyskontową 196 razy, ustanawiając ją od 2% do lo°/₀; — tymczasem bank francuski, dzięki bimetalizmo-wi francuskiemu, uciekał się w tym czasie tylko 87 razy do zmian dyskonta, przyczem różnica w stopie była daleko mniejsza—od 3°/₀ najniższej, do 7% najwyższej.

Bank francuski był w stanie nietylko na stalszej podstawie utrzymać interesa handlu francuskiego, ale przychodził nawet w pomoc krajom, wystawionym na niepewność monometalizmu. W r. 1839 bank francuski pożycza 5o milionów fr. złota bankowi angielskiemu. W r. 1860 również pożycza 52 milionów fr. W r. 1861 bank francuski pożycza skarbowi państwa ruskiego 3l milionów srebra. W roku 1866 wybucha wielkie przesilenie w Anglii, dyskonto podnosi się do 10, „Bank Bill“ z r. 1844 zostaje zawieszony i bank angielski ucieka się do emisyi biletów powyżej zapasu metalicznego. Tymczasem o kilkanaście godzin od Londynu odległy bank francuski utrzymuje spokojnie 4i°/o-

Bank francuski znajdował się zawsze w możności użycia oddzielnie lub razem zapasu obu metali, stosownie do okoliczności i w ten sposób mógł zawsze skutecznie zaradzić brakowi pieniędzy nietylko u siebie, lecz i u swych sąsiadów, gdy tym brakowało srebra, czy złota. Od r. 1878 stan znacznie się zmienił, a sytuacya banku francuskiego nie przedstawia już tych dodatnich danych.

Od tego też czasu najpierwsze powagi finansowe spostrzegają ujemne strony, jakie wytworzyły się wskutek mo-nometalizmu, a do adherentów bimetalizmu wpisali się na-wet wybitni gerenci banku angielskiego, jak: H. Gibbs i B. Greenfell, upatrując w systemacie dwóch metali jedyny sposób zaradzenia bezustannym przewrotom finansowym i przesileniom przemysłowo-handlowym.

Oto pokrótce przyczyny, dla których doskonałe prawo francuskie musiało być zamienione ku klęsce ogólno świa-owej.

Po odkryciu kopalni złota w Australii i Kalifornii nastąpił, jak to powyżej nadmieniliśmy, znaczny, niebywały napływ złota do Europy;—wszystko srebro zachodniej Europy, nie wyłączając drobnych sztuk monety, zostało wykupione przez Indye i Chiny. Mimo to, cena złota nie spadła, dzięki bimetalizmowi francuskiemu. Specyalna komisya, której powierzono we Francyi (w lutym r. 1858) study urn nad sytua--cyą finansową, pisała naówczas : ,,Co się tyczy złota, to cena tegoż, przynajmniej na naszym rynku, nie spadła. Wydaćby się to mogło niezrozumiałem w pierwszej chwili, gdy rozważamy jedynie niesłychany rozwój produkcyi tego metalu (w roku 1856 produkcya ta wyniosła przeszło 800 milionów). Lecz odkrycie bogatych kopalni zeszło się z niesłychanym dotąd rozwojem pracy ludzkiej i przemysłu; wszystkie narody, a Francya w szczególności, przedsięwzięły najróżnorodniejsze wielkie zadania. Należy też dodać, iż te masy złota, jakie wylały się w obieg, wspomogły potężnie rozkwit handlu i przemysłu“.

W roku l858 we Francyi zadano sobie po raz pierwszy pytanie: czy nie należałoby zerwać z bimetalizmem i dać pre-ferencyę jednemu z metali, a to celem niedopuszczania nadal opuszczenia obiegu przez jeden z obu metali, tak jak się to naówczas zaczynało dziać ze srebrem, według przynajmniej .zdania niektórych.

Propozycya ta odrzuconą została prawie jednomyślnie, W r. 1864 minister finansów belgijski, Frćre Orban, zaproponował zwołanie do Paryża komisyi, któraby zajęła się kwe-styą ustalenia wspólności monetarnej między Francyą, Belgią,, Włochami i Szwajcaryą. Z tej to komisyi wyszła tak zwana unia łacińska, uświęcona konwencyą 23 grudnia roku 1865. Związek ten zasadzał się na następujących danych: l) Kraje do związku należące miały przemienić sztuki 2-u frankowe, 1-0 frankowe, z poddziałami niższemi, na bilon, to jest odjąć im wartość rzeczywistą dotychczasową. Mianowicie do owego czasu, jak to powiedziano wyżej, frank równa się 5-u gramom, w czem srebra czystego ⁹⁰⁰/iooo- Konwencyą łacińska zmniejszała zawartość czystego srebra do ⁸³⁵/iooo- ²) Nie zobowiązano pojedynczych obywateli państw, uczestniczących w unii, do przyjmowania sztuk monety, za to jednak kasy państwowe zapewniły sobie wzajemność co do przyjmowania wypłat w monecie uczestników unii. 3) Bilon, to jest moneta zdawkowa, regulowana jest przez każde państwo-niezależnie. 4) Konwencyą dozwoliła państwom, nie uczestniczącym w unii, przystąpić do niej na warunkach postawionych.

Wypracowanie warunków i dyskusye trwały niespełna miesiąc, a zebranie załatwiło się z tak poważną kwestyą w ciągu sześciu posiedzeń. Ta dorywczość nacechowała też wartość elaboratu i tłómaczy wszystkie niedokładności, jakie zarzucają temu układowi.

Wogóle jednak układ r. 1865 zrobił wielkie wrażenie w świecie—dostrzegano w nim jakby początek monety uniwersalnej — jednej i dla wszystkich stałej. Na skutek już osiągniętego rezultatu, rząd francuski zapragnął iść dalej. U steru finansów francuskich stał Rouher, monometalista,. nie tyle może zasad nauki, bo nauki głębszej w tym kierunku nie posiadał, ile przejęty myślą wielkości drugiego-cesarstwa. Dla urzeczywistnienia myśli owej monety uniwersalnej zaprosił do Paryża konferencyę monetarną pod-

czas wystawy r. 1867. Zebranie to odbyło ośm posiedzeń (od 19 czerwca do 6 lipca r. 1867), bez wielkich dyskusyj jednomyślnie przyjęło rezolucyę, iż przejście do jednej nety złotej jest pożądanem—przyczem przejściowo służyłoby prawo uczestniczącym państwom zatrzymania srebra ²). Również jednomyślnie (oprócz Prus, W. Ks. Badeńskiego i Wirtembergii, które się wstrzymały od głosowania), postanowiono przyjęcie sztuki 2o-frankowej jako znaku waluty ogólnej. Na l5 lutego 1868 r. postanowiono wygotować odpowiedź rządów na propozycye konferencyi.

mo-

Jak wiadomo, całe to usiłowanie pozostało bez najmniejszego skutku; w każdym jednak razie konferencya r. 1867 jest faktem znaczącym, stanowiła bowiem nieszczęśliwy punkt oparcia dla teoretyków nowego cesarstwa niemieckiego, którzy na siebie wzięli urzeczywistnienie mrzonek monometalistycznych francuskiego imperyum. We Francyi bardzo prędko opamiętano się co do teoryj, zmierzających ku przewrotowi prawa z roku XI republiki.

Gdy w r. 1869, Ameryka zamierzała zaciągnąć w Europie pożyczkę w złocie, z wykluczeniem srebra, rząd francuski zaczął poważnie zastanawiać się nad trudnościami, jakie powstać mogą przez zmniejszenie środków obiegowych na naszym kontynencie. Delegowano nową komisyę, która w kon-kluzyach swoich przyszła do zupełnie przeciwnych wniosków, niż konferencya r. 1867. Przedewszystkiem podniesiono absolutną niemożliwość pozbycia się z cyrkulacyi siedmiu miliardów srebra, będących w posiadaniu państw uczestniczących w konferencyi r. 1867, która jakby wypadkowo zapomniała nietylko załatwić się z ich egzystencyą, lecz i wspomnieć o tej ważnej i wstępnej kwesty i. Gdy zaś z drugiej strony liczono wówczas około lo miliardów złota w obiegu, przeto monometaliści, którym krytyka zwróciła wkrótce po r. 1867 uwagę na ten tyle ważny szczegół, wygłosili sławną zasadę, mocą której srebro miało pozostać nadal monetą narodów biednych, czy też mniej zamożnych, a złoto utrwalić się w obiegu u narodów bogatych.

Oryginalny ten podział na narody biedne i bogate, z» dawalniał, jak zobaczymy, długi czas obóz monometalistów i uspakajał ich obawy co do następstw kataklizmu, jaki spo-wodowanyby został cofnięciem połowy metalicznych znaków obiegowych. Rozumie się, że nie zdawano sobie wcale sprawy z tego, według jakich to cech ma nastąpić owa klasyfi-kacya narodów, nie bacząc już wcale na to, że niektóre najbogatsze kraje świata, jak Indye, kraj liczący 2óo milionów mieszkańców, z monetą metaliczną 6—7 miliardów, kraj przynoszący bogatej Anglii 375 milionów rocznie czystego dochodu, miał być zaliczony do krajów biednych — gdy Austrya, Włochy, Grecya, według konferencyi 1867 r., zapisały się do krajów bogatych!

Tak stały rzeczy do wojny francusko-niemieckiej i zdawało się już, że zapomniano o pełnej szowinizmu propozycyi monometalistów z r. 1867, — gdy tymczasem nowe cesarstwo niemieckie, odurzone nadzieją bogactw, jakie spłynąć miały z 5-cio miliardowej kontrybucyi, zamarzyło o wykonaniu wielkiej reformy monetarnej, pragnąc zapisać się między państwa bogate, złotem płacące, a na równi z Anglią i Francyą zdolne do dalekich kolonialnych nabytków! O głębszem stu-dyum następstw nie było tu mowy — li nic nie znaczący podział na narody biedne i bogate, górował nad wszelką analizą naukową, nad wszelkiem zastanowieniem. Jeżeli dano przy-

stęp nauce w tym ważnym razie, to tylko tej, która schlebiała nierozsądnej ambicyi *).

Dalsze losy są już wszystkim dobrze wiadome.

Niemcy za wszelką cenę wyzbywają się srebra; unia łacińska, zagrożona w swych zapasach złota, zmuszona jest zawiesić prawo z r. XI republiki i układ r. i865, ograniczając, od 3l stycznia r. 1874, bicie srebrnej monety do 120 milionów, w 4-ch państwach do unii należących. Spadek cen srebra od tej chwili był rzeczą postanowioną i tak dalece uchybiał interesom unii łacińskiej, nawet w granicach l2o milionów rocznie, iż od r. 1878 zawieszono kompletnie bicie monety srebrnej ³).

*) Gdy monometalizm zadekretowany został w Niemczech, a ztąd narzucił się innym narodom, jeden z zasłużonych ekonomistów wyraził się o tej reformie w ten sposób: „Nareszcie srebro uczyniono zależnem jedynie od zaofiarowań i zapotrzebowań, tak jak naprzykład cynk, wyswa-badzając je od manipulacyi rządów“. (Walter Bagehot „Economist“ 2 września r. 187G).

Czyż można wystawić świadectwo więcej przekonywające o niepo-jęciu kwestyi? Zatem zakaz użycia metalu jako monety, czyli według jej naturalnego przeznaczenia, nazywał się w tej szkole ekonomistów— wyswobodzeniem z więzów: gwałt zadany stosunkom naturalnym, przez narzucenie jednego metalu—rezultatem ekono micznej wolności.

Od tej chwili srebro, którego naówczas było w obiegu minimalnie l5 miliardów, spadło o 2o—25°/₀, co samo stano' wi już 3 do 4 miliardów straty. Państwa rządzące się bime-talizmem, posiadały w r. 1873 około 7 miliardów franków srebra, które przyjmowane było równie dobrze w obrotach wewnętrznych, jak i międzynarodowych.

Od chwili zawieszenia swobodnego bicia monety srebrnej, cały ten kapitał, cofnięty z obiegu międzynarodowego, został w krajach unii łacińskiej, jako moneta zdawkowa; ponieważ zaś według danych, wiadomych nauce ze statystyki, 6 franków bilonu, t. j. monety zdawkowej, na mieszkańca, jest zupełnie wystarczającem, przeto przeszło 6 miliardów srebra pozostaje kapitałem zupełnie martwym, nie odgrywając żadnej roli ani w produkcyi bogactw na wewnątrz tych krajów, ani w wymianie tychże na zewnątrz.

Po r. 1873, który stanowi epokę w dzisiejszej nieszczęśliwej ewolucyi kwesty i monetarnej, zasługuje na szczególną uwagę polityka finansowa Ameryki, która wrykazała w tej kwestyi, równie jak w wielu innych, zadziwiającą żywotność i zrozumienie prawdziwych zadań chwili.

W czasie konferencyi paryskiej, w roku 1867, amerykańska opinia publiczna dość obojętny wzięła udział w całym ówczesnym ruchu monometalistycznym. Finanse Stanów Zjednoczonych były wówczas jeszcze w rozstroju, spowodowanym wojną, a jedyną monetą był papier, z przymusowym obiegiem. Prawo Stanów Zjednoczonych z dnia 20 stycznia 1873 r., stanowiące, iż monetą państwa będzie wyłącznie moneta złota, było czysto platonicznej natury, skoro faktycznie w obiegu pozostał bilet bankowy, bez możności realizacyi za metal.

mowy. Ten stan najlepiej przekonywa, jak stoi kwestya cyrkulacyi monetarnej, wobec rozwoju produkcyi na innych polach działalności ludzkiej.

W krótkim jednak czasie stan finansów poprawił się— a pierwszem zadaniem praktycznego urzeczywistnienia wypłat z metalu było zerwanie z monometalizmem. Znany nam Bland-Bill w r. 1876 stanowił pewną rehabilitacyę srebra i dotąd jest jedynem przeciwdziałaniem zupełnemu spadkowi cen srebra.

Na skutek tej reformy u siebie, zaproponowały w r. 1878 Stany Zjednoczone starej Europie konferencyę, celem opamiętania się w zgubnej jej polityce monetarnej. Konferencya ta zebrała się w Paryżu w r. 1878 w miesiącu sierpniu. „Złoto i srebro wytrzymało kilku wiekową próbę cyrkulacyi, mówiła propozycya amerykańska, a nigdy w żadnej epoce historyi nie przychodziło nikomu do głowy zauważyć, iż jednego lub drugiego metalu za wiele pozostaje w obiegu. Niedawno dopiero powstała myśl podobna, polecająca wyrzucenie z obiegu złota z powodu nadmiernej jego produkcyi. Coby się było stało, gdyby myśl ta została urzeczywistnioną? Tymczasem na podstawie tej samej myśli, postanowiono demone-tyzacyę srebra. Równa się to zapuszczeniu połowy pól ornych, dla tej przyczyny, że czasem zbiór z nich bywa zbyt obfity; zawaleniu niektórych kopalni węgla, żelaza lub innych metalów, dlatego, że produkcya ich jest nadmierna; zniszczeniu niektórych kopalni złota i srebra, dla tej przyczyny, że z nich zawiele wydobywa się tych metali.

„Czego raczej obawiać się należy, to tego, aby bogactw tych nigdy nam nie zabrakło. Praca, przemysł i handel ludów, nigdy nie ustanie, a wszystkie te czynniki, zwiększając się bezprzestannie, zwiększają zarazem zapotrzebowanie szlachetnych kruszców, które zawsze zużytkowane będą mimo największej ich produkcyi“.

Propozycya amerykańska zmierzała do urzeczywistnienia międzynarodowego układu bimetalistycznego. Chwila była ku temu nader stosowną i dla Europy ważną.

Ameryka przechodziła z dniem l stycznia 1879 roku, do wypłat metalicznych, znosząc przymusowy obieg papieru, a cztery miliardy były dla niej nieodzownie potrzebne na ten cel. Ameryka z najzupełniejszą dobrą wiarą ostrzegała świat stary przed powiększeniem przesilenia, jakie spowoduje to nowe zapotrzebowanie złota, za ocean, i dlatego proponowała zaniechanie eksperymentu, który wyrzucał z obiegu srebro i zmniejszał samowolnie do połowy środki cyrkulacyi w święcie „Komuż sprzedacie srebro, aby go się pozbyć—mówili amerykanie, gdzie je sprzedacie i po jakiej cenie? Odpowiadano im bezustannie, iż „narody biedne zachowają srebro a złoto przejdzie do narodów bogatych“!

Delegaci amerykańscy zostali wprost oskarżeni o myś faworyzowania interesów amerykańskich kopalni srebra, a cała ich kampania za bimetalizmem uznana jako sprawa handlowej reklamy. Takie ocenianie sprawy odznaczało się, jeżeli już nie złą wolą, to przynajmniej ignorancyą prawdziwego stanu rzeczy. Ameryka produkuje wprawdzie srebro, lecz w równej mierze produkuje ona i złoto — spadek cen srebra równoważony jest dla niej podniesieniem cen złota. Jest ona zresztą interesowaną daleko więcej w eksportach produktów rolniczych i przemysłowych, oraz w rozwoju swego handlu. Wobec tego, kwestya większych lub mniejszych zysków właścicieli kopalni srebra, małą tylko odgrywać może rolę. Interes rolnictwa, przemysłu i handlu swego, mieli jedynie na widoku delegowani amerykańscy, przedstawiając Europie w roku 1878 opamiętanie w polityce monetarnej.

Konferencya skończyła się, jak to przewidywano od początku, bez rezultatu—chociaż konkluzye jej są wyraźną pro-testacyą przeciw lekkomyślnie powziętym rezolucyom konfe-rencyi r. 1867. Konferencya r. 1878 orzekła: l) iż moneta srebrna, równie jak złota, jako potrzebna, utrzymaną być winna w obiegu; 2) Wobec różnych opinij i trudności, w jakich znajdują się różne państwa co do zobowiązania bicia bez ograniczenia monety srebrnej, dyskusya nad kwestyą stosunku obu metali, utrwalonego układem międzynarodowym, uważaną jest za przedwczesną.

Zasada zr. 1867 o monometalizmie złotym znalazła więc tu swe wyraźne zaprzeczenie.

Po rozejściu się konferencyi r. 1878 bez rezultatu, zapanowała w Ameryce agitacya przeciwko Bland-Billowi, który oskarżano o faworyzowanie srebra kosztem interesów amerykańskich—zażądano jego zniesienia, przewidując, iż znaczny spadek cen srebra w takim razie nawróci Europę do zrozumienia, iż koniecznem jest cofnięcie się z obranej lekkomyślnie drogi.

W roku 1881 Ameryka czyni drugie usiłowanie zgody i nowa konferencya monetarna zbiera się w Paryżu dnia 19 kwietnia 1881 r.

„Moneta (powiedział sprawozdawca amerykański M. Hove w mowie swej 17 maja r. 1881) odgryAva rolę o wiele większą, niż ta, do której chcianoby ją sprowadzić, przypisując jej jedynie własność mierzenia wartości przedmiotów: jest ona wielkim pośrednikiem wymiany produktów i towarowi Dla spełnienia tej wielkiej roli, oba metale szlachetne są i tak niewystarczające, jak to wykazała praktyka wieków i dlatego spotykamy w krajach z rozwiniętym nieraz handlem, nadawanie papierowi przymusowe go obiegu. Ani jeden wielk naród, w ciągu obecnego wieku, nie ustrzegł się konieczności emisyi papierowej. Próżna jest obawa, abyśmy byli kiedy zagrożeni zbytkiem szlachetnych kruszców. Cały wielki postęp obecny, koleje żelazne, niezliczone floty parowe, są rezultatem olbrzymiego handlu, który jednak, jako zaledwie dwudziestoletni, za poczynający uważać można. Są to wszystko skutki dwudziestoletnich usił owań i byle tylko mężowie stanu nie przecięli życia temu mł odemu postępowi, wyrośnie on na olbrzyma, który przejdzie wszystkie oczekiwania i proroctwa.

Jeżeli kiedy będzie do zaznaczenia plethora, zbytek srebra obiegowego, to nie będzie to znakiem zbytecznej produk-cyi kopalń, lecz skutkiem upadającego handlu. Nie zapominajmy, że domonetyzacya srebra znaczy nietylko cofnięcie połowy gotowizny z cyrkulacyi świata, lecz podniesienie w dwójnasób ciężaru zobowiązań obecnych i zamknięcie działalności świata w granicach dwa razy mniejszych, jest to złożenie końca XIX wieku w ubogim grobie i powierzenie kolebki wieku XX-go dłoniom paraliżem ubezwładnionym“. Pamiętajmy -mówił dalej sprawozdawca—że w ciągu jednego roku 1876-go sprzedawano i kupowano, w krajach bimeta-lizmu, towarów za sumę 5o miliardów franków przeszło. Towary te oceniane były według systemu monetarnego, w skład którego wchodziło złoto i srebro — tymczasem srebro przez pierwsze sześć miesięcy uległo nadzwyczajnemu spadkowi, tak, iż zamiast 16 kilogr. srebra za kilogr. złota, dawanych w styczniu r. 1876-go, należało dawać 19^ w lipcu. W następnych 6-ciu miesiącach miało miejsce położenie wprost przeciwne. Interesa, traktowane na takich podstawach, wprost przestają być poważnemi. Dodać należy, iż olbrzymi dług publiczny świata, oceniony na l5o miliardów, spłacalny był w obu metalach, będących w obiegu podczas jego zaciągnięcia. Zmniejszenie do połowy masy monetarnej, ma za skutek wprost zdwojenie ciężaru — tego kolosalnego ciężaru.

„Prawdziwy mąż stanu nie posądzi Stanów Zjednoczonych o podnoszenie opinii europejskiej w kwestyi monetarnej jedynie dla podrzędnego interesu właściciela kopalni srebra. Nie szukamy wcale zbytu naszego srebra, lecz mamy interesa znaczenia daleko większego na widoku. Amerykanie są prze-dewszystkiem rolnikami, a nie górnikami, W r. 1879-111 zbiór bawełny oceniany był na 1,282,000,000, t. j. siedm razy więcej, niż roczna produkcya kopalni srebra. Wartość zbioru zbóż, w tym samym roku, wynosiła około 2,l57,ooo,ooo fran., t. j. dwanaście razy więcej od produkcyi srebra. Kukurydza oceniona była jako przychód na 3,074,000,000 fr., t. j. równała się przez 8 pomnożonej wartości rocznej produkcyi srebra i złota razem, a przez 18 wartości samego srebra. Wartość całej naszej rolniczej produkcyi wynosiła więc w roku 1879-m 11,870,000,000 fr. i dla tej to produkcyi szukamy świata, zdolnego nabyć i zapłacić nam ceny odpowiednie. Ameryka przekonaną jest, iż świata takiego nie znajdzie, jeżeli pieniądz ograniczony zostanie do jednego szlachetnego metalu“.

Powtórzyliśmy tę mowę amerykańskiego delegowanego, gdyż ona najlepiej reasumuje główne wytyczne kwestyi monetarnej i wskazuje, w jak ścisłym związku znajduje się ilość pieniędzy metalicznych w obiegu, z całością produktów rolnych, przemysłowych i kopalnianych.

Amerykę nie o ten egoizm posądzać należało, którego celem był zbyt srebra, lecz o ten, który i dla nas był korzystny, a reflektował na środki, jakiemi Europa ma płacić za nadsyłaną jej różnorodną produkcyę. Dla praktycznych mieszkańców świata nowego żywotną kwestyą stało się pytanie: czem zapłaci świat stary przy polityce monetarnej, która połowę środków uiszczania unicestwić postanowiła. Na tym jedynie gruncie egoizmu stawiać należy sprawę troskliwości o zasobność europejczyków.

Charakterystycznem było zachowanie się na tej konfe-rencyi delegatów niemieckich. Już wówczas dzieło Soetbeera („Statistik der Edelmetalle in Jahren 1878—1880“) wykazywało, że produkcya złota ciągle się zmniejsza.

Delegaci niemieccy, zaznaczając konieczność, jakiej poddało się państwo niemieckie, niesprzedawania srebra od r. 1879, oświadczyli, iż i nadal Niemcy gotowi zobowiązać się: nie dopełniać sprzedaży srebra, przez pewien szereg lat, a następnie prowadzić tę sprzedaż corocznie, w ilościach ściśle oznaczonych. Chociaż delegaci niemieccy nie przyrzekali, iżby państwo niemieckie mogło i miało przyjąć na nowo monetę srebrną, to jednak przyznali, iż rehabilitacya srebra, przeprowadzona przez powrót do swobodnego bicia monety, w pewnej ilości państw najbiedniejszych, wkonferencyi uczestniczących, byłaby rzeczą wielce pożądaną.

Były to pia desideria, które, wobec zapowiedzi dalszego trwania upornego przy błędzie r. l873-go; zupełnie wykluczały możność urzeczywistnienia; z drugiej jednak strony, było to już przyznanie się do owego błędu, który rzucił zamęt w stosunki handlowe świata całego.

Oczywiście, wobec tak zdefiniowanego żądania Niemiec i biernej roli Anglii, rozprawy konferencyi miały znaczenie czysto akademickie. W każdym razie, przy jej zamknięciu, De Normandie, gerent ,,Banque de France“, reprezentujący Francyę na konferencyi, zreasumował rezultat konferencyi w następujący sposób: „Stosownie do wypowiedzianych tu zdań, widoczną jest zgodność zapatry wania na to: iż położenie monetarne w świecie jest złe, a zaradzenie złemu konieczne.

Wystarcza tu zaznaczyć, że wszyscy obe cni, czy to mo-nometaliści, czy bimetaliści, stwierdzili istnienie w ogóle tej złej sytuacyi“.

W Niemczech samych widzimy usiłowanie nawrócenia do zasad zdrowej polityki.

Już w roku l885-m,. na wskutek 440 petycyj, podanych przez rozmaite towarzystwa rolnicze i przemysłowe, sformułowaną została do parlamentu (w marcu 18 85) propozycya, „aby, zważywszy dotkliwe szkody, jakie przyczyniają roz-wojowi rolnictwa niemieckiego i przemysłowi, podnoszenie się cen złota, a coraz większe obniżanie cen srebra, wyrażające się w nieustannym spadku cen, rząd cesarski zechciał działać w interesie doprowadzenia do skutku układu, mającego za zadanie : wprowadzenie do obiegu złota na równi ze srebrem, urzeczywistniając racyonalnie politykę bi-metalizmu“. Mimo najwymowniejszych argumentacyj deputowanego Kardorffa i Dr. Frege, zastęp rządowców, pod wodzą Bambergera, głównego sprawcy reformy r. 1873, zbył ni-czem żądanie całej niemal ludności niemieckiej, z produkcyą bezpośrednio związanej. Przyznanie się do winy nie było jeszcze na porządku dziennym u Żelaznego Kanclerza, a wysoko pouczającem jest rozważenie płytkości wywodów, jakie partya służalczych filozofów wyprowadziła w pole, przeciwko jasnym i przekonywającym słowom tych, co popierali wniosek 440 petycyj.

W roku następnym, na sesyi lutowej r. 1886, wniesiony był ponownie wniosek, z inicyatywy pojedynczych członków parlamentu, przedstawicieli niemieckiego bimetalizmu. I temu zgotowano ten sam los.

Wiadome i pamiętne są wszystkim koleje kwestyi monetarnej ostatnich lat paru.

Po nieudatnych usiłowaniach powrotu do rozsądnej polityki monetarnej, sytuacya w niczem się nie zmieniła na lepsze. Amerykanie przez czas jakiś chcieli znieść Bland-Bill, aby tak zaostrzyć sytuacyę, iżby katastrofę uczynić nieuniknioną, a tern samem sprowadzić radykalne zmiany urządzeń. Tymczasem jednak partya, tak krańcowo zapatrująca się, nietylko nie odniosła zwycięztwa, lecz owszem, nowe prawo, wydane we wrześniu r. 1890, zwiększyło bicie monety srebrnej do 4^ milj. miesięcznie, Ceny srebra chwilowo odczuły to nowe zarządzenie Ameryki. W każdym jednak razie, tak jak Bland-Bill, tak i jego rozszerzenie, w niczem nie zmieniło międzynarodowej cyrkulacyi bogactw. Srebro, tak jak było, tak i jest wyrzucone z cyrkulacyi; zapasy, jakie przed rokiem 1878-m zmieniono w monetę, stanowią zbyteczny dla wewnętrznej cyrkulacyi bilon i w niczem na międzynarodowych rynkach nie są w stanie zaważyć.

Zmniejszona do połowy ilość środków obiegowych i zmniejszająca się produkcya złota, wobec zwiększającej się ciągle produkcyi towarów, sprowadza coraz większy spadek lecz i w ciągle większą i ostrzejszą kryzys w całej ekonomii społecznej.

W ostatniej chwili dochodzi wiadomość, iż rząd amerykański czyni największe usiłowania, celem podniesienia cen srebra i przywrócenia mu monetarnego obiegu ⁴). Prezy-

€4

dent wielkiej Rzeczypospolitej, Harrison, w orędziu do kongresu l grudnia r. 1890, zaznacza następujące swe zdanie: „Gwałtowna zwyżka srebra nastąpiła po przejściu bilu srebrnego i była zapewne spowodowana spekulacyą. Dzisiejsza zniżka jest po części następstwem takiejże spekulacyi. Potrzeba jeszcze pewnego czasu, aby określić stały wpływ naszego prawa na srebro. Ale już dziś pożytecznie jest wiedzieć, że zwiększony obieg pieniędzy, wywołany przez nasze prawo, wywiera dobroczynny wpływ na interesa i w ogóle na wartości. Ponieważ postanowiono nie wznawiać formalnie myśli o międzynarodowej konferencyi, w celu ułożenia powszechnej umowy, co do zupełniejszego użycia monety srebrnej i zaprowadzenia powszechnej jednakowej stopy, nie straci się jednak żadnej sposobności, by poprzeć wynik, który, według opartego na silnych podstawach przekonania, przyniesie bardzo wielkie korzyści handlowi całego świata. Dzisiejsze monetarne kłopoty Anglii prawdopodobnie wywołają myśl, zbadania na nowo opinii w tym przedmiocie. Wielki nasz zapas złota, nie uszczuplony skutkiem prawodawczego środka w przypuszczalnym interesie srebra, zapewnia nam bardzo silną i korzystną pozycyę, dla poparcia stałej i bezpiecznej ugody, co do swobodnej podwyżki srebra, jako środka zwiększenia ilości monety metalicznej“.

Widocznie w następstwie tego poglądu prezydenta, posłowie Stanów Zjednoczonych przy rządach europejskich, otrzymali, w początkach grudnia r. z. (1890), polecenie, od swego rządu, zrobienia odnośnych przedstawień, celem osiągnięcia ich zgodzenia się na bicie monety srebrnej. W kilka dni potem, senator Plumb wystąpił do Waszyngtońskiego senatu z propozycyą, aby Stany Zjednoczone zobowiązały się, zaprzestać wybijania srebrnych dolarów według obecnego stosunku wartościowego 1 : 16, skoroby tylko Francya, Belgia, Włochy i Szwajcarya podjęły u siebie bicie monety srebrnej według stopy l : l5£. W tym razie Stany Zjednoczo-

ne podjęłyby się przystąpić do związku monetarnego na zasadach związku łacińskiego i przy stosunku 1 : l5f.

Dla ustanowienia podobnej reformy, obecny dolar, liczący ⁹/io czystego srebra, ąi2f gramów wagi, byłby sprowadzony do 36o gramów czystego srebra. Projekt tego rodzaju jest wybitnym krokiem ku reformie. Ustępstwo, jakie robią Stany Zjednoczone, podporządkowując swój stosunek wartościowy pod dawną normę europejską i objawiając chęć poniesienia znacznego kosztu, celem przebicia swej monety, jakie wskutek tego okazałoby się koniecznem, są najlepszym zadatkiem dobrej ich woli i usuwa najtrudniejszą kwestyę, która dotąd siała na przeszkodzie faktycznemu związkowi Stanów Zjednoczonych z Europą, w kwestyi monetarnej. Oby te zamiary ziściły się. Nie można dość dobitnie wyrazić gorących pod tym względem życzeń.

Obecnie bowiem wszędzie wzięło górę zniechęcenie — wszędzie tylko narzekania na zastój, jaki zapanował w społecznym organizmie. Mimo cen niskich, ogólne ograniczanie się wszystkich i we wszystkiem, mniejsze spożywanie wytworów, ztąd mniej zysków i mniej kapitałów zaoszczędzonych. Wszędzie nadprodukcya, której przyczyny bezskutecznie badamy i na którą szukamy w sztucznych środkach lekarstwa. A co najoryginalniejsze, że anemia ta opanowała świat caty bez najmniejszego wyjątku, nie oszczędzając żadnej gałęzi ludzkiej działalności.

Jak w każdej ekonomicznej kwestyi, tak i tu, badając przyczyny, mamy przed sobą tak zwane przyczyny widoczne i niedostrzegalne; — „celles qu'on voit et celles qu on ne voit pas“— powiedział Bastiat. Między pierwsze, przy określeniu położenia, które nas zajmuje, wliczają rozwój maszyn, ułatwienia techniczne produkcyi, ułatwienia komunikacyi, poddanie kulturze ogromnych przestrzeni nowego świata, wreszcie anormalny stan przeciążenia budżetów wojennych i niepewność sytuacyi politycznej, jaka z niemi w ścisłym pozostaje związku.

Bimetali zm.

Przedstawienie tych przyczyn niewątpliwie jest w stanie za-dowolnić niejednego. Lecz uznając nawet ważność niektórych z nich, co do ich negatywnego wpływu na działalność społeczną, nie możemy przypuścić, aby one same były w stanie sprowadzić zastój, jaki obserwujemy w świecie, od lat lo-ciu. Przedcwszystkiem niektóre z nich wywierają wybitnie dodatni wpływ na rozwój bogactw, drugie, chociaż mogą sprzyjać nadprodukcyi, lub — jak budżety wojenne— burzyć chwilowo jej warunki, mimo to niepodobna nie zauważyć, iż wszystkie razem nie mogły wywołać tych ogólnych objawów depresyi, jaka rozlała się w całym organizmie społecznym końca wieku. Po za temi przyczynami widocznemi, są głębsze, niewidzialne, a daleko potężniejsze, które złe sprowadziły, a tylko ich usunięcie, złe naprawić może. Czyż można przypuścić, aby to, co jest rozwojem, postępem, ułatwieniem, odkryciem i wynalazkiem, co tworzy praca i geniusz ludzki, było zarazem zadatkiem ubóstwa i zniechęcenia? Czy można przypuścić, aby twórczość świata nowego miała w skutkach podkopać jugo dobrobyt?

Nie — stanowczo. Wszystko, co się w świecie w tym kierunku dzieje, znalazłoby właściwą sobie remuneracyę, na wszystko znalazłby się odbiorca, nikt nie pracowałby próżno, ani nie pozostawałby bez pracy, gdyby fantazye prawodawców i utopje pseudo-ekonomistów nie naruszyły były naturalnych praw cyrkulacyi bogactw. Stosunki, wytworzone ułatwioną i zwiększoną produkcyą, powstałe na mocy zbliżenia krańców świata, ułatwioną komunikacyą, nawet te, jakie nad siły czysto ludzkie wywołane zostały polityką zaborów i zawiści — wszystko to ułożyłoby się do równowagi przy działaniu kolosalnej wymiany, jakie wszystkie powyższe przyczyny widocznie za sobą prowadzą, przez realizacyę częstych zysków i akumulacyą osiąganych oszczędności. Cóż jednak powiedzieć, gdy podstawy tej wymiany, przez ludzkość uświę cone, zrujnowano jednem pociągnięciem pióra, gdy stanowiąc prawa, zapomniano co pisał Montesqieu: „iż prawa są w naj-

ogólniejszem swem znaczeniu oddaniem stosunków, jakie powstają z natury rzeczy“.

Przez wymówienie znaczenia obiegowego srebru, prawodawca minął się z tą zasadą, iż każda instytucya ludzka z ludzką naturą liczyć się powinna, wytrącił z cyrkulacyi przyjęty przez ludzkość środek wymiany, zmniejszył do połowy bogactwo, przy pomocy którego odbywała się wymiana i zapoznał dawno uświęconą zasadę (jeszcze w r. 1750 przez Dawida Huma postawioną): „iż istnieje stosunek prosty i dziwnie tajemniczy między cenami wszystkich przedmiotów, a ilością pieniędzy, w cyrkulacyi świata pozostających“. Wszystkie ceny spadły, a mimo ich spadku, nędza klas robotniczych się wzmogła, cena pracy robotniczej, jako towaru sui e/eneris, nie uszła ogólnemu prawu, a cały szereg praw protekcyjnych, zakładających sobie poprawę złego, stosowany przez wszystkich wzajemnie przeciw sobie, zaliczyć można, w szerokiem ich pojęciu i ocenieniu, do szeregu półśrodków medycznych, które zamiast leczyć chorego, pozwalają żyć chorobie; w ogólnej zaś ekonomii bogactw całego świata wzajemnie się znoszą, nic dla produkcyi bogactw, najobszerniej pojętych, nie stanowiąc, owszem, szkodząc im stanowczo.

Rozumie się, wszystko z czasem i tu mogłoby ułożyć się do równowagi. Pieniądz, nabrawszy podwójnej mocy nabywczej, wywołałby z czasem stałe zmniejszenie cen, na całej linii działalności ludzkiej, ceny i stosunki ułożyłyby się według tego i wszystko weszłoby w bieg normalny. Jest to ultima ratio monometalistów. Lecz zauważyć należy, jak wielkie-mi ofiarami okupioną została ta ewolucya świata. To, co nazywa się tu: ułożeniem do równowagi, znaczy faktycznie ruinę, zniszczenie milionów egzystencyj; to, co nazywają normalnym biegiem, będzie gwałtem, zadanym naturze społeczeństw, szczególniej wobec niemożliwości przeprowadzenia reformy monometalicznej w świecie całym i utrzymania^ srebra przez niektóre wielkie narody kuli ziemskiej. Nie powracając już do tego, że w ogóle bieg normalny interesów, przy takiej różności, wiele pozostawiałby do życzenia, zapytujemy się: cni łono cała ta teorya gwałtu? Czy dlatego, aby zwiększyć ciężar długu publicznego, który co ipso, tak jak pieniądz, nabiera podwójnej wagi w ciężarze, spoczywającym na społeczeństwach? Czy dla zwiększenia wartości dochodów i kapitału ruchomego, spoczywającego w ręku rentyerów obecnych, którzy na sytuacyi sami jedni zarobić są w stanie *). Trudno, prawdziwie, odpowiedzieć, a umysł gubi się w domysłach aberacyj, które przewodniczyły lekkomyślnościom, z jakiemi stanowiono zagładę dobrobytu i zadatki rewolucyj wszelkiego rodzaju !

Jeszcze w r. 1868-m, Ludwik Wołowski, omawiając zaprowadzenie jednej monety złotej, tak przepowiada następstwa reformy: „w świecie całym zamanifestuje się ogólny spadek cen, a to z równą stratą dla klas posiadających i zamożnych, jak i dla klasy roboczej, a jedynie z korzyścią nadzwyczajną dla właścicieli obligacyj długu państwowego i innych papierów procentowych tego rodzaju“. Od czasu zaprowadzenia złotej waluty, widzimy też wzrastającą coraz więcej agitacyę przeciwko ruchomemu kapitałowi, a przyjmuje ona raz nazwę rewolucyi socyalnej, drugi raz antysemityzmu. Wszędzie zawiść przeciwko temu, który zajmuje jedyną po-zycyę, niedającą się dosięgnąć przez ogólny upadek. Powrót do stanu poprzedniego, rehabilitacyi srebra, jest jedynym środkiem złamania mocy kapitału i tego rodzaju agitacyj jednocześnie. W dalszym ciągu pisze Wołowski:

*') Konwersye długów publicznych na niższoprocentowe, dokonywane przez państwa, najlepszym są dowodem, iż w ten sposób skarby państwowe zdają sobie sprawę z trudności opłat i zaprowadzają równowagę, narzuconą przez sztuczne zwiększenie mocy nabywczej pieniędzy. To, co robią państwa, starają się dokonywać i potężne stowarzyszenia, lecz to pozostaje po za możnością pojedynczych dłużników, którzy powoli giną w walce ze stosunkami, jakie się wytworzyły, całkowicie na korzyść kapitału ruchomego.

W tym czasie ogólnej depresyi, główna trudność spocznie na wynalezieniu przyczyn tego anormalnego stanu. Szukać ich będą wszędzie i we wszelkich kierunkach. Zwolennicy złotej waluty wprowadzą tu w grę najrozmaitsze bezpodstawne i fantazyjne uniewinnienia, albo względy, jedynie podrzędny tylko wpływ wywierać mogące; prawdziwa zaś złego przyczyna, to jest dewaluacya srebra, pozostanie zapoznaną do czasu, dopóki wyrazistość faktów i ogólna klęska, nie naprowadzą na nią umysłu ludzi głębiej myśleć zdolnych“.

Dzisiejsza depresya i ogólny spadek cen nie jest może jeszcze tą chwilą, którą przepowiadał Wołowski, chociaż widzimy coraz smutniejsze objawy klęski, zarówno, w krajach rządzonych więcej lub mniej obostrzonemi systematami protekcyjnemu

Wszędzie nadprodukcya i zanikanie ducha do przedsię-bierstw, jedno jakoby warunkuje drugie i, prawdziwie, trudno zdać sobie sprawę, co przyczyną, a co skutkiem.

Jeden z francuzkich pisarzy, Schotsmann, tak charakteryzuje skutki reformy r. 1873: „Wszystkie okrucieństwa, jakie piekło wylewało od wieków na ziemię, używając za swe narzędzie Nerona, Tyberyusza, Kaligulę i Napoleona, nie przyczyniły tyle szkód ludzkości, jak zatrzymanie swobodnego bicia monety srebrnej, na europejskim kontynencie“. Jest to może okrzyk zbyt daleko idącego pesymizmu. Nie można jednak nie uwzględnić porównań, zadaleko nawet sięgających, wobec prawdziwego zła, jakie wytworzyło się po roku 1874!

Z tego wszystkiego, co powyżej wypowiedzieliśmy, każdy uformuje swe wnioski.

Dla nas to ostatnie zadanie nie przedstawia wątpliwości. Albo powrót do zasad naturalnych, historyą wieków uświęconych, cyrkulacyi monetarnej w dwóch metalach, albo dalsze zaostrzanie się stosunków, tak zwane układanie się do pozio-

mu niższych cen, przekształcanie produkcyj wszelkiego rodzaju, odpowiednio do nowych norm, jakie stan nowy wytwarza, rujnująca konkurencya produkcyi, głównie rolniczej, z krajami na srebro produkującemi i ciągle nowe przewroty, zależne od urządzeń monetarnych świata całego, wreszcie przejście ewentualne Austryj, Indyj lub krajów dalekiego Wschodu do waluty złotej, grożące sytuacyi ostatecznym kataklizmem nieobliczonych następstw.

Z drugiej strony powrót do racyonalnego gospodarstwa w kwestyi monetarnej, rehabilitacya srebra, zdwojenie wskutek tego środków międzynarodowej cyrkulacyi bogactw, byłby tą oczekiwaną jutrzenką lepszych czasów, odżycia wszystkich gałęzi ludzkiej działalności, ożywienia wymiany, obficie roznoszącej zyski, nagradzającej pracę; bezpośrednią przyczyną podniesienia cen, a zmniejszeniem mocy nabywczej pieniędzy. Nikt, w znaczeniu dobrze pojętego ekonomicznego interesu, na tern nie straci, wszyscy zyskają. Przede-wszystkiem dobrodziejstw tych doświadczą wydziedziczeni dzisiejsi rolnicy i przemysłowcy wraz z klasami roboczemi, które z nimi pójdą ręka w rękę, mogąc od nich otrzymać wynagrodzenie za pracę, w sposób stały i przewrotom nie podlegający. Tylko właściciele kapitałów ruchomych, wierzyciele hypoteczni wszelkiego rodzaju i posiadacze rent długu państwowego, wszyscy ci, których pieniądz dziś króluje, zyskując ciągle większą moc nabywczą, spotkają się, w razie reformy, z licznemi rozczarowaniami. Powiększenie środków obiegowych będzie równoznaczne z dowozem produktów do oblężonego miasta. Tym, którzy w takich warunkach spożywczym towarem handlowali, dopływ zaofiarować nie będzie zapewne na rękę. W każdym jednak razie nawet i ci dzisiejsi ulubieńcy fortuny z czasem dostrzegą pewne kompensaty, w ożywionym ruchu pieniędzy, w zapotrzebowaniach płynących z rozwoju ducha przedsiębiorczości, wreszcie w zwiększonej solidności zabezpieczeń, powstających w nowych warunkach.

7t

Oto stan kwestyi w najbliższym zakresie środków, które stosowanemi być mogą lub powinny.

Dla sytuacyi ekonomicznej u nas, o której nic dotąd nie wspominałem, omawiana sprawa jest również wielkiej doniosłości.

Chociaż bowiem kraje, używające monety papierowej z przymusowym obiegiem, wychodzą do pewnego stopnia z ram porównania, zapominać nie można, że wszystko, w wymianie międzynarodowej bogactw, układać się musi do pewnej równowagi, a ubóstwo, zadekretowane po za naszem granicami i u nas odbija swe fatalne piętno.

Ceny produktów, w znaczeniu najogólniejszem, układają się do poziomu, świat cały obejmującego; choć więc produk-cya nasza opłaca swe koszta środkami obiegowemi, których obfitość nic nie ma wspólnego z ilością srebra i złota, chociaż środki te dyskontuje z różnym zyskiem, przy sprzedaży swych wyrobów zagranicą, w każdym jednak razie wszechświatowy spadek cen i u nas wywarł swój wpływ, sprowadzając coraz większą moc nabywczą pieniędzy. Za szczęście dla reszty świata i dla nas uważać można, iż nie tyle z powodu dzisiejszego stanu finansów ruskich, ile z rozumu i rozwagi prawodawcy, nie podążamy do urzeczywistnienia obiegu metalicznego. Znaczna przynajmniej część Europy, podlegająca wpływowi ruskich finansów, nie jest zmuszoną pożądać złota w swych wewnętrznych stosunkach: opiera ona swą cyrkula-cyę na znakach kredytu państwowego, których ilość nie jest ograniczona pracą człowieka w podziemnych kopalniach lecz wolą ludzką. Miejmy nadzieję, że mądrość prawodawcy nie dopuści zmian, w dzisiejszym stanie rzeczy, do chwili opamiętania się Zachodu w jednej z najżywotniejszych kwestyj społecznych.

JC O N

C.

słM>4\

VNMQ19 ^

vxaionaw

A.

°N/

_ biblioteka główna

PK 349/83 - 100 000 egz.

ISO F37261

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299789

¹

Omawiając obieg pieniędzy kredytowych po za sytuacyą, jaką dziś widzimy w li osy i, a która wyjątkowo z powodu właśnie bankructwa monomelizmu, nie podchodzi pod krytykę, jak to w dalszym ciągu powie-my, należy dodać, że: bilet kredytowy państwowy, niespłacalny w metalu r.a który brzmi, stanowi wprawdzie zwiększenie cyrkulacyi, jeżeli obieg jego jest przymusowy, z drugiej jednak strony jest on ciągłą klęską dla wymiany bogactw, opartej na takim środku. Niepewność, jaka towarzyszy każdemu kupnu i sprzedaży, w których płacony i otrzymywany szacunek niewiadomej jest wartości, wyraził jeden z ekonomistów amerykańskich (Daniel Webster) „jest to najskuteczniejszy środek uprawy pól bogaczy potem biedaków1,1.

²

Zauważyć należy, iż w liczbie uczestniczących byli delegaci: Włoch, Austryi, Grecyi, Stanów Zjednoczonych i Itosyi, to jest ludów liczących naówczas około 215 milionów, które nie posiadały naówczas ani złota, ani srebra, którem pogardzały—a całą swą cyrkulacyę miały w papierze, posiadającym przymusowy obieg.

³

) Ciekawą rzeczą jest widzieć mennicę paryską. Te ogromne sale puste, dziś napełnione ulepszonemi 22 wielkiemi maszynami, prze-znaczonemi do bicia monety srebrnej, skazanemi na bezczynność. Kiedyś maszyny te biły każda 45 sztuk na minutę, a więc 2,700 sztuk na godzinę, a 27,000 na dzień, monety, przeznaczonej dla ożywienia cyrkulacyi bogactw, wyrabianych we wszelkich gałęziach działalności społecznej, Do 12 milionów franków dziennie puszczano w ten sposób w obieg mate-ryału, który sam jedynie najskuteczniej wymianie służyć może i pro-dukcyi sprzyja. Dziś mennica szczęśliwą jest, jeżeli otrzyma obstalunek dla państewka Monaco, na bagatelną sumę 100 frankowych sztuk złotych, które zresztą nie przeznaczone są do ożywiania produkcyi bogactw !

Dla użytku ogólno krajowego. Francya od 10 lat nie biła bardzo mało monety złotej •— o srebrnej zaś od roku 1878 nie ma prawie już

⁴

Pisane w grudniu 1890 r.