7)

1,1

i )l

f

■

ws*,--

V

\

3

1J

ml

£

II.

«■

i⁻;,⁴'

■

£*<

*|§

Ul!

V

V

if

i

i $&$

We,

fi ■•%%■

/

,f*

%

|t>

>/

V

fO

-

/

I?/

■

i*⁸**#

c'

:*r'

%

\

>

p

v

iu

€

fv

><

;

i>i

?

r

'«

\

f

l

\

%

1

m

\

ś?*?

1

s.

:%

!■!

u

■

p

■ *

*

V

&S

,

>

I

m

7

7.    *¹

O

vMł*

V

ł

\

^iwan

ł ;XK

%

$

Il\

av

■ ii»

> W0M V

0

-

mgm

vms

. j# f    //m/j

/

III

6J7/

m

S&S

S®

sjj

%w

I

.u

»

, i.

m

>

WĘ&\

ii

:'.V-;V

VV

A

i£

ft

* J

>a*

,.fS§

'H

saga

i\«%

1

v *

' j&d'

nr

m

fi

\

1

r⁸%i

1

/

■I

.

&

■ i

iJf M

fi-

!»

.

%

pm

imki

» r,

U\^A

<4

Ifcl 5

1

v'-»e

“ &>

•■-,

■■

5fc

|

> V

■ . - - v

WBBmm' X\ X

■^21

N

ps

§i

V

%

1

w

i

I

VI

ł.f

ft

,v ■

X/

I

Ei    <w !;

-T? *?$>*:

0

lii

ii

Ii

|

.

■i

m I

1

\

3S.

i

-

&

■

V' o--'⁷

v/ P

&

1

fjite

"S»

i

#

(ł

pr

X

\

\

V

■%fc

UJ?

/

; (

tT^

/•

:

pK

lip

m

>

*35

J

*

.

- '}

1

*

M

>*.

>r

*

i

S

./

5/

v/// /

n$s

v%.

: /

jr

/

/

■ /

43

?

-^5®* -,

yJss

gi

y ■ '*

■'    / ■¹

NL 3

\\i

•‘-:

i

i

*

V

. *

lii

J:

mmr^

.-■'

s-

;.> 3

• ••♦:•>

-.

/

/

k

x

.

/

-*

W,

SSflPte

.

\

\

nni^

Jk

W

y

*

%

i.

jg

v

JM

«

\.

!

/

>«&

•U

/<

J

.c.

ft|

Biblioteka Politechniki Ki akowskie)

100000301159

pr ęN

XD

Wk

POLSKA POD RZĄDAMI KRÓLÓW ELEKCYJNYCH

nw*

~xs

f.

......

'

x.

*0

WL

©Dzieje

._ U

T PM

IV. I

V,

OLS KI

Hi

A

**

;■

(A

iii

li

%xik!

ilustrowane.

Xvk I

p!

5M

«■

r®^

V'

Napisał

Profesor Dr. Augnst Sokołowski,

-ja podstawie najnowszych badań historycznych-

P':

z ilustracyami oraz repradtikc/ami z obrazów

vj8s»e hWW

źSi

om

1=1

Jana Matejki, Wojciecha Gersona, F. Smuylewicza, Walerego Eljasza, Juliusza Kossaka

i innych mistrzów polskich.

■i

hfl

i- .

rt

ile

w*

- yT*

ł ..

**»- *• -^

Kij

. v?

' ftill

7<r«s*

, f:V

Cg

,V

>■

ixi

/ /1>-n J

x\

. 'r^SKk.l

,js.\

i\ ■ =%vr^^gsg\_

■ \ \ ^Ęjr

lIwIJU' 1

W s---^v

•'

p§©

'■i

ir

Kr

IS

*»

m,

Lj,

mff

■Ą

",

. \\

fj

i'

•v/\

Vv

l

gsr'

V:

f    lii

%% * i''

** • •;!

m §

V ■■7-

yt-tą

7'

'S*s

⁷ V„ j :

■ ' (Mi,

■ pr

<aan

|II- >=

mm

Pi

Druk „Wieku", Nowy-Świat 61.

W"

V''

»v_ '*'4 ^2?

/Z0360MHO I%eH3ypOM).

Bapuiaea, 2o iw.in 1901 loda.

fó»V-' tir 1S&; ł«$

:r*

«►

Rozdział III.

Treść temu IV-go.

Strona

POLSKA

pcd rządami królów elekcyjnych.

(Od r. 1572 do 1795).

Bezkrólewie po śmierci Zygmunta

Augusta.........

Henryk Walezyusz. 1573—1574 . . 25 Stefan Batory. 1576—1586 .... 37

Bezkrólewie.—Elekcya......

Zjazd jędrzejowski.—Przybycie Stefana Batorego.—Koronacya ... 48 Początki panowania.—Wojna gdańska 55 Sejm r. 1578. — Ustanowienie trybunałów.—Stosunki z Turcyą.—Wojna

moskiewska........

Sejm w roku 1581. —Wyprawa pskowska.—Pokój zapolski w r. 1582 . . 112 Sprawa Zborowskich. — Plany wojny

tureckiej.—Śmierć króla .... 118

37

72

Strona

Sprawy wewnętrzne.—Ruch umysłowy 149 Zygmunt III Waza. 1587—1632 . . 160

Bezkrólewie. — Elekcya......

Oblężenie Krakowa. — Bitwa pod Byczyną.—Układ będzyński.—Intrygi rakuskie .........

Sprawy mołdawskie.—Nalewajko.—Liga chrześcijańska. — Unia brzeska.—Wojna ze Szwecyą.—Dymitr Samozwaniec. — Śmierć Zamoyskiego ...........

Bitwa pod Rircholmem. — Rokosz Zebrzydowskiego.—Sejm z roku 1607 265

4

Śmierć Dymitra. — Wojna szwedzka i moskiewska. — Bitwa pod Kłu-szynem. — Władysław obrany carem — Zdobycie Smoleńska. — Pokój dywiliński........

Sprawy wołoskie. — Stosunki z Turcyą i Tatarami.—Śmierć Źółkiewskie-

Strona

160

184

216

289

go pod Cecora w r. 1620. — Wojna

chocimska .    ........

Wojna szwedzka.—Ugoda kurowska.— Śmierć Zygmunta III . .

Ogólne uwagi.—Literatura.—Oświata . 346 Władysław IV. 1632—1648. . . .369

Charakter króla.—Elekcya.....

Wojna moskiewska i turecka —Rozejm

sztumdorfski ze Szwecyą .... 384 Sprawy religijne. — Kudak. — Małżeństwo Władysława IV z Cecylią Renatą.—Bunty kozackie .... 390 Uwięzienie królewicza Jana Kazimierza. — Zwrot ku Francyi. — Syn królewski.—Śmierć Cecylii Renaty. — Colloąuim charitatiyum. — Drugie małżeństwo Władysława IV ...........

Wojenne zamiary króla.—Opozycya.— Chmielnicki. — Śmierć Władysława IV...........

301

. . 331

369

409

413

SPIS

rycin, rysunków i kopij z obrazów,

zawartych w tomie IV-tym

„Dziejów Polski ilustrowanych”.

Strona

Strona

Strona

1.    Starożytne drzwi z XVI w⁷ieku

w kościele w Czerwińsku .    .    .

2.    Kościół Bożego Ciała w Kłodawie .

8.

4.

5.

6.

7.

Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek XVI). Rys. Kossaka.

(i

8.

9. Ibrachim-Beg Strasz, polak-rene-gat, dyplomata.......

10.    ) Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek

11.    /

12.    Nagrobki Kryskich w Drobinie .    .

13.    Kościół w Oleksinie......

14.    Kościół w Kamionnej.....

XVI). Rys. Kossaka

10

11

12

18

15.

16.

17.

18.

19.

Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek XVI). Rys. Kossaka

14

15

20.

21.    Najstarszy widok Zamościa . .    .

22.    Dawne ubiory i uzbrojenia (w. XVI)

Rys. Kossaka.......

23 Ruiny zamku w Koszkwi ....

24.    \ Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek

25.    /    XVI). Rys. Kossaka.

26.    Obraz wotywny do Matki Boskiej

z ubiorami z XVI w......

27.    Jan Zamoyski (rys. Gersona). . .

28.    Dawne ubiory i uzbrojenia polskie

(w. XVI). Rys. Kossaka . . .

29.    Henryk Walezyusz (rys. Matejki) .

30.    Przyjęcie posłów polskich przez

Henryka Walezyusza w Paryżu 81. ) Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek

32.    /

33.    Podobizna podpisu Henryka Wale

zyusza ..........

34.    Denar gdański z czasów Henryka

Walezyusza........

S5. Henryk Walezyusz......

36.    Anna Jagiellonka (rys. Witkiewi

cza) ...........

37.    Potęga Rzeczypospolitej u zenitu.—

Złota wolność.—Elekcya (szkic do cywilizacyi polskiej Matejki)

88.    Rozrywki Henryka Walezyusza

(z obr. Bakałowicza).....

89.    Śmierć Wapowskiego (z obrazu Ma

tejki) .........

40.    Wjazd Henryka Walezysza do We-

necyi ..........

41.    Henryk Walezyusz ......

42.    Stefan Batory (rys. Matejki) .    . .

43.    Stefan Batory (rys. Witkiewicza) .

44.    Krzesło bractwa Miłosierdzia w

Krakowie.........

XVI). Rys. Kossaka

16

18

19

20

21

22

23

24

26

27

28

29

29

29

30

31

32

33

34

35

36

38

39

40

45. Zbroja księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki ....

4f>. Widok zamku biskup, w Łowiczu .

47.    Mikołaj Wolski, marsz, wielki, kor. 48

48.    Jan Dymitr Solikowski, arc. lwow

ski (rys. Matejki)......

49.    Miecz regimentarski z XVI w. .    .

50.    Epizod historyczny z XVI wieku

(z obr. Zaleskiego).....

51.    Krzysztof Radziwiłł. . . . * .

52.    Pastorał srebrny z XVI w., prze

chowywany w skarbcu katedry

płockiej .........

58. Zbroja Stefana Batorego, znaj iłująca się w zbiór. pryw. w Wiedniu Dawne ubiory polskie irys. Matejki).

56.    Stefan Batory (rys. Andriolli podł.

obr. Matejki).......

57.    Anna Jagiellonka (rys. Matejki) .

58.    Magnaci. (Dawne ubiory polskie,

rys. Matejki).......

5A Zamek w Pieskowej Skale . .    .

60.    Szlachta. (Dawne ubiory polskie,

rys. Matejki)........

61.    Półzbroja z czasów Stef. Batorego

62.    Szturmak i szabla z czasów Stefa

na Batorego........

58. Rycerstwo. (Dawne ubiory polskie, rys. Matejki)........

64.    Jan Kochanowski wśród żywiołów

swej pieśni (rys. Andriollego) .

65.    Adam Kossobudzki, wojew. płocki,

sekretarz Stefana Batorego . .

66.    Monstrancya inflancka z Połocka

z XVI w..........

67.    Rękojeść miecza Stefana Batorego,

znajdująca się w skarbcu częstochowskim .........

68.    Uczeni. (Dawne ubiory polskie,

rys. Matejki)........

69.    Pomnik grobowy S. Radziwiłła

z XVI w. w kość. Bernardynów' w Wilnie.........

54.    \ Król i królowa

55.    i Duchowieństwo

70.

71.

72.

1 Mieszczanie .    . j Dawne ubiory

> Cechy i bractwa < polskie, rys. j Chłopi .... ( Matejki

78. Tarcza z XVI wieku.....

74.    Klejnoty polskie z XVI w⁷. . . .

75.    Najstarszy widok Pilawy . . - .

76.    Hufiec hussaryi polskiej z chorą

gwią Bogarodzicy......

77.    Stefan Batory........

78.    Jan Zamoyski........

79.    Kościół w Raciążku......

80.    Podobizna podpisu ks. Alberta

brandenburskiego z listu pisanego do Zygmunta Augusta . . .

41

42

44

45

46

49

50

51

52

58

81.    Zamek w Poddębicach .    .    .    .

82.    Klejnoty polskie z XVI w. .    .    .

[ Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek (    XVI). Rys. Kossaka

82

88

88.

84.

85.

86.    Marek Sobieski.......

87.    Krzysztof Mikołaj Radziwiłt .    .

88 Herb Trąby Radziwiłłów⁷ .    .    .

89.    Podobizna podpisu Iv. Radziwiłła.

90.    Kaplica Męki Pańskiej przy kate

drze we Lwowie......

91.    Stefan Batory........

92.    Jan Zamoyski........

98. Stanisł. Bojanowski (rys. Matejki) 94. Jan Zaborowski (rys. Matejki). .

95.

96.

97.

98.

54    99.

Dawnie ubiory i uzbrojenia (wiek XVI). Rys. Kossaka

55 100.

101. Hussarze polscy.......

57 102. Podobizna podpisu polskiego Jana

Zamoyskiego.......

108. Podobizna podpisu łacińskiego Jana Zamoyskiego......

60 | 104. Dawne ubiory i uzbrojenia <wiek XVI). Rys. Kossaka.    . . . .

58

59

60    105. Lisowczyk.........

i 106. \ Kielich z kości słoniowej z cza-

61    107. /

62

sów⁷ Stefana Batorego 108. Stefan Batory pod Wielkiemi Łukami (z obrazu Matejki) . .    .

84

85

86

87

87

87

88

90

91

92

98

94

95

96

97 •

97

98

99

100

101

102

Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek 104 XVI). Rys. Kossaka

I 109.

64 110.

| 111.

68    117. Pancerni (z obr. Szernera) . . . i 118. Stefan Batory i Hejdenstein, hi-

storyograf jego (z obr. Bylczyń-

skiego..........

71 119. Pieczęć wielka, z przywileju m.

Kamieńczyka.......

78 120. Podobizna podpisu Stefana Batorego ..........

75    121. Kościół Bernardynów we Lwowie

76    122. Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek

XVI). Rys. Kossaka .    .    .

77    128. Monety Stefana Batorego . .

78    124. Podobizna własnoręcznego pisma

Stefana Batorego.....

80    125. Jan Kochanowski (rys. Matejki) 126. Zabytki archeologiczne w skarbcu

krakowskim.......

81    i 127. Krzysztof Mikołaj Radziwiłł .

70 I

72

74

79

105

106

lo7

108

1"9

110

111

113

Il4

114

115

116

117

117

118

128. Kamienie warcabowe z wizerunkiem Stefana Batorego .... 129 Klasztor Jezuitów^ w Kaliszu .    .

130.    Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek

XVI). Rysunki Kossaka .    .    .

131.    Kościół parafialny w Wiźnie . .

132.    Lisowczycy w pochodzie (z obrazu

Szernera).........

133.    Gryzelda Batorówna (z obr. Syp

niewskiego) ........

134.    Kałamarz i piórnik, używany przez

dawnych palestrantów ....

135.    Naczynie gliniane, wykopane pod

Żytomierzem.......

136.    Palestrant z zatkniętym piórni

kiem za pasem.......

137.    Ratusz trybunalski wT Piotrkowie

138.    Lew" Sapieha........

139.    Starożytny pas, znajdujący się

w skarbcu Jasnogórskim .    .    .

140.    Szabla Stefana Batorego ....

141.    Przygotowanie na śmierć Samuela

Zborowskiego (z obr. Alchimo-wicza)..........

142.    Jędrzej Sapieha.......

143.    Herb Jędrzeja Sapiehy ....

144.    Podobizna podpisu Jędrzeja Sa- •

piehy.........

145.    Piotr Myszkowski (rys. Matejki) .

146 Jerzy Pipan (rys. Matejki) .    .    .

147.    Zwaliska zamku w Krupem .    . .

148.    Starożytny obelisk w Krupem . .

149.    Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sie

rotka ..........

150.    Kij pielgrzymi ks. Radziwiłła Sie

rotki ..........

151.    Kaplica Stefana Batorego w ka

tedrze na Wawelu.....

152.    Pomnik Stefana Batorego w kate

drze na Wawelu......

153.    Szlachta polska z XVI wieku (rys.

Kossaka.........

191.    Bohaterski czyn Karlińskiego w o-

bronie Olsztyna (z obr. Alchimo-wicza .....

192.    Lew Sapieha . . .

123    : 193. Obrona Olsztyna (rys. Kossaka) . . 186

124    194. Jan Zamoyski pod Byczyną (z obr.

Kossaka

121

122

182

. . 185

187

154.    Posąg Stef. Batorego w Padwie .

155.    Andrzej Batory (rys. Matejki).    .

156.    Sarkofag Stefana Batorego w ka

tedrze na Wawelu.....

157.    Szczątki starego dworu w Czarno-

lesiu..........

158.    Marcin Lwowczyk lub Leopolita .

159.    Płyta grób. Elżbiety Pisarskiej .

160.    Zamek w Białej.......

161.    Stanisław Warszewicki ....

162.    Marcin Białobrzeski.....

163.    Kaplica Jana Kochanowskiego

w Czarnolesiu.......

164.    Obelisk w Czarnolesiu na miejscu

ściętej lipy Kochanowskiego .    .

165.    Piotr Skai’ga Pawęski ....

166.    Ubiory szlachcianek polskich z w.

XVI (rys. Kossaka).....

167.    Facsimile przysięgi Stefana Bato

rego na księcia Siedmiogrodu .

168.    Stefan Batory........

169.    Katarzyna Jagiellonka ....

170.    Zygmunt III (rys. Matejki) . . .

171.    Stanisław Niegoszewski .... Dawne ubiory polskie (w. XVi).

rys. Matejki).

174.    Pomnik Stanisława Ruszkowskie

go z Ruszkowa.......

175.    Anna Jagiellonka w wieku doj

rzałym .........

172.    Król i dwór

173.    Duchowieństwo

251.    Ubiory szlachty litewskiej z pocz.

XVII w...........

252.    Kalwarya Zebrzydowska pod Kra

kowem .......

253.    Kalwarya pod Wilnem . .

254.    Jan Tarnowski, arcyb. gnieźn. . . 258

255.    Bernard Maciejowski arcyb. gnieźn. 259

256.    Dymitr, Maryna i Mniszeck . . . 260

257.    Jan Karol Chodkiewicz.....

258.    Zygmunt III u Sędziwoja alchemika

(z obr. Matejki).......

253

. . 254 . . 256

126 195. Jan Zamoyski bierze do niewoli ar-cyksięcia Maksymiliana pod Byczyną ...........

196. Mieszczaństwo krakowskie i warszawskie. Dawne ubiory polskie (wiek XVI). Rys. Matejki . . . 189

129    197. Zamoyski po zwycięztwie pod By

czyną (z obr. Matejki) . .    .

130    198. Chłopi. Dawne ubiory polskie (w.

130    XVI). Rys. Matejki ....

131    199. Kolegiata w Zamościu.....

200. Kościół w Komejach......

132    201. Zygmunt III.........

133    202. Ubiory niewiast polskich z drugiej

połowy XVI w.......

203. Hussarze (z obr. Szernera) .... 198

134    204. Brama, prowadząca niegdyś do b.

135    zamku arcybiskup, w Łowiczu . . 201 135 205. Pomnik Uchańskich w kościele

w Uchaniu .    .    .

135    206. Kościół parafialny w Uchaniu . . 203

136    207. Bitwa . . . . f Najdawniejsze 204

137    208. Raj rozkoszy . f drzeworytnictwo

138    ziemskich . . ( polskie (w. XVI).

139    209. Pomnik jednego z Gasztoldów w ka

tedrze wileńskiej.......

140    2 0. Rotmistrz chorągwi pancernej . .207

211.    Abraham. (Najstarsze drzeworytnictwo polskie z XVI w.) . . j .

212.    Grobowiec Bartłomieja z Wilczy-

, na Wilczyńskiego......

213.    Spichlerz z XVI w. w Lublinie . .209

143    214. Kalwarya Zebrzydowska pod Wil

nem ...........

144    215. Zygmunt III z Anną Rakuszanką

w Gdańsku (z obr. Gersona). .    .211

146 216. Dzwonnica w Nieświeżu.....

217.    Zygmunt III w pracowni złotniczej

(z obr. Buchbindera).....

218.    Karta tytułowa „Sejmu niewieście-

gou Bielskiego........

149 219. Karta tytułowa „Psałterza dawido-

149    wego“ w przekł. Kochanowskiego 217

150    220. Kościół w Karnkowie. . .

151    221. Kościół w Kunowie . . .

152    222. Monstrancya z 2-ej połowy XVI w! 220

j 223. Pancerni na zwiadach (z obr. Szernera) ...........

224.    Rozmowa Marchołta z królem Salomonem. (Najdawniejsze drzeworyty polskie z XVI w.). . . .224

225.    Skrzynia skarbowa z kutego żelaza. 225

155    226. Zygmunt III w pierwszych latach

panowania (rys. Matejki). . . .226

156    227. Anna Jagiellonka.......

157    228. Kościół we Włodawie......

158    229. Ściana z pomnikiem Anny Jagiellonki w katedrze na Wawelu . . . 230

161 230. Pomnik Anny Jagiellonki w kated. na W awelu

231.    Kozak, czatujący na Tafarzyna . . 232

232.    Ubiory szlachty polskiej z czasów

Zygmunta III........

164    233. Jan Karol Chodkiewicz.....

234. Stanisław Żółkiewski.....

165    235. Rotmistrz chorągwi pancernej (rys.

Brandta)..........

236. Mapa Wilna z końca XVI w. . . . 238

127

128

141

142

145

147

148

153

153

154

159

162

163

Dawne ubiory polskie (wiek XVI). Rysunki Matejki.

178.    Wyświecanie z miasta w wiekach

średnich (z obr. Matejki) .    .    .

179.    Pancerni (z obr. Szernera) .    .    .

180.    Uczeni. Dawne ubiory polskie (w.

XVI). Rys. Matejki.....

181.    / Tarcze herbowe z okien w zamku piotrkowskim

183.    Jan Zamoyski......

184.    Mikołaj Zebrzydowski. . .

185.    Rycerstwo

186.    Bractwa

187.    Dwór w Bolminie z XVI w. . . .

188.    Pamiątki po Stefanie Batorym. .    179

189.    Katedra i wieża po-Jezuicka w Lu

blinie . .........

190.    Wnętrze katedry w Lublinie . .    181

176.    Magnaci

177.    Szlachta

182. X

166

167

169

170

171

172

173

174

175

Dawne ubiory polskie 176 (w. XVI). Rys. Matejki 177

178

180

261

188

190

. . 193

194

195

196

197

202

205

206

208

208

210

212

214

216

. . 218 . , 219

222

227

228

281

233

234

235

237

23g Monety z czasów Zygmunta III . . 240

239.    Grobowiec Piotra Bolelickiego . . 241

240.    Pancerni (z obr. Szernera). . . . 242

241.    Zbroja polska z początku XVII w.. 243

242.    Pomnik Stanisława Radziwiłła w

kat. wileńskiej

243.    Cecylia, królewna Szwedzka . . . 246

244.    Zygmunt III, w ubiorze szwedzkim 247

245.    Kościół Panny Maryi w Warszawie 249

246.    Starożytne strzemiona i ostrogi . . 250

247.    Dymitr Samozwaniec. . .

248.    Nagrobek Stanisł. Karnkowskiego . 252

249.    Część kapy, w której pochowany był

St. Karnkowski.......

250.    Ubiory szlachty małopolskiej z po

czątku XVII w........

244

. . 251

253

262

259.    Wnętrze kolegiaty w Zamościu . . 265

260.    Bitwa pod Kirckolmem

261.    Krzysztof Radziwiłł (rys. Gersona) 267

262.    Herb Krzysztofa Radziwiłła . . .

263.    Podobizna podpisu Krzysztofa Ra

dziwiłła ..........

264.    Zygmunt III.........

265.    Konstacya Austryaczka, druga żona

Zygmunta III . . .

266

268

. . 269

266.    Przeddzień bitwy pod Kircholmem 270

267.    Bitwa pod Kircholmem (r. Kossaka) 271

268.    Brama tryumfalna pod Chęcinami . 273

269.    Zakończenie różańca Chodkiewicza 274

270.    Chorągiew województwa trockiego. 275

271.    Wykusz \ w zamku królewskim na(276 W awelu

273.    Laska marszałkowska z XVII w. . 278

274.    Część pochwy od miecza hetmana

Żółkiewskiego......

275.    Zamek w Łańcucie w Galicyi. . . 28 l 276 Puszka srebrna do komunikantów

roboty Zygmunta III.....

277.    Ołtarzyk przenośny w skarbcu ka

tedry płockiej........

278.    Monstrancya srebrna, roboty Zy

gmunta III.........

279.    Umbraculum roboty Zygmunta III . 285

28<>. Stanisław Żółkiewski.....286

281.    Kropielnica w kościele św. Anny w

Warszawie . ........289

282.    Herb Stanisława Żółkiewskiego. . —

283.    Podobizna podp. St. Żółkiewskiego —

284.    Dąb pamiątkowy pod Guzowem . . 290 285 Lisowczycy (z obr. Szernera). . .291 286. Dworek w Piotrkowie z XVII w. . 292 2-w. Tablica pamiątkowa umieszczona w

ścianie dworku w Piotrkowie . . 293

288.    Piotr Skarga, każący w obecności

Zygmunta III........

289.    Mapa części Krakowa z pocz. XVII

wieku...........

290.    Lisowczyk na pikiecie (z obr. Szer

nera) ...........

291.    Maryna Mniszchówna z synem (z obr. Wyczółkowskiego) . .

272. Kominek/

\277

. . 279

282

283

284

294

297

298

. . 299

Mapa Krakowa z pocz. XVII w. {

3t)0

292. \

293.1 294. v

295.1

399. Grobowiec Katarzyny z Kosińskich

Ossolińskiej w kościele św. Jacka w Warszawie . . .

300.    Łukasz Opaliński . .

301.    BitwapodParnawą (zob. Pilattie'go) 310

302.    Talar czworograniasty z czasów

Zygmunta III

303.    Kościół Franciszk. w Piotrkowie . 313

304.    Bartłomiej Nowodworski . . • .314

305.    Płyta na grobowcu rodziny Karn-

kowskich w kościele w Karnkowie 315

306.    Kollegiatą w Żółkwi......

307.    Zamek w Żółkwi.......

308.    Stanisław Żółkiewski pod Cecorą

(rys. Kossaka)........

309.    Jan Karol Chodkiewicz.....

310.    Bitwa pod Cecorą (rys. Kossaka) . 322

311.    Tarcza z wyobrażeniem bitwy pod

Cecorą . .........

312.    Pomnik St. Żółkiewskiego pod Ce

corą............

313.    Nagrobek Piotra Kochanowskiego

w Zwoleniu.........

314.    Melchior książę Gedroić .... 325

315.    Jan Karol Chodkiewicz.....

316.    Herb Karola Chodkiewicza. . . .

317.    Jan Karol Chodkiewicz.....

318.    Podobizna podpisu J. K. Chodkie

wicza...........

301

Herb województwa podlaskiego

307

.    . 308

. . 309

312

316

317

318

321

323

326

327

319.    Kościół Bernardynów w Mozyrze . 328

320.    Śmierć Samuela Koreckiego w Stam

bule ...........32

321.    Jan Karol Chodkiewicz.....33

322.    Aleksander Morsztyn pod Chocimem 331

323.    Lew Sapieha.........

324.    Wnętrze kaplicy Opalińskich w Ra

dlinie . .

325.    Wojciech Baranowski, arc. gnieźn. 334

326.    Wawrzyniec Gębicki, arc. gnieźn. . 335

327.    Kościół po-Dominikański w Laty-

czowie . .

328.    Baszta zamku w Latyczowie . . . 337

329.    Ołtarzyk hebanowy w skarbcu czę

stochowskim

330.    Portret królewicza Władysława. . 339

331.    Anna Eufrozyna z hr. Chodkiewi-

czów Szaniawska (rys. Matejki) . 340

332.    Kościół drewn. w Wiłkowyszkach . 341

333.    Zygmunt III

334.    Stanisław Koniecpolski.....343

335.    Obraz wotywny do Matki Boskiej . 344

336.    Obraz Przemienienia Pańskiego. . 345

337.    Eustachy Wołłowicz

338.    Jan Szczęsny Horburt (rys.Matejki) 347

339.    Kościół w Nowogródku.....

340.    Nagrobek Adryana Szumskiego w

kość. Bernardynów w Przasnyszu 349

341.    Grobowiec Anny Rokuszanki pierw

szej żony Zygmunta III w kat. na Wawelu..........

342.    Grobowiec Konstancyi Austryaczki

drugiej żony Zygm. III w kat. na Wawelu..........

343.    Pieczęć miasta S.łonimia .... 352

344.    Początek i koniec dokumentu łaciń

skiego z podp. Zygmunta III . . 353

345.    Początek i koniec dokumentu polsk.

z podp. Zygmunta III.....

346.    Srebra po Żygmuncie Ul ... .

347.    Grobowiec Źygmunta III w kat. na

Wawelu..........

348.    Medal, wybity na pamiątkę zdoby

cia Smoleńska........

349.    Sielankarze polscy w okresie pano

wania Zygmunta 111......

350.    Ks. Piotr Skarga.......

351.    Jan i Jakób Potoccy

352.    Jan Piotr Sapieha. .

353.    Stanisław Karnkowski

354.    Grzegorz Knapski. .

355.    Maciej Kazimierz Sarbiewski. . . 361

356.    Pomnik w farze nowogrodzkiej,

o co

332

. . 333

. . 336

338

342

346

348

350

351

354

355

356

357

358

359

360

394.    Cecylia ReData (rys.Matejki). . .399

395.    Ratusz w Zamościu......401

396.    Cecylia Renata

397.    Cecylia Renata

398.    Władysław IY

399.    Władysław IV na polowaniu (z obr.

Sypniewskiego).......

400.    Kaplica Loretańska na Pradze . . 405

401.    Uwięzienie królewicza Jana Kazimierza we Francyi (z obr. Lessera) 406

402.    Zawarcie kontraktu ślubnego mię

dzy Władysławem 1Y a Maryą Ludwiką...........

403.    Płaskorzeźba w ścianie domu bractwa św. Anny w Wilnie .... 410

404.    Kościół parafialny w Koniecpolu . 411

405.    Ruiny zamku w Pilawie.....412

406.    Tomasz Zamoyski.......

407.    Katarzyna z książąt Ostrogskich Tomaszowa Zamoyska. .

408.    Albrecht Stanisław Radziwiłł. . . 416

409.    Herb nadany Pradze przez Włady-

} Maciej Kazimierz Sarbiewski    .    . 376    m    Ks₀‘,au” Z^muato Ul w'warszawie

373.    Pomnik M. K. Sarbiewskiego.    .    .377    411.    Pierwotny projekt kolumny Zy-

374.    Ubiór niewiasty polskiej z pierw-    gmunta III w Warszawie. . . .418

szej połowy XVII w...... 378 412. Sprowadzenie kolumny marmurowej

375.    Pomnik Piotra Wiesiołowskiego . 379    z kopalń chęcińskich i ustawienie

376.    Władysław IY, w dawnym stroju    pomn. Zygmunta III w Warszawie 419

polskim.......... 380    413.    Pałac biskupi w Kielcach ....    42u

377.    Stefan Pac..........381    414.    Portyk marmurowy pałacu bisku-

378.    Wjazd Jerzego Ossolińskiego do    piego w Kielcach.......

Rzymu.......... 382 415. Nagrobek Jana Stanisława Sapiehy,

379.    Kościół Dominikanów w Warszawie 385    w kościele św. Michała w Wilnie 422

387.    Początek i koniec dokum. z podp.

wzniesiony Jerzemu Rudominie i ośmiu rycerzom poległym w wyprawie chocimskiej......36

357.    Fabian Birkowski ....... 36

358.    Podobizna karty tytułowej „Kazań⁴

ks. Fabiana Birkowskiego . . . 364

359.    Pierwsza strona tekstu „Kazan⁴ ks.

Birkowskiego........

360.    Podobizna drzeworytu z „Kazań⁴

ks. Birkowskiego........

361.    Grobowiec Stanisława i Jana Żół

kiewskich w Żółkwi.....

362.    Monety z czasów Zygmunta III . . 368

363.    Zygmunt III

364.    Władysław IY (rys.Matejki). . . M70

365.    Nagrobek Lwa Sapiehy.....371

366.    Medal na pamiątkę obrania królewi

cza Władysława carem Moskwy 372

367.    Podobizna pod. St. Koniecpolskiego —

368.    Stanisł. Koniecpolski (rys. Gersona) 373

369.    Henryk Firlej z Dąbrowicy arc. gn. 374

370.    Jan Wężyk, arc. gnieźn.....375

371.

372.

Cv to

365

366

367

369

402

} z obraz. Dolabelli 403

40 i

409

414

.    . 415

417

421

423. Ksiądz Jan Broscyusz królewicza Władysława Zygmunta 392 424. Monety Władysława IV 388. Hussarz polski bezskrzydlny z czasów Zygmunta 111    ......

3£9. Domek Władysła IV na Bielanach pod Warszawą.......

390.    Kościół i klasztor Kamedulów na

Bielanach.........

391.    Kościół Karmelitów w Berdyczowie 396

392.    Starożytny obraz Mat. Bos. w kość.

Karmelitów w Berdyczowie. . . . :,97

393.    Władysław IV (rys. Witkiewicza) . 398

428

429

425. Jan Lipski, arcyb. gnieźn.....43u

393 426. Maciej Łubieński, arcyb. gnieźn. . 43]

427.    Stanisław Rewera Potocki. . . . 432

428.    Ruiny domu w Mereczu, w którym

umarł Władysław IV......

429.    Grobowiec Cecylii Renaty w katedrze na Wawelu.......

430.    Grobowiec Władysława IV na Wawelu ...........

431.    Władysław IV........

394

433

395

434

Cr. ęn

BEZKRÓLEWIE.

|fo?

ifOmierć Zygmunta Augusta, jakkolwiek z dawna przewidywana, zaskoczyła naród polski niespo-0 dziewanie, w chwili bardzo niedogodnej i dla państwa niebezpiecznej. Stosunki zewnętrzne nie budziły wprawdzie obaw żadnych: Turcya, poniósłszy świeżo klęskę pod Lepanto, r. 1571, wytężyła wszystkie siły swoje przeciw koalicyi, do której wszedł papież, Hiszpania i Rzeczpospolita wenecka, i pragnęła z Polską wszelkich uniknąć zatargów, wiedziała bowiem, że Commendoni udał się na dwór Zygmunta Augusta, aby go wciągnąć do przymierza przeciw Porcie; Iwan Groźny, zawarłszy świeżo zawieszenie broni z Rzeczą-pospolitą i marząc o koronie polskiej, zachowywał się spokojnie, dwór austryacki i szwedzki nie miał najmniejszego powodu drażnić Polaków w przededniu elekcyi, której rezultat ostateczny obchodził zarówno Habsburgów, jak i Jana III. Ale im jaśniejszym był horyzont polityczny wokoło, tern groźniej przedstawiało się położenie wewnętrzne. Unia lubelska, trwająca zaledwie lat 3, nie mogła się dotąd jeszcze ustalić, partykularyzm litewski, acz przytłumiony, odzywał się co chwila w rekryminacyach i zarzutach rozmaitego rodzaju; rody książęce domagały się miejsca w senacie, duma narodowa litewska znosiła niechętnie przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowa do Korony, podejrzewano króla o zamiar mianowania Polaków na najwyższe dygnitarstwa litewskie i w listach poufnych użalano się gorzko na przewagę koroniarzy, Nie lepiej działo się i w Polsce, gdzie demokracya szlachecka zawziętą walkę toczyła z możnowładztwem, a protestantyzm dążył do ograniczenia dalszego władzy duchownej. Na rok niespełna przed śmiercią Zygmunta Augusta doszły rzeczy już do tego, że szlachta o rokosz wołać zaczęła i że Radziwiłł Rudy radził królowi, aby rokosz złożył u granic litewskich, bo „Litwa pana £>wego nie odstą-piu 1). Wydarzyły się potem owe skandaliczne zajścia na dworze królewskim, owo rozdrapanie i rozkradzenie skarbów przez Mniszchów i Giżankę. Z bogactw i klejnotów, nagromadzonych przez Zygmunta Augusta, nie pozostało nawet tyle, aby ciało królewskie przystojnie ozdobić; lekarz przyboczny zmarłego, Fogelweder, włożył własny łańcuch na szyję królowi, a przecież biskup kameryński ocenił niedawno wartość kosztowności kró

]) A. Sokołowski: Archiwum domu Radziwiłłów. Kraków, 1885. Str. 2.

lewskich na milion dukatów i twierdził, że papiezkie i weneckie klejnoty nie mogą z niemi iść w porównanie x). Powstały ztąd narzekania pomiędzy szlachtą na niemoralność panującą u dworu i na niedbalstwo senatorów do tego stopnia, że aż księżna Zofia brun-świcka, siostra królewska, musiała się listownie u stanów upominać, aby pamięć zmarłego brata szanowano.

Niesnaski te, rozrywające naród w chwili tak ważnej, podniecała jeszcze bardziej niepewność co do dalszych losów państwa. Nie wiedziano dobrze, kto ma tymczasowo objąć naczelną władzę, zwoływać zjazdy, pilnować publicznego porządku. Od czasu śmierci Ludwika Węgierskiego nie zaznała Rzeczpospolita utrapień i dolegliwości bezkrólewia, zmiana panujących w epoce jagiellońskiej odbywała się zazwyczaj spokojnie, jak następstwo w monarchii dziedzicznej, o elekcyi przypomniano sobie dopiero na dobre w czasach Zygmunta Starego i wtedy to wydał król owo zapewnienie wolnego wyboru stanom i ów dekret niejasny, o którym w swoim czasie wspominaliśmy. Rzeczpospolita znalazła się więc po śmierci ostatniego Jagiellona w położeniu niezwykłem, musiała radzić sama o sobie, ustanawiać prawa, układać sposób elekcyi i czuwać nad bezpieczeństwem publicznem. Przy dobrej woli i jakiej takiej skłonności do wzajemnego porozumienia można było zatargów i zamieszania uniknąć. Praktyka uczyła bowiem, że po śmierci Jana Olbrachta prymas kardynał Fryderyk elekcyą kierował i że przy wyborze Zygmunta Starego arcybiskup Andrzej Pióża podobną rolę odgrywał ²). Wiedziano także i z dokumentu Zygmunta I, łatwo to było wnioskować, że do elekcyi powołani są senatorowie na równi z posłami ziemskie-mi i, że do utrzymania porządku, wystarczy zupełnie wznowienie uchwał radomskich z roku 1382. Ale argumenty te nie przemawiały już do umysłów, rozgorączkowanych walką religijną i polityczną. Innowierców raziła przewaga katolickiej hierarchii, której reprezentantem był prymas, szlachta nie chciała się zgodzić na to, aby senatorowie tak znaczny wpływ jak dawniej na wybór króla wywierali. Samowiedza stanu rycerskiego, rozbudzona na sejmach za Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, a podniecona przez ruch

J) Relacye nuncyuszów, I, 99.

²) Porównaj mowę Uchańskiego w Kronice .Joachima Bielskiego, str. 1252. (Wydanie Turowskiego).

protestancki, wyłamywała się więc stanowczo z pod opieki „starszej braci “ i stawała się tern, czem była już faktycznie, czynnikiem, nadającym ton i kierunek w polityce wewnętrznej. Kiedy zatem arcybiskup Uchań-żoną, a zaproszenie samych wielkopolskich senatorów uraziło Małopolan. Odżyła więc nanowo dawniejsza rywalizacya pomiędzy Wielko, a Małopolską, powstali przeciw „uzurpacyi“ prymasa innowiercy, a marszałek

-■

w-

i SM

i;

■■

i'

Ti

• At

, - a

tek, j

..

W Ją

; ■■ ■' M mm Sm

wt

p ...

li

8y:

§.j

mmm* -i

Hi

r.

pr* _

i—

r⁵*'

Ti

<£3&S

■'“S ;

—4m

a istm

■m

s*m.

tiĘgPZ

rz?r -■ ''■

<SSs£

<5p

Starożytne drzwi z XVI wieku w kościele w Czerwińsku.

wielki koronny, Jan Firlej z Dąbrowicy, obecnie głowa

Małopolan na zjazd do Krakowa. I kiedy w Łowiczu uchwalono, aby każdy wojewoda zwołał szlachtę swojego województwa w celu naradzenia się nad elekcya

ski, idąc za radą Karnkowskiego, biskupa kujawskiego, na pierwszą wiadomość o śmierci królewskiej zwołał protestanckiej partyi, zaprosił równocześnie prawie senatorów wielkopolskich z pominięciem szlachty na zjazd do Łowicza, zawrzało w całej Polsce jak w kotle.

Szlachta, nie wezwana na zjazd łowicki, czuła się obra-

i korrekturą praw, wybrano trzech senatorów do ułożenia stosownych wniosków w jednej i drugiej materyi, zawiązała małopolska szlachta łącznie ze swoimi senatorami konfederacyę na wzór konfederacyi korczyńskiej z roku 1438, sprawę wyboru króla pozostawiając zebraniu senatorów, które miało się odbyć dnia 10 sierpnia w Knyszynie pod przewodnictwem marszałka. A tak bardzo zacietrzewiły się umysły, że zjazd krakowski, jakkolwiek był przeważnie dziełem protestantów, nie wahał się przyjąć postanowień korczyńskich, chociaż zawierały one ustęp przeciw heretykom ¹), a z drugiej strony uchwalił wydalić z granic R.zeczypo-a spokojnego zadzierżenia Rzeczypospolitej⁴⁴. Kierowano się przytem zasadą błędną wprawdzie, lecz rozpowszechnioną ogólnie, że ze śmiercią królewską ustaje wszelka władza i że „na wolnego szlachcica nikt nic przez niego stanowić sub interregno nie może44 1). Wyniknęła ztąd oczywiście potrzeba stworz°nia jakiejś innej władzy dla pohamowania rozruchów, gwałtów i najazdów, a władzą tą mogło być tylko zbrojne zgromadzenie całego stanu rycerskiego, które miało dosyć siły i powagi, aby swawolę wszelaką poskromić i burzliwe żywioły w karbach porządku społecznego utrzymać. W ten sposób powstawały konfederacye, związ-

Al

yiii

fę

gj

:]

-

., -mm

m,>.

nPT'.||

W:

ggś

I mm

l§

$ESSQm

H££

i rfT.

lii

s!

;,?CTife=^

: %¹'r

pg

,s& ■

' r' -o'

‘■'i

?§r

pi

;;V A-

IMF

ntmm

Wsś'

tfe/¹

•S:

\łL

rat

afflr 1'j

W0Ę^-isM

BW#

.v „ rr r" -"3?

-f r .

sgsg

•T

Kościół Bożego Ciała w Kłodawie z XVI w.

spolitej Commendoniego, aby przeszkodzić agitacyi katolickiej przy wyborze nowego króla ²).

Za przykładem zjazdu krakowskiego poszły także i inne. W dniu 21 sierpnia 1572 roku zebrał się w Radziejowie sejmik obu województw kujawskich, gdzie szlachta uchwaliła protest przeciw postanowieniom łowickim, podpisany „przez wszystkie kasztelany, urzęd-niki i rycerstwo obojga województw¹⁴, zniosła je i zawiązała konfederacyę na wzór korczyńskiej „dla dobrego ki, sprzymierzenia lub spiski jak mawiano, zwane kapturami także, dla osłony ziemi, województwa. Może być, że to było i dobre i praktyczne na razie, ale wiodło niewątpliwie do rozbicia Rzeczypospolitej i do rozbudzenia partykularyzmu powiatowego, który, ponad interes ogólny, stawił życzenia sejmików ziemskich i potęgował do najwyższego stopnia i tak już usilnie rozwinięty indywidualizm szlachecki.

Tymczasem przygotowania do elekcyi szły swoim trybem: zebrał się zjazd senatorów w Knyszynie pod

²) A. Pawiński: Rządy sejmikowe w Polsce (1572—1795). •Warszawa, 1888. Str. 36.

=V\'

t,f -», -

(?'

s==

sK

H

1 '■

ag

5

..

P

<«S

rj

W

f

A

^3

- ; '

|g§!

łP

i

a

53

'f/j °

Sfe-

.;—<

; J

?.!

V;

mwsii

r .

s

il

H

V.

Jl

^

1

l/V,

■'

li

K3

!

.

r-

\

L

■.

ts

isi

ż ■;

&A

&

«

h¹

RSpfp

Jtj

,/£

) L

Sr

■M

?

-3

i¹

!

M

4

•

gg

|

*

u

i(

4

W

m.

HHt

a:

dii

Oo"

==

z£

■

’

■M

yV

i

>r

rJ

#T:i

i

y

‘i

l

m

r

LW

-i

Zr—~

A

feii

V/'

w

i3i

aa

B

I

p

13

^afg

Baj { }

* ■

i

gg

:'r-

tf£T

ćrr~*~

’t

Król wjeżdżający do miasta na koniu

u

1

■

iż

fi

m

M

p .j

i

I

pa

■A

■ >

M

m

. U

Al

Li

r

#F

~i"~^ -- :. - -

1

-' ’

a !

s

i 'i

a

W

\

A,

w

g*

^3

i,

*

>4

[2>

n

i

t

fjK

fi

J2g£%

żSr

•S

i

I

'

;aa--

AŻ

j-i- '.

•I

ap

ppi

.

i;

iii!

---

•'

(a -    /

f /

a

ni«

ml

1

|i;

x\

rl

m

1

&S'

Za

Ihl;

'

I

i

5

JŻ

1

i

Dworzanin przedstawiający gospodyni zwierzynę.

Dawne ubiory i uzbrojenia polskie (wiek XVI).

Rysunki Juliusza Kossaka.

sil! |

,| |

•:

**

ż|

-“i

F

/

Vi

aa

r

ir

j

Ijll

: !

'

'!

].

r>

m

K ,

--. '■

i'j

rp»

'^asssss

••fi

I

m

Wk

o(

----IM

iK'-

• -,;

r

'/ ■.;

^1

f / y^r"

€

M

,//m

\

••

'4

w

r

Fi

.■

m

Fi

W

i

a

1

s

1

i,

ę>

f4|

II

Ż

r

- .'-

■«s

/>

■d

⁵⁴

I

■■a

IP

<

i

4iS

(fcf''

4i

I

■/a

aa

(■,

*

M

''J

i

a/

«

aa

a

I

> ma

■

//./A-'

A/,

V

aa v

3

\

1

■A

A

s

p>- ć?wu

K

■Sw^KM.

~W\J^

(. ■

J'

m^-

vli

VM

r%=

A

r/.-

m

i

fi

'•i

M

\

h\w

■//■

I

|P

r;

M

<’//

jy

gAAEA

W//

i

:

K

1S

/ ^

pśfia

|1

U*

1

I

r¹.

r

- >

:ff/» 3

«i\«

I >1

m

;.i

j

■I

I

tl

a

la

' a:

\

lal

h>

,iy

f¹

W™A

w- Ja

A

.u

Magnaci.

'

KcWfr

a

A

ISŻrJJ

&

R x\

|

s

i

Jl

#3

19

®i

e!iM

W

■A

- I!

0

2

umil!

[PJ

i

;

■/..

w

i

jf'

Urn

iż

0)

"

\\

^>1

sU

i

m

lIj

;.!

: ,

11

fi>.

’ r

if

pi

19

i

m

i

II

L®

,1

\

"ii

r

Ai

V

mmĘL

//iii

^1

??

v

t

ii

a-

MlPl

(

■ ' .

'i

J

B

a

a

//

a

ii

r/

:

■i

BŁ*^Ł=~~-¹—~ i I ■    ~    -•    y

igmm’,'

Ml

a:'4

a*2

f i

j

a?

1 VA

y

^^8

ASig

rai

pjl

1'aaS

■ara

Ą

U

i

b

jf ^ ,

M

L

ly \

s

r-A^gL;..

Es

L'

a

V

i i

a

■ ii

AS

'‘iiH

a

\v)

>

i’’

I

,!L

■4

A.

V

fj

:a

m

Ł

'

rfeU.

L~--^

a#?-ai|®&

®a?

. !

h's$J -Z

a

■•i

tw.

:-

jSKi

v]

-\

K~

i

Muzyka wojenna.

'• V -ESŁ.-'

EF-

wwy p

■m

m

H: :1

r,'a

/i

,t^

;•

h

iż

m

,/;

W«&

Wiź&M,

w

lftsvi

wi

il3ż

iw,

ł '-. :'__

m

aga

li

■ -

”3^

RS

‘

la

1

a

fe

rffe

I '

=-3i

-A. •

1

¹

rv

G s-s

- Jdś.

l

4

.

Vy

Al

6S

i

wjj,

rai

ri

'■ysr.ż

I

m

m

■•■;

M

J

M

\

ii#

«

I®

■

ą

J

P

\\

Ą

.

■

sMlsI

i

f ; :;

•-

aa)

J

\

Poczet konny szlachty z orszaku króla.

N-

n

FT

K;

m

h

'm

m

!U

J \

5Wl fi

I

V

M

;n

\

v\ S

li?

1

SU

si-SAs

§i

na?

s

:

H

LuiSm

-V*

i

mmmmm

I

___

la

Szlachta sejmująca.

00

przewodnictwem Firleja i w obecności delegatów lit

IIP* ' j-

Wojewoda kijowski, książę Konstantyn Ostrogski, zw

gf&m;

  3S:?Pi

li 4

eych szedł tu w zawody z rozpaczliwem męztwem nie

wem.

sevinowi projekt zawojowania Moskwy, poczem zamie

1H®

afl

liii' i

nowy do Jędrzejowa na dzień 1 czerwca 1592 roku. S

KiipSiMfe

/!» W “

zawsze troskliwym stróżem życia i własności miesz

nie Stanął jednak na wysokości swego zadania. Posł

z Polską stawało się kwestyą czasu, dla cywilizacy

wiek Kozacy, wbrew olszanieckiej ugodzie, nie zani

■%

Kościół drewniany w Wiłkowyszkach. (Wzniesiony prz

,Ar,-;A.C

Jas

Ratusz w Zamościu, wzniesiony w J640 r.

wszelkiej okazyi wojennej. Chan krymski, posłuszny

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

¹

Vol. leg. I, str. 64.

²) Piliński: Bezkrólewie po Zygmuncie Auguście. Kraków, 1872. Str. 27.

przewodnictwem Firleja i w obecności delegatów litewskich, uchwalił elekcyę pod Lublinem na dzień 13 października, sejmiki przedelekcyjne odrzucił i zapewnił całej szlachcie udział w wyborze króla, ale temi popu-larnemi postanowieniami nie przejednał wcale Wielkopolan. Sejmiki w Kole, Środzie i Radziejowie nie zgodziły się na uchwały knyszyńskiego zjazdu, cała Wielkopolska bez różniej wyznań stanęła po stronie pry-która tu po raz pierwszy się pojawia, miała się składać z senatorów i posłów ziemskich i tworzyć w ten sposób sejm, bez króla wprawdzie, ale posiadający zawsze moc stanowienia uchwał obowiązujących Rzeczpospolitę. W tym celu zaproszono więc do udziału w konwokacyi warszawskiej i Prusaków i Litwinów przez osobne poselstwa.

Wśród tych zawziętych sporów pracowała obca

ftfr.

Mi

«ć> iw v

Tf

r.....n

II

Wm

mM/A

tŁ

W*;-. ■

ifc

mm

B;

2r~

Uśpili

W-,:

Ibrahim-Beg Strasz, polak-renegat, dyplomata. Umarł w Carogrodzie w 1571 r.

dyplomacya gorliwie w interesie swoich kandydatów. Dom rakuski, pomimo błędów, jakie popełnił w ostatnich latach panowania Zygmunta Augusta, miał jeszcze zawsze znaczne widoki powodzenia. Poseł cesar-

w spółce z Commendonim pozyskali sobie panów li-

masa przeciw marszałkowi, za Wielkopolską poszły Prusy, protestujące także przeciw nadużyciom Małopolan. Wtedy za pośrednictwem Piotra Zborowskiego, wojewody sandomierskiego, który, będąc w niezgodzie z Firlejem, acz protestant, ulegał wpływom Commen- ski na dworze polskim, Jan Cyrus, opat Cystersów doniego, zebrał się zjazd całego senatu w Kaskach pod Warszawą i uchwalił zwołać konwokacyę na dzień    tewskich, Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła i Jana Chod-

Trzech Króli roku 1573 do Warszawy. Konwokacya,    kiewicza, starostę żmudzkiego, i zawarłszy z nimi for-

malną umowę, mogli liczyć śmiało na poparcie całej prowincyi litewskiej. W Koronie gromadziło się pod sztandarem rakuskim cale prawie stronnictwo katolickie z biskupami na czele, sprzyjał mu stanowczo Olbracht Laski, wsławiony świeżo zuchwałą wyprawą swoją pod Oczaków i zwycięztwem odniesionem tam nad hordą tatarską.

Rycerskie czyny wojewody zjednały mu ogólną

koresponduje bezpośrednio z Maksymilianem, słowem czyni wszystko, aby dogodzić ambicyi wiedeńskiego dworu i swoim osobistym widokom. Ale mimo tego pozornego powodzenia, nie miała kandydatura rakuska sympatyi w narodzie. Zarzucano Habsburgom, że „germańską wolność¹¹ ujarzmili, że Czechom odebrali prawo wolnej elekcyi, że w celu pognębienia Niderland-czyków wojnę prowadzą. Niedowierzała więc szlachta

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

At!

Ji

ii

f/C

i,

mm

V,

c—»*

jr.

..

Sr

.-ŚŹ.JL

c-,'

<50)

rf i

I.

ą.

-i

jlg

. r:

BSe

VN UkiSMi

p?

Ht

ą«i

HM

>\ ;•

nJ*!

iii

u_r:

««s

J2S’i

Rysunki Juliusza Kossaka.

Rycerz na koniu z tarczą i chorągiewką; na głowie szyszak z ozdobnym pióropuszem.

w kraju sympatyę; z zapałem odzywał się o nim Jan Kochanowski, Bielski przypisał mu swoją „Sprawę rycerską", a Hozyusz pojmując znaczenie ambitnego magnata, pracował usilnie nad jego nawróceniem. Jakoż w roku 1569 przechodzi Olbracht na łono kościoła katolickiego i pracuje z podwojoną gorliwością nad przeprowadzeniem kandydatury rakuskiej, podsuwa Zyg-muutowi Augustowi po śmierci Zapolyi myśl adoptowania jednego z arcyksiążąt, donosi agentom cesarskim o tern, co się dzieje na dworze dogorywającego króla, rakuskim stronnikom, a agenci cesarscy, uwijający się gęsto po kraju, popsuli do reszty sprawę swojem nie-zręcznem postępowaniem. Za przykładem Korony poszła także i Litwa i kiedy Cyrus, wkrótce po naradzie senatorów w Kaskach, udał się za Niemen, zastał tam zupełną zmianę. Litwini zwrócili nagle sympatyę swoje Jm Moskwie i nawiązali układy z Iwanem Groźnym. Jakkolwiek dziwną może się nam wydawać dziś owa kandydatura moskiewska, to jednak zaprzeczyć się nie da, że miała ona wtedy w rozmaitych sferach poważnych nawet zwolenników. Litwini życzyli sobie Iwana, bo sądzili, że w ten sposób uwolnią się od napaści moskiewskich, w Polsce powoływano się na przykład Jagiełły, który, jakkolwiek barbarzyniec także, przejął się cywilizacyą zachodnią i zjednoczył państwo swoje z monarchią piastowską. W tym duchu pojmował kandydaturę moskiewską Andrzej Ciesielski, który właśnie przed konwokacyą warszawską wydał broszurę, zalecającą na tron młodszego syna Iwana pod warun-trafić do przekonania ogółu, bo jeżeli szlachcie nie podobała się rakuska polityka, to już stokroć mniej mogły ją pociągać okrucieństwa Iwana i związek z Moskwą. Piozważniejsi obawiali się nadto, że Moskwa własne tylko mająca na celu korzyści, odetnie Polskę od morza ¹).

Gdy tak w umysłach szlacheckich ważyły się wady i zalety dwóch potężnych kandydatów, wystąpił na widownię trzeci, najmniej znany wprawdzie, ale też naj-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.-)

•W

Sk.

lil

mm

mm

V'

•t. fk m

-z:

7/f A 1

#4®

mm

IH

ss

w,

fi

mm.

mm

mS.

mm

W* Jtk

fi

iglf⁶®

(Zg' -ir , ■

W >1

~>Xy;

Rjsanki Juliusza Kossaka.

Myśliwi z ogarami.

(Rysunek wzięty ze „Zwierciadła¹* Reja )

kiem, że car odda Polsce Smoleńsk, Psków i Nowogród, a starszego syna swego osadzi na państwie mo-skiewskiem. Innym imponowała znaczna potęga północnego mocarza. Piotr Mycielski mniemał, że powinniśmy na tron powołać nie kogo innego jak „Moskiewskiego, który jest serca wielkiego i z wielkim dostatkiem wojnę wiedzieu 1). Ale argumenty te nie mogły jakoś

Ciesielski: Ad eąnites legatos ad conrentionem etc. Cra-coviae 1572. Porównaj Tarnowskiego Stanisława: Pisarze polityczni XVI wieku, t. II, str. 1 i Krzyżanowskiego Stanisława:

zręczniejszy. Byłto Henryk Walezy, syn głośnej w dziejach francuzkich Katarzyny Medycejskiej. Przezorna i przebiegła ta kobieta, widząc naprężony stosunek pomiędzy synami, panującym we Francyi Karolem IX i ulubieńcem swoim Henrykiem, pragnęła już oddawna

Andrzej Ciesielski. Studyiun z liter, polit. Rocznik tilaret., Kraków, 1886. Mycielski Piotr: Przestroga z pokazaniem niepożyt-ków z wzięcia Pana z poyśrzodka siebie. 1573.

U Rozmowa kruświcka etc. Broel-Plater: Zbiór pamiętników. "Warszawa, 1858, t. II, str, 63—83.

li

wynaleźć dla Henryka odpowiednie jakieś „opatrzenie*. Czyniła więc zabiegi w Konstantynopola, aby go osadzić na tronie siedmiogrodzkim lub cypryjskim, chciała go ożenić z Elżbietą angielską, była gotowa przyjąć dlań godność deja algierskiego pod protektoratem tureckim, a gdy wszystkie te fantastyczne plany bądź zawiodły zupełnie, bądź też rękojmi powodzenia nie da-

Zygmunta Augusta, ale umieli sobie pozyskać Myszkowskiego, biskupa płockiego i przez niego[ trafib do królewny Anny. Była to właśnie chwila, gdzieJinfantka pilnie przez senatorów strzeżona, rezydowała w Błoniu pod Warszawą. Nie powiodło się zatem posłom fran-cuzkim uzyskać audyencyi, listy do królewny, jakie mieli od swego dworu, przejęto, ale mimo to, za po-

m.

gap

iiiiiiniiuiiiiiiiiniiiiiiiiuiiiiiiiiiiiiiioiiiiiiiuii:

uJ

rrrr

m/m*

ra

_/JjL. ■

si'

Uł

mm/i

P====5

BTM

Asi

||g4f|

fi

■i

asm

rw

l.....

i§

ffO-

HI

.A

mm

M/m

wat

WiilSIiS

__

Ili

Ii

m ii

mmmmm liir .

: ii

ii

Nagrobki Kryskich w Drobinie.

wały, zwróciła uwagę swoją na Polskę, gdzie właśnie dogorywał ostatni z Jagiellonów. Przypomniano sobie wtedy w Paryżu dawniejsze stosunki z dworem krakowskim i dawniejsze układy i wysłano na zwiady do Polski dwóch dyplomatów: -Tana Choisninii Jana de Ba-lagny, naturalnego syna słynnego Montluca, biskupa Walencyi. Przybyli oni wprawdzie już po śmierci średnictwem marszałka dworu infantki i Myszkowskiego, zdołano Annie przedstawić zamiary Henryka, który miał poślubić królewnę i utorować sobie tym sposobem drogę do tronu. Że królewna na to się zgodziła, to rzecz bardzo łatwo zrozumiała. Sama jedna, [od sióstr oddzielona dalekiemi lądami i morzami, osierocona do reszty przez brata, który pomimo całej swojej obojęt-

ności nie przestał dla niej być opiekunem, obecnie ści- j tyczne, owe przyjazne stosunki dworu francuzkiego śle strzeżona, zapragnęła ona nareszcie z tej zawisłości nieustającej wyswobodzić się, los swój zapewnić i ko- trwałego z tej strony pokoju, gdy wybór rakuskiego ronę polską utrzymać w posiadaniu dynastyi Jagiellońskiej. Postanowieniu temu, pochodzącemu z głębi skołatanego nieszczęściami serca kobiecego nic zarzucić nie można jak tylko chyba nierówność wieku pomiędzy Anną a Henrykiem, jakkolwiek i pod tym względem i przebiegłością umiał on sobie odrazu zjednać umysły historya rodzin panujących infantkę zupełnie usprawiedliwić może. Wiadomość o kandydaturze francuzkiej

z Porta ottomariską, dające Rzeczypospolitej rękojmię

kandydata zapowiadał nieuchronne niemal starcie z islamem. Korzystne te warunki wyzyskał po mistrzowsku poseł francuzki Montluc, przysłany w październiku roku 1572 do Polski. Z rzadkim taktem

senatorów. U granic polskich stanąwszy, prosił bowiem zjazd w Kaskach o pozwolenie na dalszą podróż,

sasc

JŁ. -    ...    ,    *<

:w

4r

rb

3QH

*,

•** ri

i..

lilii

b ''•’U<';- V. fk-t/

ig

nu

*■ i t

t.

jfew

s3i

i;

- -i

7*51

"lim

jh

S@

ma

%-

i£&

i *i SK

r*»«,

i -j

<tsn

mi

Ir

! BEK

i }#**»

Er

U r ** *

Ę f? t MR, *>

ii

* ^

!<sdŁ,

.jl4s

Mm

:-V

ar^

-■

^'- a, ₄    , ;    y,

'■' ' • '> •« ;•

sawMae

^fc^ss^-f Ł

•ta~-    .M«o. ^iwiwj*--

iS

V«»

Bk -uu:

C?

' r. • r- "'■ ' ^

- V: '.-v '

t#

'j -

<v0r-m-

■:

Ź*; ¹

*•

*" ** rtłfr, *

Kościół w Oleksinie. (Wiek XVI.)

nie mogła pozostać w tajemnicy, a raz rozgłoszona znalazła wnet licznych zwolenników. Pojednawcza polityka, jaką prowadził w tej chwili dwór francuzki względem protestantów, jednała Henrykowi umysły innowierców, obawiających się reakcyi katolickiej, uosobionej w Filipie II, głowie hiszpańskiej linii Habsburgów; katolicy widzieli w Walezym prawowiernego syna kościoła, który tylko z konieczności ustępował przed naciskiem Hugonotów, a jednych i drugich ujmował rycerski charakter księcia, zwycięzcy z pod .Jarnac i Montcontour. Niemało też ważyły względy poli-a znalazłszy się już w kraju, zdobywał sobie serca protestantów zarówno jak i katolików. Wiadomość o rzezi św. Bartłomieja zachwiała wprawdzie z początku sympatye francuzkie, ale Montluc umiał wytłómaczyć innowiercom, że rzeź była wymierzona przeciw spiskowcom i wynikła z nienawiści Paryżan ku Hugono-tom, podczas gdy katolikom pocichu przedstawiał rzecz jako objaw gorliwości ze strony swego kandydata i całego dworu. Zdobywszy sobie w ten sposób podstawę do dalszego działania, zaczął szczwany ten dyplomata rzucać obietnice na prawo i na lewo: przyrzekał wiec, że jego kandydat dostarczy znacznych posiłków na wojnę moskiewską, że napełni próżny skarb Rzeczypospolitej z własnych swoich dochodów i że nareszcie swoim sumptem wystawi flotę na morzu Baltyckiem. Ze te obietnice na pierwszy rzut oka nieprawdopodobne i przesadzone, znajdowały jednak wiarę u ogółu, to świadczy wymownie o niedojrzałości szlacheckich elektorów, ale zarazem i o zręczności niepospolitej Montluca. Nie znając kraju i ludzi, ocenił on natychmiast trafnem okiem położenie, widział, że wynik skiej. Zebrała się ona w czasie oznaczonym, wśród ogólnego niepokoju i rozdrażnienia. Województwa wybrały dowolną ilość posłów, ażeby w ten sposób przeciw ważyć wpływ senatorów, Małopolanie polecili nadto delegatom swoim w instrukcyach sprzeciwiać się dalszemu odwlekaniu elekcyi i ograniczyć działanie konwokacyi do oznaczenia czasu i miejsca wyboru. Z tego też powodu izba poselska nie wybrała tym razem wcale marszałka, oddając przewodnictwo kolejno posłom z rozmaitych województw. Ale powoli zmie-

r.....

*v

4%

%<

>•

*T;

y&

l*<

*,>.

te/1

£•

fd

*%#

w*n

•» * **«

if#**

S*

Ł <#\

A ;3

i*

|#;

BP

■'

y*-'*jr

lImtA *

UL.J3

4**

*

Jpfl

!■

#1

<-,T

2#

■~.J

W**

'.» .4sWS»... a

..

JMT

mmmm \

mm

r ...

■>ri

mr&

Pi

i*

“**1§

,»V

i,

«■

yg;

Life.

<S

ii

slKi

Mi ii

**!«#%»

•aa-^^WsfifRŁ •*'.•*

§p>

.ar.ri

• ;•

•BEr

> , «T,    *■%

Kościół w Kamionnej, (Wiek XVI.)

elekcyi zależy od masy szlacheckiej i działał na jej wyobraźnię i łatwowierność. Pod magicznym wpływem francuzkich obietnic topniały też stronnictwa innych kandydatów; Litwini odstępili R.akuszanina i wyparli się niebawem wszelkich układów z Iwanem; Jan III, król szwedzki, miał za sobą tylko marszałka Firleja króla, wypowiedziano następnie zasadę, że Rzeczpospo-i Mikołaja Mieleckiego, wojewodę podolskiego, a drobna frakcya, domagająca się wyboru Piasta, t. j. narodowego kandydata, nie umiała wskazać nikogo, któryby poważną liczbę głosów za sobą mógł pociągnąć. mem, który mógł dowolnie zmieniać ustawy i reformo-Tak stały rzeczy w przededniu konwokacyi warszaw- | wać państwo podług upodobania. Po tem ważnem

mało się usposobienie. Rozstrzygnąwszy spór pomiędzy marszałkiem wielkim koronnym a prymasem, tak że prymasowi przyznano prawo zwoływania sejmu elekcyjnego i oznajmienia wyboru (nominatio) a marszałkowi prawo obwoływania (proclamatio) obranego

lita podczas bezkrólewia sama o sobie stanowić może

i że urzędnicy natenczas jej, a nie królowi, są odpowiedzialni. W ten sposób konwokacya stawała się sej-

V

■/a

faj

• l

t

r 'ic

pi *

fe:

P?

'M

■ n: ■

- -*-.'

jfcv

i

u

I?

AA n

‘31

«fl

1X^7

i

\\

%

Ili

•u

SM>m

in

7/

'śS\

L4

*

‘ t 'a,

-.;

w

Si

ki

VXS?1

hOvM

m

-fe

mw*

r/

P'

r.

m

1

/

-

!h

m

■i

? 1

I #1

W

w

łJ Ir ii

I

r6)

i

Dawne ubiory i uzbrojenia polskie (wiek XVI)

Rysunki Juliusza Kossaka.

m

ss

h

o

\

ii

:

||'3

■X

Wf/k

Ifi

i.

i-

r\

1

$

KI

'1

X;

|1

yX

K/X/y>

l&%.i

'n-.-JJ*

m

a

H

m

liii

j

i ii

l!

'V

r

W'

T«

&V

fi

r*

I

/

r

r>

Ifi

<■

M

W

■m

i

w

f

3

^gj

•y3

ii

FfM]

^,Il J/ł i

k

m|J

x«p

i

i

kV

i

i -’

/

i

■i

i

ii

W.

A*

SW

v/:

i

l-

K.J

ff¹!

K

3

^ Sli

jŚ

-r

i

i*

H

Eś=-’

i U •l"T*

)

3

i!

1

Cf/iYK

^ll"l!l' I

j

’

L§S

1

Ą

.%i W

i;::

I

w

f

Wojak.

'{

W

/■

.

i

'

s=gg

Sc

rm?-

Pan i matrona

^.-.i

,/: ;

I

r~

m

,<i

frl

2K

re

3c.

li

y

<:₌

ii#

k

■

;•

MSIf™

_

rr>

kj

,o\

»

:

mli

r V'

t;;i

i

vg=ti

k :-:

git.

|

3=3=

(/'!

>✓1

/

ym

f/l

Jl

|

,■

i

£/G

*

k !

A,,f

_

J

X k/

l/l

i

w

M

I:

i'

V.

\a

-jś" J

%

i'.

s.

-aJ*

t}.

:^j

I

p

► I

lyi;

!;

1

■'

i#':

~E=^-

v\

‘

%

\

\

;T

r*y/\

itf

ii #11

K

S:

i

'

I

i

I

I

V

n

A

m

u

mmwismm

%

m

i-

(w

),

■K|

■ i

Ł: s

r

,

I. i

m

fei-a

1

v1

iSj

ył\

l

'llJ

X

%

g;:

3=5

■'KK

m

X

Pi

11

W

1

mmm

'V

■:

1

^1

ii

fi

1

M

gd

i •'

i

im

M

r

*iil

l

.

m

iz

jj:Ś!

#•

■

■";

fik,

'

7

I

■y

ff:

f.\\

li)

m

IV

f

Jn

’ ^

,y

7

Z

tfji

'

I.

V:

ŚŁifw

' ■

f

Ir

.—i

?Ę

1/V \/A

lSrX

Szlachta sejmująca

X3>~

Pani i dziewice dworskie.

:»

!

m

m

li

T;

Wfm.

x

i

m

JWLS

"■

!l

: -

■< i -'i

o

P

yp

, -

v !:

i

r

T

:-.ż

-»/7

I

\v

1

jEfl

IX'>^

—'*emjri_

m

i

■

F.

^IP!iP»",,!«l!,"w'

K&m

pSŁ^Sssatfflffl^&ll^yy^/ v _,. v“~:~

-r*

H!i'

n

HA

ii\

i.

V f

Szlachcic i rotmistrz.

""'■'----- ,-_=ł. —

rr -C

r~~I^

alfa

lii

m

o

m

i

"M

SI

if.

73

M¹

,#F

*

% ~4i

to

&

m

łk 1

■

a

XtU

CK

i

//

i'Y<tV

\

m

X

f)

— ^ -=■

>

aJKj^

Wy

'■■

■V X x$s

&

i"J

Wa

'¹ ;1 i

■

/

Ł fe|'"XN^

l\\ mv

V

•tai

i¹]

1

:-s

INI

'Jzkffl

ii

H

ifflSlM

&*%

'i

S®

SS§

Sić?

Bieganie w zaw ody.

oświadczeniu przystąpił sejm do właściwego swego zadania, do oznaczenia czasu i miejsca elekcyi. Zdania pod tym względem były różne. Firlej i całe jego stronnictwo przemawiało za Lublinem, otoczonym posiadłościami innowierców, katolicy domagali się zwołania elekcyi pod Warszawę, która była sercem prawowiernego Mazowsza. Życzenie to dogadzało oczywiście stronnictwu francuzkiemu, opierającemu się na masach szlacheckich, a że Zborowscy, jakkolwiek innowiercy, oddani byli już wtedy zupełnie Montlucowi, więc katolicka partya zwyciężyła i elekcyę zapowiedziano na dzień 5 kwietnia pod Warszawę. RMwnie żywą dysku-syę wywołała kwestya, w jaki sposób miano wybierać króla. Dawna zasada, według której elekcya odbywała się w zamkniętem kole senatorów i posłów, nie mogła trafić do przekonania głów szlacheckich, pragnących jak największego rozszerzenia praw politycznych. Jeżeli każdy ziemianin miał głos przy wyborze posła w swojem województwie, jeżeli każdy był obowiązanym do służby wojskowej, jeżeli na ogóle szlacheckim polegał porządek i bezpieczeństwo publiczne w czasie bezkrólewia, to wydawało się rzeczą słuszną, żeby ten ogół brał udział także w wyborze króla, który miał być głową Rzeczypospolitej. Zasada powszechnego prawa wyborczego, ograniczona oczywiście do jednego stanu, była więc tylko naturalną kosekwencyą całego dotychczasowego rozwoju społecznego, była epilogiem tej walki, która, rozpoczęta zapanowania Kazimierza Jagiellończyka, skończyła się wszechwładztwem mas szlacheckich i pociągnęła za sobą zgubę Rzeczypospolitej. Na razie jednak nikt sobie z tego sprawy nie zdawał. Stronnictwa francuzkie i katolickie budowało nadzieje swoje na poparciu szlachty mazowieckiej, która jako najbliższa, tłumnie na pole elekcyjne stawić się mogła, ogółowi pochlebiała zaszczytna rola, jaką przy tej ważnej sprawie miał odegrać, oponowali tylko innowiercy, bo mniemali, że w zamkniętem kole sejmowem snadniej będą mogli kandydata swego przeprowadzić. W izbie sejmowej wystąpił po raz pierwszy wtedy młody starosta bełzki, Jan Zamoyski, jako obrońca powszechnego prawa głosowania i zwyciężył.

Po załatwieniu spraw politycznych przyszła kolej na religijne. Zdawało się protestantom, że w przededniu zmiany panującego należy ubezpieczyć zdobycze, jakie uzyskali za czasów Zygmunta Augusta i ustalić stosunek wyznań do siebie, dotąd jeszcze prawnie nie uregulowany. Pragnęli tego także i katolicy, pragnęło duchowieństwo, ograniczone w swojej jurysdykcyi i zagrożone utratą dóbr kościelnych, które zabierali innowiercy. Z tego powodu proponował Uchański zwołanie soboru narodowego, równocześnie z konwokacyą do Warszawy, ale zamiar ten, wobec opozycyi stolicy apostolskiej, powieść się nie mógł. R.zecz wróciła zatem do sejmu, który obrał drogę kompromisową. 'Ułożono projekt konfederacyi, obejmujący wszystkie wyznania chrześcijańskie pod nazwą dissidefites de religione (ztąd „dyssydenci“). Miały one wstrzymać się raz na zawsze od wszelkich sporów' i prześladowań wzajemnych, nie daAvać pomocy władzom, gdyby chciały wykonywać wyroki w sprawach wyznaniowych, a nawet bronić wspólnemi silami wolności religijnej. Obok tego zastrzeżono jednak, że konfederacya „zwierzchości żadnej nad poddanymi tak panów duchownych jako i świeckich “ nie wzrusza i że owszem każdemu będzie wolno nieposłusznego poddanego „podług rozumienia swojego skarać¹¹, chociażby upór jego z pobudek religijnych wynikał. Takie postanowienia zawierała , vnna konfederacya warszawska z dnia 28 stycznia. i573 roku. Przypominała ona żywo pokój religijny augsburski z roku 1555, ale różniła się od niego tern, że zapewniała wolność wszystkim wyznaniom, że wypowiadała zasadę tolerancyi powszechnej, nie ograniczając jej do jednej sekty, tak jak to uczynili Niemcy. Z drugiej strony jednak w artykule o poddanych ścieśniała do reszty swobodę ludu wiejskiego i przyznawała panom nieograniczoną władzę karania wraz z prawem narzucania poddanym swoim przekonań religijnych. Od tego czasu też rozpoczyna się zupełna niewola włościan i nieograniczona nad nimi władza panów, którzy nieposłusznych poddanych swoich tylko podług rozumienia swojego karać mogą x).

Konfederacya w ten sposób ułożona, nie mogła się oczywiście podobać katolikom, szczególniej duchowieństwu. W senacie powstali żywo przeciw niej biskupi, Uchański nazwał konfederacyę dziełem fałszu, przeciw-nem prawom boskim i ludzkim i oświadczył, że aktu nie podpisze, chociażby miał to i życiem przypłacić. Podobnie wyrażał się także Karnkowski i rzeczywiście z biskupów jeden tylko Krasiński, biskup krakowski, z Firlejem ściśle związany, przystąpił do konfederacyi. Wśród tych sporów zawziętych ułożyła osobna komi-sya porządek elekcyi i na tem skończyła się czynność konwokacyi, a rozpoczęły się zabiegi stronnictw i targi o koronę, przyczem znowu zręczny Montluc stanowcze odniósł zwycięztwo. Nie poprzestając bowiem na poparciu szlachty i całej partyi katolickiej, rzucił on się pomiędzy zwolenników rakuskiego kandydata, aby tam najznaczniejszych i najbardziej wpływowych pozyskać. Należał do nich niewątpliwie Olbracht Laski, i on to, stał się celem zabiegów francuzkiego dyplomaty. Do nawiązania stosunków z wojewodą posłużyły Montlu-cowi dawne związki Laskich z dworem francuzkim. Pogłaskawszy mile ambicyę Olbrachta wspomnieniem o rycerskich czynach jego stryja pod Pawią, upewniwszy go o łasce księcia Henryka, in spe króla polskiego, miał Montluc tem samem już otwartą drogę do serca pana wojewody. I jak zręczny gracz, który każdą słabość przeciwnika wyzyskać potrafi, wkradał się przebiegły dyplomata w zaufanie Laskiego, schlebiając jego namiętnościom, podniecając uśpione w głębi duszy nadzieje, łudząc go łatwością dopięcia upragnionych oddawna zamiarów. Nic nie uszło baczności Montluca. Wiedział, że Olbracht, tak jak wszyscy Lascy, z wyjątkiem prymasa, był rozrzutnym, że stracił majątek pierwszej swej żony na awanturnicze wyprawy mołdawskie, wiedział, że dobra Beaty zastawił królowi Zygmuntowi Augustowi, że i własnej nadszarpał for-

*) Dr. M. Bobrzyński: Karta z dziejów ludu wiejskiego w Polsce. Kraków, 1892.

tumy, ofiarował mu więc imieniem króla Henryka 50,000, franków, zapewnionych na dochodach księztwa Andegaweńskiego. Wiedział, że Laski pragnie gorąco hospodarstwa mołdawskiego, więc jak wobec szlachty głosił, że kroi francuzki wyjedna dla Polski u sułtana prawo mianowania wojewodów mołdawskich, tak Laskiemu przyrzek- , że to województwo jemu się dostanie. Wojewor sieradzki nie był w stanie oprzeć się tym pokusom, ale ostrożny i wyrachowany nie zrywał ze stronnictwem austryackiem, nie oświadczał się stanowczo za kandydatem francuzkim. Układając się z Montluciem, utrzymywał zarazem stosunki z agentami rakuskimi; jedną ręką brał zapis na owych 50,000 franków od posła francuzkiego, drugą pożyczył 12,000 zło-gdy znany opat Cyrus, przebrany uwijał się po kraju tak długo, aż go po konwokacyi schwytał kasztelan gdański, Jan Kostka, i w Malborgu do więzienia wsadził. Z listów, znalezionych u Cyrusa, dowiedziano się o knowaniach rakuskich, co wywołało niesłychaną wrzawę i rozgoryczenie, tak, że aż cesarz Maksymilian publicznie niezręcznych sług swoich wypierać się musiał.

Tymczasem zbliżał się czas wyznaczony na elekcyę i ze wszystkich stron spieszyła szlachta do Warszawy. Ciche, niegdyś prowincyonalne miasteczko, podniosło się wielce od czasu, jak Bona w nim często przemieszkiwała i Zygmunt August sejmy swoje odbywał. Położona w środku kraju, tuż nad brzegami królowej rzek polskich, Wisły, była Warszawa dogodniejszem miej-

te-

IX:

fira-

gttU;

m..

iL

mm

>L

Pj54_

tjj

■fc, *58

UW

I ^4.rmamertfartum | 1 CelUjrum } Parta

£ Pfntpl S PTem.e l

5    Perrfi *4. merom

6    Perta aJ. PaJ-Lrt

j Perta adLcefebm I Juernj 3 feruJehraL.

4l.

Sra

//>

WM,

IB

_

R__

Najstarszy widok Zamościa. (Wiek XYI.)

tych u Sztolca, który był agentem pełnomocnika cesarskiego Bosemberga, a umiał tak zręcznie lawirować pomiędzy stronnictwami, że dopiera dnia 1 maja 1573 roku, a więc w przededniu elekcyi, dowiedziano się w Wiedniu, że pan Laski popiera silnie kandydaturę francuzką. Jeżeli tą drogą powiodło się Montlucowi pozyskać główny filar partyi rakuskiej, to o wiele łat-twiej zapewne musiał on przekonywać innych, mniej wpływowych i wymagających. Pomagała mu w tern wiele podejrzliwość szlachty względem austryackiego domu i niezręczność agentów rakuskich. Opinia publiczna niepokoiła się listami, które cesarz do panów rozsyłał, mówiono, że książę pruski przyrzekł stronnikom rakuskim przysłać 2,000 jazdy na pomoc, obawiano się więc jakiegoś zbrojnego zamachu tembardziej, scem dla zebrań politycznych i rezydencyi monarszej, niż pograniczny Kraków, od Prus i Litwy zbyt oddalony. Dostrzegł to już Zygmunt August i przewidując przyszłość, jaka czekała dawną stolicę mazowiecką, zaczął pierwszy gorliwiej pracować nad jej podniesieniem. Ażeby zapewnić miastu łatwiejszą komunikacyę, podjął on myśl zbudowania wielkiego mostu na Wiśle. Dzieło to, jak na owe czasy wielkie, wymagało znacznych nakładów. Ofiarą dwóch wiosek wykupił więc król od pisarza ziemskiego warszawskiego, Jeżowskiego, prawo przewozu na rzece, spłacił dzierżawcę myta przewozowego i dnia 25 czerwca 1568 roku wbito pierwszy pal mostowy w głąb „niepohamowanej dotąd rzeki U Budowa trudna postępowała wolno, chociaż król wydawał tygodniowo po 400 złotych na nią, co razem wyniosło 88,200 złotych, ale po śmierci Zygmnn-ta ustały owe zasiłki. Wtedy królewna Anna, stale rezydująca w Warszawie, podjęła pracę przez brata rozpoczętą. Pomimo braku funduszów, bo dochody miała szczupłe, uważała ona za obowiązek swój dokończyć dzieła przed zebraniem się elekcyjnego sejmu. Jakoż z pomocą Zygmunta Wolskiego, kasztelana czerskiego i starosty warszawskiego, [powiodło się infantce rzecz prawie niepodobną do skutku doprowadzić. W pierwszych dniach kwietnia łączył już most, długi na mioty królewskie. Tam odprawiano nabożeństwa, tam radzili senatorowie, tam miał się odbyć główny akt wyboru. Naokoło tego miejsca stanęły namioty wojewódzkie, gdzie się zbierała szlachta około swoich urzędników ziemskich.

Czynności sejmu rozpoczęły się od mszy św., poczerń senatorowie zeszli się na naradę w celu postanowienia porządku i bezpieczeństwa publicznego. Uchwalono cały szereg artykułów surowych i rozumnych, władzę wykonawczą poruczono marszałkowi wielkiemu

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

AUTA

L:\

WA

ii

..U

.....

I i¹ "te

•ńl.'flkV \

Uli!*

-u -

w.

- "'U

te

Sn

wg \    • A—

AU

■\\8

li)

Ipsgsi

'j

Hiir

ii

ja

j!

fi,

mu

mm i

■ i Ul

Iii

.m

i i iiy %

1)1 ^

S§|

ipyl

fil

pry • ■

ISietó

i AA

V-

iii

-4

ws

Hag*

)X»

—    —r._

Rysunki Juliusza Kossaka.

Pani na przechadzce.

Czapeczka aksamitna z piórem strusiem i bramką złocistą, suknia z ogonem, niesionym przez karlicę, łańcuch złoty na szyi, fartuch przy pasku, w ręku rękawiczki. W oddaleniu kilku oczekujących włościan.

(Rysunek wzięty ze „Zwierciadła⁴* Reja.)

1150 kroków, oba brzegi Wisły i po nim wśród straży? złożonej z 50 pachołków, płynęła rzesza elektorów szlacheckich do wsi Kamienia, o milę od Warszawy, gdzie losy państwa rozegrać się miały. Zjazd i ścisk był niesłychany; ilość wyborców obliczano na 40,000, razem ze służbą i zbrojnymi hufcami panów wynosiła ona do 100,000. Tłumy te mieściły się jak można było, w mieście i po wsiach okolicznych, ci co dachu znaleźć nie mogli, stali w polu pod namiotami. W środku równiny, na której elekcya odbyć się miała, rozbito na-koronnemu i jego służbie, „na którą ktoby się targnął albo ranił, na gardle ma być karan“. Jakoż przepisy te odniosły skutek pożądany i cudzoziemcy jednozgodnie podziwiali ład i porządek panujący wśród tak licznego i na stronnictwa podzielonego zgromadzenia. Po tych wstępnych przygotowaniach przystąpiono do wysłuchania obcych posłów. Pierwszy stanął przed senatem legat papiezki Commendoni, zalecając wybór króla katolika i wykazując niebezpieczeństwa, jakie z przyjęcia konfederacyi dla Rzeczypospolitej wyniknąć mogły.

Po nim czynił rzecz swoją poseł cesarski, Rosemberg. Wypowiedział on obszerną oracyę w języku czeskim, zachwalał kandydata swego, arcyksięcia Ernesta, który, wychowany pomiędzy Czechami, mówi dobrze po czesku, więc i języka polskiego łatwo wyuczyć się może, podnosił korzyści, jakie z wyboru Rakuszanina Polska uzyskać mogła, a więc wieczne przymierze z Hiszpanią, traktat handlowy z Danią i miastami banzeatyckiemi, pomyślne załatwienie sukcesyi barskiej, sprawy pruskiej i inflanckiej, wreszcie odcięcie Moskwy od morza.

kandydata jego mogło podnieść i zalecić. Schlebiał więc dumie narodowej Polaków, porównywał z ich czynami dzieła rycerskie Francuzów, a podnosząc zalety kandydata swego, dziwił się niemal, że znaleźli się tacy, co z nim razem o koronę polską ubiegać się ważą. Mowa ta, rozrzucona w tysiącach egzemplarzy w języku łacińskim i w tłómaczeniu polskiem, zrobiła niesłychane wrażenie, szczególniej na pospólstwo szlacheckie, politycznie niewykształcone i wierzące z całą naiwnością w prawdziwość francuzkich obietnic. Wobec

A.

fefe

ki

,44^

^\5‘    *

■'

.    -«r.

-G3

ii

■fe t;

jtfe'

“fei.A

-fe'; V

^ y

. --

•r€'

fe

C" •

c:~-

is£?

wWl:'

H fyf" ^

.- -*fe. «

‘•*C„ *

•-«    , ■--- pi

fes

s-

p;fe'> Wfefe fe ■ —■ •• '■-' '■;—'-^..J4-

fe

Vfs

/

lii

N ;V

%0Ą;

;r~

"f-J*

Yfl

:fe

V-

^■fe'

, — /- s , ^

<^rWv,^r~-i'"TP :> j *SS&    ' '>

V ' • "-»* •'    -..... •    • v-

- ' A V'V-

ijmgSM ?*£

' -" < *■->

■jSSSmKsmaSSm-ć. ?

■    feś$v‘r$-7* Hi &ć@t.¹

Ml >, “    - W :

:x^-

••

C/%%'

* .fe -4    -;>:

/Jflt J

/ 'Ją só

- • >%■ rS p|

fet

v. : “hj

# ** rts*

I# .

ł|

:-v

ft

xtf

sppr" i

- •V

Ruiny zamku w Koszkwi. (Wiek XVI.)

Wyborny znawca

.szlacheckich, nie zaniedbał Montluc niczego, co

Mowa ta, rozwlekła i nudna, nie mogła sprawić żadnego wrażenia, szczególnie wobec niechęci, jaka panowała pomiędzy szlachtą dla rakuskiej kandydatury. Wszyscy z natężeniem oczekiwali Montluca, ale że poi a już była spóźniona i przebiegły Francuz udał chorobę, aby przed znużonymi słuchaczami nie mówić, więc odłożono audyencyę do dnia następnego. Nazajutrz biskup „acz był w leciech zeszły", prześcignął wszelkie oczekiwania swoich przyjaciół; głos donośny i mowa cała „bardzo cudna i wiecznej pamięci godna" olśniła słuchaczów.

charakterów ludzkich i usposobienia

mas tej gaskonady Montluca, blado musiała się wydać trzeźwa i rozumna mowa posłów szwedzkich, o których wiedziano nadto, że walczą z niedostatkiem, że w Gdańsku srebra swoje zastawić musieli, aż ich królewna Anna pożyczką 600 dukatów poratowała. Tak rosły z dniem każdym nadzieje Henryka, bo i sułtan także zalecał wybór Piasta, a w razie, gdyby do tego nie przyszło, kandydata francuzkiego; stanowczo zaś odradzał Rakuszanina i kandydata moskiewskiego i gotów był uważać wybór Ernesta jako casus belli.

Ale im więcej zbliżała się chwila stanowcza i im prawdopodobniejszym był wybór księcia andegaweń-

CM

uzyskane należycie ubezpieczyć i zakres władzy kró-

rządzili królowie „cnotliwi i dobrzyu z narodowej dy-nastyi Piastów lub hojni .Jagiellonowie, tak długo nie lękał się stan szlachecki o swoje wolności i przywileje. Teraz atoli, kiedy na tronie miał zasiąść książę obcy pochodzeniem i wyobrażeniami, któż mógł zaręczyć za całość swobód, kto zapewnić, że nie użyje on swojej

skiego, tem większe obawy budziły się w umysłach szlachty rozważniejszej i senatorów. Dokąd Polską i lewskiej ściśle ograniczyć. Na poparcie tego twierdzenia można było przytoczyć znane z przeszłości przykłady: pakt koszycki i ów słynny przywilej Aleksandrowi w Mielniku przedłożony; w jednym i w drugim Avypadku poprzedzała objęcie rządów ugoda pomiędzy elektem a narodem, zawierająca pomnożenie i rozszerzenie swobód dawniejszych. Nie mogli się sprzeciwiać

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

mmmm

lilii

ii.

dl

tel

\\

•v

III

#pai

l-M

1*1

lii,

43

Ig

Wfflm

FJ

Mi

is

fr

VJ

Pf«

SA.

l\

tŁ

>1

siu

an

y/>

HA

r-?

rt

\l

fe\

V"

,i

AU

K\v

,V

V;

v(

(i

■9

AY

{~

AX

jvS| : ^

SA

s>.

sg

lH

ic ■

Hi

■A.

A

Al

r.

v*

*~‘J

PUglllHSi

^[

km

iggsggir

Rysunki Juliusza Kossaka.

Magnaci.

(Rysunek wzięty ze współczesnego drzeworytu.)

władzy na ograniczenie wolności? A jeżeli pytanie to słusznie nasuwało się wszystkim, to więcej jeszcze musieli się niepokoić innowiercy. Rzeź św. Bartłomieja rzucała zawsz°, pomimo tłumaczeń Montluca, cień pewien na religijne stosunki we Francyi i podawała w wątpliwość tolerancyę francuzkiego kandydata. Uchwalono więc konfederacyę warszawską, ale i ona, wobec opozycyi duchowieństwa, rękojmi bezpieczeństwa nie dawała. Zachodziła więc potrzeba swobody temu pojmowaniu rzeczy senatorowie, bo i oni pragnęli, wobec dominujących wpływów szlacheckiego stanu, w jakikolwiekbądź sposób znaczenie swoje podnieść, chociażby to się stać miało przez dalsze ograniczenie władzy królewskiej. Porządek elekcyi zresztą, ułożony w Warszawie, przepisywał wyraźnie, że wybór króla miała poprzedzić rewizya praw, czyli, jak się wyrażano wtedy, Gorrectura jurium. Po wysłuchaniu zatem posłów, zabrała się do tego dzieła natychmiast osobna komisya. Ale jakkolwiek wszyscy zgadzali się w zasadzie na rewizyę, podjęcie tej pracy ustawodawczej w tej chwili nie było po myśli Montluca i partyi katolickiej. Poseł francuzki obawiał się zwłoki, która mogła otrzeźwić cokolwiek umysły, katolicy lękali się nowej walki religijnej. I jeden i drudzy postanowili więc przeszkodzić korekturze. W tym celu podburzono szlachtę mazowiecką. Najbliższa miejsca elekcyi i posłuszna rozkazom swego wojewody, stawiła się ona chni biskupich i pańskich jeść dawano“ wprawdzie najuboższym, ale pomimo tego wielu było takich, którym głód doskwierał, „a przecież odejść od elekcyi nie chcieli⁴¹. Tych więc poruszono, że zaprotestowali energicznie przeciw wszelkiej dalszej zwłoce i wskutek tego musiała komisya ograniczyć czynność swoją tylko do ułożenia warunków, które miały być przedłożone nowemu królowi i wyłącznie władzy jego dotyczyły. Powstały w ten sposób tak zwane „Henrycyańskie arty-

DAWXE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

'W

Se

Z; ¹¹¹

2fll

m

t.

UL®

.'S

\x

I;

i®

RysunLi Juliusza Kossaka.

Szlachta zamożna.

niemal w komplecie. Tłum dziesięciotysięczny mazowieckich szaraczków, pomiędzy którymi wielu z „kijem⁴⁴ tylko przyszło, tworzył pretoryańską kohortę Montluca i katolickiej partyi. Znali się oni na polityce mało, o zaletach kandydatów nie mieli jasnego wyobrażenia, nazwisk nawet wymówić nie umieli poprawnie, Henryka zwali książęciem „gaweńskim⁴⁴, a Ernest inaczej u nich nie był, jeno „Pidest⁴⁴, ale właśnie dla tego nie rozumieli i nie pojmow-ali tej zwłoki, jaka teraz nastąpiła. Dokuczał im nadto niedostatek, „z ku-kuły⁴⁴, zawierające w sobie bardzo znaczne „ocerkło-wanie⁴⁴ władzy monarszej.

Nie wolno było mianowicie na przyszłość królowi wyznaczać po sobie następcy, albo też starać się o wybór jego za swego życia, nie mógł używać tytułu hcieres, jako nie będący panem dziedzicznym, ożenienie królewskie zależnem było od przyzwolenia senatorów, przy-czem król miał się zobowiązać, że ani o rozwód starać się nie będzie, ani też nie da powodu do zerwania związków małżeńskich. Oprócz tego miał król prze-strzegąc pokoju pomiędzy różniącymi się w wierze i potwierdzić sądy wojewódzkie, ustanowione w r. 1563, a wznowione podczas bezkrólewia. Ażeby zaś utrudnić królowi prowadzenie wojny wbrew woli szlachty, wzbroniono mu wyprowadzać pospolite ruszenie poza granice kraju, chyba za stosownem wynagrodzeniem i zezwoleniem szlachty i to nie na dłuższy czas, jak na przeciąg trzech miesięcy. Ze zaś i to wszystko jeszcze pował do reszty władzę królewską, uniemożliwił skutecznie prowadzenie wojny i oddał Rzeczpospolitą w ręce oligarchii, która jako zwierzchność kontrolująca króla, wpływ przeważny na sprawy publiczne wywierać odtąd musiała. Nie brakło ludzi, którzy już wtedy to nieopatrzne postępowanie naganiali, wytykając śmiało błędy i niekonsekwencye „artykułów Henryko-wych“. .Tan Dymitr Solikowski, późniejszy arcybiskup

jii

m

nL

!*

wM

/" •

li

t '«apr

' ':x«'    .

...

!'k

:A\

W-

v:

mm/

■:

•:,S ',V. -    • ,,, ‘i

:Ś

IIP* ' j-

$;

IW

• '.'lllIP

Obraz wotywny do Matki Boskiej, malowany na drzewie, z ubiorami z XVI w. (Znajduje się w kościele Franciszkanów w Krakowie.)

wydawało się podejrzliwości szlacheckiej niewystar-czającem, uchwalono zatem, że co dwa lata wybierać będzie sejm wydział złożony z 16 senatorów, którzy kolejno (co pół roku 4) przy królu rezydować mają i kontrolować jego czynności. W razie zaś, gdyby król warunków tych nie dotrzymał, może mu naród wypowiedzieć posłuszeństwo.

Takim sposobem sejm elekcyjny z roku 1573 skrę-lwowski, wydał w tym celu pismo ulotne x), gdzie owe pakta surowej a słusznej bardzo poddawał krytyce. Możność wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, w razie pogwałcenia artykułów, otwierała zdaniem jego

J) Rozsądek o warszawskich, sprawach na ellectiey prze-szłey do Coronatiey należący. W Krakowie u Mateusza Siebe-ueychera.

*es

sw

ife

t:

-.

I- ll .

-- •' ■

%'5?:

::\r -r ■

f v

■ ■mwą.lfi

l-y$4

Mm.

wM

• :v-

VI f i

;SSł: ig

w

!#S®1 '

li

;il

:■

..

mm

i.

ml

%    »    .' i

. y ■ i

lit w

^fig

:*S«S

*sĘm

t§ś

<»

‘

H m

'i

; ;:^ ife -

|

iii

W&

■«■: •

Im

vŁv;

ii

sfi

51

'iMm

^    ■ i

| v*

■'■    - ’ ' ■'": . V '    ■    ' -..    •

- . .- ■

., •    £k^--V    •'>..><:*r w‘

yy.

88

■■ i §g

V, '    ,-^J

, '"V. '■

,    ‘2-;j    '    -ssas*

k H    vf W!

§&!.: fL

%

jKp^’ i

|M S--

HŃf •" . • '■'■';|

iii

■i

• ■*?

- "i; • -ii •

SI

-m

,1,

r 1 i

:    ! i #;•••-

'«§..

m

l:y

. V ¹ .

■ ' •■ - . ■ • . - - •

-•    ~ ».va... * t .    •

P8*l>

⁴3

'i"-- ‘-'In

liH

W&Wmm

smm

Jan Zamoyski.

’ -fil

%J

te

Herb

Jana Zamoyskiego.

Joan Zamoiski B. P. Canccll.

(Podobizna podpisu Jana Zamoyskiego z przywileju, danego we Lwowie 1568 r.)

drogę do anarchii i swawoli. „Najdąć co zawdy — pisał on — ludzie swawolni, że się im niedosyć dzieje, a więc im już wolno będzie króla niesłuchać“. Tym sposobem upadły wszystkie królestwa, tak powstawały tyraństwa. A jakby jeszcze nie dosyć było tego „ocer-klowania“, wymyślono„sedecemwirów“. „I ten artykuł iza nie jest jawna oligarchia?—woła z oburzeniem Sobko wski. „Ci sedecem viri króla będą strzegli i wolności w każdym razie targnięcie się’ zuchwałe na ustawy przez ogół narodu sankeyonowane ]).

Wśród obrad nad tem dziwnem, a w skutkach swoich zgubnem dla państwa dziełem prawodawczem, wzrosło niezadowolenie i niecierpliwość szlacheckiego gminu do tego stopnia, że mazowieccy elektorowie kupą wdarli się do senatu, grożąc, że sami ziemianie bez senatorów króla sobie obiorą. Firlej więc, ustępując

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

!| i

Ul PT"

Hi

:'0

im

tJ

"j

/'■

• ..

K®

j;

!'!'t

r'

JJifirn *fl ii

ił!l

U-!

iJ

*1

i:

Mlii

/§

H§P

li

Ii

L,s

I!

fi

, fm i IW

fi II

II

“f

u.

■n

,141

;/

I?

|gd|

Witam /

mm

Hi-

Mil. , /i

Ml i!

IP

1B»J

Rysunki Juliusza Kossaka,

Obywatel z żoną.

(Niewiasta w ciapce aksamitnej, obłożonej futerkiem; suknia adamaszkowa; od czapki spada długi biały welon.

Mężczyzna w stroju cudzoziemskim.)

Rzeczypospolitej, to drudzy senatorowie będą jako malowani, i ty ziemianinie milcz, lepiej ja wiem twoją wolność; to ten nowy urząd będzie miał moc nad królem, nad senatem, nad szlachcicem i nad wszystką Rzeczą-pospolitą“. Ale rozsądne to odezwanie się było głosem wołającego na puszczy, a umysły tak zacietrzewione, że, po wydaniu owego pisemka, marszałek wielki koronny kazał uwięzić drukarza Siebeneychera, upatrując w broszurze jeżeli nie znamiona zbrodni głównej, to

przed naciskiem opinii, zapowiedział elekcyę na dzień 4 maja. Ale pomimo, że Montluc na trzy dni przedtem już zaufanym swoim opowiadał, źe liczy na ³/₄ głosów, wybór poszedł nie tak gładko, jakby się tego było można spodziewać. Jednomyślnie za Henrykiem głosowało Mazowsze, województwo płockie, ziemia do-

x) Nehriiig: O życiu i pismach Jana Dymitra Solikowskiego Poznań, 1S6A brzyńska i województwo podlaskie; poszła za niemi i Litwa, gdzie Zborowscy dla francuzkiego kandydata pozyskali szwagra swego Chodkiewicza, pod warunkiem, że Henryk ożeni się z infantką Anną. Ale województwo kijowskie i Prusy oświadczyły się za arcy-księciem Ernestem, a znaczna liczba szlachty mało-wielkopolskiej domagała się wyboru Piasta i skierowała głosy swoje na Jana Kostkę, kasztelana gdańskiego. W tern trudnem położeniu uratował sprawę Wa-lezyusza Jan Zamoyski i zwycięztwo zostało po stronie Francuza. Działo się to w sobotę przed Zielonemi Świętami. Pora była spóźniona, wieczór zapadał, nazajutrz i w poniedziałek musiała być dalsza akcya wstrzymana, zaczęli więc Henrykowcy nalegać na prymasa, aby Walezyusza natychmiast królem nominował, chociaż jednomyślność wyboru nie była jeszcze stwierdzona. Temu życzeniu oparli się jednak stanowczo innowiercy z Firlejem i Mieleckim, wojewodą podolskim, na czele, domagając się poprzednio przyjęcia konfederacyi i ustąpili z pola elekcyi pod Grochów. Powstało skutkiem tego niemałe zamieszanie, z jednej i z drugiej strony zatoczono działa, dobyto szabel i zdawało się, że lada chwila do bratobójczej przyjdzie walki. Ale protestanci nie mieli wcale zamiaru wszczynać wojny domowej i na przedstawienia senatorów, wysłanych z katolickiego obozu pod Grochów, oświadczyli gotowość do układów. Zgodzono się więc, po całodziennych namowach, na wyznaczenie delegatów' z obu stron w celu ułożenia warunków, pod któremi protestanci do wyboru Henryka przystąpić mieli. Pojechali do obozu grochowskiego Andrzej Górka i Szafraniec i pod wieczór, w poniedziałek, wrócili z propozycyami protestanckiego stronnictwa na pole elekcyjne, gdzie tymczasem rzeczy niespodziewany wzięły obrót. Partya katolicka, chcąc przeszkodzić przyjęciu konfederacyi, wznieciła rozruch pomiędzy szlachtą, Jan Zborowski, na czele tłumu zbrojnej mazowieckiej szlachty, stanął przed namiotem, gdzie senat obradował, domagając się gwałtownie nominacyi Henryka. W tej chwili ujrzano wracających z pod Grochowa delegatów, ale nikt nie myślał już o wysłuchaniu icli poselstwa, zewsząd domagano się nominacyi króla, a prymas uczynił wreszcie zadość temu żądaniu. „Zaczem dopiero wrzask, trzask, po polu wszędzie bębnów, trąb słychać było, strzelania z dział, co tak na godzinę prawie trwało. A potem wszyscy do miasta w skok na koniach bieżeli i do kościoła św. Jana weszli i tam Te Demn laudamus śpiewaliu.

Tak odbyła się pierwsza, właściwa elekcya, mająca dla dalszych dziejów Rzeczypospolitej niesłychanie doniosłe znaczenie, jako źródło późniejszej anarchii i korupcyi, psującej sumienie narodu. Podstęp i intryga z jednej, a łatwowierność z drugiej strony otworzyły do tronu drogę kandydatowi, który miał zawieść wszystkie nadzieje narodu. Ale w chwili stanowczej nikt sobie z tego sprawy nie zdawał, obietnice Montluca olśniły wszystkich do tego stopnia, że nawet rozsądniejsi i chłodniejsi całem sercem do Francuza przylgnęli. „Wiele nas było takich—pisze Bielski—cośmy sobie wszystko dobre z tym panem obiecowali i- tego rozumienia o nim byli, że nam lepiej i pożyteczniej żaden nadeń nie mógł panować; ale my tak, a Pan Bóg wszystko obrócił inak“.

HENRYK WALEZYUSZ.

1573-1574.

ęvs!ominacya Henryka nie była ostatecznym aktem (0^ elekcyi; brakowało jeszcze obwołania przez marszałka i zaprzysiężenia paktów konwentów ze strony posła francuzkiego. Skorzystali z tego protestanci i zażądali podpisania aktu konfederacyi warszawskiej przez senatorów świeckich, poczem dopiero obóz grochowski połączył się ze stronnictwem przeci-wnem i przystąpił do układów z Montiucdem. Poseł francuzki, który po mowie swojej na polu elekcyjnem, bawił w Płocku i ztamtąd kierował agitacyą wyborczą, pospieszył natychmiast do Warszawy, gdzie mu przedłożono pakta konwenta. Orzekały one, że pomiędzy Francyą a Polską wieczne ma trwać przymierze, że król francuzki obowiązuje się dostarczyć bratu 4,000 gaskońskiej piechoty na wojnę moskiewską i przez pół roku żołd dla niej płacić, że Henryk wystawi własnym

kosztem flotę na morzu Baltyckiem i zamknie ujścia Narwi, że obróci swoje dochody, 450,000 złotych, na potrzeby Rzeczypospolitej, że do akademii krakowskiej sprowadzi znakomitych profesorów, że przynajmniej 100 młodzieńców szlacheckich utrzymywać będzie dla wykształcenia na akademiach zagranicznych i że natychmiast po przybyciu swojem do Polski ożeni się z infantką Anną. Protestanci ze swojej strony żądali jeszcze amnestyi i wolności wyznania dla Ilugonotów francuzkich i zaprzysiężenia konfederacyi. Montluc nie wahał się długo i poczyniwszy tylko pewne zastrzeżenia co do równouprawnienia Hugonotów we Francyi, zaprzysiągł wszystkie inne warunki, poczem marszałek Firlej obwołał Henryka Walezyusza królem polskim.

Po ułatwieniu tych ostatecznych formalności wyjechało wspaniałe poselstwo do Francyi po nowego

♦*

. v ..|

mk

HUBi

llgffSi: '

loig

Ml

mm

jjft&ifll

u;

'•

JM?

PS

ife.

; J'

bSBBK

i'*#'# :;

. %.

ii

■■

sta

iltel

$1#

$3

Łdk

i

.......■';. : ;.-

M/--\ :

mi-i:

wam a ■

■&M

rti

’ »&> t

r*«

- jjjr. -■ Sj

/f*?

MB

mm

'iW/w-

Hfc

bl

9

tli

w*

885

SBIy

W’?

,*»*Mr*!

•mśt-

filii

ii

Mazż

WM

ii

••V

■p.

.w

‘*«pg

py

. ?*imm

<%>*■

zim*

Ragi

fjp;

■ ii

!/

:jgg

M

IM

mi

i§y

li

li

§L-y4

pgg*' I

!»$

•-J

{MA

' ;i

JM

pMig

>-i

ri

Si

ptss

:■

Iźf

Sfc

tapęG

T-'i

WftjFi

[-•

14

;4

m-m-m

i.

FS1

pi Ml

UJ

tu.“h

Ti

IfK

i:

'k-1

dm

w

stchtf

r.

Pf

JSfe.-

Rh

mm

PI

,4

Aa

!M

tm

El.

Rysunek Jana Matejki.

Henryk Walezyusz.

pana. Brali w niem udział najwybitniejsi senatorowie i przywódcy stronnictwa francuzkiego: Mikołaj Krzysztof Radziwił, marszałek litewski, Olbracht Laski, wojewoda sieradzki, Jan Herburt, kasztelan sanocki, Jan Zamoyski, Jan Zborowski, starosta odolanowski, z duchownych, Adam Konarski, biskup poznański jako reprezentant episkopatu polskiego i rzecznik infantki Anny. Trudności w odprawieniu poselstwa były niemałe jaśnieniach, jakich mu udzielili posłowie polscy, wyko-z powodu niechęci cesarza, przez którego kraje jechać wypadło. Jakoż czyniono przeszkody znaczne posłom w Saksonii, wstrzymywano ich wNaumburgu, Jana Łęczyńskiego zwrócono z Nissy, gdzie dni dwanaście na-

ryk, jakkolwiek z natury lekkomyślny, zostając jednak pod wpływem matki swojej, obawiał się przyjęcia warunków, zawierających tak wielkie zobowiązania i krępujących władzę monarszą. Absolutyzm francuzki nie mógł się żadną miarą pogodzić z wolnomyślnemi wyobrażeniami demokracyi szlacheckiej. Trzy tygodnie więc upłynęły na targach i układach, wreszcie po wy-

nał Henryk przysięgę w kościele „Notre Dame“ dnia 10

września. Ale i tu nie obeszło się bez zajść przykrych. Biskup Konarski zaprotestował przeciw konfederacyi, protestacyę poparł Laski, a ze strony Litwy — Mikołaj

, 7 ii*'-

ii [i

mm

imć:.

/.w.

yy

mm

mwm

mm

w*⁷.

Li

w

Zd*.

i:

mm

mm

w,

li

i.

f/

L-

Fmu

ił

i®

KII

m. i

1/1

ii

Przyjęcie posłow polskich przez Henryka Walezyusza w Paryżu w 1573 r.

(Ze starej ryciny.⁻)

próżno stracić musiał. Jeden Olbracht Laski, doświadczony stronnik rakuskiego domu, a teraz najżarliwszy zwolennik Francuza, poradził sobie inaczej, wyruszył bowiem przodem, w przebraniu przejechał przez kraje niemieckie i pierwszy przedstawił się nowemu panu, jednając sobie w ten sposób wcześnie jego łaski i względy. Powoli ściągnęli się także i drudzy posłowie do Metzu, zkąd wyruszywszy, dnia 19 sierpnia wjechali w mury Paryża, dziwiąc Francuzów wspaniałością i rozmaitością ubiorów. Po uroczystem powitaniu na zamku królewskim, gdzie biskup poznański imieniem ambasady przemawiał, przedstawiono Henrykowi pakta koirwenta i artykuły na sejmie elekcyjnym uchwalone. Ale tu dopiero pokazały się właściwe trudności. Hen-

Krzysztof Radziwiłł. Mimo to nie powiodło się warunku tego z przysięgi usunąć. Drugą dla Henryka niemniej ważną i drażliwą sprawą był warunek poślubienia infantki Anny. Postanowienie to mogło się w istocie nie podobać królowi. Oprócz pozyskania bowiem pewnych sympatyj u narodu polskiego, nie; dawał mu związek ten żadnych zresztą korzyści. Skarby po Zygmuncie Auguście rozdrapane po większej części, musiały nadto iść w podział pomiędzy trzy siostry zmarłego: Zofię, Katarzynę i Annę; uzyskanie sukcesyi barskiej było wątpliwe, a nierówność wieku nie dawała nadziei potomstwa. Ostatnią tę okoliczność szczególniej rozważano na zjazdach senatorów podczas bezkrólewia ku niemałemu strapieniu królewny. „Lata moje — tak skarżyła się z tego powodu Anna—głoszą w radzie i na każdym zjeździe opowiadają; kiedy niektórzy chcieli, aby mi swoje życzliwości okazowali, a oni powiadali: jaka pociecha by nam była, ona potomstwa mieć nie może, bo tyle lat ma. Prawda, żem nie młoda—dodaje królewTna — próżno to taić. To może Wasza Królewska Mość o baczy, z jaką żałością używam tego urągania, com ja krzywa jest. Tym Pan Bóg nawiedził

Jest miernego wzrostu, pleć ma białą, jak prawie wszystkie Polki, jest bardzo przyjemna i mówi wybornie po włosku. Jest bardzo pobożna i tak gorliwie pełni obowiązki religijne, że nigdy nie opuszcza mszy i nabożeństwa i nietylko większą część dnia przepędza w kościele na modlitwie, ale nawet w Warszawie, gdzie mieszka zwyczajnie, chodzi w nocy na jutrznię, do czego ma w pałacu swoim okno wychodzące do kościo-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

-j,

rr±

§1

*\

sil

I:

MB

llfej

fJF

Wm

aI!

fp

V ,\\

z:

Wj

i'.

r;

sk\

Vmhm

jp

ii

■I

f|\

SĆ>

cm.

s;\i

dl

B!

C;

• JLc

Rysunki Juliusza Kossaka.

Niewiasty wyższego stanu na Litwie w ubiorach do wyjścia z domu.

krzyżem, tych lat tu doczekać w Polsce, tych przymó-wek dosyć mam za swe w tym krzyżu i sieroctwie". Żal biednej infantki był tem więcej uzasadnionym, gdy tak ze względu na cnoty swoje jak i na powierzchow ność swoją zasługiwała na większą wyrozumiałość i delikatność.

Hieronim Lippomano, poseł wenecki, kreśli w re-lacyi swojej obraz królewny bardzo sympatyczny i pociągający. „Królewna Anna—mówi on—mająca teraz około lat 40, ale tak świeża i czerstwa, że gdyby wyszła za mąż, mogłaby jeszcze spodziewać się potomstwa.

ła. Ludzka i uprzejma, jak żadna w świecie królewna, posiada wiele innych przymiotów serca i umysłu, dla których jest szanowana i wielbiona przez samych nawet heretyków".

Przymioty te, pamięć na zasługi jagiellońskiego domu i zabiegi przyjaciół infantki, odniosły w końcu zwycięztwo nad niechęcią, jaką okazywała jej Litwa i Zborowscy i w pakta konwenta włożono ów warunek o małżeństwie. Henryk warunku wprost nie odrzucił, ale też i nie przyjął wyraźnie, obiecując tylko, że bez zezwolenia senatu i Rzeczypospolitej żony nie

mg

As

ful

\\

w,

•••

o,

mm

V*

zna-

rnu

—4L

A;

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVr.)

W(i

IłeSr-;

Iggys

tl

ii

1111

mwM

AU

mnisi

Kysunki Juliusza Kossaka.

Dworzanie, jeden z mieczem, drugi z miotełką i chustką do czyszczenia sukien.

pojmie. W takiem położeniu sądził biskup poznański, że rzecz „nie najgorzej się skończyła¹⁴. W istocie było inaczej. Wrażenie, jakie wybór Henryka na króla polskiego sprawił w Europie, było wielkie. Mało ny dotąd w świecie, stał on się teraz przedmiotem zabiegów ze strony dworów i stronnictw. Papież Grzegorz XIII, uważając elekcyę Henryka za walne zwy-cięztwo katolicyzmu, odprawił z tego powodu uroczyste, dziękczynne nabożeństwo, elektor saski, głowa protestantów niemieckich, ofiarował nowemu królowi rękę córki swojej i po śmierci Maksymiliana II koronę cesarską; innowiercy polscy, wtajemniczeni w te sprawy, marzyli już o przyłączeniu Szlązka i Czech do Polski. Nikt nie pytał oczywiście o to, czy Henryk, lekkomyślny z natury, trudnym tym zadaniom będzie w stanie podołać.

Tymczasem Walezyusz, wysławszy przodem do Polski Jana Zborowskiego i francuza Rambouilleta, wyruszył po długich zwłokach w podróż do swojego państwa, otoczony wspaniałym orszakiem polskich i francuzkich paniąt. Cesarz, na żądanie Henryka, dał glejt do przejazdu przez Niemcy, pod względem treści i warunków szorstki a nawet, powiedzieć można, niegrzeczny. Mimoto książęta rzeszy okazywali królowi wiele attencyi i podejmowali go wspaniale, a elok-tor brandenburski wyprawił na^ttcsclre joselsiwo które Henrykowi aż do Fiankfurtu nad Odrą towarzyszyło. Stanąwszy w Międzyrzeczu dnia 23 stycznia 1574 roku, odwiedził król po drodze senatorów wielkopolskich, nocował w Częstochowie, był w gościnie u biskupa krakowskiego w Siewierzu, a doczekawszy się wreszcie pogrzebu Zygmunta Augusta, 12 lutego, na którym zastępował go marszałek R.etz, przybył do Balic do marszałka Firleja, zkąd nazajutrz, 16 lutego, odbył niezmiernie wspaniały swój wjazd do Krakowa. Dzień ciepły i pogodny sprzyjał bardzo przyjęciu. Całe pole pomiędzy Łobzowem a Bronowicami zaroiło się od świetnych pocztów litewskich i koronnych panów, 4,000 uzbrojonych mieszczan krakowskich pieszo, 120 stawiło się konno, karet i powozów ilość niesłychana. Nigdy może, jak pamięć ludzka sięgała, nie rozwinięto takiej wspaniałości na przyjęcie monarchy, który narodowi przynosił same tylko... nadzieje. Ale im większym był ten zapał, tem dotkliwszym musiał być i zawód, jakiego wszyscy niebawem doznać mieli. Henryk nie posiadał wcale przymiotów potrzebnych dla władcy tak rozległego i urządzonego państwa, jak Polska. Nie znając ani usposobienia narodu, ani jego przeszłości, ani ustaw obowiązujących, umysłu płytkiego, goniący za rozrywkami, do pracy poważnej nieskłonny, nie mógł on sobie, pomimo hojności i pozornej przynajmniej pilności w sprawach publicznych pozyskać sympatyi narodu, przyzwyczajonego do powagi i surowych obyczajów jagiellońskiego dworu. I jeżeli wybryki, jakich się dopuszczał Zygmunt August w ostatnich latach swojego życia, wywołały tak wielkie zgorszenie, to cóż dopiero powiedzieć o owych nocnych włóczęgach Henryka po ulicach krakowskich, o bacha-naliach wyprawianych na zamku i o tańcach nieprzyzwoitych, w których monarcha brał udział nawet w obecności infantki i jej niewieściego otoczenia. Powaga królewska upadała w oczach narodu tembardzej, że i w sprawach publicznych Henryk nie okazywał ani doświadczenia, ani rozsądku. Przyzwyczajony do rządów absolutnych we Francyi, innowiercom nieprzychylny, nie mógł on pogodzić się ani z ograniczeniem władzy królewskiej, zawartem w artykułach, uchwalonych na sejmie elekcyjnym, ani z konfederacyą, zapewniająca wolność wyznania. Protestacya katolików

Podobizn, podpisu Henryka Walezyusza.

Denar gdański z czasów Henryka Walezyusza.

•t

Zif?:;

«| ■

Sil

fyj

im

|V';'e •

'• «sSP-■ :l

l^vv«

Mm

tMkŁ

:f. i*a

Jp

.V 4

Jff|

I’ K 1:1: m

u§

«!?:■

w

^ 1 !

:

i ’. 1E

sr

JRtfl i

BS

'top*

frTfr^' lvlr<

WĘm

Y ‘-Y

Slip.

lllillllllt' 5 ’

■' .

•¥1|

5#Sl:

<**

, ■;

YYvLt, :

W' IjaL

Ws -fis ¹ I ■ mi

Jil

.1.' - $

■w

■'■•'i

1 ||§i

fc

e :•

K,Mtg W

. 3

ii

4:/- ‘

*!>j

Hfó

;>%Ssiajar

|§MJ

- *Y/l|f|

y:mt

' • .1, Y

łl.

ii

.......t.*r5

S ’

;S

^pr

■ ■

m

1g§l

Y j|

ii

YH

\v|

ftfg§

ii

r.

ii

>1

li,

1 '

‘•'w

SI

■:

'■

‘ -ii

mi

:fi:

:⁵K

*1

ri

.<

|r'

4E

Ł!lś> .

El^-

5>

Mg

-1TJ-

1,3

lwLI

J1

f : «'

> i tgg^Ę, .

: I $

^ ;fe

flis

Sir

“ Sri

i

¹

tl

%*V, »    ^    :

’ W—rr~

| g<< 1,    -    -

■

v**i    • i-i-

fc.

to

• :V -V.-*

•i

L^lP

**» -‘T.- '«&Q

. • I

> ••    ■.'    - ' tZ^

: ■ -Rw:-r .-r -    |

--™OT-”t.5 *®*

-■,

as,*

T,'. ■

.. I mą    ..... .

--------------- :...........,,    .,    .,    i,,.i,,,.,,    • ■-•    ~:-*’.-l-t'lj

Henryk Walezyusz.

(Ze starego portretu.)

M

i

f 00 f f Jm ■ m

-yjfcy

s

;p

:

■

■ . ■

. .... ?

SI

mm

iHil

w

M

Jim

y

mm*

ag

m

i

i

. ./V

m

>3

Il&iJ

6Ś

U

mm

aafete:..

m

1

wm

|23l

r jfir

WBmfm. I

9

:

m 11

f

s

tj^-ir J

hm

' 8®

Vttf

s

•;

s*k

Psi

li

ń

.

■

, - •

i M

-

n

iSs

■P"

s

f

BW

m

m

/

3

i

U

m

w

I

•vS

W

I

S»

$ kS&i

m

a

Ł

lv

1

f- T 'i

H

w

Rysunek 11 'itkiewicza.

Anna Jagiellonka.

w Paryżu z jednej, a stałość niezachwiana akatolików z drugiej strony, którzy zaprzysiężenia konfederacji domagali się koniecznie, postawiła Henryka w położeniu arcytrudnem i niewygodnem. W duchu sprzyjając katolikom, musiał on się liczyć jednak z wpływami zajścia w katedrze krakowskiej. Kiedy bowiem prymas, w rocie przysięgi odczytanej królowi, opuścił ustęp o dyssydentach, oparł się temu marszałek Firlej i, położywszy rękę na koronie, zażądał kategorycznie uzupełnienia przysięgi. Wszczął się zatem rozruch niemały,

fe-

'H

pras?

EUR

<&, A> ^

......iii

43^9.-""

Ir

Potęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcya. (Ze szkiców <lo cywilizacji polskiej.)

-

A. - f

*2*

Si

fNBNN**-

" atu

łlL.

im-

?s

l®TgiJS

AJ

At

fej JŁ

II.

Tjt

::

kS\

s&

&y:,

(/p

ITr*

Tu

r,

'■Mi

t®g■

ff\

>a|

~*«p* -

§r

Szkic Jana Matejki.

K*

j]

Sr

i*

Jt%

Mt

gj

6*JŚ

r id

aż uspokojono protestantów zapewnieniem, że król artykuł o dyssydentach później zatwierdzi. Ale rychło po tym wypadku wydarzył się inny, o wiele gorszy. Ponieważ to były ostatki zapust, a zjazd senatorów

Zborowskich, którzy mu do uzyskania korony wiele dopomogli. Prowadził więc politykę dwulicową: poci-chu jednał sobie względy katolików, a na zewnątrz dogadzał we wszystkiem protestantom Zborowskim. .Tuż przy koronacyi przyszło z tego powodu do przykrego ■ i szlachty bardzo liczny, więc Kraków cały wrzał od

ass

(111

jil

r

li Ili il ii

i!

M'!

.•ii

i-..

a

l

■asmmA

;' , -Z . -

..

i i

-

P

. J

iliilii

:f.

lilii

: . ■

I

I

Si

’

■

||g!|

1

r

1

■2.

-7

H

f :

ŚdM

■ail

^■L’ \ M Mi 'iii ||

\M

K

'

X,

łP§

1

■

■

I

I

obrazu W. Bula łowicza.

n

III

m

j

U

■

r

:'3

ii

BK

m

Srfg i

\ na i Ł)iii

Mliii

<fj

t

1

Zi-

s;

Aj

Ji

fj

W

1

.

IHl

H I li i

ii i

■ż 'i

'i!

i

i

i

Wmm.

i

ii

^18111

V-

jf

vt

3*3

H

m

yl

i

i

I

1!

s»

fji

i

^ '

?;S

HbT"'

li

I I

Rozrywki Henryka Walezyusza.

l:

%k

m

HU

~

/

il

:

3

' li

EaBfrż

r

- /?'

a

V,i

Ł/

M

i

;

MBi

f-JM

i£&5

f; (ś^-

1

a

b

i

K- ^

.<-V

m

A

1

/

Mk..

mm

yj*

7

■ - *

:

fi

52

S

'z _ - r

.' .

3

El

f¹ !

w/,

7j t

i

■

*

:

i/¹

f. ź.;.

Wmm

■'

m

lź

>

:■

!!;

I

/i

nzf-:

: v

£

s=‘=“

i"

i;

i

i

I

Sffl

—-gai—

,

S 2 3

•' "r

mm

'

■rai

2r'

J

mm

r :.

-;

mm

i H

-ftfpL. MBM

paja=|i§=j

H

ire vv>

sm

zabaw i uroczystości. We wtorek znajdował się król na weselu Andrzeja Zborowskiego, następnie wyprawił gonitwy na zamku. W szranki rycerskie wystąpił kiego, Kroat jakiś, o co Samuel bardzo się rozgniewał uważając to za zniewagę dla siebie, bo ani przez myśl mu nie przyszło mierzyć się ze sługą kasztelana, a do

Dl

KS'

Si

iii

wn

cm

Jim

U-

mm

5:

Ii

mS

bili

ii i

LA a

imlkt

JM

Kiim

Ul

V iii

iui|i i

j\\\

■mim

iSiiS

__________■ -

%SfSSI

I"?

\j

i’

•tyGf

:wi

i "M&s"    lii

Ę$Wm

|2|j|

YS ‘ •>" /

-g

S§g§

wmm

IgR

kt:

PI

iii

I; Igi

80

gjgi

OT®

₄ -J,

ii

Klim;:

i Vj

śf-

Aj

b. ’

g§

I#

KM

p‘4j

__!^aji

fi

li:

Pt

Ł\

,-fi

La*

Ii

,A-

i!

0'

■ń

W<

i?

flMi

.i

ya

ig

J3

1*

il

■:

!...m

iVW

An

Igg

IA

|lv'    ''li

Ł ' |

ii®

-P

iv

!’]

fi

A',,¹

fi

mi

rut

Jl

\inilii"''—

iwljilllliiiii, i li ii i/, h,

Em

Hi

’ it

mi

■A~

x|

A obrazu Jana Matejki.

Śmierć Wapowskiego.

tego cudzoziemcem. Wyzwał zatem samego Tęczyń-skiego, a przeciw Kroatowi posłał swego pachołka, któ-

i młody Samuel Zborowski, młodzieniec pełen fantazyi i buty szlacheckiej, i jak to było w zwyczaju zatknął kopię, wyzywając przez to każdego do walki. Kopię tę    rego jednak Kroat nietylko pokonał, ale i mocno zranił,

wyrwał sługa Jana Tęczyńskiego, kasztelana wojnie-    Król, uwiadomiony o tym wypadku, chcąc przeszkodzić

\

gaas«

r

iSlW

3

mm

H

j$f

ja

|f

m

m

fil

a

i

i

> :r '

i

Si

..W-'.

i

1

i

:

i.

B

ha

W

P

W

W'.

4

a

m

fc!j|,i",,T

I

§

Itfii

lii

m

■^rT

im?

i4S

hi

ti

KI

r

'i

TTLU

I

1 r.

mm

Z obrazu Andrzeja Yincentina.

M

i

J

•3 "$ ■

r

■

■kV!St

■

?!

■

■

h

i

n

OK

¹

B

Si

i

ii

I

t:

r

J

i

J

'

mm

.

L!±k

m

m

i

■; :

Li

mmmm

mmi

mm

m

m

ii

=1

■

7,

I

mm

I®

1/1

II

11

i

mm

m

m •

II

IfiS

ma

K t

m

>

i

U

1

i

"r

m

TUl

: .

ti

I

I

i

W

m

1

a

i

YA

S.S

li

gpBSBjl

h

8

i

m

rŁ

mm

i

n

Wjazd Henryka Walezyusza do Wenecyi.

mm

k.

■i

W

i

o

i

m

. i

i

W

■

1

/•

i w

Mi

■

M

m

i

■H

H

1

m

B

mm

m

;

I

as

dalszej kłótni, nie dopuści! do spotkania pomiędzy Sa- i szalka nadwornego, Krzysztof, brat jego został podcza-muelem i Tęczyńskim a Zborowskiemu z zamku odjechać kazał. Nieszczęście chciało, że Samuel wyjeżdżając z zamku, spotkał się z kasztelanem wojnickim i wrszczął z nim zwadę, a kiedy towarzyszący Tęczyń- przemyską, a województwo krakowskie, po zmarłym skiemu kasztelan przemyski, Wapowski, powstrzymać go usiłował, uderzył go Czekanem w głowę i zranił śmiertelnie. Działo się to na podwórzu, dzielącem katedrę od komnat królewny Anny, wśród wielkiego zbiegowiska, pod bokiem majestatu królewskiego. Wapow-skiego, krwią zlanego, zaprowadzono natychmiast do króla, który, przestraszony, bramy zamknąć kazał i do komnat swoich się usunął. Tymczasem Wapowski w tydzień potem umarł, a żona jego zwłoki powiozła na zamek. Za marami jechali w siedmiu saniach krewni i przyjaciele zabitego w żałobnych szatach. Stanisław Maciejowski, brat wdowy, przemawiał do króla, wzburzenie było wielkie i wszyscy domagali się surowego wyroku. Jakoż prawa przepisywały w takim wypadku wyraźnie karę śmierci. Kroi zwołał senatorów na radę, ale sprzyjając Zborowskiemu, wi-    zupełnie legalnie zwołać sejm, i prosić stany o pozwo-

docznie karę złagodzić pragnął. Ujęli się za Samuelem    lenie na podróż do ojczyzny swojej, wnet jednak zmie-

krewni jego i przyjaciele: Jan Chodkiewicz, starosta żmudzki, Mikołaj Radziwiłł, Myszkowski, biskup płocki, i wyrok wypadł, ku ogólnemu zdziwieniu, nadzwyczaj łagodnie. Zborowskiego wywołano na zawsze z kraju, jednak bez pozbawienia czci. Oczywista ta stronniczość sprawiła głębokie wrażenie; opinia publiczna zwróciła się przeciw królowi, pojawiły się paszkwile na niego, na Zborowskich, na Francuzów ogółem, zaczęto po mieście napadać na dworzan francuzkich, słowem nastąpiła zupełna zmiana w usposobieniu narodu, który widział się zawiedzionym w swoich nadziejach.

Wśród takich okoliczności miał obradować sejm koro- ale powiedział: by mi gardło dać, wrócić się nie mogę, nacyjny i, jak łatwo przewidzieć, był niezmiernie burzliwym. Wołano o potwierdzenie praw i przywilejów i o wykonanie paktów konwentów. Król znalazł sany, z którego wyrozumiecie wolę moją, a pewnie się w trudnem położeniu, katolicy bowiem Sprzeciwiali się artykułowi o dyssyden-tach, innowiercy o żadnych ustępstwach w tym względzie słyszeć nie chcieli. Skończyło się na tem, że król dnia 22 kwietnia wydał potwierdzenie prawT, sporne artykuły zaś odesłał do sejmików. Krok ten nie zado-wolnił żadnego stronnictwa, a rozdanie urzędów wakujących wywołało jeszcze większe rozdrażnienie, bo król i w tym wypadku poszedł za radą Zborowskich. Przyjaciel ich, Mikołaj Wolski, człowiek niezdatny, został ^ podkanclerzym,

Zborowski otrzymał starostwo radomskie i urząd mar-

szym, Jan Chodkiewicz, szwagier Zborowskich, kasztelanem wileńskim, Drohojowski, spokrewniony także ze Zborowskimi, wziął po Wapowskim kasztelanję

teraz Firleju, Piotr Zborowski. Ta stronniczość oczywista, niewypełnienie paktów konwentów, mianowicie co do małżeństwa z infantką, od którego Henryk uchylał się widocznie, chociaż grzeczności Annie nie szczędził, rozczarowały szlachtę do reszty. Aby niezadowolenie to po części uspokoić, szafował król hojnie pieniędzmi tak, że nietylko roztrwonił wnet wszystko co przywiózł ze sobą, ale i w Krakowie znaczne poza-ciągał długi. Żyjąc tak z dnia na dzień, prawdopodobnie wtedy już nie miał on zamiaru pozostać długo w Polsce, czekał tylko na wiadomość z Francy i, gdzie brat jego coraz bardziej na zdrowiu zapadał. Wreszcie w czerwcu jakoś nadeszła pożądana dla Henryka nowina o śmierci Karola IX i wtedy to powziął on zamiar odjechania do Francyi. Z początku myślał postąpić

nił to postanowienie i w nocy z dnia 18 na 19 czerwca uciekł z Krakowa. „Król JMć — tak pisał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł do biskupa wileńskiego Protase-wicza—wczora wieczór pół godziny w noc, z piątku na sobotę, do Francyi zjechał, któregośmy gonili aż do Pszczyny. Tam go zaskoczył podstarości oświęcimski i prosił pana Promnica, pana tego miasteczka Pszczyny, aby króla hamowali, ale powiedział, że tego uczynić nie mogą krom rozkazania cesarza. JMć pan Woj

nicki, dzisiejszy podkomorzy, dogonił go za Pszczyną półtory mile, padał krzyżem, prosząc, aby się wrócił,

widząc co się w ojczyźnie mojej, królestwie francuz-kiem dzieje, ale ostawiłem list, do was wszystkich pi-

Andrzej

lH

-U

y\

m

ft

mnie tu za trzy miesiące mieć zasie-będziecie. Gdyśmy

do Krakowa przyjechali, naleziono ten list w pokoju za listwą; do mnie też listek napisał privatim i do nie-

fi

i?

w*

których inszych“ ¹). Życzenia pobożnego księcia Sierotki spełniły się; Henryk niezatrzymywany przez nikogo, przejechał bezpiecznie przez Wiedeń i Niemcy i w tydzień potem już tańczył na balu u hrabiego sabaudzkiego w Chambery, gdzie go dogonił ksiądz So-likowski, wysłany w trop za nim przez biskupa ku-j a w sk i ego, Karnko w sk iego.

’) Sokołowski: Archiwum domu Radziwiłłów. Str. 9.

Henryk Walezyusz.

(Ze starej ryciny.)

STEFAN BATORY.

1576—1586.

Oezkrólewie. — Zjazd stężycki 12 maja 1575. —

Elekcya. Ucieczka Walezyusza wywołała, jak można się było tego spodziewać, niemałe zaniepokojenie. Najbliżsi wiedzieli wprawdzie, że kroi miał zamiar odjechać do Francyi, spodziewali się jednak, że to uczyni za pozwoleniem sejmu, za wiedzą całego narodu, który mu dał tyle dowodów przychylności, graniczącej z uwielbieniem. Tymczasem zamiast tego nastąpił ów wyjazd nagły, tajemnicą nocy czerwcowej okryty i nasuwający rozmaite podejrzenia i domysły. W Krakowie wszczął się więc rozruch niemały, wszystkich Francuzów zwołano na zamek, poddano ścisłemu badaniu i dopiero, przekonawszy się o ich niewinności, opatrzono paszportami na powrót do Francyi. Niektórzy z nich, pod wrażeniem pierwszego przestrachu, uciekli czemprędzej z Polski wśród rozmaitych, często nieprzyjemnych przygód. Pibraca schwytali chłopi w lesie koło Oświęcimia i, odarłszy z odzieży, w koszuli tylko przyprowadzili do Krakowa.

Oprócz Francuzów, najbardziej czuli się dotknięci ową ucieczką królewską najgorliwsi zwolennicy Henryka, na których teraz gradem sypały się zarzuty ze strony przyjaciół i nieprzyjaciół. Karnkowski, biskup kujawski, „w którym się król kochał i on też w królu bar-dzo“, wziął z sobą na wóz starego Sędziwoja Czarn-kowskiego i pognał za uciekającym, a widząc, że praca daremna, wysłał księdza Solikowskiego do Paryża. Nie sprawił nic oczywiście Solikowski, tak jak i Tęczyński w Pszczynie. Henryk obiecywał powrót, ale naprawdę widocznie powrócić nie chciał, a nawet, wobec zawikła-nych stosunków francuzkich, powrócić nie mógł. Nie pozostawało więc nic innego, jak tylko samym o sobie radzić, bo i ze wschodu dochodziły wieści groźne; Turcy, podrażnieni świeżo pomocą, jaką dali hospodarowi wołoskiemu, Iwonii, Kozacy pod Swierczowskim, gotowali się do odwetu, hordy tatarskie kręciły się nad Dnieprem. Prymas Uchański więc, jakkolwiek bardzo przychylny Henrykowi, musiał zwołać sejm do Warszawy, na dzień 10 września. Sejmiki, poprzedzające to zgromadzenie, wypadły burzliwie i groźnie dla stronników' królewskich. Uderzano na nich zapamiętale, jako na sprawców obecnego stanu, gdzieniegdzie rw;ano się do szabel. Sejm, wśród takich okoliczności zebrany, zajął się najpierw pytaniem, czy Henryk przez swój wyjazd utracił koronę, lub nie? Zdania były rozmaite, wybrano więc po trzech z każdej strony: jedni mieli bronić króla, drudzy przytaczać dowody za bezkrólewiem. Do pierwszych należeli: znany pisarz politycz-

ny, Krzysztof Warszewicki, Stanisław Bykowski i Niedziałkowski; do drugich; Rafał Leszczyński, Abraham Zbąski i Stanisław Orzelski. Ze względu jednak na nieobecność Litwinów, posłów pruskich i inflanckich, nie powzięto ostatecznego postanowienia, lecz wysłano do Francyi posłów Hieronima Rozrażowskiego i Tomasza Drohojowskiego, którzy mieli wezwać króla, aby do dnia 12 maja 1575 r. powrócił do Polski, co gdy nie nastąpi, naród innego obierze sobie pana. Równocześnie pojechał Tarnowski do Konstantynopola w celu odnowienia przymierza z Turkami. Na termin, oznaczony przez sejm warszawski, nie stawił się Henryk. Delegaci polscy przywieźli z Paryża tylko obietnice, żadnej nie dając pewności, słusznie zatem domagała się szlachta na zjeździe w Stężycy, 12 maja, natychmiastowej elekcyi. Tymczasem jednak rozpoczęły się już zabiegi | kandydatów i na polach stężyckich stanęły naprzeciw siebie trzy stronnictwa: francuzkie, najmniej liczne, grupujące się około prymasa i Karnkowskiego, ausłryac-kie, do którego należeli Chodkiewicz, Radziwiłł, Mielecki, wojewoda podolski, Stanisław Tarnowski i Olbracht Laski, szukający znowu punktu oparcia dla siebie w Wiednin, wreszcie piastowskie, bez zdeklarowanego kandydata ze Stanisławem Górką, Mikołajem Firlejem i Janem Zamoyskim na czele. Najgorzej stała sprawa Henryka, bo i relacya posłów polskich była dla niego niekorzystna i wypadki niespodziewane pokrzyżowały zupełnie jego zamiary. W ślad za Rozrażowskim i Dro-hojowskim wysiał Walezyusz do Polski osobne od siebie poselstwo, ale głowa tej ambasady, Pibrac, zrabowany w Szwajcaryi, przyjechać nie mógł, a towarzysz jego, kawaler d?Espesse, przybywszy bez pieniędzy i nie mając należytej powagi, nic znaczniejszego zdziałać nie mógł. Jedno tylko powiodło się stronnikom Lłenryka pod Stężycą, że nie dopuścili do złożenia Henryka z tronu, wskutek czego znowu i Litwini na elekcyę zgodzić się nie chcieli. Doszło tak do ponownego rozdwojenia, do oddzielnych obrad, gdzie dwa kola przez poselstwa tylko z sobą się znosiły, wreszcie odłożono elekcyę na czas późniejszy i zjazd skończył się na ni-czem. Tymczasem sroga klęska spadła na prowincye wschodnie. Oddawna już dochodziły wieści od kresów ukrainnych, że Tatarzy zbierają się, że przeszli Dniepr i stoją u Czarnego Lasu.

Wojewoda kijowski, książę Konstantyn Ostrogski, zwołał więc swoich Wołyńców i położył się obozem pod Zynkowem, Kozaków zaś z Czerkas, Kijowa i Kaniowa wysłał na czajkach Dnieprem na zwiady. Pod-

rV%i

li

as

-.•* M

Sfc

• ?L

gi

SlgilP*

HHHHKi' |:»M|.''ii

t fili > V * •< 4 > 'JŚ

m M„

■K*j <i™Bi

Mśkś

%:ym

w-m

:• '-

1111 Mimm

Ipi

>W

SSSI

/WJ

ŁJ

*-j

>f\

Łf*

IlJ

IflfllP ,H

ii

*s

I sifpp

SSi

SgK

ms

mam

li

sb8&

nssest

wz

&£ą

52

W?; 1

V,

Im

■ ;®i *

^Ą§m

>&-

f w$€

feifi? M

P:

foi

w*

IMWS

i ?i

-i

»•

l&:

w.

jw

feg&gfl

VH|

S* ' ‘

J0g’>v'-* v-v ■: •••>.;.

'%M wkl

■$ -mMm

Hii

rw

r/f

Łf»maJI--l , 3KtŁlli

■f

.^.*fflSSr

m

>1'

8** •

'My

Sr*j

t"¹

fń

; ■’

i?

aafS5-i | V,

™p'    #a|, m a <5

gr,*

-Wr

§sy

\m

*7?

*as

PSIi

ł*3

ay**,

! s '':,'⁴^W, 1 »

■ -w i#,

?• '4>Ąjńm'{ '™* t- :;4frtr

- .;y

■■

ll

*.

xmt

Ira

i*

lii?

saBSHRl •

"lii*

Ł

•MC*

m#

» ' •43^&’ <£S§

ś -M

y. ujj

*0js

Kf

• ■ /.v>'.* >?'*•.

,.śSĄf' fs|§

. .    .f9|

■    . i fŁ

•l

■'

WHh&0$ bK

mm

Rysunek Jana Matejki.

Stefan Batory,

ss

#1

,v:

*V

•'

I III'

—I

lll

<ł

-V-

■-V

fe-

■X

mm

JSllI

■1

msfim WPiW

38®;,

■ę

-~

Si

■HHB

mSkj

Kfi

Sf-SSE

t~

|§§fi

V'

K]

rf:M

wraKa    ;,^

>1

ii

■i

Ul

W

v-'vi

fi

sesiiste

»p

mmm

iśt

:>s

,1

«£

'm

t'

a%a

uws

:3.

;ÓS

___

■

Ht

■H

Ip

ta

■■Bi

HM

:v;>^

Wił

iH

ssss

Stefan Batory.

(Podług portretu współczesnego rysował S. Witkiewicz.)

Jazd napadł na przednią straż tatarską, rozgromił ją i powrócił z wiadomością, że 80,000 Tatarów wybiera się do Polski. Odstręczeni tą porażką, widząc gotowość ze strony polskiej, ustąpili Tatarzy, zaczem i Ostrogski nie doznała Polska takiego spustoszenia. Podług obliczeń kronikarzy współczesnych, uprowadzili poganie 55,000 ludzi i 150,000 koni, oprócz bydła, kosztowności i sprzętów rozmaitego rodzaju. Trwoga była tak

•ł

'.a

pgi

y'

mm

i--

mm

V;

■j

:,S:-

■jt'

sw;

Krzesło Bractwa Miłosierdzia w Krakowie. (Wiek XVI.)

wojsko swoje rozpuścił. Ale 8 września ruszył nieprzyjaciel nagle na Podole i, przeprawiwszy się przez Dniepr, rozpuścił zagony swoje w głąb krajów ruskich aż po Sieniawę. Od czasów Bolesława Wstydliwego może wielka, „że ludzie wszędzie uciekali, Tatarów nie wadząc".

Najazd, sam w sobie straszny, wywarł i na sprawy polityczne wpływ niemały. Mówiono szeroko o tern,

. V

f.'. ■

m

i

a :

*<*

f

SS

Fil

■

I

' i: ':i

m i₄

1

gil

||

m

i

m

i

i

..

A

-

i ::

;. ,,,

Hi

'

.

i®

ipS

jgy

n

i

y|M

*V ,

i

y’G

....'

‘ii

;

YM

■

\ i -

W

Kf-Ą

f

1

§s#i

K:'

Uli

i':

B

m

>’.

£51011

Ul

¹

P

’m

»??

■

M

Jgg

1

w

y

ri

■ ■

a

i

„V

raSSI

fir

ita

w

1

1^5

‘ ‘f:

w

W

V

sil*]

m

r

\. \\

:y;

mm

s*:

:

M

1

"Wi

'M

, .

**«tćS§

o £2

:■ %}

M

Zbroja księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki. (Ze zbiorów ambarskicli w Wiedniu.)

że Henryk, rozgniewany na cpozycyę, a zaprzyjaźniony z Turkami, Tatarów do napadu podburzył, były i inne podejrzenia, ale, bądź jak bądź, wszyscy zgodzili się na to, że elekcyę przyspieszyć trzeba; Piotr Zborowski, wojewoda krakowski, kazał też w Krakowie publicznie interregnum ogłosić. Wobec tego namyślił się i prymas także i zwołał na dzień 3 października konwoka-cyę do Warszawy, gdzie po bardzo krótkich, dzień jeden trwających, obradach wyznaczono elekcyę na dzień 5 listopada. Zjazd był nie tak liczny jak poprzednio, z powodu pory niedogodnej, ale za to stronnictwa przybyły z programami jasno sformułowanemu Szlachta, której przewodził sędziwy Mikołaj Siennicki, nie chciała stanowczo Rakuszanina i z oburzeniem odrzucała myśl o powrocie Henryka. Nienawiść do niego i do jego przyjaciół była tak wielka, że do Solikow-skiego, który do Paryża jeździł, z rusznic w gospodzie strzelano przez okna, aż musiał uciekać do Wolborza, była ze wszech miar ciekawa, a i dziś jeszcze na uwagę zasługująca. Ubiegał się mianowicie o koronę polską książę niewielkiego wprawdzie państewka włoskiego i nieznacznej potęgi, ale słynący jako mecenas sztuk i władca „nowoczesnych Aten¹¹. Dwór ferrarski miał swoje tradycye; przebywał na nim Petrarka, gościł Ariosto, cierpiał genialny Tasso, a obecnie nie kto inny jak przyjaciel Tassa, Guarini, twórca znanego Pastora Fido, przyjeżdżał do Polski w roli ambasadora, popierającego esteńską kandydaturę. Na tej dobrze zasłużonej sławie esteńskiego dworu opierał książę Alfons swoje nadzieje, przyrzekając, że szkołę krakowską mężami uczonymi osadzi, różnych mistrzów sztuk z sobą sprowadzi i przyciągnie „wszystkie te wzniosłe i wspaniałe umysły, które, jak błyszczące promienie słońca jego otaczały, by o ile możności te ciemne, wiecznie zimne nieba cieplejszem światłem ogrzać i rozjaśnić¹¹. Ale jakkolwiek do tych obietnic dołączone były widoki

n

3;

5    % .: • -

Ę*

; v •

■ ;-..;«i^-''v*T}/, •?-    :>yś*-:: :>" V

i!

'7,

ri

:■>. -wjbwHMi    jOPPhjCJISŚF

£££££ .*T    ^

-    ,    .“•’*,*•    .    V..

• ,w &'&&»&&• . j»sA Af    •^g^„₁74^-'-32323g3L»

‘> ■

II

mą

„mam

mm

;I£V|

^tzMmsĘjl' V ;;;

.....

H',ć *; ■    •

MV

S4

Pi

;■(

ś>&

lii

Proljpeclus Arcis 1k! Loyitzu . jji*-;

Widok zamku biskupiego w Łowiczu. (Wiek XVI.)

gdzie cały czas elekcyi w bezpiecznem przesiedział ukryciu. Senatorowie przeciwnie i Litwra prawie cała pragnęła Rakuszanina, bez względu na osobę. Cesarz Maksymilian II rozpoczął oddawna już w tym kierunku starania. Henryka, uciekającego z Polski przyjmowiał wspaniale w Wiedniu, a równocześnie przez Dudycza, który ożeniwszy się z Polką, siostrą Zborowskich, i biskupstwa złożywszy, w kraju pozostał, wrerbował stronników dla kandydatury syna swego, arcyksięcia Ernesta. Partya szlachecka, wywiesiwszy na razie sztandar Piasta, nie miała gotowego kandydata, ale zgłaszających się było tak wielu, że wybór nie zdawał się być trudnym. Zgłaszali się mianowicie: król szwedzki, Stefan Batory, wojewoda siedmiogrodzki, arcyksiąże austryacki Ferdynand, z bratankiem swoim Ernestem o koronę polską rywalizujący, wreszcie Alfons d’Este, książę Ferrary ¹). Szczególniej ta ostatnia kandydatura

znacznych korzyści pieniężnych, jakie Rzeczpospolita z dochodów książęcych otrzymać miała, to jednak wszystko to „głaskało więcej uszy, niż serca poruszyło¹¹. Posłowie włoscy spotkali się bowiem nad Wisłą z tern, co oni „la pratica di Polonia“ wtedy nazwali, a przytem „denari* (pieniądze) dość znaczną odgrywały rolę. Przyczyniło się do tego, niestety, możnowładztwo nasze już przy pierwszej elekcyi, a Olbracht Laski miał pod tym względem tak wyrobioną sławę, że i delegaci esteń-scy wiedzieli, iż nie dotrzymał słowa cesarzowi, chociaż dostał od niego pieniądze. Dziś, co prawda, stały rzeczy inaczej, pan wojewoda sieradzki powrócił całkowicie do obozu cesarskiego, bo ani od króla szwedzkiego, ani od Stefana Batorego większych korzyści spodziewać się nie mógł, ale za to szlachta sprzeciwiała się stanowczo kandydaturze rakuskiej. Zawiedziona raz przez

]) Don Alfonso d’Este kandydatem do korony polskiej i jego poseł, poeta Guarini w roku 1575. Przez C. „Przegląd pol-ski“ z roku 1877.

Walezyusza, nie ufała ona zupełnie ponętnym obietnicom cesarskim, a zdawna niechętna Austryakowi pił, jak zwyczajnie, do wysłuchania obcych po-przechylała się raczej na stronę Piasta. Wśród takich

okoliczności zebrał się sejm elekcyjny. Senat przystą-

słów. Imieniem cesarza przemawiał Gerstman, bi-

■>

^HsliOnn

ĘĘ

•4 •

>•

HS

i®

WM

II

fk

Kj

HE E-

Si

mm

V ‘ ' ■

Jk

mm

mm m

i

■) .

II

mm

Wi

■ ...

il

iii

a;

■II

Mikołaj Wolski, marszałek wielki koronny.

(Ze zbiorów M. Bersona.)

skup wrocławski, zalecając Ernesta w podobny sposób jak na poprzedniej elekcyi Rosemberg; po nim przedstawiał rzecz swoją poseł arcyksięcia Ferdynanda, oże-audyencyi, która na zmianę przekonań głosujących niewiele chyba wpłynąć mogła, rozpoczął się dnia 18 listopada wybór właściwy. Prymas Uchański oświadczył

V.

igl

11

.....

wmSSmms

V:V

*■*

®HW15SS’™*-

WM

ISMfl&liiL

'w

p&flESl

N;

iii

;i!

a>\K^fg

^•5=

:,4

fyk

Bi

®p

rSf''S

Tm

f§K

(/

jj|i|

mm

t li iiSSI

gflS

fi

im

wm

31

^\',v

<P

\Y

ii

:.v

JM

SR

Wm

li

wm

K4

k.

l;;

%.M

n*

Ili.

vj

2$

fig

law

mtm

’ś

sS

asiS

:•

i?

PP

iifPtea

■f

ps&HBpmBB

PHKHSr

m

\m\

7%

fiAm

''A

‘■Sł

&i WM

lYU

%mL:-r

mm

|§S

SSW

®li

j:-

m&M

mm

..

'x? ; . Al

⁵1

>if

1. '

mmi

1}

Jan Dymitr Solikowski, arcybiskup lwowski. (UF. 1529 i'., urn. 1603.)

Rys'. Jana Matejki.

nionego z mieszczanką augsburską, Filipiną Welserów-ną, dalej Lorch, poseł szwedzki, Blandrata, siedmiogrodzki, Baranzoni, ferraryjski. Po tej ceremonialnej się pierwszy za cesarzem, a za jego przykładem poszli biskupi i znaczna ilość senatorów. Jedni głosowali na Maksymiliana, inni na Ernesta lub Ferdynanda, byli tacy, co stawiali warunek, aby Ernest lub cesarz pojął w małżeństwo infantkę Annę, ale z tego wszystkiego przewaga rakuskiej kandydatury w senacie była oczywista. Na 48 głosujących oświadczyło się 30 za Au-stryakiem. Inaczej po województwach: tu Piast, gdzieniegdzie car moskiewski liczył najwięcej zwolenników. Za kandydatem austryackim przemawiał znany jurgieltnik wiedeńskiego dworu, referendarz Stanisław Sędziwój Ozarnkowski, Secygniowski, marszałek dworu Henryka, Krzysztof Zborowski, wreszcie poeta Jan Kochanowski, który przeciw mytycznemu Piastowi postawił śmiało i wyraźnie arcyksięcia Ernesta. Ale mówcy ci nie byli w stanie sprostać argumentom przeciwników. Najwymowniejszy z pomiędzy mich i najzręczniejszy pod względem politycznym był niewątpli-obiecuje, jeżeli główny jego nieprzyjaciel, Rakuszanin, obranym nie będzie. Po świeżym napadzie Tatarów, po tylu klęskach, jakich Ruś doznała ze strony Osmanów, musiał argument ten działać potężnie na umysły szlacheckie; kandydatura Piasta rosła z każdą chwilą, wołano, aby iść do senatu, wymieniano kandydatów do korony: Jana Kostkę, wojewodę sandomierskiego, i Andrzeja Tęczyńskiego, bełzkiego, spisywano dla nich artykuły. W kole senatorskiem tymczasem brały sprawy inny zupełnie obrót, tu stanowczo była górą kandydatura rakuska; postanowiono aby prymas po czterech dniach ogłosił królem cesarza i z tern poszli senatorowie do infantki, aby ją dla planów swoich pozyskać. Przekładano Annie, że chociaż panować nie będzie, zostanie synową cesarza i króla, żoną Ernesta.

Miecz regimentarski z XVI wieku.

(Ze zbiorów ks. Jerzego Lubomirskiego.)

wie Jan Zamoyski, którego szlachta bełzka i podolska swoim obrała rzecznikiem. W mowie wybornie ułożonej, uderzył on najpierw na kandydatury cudzoziemskie wogóle, lepszym wydał mu się już moskiewski, którego porównał z innymi i doszedł do wniosku, że postępowania carskie nie ustępuj i wiele tym, jakie współcześnie mają miejsce we Francyi, na Węgrzech i w Czechach. Ogółem, zdaniem Zamoyskiego, moskiewski kandydat „mało różnił się od Piasta i też same co Piast przedstawiał korzyści".

Inne województwa oświadczyły się także za Piastem. Piasta zalecał marszałek sejmowy Siennicki i Orzechowski, sędzia przemyski. Wogóle Ruś cała prawie niechętna była rakuskiej kandydaturze ze względu na niebezpieczeństwo tureckie. Kasztelan biecki, Szafraniec, odczytywmł nawet jakiś list sułtana, w którym padyszach wtedy tylko pokoju dotrzymać

Królewna odpowiedziała wymijająco, że zależną jest od całej Rzeczypospolitej i że pozwoli na wszystko, czego wymagać będzicpo niej prawo i Rzeczpospolita. Pomimo tego nie uważał senat za stosowne zwlekać dłużej. Dnia 12 grudnia więc na wniosek kasztelana wileńskiego Jana Chodkiewicza, mianował prymas królem polskim cesarza Maksymiliana II, poczem wszyscy udali się do miasta i tu w kościele św. Jana odśpiewali „ Te Deumu wśród grzmotu dział i odgłosu dzwonów. Wiadomość o tym samowolnym kroku prymasa i senatorów wywołała niesłychane oburzenie w kole rycer-skiem; zaczęły się narzekania i pogróżki. „Ruśniacy najwięcej narzekali — pisze Bielski — bo się wysiedzieć w pokoju za obraniem tego pana nie spodziewali, w gardle zwłaszcza nieprzyjaciela już będąc“. Niemniej utyskiwali dyssydenci, a ogół szlachty wołał: „Albo się już dziś z nimi bijmy, a pomoże nam Bóg ukrzywdzo-

I

m.

TM

IPf#' *' - .

p| .-

lp!::; .

fp^

:'F,

* .&,jk

U

#    ■■ §Mx '' " ' '* ’": r* ^*

■Ś” ^ ' .) / ^,-f''    ■. ytyt,

■■i

■li

xm"

m

m

m

®3

fi

* B”

.. i

■f J

jfi

I

,'■: • ■'■:■■ . ...

isśtl

Y;::

, , ■

:

*

m <

m

i|g§

ĘĘtBf*,

uf;

%

mj

.:/

u

J

'-a

&

m w

:,1

'

kit

gg

\

WM

:^Pi

/Ci

m i

hm

;;:

BY*. ^sgfrj

.

. ■

H f£ /\

' \ ::|||

:

Hll

X

h

SU

«■

■

,«.. & ?'-    .    •’    ■■ r

M

Bi

i

'

m

[|2f

W

T

llsisri

'

pi

isfY

M

-J

SŁi

m

O

' A

c, -

.

W

* s

m

,

■

* -

:s>1

w.

fśv

m

?# • X

wSfe t*

^fisi

MkMŁ

V!-j

pMI,

m m

§1

;'; •

.*Sńg

:

'

m

m i' I'

Egg

anK

W

m

i.'

'

fe

iPl

B i

gpfslj

W

pBL^

fi afer " \

MII |

Ig

fi

••*4*

F ]

SU

.

* -t

m

ł

M

7^

'&~xx ⁷■ ¹

'l

'•’<WĘ§iX':i

CSŁS

IŁ.

W

mm

li

ii

■&

SSSga

X.

i*

m

*',■

m

wl

%

■■XX-: ™

* ^ / m ■ |

Sb

:

<■

T*.

'A&sS

s

gv-

||1

iii

f!

pj

IB

m ■    |

llliil

w

lal ¹

*a,A®3

mi

firn

■fX l

liw*

>ik, i    ./,:

■A*.

, --• ., ■ • :

■;

Bf5

■ %<

m

h^Ę

X'y~]

£>'Vfi5I

S«!

i; ,

,,\... b

s*

l¹

\y y >:

ns

;w

■

!m

__fil

L -

^ • Ą

fW A

• Wli

f sUtl

■m,./

Ł«»-j

§ \/

■

p

i*

y

pi

\

*

✓

'

afe¹

»

f; ^

n

r,i

.

lii

;

.i

w

■

X

ij

t*h>

0

'

Pfi;

'

:

V

*■¹

iiiii

7 .

m

XK

V:’

M

i-im

7

.

•V v

miifii •

Sjk

Xji

S

..

V-

k". «

3 • -' Mi

t-i,./:-]

*

||^: ^

'mmmi m

WŁ

m

.•

: .

|

*■ ■■:•• ••

••    ’    ^    -    'Pr#-**''-

'k§m

g⁻ i-!

tefca. *

'ĘBt

£i

k

TŚK«S

M&

JSi.

m

fSa

<«r'^ ■’*,

m

'

- x

K»Mi

v

m

n

k ■ ’ ■

■'

■

■

i

1 ;-;

; -

^^^^snnjnni

.

Epizod historyczny z XVI w.

'łV >,‘,

jJpS

d

•' . , -

i ■ • . >

M: Ci

Ira® -

,

•.

Z obrazu Ant. Zaleskiego.

„.Takób Niezabitowska, mąż dzielny odznaczał się w wielu potrzebach, a szczególnie pod Zbarażem r. 1574 Tatarów poraził, plon wszystek odebrał i sto czterdzieście niewolnika zabral“ (Nicsicch).

nym, albo się rozjeżdżajmy, a braci na gwałt zawołajmy". Marne te skargi i postanowienia dla Rzeczypospolitej szkodliwe, chybiały zupełnie celu, wojna domowa bowiem, którą w ten sposób wzniecić zamierzano, podawała państwo całe w wielkie niebezpieczeństwo, groziła zniszczeniem i anarchią. Widział to Zamoyski i szukał drogi pos'redniej. Jakoż nazajutrz, dnia 13 grudnia, kiedy stronnictwo rakuskie, przestraszone dokonanym dopiero co zamachem na wolność elekcyi, zebrało się na zamku warszawskim, pod osłoną sił zbrojnych, Zamoyski w kole rycerskiem postawił kandydaturę infantki Anny, dla której szlachta, zebrana pospo-litem ruszeniem pod Kraków, męża stosownego obrać miała. Powołując się na przykłady z dziejów narodowych zaczerpnięte, na Wandę i Jadwigę, uderzył mówca zręcznie w strunę patryotyczną i zyskał poklask całej rzeszy szlacheckiej. Wtedy dopiero Stanisław Szafraniec z Pieskowej Skały, senator, trzymający z rycerstwem i ztąd wielce popularny u szlachty, wysunął ostrożnie Stefana Batorego, o którym dotąd bardzo mało mówiono. Przypadła szlachta na ten projekt i nagle ozwały się krzyki na polu: „Dobry, dobry, przestaniemy na nim“. Mimo tego zapału, gdy przyszło do wotowania, chwiała się większość pomiędzy Piastem a Batorym, wpływ jednak Zamoyskiego, Szafrańca i Tęczyńskiego, jakoteż wzgląd na przyjaźń turecką, zapewniły ostatecznie zwycięztwo Stefanowi. Chodziło teraz tylko o to, aby królewnę dla planu tego pozyskać. Nie było to rzeczą łatwą, bo infantka znajdowała się w mocy stronnictwa rakuskiego, na zamku warszawskim, pod strażą Secygniowskiego i czujną opieką senatorów, którzy o żadnych paktach ze szlachtą słyszeć nie chcieli, „Nie pójdziesz Wasza Królewska Mość—tak mówił Mikołaj Radziwiłł Annie w obecności kasztelana Żarnowskiego — za nikogo innego za mąż jak za arcyksięcia Ernesta, zwłaszcza, że cesarz Maksymilian jest już królem naszym", na co królewna odpowiedziała: „I mnie i Rzeczpospolitą woli Najwyższego oddaję". Podobną deklaracyę dała ona także posłom koła rycerskiego, powołując się na swoich opiekunów, wyznaczonych testamentem Zygmunta Augusta. Nie była to więc odmowa stanowcza, Anna zdawała się na wolę Rzeczypospolitej, a tę Rzeczpospolitą reprezentowała od roku 1572 szlachta, masa narodu, powołanego i uprawnionego do życia politycznego. Jeżeli Henryk osiągnął koronę pod naciskiem szaraczków mazowieckich, to ileż więcej musiało znaczyć poparcie całej rzeszy szlacheckiej, która domagała się wyboru Anny i Stefana. Opozycya oligarchii litewskiej i senatorów koronnych musiała oczywiście ustąpić przed wolą Rzeczypospolitej szlacheckiej. Czuła to dobrze szlachta i uczyniła krok stanowczy. Skoro więc tylko powróciło poselstwo z zamku, zażądano natychmiast od marszałka sejmowego, Mikołaja Siennickiego, aby obwołał Annę i Stefana. Obowiązek ten należał wprawdzie do prymasa albo jego zastępcy, gdy jednak wszyscy biskupi znajdowali się w obozie rakuskim, trzeba było od utartego zwyczaju odstąpić. Po nominacyi, dokonanej w sposób tak niezwykły, przystąpiło koło rycerskie do dalszych obrad i postanowiło na wniosek Zamoyskiego zwołać zjazd pod Jędrzejów na dzień 18 stycznia 1576 roku w celu dalszego poparcia elekcyi. Ułożono więc stosowny w tym celu uniwersał i przedstawiono warunki posłom siedmiogrodzkim, którzy bez namysłu na wszystko się zgodzili, poczerń osobne poselstwo wyjechało do Siedmiogrodu, aby Stefana o wyborze uwiadomić.

Gdy to się działo w kole rycerskiem, nie próżnowali i Rakuszanie. Marszałek wielki koronny, Andrzej Opaliński, ogłosił na zamku królem cesarza Maksymiliana, do Wiednia wysłano świetne poselstwo, aby od elekta odebrać przysięgę na pakta konwenta, a przez ks. Woronieckiego ostrzegano wojewodę siedmiogrodzkiego, aby nie przyjeżdżał, bo Polacy już sobie cesarza za króla obrali.

Tak na schyłku roku 1575 rozerwała się Rzeczpospolita na dwa wrogie sobie obozy: z jednej strony możnowładztwo, skupione pod sztandarem cesarskim, z drugiej demokratyczny żywioł szlachecki, popierający kandydaturę nieznanego zupełnie Stefana, o którym dotąd z lekceważeniem tylko wyrażano się, nazywając go poddanym i sługą sułtana. Nikt nie mógł odgadnąć w tej chwili, jaki obrót sprawy wezmą, bo jeżeli za wojewodą oświadczył się cały stan szlachecki, to Raku-szanin, opromieniony blaskiem cesarskiego majestatu, poparty całą potęgą dynastyi habsburskiej i znaczeniem możnowładztwa polskiego i litewskiego, zdawał się być o wiele bliższym celu niż współzawodnik jego, pokładający wszystkie nadzieje swoje w osobistej dzielności, którą dopiero czynami miał udowodnić.

Zjazd jędrzejowski. — Przybycie Stefana Batorego.—Koronacya. Zaledwie co skończył się sejm elekcyjny i szlachta po 6-tygodniowych naradach do domów rozjeżdżać się zaczęła, kiedy przyszło już, zwłaszcza dalszym, wybierać się pod Jędrzejów. Mimo niewygodnej pory i bezpośrednio po sobie następujących kosztownych zjazdów, zgromadziło się w oznaczonym czasie na polach jędrzejowskich około 20,000 szlachty, taki był zapał ogólny i tak rozsierdzone animusze ziemiańskie zuchwalstwem i gwałtownym postępkiem „cezaryanów". Pierwszy stawił się w kole zgromadzonych Hieronim Filipowski, zdawna służący Batoremu. Natychmiast po elekcyi podążył on przez Karpaty do Siedmiogrodu, aby elektowi zanieść wiadomość o szczęśliwie dokonanym wyborze. Stefan przyjął koronę polską jako „dobrodziejstwo i zaszczyt wysoki" i ofiarował za to Rzeczypospolitej „wszystko co tylko największego i najdroższego posiada po Bogu, majątek, krew i życie". Wiadomość ta dodała otuchy zgromadzonym, a przybycie kilku senatorów, przedewszyst-kiem zaś biskupa kujawskiego, Karnkowskiego, pokrzepiło niemało umysły. Dotychczas bowiem całe duchowieństwo, z prymasem na czele, trzymało się wytrwale kandydata rakuskiego, którego popierał także papież i z jego polecenia nuncyusz Laureo, biskup Mondevi, w tym celu przybyły do Polski. Kurya rzymska sprzyjała od początku kandydaturze cesarskiej nie dlatego, jakoby pokładała większe nadzieje w gorliwości Maksymiliana II, który w rzeczach wiary był owszem bardzo wolnomyślnym, ale że obawiała się zrazić sobie całą

potężną dynastyę habsburską. Cesarz uchodził jeszcze zatem, że Stefan w dyplomatycznych stosunkach posłu-zawsze wtedy za opiekuna kościoła, on jeden mógł    | gjwał się innowiercami, że słał na elekcyę do Polski

w związku z Hiszpanią stawić czoło groźnej potędze tureckiej, on, zostawszy królem polskim, mógł Rzeczpospolitą wciągnąć do ligi przeciw Osmanom. O prawo-wierności Batorego nie wątpił papież ani na chwilę.

W Rzymie wiedziano dobrze, że Stefan, skoro tylko za-

aryanina, doktora Blandratę, chociaż naczelne kierownictwo ambasady siedmiogrodzkiej powierzył katolikowi Marcinowi Berzewiczemu. Ale przytem wszystkiem Batory, jako lennik turecki, nie mógł przyczynić się w tym stopniu co cesarz do urzeczywistnienia planów

Ęyj

-1

KB

T.j

jffil

fs.

' mi

II

BK L

HM

•A

Krzysztof Radziwiłł.

(Ze zbiorów Matiasa Bersona.)

wojennych stolicy apostolskiej. Zawisły od Turcyi, z cesarzem poróżniony, musiał on wobec Porty otto-

władnął Siedmiogrodem, prosił natychmiast Piusa V o przysłanie Jezuitów, że wyprawił do Grzegorza XIII poselstwo z ohedyencyą, że pracował nad wykorzenię- mańskiej trzymać się pokojowej polityki Zygmuntów, niem błędów aryańskich i pragnął gorąco odnowić katolickie biskupstwo w Siedmiogrodzie. Poprzednik i dlatego polecono nuncyuszowi, aby się starał usilnie Batorego, Jan Zygmunt Zapolya, był aryaninem i za jego czasów zaraził się herezyą kraj cały. Nic dziwnego

Kandydatura Batorego nie była więc po myśli papieża

o wybór Rakuszanina. Laureo wypełnił sumiennie polecenie, sędziwego prymasa opanował i wszystkich bi-

skupów sprowadził do obozu cesarskiego. Jeden tylko Karnkowski trzymał się na uboczu. Skompromitowany wskutek ucieczki Henryka, którego gorliwie popierał, ro pod Jędrzejowem zjawił się nagle w kole rycerskiem ku wielkiej radości Batoryanów, a ku niemałemu zgor szeniu całego episkopatu polskiego. Przyjęto go oczy-

pi

Ł * -i

li

=•

Si

11

Pastorał srebrny z XVI w., przechowywany w skarbcu katedry płockiej.

usunął on się na czas jakiś od udziału w sprawach publicznych, nie był na zjeździe stężyckim, nie pojechał na konwokacyę, nie pokazał się na polu elekcyjnem, za żadnem stronnictwem się nie oświadczył. Teraz dopie-wiście z otwartemi rękami, przebaczono wszystkie dawniejsze uchybienia, zapomniano, że był przeciwnikiem konfederacyi, że forytował Henryka, widziano w nim jedynego biskupa, który się łączy z ruchem na-

rodowym, który nie waha się popierać demokracyi szlacheckiej wbrew całemu duchowieństwu, wbrew zabiegom nuncyusza i kuryi rzymskiej.

Podniesiony w ten sposób na duchu, zjazd jędrzejowski zabrał się energicznie do działania. Filipkowskiemu polecono skłonić Stefana, aby jak najrychlej do Polski przybywał, uchwalono pakta konwenta, dzień koronacyi wyznaczono na 4 marca, a że prymas obrzędu tego dokonać nie chciał, przyznano prawo koronowania królów na wypadek nieobecności prymasa, biskupom kujawskim, obecnie Karnkowskiemu. Poseł cesarski, Rosemberg, nie mógł oczywiście w takich stosunkach nic zdziałać; odpowiedziano mu grzecznie, aby cesarz dalszych zabiegów zaniechał i zamieszania w chrześcijaństwie całem nie czynił. Po tern wszyst-kiem ruszyli Jędrzejowianie całą gromadą do Krakowa, aby stolicę ubezpieczyć przed zamachem Rakuszan i do uznania Anny i Stefana skłonić. Miasto było usposobione przychylnie dla cesarza; sprzyjali mu mieszczanie i kapituła, idąca za przykładem biskupa, akademicy mieli mowy gotowe dla obu elektów, ale ostatecznie woleli Maksymiliana, a wszystkiego doglądał Dudycz, spodziewając się, że z podgórza karpackiego nadciągnie Rueber, gubernator cesarski w górnych Węgrzech' i miasto osadzi załogą. Zapobiegła temu szlachta, Du-dycza wydalono, Krakowianie uznali Annę i Stefana; miasto napełniło się ludem zbrojnym, bramy wszystkie zawarto i rząd nad wojskiem zlecono Stanisławowi z Górki i Stanisławowi Cikowskiemu. Równocześnie prawie wyprawiono poselstwo do Anny, zapraszając ją do Krakowa, do Litwy i do Prus z uwiadomieniem o uchwałach jędrzejowskiego zjazdu.

Stefan nie wahał się wcale; z usposobienia stanowczy i przedsiębiorczy, koronę przyjął, na przedstawienia, jakie mu czyniono, odpowiedział, że „tego królestwa mu ofiarowanego nie opuści, choćby trzy dni tylko miał chodzić w koronie “, propozycye cesarskie przez Teuffenbacha przywiezione, a wcale korzystne nawet, odrzucił i na sejmie w Medyaszu przeprowadziwszy wybór brata swego Krzysztofa na województwo siedmiogrodzkie, dnia 8 lutego pakta konwenta podpisał i zaprzysiągł. Po tem wszystkiem wysłał do Polski z dokumentami elekcyjnemi podkomorzego lwowskiego, Starzechowskiego i siedmiogrodzianina, Emeryka Suljoka, który miał upoważnienie Annę w imieniu króla poślubić, a sam tymczasem zaczął się gotować do podróży. Rzeczy jednak nie szły łatwo, nietylko bowiem należało wszystkojprzygotować i przysposobić, czego wyprawa taka wymagała, ale nadto nie można było drogą krótszą przez Węgry puszczać się do Polski z powodu gęstych załóg i wojsk cesarskich, lecz wypadło objeżdżać daleko przez ziemię wołoską. Z tego powodu nie mógł Stefan zdążyć na dzień 4 marca do Krakowa, sejm zebrany odłożył zatem koronacyę i zaślubiny pary królewskiej na później, t. j. na dzień 8 kwietnia, a tymczasem rozesłał pakta konwenta, zaprzysiężone przez Ratorego, po całej Koronie. Infantka pomimo przeszkód, jakie jej czynili cezaryanie i pomimo usilnych przedstawień Hozyusza, usłuchała wezwań Jędrzejowian, dnia 18 lutego przybyła do Krakowa

i tem samem przystąpiła otwarcie już do stronnictwa Ratorego.

W takiom położeniu niewiele zdziałać mogły za-

§8

fi / ’

V

)■■■.. V - U

* .    ' I

■

:

K.

£ *

W > &

Zbroja liróla Stefana Batorego, znajdująca się w zbiorze prywatnym w Wiedniu.

biegi Rakuszan. Nadaremnie zwoływał Uchański senatorów do Łowicza, napróżno ustanawiał dzień koro-nacyi cesarza także na 8 kwietnia w Warszawie, stronnictwo jego zmniejszało się widocznie, opuszczała je

mo woli i wiedzy otuchę najżarliwszym swoim zwolennikom. Dnia 23 marca nareszcie poprzysiągł on pakta w kościele św. Szczepana i wydał uniwersał do narodu, ale wtedy już znajdował się Stefan na ziemi polskiej,

|s

ms

jsf

WyM

-MS

DAWNE UBIORY POLSKIE (Wiek XVI.)

~'?v% *

«*,

h ni:

UF'i

m:-

im

;■u

a1

...

asa '

i<*

■w.--

ii

*?■ ń

WmĘ

IM

fc ** •

% "v :

||,.l

//

Król i królowa.

Rysunki Jar.?. Matejki.

Litwa, mianowicie Jan Chodkiewicz, chwiali się w wierności dla Maksymiliana senatorowie koronni, a i sam cesarz, działając zbyt powolnie i targując się z posłami polskimi w Wiedniu o pakta konwenta, odejmował mi-dnia 28 marca był w Śniatynie, a 17 kwietnia przyjechał do Mogiły, gdzie pozostał do di ii 22, spędzając czas na modlitwie i na łowach w kniei niepołomickiej. W sam poniedziałek Wielkanocny, 22 kwietnia, odbył s:ę uroczysty wjazd elekta do stolicy. Pod względem świetności i liczby orszaków senatorskich nie dorównał on wprawdzie wspaniałemu przyjęciu Henryka, ale za

tnością oblicza pociągał ku sobie serca i umysły. Znać i w nim było hart męzki, silną wolę i niespożytą energię. Za nim i obok niego szła piechota węgierska i jazda

<d&

ZI

m:

,•

*e«.

ms

'k.'Vv

*. ' ; •■' ;

\ •,.. {■:.’ ;■ .

• - :.■••• '*

U ...V;.’ VV£

X>:‘

AJ:

Rysunki Jana Matejki.

#* -A

fh

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

NI

SgtlL

Duchowieństwo.

Al

WT.

j.

cX

Aa

-......

kjf.    I

r. %

j mkh

\.

wm

—i»-rr<:rrraąef’    ...    ‘    ' '4 ' •''■ ' ..'t

> Pff*

'■ 'iM.

ft ’■«?&&    *

,A . v . j;_A: ,A

A|

fjS

*m®i0eł*v i Y? ą SfeW A»’»i

.*    *    • ,A

V,

I • . Mg

* :.lsM

JjLgM

r*

.....ii

to postać królewska i cale jego otoczenie uderzało dziwną jakąś powagą i prostotą. Sam Stefan rycerską postawą swoją, wyrazistością rysów twarzy i szlache-pod dowództwem Jerzego Banfiego, wszystko ludzie dobrani, zbrojni w arkabuzy, halabardy i miecze, w ubraniu barwy fioletowej; znać było, że to orszak

BBa

. -33    jęfljłjgjjf

•,v-^8. -.sa^W&aHNI

m-

i.

rf;-’ *    '• ~~'jF

A-M

,Ai '8'

>:. .. ■

li

II

ę< '

ii

pr"

ii

S]

3.1

igr:

» • A •;

£ż.

''l?

gigr

isaw

4ęv

gg

lis

'iili

msśMm

umSmM, ą

"' " WŹ,

mm

i-

il

. %■

fĘĘm

W -v• '.£> v^is

*.

K-i

;.A

■M&r-

,3' 1

|t.

• _ 3<

■«

gP

’Wm

MM?

■ 'M

|||pf ' i

8k8SSl

II

pjfc

&y

I \\łĄIfp

I. "

11!

fh

"'*•.>

p|

3;

nil JM

V i-'- :: i

■M

»»

■;«

IIP

sa

'M7-!

& *ip

Ba»JaP

Stefan Batory.

(Rysował E. M. Andriolli podług obraził Jana Matejki.)

■./:

&M

ii

ł^4>v /‘'a    >"A

raBffiL/T ’ Mf

;l

mmm

jj

E-

■>

gj

y§f ■ ;

hK; , i -j

;■

iii

' -i

ni

a«8

sfeaE

gfpff V-

fcjrar

;:.v:

«I

ji. W,!,-, i -    £.f.i' Wj "a

Sili.

*«Ib

I®

$n

mm

" ■§

mm

pn

E-J

gtpp

'lótĄ i "■

mm

■L##®

.■■ ■' «■# ■JS&isi X: •.

ici

a*

p>

śMWKS

IM

slft

/'> ” <$ -

& ■'■    :?r"

iiaaiSteafer^- ' ■'    -"-*- --^ISS

Mg*,

rl XSJ39B

jf is*

ES*

jmęssr-.^m

Mi

Sli

T*-

md

KI

PPP*$

*'--p

■i$j$

mą

Rysunek Jana Matejki

Anna Jagiellonka.

na

króla wojownika i że z nim razem wstępuje w bramy miejskie duch nowy, duch ładu i porządku a wrogom Rzeczypospolitej straszny.

Pierwsze dni pobytu królewskiego w Krakowie upływały na przygotowaniach do koronacyi i na targach z królewną, od której sejm dość niestosownie żąda! zrzeczenia się wszystkich majątków, odziedziczonych po bracie i matce. Zgodziła się i na to po pewnym oporze poczciwa Anna, poczem dnia 1 maja 1576 roku odbyła się dwojaka uroczystość: ślub Stefana z 52-le-tnią infantką i koronacya pary królewskiej.

Początki panowania. — Wojna gdańska. W trudnych bardzo warunkach obejmował król Stefan rządy w Polsce. Obrany przez jedną część Rzeczypospolitej, mógł on liczyć właściwie tylko na poparcie szlachty polskiej i województw ruskich. Litwa cesarzowi oddana, infantce Annie niezupełnie przychylna, uważała elekcyę królewny i Batorego, jakoteż postanowienia zjazdu jędrzejowskiego za naruszenie unii, za gwałt i bezprawie. Kunktatorska polityka Maksymiliana oziębiła wprawdzie znacznie zapał początkowy Litwinów, ale z drugiej strony zjawił się nowy kandydat do tronu, car Iwan Groźny, nie szczędzący ponętnych obietnic i korzystnych bardzo warunków. Jeżeli prawdą było to, co goniec jego kasztelanowi mińskiemu, Hlebowiczowi opowiadał, to kniaź gotów był zrzec się pre-tensyi swoich do Kijowa i objąć panowanie nad Rze-cząpospolitą na podobnych warunkach, jakie niegdyś przyjął Jagiełło ¹). Podobało się to Hlebowiczowi, mogło się podobać i Chodkiewiczom, którzy współzawodnicząc z Radziwiłłami, obawiali się Anny i Batorego i w wyniesieniu ich na tron widzieli dla siebie i dla spokrewnionej z nimi rodziny Zborowskich jak największe niebezpieczeństwo ²). Za przykładem Litwy szły także Prusy; miasta Gdańsk, Toruń i Elbląg sprzyjały oczywiście cesarzowi, szlachta o Stefanie nic wiedzieć nie chciała, a książę pruski gotów był Rakuszani-popierać cala swoją potęgą. Jeszcze niepomyśl-niej i groźniej, przedstawiały się sprawy zewnętrzne. Rzeczypospolitej groził „nieprzyjaciel jeden od Koszyc, drugi od Wiednia, trzeci z Rzeszy, a czwarty z Moskwy¹⁴, mówiono, że cesarz wysyła na Kraków z wielkiem wojskiem dwu swoich braci i arcyksięcia Ernesta, że sam od Wrocławia napad gotuje. Było w tych wieściach oczywiście wiele przesady, bo powolny i schorzały Maksymilian zaledwie przy końcu marca dał się skłonić do przyjęcia korony polskiej, a o dochodzeniu praw swoich orężem miał radzić dopiero z książętami na sejmie w Ratyzbonie, ale prawdopodobnem zdawało się zawsze, że tej zniewagi, wyrządzonej sobie, płazem nie puści i wszelkich środków użyje, aby szkodzić Polsce i nowemu jej władcy.

Łatwo więc zrozumieć, że wśród takich okoliczności pragnął Stefan z początku koronacyę odwlec i całe swoje staranie obrócić na uspokojenie Rzeczypospolitej i odparcie zewnętrznego nieprzyjaciela, że na sejmie

Sprawy wojenne Stefana Batorego etc., zebrał i wydał X. Ignacy Polkowski. Kraków, 1887. Str. 8.

²) Tamże, str. 6.

(w kwietniu) wnosił, aby mu wolno było pospolite ruszenie dzielić w razie potrzeby, że domagał się znacznych poborów, gdy skarb pustkami świecił, a zaciężni żołnierze i dworzanie króla Zygmunta Augusta o zapłatę zaległego żołdu skwierczeli. Ale izba poselska była głucha na wszelkie przedstawienia królewskie, uchwaliła po staremu pospolite ruszenie, niepozwalajac na podział sił zbrojnych, a z poborami skąpiła tak bardzo, że król do prywatnych pożyczek uciekać się musiał. Książę słucki „z ciężką niewolą⁴⁴ dał 10,000 na Bo-brujsk x), w skarbie była taka bieda, że podskarbi litewski Wojna zebrał z wielkim trudem zaledwie 2,734 złotych na zapłacenie zaciężnych do Inflant, a o resztę, marnych 400 złotych, musiał dopiero pisać na gwałt do Kowna, do dzierżawcy myt tamtejszych, zkąd 250 złotych skarbowi się należało ²). Niezrażony temi trudnościami, zabrał się Stefan do dzieła z niepospolitą energią i zręcznością. Z drogi już, w pierwszej połowie marca, pisał on list do senatorów litewskich, co tam wdzięcznie przyjęto. Sam biskup wileński zachwiał się w wierności dla cesarza, Chodkiewicz i Hlebowicz z zawiści ku Radziwiłłom gotowi byli pogodzić się z elektem szlacheckim, Hlebowicz przez żonę, którą do Krakowa posłał, traktował z Janem Zborowskim, biskup Protasewicz mniemał: „kogo nam Pan Bóg naprzód królem i panem naszym dać będzie raczył, temu ja czołem i wiernym poddanym być za wżdy będę gotów⁴⁴. Otóż Batory uprzedził, jak wiadomo, cesarza, stolicę zajął, do koronacyi się gotował i tern stano w-czem postępowaniem swojem Litwę do siebie pociągnął. Ze zjazdu w Grodnie wysłano posłów do Krakowa; nie zdążyli oni wprawdzie na koronacyę i nie spieszyli się z uznaniem Stefana. Hlebowicz na posłuchaniu pierwszem tytułował go tylko królem polskim, a nie wielkim księciem litewskim, wyrzucał Polakom, że Litwy do elekcyi nie wezwali i unię przez to naruszyli, wymawia! dawne krzywdy, wspominał o „wydarciu⁴⁴ Wołynia. Ale po tych wybuchach tajonej długo niechęci nastąpiło łatwo porozumienie. Król na poufnej audyencyi zdobył sobie odrazu serca Litwinów. Hlebowicz zmiękł; „gdy ty radzie — tak pisał do Chodkiewicza — nie nazbyt się mnie podobał był, acz uroda czysta, lecz potem gdym do niego przyszedł, z rozmowy tak mi się bardzo podobał, iż vieo judicio dawnom z człowiekiem mędrszym nie mówił⁴⁴. I rzeczywiście król z wielkim taktem umiał ugłaskać Litwinów, otwarcie tlómaczył się przed nimi z dotychczasowego swego postępowania, zapewniał ich o swojej życzliwości, hetmaristwo wielkie litewskie przyrzekł Chodkiewiczowi i tern wszystkiem zjednał sobie twarde umysły zupełnie. Gniewała się tylko królowa i ostre czyniła posłom wymówki, tak, że jej Hlebowicz tego przebaczyć nie mógł. „Widzę, jak chłopa dopadła —pisał — gębę nosi wysoko i hardo, widzę, że się nie możem po niej nic dobrego spodziewać⁴⁴.

Pozyskawszy sobie Litwę, ruszył król natychmiast po skończeniu sejmu do Warszawy, gdzie była główna

') Archiwum Radziwiłłów, str. 12. -) Sprawy woj., str. 53.

siedziba cezaryanów i dokąd niedawno jeszcze zapra- ! szałtiprymas senatorów i szlachtę na koronacyę Maksymiliana, do Litwy zaś wysłał wojewodę łęczyckiego.

W Rawie, gdzie król się zatrzymał, zabiegli mu drogę marszałek wielki koronny, Opaliński, generał wielkopolski, Czarnkowski, .Takób Rokossowski, starosta

#3

■>

h**4 -

>- • *it>

Rysunki Jana Matejki.

iśT p :

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.) .

'00}

Magnaci.

Sfc

^    ,^y-r -~»-

— ■ ■ ■*>&%

'V

lpt

"I

sus

jgSkSfr

^5-7:

L. V-

u:

te

£1

itf

»*»«»««.»„« - ~~~-—mmjijftm

te#gy|ta»«..

*j

■m,,

gf&m;

K*

3PP§§

szremski; nie było Gostemskiego, wojewody rawskiego

nuncyusza i posła cesarskiego. Stefana opuściła wresz-

Jana Sierakowskiego i podsędka Karśnickiego, aby na zjeździć w Mścibowie wszystkie nieporozumienia osta- i prymasa, który siedział w Łowiczu pod czujną opieką tecznie załatwić. I jedno i drugie powiodło się zupełnie.

cie cierpliwość i oświadczył, że chce być „na śniadaniu“ u arcybiskupa, ale na usilne prośby Karnkowskiego, który tego śniadania bardzo się przestraszył, zgodził się król na układy. Arcybiskup stawiał się zrazu hardo, następnie jednak uległ przedstawieniom wysłanych pruska, sejmikująca w Nowem Mieście, uznały Stefana; jedne tylko miasta pruskie, z Gdańskiem na czele trwały w opozycyi. Na razie nie było to jednak straszne, bo cesarz, zwoławszy sejm rzeszy do Ratyzbony, dotąd na krok stanowczy zdecydować się nie mógł. W kole-

:    *    ,    ' i-.

;4 '

s*■

'4)

Sfl

mm

Wmfim

.*a

•MLW

SilP®45l

%■

* ,!

wy;

f vr-5'',

**ąr

,V4-

*(? v ,*•

■ .

•i*

s*f.**'*',

'V

am

w: m

ł- > X~ /

aB&T

.* ■

*'

r- % ■ * Ł#-. . 4

w| i ₍

‘iMI

I i IH¹ i

farxi

i >*1

Jg

b'

•j-

r\

my

:■ •

%    | ' ..

iff iii w

BI r I

* J*'y

-§

gśSKP

f|X

wm

'*•

-.i.

%?$

*s

ZSM

'5-*

c%

i!

^cn

■■

i®

Kj-

- w Mi

Mi*

X/;

'vY

Zamek w Pieskowej Skale. (Wiek XVI.)

do Łowicza senatorów i dnia 25 czerwca przyjechał do Warszawy, aby królowi czołem uderzyć i przysięgę na wierność wykonać. Za tym przykładem prymasa poszli wnet także i inni senatorowie z partyi rakuskiej, a tymczasem i Litwa w Mścibowie zebrana i szlachta

gium elektorskiem odzywały się wprawdzie głosy za wojną, parli do tego Maksymiliana elektorowie saski i brandenburski, porozumiewano się z carem; posłowie polscy, Jan z Krotoszyna i Dymitr Solikowski, wysłani z sejmu koronacyjnego, nic zdziałać nie mogli, w po-

*1

*0 v

■'-M

\

IIP

t>- V

■£$.

<*ĄĄv>

£

ł

'%P

(K

kAji i^§p|p^

4.

S»Ś£

j*^jg

<7-

SSgP®!^#^

IPAj

*ft

<0cr

7%<X

Rysunki Jana^Matejki.

:3^

. t*

3 Si'.

0^

4~

7/

&

• O.*#

■c-^g

11®!*

s

Av^

^15

v>^

s:

^o5x

A

*m

o

' _o

77

,\N'

jt

b

**

7-'

;u

<fS

«i

Ś>$

*t

77ah

^0

«■ x>Oi i.', _ „ .,

' S/l&\<%

*A

■“Sat&f

A

\7

il

SMi

V

aPaSJ ' -A

ś?

SA'-

rA

~

9

3l

■\'i',

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

V.

-.

rmż?

JB!

A

\>J

; *f

Tm

*<i

r:

fi

<r:ti

f

■' ';*’

A#

m

„ .»*•

\

,v

/A

ppiL,

ST

A..

•lna

iJv V*.

»>S

■a

mśe?,!

z

;:

A

t,

sr^..^

.i

si

x

w

)

Sam

«= ''4-

CA

W

Sr

h

il

x

M

41 im

!^%f

f4&J

i>sj

.V

rr

jr*f$3~.

■'^JJ

i

;A

Af

/ £3ś\

łAe^® ^spi

•> i

Ą-A

:■*§*!

ir~ ,    . ^-TSS^, '*«r.

Es

>'

:aa

7 ^

o>.

v ^'i <2

A, „•

2^;

A

*.’*

(

5*

*

^m&m

>V:

Szlachta.

^r-

A’

jj»>0

Śfcc

'K*

S'

%

\

,y

j2gS§3Si£v

v

f

s

y^4a™

,<( '0X9**^^ C\

A

7

.7^

f^PC^y

a+&*£>< r

J>f . A. A

flA<

i I

V

2WvS

W/

. V,

,

A/

/'

T-,

#fl3E.

A«

•<<

‘^safcssyf^    ------

X

X,

Sj---

X

f!

Vv

MM

Półzbroja z czasów Stefana Batorego.

wrocie zatrzymano ich nawet i więziono w Lincu przez cztery miesiące, ale na tein. się też skończyło. Tymczasem Stefan, trafnie oceniając położenie, korzystał z chwili stosownej, aby się na tronie umocnić i tak jak oświadczył posłom w Krakowie, że „po koronacj i nie tylko jednego dnia ale jednej godziny nie radby próżnował", tak teraz dawał dowody, że dla dobra państwa dzielnie pracować potrafi. Upokorzywszy prymasa, uprzątnął on natychmiast i jego najbliższych doradców, nuncyusza i posła cesarskiego, których za granicę Rzeczypospolitej wydalić kazał, do Krzysztofa Radziwiłła, hetmana polnego litewskiego, napisał list oświadczając, że prawa i swobody litewskie przysięgli potwierdził, od posłów' litewskich przysięgę'wierności odebrał i że formalności dopełni na najbliższym sejmie walnym, który złożyć zamierza w dzień św. Michała (29 września). A ż-e Litwa obawiała się najbardziej nowego najazdu moskiewskiego, więc polecił król opatrzyć jako tako granice północno-wschodnie i wysłał do Iwana posłów, Jerzego Grudzińskiego i Leona Bukowieckiego, oznajmiając mu o swojem wstąpieniu na tron i wyrażając gotowmść do dalszych traktatów po- i kojowych. Po tern wszystkiem wyjechał natychmiast do Tykocina, gdzie był złożony skarb Zygmunta Augusta, stamtąd udał się do Knyszyna na naradę z senatorami litewskimi i 27 sierpnia był już w Toruniu, aby sprawy pruskie uporządkować i z Gdańszczanami się rozprawić. Niezmordowana ta działalność Stefana sprawiła niepospolite tak w kraju j-ak i za granicą wrażenie. Stolica apostolska, dotąd jeszcze Batoremu nieprzychylna, zaczęła się zastanawiać nad skutkami tej

GO

swojej polityki. Zerwanie stosunków dyplomatycznych z Polska, narażało niewątpliwie interesa kościoła ua wschodzie, dodawało otuchy protestantom i udaremniało na długi czas plany wojny tureckiej. Więc jakkolwiek trudno było papieżowi opuścić cesarza, to jednak przez legata swego, kardynała Morone, starał się nakłonić go do zgody ze Stefanem, ukazując wiel-I kie niebezpieczeństwo, jakieby wyniknąć mogło dla całego chrześcijaństwa w razie poważnych zatargów pomiędzy Niemcami a Polską. Ten zwrot wr polityce kuryi rzymskiej wpłynął także i na stanowisko Hozyu-sza, który, bawiąc w Rzymie dla odebrania sum neapo-litańskich, był jednym z najżarliwszych przeciwników Batorego. Obecnie, prawda że nie natychmiast, bo dopiero po śmierci Maksymiliana II, stawał i on w szeregu wiernych poddanych Jego Królewskiej Mości, wyznając szczerze i otwarcie, że „nie mógł tego u siebie żadną miarą naleść, oddawszy się raz cesarzowi JMci jako królowi obranemu, aby także miał się też oddawać drugiemu Panu". Inni nie mieli takich skrupułów'. Jeszcze król nie dojechał do Torunia, Kiedy w Brześciu kujawskim zabiegli mu drogę posłowie księcia pruskiego, składając hołd posłuszeństwa. Widocznie i tam już tracono nadzieję w powadzenie i zwycięztwo Maksymiliana, a przebiegły Anspach, sięgający po opiekę nad chorym umysłow’o młodym księciem Albrechtem, pragnął w ten sposób zawczasu utorować sobie drogę do łaski królewskiej. Z dobrą otuchą więc wjeżdżał Stefan, dnia 27 sierpnia, do Torunia, witany przez licznie zgromadzonych tam senatorów i posłów pruskich, w trzy dni później potwierdził uroczyście przywileje stanów pruskich, zapewniając, że w myśl przywileju Kazimierza Jagiellończyka mają one mieć „wraz z innymi mieszkańcami wspólną elekcyę i koronacyę przyszłych królów". Usunęła się tak z drogi królowi i ta ostatnia zapora, cala Rzeczpospolita jak długa i szeroka uznawała go za prawowitego swmgo monarchę, jeden tylko Gdańsk trwał w zaciętym uporze i na niego też zwrócił król teraz całą swoją uwagę.

Miasto Gdańsk, skutkiem korzystnego nadzwyczaj położenia geograficznego wzbiło się już za czasów krzyżackich do niezwykłej potęgi, a odegrawszy w wojnie trzynastoletniej pomiędzy Polską a zakonem pierwszorzędną rolę, wywalczyło sobie i pod nowem panowaniem stanowisko ponad innemi miastami dominujące, a cd Rzeczypospolitej wyjątkowo uprzywilejowane. Wiedzieli dobrze przemyślni kupcy gdańscy

Szturmak i szabla emaliowana z czasów Stefana Batorego.

Ml

jakie pożytki czekały ich po zrzuceniu jarzma krzyżackiego i po złączeniu się z Polską. Ze zniesieniem ograniczeń i przeszkód, jakie zakon niemiecki we własnym swoim interesie stawiał handlowi miast pruskich, otwie-dnią a zachodnią, posiadali Gdańszczanie w całem tego słowa znaczeniu monopol handlu polskiego, ponieważ „wszystkie zboża, towary, majętności dochodów naszych w reku swem mieli, to jako chcieli przedawali do

Ł- >

iT--.

H

S|

Rysunki Jan?. Matejki.

■I.

l?:

lilUwaMt

: ^ * ****>!&4s

DAWNE UBIORY DOLSKIE. (Wiek XVI.)

iii

Hi

Lr"i

[V M

■W",

UH

Rycerstwo.

........j

L -jif

••

rały się dla nich widoki najświetniejszego na przyszłość rozwoju. Faworyzowani przez królów polskich, dzierżąc ujścia Wisły, jedynej niemal na północy drogi handlowej wodnej i mając przed sobą morze Bałtyckie, natenczas główny gościniec pomiędzy Europą wscho-ludzi na świat, z najlepszym pożytkiem swym a szkodą i wieczną sromotą naszą“ !). Rosła w ten sposób za-

¹) Instrukcya posłom na sejmiki powiatowe. Sprawy woj. etc., str. 70.

•4

xsm

•i

;#,'J

insi

fc 5

§r

V,,

VNi

W'

^4    ’’> V    '-JN*

k :*£4

PM:,

' Pt

ml

t§|

Pi-

v-

Ml

mt\. <r-Ą BiT;

iZFmi&M

MĘkm^m

P:;

f< ;•:

s®«i

WW:: r ■ \

iŚt£ A.

■-*> •

ikr

r. -

MM

Wi

./iV f :

Ł^Ą^t iśr.....

li

r<:

mm? ...

m /r. ĄZf

:■

'ZSi

Stę- :

?■-

-l

ĘBmm^

<’■

:A)

ffi

Si

l)

l4-«

**;®b

«sj

fi

gi

asa

-ss^i

K'- ** Ł;

;vę

Xhz .

|\1

mes

li

k 4# M

i ni»a«

Mmgm 4.

pM

i-ilSk

8p

mik

J8—WK1

m

-W

*%K

giUlM

■rafii

i^i nk

r ■*.

lii

!■«

&&W'.,

X ■■

Pi

j'

ip

.

'

;4r.

.;:i ■?

i ,/ó.

:"v

%4"

Ł^5f • -.'" ł ;' • • ą ^    ₍*' * •'

SPii

•r.v

Slfl

i:> l^i^P

&MJ

mij^-

SO*-*

3Ł&:^g

ć->^

:n'

**

Kras

r*

**

fejyi

sp|l

fell

n. m i^, t

./V; " ■

■V K"-.'    '"' '    .V?.V>: -

-i .    >av.'

mm

Msgs ■““-**21

!5?®l

:3

.54

rę

w-...:;

Si

Si

pfJs

4- v v..V4;, k

r;

ISb

RSS3

a»N

m

' : -;•:

... ,:%■;

jMkm

? *‘t»n

K .<

SB

(T

&*.<•■

fe.,X

L' '*•

mĘMmwm

£*.

§T3

HT

fi

^Silili

łlSPSi

• <4#5

r&ji

S]

pa

ar-ae

i>

?.1

jr-^

;•<

8p“

isiSS

!•>;

•>

iS

kfe^4%s

_ ■ ■-"    PS1®^ŚF $fe⁼■■- J .^S-^^iSLJO

■•'•'.    ••. i'-. '■- * ■•. ź .L. ■    ’ v    ■ ■ '‘•MMftilJ*

SI

is

SI

Sfc

k.v

K-*

gs

Fi

iJP

6

ł|9p

Iw?

ES

m;ą

lte':i

?S

W¹!

sŁ

^■C    >'

:    '#%i 5:-C. :•,?;■ -.i.'/

Rysunek E. M. Andriollego.

-•i

f\W'Ł

I, r

4 • *»?/ -'

ffi

r-3^ %. -if

x'; ;

«?'

ES

Sb

„•;

SP

S^L

wmm:.

s*

Ei

K>

: *<

ii. ■:

r«

*»®ieat• -.-t'••»v.: r ...:•*

r    %> AJ *V ***■'■■* S »-.•■.> -»>JV'i

V.

4oJ

JfPsfe!

...^Anri - ’j

Jan Kochanowski wśród żywiołów swej pieśni.

mm

■

« . 3»a

' .«ś*i5

\j|S „

ml

JMP

r---l

&S-U

te /*,;•

fi

4' -

I:

Wr

js$j8PSH$r

iii»

Hi

„k r*

uiEj

*vt’mnr«r.'..i),:.w.a tuaas".-js»..:— -.■ tt;'jistEifiSBSDBKaMBB

->

r->

^KgFfWa^-.r.

;v

;■:)?>■ s

.11

%vę

k$j

te» ^mą

»T

v '• S, ••

S4' -

fi

tv.

ip

@fet; fefi

EŁ: - :r-:

_    ’»4‘,

możność miasta, mnożyły się dostatki jego mieszkańców, którzy „prawie jako wieprze utuczywszy się, z majętności koronnych pany się poczynili", tak, że w sto lat po zrzuceniu jarzma krzyżackiego był Gdańsk „perłą w Koronie, klejnotem w liczbie miast polskich". Wspaniałością gmachów publicznych i przepychem w domach patrycyuszowskich prześcigał znacznie Lubekę, Królewiec i Szczecin, a jako warownia, należał

handlowe i pieniężne, jakie mieli w całej Koronie i Litwie, zapewniały im rzeczywiście wyjątkowe stanowisko pomiędzy miastami polskiemi. Podczas gdy wszystkie inne grody nasze popadały w coraz większą zależność od sejmów i władzy królewskiej, posiadał Gdańsk samorząd niezem nie uszczuplony. Na czele miasta stał burmistrz z senatem i gronem stu mężów a interesów królewskich strzegł nie starosta, lecz burgrabia, zwykle

-    •w***"**.

'.Si

l»*||

ggm\

4?

s=

!!ij

mm

y\

±3s:

fz

■>

ij

r'.\

■.>

\\

ii

iii

Mi

___f\ X

Adam Kossobudzki, sekretai*z Stefana Batorego, wojewoda mazowieeki. (Ze współczesnego portretu.)

5tSi

do twierdz najsilniejszych. Płytkość morza utrudniała przystęp statkom wojennym, ujście Wisły, Leniwką tu zwanej, zamykała warowna Latarnia, gdzie „przez całą noc w alkierzyku wielkie świece dla żeglarzów gorzały", od lądu przy rozramieniu Wisły, strzegła wejścia do miasta forteca „Głowa", a w razie potrzeby zalewano całą okolicę wodą z Motławy. Ubezpieczeni tak naokoło, opływający w dostatki i bogactwa, rośli Gdańszczanie w pychę i zarozumiałość, a rozległe stosunki z pośród mieszczan na tę godność mianowany. Czuli się więc Gdańszczanie niejako państwem w państwie, należeli do Rzeczypospolitej, bo im było z tcm wygodnie, zasiadali pomiędzy senatorami na sejmikach pruskich, brali udział w elekcyach królów, ale przy tem wszystkiem strzegli pilnie swojej niezależności i unikali wszystkiego coby ich z organizmem państwowym ściślej zjednoczyć mogło. Rzeczpospolita znosiła cierpliwie ten stan rzeczy ze względu na zasiłki pieniężne,

opa-

mu-

waro-

jakie z Gdańska do skarbu koronnego płynęły. Nic były one znnczne w stosunku do zamożności mieszczaństwa, ale w chwili potrzeby dawały zawsze możność zasilenia wycieńczonych finansów państwowych jakimś nadzwyczajnym datkiem. Oprócz więc zwykłych podatków, tak jak je sejmy uchwalały, nałożono na Gdańszczan za panowania Zygmunta Augusta obowiązek składania pewnej sumy królowi i t. zw. „stacyjnego⁴⁴ na utrzymanie dworu królewskiego corocznie, bez względu na to, czy król do miasta przyjeżdżał lub nie; w nagłych wypadkach brano pożyczki znaczniejsze, zastawiano u patrycyuszów gdańskich dobra królewskie, słowem uważano Gdańszczan za bankierów Rzeczypo-spolitej. Ta przewaga pieniężna jednak budziła w umysłach mieszczan gdańskich poczucie siły i potęgi własnej i pewne lekceważenie rządu, zawisłego od dobrej woli wzbogaconych patrycyuszów. Zaczęli więc Gdańszczanie wyłamywać się z pod władzy królewskiej a przede wszystkiem przywłaszczać sobie panowanie na morzu, którego tak pilnie strzegł Zygmunt August. Król wysłał skutkiem tego do Gdańska swoich komisarzy, ale miasto zamknęło bramy przed nimi i przyjęto dopiero delegacyę, wyznaczoną przez sejm lubelski w roku następnym 1569 do uregulowania stosunków miejskich i ukrócenia swawoli Gdańszczan, uwłaczającej już powadze majestatu królewskiego. Komisya, której przewodniczył biskup Karnkowski, ułożyła cały szereg artykułów, przyjętych na sejmie roku 1570, a znanych pod nazwą constitationcs Carncovianae. Gdańszczanie przycichli wprawdzie, konstytucye owe przyjęli pozornie, ale, stosując się do nich mało, czekali tylko chwili sposobnej, aby odzyskać dawną niezależność. Nastąpiły jedno po drugiem dwa bezkrólewia, w drugiem odniosła zwycięztwo stanowczo szlachta, Gdańsk przyłączył się do stronnictwa rakuskiego. Pociągało go tam nietylko pokrewieństwo narodowe z Niemcami, ale zapewne także i obawa, że król, głosami szlachty na tron wyniesiony, będzie się starał ująć w kluby spanoszone a niesforne mieszczaństwo gdańskie. Nie potrzebujemy chyba dowodzić, jak nieuzasadnione były te podejrzenia Gdańszczan względem króla tej miary, co Stefan, ale, raz wkroczywszy na drogę opozycyi, postanowili oni wytrwać na niej do końca. Nie tajnem było też dla nich trudne położenie Rzeczypospolitej i nowego jej władcy; wiedzieli, że nad Polską zewsząd groźne zawisły chmury, że Moskwa gotuje się do wojny, że Tata-rzy o nowych zamyślają napadach, że cesarz wre gniewem i zemstą, wiedzieli o tem wszystkiem i na tern budowali swoje nadzieje. Nadaremnie więc słał król do nich z Błonia, pod Warszawą, sekretarza swego Adama Kossobudzkiego, nadaremnie, wzywał ich do złożenia przysięgi na wierność; butni Gdańszczanie odpowiedzieli zuchwale, że wtedy dopiero przysięgę złożą, jeżeli król pierwej potwierdzi im ich prawa wolności i przywileje. Jakoż ani do Torunia, ani później do Malborga, dokąd się Stefan udał, po przyjęciu hołdu od stanów pruskich, nie przybyli posłowie gdańscy i opór bierny Gdańska przybierał już znamiona jawnego buntu. Mimoto postępował król oględnie i łagodnie, jak tego wwmagały okoliczności, bo wiedział, że

do upokorzenia Gdańska potrzeba sił znacznych i odpowiedniego przygotowania. Tymczasem zbrojne zastępy, jakich użyć mógł w tej chwili, wynosiły zaledwie 1,000 ludzi. Była to świeżo zaciągnięta gwardya przyboczna królewska, która miała zadanie „strzedz osoby, godności królewskiej, tłumić wszelkie nagłe wybuchy i uchylać niebezpieczeństwa⁴¹. Służyli w tym hufcu wprawdzie doświadczeni rotmistrze, znani chlubnie z czynów rycerskich: Andrzej Firlej, starosta sandomierski, Gniewosz, Jordan, Zebrzydowski, hetmanem był .Tan Zborowski, ale cóż znaczyła garść jazdy, chociażby najdzielniejszej, wobec murów twierdzy, trzonej rynsztunkiem wojennym, działami i strzelbą rozmaitą? Trzeba było więc czekać sejmu, a tymczasem próbować układów, użyć groźby, postrachu. Pozwano zatem burmistrza gdańskiego i całą radę przed sąd królewski i zabroniono wszelkiego handlu ze zbun-towanem miastem, a gdy to nie skutkowało, ogłosił król dnia 24 czerwca Gdańszczan za jawnych buntowników x), ruszył z wojskiem nadwornem ku miastu, opanował zameczek Grzebień i rozpuścił ztąd hufce swoje na spustoszenie posiadłości miejskich.

Gdańszczanie odpowiedzieli na to napadem na klasztor Dominikanów, zniszczeniem wsi należących do biskupa kujawskiego Karnkowskiego i złupieniem klasztoru oliwskiego. Król posunął się wprawdzie pod ry miasta, ale zbadawszy doświadczonem okiem wnie, przekonał się, że z garstką ludzi nic zdziałać nie zdoła. Zostawił więc w okolicach Gdańska roty nadworne, rozesłał wici, zwołujące pospolite ruszenie ziem pruskich pod Starogród, a sam pojechał na sejm do Torunia, aby od stanów uzyskać środki na upokorzenie buntowników. Ale sejm nie zrozumiał niestety w tej chwili swojego zadania. Zdawało się, że szlachta poprze cala siłą króla, którego sama na tron wyniosła. Batory objął panowanie nad Polską w czasie kiedy stan rycerski odniósł stanowcze nad możnowładztwem zwyciężtwo, kiedy sejmiki ziemskie do niebywałego przedtem doszły znaczenia, a gmin szlachecki głosami swojemi decydował o wyborze monarchy i na zjeździe jędrzejowskim rozdawał dowolnie dygnitarstwa koronne, przywłaszczając sobie w ten sposób atrybucye władzy królewskiej. Stefan, acz pilnie przestrzegający powagi majestatu monarszego, nie opierał się temu prądowi i bądźto z wdzięczności, bądź z przekonania głaskał umysły szlacheckie postępowaniem przychyliłem dla nich i pełnem taktu. Sądził zapewne, że opierając się na tym ruchu, popularnym wtedy, przeprowadzi łatwiej i zamiary własne i te reformy, których się stan rycerski wytrwale, a bez należytego dotąd skutku, dopominał. Kierując się tą myślą, zsolidaryzo-wał się Batory nietylko ze stronnictwem szlacheckiem, ale oddał zarazem pieczęć mniejszą w ręce Jana Zamoyskiego, najwybitniejszego przedstawiciela demo-kracyi szlacheckiej i uczynił go powiernikiem swoich zamiarów, uczestnikiem swoich czynów. Wybór był bardzo trafny. Zamoyski, pochodzący z niezamożnej

P A. Pawinski: Stefan Batory pod Gdańskiem w roku 1576—77. Warszawa, 1877.

rodziny ziemiańskiej, urodzony w roku 1542, otrzymał niezmiernie staranne wykształcenie. Jako 13-letni chłopak, wysłany na nauki do Paryża, udał się po dłuższym tam pobycie do Padwy, gdzie, pod kierunkiem znakomitych profesorów prawa, przygotowywał się do życia publicznego. Podczas tej wędrówki swojej obznajmiał on się gruntownie z literaturą klasyczną, nabrał zamiłowania do arcydzieł greckich i łacińskich mistrzów i przejął się entuzyastycznem uwielbieniem dla helleńskiego świata. Umysł, rozbudzony w ten sposob wcześnie, nie gubił się jednak w teoretycznych studyach prawniczych, nie zagrzebywał się w archeologii klasycznej, lecz zwrócił się wprost do rzeczy praktycznych, będących w związku z życiem publicznemu Tak powstało pod wrażeniem padewskich czasów pierwsze i jedyne dzieło literackie Zamoyskiego: „De senatu ro-mano“ (O senacie rzymskim), które mu zjednało sławę u kolegów i rozgłos w kraju. Powróciwszy z zagranicy, wstąpił Zamoyski do służby w kancelaryi kiólew-skiej i tu pod okiem podkanclerzego Myszkowskiego wprawił się do publicznego swego zawodu. Podczas bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta, odegrał on już rolę znaczną, zjednał sobie popularność szlachty a, po ucieczce Henryka, stał się duszą demokratycznego stronnictwa szlacheckiego. Wolny od uprzedzeń kastowych, gorącą miłością ojczyzny przejęty, zdolnościami, wykształceniem i biegłością w sprawach publicznych przewyższający nietylko rzeszę szlachecką, ale i całą gromadę sonatorskich dygnitarzy, był Zamoyski stworzonym niejako na to, aby u boku takiego króla, jak Batory, reformę Rzeczypospolitej przeprowadzić, polityce państwa inny nadać kierunek i Polsce zapewnić panowanie we wschodniej Europie. Przedsięwzięcie nie było łatwern; naprzód bowiem wypadało złamać opo-zycyę możnowładczą, przezwyciężyć egoizm szlachecki i ująć w karby wybujały indywidualizm polski, będący źródłem samowoli i anarchii. Ze Zamoyski przed tem trudnem zadaniem się nie cofnął i że je w znacznej części spełnił, to pozostanie niespożytą jego w historyi zasługą. Na razie jednak ani on, mimo całej swojej popularności, ani król, mimo energii i stanowczości, nie zdołali opanować sytuacyi. Sejm toruński okazał się tak jak poprzedni głuchym na przedstawienia królewskie. Wobec jawnego buntu Gdańszczan, urągających powadze królewskiego majestatu i natrząsających się formalnie z Rzeczypospolitej, wobec zdradzieckich knowań mieszczaństwa gdańskiego, które i z carem konszachty prowadziło i z Danią sojusze zawierało, trzymała się szlachta uporczywie dawnego systemu wojowania, nie chciała ani na krok odstąpić od uchwał poprzednich, paraliżujących wszelką akcyę wojenną. Zamiast postanowić pobory na zaciągnięcie i utrzymanie żołnierzy, uchwalono pospolite ruszenie i oddano tę masę, niepodzielną i ociężałą, królowi na uśmierzenie buntu gdańskiego, na obronę granic południowych i na odparcie spodziewanego lada chwila najazdu moskiew-skiewskiego. A jakby i to jeszcze nie było wystarcza-jącem, nazwano Gdańszczan nieprzyjacielem „postron-nymu, uznając ich przez to niejako za stronę wojującą, na równi z Moskwą, Rzeszą niemiecką lub Portą otto-

manską. Nic dziwnego więc, że Stefan oburzony tem sobkostwem szlacheckiem, rzucił izbie sejmowej przy pożegnaniu słowa pełne goryczy i uzasadnionego zu-

mśśo

-fr-

mmmm

FM

•<

*s»s

1 Tl

iNdi t

y*1

o,

mi

ej?.

L/

ii::'-

fi

£-?*-

’)■

s*

Pm

\

, fm

-'O'

rX iii

\v-

£~

•i -1 ■iL

i'

Monstrancya mflacka z Połocka z wieku XVI.

(Obecnie znajduje się w Lędzie.)

pełnie gniewu. „Złymi jesteście stróżami su ojej wolności — tak mówił — ja własnej również bronić będę.

U;

gs

mi

fi

ust * 1'

Ł-f i*

fs;

§mmk

i!

r:

iw

11

mm

r%

te

Ute

PI

Rękojeść miecza Stefana Batorego, znajdująca się w skarbcu częstochowskim.

Nie myślę być królem malowanym, ani się dam komukolwiek powodować".

Najfatalniej odbiła się ta krótkowidząca polityka sejmowa w sprawie gdańskiej. Gdańszczanie, zaniepokojeni stanowczością króla i przez śmierć cesarza Maksymiliana II (12 października) pozbawieni wszelkiej z Niemiec otuchy i pomocy, spuścili znacznie z tonu i zaczęli pisemnie, za pośrednictwem sejmu, starać się o przebaczenie i przejednanie króla. Układy zaszły już tak daleko, że miasto było gotowe zapłacić 200,000 złotych, że wysłało pełnomocników swoich do Torunia i żądało tylko zaprzysiężenia przywilejów i wolności swoich ze strony króla. Ale skoro tylko dowiedzieli się Gdańszczanie o zatargach pomiędzy królem a izbą poselską, a mianowicie o nieuchwałeniu poborów, wynaleźli wnet nowe trudności, o które nareszcie ugoda zupełnie się rozbiła. Na tern upłynął cały listopad, a nadchodząca zima przerwała wojenne działania. Król, nie spuszczając z oka sprawy gdańskiej, przeniósł się na dwumiesięczny pobyt do Bydgoszczy i tu rozwinął z właściwą sobie energią przygotowania do kampanii wiosennej, rozesłał mianowicie wici, nakazujące gotowość wojenną, starał się o pieniądze i zaciągi. Wśród tego zgłosili się Gdańszczanie znowu z prośbą o pokój; król, pragnąc sprawę ukończyć, okazał się nadzwyczaj wyrozumiałym i łagodnym, gdy to jednak nie skutkowało, gdy butni mieszczanie zaczęli podawać w wątpliwość niezaprzeczone prawa królewskie i zmierzać już wprost do uzyskania politycznej odrębności, wyczerpała się cierpliwość Stefana. Kazał więc uwięzić dwóch posłów gdańskich i dnia 12 lutego 1577 roku wydał dekret infamii na zbuntowane miasto, ogłosił ich za wrogów ojczyzny i polecił zabierać na rzecz skarbu wszelką własność obywateli gdańskich. I znowu, tak jak poprzednio, odpowiedzieli Gdańszczanie na ten objaw słusznego gniewu królewskiego nowem spustoszeniem i zupełnem już zburzeniem klasztoru w Oliwie. Na wiadomość o tym „tatarskim" prawdziwie napadzie zawrzał król zemstą i na dzień 23 marca zwołał radę senatu do Włocławka, aby tą drogą uzyskać środki do prowadzenia wojny. Skutek był pomyślny, uchwalono bowiem nie używać pospolitego ruszenia, ale odnieść się do sejmików, aby pokazały drogę „do zabieżenia temu upadku Rzeczypospolitej". Tymczasem zaś za zezwoleniem konwokacyi zastawiono część klejnotów koronnych za 70,000 złotych polskich u Jakóba Rokossowskiego, kasztelana szreirskiego, i wzięto od margrabi na Anspachu, Jerzego Fryderyka, 200,000 złotych, przyznając mu za to opiekę nad chorym umysłowo księciem pruskim Albrechtem. Skąpstwo szlachty zmusiło króla do nowego uszczuplenia praw Rzeczypospolitej, do wydania Prus wschodnich w ręce chciwych władzy Hohenzollernów. „Co acz król baczył —pisze Bielski, jeden z posłów do Anspacha — ze miało być z niemałą szkodą i niebezpieczeństwem koronnem, jednak, dogadzając rzeczom swym, musiał tak uczynić". Wszystko to nie wystarczało oczywiście na pokrycie kosztów wojennych i trzeba było czekać postanowienia sejmików, które miały się zebrać d. 15 maja. Król tymczasem ruszył do Warszawy dla odwiedzenia królowej,

ale zaledwie przyjechał do Gombina, kiedy dopędził go goniec od Jana Zborowskiego z radosną nowiną o świe-tnem zwycięztwie pod Tczewem. Wyjeżdżając na kon-wokacyę włocławską, zostawił Stefan pod Gdańskiem dla obserwacyi miasta i obrony kraju kasztelana gnieźnieńskiego z rotami zaciężnemi. Niewielkie to były siły, któremi rozporządzał hetman polski: 1,132 husa-rzów, 215 kozaków, 680 hajduków, dwa działka polne, dnia 15 kwietnia wyruszyła armia gdańska ku Tczewu. Naczelne dowództwo miał Jan z Kolna, „człek w sprawach rycerskich nie prostak“, świeżo obroną Magdeburga wsławiony; ludu zbrojnego wiódł z sobą niemało: knechtów zaciężnych niemieckich 3,100, mieszczan gdańskich z cechami 8,000, jazdy 800 koni. Oprócz tego cztery baty pełne ludzi i strzelby popłynęły wodą na zdobycie Tczewa. Widocznie zamierzał hetman

r wj

tM

ii

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

im

mi

,, -

■Mm

Uczeni.

Rysunki Jana Matejki.

27 hamownic, razem mało co więcej nad 2,000 ludzi. Gdańszczanie wiedząc o słabości wojska polskiego i o kłopotach, w jakich się król znajdował, postanowili skorzystać z nastręczającej się sposobności, nagłym napadem zniszczyć oddział Zborowskiego, Tczew, Gniew, Nowe i Starogród opanować, uwolnić miasto swoje od grozy oblężenia i wojnie całej nadać szersze rozmiary. W tym celu już w wielką Sobotę d. 6 kwietnia przygotowali cni całą wyprawę, ale nawałnice i deszcze ulewne przeszkodziły wykonaniu. Dopiero gdański Polaków zewsząd ogarnąć i stanowczą zadać im klęskę. Czujność Zborowskiego i dzielność jego rycerstwa zniweczyły jednak plany niemieckiego wodza. Kasztelan przez podjazdy swoje uwiadomiony o wyprawie, nie wahał się ani na chwilę, zostawił garść ludzi na obronę Tczewa, a sam z główną siłą ruszył naprzeciw nieprzyjaciela i o milę od miasta, pod wsią Rokitki, koło jeziora Libiszowskiego stanął w szyku bojowym. Jan z Kolna, zobaczywszy tę gotowość ze strony polskiej, zamierzył skorzystać z liczebnej przewagi swojej, ubezpieczył więc knechtów swoich dylami, umyślnie na to przywiezionemi, przed natarciem jazdy polskiej, a część wojska poprowadził groblą, aby tył zająć hufcom polskim. Zborowski jednak, baczny na wszystkie obroty nieprzyjacielskie, spostrzegł wcześnie niebezpieczeństwo i zabiegł drogę oskrzydlającym go rotom. Na grobli przyszło do spotkania. Pod ogniem piechoty polskiej zachwiali się Niemcy, a gdy hajducy, porzuciwszy strzelby, zaczęli ich ciąć siekierami, gdy kopijnicy uderzyli na nich z boku, a Struś z swoją chorągwią od tyłu, powstał popłoch ogólny i wszystko zwróciło się do ucieczki. Ze zaś bitwa toczyła się tuż nad stawem, więc zniszczenie armii gdańskiej było nieuniknione. Knechci, rzucając broń i zbroje, szukali ocalenia w wodzie, mnóstwo potopiło się przytem, reszta ginęła od kopij i mieczów husarskich. Trzy mile aż do wsi Pruszcza siedziała, uciekającym na karkach, jazda polska, tak że przy hetmanie zaledwie 200 koni się zostało. Z tymi i z piechotą, spracowaną bardzo, ruszył Zborowski na obronę zagrożonego Tczewa, ale nieprzyjaciel, zmiarkowawszy co się stało na polu bitwy, nie kusił się już o miasto i pod osłoną nocy odpłynął czemprędzej do Gdańska. Dopiero nazajutrz można było ocenić wielkość zwycięztwa. Na pobojowisku pochowano „według karbów, co przysiężni ludzie karbowali" 4,416 trupów nieprzyjacielskich, 1,000 jeńców dostało się w ręce Polaków-, zabrano wszystkie wozy i wielką chorągiew gdańską z napisem aurea libertas (złota wolność). Z naszych poległo 54, najdotkliwsze straty poniosła piechota węgierska, zginęło tam bowiem 4 kapitanów, 36 dziesiętników i znaczna ilość szeregowców. Niczem to jednak było wobec klęski nieprzyjaciela i moralnego znaczenia zwycięztwa. Czego na sejmie toruńskim nie mogły wymódz łzy Zamoyskiego i starania królewskie, to spełniły teraz bez wielkich trudnościjsejmiki, uchwalając, zamiast pospolitego ruszenia, pobory, a za przykładem szlachty poszło także i duchowieństwo na synodzie piotrkowskim, dzięki gorliwości Karnkowskiego, który sam pierwszy na cele wojenne złożył 1,000 złotych polskich. Zasiłki te, jakkolwiek może niezupełnie wystarczające, podniosły ducha w narodzie i ułatwiły królowi trudne zadanie. Przełamawszy niesłychane trudności, ściągnąwszy wszystko co do zdobywania miasta tak warownego było potrzebne, ruszył Stefan dnia 11 czerwca pod mury Gdańska. Trzy miesiące trwało oblężenie. Z początku zamierzał król dobywać Latarni, aby, odciąwszy w ten sposób buntownikom komunikacyę z morzem, snadniej miasto zmusić do poddania. Gdy jednak na radzie wojennej sprzeciwiali się temu Zborowski, wojewoda chełmiński, Kostka i Firlej, kasztelan lubelski, rozpoczął król regularne oblężenie Gdańska. Ale mimo silnego bombardowania, mimo że do miasta miotano 150-funtowe pociski, skutek był mały. Gdańszczanie mając związek z morzem, otrzymywali posiłki z Lubeki i z Danii, sprowadzali zaciężnych Szkotów, zaopatrywali się w żywność i ufni w obronność i siłę murów swoich, czekali cierpliwie, od czasu do czasu zaś próbowali układów, które na bezowocnych kończyły się targach. Porażka, jaką przez nieostrożność własną poniósł Ernest Wajer, oszańcowany pod Latarnią, dodała niemałej otuchy oblężonym. Coraz częściej wypadali oni z bram miejskich, coraz śmielej stawiali czoło rotom królewskim. Wtedy król obszedłszy miasto, zaczął dobywać Latarni. Twierdza zasypana gradem kul i bomb ognistych, chwiała się, runęła wieża obronna, w murze powstał wyłom szeroki, blokhauz drewniany palił się przez dwa dni i dwie noce. Uderzono do szturmu, walka toczyła się zawzięta, padł Jan z Kolna, wyginęło mnóstwo oficerów gdańskich, ale posiłki jakie nadbiegły z miasta, uratowały oblężonych od zguby. Tymczasem wojna z taką zawziętością prowadzona, dawała się uczuć dotkliwie i Gdańszczanom i całej okolicznej prowincyi pruskiej. Miasto samo, jużto wskutek oblężenia, już z mocy dekretów królewskich, odcięte od wszelkich stosunków handlowych z Rzecząpospolitą i narażone na wielkie wydatki, ponosiło straty niezmierne, dowóz żywności był coraz trudniejszym, handel cały zwracał się do Elbląga, rywalizującego od-dawna z Gdańskiem. Król, oceniając trafnie położenie, zwrócił w tę stronę baczną uwagę. Firlej, kasztelan wiślicki, wysłany do Elblążan, uzbroił 10 okrętów, które miały zamknąć port gdański, przemyśliwano nad przekopaniem kanału i urządzeniem znacznego portu w Etbiągu, słowem, nie mogąc zdobyć Gdańska, zamierzano zniszczyć miasto ekonomicznie, Wiedzieli o tern Gdańszczanie, więc jakkolwiek szturm na Latarnię nie powiódł się królowi, byli skłonniejsi do ugody niż przedtem. Szlachta pruska wystąpiła z pośrednictwem, skarżono się na spustoszenia, zrządzone przez Duńczyków, aliantów gdańskich, na upadek gospodarstwa, król pozwolił na wznowienie układów. Zaczęły się targi dawniejsze, ale mimo wykrętów, jakich używało miasto, znać było, że tym razem buntownicy pragną szczerze pokoju. W tern przekonaniu zwinął Stefan oblężenie Gdańska i dnia 15 września udał się do Mal-borga, gdzie nowi przybyli pośrednicy. Byli to posłowie książąt niemieckich, prowadzący w imieniu Anspa-cha układy o opiekę nad księciem pruskim. Ich usiłowaniom powiodło się wreszcie pokój przyprowadzić do skutku. Gdańszczanie przyrzekli: wyznać winę swoją i prosić o przebaczenie króla, zapłacić 200,000 złotych polskich, rozpuścić* zaciągi, złożyć przysięgę na wierność, dać na odbudowanie klasztoru oliwskiego 20,000 złotych polskich i ponosić na przyszłość ciężary, do których byli obowiązani. W zamian za to zniósł krół wyrok banicyi, potwierdził prawa i przywileje miejskie i zapewnił Gdańszczanom wolność wyznania augsburskiego podług brzmienia konfederacyi warszawskiej.

Dnia 16 grudnia 1577 roku odbył się akt uroczysty. Komisarze królewscy: Eustachy Woltowicz, podkanclerzy litewski, Andrzej Firlej, kasztelan lubelski, Walewski, kasztelan elbląski, i Hieronim Rozrażewski, proboszcz płocki, odebrali w Gdańsku przysięgę wierności od urzędników miejskich, a równocześnie król Stefan na zamku malborskim podpisał przywileje i wolności Gdańszczan. Skończyła się walka długa i uciążliwa; król wśród najtrudniejszych okoliczności utrzymał powagę swoją i Rzeczypospolitej, buntowników zmusił

te TM

i- ./■■ /jk

wm

/'

.: lll?!

Wm

/■;

'0

gasi

tiM

f+ą

i\ S

lity

'X ’ \

“1 ^i^y|

fjg

mi

im

, ii«i

Siw¹

."*■ • 1 ?' ,' i, -vAt$r*

\h

?k<

liMSm

■D

&?<

ii ¹ f ?

|v

l~

l fi i ,| i

ii

r~

;-- w i>fi ‘i

ii

mm

■ ft-’

; m

ktJS

V"? ■ •s&i

§ i'

i

:?■;

■|Ri pl -:J—

Bp    ł m

.■ ;■ ; Ji

tte

.v***5

ml

r®l

3Sfg£

'■ ; •;

IIP

iiife i i#S

ii

Pi

fes

[ r>d

-i —

&§&

ipj

H

t:

•V

'■ I

^ii

i;

ii

I-Hj

ii

s '..i

r.<

II

;M

11 lis a,

.

?f\

§§

'iii ';

fi

Hc-iS

ws£

•‘Jsy

fir

W'

p;p le

44ir;

&

Ka

m, .

i Ii "I

m mm

U-:

'li

?SĄ.'    '■ "

""I f.»; '

Rl

Pomnik grobowy S. Radziwiłła z XVI w. w kościele Bernardynów w Wilnie.

V

’

;

i

I'

r

r

Fg

C|

t

i

ir

F>/H

;i

¹

iS "

W JM*** -

W~;W

k«4*fŻ

*tt&' \ L ^2

, c *j

■£

ggggp

CuT«g

igN

r ^ggg

ki

\

l/// ><

•2$

Y it ?H

5*?-; ł2r=

«gT\

•V.    *

i]

ky

iU)

*£2iL^

P% ‘---iii

«®P 53Mhit&.

^‘$aa&Bws?N

feClleaśi

v-

f’*-*,'* -*—«.'•'

sSSl/^W; ^7/* 'ł ■?/>

jfe

25 ₄ ■'

UPP

£* v

u-fe.

J --jjśśfr*

kj,: j-wSy^S

. - •" '

;-•**, •"

;ś

Łj.

P

&ieT

¹ >V*

__ ■ ■•

r^ «»*•<* ..

***.

syjjp

,\ .

ęifi

.v

Rysunki Jan?, Matejki

wm

Mm

;- „5

9

'***■■ «&**\

.•

Sifj

P&pkK V;

K v^V*V. '•«'

:

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

V¹

1

i.

(& ■A ^

«jj*h

4:!^

w

f!

,

€?^3

..jBŁjgs

- . .......'

1

%"^te

-•r. ,,

SM

■'c.

mi-.

Si*'' 2?P ^

■■

V

'

jpo

I

3i|

C5 *■ s %. ⁵

gj^ /

rur

K

r '

jf'1

|g

j!JI5P*r>.,

b^,M

'

p i •

IN Ir

f*w**r$*': TT

'^P . - :Y.v-/7: 1H '-

'v-.....*■■

-.,: IHP■--    “’S

Vv ""^4- 'T, ^ - *5«    , łLl'**w41

jP\>

‘tu

'V.

V-■■•,..■

rM

! tł

* J

b^-l# jS

|’f

.

PBPpP^y >    .

jX-:

,    ,.2M

' - ■

p

:    ~j,' ~iM|i *    ¹

fr

S#M

.*+* i

K

fci-

■

-Si

&

tfc.> w

*

**t 0t

^...

-

&v

■

1

In

r>

t '    ‘ *“-iC^ '-

'<V:.

m

- <:

Mieszczanie.

,4 WWM»^ ?l SjVm

—A'-,

|Krfł&^

■ -^Pf

<'•'1

A

j

:

«kcs«

1

^ •* - > “' ,^pMi

■ ;«sw „4i

-

. Ą

H

0

&

W

ii

RF

■1

:T:Tt #■

?

^-“-wsw

:I^^fcł

Ą.

i

<®iSK«iiS Hi

:l^'

., -

Wf

.s.¹

J

AA-

tt

P.',

iii

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

ĘT

fet

V.

*•

[i

1 &1.T:

mmA

fi

• tp

»«4

pi*, j

illS

WłM

/TJ

- tm.

Cechy i bractwa.

llysunki Jana Matejki.

do posłuszeństwa, a jeżeli przytem wszystkiem okazał się zbyt może łagodnym i wyrozumiałym, to kierował nim wzgląd na dobro miasta, będącego klej notemRzeczy-pospolitej i na owe niebezpieczeństwa, które powstały tymczasem od północnego wschodu i południa.

Sejm roku 1578. — Ustanowienie trybunałów. — Stosunki z Turcyą.—Wojna moskiewska. Widzieliśmy już, jak na początku swego panowania król Stefan pragną! utrzymać dobre z Moskwą stosunki. Skłaniał go do tego i zawichrzony stan Rzeczypospolitej i obawa przed przymierzem moskiewsko-niemieckiem i niebezpieczeństwo napadów tatarskich. Nieustalony na tronie, ze wszystkich stron zagrożony, nie mógł Batory myśleć w tej chwili o podjęciu wojny, która była nieuniknioną, a którą jednak odłożyć wypadało na czas sposobniejszy; ociągał się więc i prowadził układy, o ile się zdaje, bez nadziei powodzenia. Jakoż zaraz na wstępie okazały się znaczne różnice. Iwan obraził się, że go król nie tytułował carem, że mu odmawiał tytułu księcia smoleńskiego i połockiego, że sam pisał się panem Inflant. Bojarowie moskiewscy w liście do senatorów litewskich wyrzucali po grubijańsku Stefanowi, że wstąpił „na królestwo z niewielkiego miejsca, gdyż z województwa siedmiogrodzkiego, a województwo siedmiogrodzkie było poddane węgierskiemu ho-spodarstwu“ x). Dotkliwej tej obrazy nie mógł znieść żaden panujący obojętnie, a cóż dopiero król polski, monarcha z charakterem takim, jak Batory. Więc chociaż sejm toruński, obradujący jeszcze przed nadejściem tego listu, postanowił był wysłać do Moskwy wielkich posłów, Kryskiego, wojewodę mazowieckiego, Mikołaja Sapiehę i Skumina, pisarza litewskiego, to ekspedycya ta z nieznanych nam bliżej powodów, opóźniła się tak bardzo, że przy końcu kwietnia roku 1577 posłowie z Polski nie wyjechali. Tymczasem car, nie czekając na owe traktaty, zamyślał o opanowaniu ziem inflanckich. Miał on u siebie brata króla duńskiego, Magnusa, który posiadał biskupstwo ozelskie i piltyńskie. Tego ożenił ze swoją synowicą i użył do agitacyi w Inflantach. Magnus sprawił się dobrze, nawiązywał stosunki z Gdań-

U Sprawy wojenne etc. Str. 57.

szczanami ¹), u Inflantczyków praktykował pilnie, strasząc potęgą moskiewską. Jakoż słabość sił polskich i brak pieniędzy, który stawał na przeszkodzie wykonaniu rozkazów królewskich, był wielki i dziwić się bardzo nie można, że szlachta inflancka zaczęła się chwiać w wierności dla Rzeczypospolitej. Korzystając z tego, wtargnął Magnus w lecie roku 1577, kiedy król był zajęty wojną gdańską, do Inflant, zdobył Koken-haus zdradą, z pomocą chłopstwa, które do niego przystało także i Kiesię. Załogi polskie nieliczne, złożone z żołnierzy niepłatnych, nie były w stanie nieprzyjaciela powstrzymać, Niemcy zwątpili o obronie i odsieczy, książę kurlandzki lud swój wycofał za Dźwinę, cały kraj stał otworem najazdowi moskiewskiemu ²). Inflantczycy, uradowani tym obrotem, obwołali Magnusa królem. Ale teraz dopiero wystąpił Iwan Groźny z właściwemi swojemi zamiarami. Wojska moskiew-

ń Tamże, str. 71.

²) Tamże. str. 88. List Kniazia Poiubińskiego.

skie obsadziły kilka zamków inflanckich, obchodząc się z mieszkańcami dość ludzko. W Aszeradzie jednak skończyła się ta uprzejmość, ludność męzką wycięto w pień, kobiety oddano na pastwę Tatarom a car ruszył do Kiesi. Tu wyszedł naprzeciw niego Magnus, prosząc o litość dla oblężonych; Iwan oburzył się na tę śmiałość, obrzucił go obelgami i uderzył pięścią w twarz. Strach padł na mieszkańców miasta wielki, kobiety, mając przed oczyma los Aszeradu, wolały śmierć niż hańbę, zaczęły się więc zabijać nawzajem, a drugie, podłożywszy proch pod dom, gdzie się były zeszły, wysadziły budynek i siebie w powietrze. Na wiadomość o tych wypadkach kazał król zatrzymać się posłom, jadącym do Moskwy, w Wilnie i puścić wieść pomiędzy ludzi, że wojna z Gdańskiem już ukończona i że cała armia polska idzie na odsiecz Litwie i Inflantom. Niestety położenie było zupełnie inne. Stefan wiedział, że nawet po upokorzeniu Gdańszczan, co jeszcze cztery miesiące czasu zabrało, trzeba będzie i sejm odbyć i niebezpieczeństwo od Turków i Tatarów zażegnać i dopiero

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

------ 3S:?Pi

iai

mt

WĘ

ę*W*.

iv

Kk\

€M

B *f

i Am*

»> fti li H

■

'I

•1

w-1

y'\'!

Uś

|h

i#,

'i

t i# /vi,

MU

Kit:

4*1 / jfl .

S.

r?i

I!

WMU

tcvi su

III

ik

li

$3

żj

• Wm

!!

fi :

■3f

'l

■>; •

»«k’i

ss.s

rt|

IliSISsSi

|ć

Chłopi.

Rysunki Jana Matejki.

SS»-

O

t:'

B ' ^4 ■

•d

,.,    . 5

;' -r~-'-v

!/*

tee«

.*<

* jK&ra

,

sM

\$

8k

&T'

:>

A

mm

tk».

im

1

■a

W, «

Ł

W/M

&

m

•u

i

.

.

m

I

m

m

I

i

;

■%s«

W

0J

ftiji

1

t

-

, ■¹

.

8

HHS

sra

w

.

m

dr

*:y>

y-.-:

■

*Ii

SE»

ę ,u

,;f

i

>

r«

~J.3i

■

** iu;

2&$m\

/

€iygPfŁ

^ Jq

-

I f '

KI

* ^

*

? & J

M

7-~    :- )    ' ' H

f y 3

tMm/ł

V *-.oJ

;-.■ o

śżS

§itg

ii

■

3K

cd

« ł

S*>

&

KpfkJ

:5sfel

¹ ygrjT    4y^JS

)

Tarcza z XVI w.

(Ze zbiorów po Tadeuszu Czackim).

wtedy na Moskwę siły swe zwrócić. Szczególniej niepokoiły króla naprężone stosunki z Porta ottomańską. Położenie jego wobec tego mocarstwa było nadzwyczaj drażliwe. Jako wojewoda siedmiogrodzki podlegał Stefan rzeczywiście władzy sułtana, jego poparciu grodu haracz płacić obiecał, że Rzeczpospolitą poddał pod władzę padyszacha. Błahe te i w gruncie niczem nieuzasadnione plotki rozchodziły się po wszystkich dworach europejskich i zaniepokoiły tak bardzo stolicę apostolską, że Grzegorz XIII prędzej niż zamierzał

,\

</c

m.

Klejnoty polskie z XVI w. (Znajdują się w jednem z muzeów prywatnych.)

zawdzięczał poniekąd koronę polską i w całej Europie uchodził z tego powodu za przyjaciela Turków. Tego argumentu używała dyplomacya austryacka, aby króla zniesławić w oczach narodu polskiego i chrześcijaństwa. Utrzymywano więc, że Batory z sułtanem ścisłe zawarł przymierze, że z Polski tak samo jak z Siedmio-uznał go królem polskim, aby tylko przeszkodzić możliwemu połączeniu Rzeczypospolitej z Porta ottomańską x). Jasną było bowiem rzeczą, że Stefan, opuszczony od mocarstw chrześcijańskich," spotwarzony wobec

]) List Commendoniego w Rei. Nuncyusz. I, 292.

10

Dzieje Polski. Tom IV.

Europy i zagrożony wojną niemiecką i moskiewską równocześnie, z konieczności będzie musiał szukać opieki padyszacha, dotychczasowego swego zwierzchnika.

jaźni poczytywać za haracz, należący następcom proroka. Jakoż w podatkowych regestrach tureckich umieszczono Węgry i Rzeczpospolitą wenecką jako państwa, płacące daninę Wysokiej Porcie, na równi z Multanami, Wołoszczyzną, Siedmiogrodem i małą republiką raguzańską. Za przykładem padyszacha szli wielcy jego urzędnicy i baszowie ukrainnych sand-żaków, prześcigający się w prześladowaniu i wyzywaniu chrześcijan. Baron Ungnad, poseł cesarski, musiał w 14 dni po odnowieniu przymierza z nowym sułtanem uczestniczyć w tryumfalnym pochodzie na cześć Amurata III i patrzeć, jak wnoszono w bramy seraju głowę Herborta Auersperga, który zginął świeżo w pogranicznej walce z begami bośniackimi. Tak sza-

W rzeczywistości wyglądała owa przyjaźń turecka Ste- . fana zupełnie inaczej, niż sobie wyobrażano. Za czasów Solimana istniały istotnie pomiędzy Polską a Porta stosunki dość znośne. Utrzymywał je i następca jego Selim II, kierujący się radami ojcowskich powierników, ale po śmierci Selima, 12 grudnia 1574 roku, zmieniła się polityka turecka. Na tronie sułtańskim zasiadł Amurat III, młody 28-letni człowiek, o bladej cerze, zapadłych oczach i długiej rudej brodzie. Różnił on się wprawdzie od ojca Selima o tyle, że nie był tak jak on oddany pijaństwu, ale za to obdarzał zaufaniem

PllŁ

JĄ

Ckji

W-

'f=

gglfei

ul;

■?*-

t5=-

r-

siiSilp

Mli

-i

BR* -Jl

lik;®

-M8'

Si

HF

f=

Sfy

jDantżupzr dfcrung

Najstarszy widok Pilawy. (Wiek XVI.)

swojem niegodnych pochlebców, łakomych zdzierców lub tonących w mistycyzmie poetów, a odtrącał doświadczonych mężów stanu, którzy w szkole Solimana Wielkiego wykształcili się i wzrośli. Miejsce wielkiego wezyra Sokollego zajęli też natychmiast ulebieńcy nowego monarchy, a razem z nimi zapanowały u bram Wysokiej Porty sprzedajność i ucisk, w wojsku pijaństwo i niesubordynacya. Amurat, zatopiony w rozkoszach seraju, mało dbał o skargi poddanych, lekceważył rady Sokollego, który aż do śmierci (1579 r.) piastował godność wezyra, lecz wpływ dawniejszy utracił, i ambasadorów mocarstw chrześcijańskich o tyle tylko cenił i poważał, o ile wymagały tego kosztowne podarunki, które mu od monarchów swoich przynosili. Pycha muzułmańska jednak zwykła była te dowody przy-nowali Turcy posłów cesarskich, a cóż dopiero mówić o reprezentantach pomniejszych mocarstw, lub o dragomanach i urzędnikach poselskich. Ambasada w Konstantynopolu należała z tego powodu do najtrudniejszych misyj dyplomatycznych i rzadko można było znaleźć w Polsce człowieka, któryby chętnie poselstwa tego się podejmował i z należytą godnością je odprawić zdołał. Najfatalniej odbijał się cały ten kierunek polityki tureckiej na pograniczu tatarskiem, bo jeżeli Tatarzy, w epoce najpoważniejszych stosunków pomiędzy Porta a Rzecząpospolitą, mało troszczyli się o traktaty, to po śmierci Selima II nie poczuwali się już do żadnych względem Polski obowiązków. Dowodził tego wyraźnie ów straszny napad w roku 1575, przypisywany powszechnie Henrykowi Walezyuszowi.

Takie stosunki zastał Batory i natychmiast po korona-cyi wysłał do Konstantynopola Jana Sienieńskiego, kasztelana halickiego, aby, jak to się działo zwyczajnie, odnowić przymierze, za staraniem Andrzeja Tarnowskiego w czasie bezkrólewia przedłużone. Ale zanim Sienieński uskutecznił dane sobie polecenie, zanim spisano akta dyplomatyczne, gdzie w VII artykule zastrze-

Stefanowi, którego nieprzyjaciele lennikiem Porty otto-mańskiej nazywali. Stosunki wikłały się więc coraz bardziej; do kłopotów gdańskich, do zatargów inflanckich przybywała jeszcze burza od południa, najgroźniejsza ze wszystkich. Trzeba było wielkiej przezorności, aby ją zażegnać i nie zerwać nici, wiążącej słabo przyjaźń polsko-turecką. Na szczęście nie wiedziano

Aj

to*

r .1

W¹-:

i*

||

s*- W

}m

fi

■rf

fu.

§4

m mm

li

[au

,.v

AA ■;

1A

SSi

js w

MS

„ 4->. - ' r 7

ŚW?®*

Hufiiec hussaryi polskiej z chorągwią Bogarodzicy.

w Konstantynopolu o tem, co się działo na dalekim

było wypadało, zrywać negocyacyi z Dywanem. Przymierze podpisano obustronnie 14 lipca 1577 roku, a król, ulegając konieczności, ratyfikował je 5 listopada i ograniczył się tylko do nowej skargi przeciw Tatarom, którą do bram Wysokiej Porty zaniósł w roku następnym Marek Sobieski, chorąży nadworny, ten sam, co pod Gdańskiem z Niemcami dokazywał i ku

żonę było poszanowanie granic polskich od Tatarów i zwrot szkód, zrządzonych napadem Perekopców, kie- Wołyniu i Sienieński nie miał potrzeby, tak jakby to dy rabusie ci, korzystając z zamieszek gdańskich, ukazali się na Wołyniu i księżnę Katarzynę Ostrogską w Dubnie obiegli. Oburzył się król bardzo na to jawne wiarołomstwo i natychmiast posłał ze skargą do Krymu Taranowskiego, wybornego znawcę stosunków wschodnich i doświadczonego dyplomatę, ale Taranow-ski został bez powodu uwięziony, jakby na wzgardę

mmg

■ni

-)

■ ■

wjjMĘK

■Hi

• f;

¹ llip

spisig

;y

:fSSvl

St*J:

Mfli

Ł .-•■ ■•!?*'••••'' «Hl

.

sk?

8*' "m

mą

E\

■"

mm

m

ii 11

pi

mi

811

■    ■    ,; • '• . ;?V

■    i||

1 i •’ * .

dH

ki

ana

■

■U/^śfś

ff g$

,    ,:, ,/A    %

■ V eJbI

'i

llpSi

;i.:

s®Li"

iai

ei*.....

■>

• .* - %

r?

8 i ■ fis

/.kkgfk.

,jp;c

. ,

ii

<! ;■. .■,

iki

ig^ss

fepsl

'

:

.. .

, •:

?T-Efv«

3pC

;.J\:

i mHI

Stefan Batory.

(Ze współczasnego i o.tretu )

* ” n

mmg¹/;

;

:

i

■ i 1 HMH|

- S|.|R(' - •

-

■'&Ęm - i®

;;|||

«

-

P ; ' 1 V

■

(

UiS

~

Wmm

: .

K /    ‘ i;V- -p;

.

Kp

t ⁴ Sili :

JMff' PlflMp

'#s* *

A>^ c

v<?>

.

<

l.A"' ■

<

•->

'. m

w

li*

1

*

' I

!

{

l

i

Km’

pr

■

■

-

%

jM

y

V

»

m :

'.'i

mpw

-

ty***

. s

r ^

-

m

f/

W<

‘Jar

U

c

.

’ ■•*

I’

wbskb

pi

JyV\^

M:f:

>:• .

W

, .

■ - ."

MBa*-.* j

■ •• •

*'?&:*/•

'

• fi*

•'■m

i

; * *. mr-

~iW

: ■-H

\

::

1

% KV-V.,'; '-

- ^

mat.ja- .    .

:■:., ■ *-'■■ . .

Wi W& 1

sHS>i- •

m

i

Jan Zamoyskie

(Ze współczesnego portretu.)

podziwieniu wojska całego w pełnej zbroi Wisłę przepłynął. Skarga przyszła w samą porę, bo w Dywanie panowało już wielkie przeciw Polakom oburzenie z powodu spraw wołoskich. Na hospodarstwie wołoskiem zasiadał od roku 1574 Piotr albo Petryło, także Pe* traszkiem zwany, brat wojewody mułtańskiego, osadzony na województwie po śmierci Iwonii przez Tur-

hufce polskie odpędziła, a sam hospodar w nagrodę za tę usługę część łupów otrzymał. Otóż przeciw temu Petryle wystąpił w roku 1577 Kozak jakiś, czy Wołoch, podług powszechnego mniemania brat przyrodni Iwonii, Iwan na imię, od olbrzymiej siły, że podkowy łamał, Podkową zwany. Ten postanowił opanować hospo-darstwo wołoskie, a że pomiędzy Kozakami był znany,

li®

■/I

\ <« -H

JUL

-y

ISS® v-;

r-ftr ,

L jSB

ii

'm

ł > •••'

. '„**■'*. • JSni

>:'.r--4^

JIĘ

t**'. •

SS5HI

La

pr

W *'

#»<$■%

wm

Ł':

gjQ&i

g»

fi

J5*

?*•/

‘to

/,

X>\

IIP

(A'

p%

pp^

*-

<L

Kościół w Raciążku, . (Wiek XVI.)

więc łatwo od nich pomoc otrzymał. Dopytał się do niego jakiś Kopycki, szlachcic litewski, który fortunę

ków. Był on może lepszym cokolwiek od swoich poprzedników sąsiadem, przynajmniej król Stefan uważał go za przyjaciela Rzeczypospolitej, ale z pod tej przy- ojcowską zmarnowawszy, na Niżu między Kozakami jaznej powłoki drapieżna ukazywała się natura. Kiedy bowiem, po ucieczce Henryka, Tatarzy zagony swoje . j zwerbował kilkuset Niżowców, udał się do wojewody aż pod Sieniawę zapuścili, a wojsko polskie następnie obciążonych łupem ścigało, schronili się oni pod mury chocimskiego zamku, którego załoga ogniem działowym

szukał sławy i zdobyczy. Z tym złączył się Podkowa,

kijowskiego, księcia Konstantyna Ostrogskiego i do starosty barskiego, a pokazawszy listy bojarów wołoskich, którzy go na tron zapraszali, żądał pomocy i wolnego

świeżo najechali granice Polski, działając, jak utrzymywał kroi, w porozumieniu z Iwanem Groźnym. Sobieski miał przeto żądać, aby sułtan chana upomniał i przymierza z Polską dotrzymać kazał. Zamiast tego przynosił on owe niefortunne listy, zapowiadające zerwanie stosunków przyjaznych z Porta. Zafrasowany tem król, wysłał natychmiast Krzysztofa Dzierżka do Konstantynopola z listem, w którym usprawiedliwiał się z uczynionych sobie zarzutów, przedstawiał sprawę w świetle właściwem i dowodził, że Kozaków ani wytępić, ani od napadów na państwo tureckie powstrzymać nie może. Pomimo tego listu trwał jednak sułtan w gniewie swoim dalej i żądał surowego ukarania Kozaków. Tak stały rzeczy przed sejmem roku 1578 i dziwić się nie można, że król, gdy Podkowę do Warszawy sprowadzono, „przyjął go niewdzięcznie, że kazał go zaraz do więzienia dać i okowy na nogi włożyć, a straż pilną nad nim mieć“.

Sejm zebrał się dnia 14 lutego w Warszawie, aby spełnić bardzo ważne zadania: uchwalić wojnę mo-

przejścia dla swoich mołojców. Starosta odpowiedział mu, że bez zezwolenia królewskiego tego uczynić nie może i obiecał odnieść się w tej mierze do dworu. Podkowa tymczasem, nie czekając odpowiedzi, wtargnął z garstką Kozaków do wołoskiej ziemi i wojnę z Petry-łą rozpoczął. Petryło chociaż miał i wojsko liczne i strzelby poddostatkiem, zwątpił jakoś o sobie i zamiast uderzyć na przeciwnika, posłał czausza tureckiego do Jana z Sienna, który natenczas właśnie wracał z Konstantynopola z przymierzem, oznajmiając mu o zamysłach Podkowy i grożąc gniewem sułtana. Kasztelan halicki pisał o tem zaraz do króla, ale zanim list doszedł, zanim komornik królewski przyjechał z rozkazem do urzędników ruskich, aby Podkowę hamowali, zanim hetman ruszył wojsko, już pretendent uszedł z Niemirowa, pobił Petryłę i w wigilię św. Jędrzeja wszedł w tryumfie do Jass. Niedługo trwał ten tryumf, bo, na rozkaz króla, wsparł Krzysztof Batory Petryłę wojskiem siedmiogrodzkiem i wypędził Podkowę, poczerń go Kozacy w Niemirowie wojewodzie bracław-skiemu wydali. Otóż wiadomość o tych wypadkach skiewsk.ą, dostarczyć potrzebnych na nią środków i uregulować wymiar sprawiedliwości. Ostatnia ta sprawa obchodziła szczególniej żywo stan rycerski, i możnowładztwo, i duchownych, i mieszczan zarówno.

wołoskich doszła do Konstantynopola jakoś przed przyjazdem Marka Sobieskiego i kiedy chorąży, stosownie do zlecenia swego, zaczął się skarżyć na Tatarów, zażądał Sokolli z gniewem ukarania Kozaków. Poseł odjechał z niczein, a co gorsza, powiózł w zanadrzu listy od sułtana i Mehemeda baszy do króla, pełne wyrzutów, a nawet ubliżających dla majestatu monarszego wyrażeń. Przypominali bisurmanie Batoremu, że za ich staraniem uzyskał koronę polską, nazywali go niewdzięcznym i domagali się w tonie rozkazującym ukarania przykładnego Kozaków x). Odpowiedź ta tem przykrzejsze na królu sprawiła wrażenie, gdy właściwym celem misyi Sobieskiego było uzyskanie posiłków tatarskich na wojnę moskiewską. Podług dawniejszych paktów bowiem, dawali wprawdzie królowie polscy j może tak rzeczywiście, król mógł podołać wtedy obo-pewne podarunki co roku hanowi, ale zato mieli prawo wiązkom swoim jako najwyższy sędzia i naczelnik siły wymagać poszanowania granic Pizeczypospolitej i pomocy przeciw każdemu nieprzyjacielowi Korony, z wy-

Podług wyobrażeń średniowiecznych, które u nas w Polsce dłużej niż w innych krajach się utrzymały, był kroi źródłem wszelkiej sprawiedliwości i najwyższym sędzią. Wymiar sprawiedliwości uważano też za najważniejszą część władzy królewskiej. Monarcha, zaniedbujący ten obowiązek swój, narażał się na najostrzejszą krytykę, spotykał się z najcięższymi zarzutami. „Cóż to jest innego mówić—tak narzekała szlachta na sejmie roku 1553 — sądzić nie mogę, bronić nie mogę, jedno mówić, panować, a królować wam nie mogę“. W pierwszych czasach istnienia państwa było

jątkiem sułtana tureckiego. Tatarzy tymczasem nietyl-ko nie czynili zadosyć tym zobowiązaniom, ale nawet

Batorego.

l) A. Sokołowski: Kilka słów o tureckiej polityce Stefana

zbrojnej. W miarę jednak zmian, jakim stosunki społeczne ulegały i przy ciągłym wzroście zaludnienia stawał się ten rodzaj wymiaru sprawiedliwości i dla poddanych niedogodnym. Chwytano się więc innych środków. Król przelewał swoją władzę sędziowską na delegatów i poruczał im rozstrzygnięcie pewnych spraw. Tak powstały w Polsce w drugiej połowie XVI wieku

di ruj

■prmcpf>s

aATcnwic

<en; -777

Subdttiiś prihcbps ^Llbertus senior ^Dei c/ratia ^Brandcnbarcjen. in prussia ^Dax. (^Podobizna podpisu Alberta, ks. brandenburgskiego, z listu, pisanego z Królewca do Zygmunta Augusta.)

t. zw. „sądy komisarskie¹, wyręczające króla ¹). Obok tego istniały „sądy starościńskie¹¹ i „wiecowe¹*. Starosta, jako generalny pełnomocnik królewski, miał strzedz interesów panującego wobec władz autonomicznych, a od wyroków jego, podobnie jak i od wyroków przez króla wydawanych, nie było apelacyi. Przed ustano-ników swoich i na tych zjazdach omawiali sprawy publiczne i rozstrzygali spory prawne. Instytucya wiecowa utrzymała się i później, z tą różnicą tylko, że odbywały się owe zjazdy coraz rzadziej w obecności panującego, a coraz częściej, wreszcie stale, pod przewodnictwem wojewody lub zastępcy jego, kasztelana naj-

'sjMm&uar'¹: v^sr^.'ar.n." tut jr^g^jr^^..

aMĘOmpą

[/\

' *! i

*i! '⁵"

::;'-

8¹

|jX

zrnmm

<»r

ijjpfr'

i5f>

’T'

■i

jA

45

m.

“.a

•«:V

IgTR,

;;

i, -| I™

i u

' *V - ¹ *lśr¹ * ' #    .•% ¹,?t ,<’^§ .-.$;

!’

flfll

R. ■"

L,

r'*!£¹ g?

.

pif

Hm/kjA

fcJ|U &L-_ *abp

mm

USi

K2F¹»r-T-r

V'

pr₄

I f J

8 £

\K;H

>,

51*4³

IP.1

W®

Jej

jJP Ą ■ w ™

* & ;    ' Iśr^is,

Oj

W.

1 iFli

M §i|3§

|lp}§ ih|, , iA

IsdMJSl

<> fi

11 ‘i

Cl®?

,\ ■•

\s

<3fc

IŁ?

*«*•

■SENEKI

wieniem starostów, szczególniej w epoce podziałów skupiało się życie publiczne na wiecach. Książęta zwoływali w pewnych okresach czasu dygnitarzy i urzęd-

x) Dr. Oswald Balzer: Geneza trybunału'koronnego. Warszawa, 1886.

starszego wiekiem, i miały charakter przeważnie sądowy. Wiek XV przyniósł i pod tym względem ważne zmiany. Z jednej strony zaczęli dążyć królowie, mianowicie Kazimierz Jagiellończyk, do podniesienia władzy królewskiej i do scentralizowania rządów, z drugiej skierował się ruch szlachecki przeciw możnowładztwu i jego przeważnym wpływom na sprawy publiczne. Ucierpiało na tein najwięcej znaczenie sądów, bo jeżeli stan rycerski oddawna już znosił niechętnie jurysdyk-cyę starostów, jako urzędników królewskich, to oburzał się jeszcze bardziej może na przewagę możnowładztwa w sądach wiecowych i komisarskich. Na wiecach zaj-

fi

jp

li

■rH

hm!. r

■

1!

mmm

Iw

t' ■

v*>.:

*!§g

1HS

<•4

SB

Klejnoty polskie z XVI w.

ii

hęęfm

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

ti

TW\

'.rse

cr

ni

t’W'

„A

HjS'

ypii

mm*

ni

pis

pi

Eli

ly się coraz większym ciężarem dla króla i dia osób interesowanych. Sądy królewskie odbywały się na dworze króla i nie miały stale oznaczonych kadencyi. Później w wieku XVI wymierzał król sprawiedliwość na sejmach; rozpoczynały się te sądy sejmowe szóstego dnia po otwarciu sesyi, a statut z r. 1538 wyznaczał na ten cel dwa dni w tygodniu: środę i piątek. Było to w wysokim stopniu niewygodne i uciążliwe. Interesowanego czekała najpierw podróż daleka i kosztowna, a następnie pobyt w miejscu, gdzie panował zazwyczaj ścisk, drożyzna niesłychana, gdzie trzeba było nieraz noc pod gołem niebem przepędzić i zkąd wracało się lf f|i często bez żadnego rezultatu, bo czas sejmowania, krót-ko zamierzony, nie pozwalał królowi spraw wszystkich odsądzić. „Bodaj tam — woła Orzechowski w Quin-ł ‘ c u nocie — drugi raz nie jeździć, ani na tych sejmach by-) wać ! Azaż tam w czasie użyjesz albo sprawiedliwości, po którą jedziesz, dostaniesz? Utraciwszy ostatek tego, czego sąsiad nie wziął, płacząc i narzekając i Boga na-koniec przeklinając, do domu z sejmu tego jedziesz. A co się nędze nacierpisz, co się z prokuratorami nabiegasz, co się asesorom, referendarzom i odźwiernym ich nakłaniasz, to w niwecz!“

Do tych wszystkich utrapień, jakim podlegał skarżący i oskarżony, dodać jeszcze trzeba niesumienność

U/

Wm

\ W;/.

DAWNE UBIORY 1 UZBROJENIA. (Wick XVI.)

Rysunki Juliusza Kossaka.

Strój domowy i do wyjścia, używany przez niewiasty wyższego stanu.

(Rysunek wzięty z Cezarego Yecelli.)

i:

mował pierwsze miejsce wojewoda; wyroki, klóre tam wydawano, miały wprost nazwę wyroków „wojewo-dniczych¹¹, a sprawy sporne rozstrzygała nie ilość ale jakość głosów, g raniłaś per sonar um, non mnltitudo vocitm Duch równości szlacheckiej buntował się zatem przeciw tym wszystkim instancyom sądowym i dążył do przywrócenia dawnego porządku rzeczy, do oddania całego wymiaru sprawiedliwości w ręce króla. Uderzano tylokrotnie na sądy starościńskie, zaczęto następnie dążyć do ograniczenia komisarskich, w r. 1505 postano-wiono, że król może delegować komisarzy jedynie tylko f do rozsądzania sporów granicznych między dobrami szlacheckiemi a królewskiemi. Równocześnie upada znaczenie sądów wiecowych, odbywają się one coraz    [" m

rzadziej, szlachta protestuje przeciw nim, możnowładz-    Mfilar

two usuwa się od udziału. Naturalnym skutkiem tych zmian jest rozszerzenie kompetencyi sądowej królewskiej. Należą do niej wszystkie sprawy kryminalne, gdzie zapaść może wyrok śmierci, Infamii lub konfiskaty dóbr szlacheckich, procesy przeciw urzędnikom publicznym, sąd w kwestyach dotyczących osoby, zwierzchności i majątków królewskich, apelacya rozmaitego rodzaju, słowem cały szereg kontrowersyj niezmiernie ważnych i drażliwych. Mnożyły się one w miarę wzrostu państwa i rozwoju stosunków społecznych i stawa-

W?

mr

Nil

|§

* mm

FI

mm

li

*a-

iW-

fi {

W-

Ir

.....fg

JA

ii

’ 'i

Rysunki Juliussa Kossaka.

Niewiasta stanu miejskiego z córeczką i dziewica w ubiorze świątecznym.

(Rysunek wzięty z Cezarego Yecelli.)

prokuratorów (adwokatów), którzy kruczkami i fortelami sprawy najprostsze przewlekali i interesowanych wyzyskiwali. Rabulistyka tych kauzyperdów doszła wreszcie do tego stopnia, że hetman Tarnowski radził, aby prokuratorów piętnować dla odróżnienia ich od innych ludzi, a statut z roku 1559 wydał cały szereg surowych przepisów dla ograniczenia fortelów i wyzysków adwokackich., W takich stosunkach rosła ilość procesów niezałatwionych, a skargi na brak sprawiedliwości nie miały końca. Zygmunt August, objąwszy

cerskiego, przyczem głosy wszystkich członków sądu jednakowe miały mieć znaczenie. Szlachta zwyciężyła w ten sposób, bo deputaci szlacheccy razem z urzędnikami ziemskimi mieli w sądach tego rodzaju stanowczą przewagę nad możnowładztwem. Nie była to jednak reforma gruntowna, taka, jakiej się słusznie domagano, sądy wojewódzkie bowiem powołano do życia tylko czasowo, dla odsądzenia spraw zaległych. Na sejmie lubelskim w r. 1569 uczyniła więc szlachta nowy wniosek o organizacyi sądownictwa znowu bezskutecznie.

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XV f.)

i\

A*

TM

Wm

l-/y

* • •>*>

'WWi

iM8'

Ml

tein

mm.

Wm

SŁS

rrf

fi

UJ-

i!

17

\!

ii

I*

P\

i. ■

'i,

.w

vhą •

.Rysunki Juliusza K ossaka.

Szlachcic, witający damę, uzbrojony w sajdak, kołczan i karabelę.

tron po ojcu, zastat kilkanaście tysięcy procesów, które odsądzić należało i nic dziwnego, że przy najlepszej woli Syzyfowej tej pracy podołać nie mógł.

Refol-ma sądownictwa zatem była konieczną, podnoszono ją kilkakrotnie za panowania Zygmunta I, najsilniej i najwyraźniej w roku 1543; na sejmie roku 1552 powstał projekt utworzenia sądu z senatorów złożonego, dla odsądzenia zaległych spraw apelacyjnych, ale opozycya sejmików zmusiła króla do zaniechania tej myśli. Dopiero w roku 1563, po długich sporach, ustanowiono sądy wojewódzkie, złożone z dygnitarzy, urzędników ziemskich i delegatów stanu ry-

Nastąpiło tymczasem bezkrólewie, a z niem razem podług wyobrażeń ówczesnych ustawała działalność sądów wszelkich i otwierało się rozległe pole dla nadużyć i swawoli. Aby temu zapobiedz, ustanowiono sądy nadzwyczajne, kapturowe, złożone ze starostów i deputatów stanu rycerskiego, ale obok tego podjęto się gorliwie dzieła reformy. Andrzej Wolan w piśmie „O wolności szlacheckiej" przemawiał za utworzeniem jednego najwyższego sądu apelacyjnego i radzi! powołać do niego „kilku doktorów prawnych", tak jak to się działo za granicą, we Francyi i w Niemczech. Stronnictwo szlacheckie nie w tym kierunku wprawdzie, ale śta-

u

m

m

mm

fei

43

wnm

m

*

p

p

Ir

Vs

t

*4

\M.

w

ftp

§*

s

!>

m.

%

W Ł

I

I

m

^ jgśi

r

(5

j.

W

m

r

■

1

^ht9

iii<l

/'Jf

U

M

/

y/»

m

w

mm

w

mm

Mm

W

*

•-•■v-- ••*

Wm'

m

-yjyy-

a

pH

W/M/m.

1

I

rrnmj^

W/

wmm-

ES

Ml

1

!

i?

i

Marek Sobieski, wojewoda lubelski.

(Z obrazu, należącego do ordynacyi hr. Zamoyskich.)

^ | ' •

M

$-/:V :-r-•

l\lf JL

;r, §p|0 •    •

jHR'- '

:\

.    -3

tóAi

ii X""< -V -

SIS mM 'i - S^SSi'- -: v mF * ■

■:;®a

;s'

■ ■■•u

en

M    I

■w* IŁ*

lite

fi

mm

•;

'•■-■■‘i

?■

I®

«>

jGf£

..

hi

ts .

a!

§pflL-L

i stanu

fe-i

'

■ • str~-*8&3

liii

$> ■'

'•i

"•

Ul

mm

lp|p

m

;ir 'a

■ // i

mmm,

3ę

-i

SP

iifKii

Ms^Wm

gs@g$

WM

WM

SSfgig

a&>4o$m

•V

pili

■ ii

BKł-fef i ;.,    * ‘^SLaŁ.

fF/y# >4* '

tggf

Ł- ^

liii,..:-

mmmm

W(M

-w

I ..d

Stś

«§-'.

v. ii

JJ*¹

...ii

i-

%$$?* :m

■ '.v-r

mmR

I ||l|i|

Sas

p*

:.V:

wM^Wm

śtt

mm

W£ĘI0iM&W#^F ■ - r S I

■llSSrSpS,

y* :.,

mm

mmmtZA

i -i

?■*

■ ■:&*■ -' « * ,.?*>}*! ’

i#:;

SSH

Mi

i':

':1

wsmm

W:Jjk

sps

Wt)

:Hi;

giw

'•

.;. •?

r . -i

»U.s.    M 1 i¹

r&

.

»

= I •    \

_ .; -

^j3t«

ii.

)\£r.

Krzysztof Mikołaj Radziwiłł,

'kj!

wojewoda wileński, kanclerz i hetman wielki litewski.

li

Herb Trąby (Radziwiłłów").

'Podobizna podpisu Krzysztofa Radziwiłł*.

nowczo stanęło przy reformie i na sejmie koronacyjnym Henryka Walezyusza zażądało ustanowienia dwóch trybunałów, jednego, dla Wielkopolski i Prus, w Piotrkowie, drugiego, dla Małopolski, we Lwowńe. Projekt natrafił na wielką opozycyę ze strony senatu, duchowieństwa i miast. Senatorowie byli ogółem przeciwni reformie w duchu szlacheckim, duchowieństwo nie chciało podlegać sądom, złożonym wyłącznie z ludzi świeckich, miasta trzymały się sądów królewskich, jako bezstronniejszych, a i sam Henryk nie sprzyjał dalszemu ograniczeniu swojej władzy. Reforma nie przyszła więc do skutku, ale wszystkie stronnictwa mimo to uznawały jej potrzebę. Anarchiczne stosunki drugiego bezkrólewia dokuczyły srodze każdemu, sama opozy-cya na sejmie konwokacyjnym utyskiwała, że „sprawiedliwość z Polski wygnana i wyświecona¹¹, przeciwnicy i zwolennicy reformy zbliżali się tak ku sobie, ale jeszcze zupełnie pogodzić się nie mogli. Tak mniej więcej stały sprawy, kiedy Stefan Batory objął rządy i kiedy szlachta na sejmie toruńskim gwałtownie domagała się organizacyi sądownictwa. Król nie był temu przeciwnym, ale widząc wielkie trudności i naglony wojną gdańską, nie chciał kwestyi rozstrzygać dorywczo. Powstało wskutek tego wielkie rozgoryczenie w izbie poselskiej i sejm zakończył się burzliwie, dla zamiarów królewskich bez żadnej korzyści.

Szlachta na sejmikach generalnych zażądała zwołania sejmu w celu przeprowadzenia reformy. Król upokorzeniem Gdańszczan na duchu podniesiony i zajęty cały przygotowaniami do wojny moskiewskiej, przychylił się do tego życzenia i spełnił je rzeczywiście na sejmie warszawskim. Z właściwym sobie taktem umiał on stanąć przed stronnictwami, wytargować u jednych i drugich wzajemne ustępstwa i zachować najważniejsze atrybucye władzy królewskiej. Najtrudniejszą kwestyę, spór pomiędzy duchowieństwem a stanem świeckim rozstrzygnął Zamoyski, podając projekt sądu mieszanego. Tak powstał „trybunał koronnyu, złożony z deputatów, wybieranych przez sejmiki. Zgromadzał on się najpierw w Piotrkowie i sądził sprawy wielkopolskie od poniedziałku pośw. Marcinie do niedzieli kwietniowej, poczem, dla odsądzenia spraw małopolskich, przenosił się do Lublina. Podlegała mu apelacya w sprawach cywilnych i karnych (t. zw. starościńskich, grodzickich) jakoteż sprawy o nadużycia przy wymiarze sprawiedliwości. Spory miejskie, fiskalne i kryminalne należeć miały tak jak dotąd do zakresu sądowniczej władzy królewskiej. Do spraw duchownych powoływano równą ilość sędziów świeckich i duchownych.

Instytucya trybunałów, zaprowadzona następnie także na Litwie (trybunał w Wilnie) i w województwach ukrainnych, bracławskiem, kijowskiem i wołyń-skiem (trybunał w Lucku), jakkolwiek nie bezwzlędnie doskonała, była jednak znacznym postępem na polu sądownictwa a w kierunku politycznym walnym zwy-cięztwem stanu szlacheckiego. Król, przeprowadzając w tej chwili reformę, której napróżno przez lat 30 z okładem się domagano, dowiódł raz jeszcze, że jest politykiem zręcznym i bystrym. Ze zwyczajną sobie

stanowczością przeciął on węzeł gordyjski, zyskał po-między szlachtą niezmierną popularność i stał się od-razu panem sytuacyi. Sejm uchwalił podatek na wojnę moskiewską bardzo znaczny na przeciąg dwóch lat: po złotemu z łanu, szos, podwójny z miast, poglówne od żydów. Osabna komisya, z senatorów wybrana, miała się zastanowić nad ilością żołnierzy i pieniędzy potrzebnych na tę ekspedycyę. Król, uwzględniając zasługi Zamoyskiego, dał mu wielką, pieczęć, Jerzego Fryderyka, księcia na Anspachu, dopuścił do złożenia hołdu. Nie było to wprawTdzie po myśli rycerstwa i senatorów, wzdragały się przeciw nowemu władcy stany pruskie, ale król raz danego słowa cofnąć już nie mógł, a i Anspach także umiał być wdzęcznym; w maju pojechał Żółkiewski do Poznania, aby odebrać tam od księcia drugą ratę z owych umówionych dawniej 200,000 złotych.

Po dokonaniu tylu trudności pozostawała królowi jeszcze jedna, bodaj czy nie największa: ubezpieczenie granic południowych Rzeczypospolitej od Turków i Tatarów, przed czem nie było można myśleć na dobre o wojnie moskiewskiej. Prowadząc zatem pozornie przez gońca swego Haraburdę układy z carem, który coraz to zuchwałej sobie poczynał i teraz już odstąpienia całych Inflant wymagał, pojechał Stefan z Warszawy do Lwowa, aby tu łatwiej spraw tatarskich i tureckich dopilnować. Wiadomości, jakie tam zastał, nie były pomyślne. Dzierżek powrócił z Konstantynopola z listem pełnym gróźb i „fukania“, z Bracławszczyzny i starostwa barskiego donoszono, że Tatarzy nad granicą się gromadzą. Król, zafrasowany tern wszystkiem, nie widział innej drogi jak chwilowe ustępstwo. Wysłał więc do Krymu, po przymierze z chanem, Broniewskiego, czausza sułtańskiego, Achmeta, który wraz z Dzierżkiem przyjechał, wysłuchał łaskawie, a tymczasem gromadził pilnie żołnierzy i pieniądze. Lwów zaroił się od zaciężnych, gwar wojenny napełnił ulice miasta, a poseł turecki, patrząc na te przygotowania, nabierał mimowoli innego wyobrażenia o królu i o potędze Rzeczypospolitej. Niepospolity znawca ludzi umiał Stefan rozbudzić zapał w narodzie i imponując nim Turkom, okazywał Avyraźnie, że ustępuje nie ze słabości lub obawy przed potęgą Porty ottomańskiej, lecz z przekonania i dla miłej zgody sąsiedzkiej. Najtrudniejsza sprawa była z Podkową. Miał on licznych pomiędzy szlachtą przyjaciół, którzy zagonową kierując się polityką, pragnęli go uratować i na hospodar-stwie wołoskiem osadzić.

Jednym imponował zapewne ten mołojec olbrzymią swą siłą i rycerskim animuszem, drugich nęciły awanturnicze ku Dunajowi wyprawy i sława hospo-darskich skarbów, inni nareszcie widzieli w Podkowie dziwną igraszkę losów, zasługującą raczej na współczucie, niż na surową karę, a wszyscy razem oburzali się na wyzywający ton listów sułtańskich i niezwy-. czajną dotąd pychę bisurmanów, którzy królowi we własnem jego państwie zdawali się rozkazywać. Ale Stefan, nie bawiąc się w uczuciową politykę i przewidując do czego zuchwalstwo kozackie z czasem doprowadzić może, postąpił sobie tak, jak tego wymagał IX artykul przymierza z Amuratem zawartego i w obecności czausza tureckiego kazał ściąć Podkowę we Lwowie, na Niż zaś wysłał Jana Tarłę ze Szczekarzewic, wojewodę lubelskiego i Mikołaja Sieniawskiego, kasztelana kamienieckiego, aby winnych ukarali i na przyszłość tumultom podobnym zapobiegli. Czy ta suro- • wość była prawdziwa, czyli też pozorna tylko, rozstrzy-

wspomina o jakiejkolwiek reformie, chociaż kilkakro-j tnie sam potrzebę uorganizowania Kozaków z naciskiem podnosi. Na razie stało się więc zadość żądaniom Porty, ustanowienie hetmana niżowego mogło pohamować swawolę kozacką, królowi otwiera się droga do Polocka, Wielkich Luków i Pskowa.. Skoro tylko czausz Achmet powrócił z listami królewskiemi do Konstanty-

'1

mm

*• * -

p|t

• ;    ....._y - ,    —

rlU

cl

mm

fm

mrM

mk'

[M

•V

li

i ILIS JS

JySj

ii

W:

Kaplica Męki Pańskiej przy katedrze we Lwowie.

(Fundowana w XVI wieku przez Pawła Boyma, mieszczczanina lwowskiego i burmistrza, sekretarza Stefana Batorego i lekarza nadwornego Zygmunta III. Budowana przez Janusza Głuskiego. akademika krakowskiego. Rzeźbę na

kamieniu wykonał Mina z Krakowa.

nopola, zmieniła natychmiast polityka turecka dotych-

gnać dziś trudno, to pewna jednak, że u dworu mówiono sobie na ucho, że „przecie nic Kozakom nie będzie",    czasową swą barwę, i chociaż wezyr skarżył się jeszcze

a ci co tak tuszyli, znali widocznie lepiej zamiary kró-    o najazdy kozackie, to równocześnie wyrażał się

lewskie, skoro na wojnę moskiewską ruszyło wnet 500 mołojców pod dowództwem hetmana kozackiego, Jana Oryszowskiego. Do tego jednak ograniczyła się też owa domniemana organizacya kozaczyzny w czasach Stefana Batorego, a najlepszym dowodem na to jest milczenie Bielskiego, który mając dokładne informacye o Ni- j Pośrednictwo tureckie okazało się i potrzebne i poży-żu od „stryjca" swego Oryszowskiego, ani słowem nie

z uznaniem o zadośćuczynieniu królewskiem i wysłał czausza Sulejmana jako pośrednika pomiędzy R.zeczą-pospolitą i Tatarami do Krymu, „bo Wasza Królewska Mość—tak kończył list swój wezyr—jesteś jakoby pochodnią jaśniejącą naszego najpotężniejszego cesarza".

teczne, bo chytry Tatarzyn widząc, że się zanosi na

wojnę moskiewską, pragnął o ile możności wyzyskać położenie. Taranowski, wysłany do Krymu dla ukończenia układów, powrócił w drugiej połowie lipca do Lwowa z Bieleckim, który, jako siedmioletni syn włościański zabrany w jasyr, zbisurmanił się i na dworze chana używany był teraz do misyj dyplomatycznych w stosunkach z Polską; za nimi jechał czausz turecki. Bielecki „zły, by pies“ twarde stawił warunki: domagał się warunkach, zaręczając przytem gardłem swojem, że rzecz całą w Krymie przeprowadzi i Tatarów do wojny z Moskwą skłoni.

Zaledwie odprawiono posłów tureckich i tatarskich, kiedy stanęli przed królem posłańcy Kozaków niżowych, ofiarując usługi swoje na wojnę moskiewską. Król przyjął wdzięcznie to poselstwo, kazał zaciężnym mołojcom złożyć przysięgę przed starostą czerkaskim

)J

musi

mm

i i,

im

il

w.

5?

mm

ii

mt

ii

im

¹

ęm¹ <* «

li 4

fet

STEFAN BATORY

(Podług starego portretu ze zbiorów M. Bersona )

upominków zwyczajnych, a do niczego ze swej strony zobowiązać się nie chciał, ba, oświadczał wprost, że chan z Iwanem Groźnym przyjaźń zachowrać pragnie i służyć mu tam każe za dobrą zapłatą. Na tej podstawde zaczęto targi, ale bisurmanin o żadnych ustępstwach słyszeć nie chciał, dopiero czausz rozstrzygnął spór w ten sposób, że upominki, dla chana przeznaczone, zabrał i miał mu je wydać dopiero wtedy, gdy potwierdzi przymierze z Polską na dawniejszych i zabronił im surowo wszelkich wycieczek do Wołoch i w ziemie tureckie. Upłynął na tern czas do końca września; pięć miesięcy już bawił' król we Lwowie, a jednak z powwotem do Krakow?a nie spieszyło mu się wcale. 1-go października wreszcie przyjechał do Przemyśla, 6-go był w Pilznie, polował potem w Niepołomi cach i dopiero w połowde miesiąca przybyh do Krakowa. Powolność ta, niezgodna zresztą z usposobieniem królewskiem, miała polityczne znaczenie. Car, zatrzy-

r-rs:

•> A

m\

•v

K^V.- ■■ V ,v:|

p vkr** -

’4W6

MllllSillP

-..—n.,._    HWfc X,^^JUzAJSr^ Ufaku.f

■?y

s<p

mm

A.

iśm

mms

' i*

V. J

$j§l

S^p”

Jl

p*:f§y

*

Filii

,f

mam

g§

f$S

**

1, €

fjj

f-;

L.

KflH

Si

Huy

. A .sUm! • iSIfp •;\    «r .: ”-

ja

fik

te*

g C-

'!m

IHifcBWLJ

■i»fcia

5 ** v'*Mrf«Ril

!l

Jfę

pgisil

gf

■ F'

«ŹSS

BIS

r*li

i, '**

BI

Jii

V;

$111

I#

I ^ ftSpSPill

m^\ ?■&

m i

Wwmk mH

t* pC %( —• jj|

>.

k" '■ ■

I |>pl

1

Et)

v,:P v ■

:■#

•H

aH

Jan Zamoyski,

hetman wielki koronny.

(Ze współczesnego wizerunku.)

N>*|

lin

iP

li

Spv?WB

' Ił,'    ’ ’ s

mawszy gońca polskiego Haraburdę, wysiał wielkich | Wiadomość o tern zwycięzlwie, która nadeszła do Kra-posłów swoich, aby traktować o pokój. Stefan, zajęty cały przygotowaniami do wojny, o układach nie my- Stefana i utwierdziła go w postanowieniu co do wojny ślał, pragnął więc posłuchanie posłów moskiewskich odwlec jak najdłużej, aż do zimy, aby nieprzyjacielowi odjąć tym sposobem możność wojowania dalszego w kra-

kowa wkrótce po powrocie królewskim, pokrzepiła

moskiewskiej. Śmielej mógł on już teraz rozprawić się z posłami carskimi, jakoż na pierwszem posłuchaniu

rozbiły zaraz się układy o śmieszne i wygórowane żą-

tt

J!tl

MM

x\

/.

■Pi

S'-

vV

»■

Ig®

m-

mml

mm,

■y

i •/

li

i:

i!i

lilii

Pi

Iffi

\W

w.

fi

P;

5

: V.

/\sr

pfpą

’v

\N

-Si#'    /

***•/•..

Eysunek .Tana Matejki.

Stanisław Bojanowski

dyplomata⁻z czasów Stefana Batorego.

dania ceremonialne posłów, o „głupią ich hardość“ jak król następnie się wyrażał. Poselstwo odjechało z ni-czem, a tymczasem zapadła zima. Stefan zwołał kon-wokacyę senatorów na dzień 1 grudnia do Krakowa, gdzie ostateczne zapadły uchwały. Wojna była nieu-

jach litewskich i inflanckich. Zamiar ten niezupełnie powiódł się królowi, bo Moskwa, działając podstępnie, najechała mimo to Inflanty, ale dnia 21 października poniosła znaczną klęskę pod murami Kiesi, gdzie Andrzej Sapieha i Maciej Dembiński dziewięciu bojarów wzięli do niewoli i 6,000 nieprzyjaciół trupem położyli. nikniona, posłano więc po piechotę węgierską, Rozra-

żowskiemu i Ernestowi Wajerowi polecono werbować Niemców, a w kraju zbierano pilnie piechotę t. zw. „łanową", którą przezorny król dekretem, wydanym we Lwowie dnia 10 lipca 1578 r., zorganizować nakazał. Z 20 łanów w dobrach królewskich wybierano jednego żołnierza, który, uwolniony od wszelkich danin i powinności, miał się w czasie oznaczonym stawić „do mon-strowania z rusznicą dobrze narządzoną, z szablą, sie-rozpoczęcia wojny. Ale zima w tym roku nadzwyczajnie długo, bo aż do połowy czerwca trwająca, opóźniła znacznie ruchy wojska. Król w lutym już był w Grodnie, na początku marca w Wilnie, kazał lać działa, zbudować most na łodziach, który za wojskiem wożono, aby przeprawy na licznych rzekach ułatwić, wreszcie dnia 26 czerwca napisał ów słynny list do cara, gdzie przedstawiwszy w sposób treściwy przebieg sto-

Z-

mm

MM

m.

om

i.

\\

ii

li

will

li

ilffl

Iftt

l.WATEJKC.

ur.Z.t.STyr-)

Rys. Jana Matejki.

Jan Zaborowski.

(Z pomnika grobowego, zachowanego w krużganku klasztoru Dominikanów w Krakowie).

Ig

kierką, w sukni swej, barwy takiej, jaką mu rotmistrz    sunków pomiędzy Polską a Moskwą od czasów Zyg-

albo porucznik jego naznaczy" x). Byłto zawiązek woj-    munta Augusta, wyrzucał Iwanowi jego okrucieństwa

i przewrotność i szczerze i otwarcie wzywał go, aby się opamiętał. „Jeśli chcesz z nami pokoju—były słowa listu — tedy myśl o pokoju niewątpliwym, ani for-telnym, nie z krzywdą i szkodą naszą, ale o takim, któryby był ze wszelką uczciwością majestatu naszego, z nagrodą ukrzywdzenia państw i poddanych naszych, a pewnym, szczerym i sprawiedliwym". Upomnienia te nie odniosły oczywiście żadnego skutku, król zresztą

ska stałego, pierwszy krok do urządzenia armii polskiej na wzór europejski i nowemu systemowi wojowania właściwy. Przygotowawszy tak bacznie wszystko i oddawszy buławę hetmańską Mikołajowi Mieleckiemu, wojewodzie podolskiemu, który był szwagrem Zamoyskiego, czekał Stefan niecierpliwie pory stosownej do

9 Sprawy wojenne etc,, str. 118.

A

Dawne ubiory i uzbrojenia (wiek XVI).

Bysitnld Juliusza Kossaka.

k

&

Wk:

w

/

'■{J&ż

/ /

4

z

\

74

■Z

jV

K

4'

74

/. i>i/

4.: '

Si

V

BP

w⁷-

m

'■ /

■■

a;

■

-/

mm

7-

■STA

F;

m

im,

4

I

s— i‘. fi. ~-fi—

0'

Sn

i u#"-

r

I

i

. :-ó

Mi

*

■

5

p

•w

.Tr?^

•■■ :

ft¹ •

fiĆI-fiĄ—;-.__ .- ___ ___

.■■ ■ "fi ': •~vr?'-’--._-?:ssji

. %

=i^

iS

ggg

M

W:

iii

k

4

■;

kJOm

///V.'//'■

kk

;.-

ii

mi/:!i ki.

i^f ę S fi k

*

i«piiPMsSi*M

KN⁻"J

.

J

FtH

ii

:

y

/

7 -1

■ PwwmM

k

pm

k^yśaS

k

ji®

r_i

1

mm

misa

pT~('y

4>

i

V

.z,

• 'k

|Ł

llfc^

Eg

Sr

I •■"T=^=rir

Ufi

P

fc

"N

1

,k

i

&

Ą

%

U

'

V,

»

';ŚiK

Ol

i

V.

3

p,

P

— W

'V

,,'i

ri

»®w

m

n

i

r:

m

K.

'óijg >

7

v

ftp

ii

; v?;

' z

ill

ki

'■ źi

jH

U

'hj&Źk

7

3f

r

y.

a«

m

w

77

Z/,

U

Li

W%»Pss

gpll§r

liii

rv

m

f/j

ffe

k -!iy

%

W7

44

£1

ntffs

ff/i

kj

pfWj

M

»\

V

f

ma

v>.

ii

:

Aa

1

V;

:

'-•-

Axx

I?

4

'>

m

i

i\"

f

xA4 ■

M>*-

•k

/

li

i:

i

J

. j

ić

ii.;

8f

i

■//.

/

§a

Di

k

A

>

ii?

7-

"y

Lisi

■%'Z

o i

i- 4 ui

tu

; mm $**    ' m

44

31.'

4

f.

i'

I

:vl

.-

<3 '

i%g

10^11111131

.jrnmW*

r v

£

ki

, ~\_'5

.

kfi

f>'

Sr

lkr-7:

3

Litwini stanu rycerskiego.

4

4it

<V

■

Ei

4/ /

'

LN

rŚ7.-i==u

sm

ig£

H

s!

>> 4 a

5»

S*

^TSc

«-?T' ‘

Wi

sfi-

7

K3

gkpklgS

Ktt'; 4

i

4

-*r

4

•/Z'

ki

‘fi-—"

>

(■

:ss

/m

¹

"-Z

fi

;-VfiT

iŁi

iM

pk “

aifllg;

__

4-fe 1

Mis

-i—~-

P*

-•; ?, '

'

--.

Litwin z buławą i tarczą i Rusin z łukiem i sajdakiem.

ST

2

/

*:*•

•_i

/

------ ^ _ ._.._ _

& -

- -~ xj

^ ’2

^=~~=——---= ^se -s:

- - -

fi=fi=S

A

r⁻

1C

i

Zi . <*(

wC§mm

a 4

-=K^:sisdtK

Towarzysze chorągwi hussarskiej w pochodzie; za nimi oddział pachołków.

6|^

4/

ST

&

fiż^.

_y

■

'-_-■ :■

■ -L

;    - i

W

i®

Fp=gr.-^sr7- -r_*. r^Circ ~

1

'•s

g

r

ii

m

’4^-fi

Jfi-

i

. !

i

SB

1

l\'

i/i

r

i/

kiśZ

.‘1

kfi

__\'''

\\:

-k

-W

W,

’"' :-;S;. --Ą

\

’:ę:-.V i

■1

»

rfj

rki

pi

Ul

k

bxiL..aj

.4 .k|

kl

k;

fe -' 1 Spo. - - -zJkPP^

Ifk

A®

c-

>\d,

K

w

li

■li

i

A

(4

II

" •- ^.'4^

-:r.- Z

P

:.v

mm'm

gitta

k

k

Mym

f./z^

il

Sg

^T_;

iJFWTi

ttk^

BS

U

A

HS-1=:

:_[

3S

|

2

I

i

»

VN

m

h

fe)

i ,7

r

4|

W

■

4X⁴

Ę

yj

I

i

11 \\

7sv-'4

^4

IIUm&k¹'-

pfi

~Ą

Lksśsk

kask

tMH

r.k

p.

3?

'; ^ |

fy

U& •,;'- 4\

l- - V

a:

3

H

i

SFT

u

s m

1

'v

i

<V.

E

Łk

i

)

«

’> i

Si'!

4

a

£1

I

!l

Sv

! '

M

[iw

|(4mI

i

i

f;

i. >

■Js

ięP

i

I!

il:.;

fi3?

e.f

I

kv>

SvSS

4 "'

k-    ' _

rl:v'

r>r;-r_.

I

|g

:4

■ -

Ik

-•-'

lv

(

n

i \^tSSlllllll

--S

m

:^3

V,

-A

■m,

M-

^nI i

wz

feU

1'iAj

II:

'fi-

y

M

m

m

• ^

i

4

mm

T-

ilMi

IM

■ •.

ŚZ'

: ''

m

(ki

X;

■t

fi: 1

\^CSsś^~=i'

m

i=

;

^7<

=.3

M

;

T

%

ST?

.

ijfr-

r

r

fkkpkk

K ski-

/

nie oczekiwał nawet odpowiedzi, natychmiast potem wyjechał z Wilna do Świru, odbył tam przegląd wojska, wydał manifest wojenny i złożył radę, na której postanowiono wbrew tym, co do Inflant obrócić się chcieli, uderzyć na Połock i Psków, i nękając tak nieprzyjaciela we własnym jego kraju, ziemie inflanckie od najazdu oswobodzić. Była to myśl króla samego i ona wreszcie zwyciężyła. Ze Świru ruszono więc na Dzisnę, gdzie książę kurlandzki hołd składał i gdzie popis wojska się odbył, ku Połockowi. Droga była haniebna z powodu deszczu i rozmokłej gliniastej ziemi,

padku zbyteczną, nieprzyjaciel bowiem nie pokazał się nigdzie i wojsko bez przeszkody stanęło wreszcie u celu uciążliwego pochodu, pod murami Połocka.

Miasto to położone przy ujściu Połoty do Dźwiny, składało się z trzech części: właściwą sadybą ludności było Zapołocie, na drugiej stronie rzeczki Połoty leżały dwa zamki, jeden wyższy, gdzie się znajdował kościół ' murowany św. Zofii, drugi niższy, zamkiem strzelców zwany, oba były połączone mostem i obwarowane mocno dębowemi dylami. Dość łatwo przyszło zdobyć Zapołocie, bo po krótko trwającem ostrzeliwaniu

Al

Klfii

i,

EWA

g.

W]

mm

i™

r-. ■

wm

yj

L-~Aj

I;

"i

■s>

|gg

Hussarze polscy.

trzeba było przedzierać się przez lasy gęste, które tu od czasu zdobycia Połocka za Zygmunta Augusta na miejscu pól urodzajnych powstały, trzeba było z największym trudem wieźć wielkie oblężnicze działa, lgnące w błocie co chwila. Naprzód więc szła piechota, siekierkami wycinając drzewa i torując drogę całemc wojsku, a po tym zaimprowizowanym i chrustami wymoszczonym gościńcu przedzierała się zwolna cała armia, lotne oddziały Kozaków śledziły nieprzyjaciela, a partyzant, słynny Filon Kmita, starosta orszański, pilnował od strony Dniepru granic litewskich. Ale ostrożność ta, jakkolwiek potrzebna, okazała się w tym wy-

z dział, mieszkańcy sami uciekli na zamki, a miasto oddali na pastwę płomieni. Otworzył się więc w ten sposób przystęp do grodu wyższego, usypano okopy, ustawiono działa i rozpoczęto bombardowanie. Skutek nie odpowiedział jednak oczekiwaniom, drewniane warownie urągały pociskom artyleryi polskiej. Wtedy użył król Kul ognistych, które pożar wzniecić miały i rzeczywiście w kilku miejscach wznieciły, ale i ten środek zawiódł dla nieustających deszczów i ostrożności załogi moskiewskiej. Tak upłynęło kilka tygodni, tymczasem wojsku polskiemu zaczął dokuczać niedostatek. Nieprzyjaciel, rozłożony po okolicznych zamkach, wTu-

na

rowli, Sokole i Suszy, przecinał dowozy, z Litwy dla trudnych dróg i wielkiego oddalenia nie można było sprowadzać żywności, konie padały gromadami z głodu i złej wody, drożyzna w obozie panowała taka, że za beczkę owsa po 10 złotych płacono. Radzili zatem niektórzy królowi szturm walny do twierdzy przypuścić, ale Batory, uważając przystęp trudny bardzo, bo zamek na stromej leżał górze, wolał innych użyć środ-

Pana rada i przyjaciel J. Zamoiski. (Podobizna podpisu polskiego Jana Zamoyskiego.)

ków. Kazał zatem ogłosić, że kto podpali mury tak, iżby cała twierdza od ognia tego się zajęła, wielką otrzyma nagrodę. Zachęcona tą obietnicą piechota i czeladź obozowa, rzuciła się z pochodniami i łuczywami smolnemi do parkanów zamkowych pomimo gęstej strzelby i kłód wielkich, jakie na śmiałków Moskwa z góry waliła. Kilkakrotnie wszczynał się pożar, który Moskwa z poświęceniem gasiła spuszczając się na sznurach z murów, gdzie śmierć niechybna prawie każdego czekała bądź od kuli, bądź od ognia samego, aż wreszcie przemogli nasi. Kotlarczyk pewien ze Lwowa, niosąc sobie kocioł pełen węgla rozżarzonego i sporą wiązkę łuczywa smolnego, dostał się szczęśliwie pod basztę narożną i tu rozniecił ogień taki, iż go nieprzy-13[ciele ugasić nie mogli. A że właśnie dzień ten (29 sierpnia) był pogodny, więc płomienie ogarnęły cały zamek i wszcął się dla oblężonych prawdziwie dzień sądny. Z szańców polskich ryknęły działa, grad pocisków płynął jak fala nieustannie, łamiąc z trzaskiem parkany i zmiatając gaszących, a z drugiej strony zamykało odwrót całe wojsko, „rządnie uszykowane“ wśród niego sam król senatorami otoczony i przypatrujący się temu strasznemu widowisku. Moskwa dotąd uparta, zachwiała się i z blanków spuściła dziesięciu parlamentarzy, aby o kapitulacyę traktować. Nie powiodły się traktaty, bo rozżarci i chciwi zdobyczy hajducy węgierscy pięciu posłów rozsiekali. Jęli więc oblężeni bronić się na nowo, ale ognia ugasić już nie mogli, gdy tymczasem piechota polska i węgierska coraz bliżej do murów się podmykała i dalszą obronę niemożliwą czyniła. Radzono więc znowu o poddaniu zamku, ale wojewodowie moskiewscy i władycy z obawy przed carem, słyszeć o tern nie chcieli i zamierzali prochem całą twierdzę w powietrze wysadzić. Załoga i pospólstwo przeszkodziło temu, układy nawiązano na nowo i dnia 31 sierpnia poddał się Połock królowi. Znaleziono w zamku dział 56, hakownic kilkadziesiąt, strzelby innego rodzaju poddostatkiem, kul i prochów ilość wielką. Załodze pozostawiono do woli, pozostać pod panowaniem polskiem lub wrócić do Moskwy; jakoż większa część wybrała drugą drogę, „chociaż tak rozumieli, że tam mieli iść jako na pewną śmierć¹¹.

Osiągnąwszy tak główny cel wyprawy, wysłał Batory wojsko na zdobycie okolicznych zamków, co bez wielkich trudności się powiodło. Kozacy ubiegli Turo wlę, hetman Mielecki wziął po krótkiem oblężeniu Sokół. Z nadchodzącą jesienią król, oddawszy zamek połocki pod straż wojewody Dorohostajskiego, ruszył na sejm, zwołany do Warszawy na dzień 23 listopada. W Wilnie przyjmowano go z wielkiemi uroczystościami, a uradowany monarcha nie szczędził łask i zaszczytów, zasłużonym w wojnie ostatniej, Litwinom. Największą korzyść odnieśli Radziwiłłowie: Krzysztof otrzymał buławę polną i podkanclerstwo, Mikołaj województwo nowogrodzkie, Jerzy, syn Mikołaja Czarne go, gorliwy katolik, został biskupem wileńskim, Mikołaj Krzysztof, Sierotką zwany, marszałkiem wielkim litewskim, Jan Albert marszałkiem nadwornym. Wakujące po śmierci, zawiedzionego w nadziejach swoich, Chodkiewicza, starostwo żmudzkie, dostało się Janowi Kiszce. Zasłużony przy oblężeniu Połocka Kasper Bekiesz uzyskał indygienat, ale niebawem umarł w Wilnie, pochowany na górze od niego górą Bekieszową zwanej.

Uporządkowawszy tak sprawy litewskie, pojechał Stefan na sejm, gdzie zastał umysły wzburzone i dość znaczne niezadowolenie. Wobec świeżych tryumfów połockich, wobec podniosłych słów, jakiemi Januszewski witał wracającego z wyprawy monarchę, dziwnem może się nam wydać owo niezadowolenie mas szlacheckich. Ale nie pierwszy i nie ostatni Stefan Batory doznał w Polsce podobnego losu. Pokątna agitacya, pobudzona osobistą lub stronniczą niechęcią, podburzała już oddawna łatwowierne umysły. Podczas podróży królewskiej do Lwowa puszczono w obieg wieści, że Stefan Polskę opuścić zamierza; ścięcie Podkowy, o którym pieśni drukowano, a ciało jego po śmierci malowano ¹). zachwiało jeszcze bardziej popularnością królew-ską, a niechęć Zborowskich i zawód, jakiego doznał Chodkiewicz, oczekujący przyobiecanej sobie niegdyś buławy litewskiej, szerzyły w sferach możnowladczych

(Podobizna podpisu łacińskiego Jana Zamoyskiego.)

żal i rozgoryczenie. Piotr Zborowski, wojewoda krakowski, Andrzej, marszałek, dąsali się i krzywo patrzyli na pomijanie własne i brata Jana, kasztelana gnieźnieńskiego. „Jużci widzę—mówił pierwszy z nich, żeć próżno, fartuchem ci się przyjdzie opasać, a doma siedzieć¹*, a kasztelan gnieźnieński groził, że zabiłby tego, który go „o niełaskę królewską przyprawuje¹* ²).

l) Sprawy wojenne, str. 115. -) Tamże, str. 134.

Wypadki podczas połockiej wyprawy nie były w stanie żalów tych ukoić. W obozie wszczęły się spory i niesnaski pomiędzy Węgrami i Polakami. Mielecki bronił swoich, Bekiesz ujmował się za Węgrami, ztąd kwasy i niechęć powstała tak wielka, że hetman od następnej wyprawy wymówił się pomimo nalegań królewskich. Ostatecznie wyniesienie Radziwiłłów, spokrewnionych z Zamoyskim i Mieleckim, musiało najwięcej królowi zaszkodzić. Rzucono się na niego zjadliwie; mówiono, że przez podkanclerzego Wolskiego

Z takiem usposobieniem narodu spotkał się Stefan na sejmie warszawskim i uwiadomiony o wszystkiem, postanowił natychmiast zamiary opozycyi pokrzyżować.

Z jego polecenia zatem zabrał głos na pierwszej sesyi Zamoyski, wykazał z jakim trudem odniósł król znaczne nad nieprzyjacielem korzyści, dowodził, że ko-niecznem jest wojnę tak chlubnie rozpoczętą prowadzić dalej, a zbijając zarzuty, z rozmaitych stron podnoszone, odwoływał się do patryotyzmu malkontentów.

łi

iń,

lilii!

::

C/rĄy9mm

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek NYT.)

Ul

iii

fik

PA

'.C

u. ii!

'■i iii’

li!

<1

\Ą

Br

KyfAi

Y'!

l/j

I¹,

1 11

II II

■'i

i!

[£|

ST:

Rysunki Juliusza Kossaka.

Niewiasta i mężczyzna stanu miejskiego z Prus.

stara się w Rzymie o rozwód z królową, że paktów po-przysiężonych nie dotrzymuje, że Bekieszowi, cudzoziemcowi, nadał starostwo lanckorońskie, odebrane Laskiemu, że hołd od księcia kurlandzkiego przyjął nie na sejmie, jak tego prawo wymagało. Nawet zamiary wojenne króla ostrej podlegały krytyce. Zgryźliwy książę Sierotka, niepomny świeżo doświadczonych dobrodziejstw, mniemał, aby „Smoleńskowi dać pokój, bo to już dawnością wyszło, lepiejby pokój z Moskwą, a jeśli łeb świerzbi, ono Tatarzyn z Turkiem...

') Archiwum Radziwiłłów, str. 19.

„Znajdują się tacy — mówił — którzy mniemają, że ich dotąd przyzwoicie nie oceniono. Otóż podaje im się pole tak do wykazania swej wartości, jakoteż do zasłużenia s;ę królowi, a niech nikt się nie spodziewa, ażeby przez potwarze, opatrzne wytężenia, zaburzające Rzeczpospolitą, miał pozyskać nagrody, które się cnocie i pożytecznym przymiotom należą". Słowa te stanowcze odniosły skutek pożądany; posłowie podnieśli wprawdzie zarzuty i skargi rozmaite, ale to dało tylko sposobność królowi do zupełnego usprawiedliwienia się wobec narodu. Wykazano więc od tronu, że wszystkie te podejrzenia żadnej nie miały podstawy i kró odniósł zupełne zwycięztwo, sejm uchwalił pobory takie jak w roku przeszłym, starostowie ofiarowali podwójną kwartę. Uradowany tym obrotem rzeczy, Stefan oddał naczelne dowództwo nad wojskiem Zamoyskiemu, a sam pospieszył natychmiast do Grodna, aby przygotować wszystko do nowej wyprawy. Podobnie jak w roku poprzednim, tak i teraz posłano po zaciągi węgierskie do Siedmiogrodu, pomnożono i zorganizowano lepiej piechotę łanową, w Wilnie pod okiem kró-lewskiem naprawiano działa i lano nowe.

Przygotowania te nie uszły oczywiście bacznej uwagi Iwana Groźnego. .Tuż od początku rządów Rana dworze cesarza Rudolfa II, ale monarcha ten, z natury nie przedsiębiorczy, nie dał się porwać ponętnym obietnicom dyplomacyi moskiewskiej. Wtedy zwrócili się posłowie carscy do Olbrachta Laskiego, bawiąeego w Wiedniu, pan wojewoda jednak, acz srodze na króla rozgniewany, odtrącił z oburzeniem pokusy tego rodzaju i moskiewskich dyplomatów za drzwi wyprosił. Niezrażony tern niepowodzeniem, rzucił się Iwan na Litwę i tu, wśród magnatów tamtejszych, znalazł narzędzie dogodne dla siebie, w osobie Hrehorego Ościka, który we wsi swojej Kowarsku, o dwie mile od Wilna położonej, monetę fałszywą kował i o jakichś zdra-

V,-

i?

r i*

Lo

k |T; Blfu

. ■*,

<%

Mm

■■;

■i

Hi

V.f

f,!_

s=5r^-

Ute

S>'- % 1

— ¹ '' —--"* V

ttifo

! ć&

: '*5.

g§

iFTitS??⁵*

ggv^;

legi--^i"-^g--. %

B:-£

Jł

i'

L2

i.

"v>

Lisowczyk.

torego w Polsce, czuł on instynktownie niemal grożące Moskwie z tej strony niebezpieczeństwo i dokładał wszelkich starań ku temu, aby Rzeczpospolitą na zachodzie zatrudnić. Słał więc posłów do cesarza Maksymiliana II, łudził stolicę apostolską ponownie nadzieją powrotu na łono kościoła katolickiego, porozumiewał się z Gdańszczanami, knuł przez Magnusa intrygi w Inflantach, wszystko bezskutecznie, cesarz Maksymilian bowiem umarł w ciągu układów, papież Grzegorz XIII uznał po pewnem wahaniu królem pol-skiip Stefana, a uśmierzenie buntu gdańskiego i pokój z Turcyą usunęły ostatnie przeszkody do wojny moskiewskiej. Raz jeszcze próbował wielki kniaź szczęścia dzieckich zamiarach myślał. Zdradzony przez sługę swego, Mirowskiego, wobec cyrografów i listów, jakie u niego znaleziono w szkatule, nie mógł Ościk winy swojej zaprzeczyć, i przekonany o zbrodnię dał gardło z żydem jakimś, który rolę pośrednika w nieczystej sprawie odgrywał.

Wtedy, kiedy Iwanie układy nawiązywał i prowadził, miał jeszcze nadzieję albo wojnę zażegnać, albo-też wyprawę polską udaremnić. System obrony Iwana polegał na trudnościach, jakie sama przyroda nieprzyjacielowi stawiała. Pas pograniczny od Litwy opustoszono po zdobyciu Połocka umyślnie, na miejscu pól uprawnych i siół zaludnionych rozciągały się teraz gę-

ste lasy, a ziemia z natury bagnista i gliniasta, przeszkadzała ruchom wojska, obciążonego taborem i liczną artyleryą. Jeżeli zaś nieprzyjaciel, jakto się stało podczas wyprawy połockiej, wszystkie te trudności przezwyciężył, czekał go w kraju bezludnym głód, niedostatek i brak paszy dla koni, czekały go złośliwe jakieś choroby, a wreszcie dżdżysta pora jesienna i sroga potem zima północna, która wszelkim działaniom kres położyć musiała. Bystry umysł Batorego odgadł to i, przełożywszy wyprawę na letnie miesiące, zapewnił powodzenie orężowi polskiemu.

Przestraszony tern Iwan liczył jeszcze na niechęć szlachty, na opozycyę, podnoszącą się przeciw królowi, a gdy i to zawiodło, rzucił się znowu na drogę dyplomatyczną i raz po razu słał gońców do Stefana, domagając się wielkiego poselstwa, któreby umocowane było do układów pokojowych. Król, jak można się było zresztą spodziewać, zezwolić na to nie chciał i nie mógł, gotów był jednak na nalegania senatorów wystawić glejt dla wielkich posłów moskiewskich. Nadaremnie zacięty w swoim uporze kniaź starał się przekonać Stefana, Batory nie dał się obałamucić i wręczywszy glejt potrzebny gońcowi carskiemu, Naszczokinowi w Wilnie, pospieszył sam do wojska, które zbierało się w Szczydutach pod Czaśnikami.

Pierwszą czynnością króla było tu oznaczyć cel i kierunek wyprawy. Na radzie wojennej, zwołanej z tego powodu, odzywały się liczne głosy za tem, aby iść na Smoleńsk; Stefan postanowił jednak dobywać Wielkich Łuków, mniemał bowiem i słusznie, że udając się z wojskiem pod Smoleńsk, odkryłby zupełnie granice inflanckie i otworzyłby nieprzyjacielowi dostęp do Wilna, oddalonego zaledwie o dwadzieścia kilka mil od pogranicznych zamków moskiewskich. Wyprawa na Wielkie Łuki przedstawiała nadto jeszcze i tę korzyść, że nieprzyjaciela nękało się we własnym jego kraju, że Dźwiną i Uświatą można było spławiać i żywność dla wojska, i działa, i przybory wojenne, i że tą drogą postępując, godziło się w serce Moskwy i przygotowywało podstawę do dalszych działań w kierunku Pskowa i Nowogrodu Wielkiego, które to miasta były „jako filary ziemi moskiewskiej“. Pmcye te potwierdzali i wojewodowie carscy, wzięci w Połocku i dlatego król, nie bacząc już na zdania przeciwne, obrócił się ku Witebskowi. Siły, jakiemi w tej wyprawie rozporządzał, nie dadzą się dokładnie obliczyć, to pewna jednak, że wojsko było dobrze zorganizowane i jak najlepszym ożywione duchem. Odznaczały się przede wszy stkiem pułki Zamoyskiego, które kanclerz, z powodu żałoby po żonie swmjej, Krystynie Radziwiłłównie, w czarne przybrał mundury, hufiec stary Jana Zborowskiego, kasztelana gnieźnieńskiego, ten sam co pod Tczewem świetne nad Gdańszczanami odniósł zwycięztwo, piechota polska pod Mikołajem Mrowieckim, wigierska pod Karolem Istwanem, dalej pułki litewrskie, któremi dowodzili obaj Radziwiłłowie, hetman Krzysztof i wojewoda wileński Mikołaj, roty polskie zaciężne pod dowództwem Janusza Zbaraskiego, wojewmdy bracławskiego, wreszcie lekka jazda z kozakami, hufiec Wołmińskiego, ka-

sztelana połockiego. Działa prowadzono Dźwiną pod strażą piechoty węgierskiej.

Z Witebska otwierała się już droga do Wielkich Łuków, a na przeszkodzie stały tylko dwa zamki nieprzyjacielskie: Wieliż i Uświata, które pierwej zająć wypadało. Ważnym szczególniej był Wieliż, położony nad Dźwiną, na górze „niemałej“, obw~arowTany palisadami z grubych okrąglaków, obsadzony liczną załogą i artyleryą. Zdobycie tej twierdzy polecił król Zamoyskiemu. Przedsięwzięcie samo w sobie nie było

i-"*

mli: >

!t®

ty

§31

l&fl

rai

WWE

fil

■■

lii

yr-r

IHrai

• JWS!

KI

ii

Kielich z kości słoniowej z czasów Stefana Batorego.

(Ze zbiorów prywatnych.)

trudne, ale przystęp do zamku był wielce uciążliwy.

Trzeba było siekierą torować sobie drogę przez lasy olbrzymie, co chwila stawiać mosty, błota nieprzebyte chróstem wypełnić. Trzy dni trwała mozolna ta prze- dni potem oglądał król Stefan zdobytą twierdzę i uzna! prawa, aż wreszcie 3 sierpnia dotarło wojsko polskie do Wieliża, nazajutrz nadeszły działa, a6-go zrana rozpoczęło się oblężenie. Od ognia artyleryi polskiej zajęły się wnet baszty drewniane i kobylenia, pożar ogarnął warownię i Moskwa, która z początku z szyderstwem odrzuciła wezwanie do poddania się, jęła „prosić dla

iw-

mm*

"•‘•'o.

. ,5

gg&ai

IIP

©SiilSf

l** i

mm

ipgifelglf

isW    ■

li,;:,

t:sj

Bil

Bil

Ife

Ulg

HU

[W

ilw™¹

Kielich z kości słoniowej z czasów Stefana Batorego.

(Strona odwrotna.)

Boga*, aby zamku nie palono. Jakoż dnia 7 sierpnia podpisano kapitulacyę; załoga „wśród płaczu wielkiego* odeszła pod strażą piechoty Wybranowskiego, a w dwa

ją równie obronną, jak Połock.

Po zdobyciu Wieliża i Uświaty, dnia 16 sierpnia,

ruszyła cała armia polska ku Wielkim Łukom. W przedniej straży szedł Łukasz Działyński, piechota Wybranowskiego torowała drogę i budowała mosty, ale pomimo wielkich jeszcze trudności, położenie wojska było lepsze, niż przedtem, kraj bowiem był osiadły, pola uprawne i żywność obfitsza. Dnia 27 sierpnia połączyły się oba wojska, królewskie i hetmańskie, pod Wielkiemi Łukami, król odbył przegląd wszystkich sił zbrojnych i natychmiast szańce sypać rozkazał. Tymczasem Iwan słał gońca za gońcem, zapowiadając przybycie wielkich posłów i domagając się, aby Batory słuchał ich podług dawnego zwyczaju w stolicy litewskiej, w Wilnie. Król odpowiedział na podstępne te żądania otwarcie i jasno, wyrzucał carowi krzywdy, wyrządzone Rzeczypospolitej, zabór Pskowa, Nowogrodu i Wielkich Łuków, oświadczył jednak, że każdej chwili gotów poselstwa wysłuchać. Nie trafność argumentów tych zapewne, lecz świeża klęska skłoniła wielkiego kniazia do większej wyrozumiałości i, gdy tylko obóz polski pod Wielkiemi Łukami stanął, nadjechali wielcy posłowie moskiewscy. Król udzielił im publicznie posłuchania z całą okazałością i wystawą.

W namiocie królewskim zgromadzili się więc wszyscy senatorowie, obecni w obozie, przed namiotem moc rotmistrzów i poruczników, wokoło niezliczona ilość ciekawych, piechota wszystka w dwa rzędy ustawiona tworzyła ulicę, którą posłów przed majestat królewski prowadzono. Poselstwo było także i liczne i świetne dosyć. Naprzód szło trzech posłów w złotogłowy i altembasy przybranych, w sukniach i kołpakach gęsto perłami naszytych, około nich blizko dwadzieścia znaczniejszych osób w złotogłowiu, wreszcie „hałastra*, pięćset koni wynosząca. Skoro przyszli do króla „zdjęli kołpaczki i czołem uderzyli, ręką się ziemie podparłszy, potem się przeżegnali*, a kasztelan trocki kazał im iść do pocałowania ręki .królewskiej. Jak wspaniała i poważna była ceremonia, tak marnym skutek całego poselstwa; .pełnomocnicy carscy bowiem zaśpiewali dawną piosnkę, aby król do Wilna powrócił i w Wilnie ich słuchał, na co od tronu odpowiedziano krótko: „jakoście z niczem przyjechali, tak też z niczem odjedziecie*. Zaczem król, nie bawiąc się dłużej, rozpoczął oblężenie. Piechota węgierska i polska usypała wnet szańce, ustawiła działa i 1 września wszczął się ogień na całej linii. Ale parkany, grubo darnią obłożone, urągały pociskom armatnim, trzeba więc było ziemię ową usunąć i palisady zapalić, król kazał ogłosić, że kto ogień wznieci, znaczną otrzyma nagrodę: cudzoziemiec 400 talarów, szlachcic dobre opatrzenie, nie szlachcic i szlachectwo i opatrzenie. Rzucili się zatem gromadnie i Węgrzy i Polacy, sama piechota, pod parkany i nie zważając na srogą strzelbę, którą Moskwa śmiałków raziła, jęli motykami darń odrywać i łuczywo smolne pod palisady podkładać. Heroizm szturmują-

w

w

r::

m

I

m

1

1

i

m

W

^5

gl

J\)

■

1

W

m

I

x vx

i

h

S

i

■

i

m

r.

/

■

wi

.fi a

" ■

ś\ I

M

-i.

i

/

Ł;.

tiŁ

•!•

n

8

my

■i

1

it

■ .Ol

•v;

ki

,x

m

•i-

R

m

X

l

P|

r‘_

m,

X.'dpv

i

4

*    • . u.

W£

⁶"4B.

fgx

-:X

w - 1

-

. i ' X

•• x

mmm

u

m

m

WSm

1

I

a

m

m

mmm

,i;

i

\=y

ii

.

l^⁵—'i

urn

-

1^5

1

s

r.

=

•r

irJ

A

S

alż

!&****

i

gi

m

F

m

mmmm

m

Ł.

1

^ -

ii

m

y/j ...

fa

Es|

m

i-

.

■

m

■

H

-■A

m

fffórWfrr

j@r

i

ra

•■3

m

lV

*>

1

-.

klkS-ij

W

rjiWm

m

•fi

mm

ęp y

£śŁ....':. -¹

w.

H

H

i

Cl,,

i

mm

mmmmm

mśM

.

m

łXkf

i

L:

f

■

B

l

I

J

y

>

'./.i .-

1

%

N

v -

!a

iii?

-i

i.

‘

irT=::zi~ Y-

■

s

a

•X

■

x \

F

*Ja

'

WD

[l

n

i,

x^SISb

[ '

Ki

n

.

•-X;.

■s

UB

v.

^, /

K

-

31

m

fils

i

1

,

U'

i^jO

a

:

I ,

i

1

-t

e:

Ku

\

i

Ir

■

*3

vtmxx ?fia«

-

‘

:iTi

X*

Bp

V

’vs

SKI

......^-tor

Ą

'•

Ki¹

iuse®

ft£

KB

■SJ

m

"(*

r

jej

rj

w.

8§feX

Si®

,lLi

1

:|

;

w

III

m.

;

r.*

i

"V\

fe*. % ■;

glO

r xi

p!

g

%

:.

W

*

I

'

i

i

jśu

itr*

i;

■'

I

X

, ;

.:¹'

ft

SI

¹

w

I

L

li

/

Fi

i..

m

■er :

.A

m

ISi

•iiŁJ

y

L

Li?-:

1

P

ii

a

1 W&Pj

sus

W:

X,

■X

li;

'

1

I Igjlj!15||

= ggg”™ 3 ^r5r.

JH

...

a

m

p®

: \

1

L j

m

■i 4

m

a

'

'«:

' !

;;

1 S

r

'■■ |

D

.• •

gH

Pr^xl

w

f i-l:

\

. m

I

v

f//.

Wś

;d

?A

§

m

X

l V

sSM

»

I

.

W£S'

■\x~-

1

("■■/;.

m

K

■■

il

i

:

1

X

13

Vn

X>v

■v

I?--

ss##fe

i'i!

....

fi.U Julii

K

t

i

uĄ

WrM

Wm<i

,i

P

:?

m

i

iiYi

■df

^ V

HS-^1 -X

Stefan Batory pod Wielkiemi Lukami.

fes

1

P

.

x;

'1

i

,ii^ .

fi

mm

»•

Cc-

X’

a

s

X|;

■A

«

is

;' ,

SSi

i;o.

Jljk

\

IX !

mm

i

XI

■

,■-

a

/>

*v-

M

l'Ś

K

n

-1

X

!;'

F,

>•

łS

u

[‘

i.’

■

1 ;

i

Z obrazu Jam Matejki.

eych szedł tu w zawody z rozpaczliwem męztwem nieprzyjaciela. Około stu hajduków królewskich skoczyło pod „blankowanie“ i przykrywszy się tu ziemią z parkanów odartą, zaczęło kopać pilnie w celu podsadzenia prochów pod mury, Moskwa z wałów chciała ich odstrzeliwać, a gdy to nie poszło, staczała kamienie ogromne i lała wrzącą wodę, ale bezskutecznie. Hajducy w największych opałach wytrwali bez pomocy

posłowie moskiewscy w obozie jeszcze będący i losem oblężonych poruszeni, a więcej może energią królewską przestraszeni, zgłosili się z prośbą o traktaty. Król delegował w tym celu dziewięciu senatorów, którzy dnia 2 września dzień cały na układach bezowocnych strawili. Moskwa odstępowała Wieliż, Uświatę i Je-zierzyszcze, zrzekała się Rygi i kilkunastu zameczków inflanckich z prawej stronyDźwiny, ale żądała zarazem,

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

gg:

U-i

=/^r~ź77^

^y -    / '< r ,f^rf*TXlinli''£

PPl>ATO

pi

r<

§£0i

li

Li

prAJj

<A

(i

AU

fi

~r**

■ą

ip*

Lr

yj

f,

[F

i:

#/j?1

A-’

;|

w:

'%

-S

F/

U./

iii!

*<1

BI

x.

•,

te

/i

.4

r».

■■

r. •**

3:i|

li

ąmm

nu

*-

AL. c.ARMAUŁ.'.:----„

Rysunki Juliusza Kossaka.

Stroje niewiast na Litwie. (Rysunek wzięty z dzieła Cezarego Yecełli.)

!) Źródła dziejowe XI, str. 184. Paprocki: Herby etc. 279, mać mieli.

i pożywienia dzień cały, poczem w nocy żywność im przyniesiono i prochy założyć kazano. Gdzieindziej Stanisław Brzeźnicki, syn mieszczanina ze Stężycy, Ja-kóba Orpiszka, nieuzbrojony prawie, z dzidą w ręku, dopadłszy parkanu po dwakroć, wśród gradu kul nieprzyjacielskich, darń z murów motyką zrywał i pożar wzniecił tak gwałtowny, że Moskwa ugasić go już nie zdołała, za co na sejmie r. 1581 otrzymał nobilitacyę i nazwisko Wielkołucki !). Patrzyli na to wszystko

aby Polacy zaniechali dalszego oblężenia Wielkich Luków i wojsko wycofali z granic moskiewskich. Na takich podstawach niepodobna było rokować dalej, odprawiono więc posłów z niczem, a tymczasem udało się piechocie basztę największą zapalić tak, że ogień objął blanki całe. Z namiotu hetmańskiego zatrąbiono na trwogę, całe wojsko stanęło w szyku bojowym okrąża-podaje inny dokument tego rodzaju, dotyczący włościanina Kaspra Wielocha, co z tego powodu już wydaje się nieprawdo-podobnem, że obaj jedno i to samo nazwisko Wielkołucki otrzy-

i;

jiSiiii

151/

l.lji,

It

mm

ąs SPLl

mm

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

(p

lii

'Ili

I-O

-i

•i

ii!.

Ili

li

11;

wi

i warownie zapalić kazał, poczem Moskwa, tak jak w Wielkich Lukach, natychmiast się poddała. Obsadziwszy zamek załogą i postraszywszy podjazdami nieprzyjacielską załogę w niedalekiej Opoczce, zabrał się hetman do odwrotu, dążąc za królem ku Grodnu. Stefan bowiem, zachorowawszy cokolwiek w Połoc-ku na jakąś złośliwą febrę, która się pomiędzy wojskiem zagęściła, zabawił dni kilka w Wilnie, a ztaintąd puścił się na Grodno ku Warszawie, gdzie w styczniu roku 1581 miał się zebrać sejm niezmiernie ważny dla dalszych planów królewskich. Chodziło oczywiście nie o co innego, jak o poparcie wojny moskiewskiej, o uchwalenie potrzebnych na ten cel poborów, naród polski miał sam stanowić o dalszych swoich losach, miał wydać sąd o śmiałej i energicznej polityce króla i rozstrzygnąć, do kogo należeć będzie panowanie nad wschodem Europy. Wybór nie był trudnym. Dotychczasowe rządy Stefana Batorego podniosły Rzeczpo-litą z upadku, zapewniły jej pokój wewnętrzny i powagę niezwykłą u sąsiadów. Dwukrotne zwycięztwo nad Moskwą, podniosło urok potęgi polskiej szczególniej na wschodzie. Ustały groźne i z roku na rok ponawiające się napady Tatarów, złagodniał ton listów sułtańskich; Wysoka Porta uwzględniła skwapliwie

ts

DAWNE-:UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Rysunki Juliusza K,oss..ita.

Li

Grajkowie rusini: jeden bije w bębenek, drugi dmie w dudki.

(Rys. wzięty z dzieła Abrahama de Bruyn. wydanego w Antwerpii w 1581 r.)

K z'¹.

*■

jLj

■i

jąc ze wszystkich stron palący się zamek, wyjechał sam król otoczony dworem swoim i rycerzami, a noc ciemna, zalegająca okolicę, podnosiła jeszcze bardziej grozę zniszczenia. Nad ranem zaczęła Moskwa prosić, aby zaniechano strzelania, z wałów zeszło pięciu wojewodów i twierdza poddała się na łaskę królowi.

Zdobycie Wielkich Luków miało być kresem wyprawy. Król, bacząc na spóźnioną porę i powstające w wojsku choroby, nie myślał o dalszych przedsięwzięciach, troszczył się tylko o obwarowanie wielkołuckie-go zamku i wypłoszenie nieprzyjaciela z przyległych zameczków. W tym celu wyprawił Dorohostajskiego na zdobycie Newla, a Janusza Zbaraskiego na odparcie odsieczy, która miała zdążać pod Wielkie Luki. Jedno i drugie powiodło się szczęśliwie: Zbaraski poraził nieprzyjaciela pod Toropcem, Newel poddał się wojsku litewskiemu w ostatnich dniach września, a Radziwiłł zajął .Tezierzyszcze. Z okolicznych zamków pozostawało w rękach Moskwy tylko Zawołocie, twierdza bardzo mocna, bo „jako kaczka prawie na wodzie sie-dząca“. Tam wysłał król Zamoyskiego, który szczęśliwie trudności wszelkie pokonał, na tratwach i łodziach piechotę przez jezioro, zamek oblewające, przeprawił

Ha

li

..

■I

‘As

5vr-r-:

A,

Rysunki Juliusza Kossaka.

Chorąży.

(Rys. wzięty z dzieła Abrahama de Bruyn, wydanego w Antwerpii w 1581 r.)

wszelkie życzenia królewskie w sprawach wołoskich i siedmiogrodzkich. Posiadanie Siedmiogrodu było niezmiernie pożądane i dla rodziny Batorych i dla Polski. Dzierżąc województwo erdelskie, jak je Węgrzy nazywali wtedy i nazywają dotąd, mógł Stefan o wiele łatwiej trzymać na wodzy naddunajskich hospodarów, mógł każdej chwili wzniecać zamieszki w północnych Węgrzech, podległych berłu cesarskiemu, a co ważniejsza, w razie wojny z Porta, paraliżować ruch armii tureckiej, dążącej ku Dniestrowi i przecinać komunikacyę że niechętnie patrzyli na to Turcy, a jeszcze niechętniej może dwór cesarski. Im bardziej bowiem wzrastała potęga Rzeczypospolitej, tern niezawiślejszym stawał się wobec Porty wojewoda siedmiogrodzki i tem groźniejszym współzawodnikiem dworu austryackiego na Węgrzech. Zdawano sobie z tego wybornie sprawę w Wiedniu, a poseł Rudolfa II w Konstantynopolu, Sin-zendorf, pracował systematycznie i wytrwale nad podkopaniem panowania Batorych w Siedmiogrodzie. Użył on do tego dawmych malkontentów, stronników Bekie-

Ipfl

'"~"N

r.

::

iH

n i>

; # • : vW

r ■ ..■ ? .&>

f -\s«3

#|g§

-r~

f&\

1'^"

Ol

v:r T i

j-'

i

r«

■^3'

fe

:'Ó

--

«:. '"•!

**a2S

ś-.< :

' T . R

:    ■    v*^»; *.r~

OT .T P

Kościół w Pabianicach, (Wiek XVI.)

z sercem państwa, Konstantynopolem. Oprócz tego była ta ziemia siedmiogrodzka, podług zdania współczesnych, krainą „nieocenioną“, mlekiem i miodem płynącą, posiadała bowiem kopalnie kruszców wszelkiego rodzaju: złota i srebra, żelaza i miedzi, cyny i ołowiu, rtęci, siarki i soli, a oprócz tego niezliczoną ilość bydła, obfite lasy, bujne pastwiska i nadzwyczaj urodzajną ziemię. Z tych zasobów siedmiogrodzkiej swojej ojczyzny wyciągał król Stefan pieniądze i ludzi na wyprawy moskiewskie, a czerpał tak obficie, że po wyprawie wielkołuckiej środków już nie starczyło. W każdym razie jednak pomoc była znaczna i łatwo pojąć, sza, który niegdyś ze Stefanem walczył o władzę woje-Wodzińską i w marcu roku 1580 otrzymał sułtan uniżoną suplikę sześciu ziemian siedmiogrodzkich, w której podpisani narzekają gorzko na ucisk ze strony Batorych i polecają się opiece i łasce padyszacha. W kilka miesięcy potem otrzymuje podobny memoryał basza budyński, Oweis, ulubieniec sułtana i posyła go natychmiast swemu panu. .jednocześnie z owemi krzykami boleści, uciskanych wrzekomo Siedmiogrodzian, pojawia się kandydat do mitry transylwańskiej w osobie Bazylego, wojewody multańskiego. Przebiegły ten władca naddunajskich Wołochów, który uważa za najwyższe szczęście swoje, jeżeli może ucałować proch „błogosławionych nóg padyszacha“ i wyznaje, że żyje po to tylko, aby służyć Muzułmanom i płacić podatki do skarbu sułtańskiego, zwrócił się także do bram Wysokiej Porty jako protektor siedmiogrodzkich malkontentów i, uroniwszy łzę boleści nad losem prześladowanych, ofiarował się wyzwolić ich z pod jarzma Batorych, zo

nych Węgrzech jak najserdeczniejsze utrzymywał stosunki i listy z Polski do Konstantynopola posyłane przejmował. W tak krytycznej chwili umarł Krzysztof Batory i ziemia siedmiogrodzka ujrzała się bez pana. Zdawało się przeto, że nadszedł wreszcie czas stosowny do wykonania tych planów, które oddawna już układali malkontenci siedmiogrodzcy na wspólkę z woje-

......

-"W*

'X

Wm

|.,.v

r. 4

f/%

tm

:v P

v* *

:#w!

l%a

MfcJl

ii

Oi

Ki

'

Bazyli, hospodar mołdawski. (Ze zbiorów M. Bersona.)

stać wojewodą siedmiogrodzkim i do skarbu cesarskiego płacić 50,000 dukatów, a nie 15,000, jak dotychczasowi wojewodowie. Pieką w rękę z temi podziemnemi intrygami w sprawie siedmiogrodzkiej szły zmiany w sąsiedniej Wołoszczyźnie. Na miejsce Piotra, przyjaznego Batorym hospodara, osadzono tam Sasa Jan-kułę, który z Rueberem, dowodzcą cesarskim, w gór-wodą multańskim i z ambasadorem cesarskim w Konstantynopolu. Nadspodziewanie jednak wzięły rzeczy inny obrót i król Stefan odniósł znowu stanowcze nad przeciwnikami swemi zwyeięztwo. Wysłany w poselstwie do Carogrodn, Tomasz Drohojowski, starosta przemyski, przywiózł stamtąd uprzejmą nader odpowiedź sułtana i przyrzeczenie uroczyste, że wszystkie

żądania królewskie będą spełnione. Jakoż dotrzymali j radzki. Trzymał on się wytrwale stronnictwa raku-Turcy słowa, na województwie siedmiogrodzkiem zasiadł spokojnie bratanek Stefana, a syn Krzysztofa,

skiego, z warownej Lanckorony zagraża! niedawno jeszcze stolicy, aż go siłą stamtąd wypędzić musiano, potem schronił się do dzierżaw austryackich, po śmierci cesarza Maksymiliana II bawił przez jakiś czas w Pradze, jeździł do Florencyi i do R.zymu, wreszcie powrócił do Wiednia, aby tu spraw swoich pilnować i upominać się o sumy w.skarbie cesarskim zaległe.

Zygmunt Batory, podczas, gdy Jankuła w kilka miesięcy potem z obawy przed Turkami wyjechał z hospodar-stwa wołoskiego i schwytany przez Mikołaja Jazło-wieckiego, starostę śniatyńskiego, dał gardło we Lwowie.

>•

iTTF

m,

A\ U;

•.i

>i

isW

■■

m,

im

\j

Stefan Batory,

(Ze zbiorów L. Karpińskiego.)

7?

Jeżeli tak najpotężniejsze wtedy na świeeie mocarstwo zmieniło wobec Batorego stanowczo swoją dotychczasową taktykę, jeżeli sułtan nie wahał się dawnego swego lennika uprzejmemi obsyłać listami i życzenia jego wypełniać, to mniej możni przeciwnicy Stefana szukali wprost już względów królewskich i łaski. Do najzawziętszych i bardzo szkodliwych należał niewątpliwie znany nam Olbracht Laski, wojewoda sie-

Obecność Laskiego w krajach austryackich nie mogła, być obojętną dla króla Stefana, który znał burzliwy umysł wojewody i awanturniczą jego przedsiębiorczość. Zrujnowany materyalnie i rozżalony odebraniem Lanckorony, gotów on był ważyć się na wszystko, szczególniej wtedy, gdy król, zajęty wojną moskiewska, na krańcach państwa przebywał. A że w kraju nie brakło burzliwych żywiołów, które bądźto z obrażonej ambicyi, bądź z niechęci ku nowemu panu, skłonne były do gwałtów wszelkiego rodzaju, więc każdy zamach Laskiego mógł znaleźć poparcie i Rzeczpospolitą na wielkie narazić niebezpieczeństwa. Wszak niedawno banita, Samuel Zborowski, zebrawszy kupę zbrojnych, gotował najazd na Wołoszczyznę, a następnie zajechał dobra, należące do wdowy po Spytku Jordanie z Zakliczyna, kasztelanie krakowskim, aż król ! mis w rodzaju Samuela. Trzeba go więc było uczynić nieszkodliwym i zmusić do powrotu. W tym celu, skoro tylko stosunki z Turcyą nieco się naprawiły, doniósł król sułtanowi, że Laski, bawiąc na dworze cesarskim, stara się o hospodarstwo mołdawskie, że Rudolf 11 przyrzekł mu pomoc i że wojewoda w krajach au-i stryackich zbiera wojsko, aby wtargnąć do Wołoch i dawniejsze zamiary swoje urzeczywistnić. Ile praw-

clii

......ą

■ik

■ j i;:*

lim

ólllat

r -mm

km

li

i!

Jan Zamoyski.

(Ze zbiorów L. Karpińskiego.)

a ee-

w^ystosował bezwłocznie pilny list do arcyksięcia

kasztelanowi kamienieckiemu, Mikołajowi Sieniawskie-mu, hamować go kazał i szlachto ziemi halickiej i trę-bowelskioj przeciw zuchwalcowi ruszyć polecił *). Czyż takiej inwazyi nie mógł próbować także Laski, który o hospodarstwie mołdawskiem marzył jeszcze przed kilku laty, a miał więcej rozwagi i znaczenia niż infa-

’) Pa wińsk i: Źródła dziejowe etc. t. XI. str. 82—85.

dy, a ile przesady było w tych poufnych zwierzeniach, trudno dziś dociec, to pewna jednak, że sułtan się zaniepokoił i z ministrami swoimi rzecz cala rozważać począł. Zawezwano agenta mołdawskiego, który podejrzenia o Laskim potwierdził, poczem wezyr zwrócił się wprost do Sinzendorfa z wyrzutami. Przestraszony ambasador doniósł o wszystkiem do Wiednia, sarz

<0

•'

'0S,

mm

■ś

Si

:p

fi

aśśsSMim

; / v y&tS

mm

Błi

|f|

'}

-'S

ii

■ "i|

.. ,

• i    ;

% ■

g$

IR

Ki

¥«

ii

ii

llllgj

.. > m

iSgfl

~M

igra .

■i ii

MM

v4,V>V' ,    . . n'm

®s

%f

i. - ii

111$

ps

fkfe

Stess

lilii

Wmfi

ty

vT

s

'i "h

yy

mmmm

%

r ■■.Ś Jf

Wa i

SS»Sfc

wp

Miki®

tit jgaressj^

IIP

Stanisław Karnkowski,

arcybiskup gnieźnieński od r. 1580. i Ur. 1525, um. 1603 r.

*Ęa

arMm

kt i

* ;

V j

jK

B

S5

- )

I®

: *

[1

J

. -

0.

k • *’

S«J

r J

Mi

>. M

ir-. .

I

Jf,;¹

wjP?

•.

;.v

pi

-m\ . Illlli: li; ■r

• -=n

ń;.

!§ug!

I

ii

.il

l»!

I

V

■,!«/:

3

i

ks

:

T. ,

&

*

W’-'

Ijijjj! jf

pil

11,11,111 . UML

m

il

iii

%

'•Nil

i

5ł

Łfcz?^

y*r-

i

i?

mm

'.

w*

&

mmm

k-

r;..

fc

.»

i

K

i

fr

i|i|

h

;

:!

i.

jlil

i|lti

^ *

jL y-*l

m"

<v

i

i

IJill

jrw

li!

Mi

s: ^

Li

ij

>

j/ >

Av

H

?!

i

'i

a y

fi*,

kjhAJ

a.

m

r*N

j^SJ

B

£U<

>1

S*

v,7TTr

. isas

S

[I

1

*ia

iit Umilili)¹ iff^lillnl

' iHyMi

§(

A -.

Ł. ’

j

~V ’

r

.

s

■»

M

iSMy-'

Bti;¹

JgN

KM1

V!

Uń>

L.

_iP

ilU

g;

.

Sg

r^S

1~S

-

___P|

i

—~.ttt~_

r- ' ~ ^ i

-

a ■

- =

■— ---— 'T3__=rr^—^

' - ~    - ~- —;------— ^ 7-^ J

iSH®l

i-:-

gl

W

ŚśS

-;; JS

—--r- - ~ :Łrr^~ -

: -

U

- ••

Z obrazu W. Szernera.

Pancerni,

(Wiek XVI.)

Ernesta, jako gubernatora Węgier, gdzie Laski dobra posiadał, żądając wydalenia wojewody. Tak stała sprawa Laskiego w pierwszych miesiącach roku 1580, kiedy Stefan Batory do wielkołuckiej gotował się wyprawy, a wątpić nie można, że w myśl owego pisma cesarskiego, które i nadworna rada wojenna wiedeńska osobnym memoryałem poparła, dano wojewodzie do zrozumienia, jak niewygodnym jest dla rządu cesarskiego gościem. Nie wypadało przeto Laskiemu nic innego, jak tylko szukać przebaczenia u króla Stefana. Przewidywał on to już snadź dawniej i będąc w roku 1578 w Rzymie, używał pośrednictwa marszałka wielkiego koronnego, Opalińskiego, ale zagraniczne podróże i mołdawskie plany opóźniły wykonanie zbawiennych zamiarów. Obecnie, naglony przez urzędników cesarskich, zdecydował się wojewoda na krok stanowczy i gdy król, opromieniony wielkołuckiem zwycięztwem, wracał do kraju, zabiegł mu Laski drogę w Litwie ’), ofiarując poddanie swoje i usługi. Stefan przyjął go łaskawie, chociaż nie bez lekkiego wyrzutu: „Gdybyś Waszmość wcześniej był przybył, byłoby lepiej“—powiedział, ale pozostawił go przy województwie Sieradzkiem i Olbracht pojechał na sejm jako jeden z naj-Avrierniejszych i najżarliwszych stronników królewskich.

Sejm w r: 1581. — Wyprawa pskowska. — Pokój zapolski w r. 158?. Sejm ²) warszawski zebrał się w czasie oznaczonym, dnia 23 stycznia, ale w usposobieniu niezupełnie dla zamiarów królewskich przychyl-nem. Szlachcie przykrzyła się wojna, trwająca już dwa lata, przykrzyły się szczególniej pobory znaczne, na sejmikach mniemano, że król powinien raczej zwrócić uwagę swoją na sprawy wewnętrzne, poprzestając na dotychczasowych zwycięztwach. Ogółem znać było pewne rozdrażnienie, podniecane przez niechętnych królowi agitatorów. Wiedział o tem Stefan, wiedziała i Moskwa: Iwan Groźny budował na opozycyi szlacheckiej swoje nadzieje. Zdawało mu się, że sejm rozerwie i króla do przyjęcia warunków mniej korzystnych zmusi. Batory, jak zwykle w działaniu swojem stanowczy, postawił rzecz odrazu jasno. Kiedy na pierwszej sesyi posłowie szli do całowania ręki królewskiej, którą „król każdemu ochotnie i łaskawie z czapki zdjęciem podawał¹¹, i jeden z malkontentów, Ponętowski, cześnik łęczycki, do tronu się zbliżył, król „ani ręki jemu podać, ani czapki przed nim zdjąć nie chciału, a w propozycyi sejmowej wyraźnie o Grajewskim i Ośeiku, znoszącym się z Moskwą, wspomnieć kanclerzowi kazał. Potem, przedstawiwszy świetne powodzenia oręża polskiego w ostatniej wyprawie, wykazywał dowodnie konieczność dalszego prowadzenia wojny, bo „nieprzyjaciel ten poty pokój dzierży, póki mu potrze-ba“, należy mu zatem „nietylko pierze wyrwać, żeby nie porosły, ale barki strącić, trzeba go zrazić od morza; stamtąd może być posilony praktykami, apparalu

List J. Piotrowskiego w dodatku u Zakrzewskiego: Stefan Batory. Przegląd historyi jego i panowania. Kraków, 1887. Str. 155.

-) Akta sejmu walnego warszawskiego in anno 1581 u X. Polkowskiego (Sprawy wojenne etc.) str. 285—339.

1 bellico, rzemieślniki, trzeba mu te barki odciąć i do końca przyprzeć U

Senatorowie pytani o zdanie najpierw, zgadzali się jednomyślnie na poparcie dalsze wojny, kasztelan wileński pragnął poboru na lat 5, marszałek wielki koronny Opaliński gotów był zadowolnić się trzyletniemi podatkami. Inaczej izba poselska. I ona wprawdzie uznawała potrzebę kontynuowania wojny moskiewskiej, ale przez usta Świętosława Orzelskiego, sędziego kaliskiego, autora cennych pamiętników, uchwaliła tylko zwykły pobór na rok jeden, tłómacząc się brakiem instrukcyj. Od tronu odpowiedział kanclerz Zamoyski krótko i jasno. Zwrócił uwagę posłów na traktaty, jakie właśnie rozpoczęto z pełnomocnikami carskiemi, którzy do Warszawy przybyli, na niedogodne warunki, podawane przez posłów moskiewskich, na trudności przyszłej wyprawy, na ofiary, jakie król poniósł dla dobra Rzeczypospolitej. „Cóż WMoście jeszcze po nim chcecie?—wołał—chcecie podobno, aby skórę z siebie złupić dał. Uczyniłby i to, gdyby się alchimia taka wynaleźć mogła, coby z niej pieniądze kuto⁴⁴. W podobnym duchu przemawiał i sam król, upominając do pośpiechu, a senatorowie mu przytakiwali. Olbracht Laski mniemał, że gdy większość województw na dwuletni pobór zezwolić gotowa, inne województwa większości poddać się powinny; wojewoda podolski, Mielecki, przyznawał wprawdzie, że „poseł jest jako list, który się więcej domyśleć nie może jedno co wTeń wpi-szą“, ale z drugiej strony sądził, że kto posyła posły cum limitata potcstate (z ograniczoną instrukcyą) ten „mógłby to z mniejszym kosztem przez list a pacholę sprawić¹⁴.

Poza tem wszystkiem jednak kryły się widocznie intrygi i osobiste urazy. Mielecki z przekąsem odzywał się o hetmaństwie Zamoyskiego, tak że kanclerz od podziękowania, jakie mu w izbie poselskiej składać zamierzano, zręcznie się wymówił, aby tylko rozżalonego wojewody podolskiego nie drażnić. Ponętowski zajmował czas swojemi skargami i za instancyą izby poselskiej odzyskał łaskę królewską, usprawiedliwiwszy się z zarzutów, a Sędziwój Czarnkowski, stary jurgieltnik cesarski, jątrzył umysły wywodami o domniemanych krzywdach swoich. Dworak przebiegły i zręczny pozyskał on sobie niegdyś zaufanie nieograniczone poczciwych Jagiellonek, prowadził sprawy Zofii, księżnej ¹ brunświckiej, w Polsce swatał królewnę Annę, wkradł się nareszcie w łaskę podejrzliwego Zygmunta Augusta i, opanowawszy zupełnie prymasa Uchańskiego, sprawił tyle, że go arcybiskup, acz świeckiego człowieka, przybrał na koadyutora za zezwoleniem królewskiem. Przywiązanie do rodziny jagiellońskiej nie przeszkadzało Czarnkowskiemu wcale w ścisłych z domem austryackim stosunkach; miłując szczególniej królewny, miłował niemniej i Habsburgów, którzy mu afekt ten brzęczącą odpłacali monetą. Podczas bezkrólewia, po ucieczce Walezyusza, należał Czarnkowski oczywiście do najgorliwszych stronników rakuskiej kandydatury, jeździł wraz z innymi w poselstwie do cesarza Maksymiliana II, a gdy rzeczy w Polsce inny wzięły obrót, pozostał w krajach austryackich aż do roku 1577, ma-

Tl 3

dzy biskupami ówczesnymi zajmował niewątpliwie Karnkowski, gorliwy w rzeczach wiary i zasłużony około elekcyi Stefana. Jego więc przeznaczył prymas na swego następcę i jemu chciał oddać koadyutcryę za zgodą królewską. Ale Czarnkowski wpływami austryac-kiemi krzyżował zamiary Uchańskiego w Rzymie i tern

jąc tam, jak sam wyznawał na sejmie, „dosyć uczciwe. usprawiedliwić się nie dało. Pierwsze miejsce pomię-opatrzenie“. Batory nie miał żadnego powodu oszczędzać takiego przeciwnika, postąpił więc z nim surowo, odebrał mu referendarstwo i oddał je Mikołajowi Firlejowi, kasztelanowi bieckiemu, starostwem płockiem wynagrodził zasługi wojewody mazowieckiego, Stanisława Kryskiego. Przestraszony tern Czarnkowski

|:i:

■■a

lilii

mm

i.

Ili?

pi

fe

iSSąias"

PP#U-,,,!W

iSlIS

v.

■■■i

mm

li

lp

'•'s

i;l;

i#

ijM

:S

i*

pij!l2

55*

f|M|

Pi

i

rai

mi

(;i l

llSii

* *r~.r.„ii,|l~Ł, ,,L>r

£S

HM

:l

■V

7'

mmm

I",

.i.’

ii

/......;'

*55

ti/l i ["'/•fi

i.:r

,=•

[ vl

mm......

- 1 $0

»-

BI

n ■

^"0*1

k"iy.ó.\

■>

:,.;f

Si

i|

gflyrc

PU

IM

#*

c4

ii

MLtt

#7 .

\S

;V

li

-m

pi

pt?'

't

' Ti\

feiTV*2?

: r-srA

SUKS

V?

,*37'

-a- iL

SNS

• -i ■

BpiĆ:    3    ■ oSra

sr,*,...'-

.rit-

isCCS

Z odraza Dylczyńskieyo.

Stefan Batory i Hejdensztein, historyograf jego.

do reszty naraził sobie króla. Kiedy, podczas wielko-luckiej wyprawy, prymas umarł, mianował Batory arcybiskupem Karnkowskiego, na co i kapituła chętnie się zgodziła, a chociaż papież trudności robił, postawił król jednak na swojem, wręcz oświadczając Karnkow-

bie arcybiskupem gnieźnieńskim¹⁴. Tak utracił Czarn-kowski naraz wszystko i teraz na sejmie trudził króla i izbę poselską nieuzasadnionemi swojemi skargami.

upokorzył się i powrócił do kraju, ale urzędów postradanych odzyskać nie mógł. Jedyną nadzieją jego była jeszcze owa koadyutorya gnieźnieńska i tu jednak spotkał go zawód. Uchański, pogodzony z królem, nie mógł oczywiście myśleć o tern, aby godność prymasa Rzeczypospolitej oddawać w ręce zagorzałego cezarya- skiemu, „że albo mnie nie być królem polskim, albo tona i wywołańca niejako, pozbawionego urzędów. Zresztą pomiędzy duchowieństwem polskiem było tylu godnych i zasłużonych prałatów, że wyniesienie człowieka świeckiego na katedrę gnieźnieńską niczem chyba Najpierw więc żalił się na jakiegoś Marcyana Czarkow-

'St

SJ'

ffr

rM

mm

Mm

WJm

uiszczenia tych podatków „na żaden dalej przywieść się nie dadzą" i że wyznaczyli dwóch szafarzów, żeby to, co zostanie z poborów „na przyszły rok pański do skarbu schowali". Że zaś w Rzeczypospolitej jest rozerwanie pomiędzy stanami i przykład odstraszający ostatnich elekcyj niemałe wznieca na przyszłość obawy, prosili posłowie, aby król to wszystko opatrzeć raczył.

Bp

•vP

mŚ

sil

WM,

w/MSi

sz/mfĘlBS

mmMr

j?

mm.

'-A

ii

Tak skończył sięr₍ten sejm, dnia 8 marca, po myśli królewskiej wprawdzie, ale egoizm szlachecki dowiódł raz jeszcze, że krótkowidząca polityka sejmowa nawet w chwili najświetniejszych tryumfów nie jest w stanie ani poświęcić interesów stanowych dla dobra Rzeczypospolitej, ani pojąć znaczenia tej wojny, która miała właściwie rozstrzygnąć dalsze losy Polski. Uchwalony przez sejm pobór dwuletni nie mógł wystarczyć ns opędzenie kosztów dalekiej wyprawy, pieniądze z podatków wpływały do skarbu leniwie, Litwa, ponosząca główny ciężar wojny, była prawie zupełnie z środków wyczerpana. Król, przewidując te trudności, starał się wcześnie już niedostatkowi zaradzić; wziął więc od kurfirsta saskiego na zastaw klejnotów 50,0Q0 złotych, od księcia pruskiego otrzymał 30,000, za granicą opowiadano sobie, że pożyczył znaczną sumę w Lubece, długi zaciągnięte oceniano przesadnie na miliony J) Przyszłość niedaleka dowuodła, że przezorny Stefan działał trafnie. Wyprawa pskowska, najdalsza i najtrudniejsza ze wszystkich, wymagała nadzwyczajnych wysileń. To też król w powrocie z pod Wielkich Luków przygotowywał wojsko i pieniądze, piechotę łanową, która tak dzielnie się sprawiała, wybierać i pomnażać kazał, do Siedmiogrodu słał po zaciągi nowe, przez Farensbacha werbował Szkotów, a na sejmie upominał wszystkich, aby „na tę potrzebę Rzeczypospolitej z Jego Królewską Mością jechali, ni pracy ani kosztu za oj-

Pieczęć wielka z oryginalnego potwierdzenia przywileju m. Kamieńczyka, danego przez Stefana Batorego.

(Z oryginału, znajdującego się w zbiorach hr. Przeździeckich.)

skiego, że niesłusznie Czarnkowskim się zow-ie, co wojewoda podolski „refutował", prosząc, „aby Jego Królewska Mość nie raczył brać przed się“, następnie zaś w długiej mowie tłómaczył się ze swoich postępków i błagał senatorów o „miłościwą i łaskawą przymówrkę do Jego Królewskiej Mości". Wywody te nie sprawiły spodziewanego wrażenia. Od tronu odpowiedziano Czarnkowskiemu, że król „nie może wydrzeć tego, co komu dał i że nigdy nie zamykał nikomu drogi do łaski swej". Zaledwie ta sprawa ucichła, kiedy posłowie wnieśli inną, żądając mianowicie, aby królowa, której na oprawę Mazowsze wyznaczono, zwróciła wszystkie przywileje na dobra, aby kwartę z majętności swoich płaciła i aby połowę uposażenia całego ponosili panowie litewscy, a gdy na to kanclerz przychylnie odpowiedział, odbyła się sesya poufna. W sali pozostali tylko senatorowie i posłowie, poczerń marszałek poselski, Stanisław Przyjemski, oświadczył, że posłowde zgodzili się wprawdzie na dwuletni pobór, ale że po

Z.

Facsimile podpisu króla Stefana Batorego.

czyznę nie żałowali, gdyż Jego Królewska Mość i gardła swego nie litowałby". Natychmiast też po skończeniu sejmu pospieszył sam do Grodna, Zamoyskiemu zleciwszy organizacyę pułków polskich. W Grodnie czekał go goniec carski z uwiadomieniem, że wielcy posłowie jadą od Iwana z korzystnemi bardzo warunkami i z prośbą, aby król wojska nie gromadził. Nadzieja pokoju okazała się jednak i tym razem płonną. Iwan

b Pierling: Bathory et Possevino. Faris, 1887, p 80.

dodawał jeszcze kilka zaników w Inflantach wraz z Po-łockiem, żądając natomiast zwrotu innych zdobyczy, król trwał przy dawniejszych warunkach, i wymagał nadto jeszcze zapłacenia kosztów wojennych w kwocie 400,000 dukatów. Z tern odprawiono posłów moskiewskich, z którymi pojechał Krzysztof Dzierżek po odpo-munikacyi wodnej na rzece Wielice. W tym kierunku więc zwróciło się całe wojsko; prawe skrzydło zajmowali Litwini i hufce nadworne, lewe opierało się o rzekę Wielikę, przodem szedł Zamoyski na zdobycie Ostrowa, jedynego zamku moskiewskiego, który bronił przystępu do Pskowa; chorągwie lekkie wysłał król

L".'J

n>ł '

Iti

ft

' 0 53

amir—5

i,

1^:

ś—yjiŁ

-*

[sr

IX.

UH

pi

Wi

p®

gp

cr

J,

'-t

f)

/Mm

jgip

«JS

1; '

Mm

§te!

vv:.r

•ZTr? '-1

*ą

fes

Pil

4. .

31

P-!

mm

lir. . ' i'

Um'--

A-fft

S5>

Hut

5s@

iE:

aasp gisSsi

11

. % .-(;

[a

-iHKPi

®ij§

gggia

i te

I£

pi?

'-m

SifSi

H]

Ul! -

Ł."w'r"

W__

'.*r

f. p.

jm

tu

mm

BP3S

-T:

—.:    -- T§3gjS^ ■'

-

f-sS

I: li

i®

ii

HH - rTl-

Jjij

Kościół Bernardynów we Lwowie. (Wiek XVI.)

wiedź carską. Tymczasem kroi ruszył sam do Dzisny, a stamtąd do Potocka, rozważając po drodze z senatorami cel zamierzonej wyprawy *). Zdania były tak jak poprzednio różne: jedni chcieli zdobywać Nowogród, inni Psków. Król oświadczył się za oblężeniem Pskowa, który był bliższym i dostępniejszym dla ko-nad Dniepr, ku Dorohobużowi, aby nieprzyjacielowi wstręt czyniły i zajęły następnie stanowisko pod Chełmem dla osłony armii oblegającej Psków. Buławę hetmańską oddał Stefan Zamoyskiemu dnia 11 sierpnia 1581 roku w Worońcu x). Rozporządziwszy tak wszyst-

!) List (lo Kromera, llelacye Nuncyuszów. I, 340.

P Dziennik X. Piotrowskiego u Kojałowicza: Dniewnik po-śledniaho pochoda etc. St. Petersburg, 18(57.

ko przezornie i rozumnie, zdążył król dnia 22 sierpnia, po zdobyciu Ostrowa, który się poddał dniem przedtem, pod Psków. Stolica dawnej, potężnej rzeczypo-spolitej, ogromem swoim budząca ogólne podziwienie (X. Piotrowski porównywa Psków z Paryżem), leżała u zlewu dwóch rzek: Pskowej i Wielikiej, w okolicy wesołej, wśród pagórków pokrytych jałowcem i licznych monasterów, rozrzuconych malowniczo po sąsiednich polach. Miasto właściwe, podzielone na trzy

związków na zewnątrz. Raz po razu też usiłowała Moskwa dostać się do miasta z żywnością i posiłkami, w nocy z 15 na 16 września przemknęły się szczęśliwie dwie łodzie, odtąd jednak podwojono czujność ze strony polskiej, zamknięto rzekę drzewem, spiętem łańcuchami i pierwszy znaczniejszy transport wpadł w ręce nadbrzeżnych straży. Kiedy się to działo z jednej strony miasta, z drugiej usypano szańce, zatoczono działa i dnia 7 września rozpoczęto bombardowanie. Dzie-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Pd

UtlC

‘dpi

Ul

SI

m/P -

h|

II

\X

!t|

Np

glgSitlPtPi

«■

^§§tfp^

. yj

V“X

X-

Rysunki Juliusza Kossaka.

Wódz lekkiej jazdy.

więtnaście armat grało od świtu do nocy, a gdy w rau-rach dwa wyłomy powstały, uderzono dnia 8 września

części, otaczały mury, stare wprawdzie, ale silne, wzmocnione licznemi basztami, które wraz z wysta-jącemi kopułami cerkwi nadawały grodowi pozór | do szturmu. Węgrzy z Polakami idąc w zawody, opa-wspaniały i poważny zarazem. Twierdza była opa- nowali dwie obok siebie położone baszty, ale tu dopie-trzona liczną załogą pod dowództwem czterech wojewodów; najzdolniejszy z nich i najzręczniejszy, Jan Szujski, kierował obroną. W takich warunkach nie ćma Moskwy raziła szturmujących gradem kul i kamie-było oblężenie rzeczą łatwą, tembardziej, gdy przy robieniu podkopów natrafiono na grunt skalisty, a rozległość miasta nie pozwalała odciąć oblężonym wszelkich

ro odkrył się im widok niespodziewany, zejście bowiem z murów i wież wysokich było niepodobne, a z dołu

ni. Szturm nie powiódł się więc, oblężeni tryumfowali i ich położenie jednak nie było wesołe, podczas bowiem, gdy do obozu polskiego nowe nadciągały chorągwie,

miasto znikąd nie otrzymywało pomocy, głód i niedostatek dokuczał nieprzyjacielowi, a lekkie hufce polskie, pod dowództwem Krzysztofa Radziwiłła, szerzyły na mil kilkadziesiąt wokoło spustoszenia, docierając aż

i jm

W:

wAmmi

gŁ m

i

ym

Talar koronny z 1578 r., obejmujący groszy 35.

SW3*

3 &

/7X

$5

/GłŁOS-AMfN

TMP-RSGl

FOILOMU/EJ

Trojak koronny z czasów Stefana Batorego.

r°

wsSL 5

Agi

Si W*

lwi

Talar koronny z 1586 r., bity w księzstwie siedmiogrodzkiem.

do Starzycy, gdzie car schronił się z rodziną swoją i w bezsilnym gniewie z okien zamku spoglądał na łuny pożarów. Więcej niż kiedykolwiek tęsknił on też za pokojem i teraz dopiero naprawdę podjął układy, które z takim uporem przewlekał i do których, z bizantyńską iście przebiegłością użył pośrednictwa stolicy apostolskiej.

•Tuż podczas wielkołuckiej wyprawy, kiedy wszystkie usiłowania, aby Batorego odwieść od dalszej wojny zawiodły, zdecydował się Iwan na krok stanowczy.

Dnia 6 września *) 1580 ro-. ku wyruszył z Moskwy Iwan Tomasz Szewrygin, jako goniec carski z listami do ce-

sarza Rudolfa II i do papieża Grzegorza XIII. Jednemu i drugiemu przedstawiał wielki kniaź, że Stefan w przymierzu z Turkami zostaje, że wojnę z Moskwą przez zemstę za przyjaźń z cesarzem Maksymilianem II i za popieranie kandydatury arcyksięcia Ernesta w Polsce prowadzi. Wzywał zatem Rudolfall, aby zawarł z nim sojusz przeciw muzułmanom, aby starał się wciągnąć do tej koalicyi papieża i aby w tym celu polecił Szewry-gina kuryi rzymskiej; od Grzegorza XIII zaś żądał, aby zakazał królowi polskiemu związków z Turkami i jeżeli to uzna za stosowne, wysłał posłów do Moskwy dla zawarcia potrójnego przeciw Osmanom przymierza. W Rzymie, dokąd Szewrygin przybył dopiero w lutym w roku 1581, wywołało poselstwo moskiewskie i radość wielką i zdziwienie. Pomimo doznanych już dawniej zawodów nie porzuciła stolica apostolska nigdy ulubionej swej myśli połączenia kościoła wschodniego z zachodnim, a nuncyusz papiezki w Polsce, Caligari, czynił starania, aby, za pośrednictwem króla Stefana, nakłonić cara do przyjęcia katolicyzmu i do uznania zwierzchności papiezkiej. Marzenia te, polegające na zupełnej nieznajomości stosunków moskiewskich, nie odniosły oczywiście żadnego skutku i nie ma też śladu, aby tak trzeźwy polityk, jak Batory, dał się uwieść ponętnym na pozór a w gruncie płonnym zupełnie złudzeniom gorliwego o dobro kościoła nuncyusza. Mimo to chwytała kurya rzymska skwapliwie każdą sposobność do nawiązania stosunków z Moskwą i, jakkolwiek teraz car w liście swoim ani słowa o sprawach religijnych nie wspominał, postanowił papież natychmiast do życzeń jego się zastosować, aby w myśl owych planów Caligarego, o których on do Rzymu donosił, przy układach pokojowych uzyskać podstawę do traktowania o unii kościelnej. Przywieść do skutku pokój pomiędzy Polską a Moskwą, skłonić cara do porzucenia wyznania greckiego i następnie oba państwa słowiańskie w połączeniu z cesarstwem poprowadzić na Turków, oto były widoki, które Grzegorzowi XIII w niedalekiej już, jak sądził, otwierały się przyszłości. Nie namyślając się więc długo, uwiadomił papież dnia 6 marca kolegium kardynałów, że zamierza wysłać posła do Moskwy i polecił kardynałowi Como, aby o tern postanowieniu doniósł królowi polskiemu za pośrednictwem nuncyusza. Chodziło teraz tylko o wyszukanie odpowiedniej do tak trudnego poselstwa osobistości, ale i pod tym względem nie było wątpliwości. Sam przez się nastręczył się tu O. Antoni Possevino, urodzony

') Zakrzewski Wincenty: Stosunki stolicy apostolskiej

Własnoręczne pismo Stefana Batorego na egzemplarzu dzieła nadwornego z Iwanem Groźnym. W Krako- kaznodziei, ks. Stanisława Sokoło wskiego p. t. ,,De verae ae falsae descrimine, wie, 1872. Pierling: Bathory et

Crac. 1583.”

Pcssevino. Documents inedits.

etc. Paris, 1887.

(Bzadkie to dzieło znajduje się obecnie w bibliotece uniwersyteckiej w Budapeszcie.)

/:

x

»"K*,

i

M

’

m

-

tA

m

...

; |

mmmr

Amp \

.....

’ X

r , .

. £

I

V\

\

i;

.■

iii

%

Hi

ii •

*'

* xv

:

.......

a

g

• >

.

m

X

m I Ł, ; m WrA>A ”

r* ■

■ .i,' ? ■■

WF3.

.

p -

§łKVW$*

iig

;V

Si

mŁM

w.

fei

■

1

l

-a

i IIP

ISI

■

Jlj

,xa

li

'iii

.

f V

■

PP!

w

Vi

wm

'v

K® ^ ! 4 V m 1

*

v

,

f

iii

f%X,

x

&

Tl;,

*1 X

9MB

ttlllfp

\

Mi

:

*82

P. *

Ifysimek Jana Matejki.

Jan Kochanowski.

w roku 1534, Jezuita, który po dwakroć jeździł do Szweeyi, aby pracować nad nawróceniem króla Jana III, znał cokolwiek stosunki polskie i o Moskwie niejakie posiadał informacye.

Opatrzony więc szczegółowemi instrukcyami, wioząc podarunki dla cara i list do króla Stefana, wyruszył on wraz z gońcem moskiewskim w daleką podróż na północ dnia 27 marca, wstąpił po drodze do Wenecyi, aby

pMaJII

53£^aasą \

Ar

MM

IfO:    •

BRSU

iSilS

,1

mm____,.

EgF-^¹

jBps*^

mm

st

wam

ifeksgsggp

ni

li

li

mm

BBS

mm

PHil

\,\ •■ ,. •->

gBŁSsP; Vi\ 1’ \

jijjpfe

■la

3i',

MJimm

mm,

sl

IPSl

i®

SaB»gg5^

RM

__

mŁśm

7/j

iii

|l|f BH

<■*£3*

/i

L:

Z*

—41

li

śsiggjS

Si&«

yni

5S§2fc»,4

■m§

■-i-

jl§ip

g?5e

llSlItS

g&l

W/⁽ ^

hm

v>

/i

\-jr.

Ml

mm

=yS

W,

Lik

'jh

K.

Zabytki archeologiczne w skarbcu krakowskim.

==L=

V 1:.

c<^X‘2uś

F-

Ki

E«J

KfeBM:

^mmsmSSKk

WiLi

fH

El

Uf;

k.

v;,‘/ \ą

:m

: / /

" - . i if/irYpk^Ś

jfeslllf

ii

mi

'h

;jK

v?

¹¹ A

mA

ml

III!

Ruchliwy niezmiernie, pełen gorliwości religijnej, zdolny dyplomata i gotów do poświęceń wszelkiego rodzaju tam, gdzie o rzecz wiary chodziło, nadawał się Possevin wybornie do tej misyi trudnej a ponętnej.

nakłonić Rzeczpospolitą do nawiązania stosunków handlowych z Moskwą, czego Iwan pragnął gorąco, zawadził o Grac, Wiedeń i Pragę, zbierając wszędzie wiadomości o Moskwie od osób, które dawniej w poselstwie

na dwór carski jeździły i 25 maja stanął wreszcie we Wrocławiu, gdzie zastał glejt, przysłany mu przez króla polskiego.

Stefan, uwiadomiony o postanowieniach stolicy apostolskiej, nie czynił żadnych trudności w przepuszczeniu posła papiezkiego przez Polskę, oświadczył jednak wręcz nuncyuszowi, że w powodzenie misyi nie wierzy. Później, otrzymawszy jakieś niepokojące listy od biskupa płockiego, Piotra Dunina Wolskiego, z Rzymu, zmienił wprawdzie zdanie swoje, ale słowa raz danego cofać już nie chciał. Taki stan rzeczy zastał Pos-sevin, kiedy przybył do Wilna dnia 14 czerwca 1581 r. W trzy dni potem uzyskał pierwszą u króla audyencyę. Przyjęcie było chłodne. Stefan, który niedawno wraz z gońcem moskiewskim posłał Dzierżka z nowemi kun-dycyami do cara, mniemał, że pokój jest tak dobrze jak zawarty, podróż Póssevina zdaje się być zatem niepotrzebna. Wezwanie interwencyi papiezkiej uważał za podstęp ze strony Iwana, a wszelkie nadzieje nawrócenia go na katolicyzm za mrzonki, najmniejszej nie mające podstawy. Possevin jednak nie dał się zbić tak łatwo z toru. Jego zdaniem, wyobrażenia Polaków o Iwanie i Moskwie wynikały z uprzedzenia i antagonizmu narodowego, sądził, „iż wszyscy są zaślepieni ludzkiemi namiętnościami i dróg Opatrzności nie chcą pojąć, która przez stolicę apostolską może sprowadzić pokój w chrześcijaństwie i pożytek religii". Z właściwą więc sobie gorliwością i zapałem jął przekonywać króla i dokazał tyle, że go uspokoił, a nawet do pewnego stopnia dla planów swoich tureckich pozyskał. Razem ze Stefanem też, ruszającym ku Pskowu, pojechał do Dzisny, a stamtąd do Połocka, gdzie spotkano wreszcie Dzierżka, wracającego z odpowiedzią carską z Moskwy. List Iwana, obejmujący 2S kartki in folio, był pisany w tonie grubijańskim i zuchwałym. Kniaź nie chciał słyszeć ani o zburzeniu Siebieża, ani o zapłaceniu kosztów wojennych, ani o ustąpieniu Inflant, wyrzucał królowi nizkie pochodzenie, okrucieństwa popełniane rzekomo podczas wypraw dawniejszych, podstęp i zdradę, kończył zaś tern, że i za lat pięćdziesiąt posłów do niego posyłać nie będzie. Król mocno oburzony tym nowym dowodem chytrości Moskwy, poleci! Zamoyskiemu opracowanie odpowiedzi na list carski, a tymczasem, zawezwawszy posłów Iwana do siebie, oświadczył im, że właściwie mógłby ich traktować teraz jak nieprzyjaciół i szpiegów, ale jako chrześcijański monarcha czynić tego nie chce i dlatego pozwala im wrócić spokojnie do Moskwy. Dnia 20 lipca odjechali posłowie wraz z Possevinem ku Orszy, podczas gdy król z wojskiem pociągnął do Zawołocza, a stamtąd do Pskowa. Pokojowe nadzieje zawiodły zatem zupełnie. Car do niedawna jeszcze pokorny i zgnębiony, zajął nagle wyzywające stanowisko. Ośmieliła go do tego wiadomość o śmierci brata królewskiego, Krzysztofa, oraz wieści o trudnościach finansowych, w jakich Stefan się znajdował, powolne ściąganie się chorągwi polskich i nadzieje, które pokładał w zdradzieckich swoich knowaniach. Bielski, zbieg z Moskwy, przestrzegał króla, że car układa zamach na jego życie, że rozesłał po Litwie zastępy szpiegów i najętych

morderców; jakoż kilku z nich schwytano i ścięto, a Kozacy pojmali świeżo jakiegoś Niewęgłowskiego, z pod Lukowa, który wraz z żoną przekradał się do Moskwy, wioząc listy i oracye do cara. Przekonany o zdradę, dał ten nikczemnik gardło w Dziśnie. Wobec takich stosunków i po takim liście nie można się było spodziewać pokoju i król uczynił przygotowania do dłuższej, zimowej kampanii. Z drogi, z obozu pod Worońcem rozpisał więc listy do senatorów w Polsce będących, przedstawiając im konieczność pozostania na zimę w kraju nieprzyjacielskim i prosząc, aby umysły na to przygotowywali i na sejmikach o potrzebne środki do utrzymania wojska się starali, a równocześnie prawie wysłał odpowiedź carowi, gdzie, zbijając jego zarzuty niesłuszne, przypominał mu rozliczne okrucieństwa jakich się dopuszczał i wyzywał go w końcu na pojedynek, aby dalszego krwi rozlewu uniknąć. Niebawem potem rozpoczęło się oblężenie Pskowa, z początku niepomyślne dla oręża polskiego. Oblężeni odparli szturm dnia 8 września przypuszczony, do dalszego ostrzeliwania twierdzy zabrakło prochu, a żołnierz niecierpliwił się i powtarzał zarzuty, których nieprzyjaciele Zamoyskiemu nie szczędzili. Mówiono, że na wojnie się nie rozumie, że zawsze książką się bawiąc, hetmańską buławę piastuje bez znajomości rzeczy, z szyderstwem przezywano go „klechą“, robiono schadzki po-cichu, aż nareszcie wieści o tern doszły do króla, który, zwoławszy rotmistrzów, ostro ich upomniał, a nieposłusznym kijem pogroził, o co niemało się obrazili. Energia królewska skutkowała jednak widocznie, bo gdy hetman na początku listopada oświadczył, że wojsko w kraju nieprzyjacielskim na leże zimowe ma pozostać, przycichła opozycya znacznie i wielu z gotowością wytrwać obiecywało, byłe im kwatery dobre wyznaczono. Tymczasem horyzont, dotąd chmurny, zaczął się wyjaśniać cokolwiek: Korff, Inflantczyk, przyprowadził 150 Szkotów, przywiózł zapas znaczny prochu, z Wilna i z Rygi sprowadzono kożuchy, bo zimna cisnęły ostre i od 12 października śnieg obfity pokrywał już ziemię, pieniędzy tylko brakowało, tak że król osobną asekuracyę na dobra swoje wystawiać musiał. Ale jeżeli w obozie polskim było chłodno i czasem głodno, to i nieprzyjacielowi dokuczało także oblężenie. Przejęty goniec Szujskiego do cara wyznał, że w mieście głód i nędza, że czerń zmusi wkrótce wojewodów do poddania się. Dla obu stron zatem był pokój w tej chwili pożądanym. Więcej pragnął go Iwan, we własnym swoim kraju zagrożony i nękany trzyletniem niepowodzeniem. To też Possevin doznał jaknajlepszego na dworze carskim przyjęcia i gdy przedstawił wielkiemu kniaziowi, dokładnie położenie cale i zamiary króla Stefana, okazał Iwan wszelką do układów gotowość. Skłoniły go do tego i postępy Szwedów w Inflantach, którzy pod Pontusem de la Gardie zdobyli byli Narwę, Iwanliorod i Biały Kamień i groźba Batorego, że, w razie dalszego trwania wojny, na warunki obecnie podane się nie zgodzi i znaczniejszych będzie wymagał korzyści. Na razie pragnął car przedewszystkiem skłonić Batorego do zaniechania oblężenia Pskowa i z tern wysiał przy końcu września Possevina do obozu polskie-

go. Ale król nie dał się obałamucić znanemi już wybiegami moskiewskiej dyplomacyi i nietylko o zaniechaniu wojny nie myślał, ale w obecności Possevina przygotowywał wszystko do zimowej kampanii. Naci-

Radziwiłł, marszałek nadworny litewski i Michał Hara-burda, stanęli w wiosce, .Jamem Zapolskim zwanej, pełnomocnicy carscy w Kiwerowej horce, gdy jednakże Zapole przez Kozaków polskich zupełnie było zniszczo-

'Va

V- /

a -i ■

t\!U*'    _

i i yw    . i Aw

.nn\N'

4\\YAft

&rmb

?T,&p j. fi/“>ZnvŁŁL.

Krzysztof Mikołaj Radziwiłł.

śnięty tak Iwan zgodził się wreszcie na rokowania. Obrano w tym celu miejsce położone przy drodze z Wielkich Luków do Nowogrodu. Posłowie polscy, Janusz książę Zbaraski, wojewoda bracławski, Albert ne, postanowiono, za zezwoleniem posłów polskich, prowadzić układy w mieszkaniu Possevina w Kiwerowej horce. Pierwsza sesya wspólna odbyła się 13 grudnia, ostatnia, dziewiętnasta z rzędu, dnia 15 stycznia. Po

/Aa

li;

XN

CC

ty

Kamienie warcabowe z wizerunkiem króla Stefana Batorego.

:

■ I

i

,

■mĘfc

,

i

X,

m

■

m

m

m

*

z

»    ^    ą*'    *&£    .,

i

Wl

m

\

I

-

1

■

vx-

.

::‘ ' .i

■

i-

i

K X

'

I

i

tf

'

u

Br

’■ ‘»-

if***

i

K    jfe ;

K ' h

^gg|p:

>

*j_ J»

'

> • ^.

■t

i

jRd

c

.

.

im

■ x.

M!

■

■

xi***?l

X*;-,

|'

p#*

sfl

:. *

*

⁵'. X

■HL*.'i

I?:

.

,J

* ^

*x H

h

:.4ftp

i I

;vfear:.f?ęe

PI! fl

- V -i

m

WX

' ' ■ X

S2r X

J*-

S^-v<s<F',-

■ *

ii*.

p-

jMfer ;-^SgBffe

' ¹

■

^y-^0

■ u

»srL> i

,4

I

-

V**-*

■?

)

L2 ■

~s. ?

PP'*

L

PI1I&*

t*

Klasztor Jezutow w Kaliszu,

(Fundacya Stanisława Karnkowskiego arcyb. gnieźnieńskiego.)

długich targach, przy których Moskwa swoim zwyczajem krok za krokiem tylko ustępowała, stanął wreszcie pokój, Zapolskim zwany, dnia 15 stycznia 1582 roku. Iwan zrzekał się całych Inflant na rzecz Polski, odstępował Wieliż i Połock, a otrzymał wzamian za to Wielkie Luki, Zawołocie i Newel. Tak skończyła się wojna dzięki wytrwałości króla i Zamoyskiego świetnym tryumfem; Rzeczpospolita odzyskała ziemię połocką, ki ej dłoni Stefana, że ratując od zguby Moskwę, przeszkodziła jej ostatecznemu ujarzmieniu, że Possevin wykroczył z roli pośrednika i popierał raczej interesy cara. W podobny sposób zapatrywali się na interwen-cyę papiezką także i współcześni. W otoczeniu króla i Zamoyskiego nie miał Possevin przyjaciół, spoglądano na niego z niechęcią i nieufnością, ale z aktów współczesnych wynika tyle tylko, że poseł papiezki starał się

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI)

mm

m,

Słj

im

v>

Mm

Ii; m

nią

Ci

I.

BK

ii

Ul

om

WM

SN

KM

fi

■ 'IBM

m ■ 11 ii

Ii

li

silili

1:

mm

BU

mmmmmi

«f; 1^ JgfS: Wig m/łlMM

|f; Mm m II

iH# W/\ W

&ĘĘf 1111

Uj

i-

\ •*»

;->5>

ag"*⁻

Rysunki Juliusza Kossaka.

Posłowie u Porty Ottomańskiej.

(Czapki z pióropuszami, krojem węgierskim, dełie długie, kosztownemi futrami i taśmami bramowane, w ręku łuki.)

odcięła Moskwie związek z morzem i powstrzymała w ten sposób na długie lata wzrost potęgi moskiewskiej. Więcej może, niż te korzyści, ważyło moralne znaczenie zwycięztwa; zatarło ono wspomnienie dawnych klęsk i upokorzeń, jakich Polska ze strony Moskwy doznawała, podniosło sławę oręża polskiego i naród od wojny odwykły natchnęło duchem rycerskim i zaufaniem we własne swoje siły. Panuje u nas przekonanie, dość rozpowszechnione nawet, że stolica apostolska w chwili stanowczej wytrąciła oręż ze zwycięz-usilnie o pokój, że działał zręcznie i nie zaniechał niczego, aby cara do ustępstw nakłonić. O tyle też można mówić o jego stronniczości. Łudził się niewątpliwie przypuszczając, że Iwan uzna zwierzchnictwo papieża i da się porwać do wojny tureckiej, złej wiary jednak w złudzeniu tem dopatrzeć się trudno. Coby się było stało, gdyby pośrednictwo papiezkie nie odniosło skutku, przewidzieć dziś niepodobna.

Nie sądzimy, aby pokój zapolski, jak chcą niektórzy, był zbawieniem dla armii polskiej pod Psko-

Dzieje Polski. Tom IV.

Ryłaby ona zepewne zimę ciężką przetrwała,

wem.

byłaby może nawet pomyślnie oblężenie ukończyła, ale wątpić należy, czy królowi byłoby się powiodło naród do dalszych skłonić ofiar i nowe pobory uzyskać. Egoizm szlachecki, podziemne intrygi malkontentów i cały przebieg sejmu warszawskiego, który się rozpoczął dnia 2 października 1582 roku każą raczej przypuszczać, że król z największemi musiałby był walczyć trudnościami, gdy Zamoyski otwarcie już o Katylinach wspomnieć musiał, gdy Niemojewski, żegnając króla uroczyście, oświadczył, że izba poselska na żadne nie twierdził Inflantczykom wolność wyznania augsburskiego, ale zarazem oddał Jezuitom kościół św. Jakóba w Rydze, ściągnął na skarb królewski dobra, należące niegdyś do arcybiskupów rygskich, i wziął w obronę chłopów, srodze uciskanych przez szlachtę inflancką. Zarządzenia te nie podobały się Inflantczykom, Ryża-nie szczególniej opierali się wprowadzeniu Jezuitów do miasta, ale „król postanowił nie jeść obiadu, dopóki nie stanie się zadość żądaniu jego co do kościołów.¹*¹) Przestraszeni mieszczanie ustąpili, biskup żmudzki poświęcił protestanckie do niedawna świątynie, i w Wielkim

ite

. Bl

•

gij

-•

. v.    '

^    rmri.

Ąo i' -l:

;ł ■ -p ■-    i-PiRlPn'

gW..' Wy, W *

I

swa®

SSMIiiSWSfgf

•__~

iwffe

118

iii I

SSlSffi

i; liii

Sgj

Bawili

ifcius

i --

ii?

■SPs

i3§i

li

Memm

L'-4v4^il

ii

li

fiS^iasr

iliS-

gtr

asa

"w

.4

mi

IIP

t]

mt

mm

mm

Ki:¹'

Kościół parafialny w Wiźnie. (Przebudowany z gruntu w XVI w.)

zezwoli podatki. Pokój zapolski był więc w tych warunkach i dla Polski pożądanym, dawał bowiem królowi czas do uspokojenia umysłów podrażnionych agita-cyą, szlachcie możność wyburzenia się i odzyskania tej równowagi, która do podjęcia wielkich zamiarów nieodzownie była potrzebna. Wypadło też królowi uporządkować stosunki inflanckie. Dnia 1 grudnia wyjechał on z obozu pod Pskowem do Wilna, w począt kach zaś marca 1582 roku udał się do Rygi, otoczony gronem senatorów litewskich, w celu uorganizowania odzyskanej prowincyi. Rządy namiestnicze powierzył Jerzemu Radziwiłłowi, biskupowi wileńskiemu i po-tygodniu odbywały się już w odzyskanych kościołach uroczyste nabożeństwa w obecności króla, który pobożnością przykładną budował umysły. Niezadowolenie Inflantczyków, jakkolwiek uśmierzone na razie, było o tyle niebezpieczne, że dodawało otuchy Szwedom, współzawodniczącym oddawna z Polską nad morzem Baltyckiem. Wiadomo, jakie usiłowania czynili i Szwedzi i Duńczycy aby Inflantami zawładnąć, wiadomo, że Magnus, brat króla duńskiego, opanował biskupstwo

J) Piotr Skarga i jego wiek przez Rychlickiego. W.Krako-wie 1868. List Skargi tani przytoczony w t. T. str, 360.

wysłanie komisarzy, którzy z senatorami polskimi o sprawach inflanckich traktować mieli. Król, dowiedziawszy się o tem, zwołał natychmiast senatorów na konwokacyę do Grodna i tu postanowiono zamki pograniczne w Inflantach lepiej opatrzeć, a zatarg szwedzki przedłożyć sejmowi, który miał się odbyć dnia 6-go października w Warszawie. W instrukcyach, wysłanych na sejmiki, położył król nacisk główny na dwie sprawy: na uporządkowanie elekcyi i pojednanie pomiędzy stanem świeckim a duchownym. Najważniejszą wydała mu się pierwsza, bo od niej zawisł, zdaniem Stefana, byt i bezpieczeństwo Rzeczypospolitej. „Raczył ci Pan Bóg sam — były słowa instrukcyi — z łaski

ozylskie i piltyńskie, że Jan, książę finlandzki, pożyczył Zygmuntowi Augustowi znaczniejszą sumę pieniędzy, biorąc w zastaw niektóre zamki inflanckie craz że Rewla-nie ostatecznie poddali się Szwedom. Obecnie, kiedy wojna z Moskwą wybuchła, był ten Szwed spokrewniony z domem jagiellońskim, dogodnym bardzo dla Rzeczypospolitej aliantem, ale patrząc głównie swoich wła-ych korzyści, uderzył na Moskwę wtedy, kiedy Stefan Batory całą potęgą obiegł Połock i Wielkie Luki i kiedy w zwycięzkim pochodzie oparł się o mury Pskowa.

Jan III, korzystając z tego zatrudnienia Iwana, wysłał wojsko pod Pontusem de la Gardie do Inflant, opanował, jak wspomnieliśmy już, Narwę, Biały Kamień i kilka innych zamków, pomimo, że Stefan Batory protesto- swej w przeszłe te interregna podźwignąć zaszłe rzeczy Waszmościów, że uszły upadku; ale strzeżcie się Waszmoście, abyście na tak niebezpieczny hak drugi raz nie przychodzili, a Pana Boga nie kusili i konsyde-rujcie i uważajcie, czego Waszmościom in futurum potrzeba... A przystępować trzeba Waszmościom do tej

sn

wał przeciw tym zaborom i nakłaniał go do wyprawy w kraje moskiewskie, ku Nowogrodowi. Przebiegły Szwed mało troszczył się o te upomnienia, bo porty inflanckie były dlań bliższe i dogodniejsze, niż wątpliwe panowanie nad odległym Nowogrodem. Stanąwszy

w miłości i zgodzie zofcjpólnej, ninacz inszego nie pa

trząc, jeno na dobro ojczyzny swej, na jej salutem, aby kiedy potem z tej miary nie przyszła z Waszmościami

wina, jeździł do Zapola Krzysztof Warszewicki, spowiednik królowej szwedzkiej, ale wtedy już stosunki w Inflantach wzięły taki obrót, że sam król Stefan był przeciwnym owemu wciągnięciu Szwecyi do traktatów zapolskich. *) Kiedy wreszcie pokój zawarto i kiedy Moskwa, acz niechętnie i z ociąganiem, zamki i miasta inflanckie Polakom oddała, nadeszła pora do porozumienia się ze Szwedami. Król, mając prawo do posiadania całych Inflant, nie mógł oczywiście zgodzić się na sąsiedztwo szwedzkie, a że Jan III rościł sobie rozmaite pretensye, tak z powodu niewypłaconego dotąd posagu żony, jakoteż i dla owej pożyczki Zygmunta Augusta, więc Stefan wysłał do Sztokholmu kuchmistrza Dominika Alemaniego z żądaniem, aby król szwedzki oddał Narwę, Rewel i wszystkie zamki inflanckie, jakie dzierży, a Rzeczpospolita zwróci mu natenczas i dług zaciągnięty i całą sumę posagową królowej Katarzyny ²), w przeciwnym razie groził wojną.

Jan III nie posiadał się z gniewu, posła polskiego prywata znalazła drogi i sposoby do zniweczenia najlepszych zamiarów królewskich; Czarnkowski z Niemo-

owo

raz silnie w Inflantach, pragnął on te nabytki swoje | sprawy z animuszmi dobremi, szczeremi i uprzejmemi, ubezpieczyć legalnie i dołożył wszelkich starań, aby wziąć udział w traktatach pokojowych w Jamie Zapolskim. Z miłości dla siostry Katarzyny, popierała tę politykę szwedzką królowa Anna, wstawiając się u Posse- j wszystkimi, albo potomstwem Waszmościów do jakiego, czego racz Panie Boże uchować, upadku.“ Że najważniejszą przeszkodą stanowienia uchwał pożytecznych na sejmie bywały instrukcye ograniczone, jakie posłom dawano, wymagał przeto król, aby przynajmniej, pod względem uporządkowania elekcyi od tego zgubnego zwyczaju odstąpiono. Potrzebowała tego Rzeczpospolita więcej niż kiedykolwiek, bo należało i sprawy inflanckie uregulować i długi, przez króla u książąt niemieckich na wojnę moskiewską zaciągnięte, popłacić i obmyśleć środki jakie, aby pobory wpływały do skarbu porządnie i w czasie oznaczonym ¹). Zdawało się, że gdy na sejmie przeszłym szlachta z taką natarczywością żądała uporządkowania elekcyi i tak usilnie prosiła króla, aby uwagę swoją poświęcił głównie sprawom wewnętrznym, obecnie cały stan rycerski powita z radością propozycye królewskie i dołoży wszystkich starań, aby własne swoje życzenia do skutku doprowadzić. Nadzieje te zawiodły niestety zupełnie, obrażona

i orszak jego trzymał jakoby w więzieniu, pod strażą, po dziewięciu dniach dopiero udzielił mu audyencyi i tu z „furyą“ wielką oświadczył, że „nietylko Narwy i innych zamków, ale jednej małej wsi od Inflant, ostatecznie ani tak wiele ziemi, coby jedną nogą na niej stać

nie puści.“ . Nadaremnie starała się królowa Katarzyna męża łagodzić, napróżno przedstawiał Alemani senatorom szwedzkim niebezpieczeństwa, jakie z odrzucenia słusznych żądań polskich dla Szwecyi wyniknąć mogą, nadaremnie konferował kilkakrotnie z Pontusem de la Gardie, Jan III nie chciał słyszeć o żadnych ustępstwach i zgodził się tylko po długich targach na

J) To zdaje się wynikać z listu Possewina do królowej Anny. Relacye nuncyuszów etc. t. I, 884.

²) Relacya legacyi pana kuchmistrza etc. w Sprawach wojennych str. 362—384.

jewskimi z jednej, a Zborowscy, o ile się zdaje z drugiej strony, rozwinęli pomiędzy rycerstwem agitacyę. Puszczono wieść, że Stefan dla tego dąży do uregulowania elekcyi, aby przeprowadzić ża życia swego wybór jednego ze swoich bratanków, że chce kogoś z nich na gubernatorstwie inflanekiem osadzić, że sądami zadwor-nemi ściga wolnych obywateli, że glejty wydaje mieszczanom przeciw szlachcie. Podejrzenia te, z gruntu fałszywe lub przesadzone, poruszyły cały stan szlachecki. Nikt nie zważał na to, że szerzyli je ludzie złej sławy, w ambicyi swojej zawiedzeni i rzekomo przez króla pokrzywdzeni, popularne hasło wolności szlachec-: kiej pociągnęło rzeszę ziemiańską pod sztandary stare-

J) Instructio nuntiis ad particulares conventus missis data. Pawinski: Źródła t. XI, str. 224.

*4

ii#’

fc/ 1

::>k

ŚTigM*

ifa

WŚ:

Ig

'^4,

‘v

,<

■*

tj

m.

i.V*f

gj

p Sbi^lfcłCi T” «

K JlgF    ^

■saaayg-- -^mmmmmm

iii

tr

E%

li

II

lfV*l

11 § f. ■'$ 3

.

Wmi

mś

i%-1

W 4

RHl

II

**

'Sśkid

fi

VI

Sa

c *-'*

«r •

***«.

i.

P$<

....

fW

"i

*

*eXtjiS --. i

Łf §JĘ^wm^a

%£

III

fli

i®

SĘSSS&M

- >: '

li

v ... \

4    *»*• ;J*y,-s .... ,«>

■r;<

⁹ i alt.

■■

Z ohruza W, Szamani.

Lisowczyey w pochodzie.

Ej

g=gs

-----: -

>M:k? ;

r-y

liii

"•"-•••Ir

=PsS

ss;

•Irżzr—

===^-==te=~ =

millB

r- i

“te --^Mr-'-

mB

. te JĄ

te

Ma

=ErĘ

M-S

I F:

hp

MM

E£.~_r~-t—

t«rg*SS=

11

VI

.■j

tF

*fc

V,

Lf

s»

apj

IW

S 3fc>;

-M-

Si

LI

II

ij

j=

Hf.

ś ww

lii

'1

pj

; (S

EŚ-J

:i

Rv|

jrij

"j

: , ■■

fet

f:

m k t:

ji/Aś

ii

•:

ii|3

KI

iHl

!'' *

hlg

?n

//i.

'J

Wi

i /® j

■*

i,, Js

ten

•i

lń

g,

Ki

mi

««

Si

•V

|V

Psi

pa

pil

Sra

ssaa

te

[I

Wk

)1fl

ii

te

%1

Mi

i’.

,V

■a;

F?

H5S

■-

• *g

yS

Sj

aj

■i

..

sj

/.

ii

'4

S=S

fĄ

te

T ■■

!.

tg

^==

'    : mm ■

jj

Z obrazu Sypniewskiego.

Gryzelda Batorówna

go intryganta Czarnkowskiego i wichrzących z nim razem Zberowskich, a rozdrażnienie by’o tak znaczne, że nawet senatorowie blisko króla stojący nie wmżyli się na sejmikach występować w jego obronie.¹) Opozycya odniosła zatem stanowcze zwycięstwo, izba poselska zatrzęsła się od skarg na nadużycia i gwałty, popełniane jakoby przez króla; niczem były tryumfy moskiewskie, niczem prace i poświęcenia Stefana i Zamoyskiego, wobec krzywd zaprzedańca Czarnkowskiego, którego król od prymasostwa odsunął, któremu Żnin arcybiskupi, nieprawnie posiadany, odebrać zamierzał. I stał się fakt, dziś co wiary niepodobny, że stan rycerski witając króla na sejmie, nie znalazł słów, aby mu podziękować za upokorzenie Moskwy, za odzyskanie Połocka i ziemi inflanckiej, za podniesienie sławy imienia polskiego i Rzeczypospolitej. Z goryczą wspomniał o tern kanclerz Zamoyski od tronu, a „obróciwszy się do króla, cieszył go długiemi słowy w tej niewdzięczności ludzkiej, ukazując, że to wszystko z czasem z większą jego sławą być miało,u Cierpka mowa kanclerza upamię-i nie ustąpił. Czarnkowskiego przy końcu sejmu osądził słusznie, odejmując mu koadyuturę gnieźnieńską, sprawę o Żnin odesłał do sądu ziemskiego, Inflanty uorganizował, ustanawiając biskupstwo w Kiesi i dzieląc kraj na trzy prezydentury: wendeńską, dorpacką i parnawską. Prezydenci mieli władzę sądowniczą, kryminalną i wojskową; inne sprawy podlegały sądom ziemskim,

Bezpośrednio po sejmie udał się król do Krakowa i do Niepołomic, poczem dnia 12 czerwca roku 1583 wyprawił wspaniałe wesele synowicy swmjej Gryzeł-dzie, którą wydał za Zamoyskiego. Była to odpowiedź na zjadliwe przeciw kanclerzowi wycieczki i knowania malkontentów. Stefan postanowił widocznie iść przebojem i przy najbliższej sposobności złamać opozycyę, kupiącą się około Zborowskich.

Sprawa Zborowskich. — Plany wojny tureckiej.— Śmierć króla 12 grudnia 1586 roku. Rodzina Zborowskich, można i licznie rozrodzona, odznaczała się odda-wna już niezwykłą gwałtownością charakterów, pychą

■ r»<i

aa

rac

IKS

r£i

Kałamarz i piórnik używany przez dawnych palestrantów.

(Wiek XVI.)

tała cokolwiek posłów i Świętosław Orzelski z polecenia izby wyraził królowi spóźnione podziękowanie, ale, kiedy czując całą niesprawiedliwość, wyrządzoną Batoremu, oświadczył, że stan rycerski gotów jest karać tych, co o królu złe mają rozumienie, wszczął się rozruch [niemały między posłami i odezwały się głosy, że mu tego mówić nie zlecono.

Wobec takiego usposobienia izby, nie mogło być oczywiście mowy o przyjęciu propozycyi królewskich, o jakiejkolwiek dodatniej pracy. Senat stanął wprawdzie przy królu, ale posłowie o niczem innem radzić nie chcieli, jak tylko o nadużyciach sądowych i o zagrożonych wrzekomo wolnościach. Cztery razy podawała izba poselska w tym względzie „postulata“ swoje senatorom, o ile sądzić można bezskutecznie, poczem oświadczyła przez usta .Takóba Niemojewskiego, że tego sejmu „aprobować nie może“, ze „na żadne konsty-tucye, recessy albo podatki nowe nie zezwala. “ Było to oczywiste zerwanie sejmu, wypowiedzenie wojny królowi i całemu jego systemowi. Batory nie uląkł się

Powrót króla Stefana z wojny inflanckiej. Sprawy wojenne etc. str. 390,

nadzwyczajną i wielką zapobiegliwością w zbieraniu fortuny i wyławianiu godności senatorskich. Działając wytrwale w jednym i w drugim kierunku rośli oni w znaczenie i dostatki bez szczególnych zasług dla Rzeczypospolitej i bez wyższych zdolności. Oportuniści w życiu publicznem, odgrywali raz rolę trybunów szlacheckich, jak podczas wojny kokoszej, to znówT trzymali się klamki dworskiej, a w każdym wypadku mieli na celu głównie interes własny, wyniesienie swoje i swojej rodziny. Szło im też wszystko po myśli, bo jakkolwiek Zygmunt August, oceniając trafnie charakter Zborowskich, pokrzyżował plany ich względem Halszki z Ostroga, to za czasów Henryka Walezego zawładnęli oni całą niemal Rzecząpospolitą. Krótko trwające jednak panowanie tego króla i burda Samuela na zamku krakowskim, zachwiała cokolwiek wpływ i znaczenie Zborowskich, ale i z tej trudności umieli oni, jak się zdawało, wybrnąć szczęśliwie. Banita Samuel, wywołany z Polski, udał się do Siedmiogrodu na dwór Stefana Batorego i kto wie, czy nie on pierwszy może rzucił myśl kandydatury Stefana. To pewna, że Andrzej Zborowski jeden z pierwszych na polu elekcyjnem nazwisko | Batorego wymienił, że Piotr Zborowski, wojewoda

■X

I

ilj

X-

Mili

¹ XX

ilU

%ą§

'h /

jg

f i ji

lilii

; ji',

r i.

i'

==

ml,

■v -

*ys.

W'3

P*PP

tt

r' ii I

i.

Naczynie gliniane, wykopane pod Żytomierzem.

cii więc na Rus i, z powodów bliżej nam nieznanych, zajechał dobra Anny Sieniawskiej, położone na pograniczu w ziemi halickiej. Wskutek tego wydał Batory ów rozkaz do kasztelana kamienieckiego, do starosty halickiego i uniwersał do szlachty tamtejszej, aby Samuela w przedsięwzięciach jego hamowali i jako banitę wywołanego z kraju ścigali. x) Nie wiemy, jaki skutek te polecenia królewskie odniosły, ale w roku następnym już widocznem jest pewne zbliżenie się Zborowskich do króla. Piotr, wojewoda i generał krakowski, otrzymuje wspólnie z podskarbim, Jakóbem Rokossowskim, przywilej na bicie monety, a Samuel, opatrzony glejtem królewskim, bierze udział w wyprawie wielkołuckiej. Tak jak poprzednio przez braci swoich, tak obecnie osobiście zwrócił się do króla z prośbą o zdjęcie banicyi. Król odpowiedział, że „tego tak zgoła uczynić nie może, ale cheeli do tego przyjść, niech tedy teraz w dobywaniu zamku co znacznego pokaże. “ Samuel odważny i rezolutny usłuchał tej rady natychmiast i, gdy wtedy właśnie do szturmu się gotowano, postanowił pójść na ochotnika. Dobrawszy sobie więc „kilka paniąt* i około stu ze szlachty²), czekał niecierpliwie w szańcach hasła, ale na nieszczęście jego poddała Moskwa zamek z obawy przed szturmem i odjęła mu przez to sposobność pozyskania łaski królewskiej. Niebawem potem dowiedział się król o związkach Krzysztofa Zborowskiego z wielkim kniaziem moskiewskim i, wezwawszy do siebie marszałka wielkiego koronnego Opalińskiego, z którego siostrzenicą był ożeniony .Tan Zborowski, udzielił mu tej wiadomości. Nie można wątpić, że Zborowscy, zawiedzeni w swoich nadziejach co do rehabilitacyi Samuela i zastraszeni owemi podejrzeniami królewskie

(Wiek XVI.)

i starosta krakowski, zamek królewski Stężyczanom oddal, a Samuel w Medyaszu przysięgę Stefana na pakta konwenta podpisał. Mogli więc Zborowscy słusznie spodziewać się, że nowy król, podobnie jak i poprzedni, zasługi ich wynagrodzi, zaufaniem swojem ich obdarzy i na nich głównie w sprawach publicznych polegać będzie. Stało się jednak inaczej, bo Batory, wyborny znawca charakterów ludzkich, przechylił się odrazu na stronę Zamoyskiego, jemu powierzył pieczęć mniejszą, oddał następnie urząd kanclerski, a względem Zborowskich zachował się chłodno, bez uprzedzeń wprawdzie, .ale i bez wszelkiej życzliwości szczególnej. Najspokojniejszego z pomiędzy nich, Jana, mianował hetmanem gwardyi swojej przybocznej, innych prośby i pretensye rozmaite zbywał milczeniem, z Samuela dekretu banicyi zdjąć nie chciał, a Chodkiewicza, szwagra Zborowskich, pominął przy oddaniu buławy litewskiej. Urażeni tem Zborowscy narzekali głośno na niełaskę królewską, słusznie czy niesłusznie przypisując ją Zamoyskiemu, król jednak taktyki swojej nie zmienił w niczem. Wtedy Samuel, najburzliwszy i najbutniejszy z braci, poszedł na Niż, pobratał się tam z Kozakami, i zebrawszy wojsko niemałe, począł się kusić o hospodąrstwo wołoskie, korzystając z nieobecności króla, który natenczas Połocka dobywał. Wyprawa na Wołoszczyznę nie powiodła mu się jednak; wyparty stamtąd, powró-

u,

Palestrant z zatkniętym piórnikiem za pasem.

mi, wzięli żywy udział w agitacyi sejmikowej przeciw królowi i Zamoyskiemu, że związali się ze starym Czarn-kowskim, licząc na jego związki familijne i znaczną klientelę wielkopolską. Dziełem tej koalicyi było zerwanie sejmu w r. 1582. Gdy jednak król mimo to za-

]) Dokument}' u Pawińskiego w Źródłach t. XI, str. 82—85.

Krzysztofa. Umarł wtedy właśnie Prusak Sperwein,

chwiać się nie dał, uderzyli Zborowscy w pokorę. Krzysztof, który bawił dotąd za granicą na dworze cesar- znany królowi i zasłużony czynami rycerskimi. Stefan skim, przyjechał na wesele Zamoyskiego do Krakowa

wyznaczył mu był 4,000 złotych jurgieltu i używał go jako ajenta dyplomatycznego na dwTorze cesarskim.

i tam króla przebłagał. Pojednanie nie było szczere, lecz wynikało, o ile sądzić można, z osobistego interesu O tę więc opróżnioną obecnie posadę ubiegał się

gasgg^HśŁgg

■-■'i

jpap

i;'-'

|§§s£*g

fi

/"T3B

:& agę $

C35S '

5*3-

;>l.

;i H|l|

¹ "W $

i*ll

|| li

aw

l|

■H

[ r > i~ł'

ra

Ratusz trybunalski w Piotrkowie, wybudowany za czasów Stefana Batorego.

:iJ

i!

RS

ii

;I

(j

Lj

Tt-

I,

Pre«j

il

ri

fes

§Wf*

¹ 'K

v£3

mmSĘ

ES

U;,

"ftH

IW

mm

liii

i.i

MlaŁŁlft, a. fc-laŁ

ii

OD

~ t?

li

IpM

tt

f.-i

Hlf*

Ejasi

& i

iSlić

l'."

Cr

liii

iii

l - -Ma ~

-tciu

iflg

Si'*

r/]

IIP

Si

.Hi

i

I!

!i!

::Ęmwm

ii:

SJ

IIli

¹¹

m.

ESHI

l&j

BW fwicn ~    /

'f!

A-

wo

Krzysztof Zborowski, ale^bezskutecznie. Król, znając jego przeszłość, umysł zmienny i podejrzaną wierność, nie chciał i nie mógł powierzać tak ważnej misyi człowiekowi, który niedawno jeszcze wchodził w konszachty z posłami moskiewskimi. Krzysztof, dotknięty tern, podejrzewano Samuela o udział w tej swawoli. Miał on oddawna stosunki z Niżowcami, obecnie po wielko-łuckiej wyprawie pojechał znowu na Ukrainę, a że już raz próbował szczęścia na Wołoszczyźnie, więc mógł się teraz kusić po wypędzeniu Jankuły o hospodarstwo.

mm

-u

■'

■Hi

iw

in

,;|§3

-.::r

W*

Ul

IM!

Hi

mm

§§?

Lew Sapieha.

(Ze zbiorów L. Karpińskiego.)

widział w odmowie upośledzenie rodziny swej i krzywdę osobistą i przypisywał ją wpływom Zamoyskiego. Tymczasem, ze wschodu nadeszły niepokojące wieści o napadzie Kozaków na Bender i o rabunkach, jakie popełnili przytem w krajach tureckich. Na dworze

Wiadomo zaś, ile królowi zależało na utrzymaniu przyjaznych z Turcyą stosunków, zarówno przed wojną moskiewską, jak i po pokoju Zapolskim, gdy szlachta tak niechętną okazała się przedłożeniom królewskim i gdy w Inflantach groźne powstały zaburzenia. Inflant-

17

Dzieje Polski. Tom 17.

czycy, niezadowoleni z gorliwej propagandy religijnej Jezuitów i z postanowień konstytucyj warszawskich, czekali tylko chwili sposobnej, aby połączyć się z Duńczykami lub Szwedami. Butna i do swawoli przywykła szlachta inflancka sarkała przeciw surowym lecz sprawiedliwym rządom Stefana. Oburzało ją srodze to, że król brał w opiekę biednych chłopów estońskich, że kazał burzyć zameczki szlacheckie i bezwzględnie przeprowadził egzekucyę co do dóbr arcybiskupich. Kiedy więc umarł Magnus, ów „król inflancki" z łaski Iwana Groźnego dzierżący biskupstwo kurońskie i wyspę Ozylią, znaleźli się wnet ludzie, wzbogaceni rozrzu-

pośrednictwo księcia pruskiego, Jerzego Fryderyka, który królowi duńskiemu wypłacił 30,000 talarów i biskupstwo kurońskie wziął w zastaw. Duńczycy zrzekli się wszelkich praw do Piltyna, ale zatrzymali wyspę Ozylią.

Te za wikłania na północy i obawa przed napadem tatarskim i wojną turecką nadawały owym przedsięwzięciom Samuela Zborowskiego zupełnie inne znaczenie i dziwić się nie można, że na zgromadzeniu senatorów w Krakowie, podczas wesela Zamoyskiego, cierpkie przeciw Zborowskim padały słowa, że uważano ich za burzycieli spakoju publicznego. Z drugiej strony i Krzysztof, świeżo odmową królewską podrażniony, pi-

iś

i..

Bi®

marni,

im

ii

r;,

'IłEIS IMS Ii

mim

: -7

KU

Im

ss

■i

V.:

Starożytny pas, znajdujący się w skarbcu na Jasnej Górze.

(Wiek XVI.)

tnością zmarłego, którzy, obawiając się utracić nieprawnie nabyte korzyści, wezwali króla duńskiego do opanowania Piltyna i Ozylii, jako spadku po Magnusie. Duńczyk, acz w wieku podeszły i do hazardownych przedsięwzięć nieskory, dał się nakłonić przekupionym swoim doradcom i wysławszy garść zbrojnych, opanował Piltyn, stolicę kurońskiego biskupstwa. Uwiadomiony o tern gubernator Inflant, Jerzy Radziwiłł, zabrał się energicznie do wypędzenia Duńczyków, dla braku sił dostatecznych jednak zamiaru swego wykonać nie mógł. Król Stefan, chcąc uniknąć kosztownej i niewygodnej wojny z Danią, wysłał do Kopenhagi Ponętow-skiego, w celu nawiązania układów. Wzbraniał się Duńczyk z początku, ale kiedy nadeszła wiadomość, że Pękosławski poraził na głowę załogę piltyńską, zaczęli i Duńczycy łagodniej przemawiać i przyjęli w.końcu

sał do Samuela listy, pełne jadu i nienawiści przeciw Batoremu i Zamoyskiemu, wspominał o stosunkach swoich z dworem cesarskim i w tajemniczych słowach zapowiadał zmiany niezawodne. List ten z dnia 17 lip-ca 1583 r. przejęty we Lwowie, dostarczył nowych przeciw Zborowskim dowodów, sądzono jednak, że się opamiętają. Zamoyski wezwał do siebie kasztelana gnieźnieńskiego i pokazał mu owe przejęte pisma; kasztelan przyznał autentyczność listów i pieczęci, ubolewał nad zaślepieniem braci i przyrzekł hamować niewczesne ich zapędy. Ale Krzysztof, w gniewie swoim nieznający miary i przejęciem listów przestraszony, był głuchym na wszelkie upomnienia i perswazye. Pokrzywdzony, jak mniemał niesłusznie, gotów on był ważyć się na wszystko, zaczął więc knuć spiski na życie królewskie, czynić zasadzki w lasach niepolomic-

kich, gdy Stefan tam polował, układał zamach w dziedzicznym swoim Zborowie podczas podróży królewskiej do Lublina. Zbrodnicze te zamiary nie powiodły się, bo król ostrzeżony miał się na baczności i wyjechał niebawem na Litwę, do Grodna.

Samuel nie pochwalał wprawdzie owych szalonych zamysłów brata, ale wyzywającem postępowaniem swojem i wyraźnem lekceważeniem praw i urzędów, jątrzył przeciw sobie i rodzinie swojej i króla i całe jego otoczenie. Szczególniej zawzięty na Zamoyskiego, na nim zemścić się pragnął i potem, jak głoszono później, wyjechać do Włoch. Kiedy więc kanclerz z Knyszyna, gdzie bawił po weselu, udawał się do Krakowa na roki sądowe, spotkał się w województwie Sandomierskiem z Samuelem, który otoczony gromadą sług, przy nim „wieszać się“ począł. Zamoyski znosił cierpliwie ten pościg aż do Proszowic, tu jednak, będąc w obrębie starościńskiej swojej władzy, uczynił

więc na razie wszyscy, a bracia uwięzionego poruszyli niebo i ziemię, w celu ratowania uwięzionego. Andrzej Zborowski rzucił się pomiędzy szlachtę, zgromadzoną na roki sądowe i skłonił ją do podania prośby, aby sprawę Samuela, jako niezwykłą, na sejm odesłano. Zamoyski w odpowiedzi wytlómaczył się jasno ze swojego postępowania, przypomniał, że Samuela kilkakrotnie ostrzegał, dowodził, że dekret mocy swojej nie stracił i że w razie obalenia wyroku królewskiego i trybunalskie wyroki znaczenie utracą. Ukaranie banity zresztą jest słuszne i uzasadnione; wszak i ojciec Samuela zabił wyjętego z pod prawa Dymitra Sanguszkę, gdy z Halszką z Ostroga do Czech się schronił. Mim oto nie spieszył się kanclerz wcale z wykonaniem wyroku, siał do króla z zapytaniem, jak postąpić należy i dopiero, kiedy Batory prośbę Andrzeja Zborowskiego o ułaskawienie odrzucił, padła na rusztowaniu głowa Samuela (d. 2G maja) na zamku krakowskim. Zbo-

—M

rpm ■$

u/

HflK

g!

Szabla Stefana Batorego.

rowscy podnieśli krzyk straszny; Andrzej przy ekspor-tacyi ciała miał mowę gwałtowną przeciw królowi i Zamoyskiemu, Jan, dotąd umiarkowany, burzył szlachtę i senatorów. Ale Batory nie dał się zachwiać, zwołał senatorów naradę do Lublina i, przedstawiwszy im listy Krzysztofa, uzyskał jednomyślną uchwałę na

(w grudnia roku 1584) wydal pozew Krzysztofowi o bunt, zdradzieckie knowania i obrazę osoby królewskiej i zwołał sejm do Warszawy na dzień 15 stycznia roku 1585. Sejmiki wypadły w Wielko i Małopolsce ! burzliwie. Do Proszowic zjechał Krzysztof Zborowski, materyalnie podreperowany ożenieniem z bogatą Mo-rawianką, głosząc publicznie, że Drzierżek, dworzanin Zamoyskiego, godził na jego życie, że wysłał do Mora-wii jakiegoś Pruskiego, przy którym znaleziono zjadliwe trucizny, oczywiście przeznaczone na zgładzenie Krzysztofa. Stronnicy Zborowskich uderzyli namiętnie na kanclerza, wzburzenie było tak wielkie, że do Mikołaja Zebrzydowskiego, starosty Stężyckiego, strzelano,

to, co do urzędu jego należało, co było prostym jego obowiązkiem. Dowiedziawszy się bowiem, że Samuel pod wieczór kilkadziesiąt ludzi w sąsiedniej wiosce zasadził, a sam z innymi w domu powinnej swej ]), Włod-kowej, o pół mili od Proszowic się położył, wysłał oddział piechoty pod wodzą Urowieckiego i Stanisława Żółkiewskiego i banitę ująć rozkazał. W nocy z dnia wytoczenie procesu Zborowskim. Z Grodna więc 12 na 13 maja stało się zadość poleceniu kanclerza i nazajutrz już znalazł się Samuel w ściśle strzeżonem, acz przyzwoitem więzieniu na zamku krakowskim.

Niesłychane to w swoim rodzaju zdarzenie poruszyło mocno umysły, powszechnie bowiem przyzwyczajono się do lekceważenia wyrokom sądowych i do opieszałości starostów w wykonaniu dekretów, a o Samuelu wiedziano nadto, że i u dworu bywał i swobodnie a bezkarnie po kraju się uwijał. Przypisywano to potężnym wpływom rodziny i nie przypuszczano, aby się znalazł urzędnik tak sprężysty i nieulękniony, któryby się odważył targnąć na zuchwałego banitę. Osłupieli

>) Szczegóły w liście Zamoyskiego do Krzysztofa i Mikołaja Radziwiłła. Archiwum domu Radziwiłłów, str. 91.

gdy wchodził do kościoła. Ale i Zamoyski miał swo-! ich obrońców; poparli go silnie: Mikołaj Firlej, kaszte-

M

m m

I

gnumug

m

B

E1BBPI

p

l|S

a

PP>T

llśi

• '-

1

SS8

■;

§«

. i

w

Mik

111

mu

k

.

W

.

fi

mmmm

:

LJ

*

■ j

t ■

m

!

-

P. A

- 2

a

m

r.

■mi

li:

i

i

• 2 A

i’*

J

1

IpP" ir

Pil

:

s

feeplś===

■ ;

;

>3fcg

mB

Przygotowanie na śmierć Samuela Zborowskiego w 1584 r.

k

i

£

\\\

I

i

liB

I

£s

W

':

i

M

^41

1

:

B-

r

'

\

mm

i

:»1

i ¹

*:;' a

Ili

§fek5| i

K;k

i J

i Mi

#1

i

i

tój

II

fc„¹ ’

i;

i

1*3

■

m

r '

; :

©fi

ii

i

■

i ^kS?ŁMLt.

filllliiiŁv

r*

. •■

VS

d

,

=’

; j

K

"g^fcgi^Bia    : ■ -.fi

£

Ć»Ł

feę-1

I

ąr."

■BiEk

i:j«gpS -^gjRgg

BLj

- ^

f *k

'X

• ;V.;

■■

■

z**

|jfe#tjrllli

-ć-H

■:..

'

•I

f;Vi

iHI

tf-CW

iH

'

;

m ■

■ > I3J

Ig

■sK

Z obrazu K. Alchimowicza.

k

■■ Ma

1

SiliSi

ii

,,

-

■HL

WBmM

¥

c:

i':

r

mm mm

eZ

%

ie 3,Af-l

"k

B

ii-:

';'

ri:

:

1

Va

iśW ' 'Mf

S/Ęf 2.

.

’■■■ i My,?" bb

mmmm

II wlllm*

KH

'i

.

’

■

■■Ul

:

s

■

?/ł

m

B

mm

t m

@fc    *■ 3

£2:23

llyi

ma

wr

K'T

''    ./i Pjfcl

i®

22

■ 1

£ 'z

-

fet

BK

y r:i Mliii

HJft

HttSK i

2

I

:

■'; i

:• ■■

H|

•■i

mm

, .

:

SliB

!

im

MSP

Wfr:ZT 4 . I

4»li^

llilsill

i

. _. ;i

fwi

a

ż

m

'

,'i; ;

Sikf;iD-Z'

■:i-'

■j;

K

’

.,i

Ł;

m

Ł*

K,

3

v

P ■

m

■J ■"..:

II

A

B

as fam

i*

K'

p'..i

hWt

J -u “H:,. >44-'rtn¹1*'*

'W-P.

Pilami

¹ -'-lAsS

£; •:

j- 'vk

'• ’    ; I fi .Uff

:- . ;■

■

lUf v §§■

■•'    ■ ■ I

, I

Sal

li

jtt

llll!''

Mb

Wmtb

ISm* u

'•«#’. i

i|f .

i

%' "?0

K:

ii

f¹ ■    v:

...

^ Si •

iiktós

Uli

llfel

? StfJJIłSr''

I I ‘•.v',^H

I 'd

#1

.i

ssiBSPi

t§4

m%3tM

4?Sę

W§ i i w$f4

li

SI

np

Hi

i?

•'■ •*

SHrihK w ■■

,■

||

SM

ap

||H . h' M tj

f [|K

sa

kj

■*;

li

iv5«

II

’;.‘ •• i

i’

li

|4k kSjr

.' , ti ;s| -1

>&-

jMM

*

| •••• ••■■ '

■HEi. # '*

4 > •>

*■

'-vM>n

f 1 $ . r* %'r* *' £    I:' *2®S|hB0

ią

v-

44

m&mS

■w

pr- ‘.I

feis

•;>

g;

I m ■«

r-,.

Jędrzej Sapieha,

wojswoia połocki, h3tman wielki litewski.

kti

Herb -jędrzeja Sapiehy.

Podobizna podpisu Jędrzeja Sapiehy

łan biesek!, Piotr'Myszkowski, starosta opoczyński i Zebrzydowski, tak, że przeciwna partya zamiarów swoich przeprowadzić nieUnogła. Wybrano więc z obu stron równą ilość posłów. Podobny przebieg miał także sejmik w Sądowej Wiszni, gdzie Jan Herburt Bruchnalski starał się ze Stanisławem Żółkiewskim. Młody wojewo-sce poparł sprawę Zborowskich gorąco Stanisław Górka, wojewoda poznański, także z pobudek czysto osobistych, zato w Łęczycy, Sieradzu i na sejmikach mazowieckich odniósł król i Zamoyski świetne zwy-cięztwo. Szlachta pochwaliła ukaranie Samuela i żądanie Zborowskich o dochodzenie zabójstwa tego, jak

'U

•x

'^ V--

W?

m

mi

Rysunek Jana Matejki.

Piotr Myszkowski. (Umarł 1591 r.)

mówili, odrzuciła stanowczo. Rezultat sejmików był

cizieruski, wsławiony już czynami rycerskiemi pod Pskowem, zarzucił Herburtowi wprost, że występuje prze-    więc dla opozycyi niepomyślny: za królem i kanclerzem

ciw kanclerzowi dla tego, bo nie otrzymał starostwa    stała Litwa, Ruś, znaczna ilość sejmików polskich i sil-

jaworowskiego, o które się ubiegał. Urażony Herburt wyzwał Żółkiewskiego na pojedynek, ale ostatecznie posiadali wpływy. Ci, którzy ich popierali, czynili to i tu Zborowscy nie zwyciężyli i musieli zgodzić się na z prywaty; obrażona duma, zawiedzione nadzieje i nie-kompromis taki, jak w Proszowicach. W Wielkopol-

ne stronnictwo nawet tam, gdzie Zborowscy największe

nawiść osobista ku kanclerzowi były znamienną cechą

opozycyi, skupionej pod anarchicznym sztandarem Zborowskich. Mimo to sejm zapowiadał się burzliwie, stronnictwa zdążały ku Warszawie rojno i zbrojno, jakby na pole bratobójczej walki. Król przybył z Litwy, wojskiem Otoczony, w licznym orszaku litewskich i ruskich senatorów, zamek warszawski roił się od żoł-

kujące stanowisko. Nadeszła wreszcie chwila stanowcza: po odczytaniu propozycyi od tronu, zasiadł król na sądy i przywołano sprawę Zborowskich. Senatorowie, duchowni i świeccy usiłowali zmiękezyć króla, kasztelan gnieźnieński ze łzami prosił, aby król rodziny jego, zasłużonej w Rzeczypospolitej, na głowę nie po-

-n-

-m,)

ił

Lk'.

■fi#

fi

fi

....

ZJ

fi,

\ i'//'

mm

wm

mm

I*

//

rn.

mm

i,

Ci

:.7A-

wtm

'fi

Rysunek Jana Matejki

Jerzy Pipan, lekarz i filozof polski, (Umarł 1604 r.)

nierstwa, w dzień sądu, kiedy sprawę Krzysztofa wywołano, stała piechota z zapalonemi knotami, gotowa do strzelania. Niemniej licznie stawiła się i opozycya. Andrzej i Krzysztof Zborowscy wraz z przyjacielem swoim Górką, wojewodą poznańskim, z licznem gronem adherentów swoich, zajęli pod Warszawą wycze-tępiał, izba poselska przez delegatów swoich żądała udziału w sprawie tak ważnej i wolność powszechną obchodzącej. Gdy król jednak zachwiać się nie dał, wystąpili, jako obrońcy Krzysztofa, Sędziwój Czarn-kowski i Jakób Niemojewski, znani przywódcy opozy-cyi, nieubłagani nieprzyjaciele króla i kanclerza. Sprawa zaostrzyła się skutkiem tego, dochodzenie sądowe przybierało charakter politycznej walki stronnictw, która musiała skończyć się zwycięztwem króla. Zarzuty, jakie czyniono Krzysztofowi, były ciężkie, obrona nie łatwa. Czuła to dobrze opozycya i chwytała się rozmaitych wybiegów, wreszcie opierając się na owym wątpliwym mielnickim przywileju Aleksandra, żądała sądu z senatorów złożonego i glejtu dla oskarżonego. Po dłuższej dyskusyi, w której król zgodził się na obecność posłów przy sądzeniu sprawy, wydano glejt Zborowskim, ale Krzysztof, widocznie poczuwając się do winy, nie korzystał z niego i wyjechał do Morawii.

wpływów Zborowskich w senacie, wniosek Niemojew-skiego nie utrzymał się i że przebiegły jurysta prosił w drugiej sprawie Pruskiego o delacyę, na co zezwolono. Ale zaledwie czas delacyi upłynął, zjawił się przed sądem Zbigniew Ossoliński, krewny Zborowskich, pierwszy raz wtedy posłem obrany, i oświadczył, że Niemojewski nie miał pełnomocnictwa od Krzysztofa i że Krzysztof odmawia kompetencyi sądowi. Wykręt ten oburzył do tego stopnia króla, że za szablę porwał i że Ossoliński, jak sam wyznaje, w wielkiem znalazł się niebezpieczeństwie ¹). Przewrotna taktyka obrońców nie odniosła jednak zamierzonego skutku, a nawet

fjppiigs

pp

••

-

8

Hi

!■: *

Kf

li

nu

■ą

im

!<« I

furii

21

Tl

l"V,

; 'V?

ffl&m

V.⁻-,

nrniir-" -

•wi_~.777v'; '

---

\ti

Zwaliska zamku w Krupem. (Wybudowany przez Samuela Zborowskiego.)

Cały ciężar obrony spadł teraz na Niemojewskiego. Nie wiemy, o ile uzasadnionem jest zdanie Paprockiego, który go z Cyceronem pod względem wymowy porównywa, ale to pewna, że Niemojewski użył wszelkich wybiegów adwokackich, aby klienta swego uratować. Zaprzeczył więc gołosłownie wszelkim zarzutom, jakie Krzysztofowi czyniono, przytaczał przykład Zygmunta Starego, który paszkwile i oszczerstwa sobie lekceważył, wreszcie żądał, aby Krzysztofowi wolno było oczyścić się przysięgą, przyczem powoływał się na konsty-tucyę z r. 1505, z tym wypadkiem nie będącą w związku/). Nic dziwnego zatem, że pomimo znacznych

o ile sądzić można, zaszkodziła raczej oskarżonemu. Kroi, rozgniewany słusznie postępowaniem opozycyi, nie chciał słyszeć o żadnych ustępstwach, kanclerz, na którego cześć oczywiście godzono, podsuwając mu zamiar otrucia Krzysztofa, pragnął oczyścić się od niegodnych podejrzeń, wszystko składało się na zgubę oskarżonego. .Takoż d. 22 lutego wyszedł dekret, skazujący Krzysztofa Zborowskiego na infamię i banicyę. Malkontenci upokorzeni ale nieustraszeni surowością wyroku, uderzyli na alarm, sejm rozszedł się na niczem, a w pożegnalnej mowie Mikołaj Kazimirski nie szczędził królowi ciężkich wyrzutów i pogróżek, oświadczając,

0 Konstytucja ta Yol. leg. I, 137, sprzeciwia się tylko uwięzieniu szlachcica nieposzlakowanego.

J) Pamiętnik Zbigniewa Ossolińskiego, wyd. we Lwowie w i. 1879, str. 4 i 121.

że „o niczem radzić się posłom ad futura nie godzi, dokąd praeterita errata we wszystkiem cale naprawione nie będą, dokąd paktom konwentom nie stanie się zadość, dokąd grawamina i wszystkie ekserbitaneye zaspokojone nie będą...u, w końcu protestował w slc-wniał króla imieniem posłów, o niewzruszonej względem tronu wierności, a musiało to zapewnienie być rzeczywiście szczerem i zgodnem z opinią wielkiej liczby posłów, kiedy nie wywołało protestu, kiedy posłowie publicznie przepraszali króla za niebaczną mowę

Eg

-Se

gjf

%!

u.

gEr

Ijplt

:L

:V’-

mm

IpgH:

===T:-

CŁfeS.-:-

Ol

y--—

55

3>y

..

immm

tmmm

mwl

h||J

IBij

PI

;-V

pfr-

r«y.

> 3

‘Km

**

ii

iii

zwggmn

Mi

ggf]

ysg

. j—^1 i*    __— «*• _

IW

->0

- Eg*

MM

mu

-~r

IHj

£=£====

Ei-

Hi

-:__V

lilii

— ■■ig

>)

r=s

igjj

ma⁰

|gg

to

V. •

Starożytny obelisk w Krupem

na

wach ostrych i stanowczych przeciw wyrokom Krzysztofa Zborowskiego.

Ale to srożenie się i miotanie opozycyi było raczej dowodem jej słabości, niż zapowiedzią czynów gwałtownych i dalej sięgających zamiarów. Już Świętosław Orzelski, po mowie piorunującej Kazimirskiego, zape-

Dzieje Polski. Tom IV.

Ossolińskiego i kiedy król do niezwykłego posunął się kroku, umykając przy pożegnania ręki Kazimirskie-mu. Niezadowoleni narzekali pociehu na „tyraństwo“ królewskie, zuchwalsi zamyślali może nawet o jakich zbrodniczych zamachach, ogół atoli patrzył na sprawę Zborowskich spokojnie i trzeźwo, a książę Radziwiłł

■Sierotka, dokładnie zapewne poinformowany o stanie umysłów, mniemał, że „król jeszcze wszystkich zaprzę-że w pałuby i powiezie per viam, a przecież ścierpiem i to rzeczem że dobrze". Podejrzenia tego rodzaju i zarzuty nie były słuszne. Stefan zręczną polityką umiał pozyskać sobie Litwę i województwa ruskie, wpływem Zamoyskiego trzymał na wodzy anarchistów wielko- i małopolskich, a imponując prawdziwemi zasługami około Rzeczypospolitej nawet mniej przychylnym, stał się panem sytuacyi i mógł naród porwać

Od czasu wypraw moskiewskich była uwaga króla zwrócona stale ku północy. Przychylność dla Litwy, pilna praca około organizacyi Inflant, pociągnięcie Kozaków do służby wojskowej i pobłażliwość względem wyznawców obrządku greckiego, którym pozostawił dawny kalendarz, chociaż nowy, gregoryański, z całą surowością w Inflantach wprowadził, wszystko to dowodziło, że król ma na celu nietylko uspokojenie i pozyskanie umysłów, ale także donioślejsze polityczne zamiary. Kiedy one powstały w jego umyśle, oznaczyć

3B*- jk

mim

JM

EMk

mm

liii

:v4.:

im

V'

JPsll

wv~

zimmH

u ;;

'i

t. *

■iBwi

jgnf'

m

gn

Si

**v.;

i

•I /-

rf

«1*1

HI

f l /m

ii iJmIg

Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka, w kostyumie pielgrzyma do Jerozolimy.

(Ze starej ryciny.)

trudno. Już Iwan Groźny, wysyłając Szewrygina do Rzymu, wspomniał o wielkiej lidze przeciw Turkom i pozyskał sobie przez to względy stolicy apostolskiej, a cała działalność Possevina na dworze polskim, w Moskwie i w Wenecyi obracała się około unii kościelnej

i poprowadzić do wielkich przeznaczeń. Jakoż zdaje się nie ulegać żadnej wątpliwości, że chwila ta była blizką. Natychmiast po sejmie wyjechał dwór do Krakowa, a ztamtąd do Niepołomic. W zacisznych ostępach leśnej puszczy, oddany tak ulubionemu przez siebie myśliwstwu, spędzał Stefan dnie całe i tygodnie i owej koalicyi, będącej ulubionem marzeniem papieży, w dziwnej jakiejś a głębokiej zadumie. Może być, że    Batorego nie potrzebował długo przekonywać. Kto tak

go trapiło przeczucie rychłej śmierci, kiedy d. 27 maja    jak on doświadczył tylu upokorzeń od Porty ottomań-

nagle fraptimj testament swój spisywać zaczął, ale obok tego niezmordowany umysł układał wielkie pla- sułtana i że Polskę zaprzedał w niewolę turecką, ten ny, mające przeistoczyć kartę Europy i imieniowi Batorych niespożytą zgotować sławę.

skiej, komu co chwila wyrzucano, że jest lennikiem

pragnął oczywiście hańbę tę i te podejrzenia niegodne zmyć z siebie w potokach krwi muzułmańskiej. Jako

Ul

wojewoda siedmiogrodzki i król polski, wiedział on nadto, że wzrost i rozwój pomyślny obu tych państw zawisł od złamania potęgi ottomańskiej, jako pan chrześcijański czuł dotkliwie jarzmo muzułmańskiej niewoli, ciążące na wyznawcach Chrystusa, jako monarcha wielkiego serca i wzniosłego umysłu, widział w olbrzy-rniem przedsięwzięciu wojny tureckiej pożytek całego chrześcijaństwa i możność zyskania sobie nieśmiertelnej sławy. Słuchał więc wywodów Posseyina z upodobaniem, zapalał się tak jak on do wielkiego dzieła i nie podzielał wcale uprzedzeń i niechęci, które w naj-bliższem otoczeniu królewskiem przeciw żarliwemu Jezuicie powstawały. Gdy Zamoyski i jego przyjaciele, gdy nawet Hozyusz, tak kościołowi oddany, z niedowierzaniem o Possevinie się wyrażali, gdy Prnszka zarzucał mu gwałtowność charakteru i pychę, miał Batory dla powiernika planów swoich cześć głęboką i słabość nieprzezwyciężoną. Za jego radą odebrał on w sposób gwałtowny kościoły protestantom rygskim, za jego wstawieniem się, a wbrew opozycyi biskupa krakowskiego, Myszkowskiego, i uniwersytetu zapewnił Jezuitom stały pobyt w Krakowie x) i tą przychylnością swoją oddał zakonowi nieobliczone usługi. Potęga i wpływ Jezuitów za panowania Zygmunta III powsta-

wykonanie planów papiezkich przez Polskę. Wszak nie kto inny, jak Polska podejmowała stale pracę około połączenia Rusi z kościołem zachodnim, wszak nie kto inny, jak ona, przelewała strumienie krwi w obronie wiary i wolności, będąc przednią strażą cywilizacyi zachodniej i puklerzem chrześcijaństwa. Pod osłoną żelaznych zastępów polskich zaludniały się stepy ukraińskie, łany podolskie i czerwonoruskie, topór polski trzebił w bezbrzeżnych puszczach północnych drogi, któremi promień cywilizacyi wdzierał się w głąb państwa moskiewskiego, któż więc, jak nie ta Polska, obecnie zwycięzka, miała prowadzić dzieło odrodzenia na wschodzie, kto, jak nie ona, miała stanąć na czele krucyaty i spełnić marzenia Grzegorza VII i jego następców na stolicy Piotrowej? Wszystkie okoliczności zdawały się sprzyjać tym wielkim zamiarom. Zwycięz-kie wyprawy moskiewskie podniosły ducha rycerskiego w ng rodzie polskim, odświeżyły przyćmioną cokolwiek sławę oręża polskiego i rozsławiły w całej Europie imię Stefana, jako znakomitego wodza i pogromcy po-I tężnej Moskwy. Rozumną i umiarkowaną polityką zjednał on sobie nadto sąsiednich książąt niemieckich. Branćenburczyk i elektor saski zasilali skarb królewski pożyczkami, książę bawarski przez Posseyina zgłaszał

Kij pielgrzymi ks. Radziwiłła Sierotki.

ły na podwalinach, wzniesionych silną dłonią Stefana. Jakkolwiek wątpić nie można, że w pierwszym rzędzie skłaniały króla do tego względy religijne, chęć stłumienia herezyi, której Jezuici najgroźniejszymi byli przeciwnikami, to trudno było zaprzeczyć, że owa szczególniejsza dla Posseyina sympatya z politycznych także wypływała pobudek. Wprawdzie myśl, którą przynosił, nie była nową i nie w jego zrodziła się głowie, ale zapał, z jakim plany swoje przed królem rozwijał, siła argumentacyi i wiara niezachwiana w powodzenie, wywierały i na trzeźwy umysł Batorego wpływ niepospolity. Wszystko zresztą, czego Possevin pragnął, zgadzało się z zamiarami króla i jego dotychczasową polityką. Ten, co natychmiast po zdobyciu Połocka fundował tam kollegium jezuickie, co w Wilnie zakładał akademię, restaurował katolicyzm w Inflantach, a do Siedmiogrodu słał missyonarzy jezuickich, ten z tym samym zapałem musiał popierać także unię pomiędzy kościołem zachodnim a cerkwią wschodnią. Ale tu właśnie rozchodziły się drogi mnicha-dyplomaty i doświadczonego męża stanu, jakim był Batory. On nie wierzył wcale w szczerość polityki Iwana, nie wierzył w skuteczność pomocy moskiewskiej przeciw Turkom i Tatarom. Nasuwała mu się więc myśl bardzo prosta:

L Wielewieki: „Dziennik spraw domu zakonnego 00. Jezuitów u ś w. Barbary w Krakowie od r. 1579 do 1599.“ Tom I, w Krakowie, 1881 (wyd. Dr. Józef Szujski), str. 24 i 30.

się, ofiarując przyjaźń i przymierze. Rozgłos o tych stosunkach był tak znaczny po świecie, że czausz turecki wypytywał się pilnie Zamoyskiego, czy król przyjmie koronę cesarską, którą mu książęta rzeszy ofiarować mają pod warunkiem, aby walczył z Turkami? Jedno tylko mąciło harmonję, t. j. naprężenie, panujące pomiędzy Stefanem a cesarzem, jeszcze od czasów Maksymiliana II. Ale i tę przeszkodę uprzątnął król za pośrednictwem Posseyina, tak, że teraz już o swoje posiadłości węgierskie zupełnie mógł być spokojnym.

Tak stały rzeczy, kiedy nagłe w roku 1584 nadeszła do Polski wiadomość o śmierci Iwana Groźnego. Donosił o tem wysłany do Moskwy w poselstwie Lew Sapieha, którego w Możajsku jeszcze z powodu nagłej zmiany panującego zatrzymano, a następnie pod ścisłą strażą do Moskwy jechać kazano i tu „jako jakiego więźnia chowano“. Nie pomogły jednak te ostrożności moskiewskie, nie pomogła czujność tak wielka, że nawet dziury w płotach około dworca poselskiego zatykano, Sapieha znalazł sposób, aby się o wszystkiem dowiedzieć. Donosił więc o wielkiem zamieszaniu, jakie w Moskwie po śmierci Iwana powstało, o ambitnych zamiarach kniazia Bohdana Bielskiego, o zamachach jego na Mścisławskiego i Szujskiego i o wielkich obawach Moskwy przed królem polskim i Tatarami *). W Polsce wiedziano, że ten nowy car do ojca w niczem

]) Archiwum domu Radziwiłłów, str. 171.

niepodobny, umysłowo nieudolny, nie zdoła rządzić i działać samoistnie. Obecnie listy Sapiehy przedstawiły położenie w Moskwie jako groźne, rewolueyę pra-natorom i królowi możność pozyskania Moskwy. Prowadziły do tego dwie drogi: unia taka, jak między Polską a Litwą lub podbój. Zamyślano o unii x), która

[fssfe > -

Tm

m:Wk,

ifig

Kaplica Stefana Batorego w katedrze na Wawelu,

By

V':

mr\

ir tl

lilii

mu

SpgSH

S SL

*    js«aa *,

i;

■.

t|S|4MS8MRńVj

p?

*• -

wmm*

mii, .* fŁ<*E

"jfBgi

fp

§P

11

li

mm

BgB

#%r-

.

mm

11

gę

EMI

SiSlly

kl

ES

pi

WwSm

■

IJ

■Jg

lip

> ,'yj

i:

Im

....

SbSE ""

'V, .

wie niechybną, zamieszanie wielkie. Nadawała się sposobność do korzystania z tych zawikłań, zbiegowie moskiewscy, których u nas nigdy nie brakło, a którzy teraz właśnie licznie pojawiać się zaczęli, ukazywali se-

wydawała się dość prawdopodobną, król jednak na początku podjął dawniejszy swój plan i przedstawił Pos-

b Tamże, str. 26.

I-* ;.

sV«

fj*:>

*

^,'<2

fl :tlfi

i-'.;.

r/im

W.

■ «:« 1 ⁶⁸ ::

■'M <    « *•    - t i

W    * i.-' V. r

P.

■WMTr JE 2-^

<JP .    ✓ , :1

Pi

IH • UR^W ;4pp>

*3^1

&3

>, *

■ __

IKS

L Sr/.'1:

'3>

. ..

... *

:;-

7®l*w$ęć*|

Eppw*

S?»

...........' v

“■ iw^^a ł/aJfSSSff®

r-

i:

gjfpjgpift*.; \-' -*\ ^łsjnwb*

.Jyf* - JM

rn $w^': !^m -*; a ■ I$£ t

te

mmxk 1

fi

'{*v

.1 Tl

||||; i

33§p&i:

isiai

ii

3'

&ł%4> a

Ś!

’H

Pi

_.

,*£gar*

rjr

Uij

>iwuini—^

% ? c. -~ ii •. ..*» li. *:' ju: wrm .. • *•* - '.I

w'«2*aia

SSSstóf

.

k3&ł

ia&D

&«**• ^gp-.

.*^r

fc*

%jti W#

Ti

m»m

3-rv

~k

MMiBmjĘf i \xjffimm&mMJ$mtemmi

M c^JtóL^ Lj !⁴:. - .* . /

<m

lwi 1

• i"

iES «

M'

fjj

;1S

mga&m

v ■

: iiWBJWPfiśiMi

8*

i ......

fes

PSS

Pomnik Stefana Batorego w katedrze na Wawelu.

sevinowi projekt zawojowania Moskwy, poczem zamierzał całą siłą rzucić się na Turków. To samo przekładał senatorom, zgromadzonym w Lublinie w r. 1584, ale ani w jednym ani w drugim kierunku powodzenia nie miał. Papież, uwiadomiony przez Possevina o planach królewskich, odmówił poparcia, w Polsce wobec sprawy Zborowskich nie można było myśleć o przedsięwzięciu tak wielkiem i bądź co bądź tak ryzyko-wnem. Nie wypadało zatem nic innego, jak zawrzeć z nowym carem zawieszenie broni, a tymczasem pro-dowany tym obrotem rzeczy, wysłał do Rzymu, z obe-dyencyą dla nowego papieża, arcybiskupa lwowskiego, Solikowskiego, i synowca swego, Andrzeja Batorego, kardynała. Andrzej wiózł szczegółową instrukcyę o wojnie tureckiej i moskiewskiej. Były tam przedstawione dokładnie plany Batorego w jednym i drugim kierunku: łatwość zawojowania Moskwy i przeprowadzenia unii, poczem dopiero miała nastąpić wyprawa turecka, tak, jak tego pragnęła stolica apostolska. Ścisły w rozumowaniu i trzeźwy w poglądach swych król

Sr

ii

-1***

V- '-AS

ali

iii

\\

r!>f

ty

W

wBm

śfit

lilił]

jnUmm

y

JImI

aMnLrW

i'

■i

fi

i///#■

mfm

mm

Bi-

luli

wBBm

Rysunki Juliusza Kossaka.

Szlachta polska z XVI w.

wadzić ostrożnie układy o unię. Starano się nakłonić Moskwę, aby przyjęła Batorego za następcę Fiedora, który długiego życia nie obiecywał, wpływał w tym duchu Possevin na posłów carskich, kiedy przybyli podczas sejmu 1585 r. do Warszawy, tentował w Moskwie o to Haraburda — nadaremnie. Zmienił się tymczasem horyzont polityczny, umarł papież Grzegorz XIII, a na stolicy apostolskiej zasiadł Sykstus V, energiczny, surowy i do wielkich a śmiałych przedsięwzięć skłonny. Ten dowiedziawszy się o zamiarach Stefana, kazał natychmiast przedłożyć sobie akta, do tej sprawy się odnoszące i zażądał wyjaśnień od Possevina. Król, ura-

wiedział dobrze, że do wykonania tak daleko sięgających zamiarów potrzeba także nadzwyczajnych środków, których ani Polska ani Siedmiogród dostarczyć nie były w stanie. Ilość wojska na wojnę turecką obliczał Stefan na 85,000 ludzi, półroczny żołd dla nich na 3,648,580 złotych. Do zawojowania Moskwy wystarczało, podług jego zdania, 24,000 ludzi przez lat trzy, koszt utrzymania wynosił na ćwierć roku 200,00O dukatów. Połowę tego ciężaru brał król na siebie, drugą część miał opędzić papież i książęta włoscy. Sykstus V, o ile sądzić można z listów jego, zgodził się zasadniczo na plan królewski i wysłał w r. 1586 we wrześnią Possevina do Polski z odręcznem pismem do króla i do cara. Carowi doradzał, aby ustąpił Polsce Smoleńska, Pskowa i Nowogrodu, w razie przeciwnym zaś cala winę za wojnę, jaka wyniknąć musiała, zwala na Moskwę, Stefanowi doradzał układy z Fiedorem, ale królewskie. Niektórym zdało się lepiej czekac, aż wojna domowa w Moskwie się zapali i wtedy bez trudu opanować „tamte kraje“, król sam zdawał się zniechęconym i zapytywał senatorów w czerwcu r. 1586, czy przyszłemu sejmowi przedkładać plany względem

Mm

i:

Pi

WM

mą

ifc

■Hi

••

Tl

-yimm

95

es

Posąg Stefana Batorego w Padwie.

przyrzekał zarazem wesprzeć chwalebne jego przed- Moskwy, gdy one w r. 1585 z tak znaczną spotkały się sięwzięcia. A jakby na dowód, że rzeczywiście od    opozycyą? Co prawda, nie wiedział wtenczas Stefan

udziału w tych planach wielkich uchylać się nie chce,    jeszcze o postanowieniu papieża, a może zamierzał

posyłał do Polski jako zadatek dalszych subsydyów 25,000 dukatów.

W Polsce rozważano wśród tego także projekty

i bez pytania sejmu wojnę rozpocząć. Za tern zdaje

’) Źródła dziejowe, XI. str. 290.

się przemawiać i inny plan jego, Węgier dotyczący. Chciał król mianowicie koronę św. Szczepana zapewnić bratankowi swojemu Zygmuntowi, a województwo siedmiogrodzkie oddać Janowi Zamoyskiemu. Przy nieudolności cesarza Rudolfa Ili wielkiej popularności, jaką Batory cieszył się na Węgrzech, nie było wykonanie zamiaru tego niepodobnem, a wtedy rzeczy odrazu inną przybierały postać, Polska, z Węgrami ściśle połączona, [stawała się pierwszą' wt Europie polęgą, która pozycycm] królewskim, gdy nagle jak grom z jasnego nieba spadła wiadomość, że Batory dnia 12 grudnia życie zakończył. Niespodziewana ta katastrofa dała powód do najrozmaitszych domysłów i podejrzeń, a nie brakło i takich, którzy śmierć królewską zadanej przypisywali truciźnie. Przypuszczenie tego rodzaju nie zdaje się być prawdziwem. Rodzina najbliższa Stefana cierpiała na jakieś chroniczne dolegliwości; ojciec króla umarł w młodym wieku na wrzód, uformowany

ii

II

8M—

in

29P!

Ulte

.UL

fi

liii

HRBf

pila

ik

ii

Hi

i?

LWI

//

m\f.

/ i,

■fj!

Rysunek Jana Matejki.

Andrzej Batory, kardynał, biskup warmiński.

i kwestyę wschodnią rozstrzygnąć i Moskwę snadnie do reszty zgnębić mogła. Nie łudził się król zapewne ani na chwilę, że uzyska zezwolenie i poparcie sejmu na tak ryzykowne zamiary i dlatego starał się tak usilnie o pomoc stolicy apostolskiej, mniemał bowiem słusznie, że przymierze tego rodzaju i znaczne zasiłki pieniężne wpłyną na usposobienie umysłów w Polsce i skłonią naród do większej ofiarności, do przyjęcia planów królewskich. Z takiemi nadziejami wyjechał Stefan do Grodna i zapowiedział sejm na luty roku 1587. Zwołane w tym celu sejmiki odbyły się pod dobrą wróżbą; szlachta wogóle okazała się przychylną pro-na goleni, dwaj bracia królewscy nie doczekali się 50 roku życia. On sam miał ranę na lewej nodze, jątrzącą się bezustannie i, na dworze cesarskim będąc, ulegał apoplektycznym napadom. Wezwano zatem głośnego natenczas lekarza z Włoch, Buccelę, który królowi otworzył drugą ranę na prawej goleni. Ranę tę opatrywali i obwiązywali maściami codziennie lekarze królewscy, wzmiankowany już Buccela i, sprowadzony później za pośrednictwem Mikołała Wolskiego, miecznika koronnego, Symoniusz z Lukki. Mimo to Stefan czuł się zdrowym, wyglądał dobrze i, bez względu na swój stan, oddawał się namiętnie myślistwu i znosił wytrwale trudy i niewygody obozowego życia. Pozory te łudziły. Nuneyusz Caligari pisał w roku 1578, że kom-pleksya i zdrowie króla są zadziwiające, Ridolfmo, in-strój węgierski, kołpak nizki, nie używał rękawiczek, sypiał w łóżku wązkiem, bez'kotary, jadał potrawy proste, nie znosił zbytku i pijaństwa, a sam był wzorem

1:

11

’•

pyU

■•V.

lp!

II

I-c

BHH wkim

ŁjSiSu^ - Ol

v=

"M

pi

''

; -i

:-i

gij|l

II

Sarkofag Stefana Batorego w katedrze na Wawelu

:• ■■

VI

yim*

fSl

-nr

U|

ifj

fcf 31

: .IcWJ

il *

E k, '

historyków węgierskich, tureckich i włoskich, wielbiciel Cezara, którego komentarze miał zawsze pod ręką, wy-

żynier w służbie polskiej, podziwiał jego silną budowę, pracowitości i skromności. Wykształcony czytaniem a wszyscy współcześni nie mogli się dość nachwalić skromności Stefana w życiu i ubiorze. Nosił on prosty

10

Dzieje Polski. Tom IV.

robił on w sobie ten trzeźwy pogląd na rzeczy i tę rów-    poniedziałek dostał król apoplektycznego, jak się zda-

nowagę umysłu, jaka bywa zazwyczaj owocem głę-    je ataku. Wierny sługa jego, Isztok, znalazł go klę-

czącego na jedno kolano u drzwi, z raną na prawej no

dze szeroką i głęboką, a pochodzącą z gwałtownego uderzenia o ostrą ławę. Gdy go podniesiono, odzyskał zmysły i pytał: „Co mi się stało.?“ Przez trzy następne dni nie wpuszczono nikogo do komnaty królewskiej; Ave czwartek odwiedzili chorego: biskup przemyski, Wojciech Baranowski, kasztelan wileński i Lew Sapieha. Król był dobrej myśli i mniemał, że rychło do zdrowia powróci. Ale po odejściu senatorów nastąpiło nagłe pogorszenie, paroksyzm powtórzył się, a dusz-

bokich rozmyślań i długoletniego doświadczenia. Łagodny w rzeczywistości, dla wszystkich dostępny i sprawiedliwy, zapalał się Stefan niepohamowanym gniewem tam, gdzie godność majestatu królewskiego i do-• bro Rzeczypospolitej stawało się przedmiotem pocisków ze strony opozycyi, której źródłem była prywata lub obrażona ambicya. W społeczeństwie polskiem, gdzie indywidualizm możnowładczy i szlachecki ogółem tak wybitną odgrywał rolę i gdzie interes osobisty lub stanowy przygłuszał często niestety szlachetniejsze

j^amiątlii vo "J anic Ll{o chanów di im.

' W .

i— .... ■    --    — ----—-,r=—~-r=r—L.

m -£3SP

J\s

~ :•

36

5^-;

=r=~

iflpra

£tl

SSS:

;; "o.

IM

■v»£

Sj

II

•=§=

ty

ii

•; ;

ii s

li

wSKtsife

'• 'j£

Ii

"W. •

*1

ipil

'-'•i:

11

ii

;V ;• 5-/i

,'^j

si

fe

g^S&si

§TfES

:S3

Efer->

*a

=a~

w;

ts£:~

WmBm

1S

=3=

^S£=SS

Szczątki starego dworu w Czarnoleski.

sza-

porywy, wydawać się musiało to postępowanie królewskie czemś niezwykłem, musiało drażnić umysły i budzić nieuzasadnione obawy o wolność, która istotnie w swawolę już zmieniać się zaczynała. Stefan, stanąwszy mocno przy powadze majestatu królewskiego i Rzeczypospolitej, nie uląkł się burzy, a wytrwałością i energią zdobył sobie wreszcie uznanie u jednych, cunek i powagę u drugich. Zdawało się, że jeszcze chwila, a ten Węgrzyn twardy „zaprzęże⁴⁴ rzeczywiście naród „w pałuby⁴⁴ i powiedzie go w przyszłość pełną sławy i wielkości, kiedy nieubłagana choroba przecięła wątek jego życia. Dnia 7 grudnia w nocy z niedzieli na

ność jakaś w piersiach utrudniała oddychanie. Dopiero wtedy przywołano lekarzy, którzy oświadczyli, że nie mają prawie żadnej nadziei. Biskup przemyski chciał więc przygotować króla na śmierć, Franciszek Wesse-lin, szatny królewski, odłożył jednak rzecz do jutra, tymczasem nowy atak, gwałtowniejszy od poprzedzających, sprowadził śmierć. Król skonał „po zachodzie słońca, a na pół zegarzu przed piątą godziną z połu-dnia⁴⁴. J)

b List Lwa Sapiehy do Krzysztofa Radziwiłła. „Archiwum Radziwiłłów⁴⁴ str. 184.

RM

mm

m%r:

wM

ji-ih

WkM

■r

serca" wielkie zasługi tego, którego nienawidzieć mieli powodów wiele. „Widziałem, że takim był panem — mówił na konwokacyi w roku 1587 Andrzej Zborowski, marszałek nadworny — iż nie jedne lwy wiodąc, jako z łaski Bożej naród polski, litewski, może lwy nazywać, ale by i jelenie był wiódł, nie przegrałby był z niemi, temu własną jego chwałę daję“ ¹).

Jeżeli tak odzywał się brat Samuela po śmierci króla, do którego czuł żal głęboki, to ogół narodu musiał zapewne uważać Stefana za „odnowiciela¹⁴ sławy swojej i przyznawać, „że po onych mężnych Bolesławach, żaden z królów polskich nad niego prędzej hard-szego i możniejszego nieprzyjaciela nie skrócił⁴⁴.

Ale nie w tych blaskach wojennej chwały tylko tkwiła zasługa Batorego. Gorliwy katolik i opiekun

•pjr r=?-

Sśl

pamiątki po cJanie Kochanowskim.

yr

*§||f

śm

Marcin Lwowczyk lub Leopolita, muzyk z XVI w.

(Urodzony 1540 r., um. 15(S9 r.)

Sprawy wewnętrzne.—Ruch umysłowy. Krótkie, bo zaledwie lat dziesięć trwające panowanie Stefana Batorego w Polsce, wywarło wpływ wielki i na położenie polityczne Bzeczypospolitej i na stosunki wewnętrzne. Objąwszy państwo zewsząd zagrożone i rozerwane w sobie, zostawił je król silne, chwałą zwy-cięztw opromienione, od nagłych napadów nieprzyjacielskich wolne. Upokorzenie Gdańszczan, przyłączenie Inflant i odzyskanie Połocka podnosiło tern więcej potęgę Polski, gdy sąsiednie państwa popadły w stan odrętwienia i zupełnej niemocy. Za owem powodzeniem w połityce zewnętrznej szło także uregulowanie stosunków wewnętrznych. Łagodnością więcej i roztropnością, niż surowem obejściem, poskromił Stefan walkę stronnictw, ustanowieniem trybunałów zapewnił szybszy wymiar sprawiedliwości, a bezwzględnością w karaniu występków podniósł powagę władzy, znacznie już zachwianą. Za żadnego panowania może nie spełniono tyle wyroków śmierci na osobach dygnitarzy i ludzi wysoko urodzonych, co w krótkiej epoce rządów Stefana. Na Litwie padła głowa Ościka, w Krakowie ścięto Samuela Zborowskiego, w Warszawie dał gardło Iłowski, kasztelan wiski, przekonany o zbrodnię zabójstwa, we Lwowie zginęli na rusztowaniu Podkowa i Jankuła, Kozaków ścinano gromadnie za gwałty, popełnione w Benderzu i Jahorliku, ale w żadnym z tych wyroków nie można dopatrzeć okrucieństwa lub tyranii. Wiek żelazny i rozpasane namiętności żelaznej wymagały dłoni, wolność, swawolą tłumiona, mogła zakwitnąć i rozwinąć się tylko pod czujną opieką władzy, surowej Avprawdzie, lecz sprawiedliwej. Jakoż zwolna uspakajały sie umysły i nawet ci, co na „tyrań-stwo“ królewskie narzekali głośno, uznawali w głębi

rWĘwi Ib

mmM

mmm J

ft

li

Li

fZ

mm

.    •'w

[L

V/

/i

i,

Kg;

ri

W /Ji

7,

wEJmŚ

Jwtfi

TW-LIE SI- yRODTONA- H £ 1331 ETHA’Pi.SARSKAp SHEUZABETPlSRSKAWdCK-KOCHANfE- )°* y DZlATEK-SWlCHAUłOFAOTBAai NWEKANIEg

|EOTiCIEW®2NE-S«EfmHI<i'SPa\lW' ja ^CZNE^F^SIi^^-lEiWTłMBiŁBiGLASKASn <Ś

KrHAF#^ETH*]TOMZriEATlIEZ5PiA 3 ^MGQSZIPoTj£raSTO7PSZ£iniEWE^i £ «Bł5CZiEMWo-0NAD0MALiWSiSCZf- 1 WiETOrSWOKH-ATOWAlTffiTPIO HERKEBA- g S-W/OTHaiESkZBEHolE-NMSi BoGZNtZEA £ |'rGMmBAM5l3E-DNiAOSWNIEGO' oSTWiECZiE-NAPRAWldZWiBlNmtEGa yBStEBAWOTSIft' ERIWliENMWDMA 5 ^sgMł!SiAts-UME.s-t/a-Hxvn ■ osa/Af-

Płyta grobowa Elżbiety Pisarskiej z Giebułtowa z wierszem J. Kochanowskiego.

x) „Dyaryusze sejmowe roku 1587“ (wydał w Krakowie w roku 1887. A. Sokołowski), str. 236.

Ol

kościoła umiał on wreszcie ukoić ową rozterkę religijną, która przez lat kilkadziesiąt mieszała spokój wewnętrzny Rzeczypospolitej. Przyjąwszy i poprzysiągłszy konfederacyę z roku 1573, nie wykroczył Stefan ani na chwilę poza granice, jakie akt ten zakreślał.

Względem innowierców sprawiedliwy, surowy nawet tam, gdzie swobodę wyznania ich gwałcono lub naruszano, pojmował on zadanie swoje, jako monarchy katolickiego, zupełnie inaczej. Więc gdy z jednej strony brał wT obronę żydów przeciw niesłusznym podejrze-

;'l|| i i i III |

l>

ii

vm

S!

•i

m tlili

illll

HI

HFB'

U! j||fł

\'r

\r~

IŁ

lŁS"vi

ew/.

□jj

MI

~T:

ii.

W

II

f;:l!

li

2«t-

i!

iii

i - - ii

iżt#

r-

---'T^7hF*

iy

-"-a -Mr \— - 'r 8    ® /SJ

I-

hi

'J¹

' :i

SPSWIB

iii II

mmmm

lii

kl

ll

i Ili

Zamek w Białej.

(Przebudowany z gruntu”w XVI w.)

SB

iii *

ii*® i«

tpl 11

UT-S.

v®«

I

tre\

Ji

*0

:;E

rai

»:

-e?

c-

ii

lilii Wmm

4

l|fl

fcl

r"⁷"

ri

Bi

B jip

■ jRi i

| }|ii

i ®l^kk I

iBk #,

m . ą m

;;vff iSla

MW

.i

rnmmmtK&fte

iwlHM '

jJ

hw

iB

Kgy'¹

Wi

4 W?p

-w

BIliflftlH

t>l

Mliii

’¹ C§) Fr-<

•i -

* Vn •'

-Ś;

==L.

:!!

ir

tól

te

SI

II

'i

li

I.

fi-:-

iftl --J7? & te .W

ill

ll ll

II

i-w<

Wm- Jr

jfitó. ii

P.

1!|.

li

,i

■1

hbuii

ISIS

ll

niom o mordowanie dzieci chrześcijańskich *), gdy karcił surowo wybryki studentów krakowskich, napadających na zbory innowiercze, z drugiej pracował usilnie nad odrodzeniem kościoła polskiego przez mianowanie pasterzy światłych i w wierze niepodejrzanych. Świadczy o tern wymownie cały szereg biskupów, którzy za decki, arcybiskupem lwowskim Dymitr Solikowski, prymasem wreszcie Stanisław Karnkowski, wszystko mężowie nauką znamienici, w życiu swojem nieposzlakowani, pod względem gorliwości i zacności charakteru niepospolici. Z takim episkopatem można było pomyśleć o restauracyi kościoła katolickiego w Polsce tern

mm.

Si

Wsi

"h

ip?‘

M#!

9BK

W

ii -

mm

jitf

fPy -^ŚSm i m

’

im

sir

iiSS1S

imm

UMM

mk ‘li *8J

mg

gapy ?

‘Xr.; :-'W

ÓTTirtt®

l —

Stanisław Warszewicki,

pierwszy rektor akademii wileńskiej. Ur. 1527 r., urn. 1591 r. (Podług współczesnego portretu.)

jego panowania zasiedli na wszystkich niemal stolicach. Biskupem krakowskim został w roku 1577 znany nam już Piotr Myszkowski, warmińskim Marcin Kromer, kamienieckim Wawrzyniec Goślicki, wendeńskim Ni-

J) Porównaj dekret królewski z roku 1570 w Ź ród łąck dziejowych u F awkis'. iego, t. XI. str. 1.

snadniej, gdy innowiercy, niezgodni pomiędzy sobą, silnie zorganizowanej teraz hierarchii czoła stawić nie byli w stanie.

Protestantyzrcj, nie zapuści! nigdzie w Polsce silnych korzeni, z wyjątkiem Prus i świeżo nabytych In-flant, nowin religijnych chwytali się możniejsi i wykształceni, lud pozostał obojętnym. W takich warunkach każda zmiana panującego i jego przekonań religijnych musiała wywierać wpływ znaczny, w skutkach swoich nie dający się obliczyć. Henryk, acz szczerze, przychylny wierze katolickiej, panował za krótko, aby zdziałać coś ważniejszego, uwikłany zresztą w sieci Zborowskich, sprzyjających herezyi, nie mógł się kusić o restauracyę katolicyzmu. Następca jego, trafnie oceniający położenie państwa, widział, że przyczyną niezgody domowej i rozerwania obrad sejmowych jest w znacznej mierze waśń religijna. Nie zdało zreformowania i odrodzenia upadającego uniwersytetu. Batory pochwycił plan ten skwapliwie* starał się pozyskać dla akademii krakowskiej Mureta, Zabarellę, Pappiusza, Grzegorza z Walencyi, wysłał w tym celu do Włoch sekretarza swego, Jana Zamoyskiego, herbu Grzymała, chciał urządzić w Krakowie osobną szkolę na wzór College de France w Paryżu, ale wszystkie te chwalebne zamysły rozbiły się, o ile sądzić można, z początku o wygórowane żądania owych uczonych obcych, a następnie o zmianę w usposobieniu samego

-f

S'

ittM.

...

r£^"-r'y

■Sb;

%źzę

§15:,

m

wjj~3£&£

iHS

Bg?5b

|. -

0.

WM

■■ . :

S'

ki

i.

E5E§gffl_.3

Marcin Białobrzeski,

biskup kamieniecki i senator. Ur. 1522 r„ urn. 1586 i\ (Podług dawnego sztychu.)*

mu się więc wchodzić w pakta z wielogłową herezyą, która po chwilowej zgodzie nanowo między sobą kłócić się poczęła, lecz, stanąwszy mocno na gruncie katolickim, dążyć do podniesienia kościoła i duchowieństwa, aby z jego pomocą i polityczne swoje zamiary przeprowadzić. Wiedział król dobrze, jak ważnym w tym względzie czynnikiem była oświata i w jak opłakanym stanie znajdowała się akademia krakowska, glównanauk krajowych krynica. Oświecił go w tej mierze niewątpliwie Zamoyski, który już przedtem przemyśliwał nad sprowadzeniem sławnych mistrzów włoskich, w celu

króla. Zajęty wojną moskiewską, uwagę zwrócił na wschodnie kresy Rzeczypospolitej. W Wilnie zastał Jezuitów, których tu sprowadził biskup tamtejszy, Wa leryan Protaszewicz. Ścierając się mężnie z heretykami, mianowicie z głośnym wówczas Andrzejem Wolanem, mogli oni pozyskać sobie względy Stefana tern snadniej, gdy już w roku 1577 podczas wojny gdańskiej łaskę królewską jednać sobie poczęli x), a obecnie podnieśli niezmiernie ważną sprawę "cerkwi wschodniej.

') Skaiga i wiek jego, T. 234,

ffl

fi

i*

7pamiątki po {Janie IJodtanotc.sli.rn.

mmmmm

/I;";

wmm

w/

. p

fH; I

[T=es=

1

mm

.--T

|l 'fi

mm

%-M

dc

i*

Silili

'1©^'    . W - ?

v»-sa

Kaplica J. Kochanowskiego w Czarnolesiu.

sercem do zakonu, którego działalność popierała tak bardzo jego zamiary. Reforma szkół, na wielkie natrafiająca trudności, nie wydała się zapewne królowi nieodzowną, gdy zakłady jezuickie z pomyślnym skutkiem nad wykształceniem młodzieży pracowały, gdy zakon sam wydawał ludzi takich jak Skarga, Wujek, Marcin Lanterna lub Benedykt Herbest, którzy mistrzom heretyckim czoło stawić i zachwianą powagę kościoła umocnić zdołali.

W ścisłym związku ze szkołami była literatura. Świetny jej rozwój w epoce zygmuntowskiej nie ustał i za czasów Batorego. Zeszły wprawdzie z widowni najświetniejsze gwiazdy piśmiennictwa polskiego : Rej, Orzechowski i Frycz Modrzewski, ale pozostał Jan Kochanowski, pracował w zaciszu domowem Łukasz Górnicki nad najcelniejszemi swemi dziełami, Piotr Skarga pisał swoje niezrównane pod względem stylu „Żywoty świętych¹⁴, a Bartosz Paprocki rozpoczynał zawód autorski od wydania „Panoszy“ i „Hetmana¹⁴ (w roku 1578), którego przypisał Samuelowi Zborowskiemu. Literatura ta jednak traci charakter polityczny. Wśród bezustannego prawie szczęku oręża, wśród gwaru obozowego życia milkną namiętności, poruszające do niedawna jeszcze umysły, szlachcic nie ma czasu zastanawiać się nad kwestyami polityczno-prawnemi, gdy przedmiotem obrad sejmowych są głównie sprawy finansowe i wojenne. Pozostaje więc tylko polemika religijna i ta część piśmiennictwa, co z wojną w najściślejszym jest związku, t. j. historya. I w jednym

Słynny teolog i kaznodzieja nadworny Batorego, Stanisław Sokołowski, opracował podczas wyprawy po-    i w drugim kierunku pisze się też wiele. Innowiercy,

łockiej swoją „Cenzurę⁴⁴, w której dowodził, że kościół    rozerwani pomiędzy sobą, przechodzą ze stanowiska

zaczepnego w odporne, katolicy, wsparci potężnie przez

wschodni z zasadami innowierców wcale się nie zgadza, a równocześnie prawie ogłosił Jezuita, tyle głośny następnie, Piotr Skarga, dzieło swoje „O jedności kościoła Bożego⁴⁴, gdzie podniósł myśli unii i upominał narody ruskie, „aby się z kościołem świętym i stolicą rzymską zjednoczyły⁴⁴. Przypuszczać można, że obie te prace zostawały w związku pewnym z sobą, a na króla wywarły niewątpliwie wpływ wielki. Nikt lepiej nad Batorego nie pojmował doniosiości takiego zjednoczenia pod względem politycznym zarówno jak i kościelnym, nic dziwnego zatem, że i owo wystąpienie ks. Skargi zjednało i jemu samemu i Zakonowi, którego był członkiem, w wyższym jeszcze stopniu niż dotąd, względy królewskie. Nastąpiła też bezpośrednio potem znana już fundacya połocka dla Jezuitów i oddanie im akade-mii wileńskiej; Król, rozpatrując się dokładniej w działaniu Zakonu, który za główne zadanie swoje wtedy uważał walkę z innowiercami i wychowanie młodzieży, mniemał, że z pomocą szkół jezuickich będzie można i wiarę katolicką silniej ugruntować w narodzie i lepszą oświatę rozpowszechnić. Wszak sami innowiercy posyłali dzieci swoje do szkół jezuickich w Poznaniu uważając je za doskonalsze od innych, a niebawem miało zakwitnąć kollegium jezuickie w Brunsberdze, jako najznamienitszy zakład wychowawczy dla młodzieży szlacheckiej. Wychodzili ztamtąd ludzie pełni żarliwości religijnej, wyborni „łowcy dusz⁴⁴, jak ich nazywał Skarga, naganiający heretyków do sieci zakonnych. Nic dziwnego zatem, że Stefan przylgnął calem ,

JJamiątlii po Janie IJpcJianowskim.

Wg

•1-

SU”

gai

ss

!p

.......■Miki &

Obelisk w Czarnolesiu na miejscu ściętej lipy Kochanowskiego.

króla i Jezuitów i lepiej zorganizowani, występują coraz śmielej i bezwzględniej, a jedni i drudzy uderzają namiętnie na sektę aryańską, wstrętną zarówno dla protestantów, jak i dla katolików. Przewaga jest po stronie kościoła katolickiego, który w tej chwili rozporządza całym zastępem pisarzy znamienitych i do walki polemicznej naukowo uzdolnionych. Patrycy Nideeki jezuita, podnosi kolegium wileńskie do godności akademii, zostając pierwszym jej rektorem, Hieronim Powodowski, kanonik gnieźnieński i sekretarz królewski, ogłasza „Wędzidło na sprosne błędy i bluźnierstwa nowych Aryanów" (1582 r.), Wilkowski, lekarz lu-bolski, z Aryanina katolik, opisuje powody swego nawrócenia, wytykając zarazem błędy aryańskie, a Skar-

mlSll

Y\

wili mm

II

Ęgń

Piotr Skarga Pawęski. (Ze współczesnego wizerunku.)

aa

ga polemizuje zawzięcie z Wolanem, głównym w tej chwili reprezentantem herezyi na Litwie. Na te ataki odpowiadają innowiercy słabo. Szymon Budny broni

którzy go potępili na soborze w Lutosławicach w roku 1582, Jan Niemojewski i Paweł Orzechowski polemizują z Powodowskim i Witkowskim, Wolan odpowiada trzy-

wydaje więc swoją Parallelę pomiędzy kościołem katolickim a „synagogami heretyckiemi⁴⁴ (1576 r.) i dzieło o „Prawdziwym kościele¹⁴ (De Ecclcsia vera), te samą kwestyę traktuje Stanisław Sokołowski w trzech księ- się nie przeciw katolikom, ale przeciw unitaryuszom, gach, wydanych w Ingolsztadzie w roku 1584, ks. Marcin Białobrzeski pisze swoje „Postilla Ortodoxa“, ofiarowane Stefanowi Batoremu, Stanisław Warszewieki,

krotnie na zarzuty Skargi, ale i z tych odpowiedzi i z coraz częstszego nawracania się heretyków widać, że protestantyzm chyli się do upadku, że czas jego przeminął. Uwaga ogólna zwraca się też w inną stronę. Król, zamiłowany whistoryi, jest szczególniejszym opiekunem kunsztu dziejopisarskiego; „Panosza", „Gniazdo cnoty" i „Hetman" wystarczają Paprockiemu, aby uzyskać u Stefana roczną pensyę 40 złotych, Michał Brutto, Weneeyanin, sekretarz królewski, otrzymuje znaczną bardzo płacę, 841 złotych, za napisanie historyi węgier-one na sobie wyraźne piętno charakteru i usposobienia monarchy, co słów napróżno nie tracił i czynami na sławę dla siebie i Rzeczypospolitej zarabiał. Sława ta była mu tak drogą, że nie wahał się surowemi edykta-mi zabraniać drukowania książek, które wypadki bieżące przedstawiały ze strony ujemnej i w sposób nieprawdziwy. Znając zaś wpływ piśmiennictwa na opinię publiczną, używał go zręcznie do swoich celów politycznych. Wtajemniczony w plany królewskie, Zamoyski nakłonił Kochanowskiego do napisania „Od-

y.

' 'i

Li

•u

FM

'M

M:

■iw

siB

i?

i-A

IM

1*1

lii

Kri 1-

p'

{A

i.

mm,

Sil

s-

ipi

I*

Rysunek Juliusza Kossaka.

Ubiory szlachcianek polskich z XVI w.

skiej ¹), na wyraźne polecenie króla i dodaje do tego z własnej zapewne inicyatywy komentarz o wojnie moskiewskiej. Ten sam przedmiot traktuje drugi sekretarz królewski, Jan Reinhold Heidenstein²) przy pomocy samego Stefana, który dzieło jego w rękopisie przeglądał i poprawiał. Nawet instrukcye, na sejmiki wysyłane, zawierają całe ustępy z dziejów wojny moskiewskiej i odznaczają się jasnością stylu, ścisłością w wy rażeniach i uderzającą czytelnika prostotą, wolną od wszelkiej przesady i niepotrzebnej frazeologii. Noszą

J) Źródła, XT, 195.

²) Patrz rycinę na str. 113.

prawy posłów greckich", która miała umysły przygotować do wojny moskiewskiej. Jakoż przedstawienie tego utworu „w .Tazdowie nad Warszawą" w roku 1578 i wiersz okolicznościowy, odśpiewany przy dźwiękach lutni przez Klabera, miały podług świadectw współczesnych sprawić wrażenie głębokie na widzach i przyczynić się niemało do rozbudzenia zapału wojennego.

Odrębnie od tych wpływów dworskich rozwijała się historyczna literatura innego rodzaju. Jan Dymitr Solikowski napisał pamiętnik swój o bezkrólewiu po śmierci Zygmunta Augusta, o czasach Walezego i Batorego, zachowując niezawisłość zdania i sąd trzeźwy o wypadkach, Joachim Bielski pracował dalej nad swo-

£a

'ićUrĄdry Sort?    r\yhyT&-<sdsl

,, varW'S , zi (om^s JV<rt^r** , ''Jurajyer deum ztż^ium oź^ OjiwJ SeyST* ci y?cfrnd-t^rnuy rfriruc^jji ₇ et 4>Ołr*m0j &ru>

JĄ j&e+rryifiUn o , *£&$0    : Orr^eYM*r+ ScrrtJtT Jtyjia

Aą^JluTtjCt-TiĄ.^ t A-ołjCTmAL f ^A^tnAC^C^ t ocvCt^c Set,

Oicjjt , ArfhM*C+    <7< dboTTrrn* rnCO Jcmjfer^    ^

£iuJ(Ccrrup KcrcdJ^oS f &J J+cccifsord-uA f    rujan'

•SLtyiduJ j & tnćdc nnjrtS^cruin , fżAdi* ■> cr&caŁocri4 a c Su ” fUj^l ** %oC UśL-yuo/ŁiftoS muct ofjfzc-U) s Ijajh-bw-S

anwCt-* *7TrvC%CÓ C*0 * A^CtS Cł forUt    s J¹** m&mdj

jrfC t et eiufdcmJ*cceft*r*£ ConftruJ*,

y°Jł^

OLttCmAl *c

cletntnjfl

/r^eió J-te&T-rrpł łnufiia jJjTO

C*j^iAmH4 UrZl huri^s-TiA. 'Hj^rduó y^rdt(^łcr tf CGftjer%iArt cur^io > órtmc$ Jl^dtcs eł ordr**c*

<J~Ydr7p%/itiim^t miurifyLj , di fiuferid/iftisł t&ncfos Ć>L ka.m contra. śndcmas, ju*m tjc+trruts £x)ilcf ₇ f?r0 J^JkytJdm. Ornnidu.4 corAm m* Cdt^ATUi/uAj^rc&t™ ^ iudpctu , &l iu^Lc%j&n aj(m*+tiJlvA(o * Jrrcer*, Jrem*#

myltucncut Scr>vofi'4, tvcjUdrtdć,,

9ł cun^t jńr Candcm Q&J'asre.a;rn ct 'JLcyżam Mim >^rcfcf'u'*n *\)(Vuąa>ć{aA'Ii4j Vrtsd cum A^cidf+c* 6& ^ć7ndj^.dct

'Jetc+UTf ^Actti ftdcTiL o Jrrve Onrm

tryfvLy%4, CiSAcrn Jloe jfefi , 1Jzf g%c* zadem %uJj£Yi4, ye//dtCA7rt f cJ- a^fi^njif0 ₇ ^fa ^fldjlnł h<c dve 'iJu0*7ttu^jwnt* jSIctT/Jm    Adę]nluC

Ąrmj Sornmt tA/ltłlejTmc    iriHjrrru? <Jaj>tutijjefmu?

l&enć-nt

GtUs, JfiMYe t *mort. c£ co

ćjjficium

jnAae^ Co ft^cYc diS^si    me yzl

d^jj^ud

c &i

mć dbeu* /tdi** uai .

^Pjvtpo :—

JźAłdyo* y

i ^jJ^dLetTi fjtcjh ttnti-S    ^

ćU Sórdyir jrt*. n*i

Facs:mile przysięgi Stefaua Batorego^na księcia Siedmiogrodu, złożonej na piśmie w dniu 25 maja

1571 roku.

ją kroniką, z rzadką na owe czasy sumiennością i bezstronnością, Stryjkowski wreszcie, bałamutny cokolwiek samouk, pierwszy rozpoczął badania nad historyą Litwy, posługując się kronikami niemieckiemi i ruskiemi, lub wypisując Długosza i Miechowitę.

Wojownik i statysta, w życiu skromny, znał król Stefan jedną tylko namiętność, t. j. polowanie. W naj-trudniejszem położeniu, wśród największych zawikłań, w przededniu wypraw moskiewskich, znajduje Batory zawsze chwilkę wolną dla myśliwskiej zabawy. Spiesząc podczas wojny gdańskiej z Bydgoszczy do Włocławka na konwokacyę, poluje przez jeden dzień pod Inowrocławiem; po sejmie roku 1578 wybiega na łowy w Ostrołęcką puszczę, w podróży do Lwowa zatrzymuje się umyślnie w Jedlnie, aby swoją myśliwską żyłkę zadowolnić, podczas wypraw moskiewskich nigdy nie pominie Białowieży, nawet w Dziśnie „o wschodzie słońca na zając wyjeżdża codzień¹¹, a w niepołomickiej puszczy gości niemal dłużej, niż w murach poblizkiego Krakowa. To zamiłowanie królewskie odbiło się i w literaturze współczesnej. Szlachcic mazowiecki, Mateusz Cygański, wydał własnym nakładem dziełko łowieckie pod tytułem „Myślistwo ptaszę¹⁴ i otrzymał na to w roku 1581 osobny przywilej Stefana, a w 11 lat później ogłosił Tomasz Bielawski swego wierszowanego „Myśliwca⁴⁴, który dziś do największych rzadkości bibliograficznych należy ¹).

Jakkolwiek przychylność Batorego dla rozwoju piśmiennictwa i dla ludzi uczonych wynikała z przekonania tego monarchy, to niewątpliwie wielki wpływ w tym względzie wywierał na króla także Jan Zamoyski, gorliwy opiekun nauk, osłaniający możną swoją protekcyą wszystkich niemal znakomitych pisarzy

') A. Faw nski: Stefan Batory jako myśliwiec. Warszawa w r, 1882.

współczesnych, zamyślający już wtedy o założeniu akademii Zamoyskiej. Za staraniem i na zalecenie kanclerza otrzymuje nobilitacyę Paweł Szczerbowicz, uczony wydawca „Zwierciadła saskiego⁴⁴ i innych dzieł prawniczych, podobnie jak Walenty Łapczyński, zasłużony drukarz królewski, a następnie mężny żołnierz pod Po-łockiem i Wielkiemi Lukami. W jednym i drugim wypadku rozstrzyga nietyle odwaga na polu bitwy okazana, co zasługa około pracy naukowej, lub z nauką w związku będącej. Zamoyski nie waha się przyjąć do swego własnego herbu i mieszczanina krakowskiego Szczerbicza i owego sołtysa ze Strzałkowa, a król uważa za swój obowiązek „cnotę zaszczytem szlachectwa wynagrodzić⁴⁴. Na tej zasadzie oparłszy się raz, można było społeczeństwo szlacheckie, zamknięte w sobie, zwolna zreformować i „plebejom⁴⁴ otworzyć drogę do uzyskania przywilejów, będących wyłączną własnością jednej kasty. Kto tę myśl podniósł pierwszy, nie wiemy, ale to pewna, że za czasów Batorego nobilitacyę są coraz częstsze, że sięgają coraz głębiej w masy ludowe i mieszczańskie i że wywołują swoją ilością nawet pewien niepokój w warstwach szlacheckich, a zadowolenie u „plebejów⁴⁴. Podczas, gdy dotąd mniemano, że tylko uprawa roli i rycerskie rzemiosło jest dla szlachcica odpowiedniem zajęciem, twierdzi Klono-wicz, blizki Zamoyskiemu, iż praca ręczna nawet szlachcica nie kazi. Tak sądził niewątpliwie król i kanclerz, a przykład z góry idący nie mógł pozostać bez wpływu na społeczeństwo, w gruncie demokratycznie usposobione. Więc chociaż może niejednemu dziwnem się zdawało, że zostawał szlachcicem taki Stanisław Pa-chołowiecki, co „różnemi charakterami trzydzieści pi-sem pisał⁴⁴, to zwolna przyjmowała się zasada, że każda praca pożyteczna uzacnia i uszlachetnia i że kotlar-czyk, Walenty Wąs, w niczem nie jest niższym od nobilitowanego Imć pana Walentego Połotyńskiego.

ii

fil

0;

&fP9Sji

tg

■ń

ifi

mm

lip

mmmk

Stefan Batory. (Ze starego medalionu.)

3e|;

il

.ii

IM^js

iffl im

Mn fi

jawię

ssay, ^

J§§;

*4;

a^Si ■

j&VAt ' ®^;

iJgE

l/stl;.

wm

pi

••7

i#

>v;

: Hi

„ I Łf.

■ k .;M1

mmm

i‘>-

•Jt£i

w\\m .

%.

PfellllfetS ________

N A : ::lP^gfe,4 1

:f ■ c    m

tbia ■

pWi    .. /■    pn ■

■/•/«> "T /'

Vs '

'4 -yyj

'>*    / I

c'.•=.;•/ ‘

SM, ■

#>Y

•"i

iii ..

8MM

a.

MŚM

!)

k ■!

r--

top*

w*

*%v >

*jMk

MM

MM

B

il;

■ A $,- y;_SJ

[fi

snU'

>-*■

1-

v>~'

iii

«»

pj$7

• vs

-"R

fe-CT~ '

@fk'''' ' •    ■- ~> .. '■■ ■

k

k

;H

V ^ ASł-J[<>«^3r*r •

**"

« •»« v“’

:r:cA

■ ■ ■ ■/

Mp

AwiiiMf ■ ”• A « J4,

•wA;:Ai;

PSI

jBS/* * -

rM * '

'W

;k

//''

9f

,/

Katarzyna Jagiellonka,

matka Zygmunta III.

(Ze zbiorów Matiasa Bensona.)

gSf^

1

l/R

§C /1

«4

:

'.W&!

■-.■'44

&

V

r,:,

H

m

r. i

kiL i

mm&MM

r

s>si

pi

riś

j»$

li®

ś~ri

4;

Mi

te***►j3»8M»ej

XI

„• 4 fe

Wm

t

Mm

GB

Jv

Pi

11

VĘ$ ń * tjm

HggH

■ :

>X

^ H*' $*

g4j

X

' 3

4

>i«:J

gjfcfe • ^ **1

gK

gś

:fż

.

,

4

?■*. '•

£&■•■ 4X

■»&: i $44

WfMr

1444

*■’. fe-,

^1M

?iv

;

^v4&4

fef?

^1

Ęgu$g

4?i 'wjl :a h/J

44

4

s*. wi

ii

i

W?

?i

i j

44

1X1. -

*

4j

w

* j

i 4 I

Ife ■ ?.

4

*

'

■ilh;.:---' 'f'%fe.«, ..

»- v.

aa

fes

tfefl

ii

4*4r

*■ ;* - ." fe

li

! j

^X:4

I*

^*^4 -■;:

4 M

0m mi

' i'';,'-'

• 1

W

i

K

'

,r

j

i«

44, - J

■

Sfii

ĘĘ

-’4fe4

|^44g

u'" \

l Jj

IX

'

4

■ V-fe'.:;; ' ," ■

- • ■ r, ■ .

• :

m

m

1 <7

X •

A fe

)

44

14

,

4 O

I

:j

Zygmunt III.

Rysunek .Jana Matejki,

ZYGMUNT III WAZA.

1587—1632.

ezkrólewie. — Elekcya. Niespodziewany zgon króla Stefana rozbudził na nowo przytłumioną cokolwiek walkę stronnictw. Opozycya, przestraszona i skompromitowana ostatniemi wypadkami, podniosła śmielej głowę i zwróciła całą nienawiść swoją przeciw kanclerzowi, który był w tej chwili uosobieniem systemu rządowego i całej polityki królewskiej. Wiedział o tern dobrze Zamoyski, chociaż nie przeczuwał może, aby złość i intrygi nieprzyjaciół jego mogły tak wielki ogień zapalić i uspokojone umysły porwać do tak zgubnych dla Rzeczypospolitej zamiarów.

Z Bełza, gdzie go doszła wiadomość o śmierci królewskiej, pisał on do ks. Krzysztofa Radziwiłła list pełen spokoju, rezygnacyi i prawdziwie obywatelskiego ducha. „W takowym przypadku Rzeczypospolitej — były słowa jego—nie godzi się nam odbiegać, ale czynić, co ludziom cnotliwym, dobrym i miłośnikom ojczyzny przystoi, a tego, coby było z jej najlepszem i najpożyteczniejszem jeden drugiemu pomagać". Nie wszyscy niestety kierowali się takiemi zasadami. Jedni ze słabości charakteru, drudzy z obrażonej dumy, inni z prywaty gotowi byli łączyć się z tymi, dla których jedyną pobudką działania była chęć zemsty i odwetu. Pierwszy Karnkowski, z Batorym niegdyś tak ściśle związany, dał przykład niewytlómaczonej jakiejś chwiejności. Chwyciwszy ster spraw publicznych w ręce swoje, do czego jako prymas zupełne miał prawo, zwołał on, natychmiast po śmierci Stefana, konwokacyę do Warszawy na dzień 2 lutego, zarazem jednak dira-dzał usilnie Zamoyskiemu, aby na zebranie to nie przyjeżdżał, upewniając go, że i Łukasz Górka, wojewoda poznański, jeden z najzawziętszych nieprzyjaciół kanclerza, od zjazdu się uchylix). Usłuchał Zamoyski rady doświadczonego, jak mniemał, przyjaciela, ale niemałego doznał zawodu, gdy cała opozycya z Górką i Zborowskimi na czele zwaliła się do Warszawy, aby na konwokacyi przeprowadzić uchwały, wymierzone przeciw kanclerzowi i jego stronnikom. Tymczasem w kraju mnożyły się gwałty i bezprawia, samowola i niepo-szanowanie władz rosło w sposób zastraszający. Jan Tarnowski, otoczony watahą sług swoich, napadł w Krakowie około kościoła N. P. Maryi na straż miejską, z warty idącą, zranił dwóch pachołków i zelżył rotmistrza; Seweryn Leksycki złupił sklep Macieja Czeczotki w Sukiennicach ²), studenci zburzyli zbór kalwiński przy ulicy św. Jana; po wsiach działo się jeszcze gorzej; krzywdy, najazdy, „odejmowania majętności i wjeżdżania w nie" dokuczały obywatelom tak bardzo, że wojewoda krakowski, Andrzej Tenczyński, wydał wici, wzywając szlachtę do pospolitego ruszenia w razie potrzeby. Spieszno więc było wszystkim z elekcyą i z owym zjazdem warszawskim, który miał oznaczyć termin i miejsce wyboru króla, a jakkolwiek prymas w uniwersałach rozesłanych, pewnych dopuścił się uchybień, za co go cierpkie spotkały wyrzuty, to jednak na konwokacyę stawili się senatorowie dość licznie. Brakowało tylko Litwy, która jak zwykle wytoczyła dawniejsze swoje skargi, narzekała na zbyt blizki termin konwokacyi, wreszcie przysłała jako delegatów wojewodę trockiego i podkanclerzego, Lwa Sapiehę.

Obrady sejmowe, nadzwyczaj burzliwe, trwały od 3 lutego do 13 marca. Stronnictwo Zborowskich, liczebnie silniejsze i ośmielone nieobecnością kanclerza, wytężyło wszystkie swoje siły, aby przeciwników pognębić. Uderzono najpierw na marszałka wielkiego koronnego, Opalińskiego, stary Czarnkowski wypowiedział mowę zjadliwą, pełną wycieczek przeciw prymasowi i radził czekać na przybycie Litwy. Jakoż przyjechała nie Litwa wprawdzie, ale Zborowscy. Marszałek nadworny, Jędrzej Zborowski, acz chory, stawił się natychmiast na posiedzenie senatu i wziąwszy laskę marszałkowską, rozpoczął swoje urzędowanie od narzekania na krzywdy, jakich dom jego doznał. Słuchano go uważnie, litowano się nad stanem jego zdrowia, bo głową nie mógł ruszyć swobodnie i na nogi jakoś niedomagał, a liczni nieprzyjaciele kanclerscy wtórowali skargom marszałka i wynajdywali coraz to nowe dowody pogwałcenia swobód i wolności. Większość izby poselskiej, wraz z marszałkiem swoim Uchańskim, stała widocznie po stronie Zborowskich, Ztamtąd ciskano gromy na Opalińskiego, usiłując ograniczyć jego władzę, tam przypuszczono wreszcie główny atak na kanclerza dnia 26 lutego. Dyskusyę rozpoczął Jędrzej Zborowski. Postawiwszy zasadę, że podczas bezkrólewia wszystkie „zgwałcenia praw i ukrzywdzenia¹⁴ naprawić należy, wznowi! sprawę Samuela i Dzierżka, przedstawił wyroki, wydane w jednym i drugim wypadku jako bezprawie i zakończył mowę apostrofą do izby poselskiej.

„Przeto prosimy WMciów, naszych Mciwych panów — wolał — abyście WMć w to wejrzeli, niewinność naszą ratowali, a jeśli więc kto się winnym okaże, więc go karali. Macie WMć w ręku miecz, macie i prawo"¹).

i 420.

J) List Zamoyskiego. Archiwa Radziwiłłów, str. 9’.

-) Liber inscriptionum castren. Cracov. t. 134. fol. 146—149

’) „Dyaryusz sejmu konwokacyjnego". Wydał Dr. A. Sokołowski. W Krakowie 1887. Str. 22.

Ozwał się w obronie Zamoyskiego wojewodzie bełzki, Stanisław Żółkiewski, żądając, aby nieobecnemu kanclerzowi dano możność usprawiedliwienia się, ale powstał przeciw niemu natychmiast wojewoda poznański, Górka, z większą jeszcze, niż Zborowski, zawziętością. „Chciał pan o sobie sprawę dać — mówił z goryczą, wskazując na Zamoyskiego — a jako? Z zapalonymi knoty, kurzyło się pod okny naszemi i pod dachami, w piwnicach, w sklepach pełno hajduków było“.

Scena ta sprawiła niemałe na szlachcie wrażenie.

śnionych się starać, „by co gorszego nie wyrosło“. Senatorowie schodzą się pilnie na radę i pracują szczerze dla dobra ojczyzny, a za to odnoszą co? „hukanie, krząkanie". Na te słowa powstała burza gwałtowna; obruszył się wojewoda poznański, począł wykrzykiwać Czarnkowski, posłowie wołali, że senatorowie są „łotrami, a zdrajcami Rzeczypospolitej “ i kto wie do czego byłoby przyszło, gdy nagle piec wielki kaflowy pod naciskiem pacholików, którzy nań powłazili, zawalił się, kurz gęsty napełnił izbę całą i koniec obradom położył.

•,

li

CL

AY*

SSfaf/

W AY-

;i

7J

ta

v iJlfi

WmB

4j

fis

. '?€1

Mi

fi...

«*■ >i

A

mm

Stanisław Niegoszewski,

improwizator, sekretarz króla Stefana Batorego. Ur. 1565 r., urn. 1599 r.

(Podług sztychu przy jego książce z 1588 r.)

Marszałek poselski przyrzekł imieniem izby ująć się za krzywdę Zborowskich i wszyscy tak jak byli ruszyli do senatu, gdzie marszałek Zborowski skargę rodziny swojej spisaną odczytał. W obronie kanclerza zabrał głos kasztelan podlaski, Leśniowolski, ale szlachta poczęła „hukać a wreszcie, krząkać, kaszleć" i zagłuszyła wszystko. Terroryzm tego rodzaju oburzył nie pomału senatorów. AYawrzyniec Goślicki, biskup kamieniecki, odpowiedział też, że co się stało, odstać się nie może, że należy to P. Bogu poruczyć, a teraz o zgodę zwa-

Nazajutrz uspokoiły się cokolwiek umysły. Cztery tygodnie prawie trwały już obrady bez żadnego skutku, tymczasem drożyzna wzmagała się z dniem każdym i nietylko ubożsi, ale nawet zamożniejsi, wyglądali z upragnieniem zamknięcia sesyi. Ze wszystkich stron zatem wołano o konkluzyę, o ułożenie t. zw. kapturu, który miał porządek w kraju ustalić i swawolę hamować. Pierwszy głos zabrała w tym względzie izba poselska, gdzie marszałek dnia 27 projekt kaptura odczytywać począł. Po ostatnich wypadkach nie można było ani na chwilę wątpić, że uchwały sejmu wypadną po myśli Zborowskich. Jakoż w zasadzie stało się zadość ich życzeniom, włożono mianowicie w kaptur ustęp kazały“, nie będą naprawione, utrzymano w mocy kon-federacye o dyssydentach i ograniczono władzę hetmańską kanclerza, powierzając naczelne dowództwo nad

Wr~

%■<

■,j

If

'liii f?

i fil W

lii

V*j

ra

OK te?

W,

gpci

UM,

■■■ T

i,

' I

V tófcł

I .i-i**¹

! i „i

rl

Tu

ŁS

V.

I,

F«

W" i

P A

l'    :J

ly

>■

:n

Wu

EĄ

<q

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

L

I- - i

,W % W'?4ł>jjS

M

m

§MM

Si\

[ft

§p$

r>ża

mt ;

. >A

.■

ŚJ

'W

•i

‘tg*

P:WiS ■ r^źM

OL.

\/

L-

wJsh

rr?i

" *♦*

iSES

Mm

^ tiifi

lL

L.

** Z

I,

i.

vt

■M

#t%5

^VfcT|

Hlk

■ -ć$!l

eSsg

5sar>:

Upp^

Król i dwór.

Eysunki Jana Matejki.

o t. zw. eksorbitancyach, zastrzegając uroczyście, że do elekcyi szlachta dotąd nie przystąpi, „póki wszystkich ukrzywdzenia, któreby się jeno po zmarłym panie po-

zaciężnym żołnierzem na Podola Mikołajowi Herburto-wi, podkomorzemu halickiemu. Obok tego były i inne punkty, mniejszej doniosłości może, ale odkrywające

nienawiść całą i właściwe cele Zborowskich. Postanowiono więc bratanków królewskich Andrzeja Batorego, kardynała i Baltazara wydalić z kraju, potępiono dzieło Heidensteina o wojnie moskiewskiej i uchwalono „oka-zowanie“ szlachty po województwach w sześć tygodni po ukończeniu konwokacyi.

Obrady nad kapturem nie szły jednak tak gładko, jakby można się było spodziewać, po przewadze stron-

i,

-4-

im

>yj*

mmm

•; &4

■•7?

...

BKr.

v;

y Vv

i&§l

Aj

■Ą

.5* *>

llipl

:HUł

JŚ\ ^    ■ '? ' ......■ ' ".....•“•--■

gte'.....

OlllSp

y* o >. -■* o

gsfc

fesfc/ *-.

W®!*' -i

Rysunki Jana Matejki.

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

r*> .

ŁiK '•**

*lsrP r-

i*®#*

- --g

-•>

.jji

3*5*81

$sś

"*v^i

, ->.. i

lilii

kydi^

vi

WmMi%£MdK' r N f i ' i? ?ŚP$K&i8i&& JH & ,-t ^ Ą. ^

Duchowieństwo.

'M

fT*

ry

4ft

a...

&h;<

*,

ii

JR

.'OS

:■■■

DO

■TT?

r*

i$5

*~

?xv

v'.

1. Marcin Szyszkowski. 2. Bernard Maciejowski. 8. Hippacy Pociej. 4. Stanisław Sokołowski, kan. krak.

V,

\r

*    ;V».    v':'- •4'■‘tdd&r

'dz^i

/'

„.

y*. t- 'UL

PSj^

f; ii

i,\fSP:

nictwa Zborowskich. Co krok bowiem wyłaziła, jak szydło z worka, jakaś prywata, co chwila wyłaniały się pokątne intrygi i konszachty przeciwników kanclerza z Rakuszanami. Stary Czarnkowski, przyjęty za kon-syliarza od administratora magdeburskiego i pobierający z tego tytułu 300 złotych rocznej pensyi l), domagał się natarczywie zwrotu odebranych mu starostw. „Ja chudzina, ślepy i stary — tak skwierczał — com 40 lat wysłużył, to mi pobrano, raczcież tę cedułkę wpisać i włożyć w kaptur, wszakeście mi to zawsze na sejmach i sejmikach obiecowali, albo więcej solenniter protestuję przed Bogiem i jego świętymi i że o tern, co tu stanowicie, wiedzieć nie chcę i na to przyzwalać nie będę“ ²). Szlachta nie spieszyła się wprawdzie z naprawieniem tej krzywdy, ale stary grzesznik umiał sobie straty wynagrodzić, nawiązując stosunki z dworem idem, rozgoryczenie rosło, szlachta niecierpliwiła się i narzekała, prymas, chory i zgryziony, na posiedzeniach nie bywał. Widzieli to Zborowscy i pragnęli konwo-kacyę czemprędzej ukończyć i opozycyę kanclerską z pola walki usunąć. Najniewygodniejszym był dla nich wojewodzie bełzki, Żółkiewski, przeciw niemu więc zwrócili całą swoją nienawiść. Dnia 3 marca uderzono jak zwykle na Zamoyskiego w izbie poselskiej. Znaleźli się obrońcy kanclerza, którzy podejrzenia, rzucane na niego, zbijali i dość wyraźnie owe praktyki Krzysztofa Zborowskiego z Moskwą wspominali. Mowa ta sprawiła wrażenie, posiedzenie przerwano, ale kiedy Żółkiewski, otoczony orszakiem służby z zamku wyjeżdżał, dworzanin kasztelana gnieźnieńskiego cisnął nań z tyłu Czekanem. Unikając niepotrzebnego krwi rozlewu, zniósł Żółkiewski spokojnie obelgę, lecz naza-

M,

- ■- ^.gnaicpr-jeŁ- .j-jŁatsiływa

... ■ .

: }< *'\ §1

T.~    -f-'

*    v i

nv j\

;■■ S^;.Vg^rt

'V

U—m irifiiv':"::’i',':    ;; «BCa ~r~ nmi -    ■* -■...............gSMffigg|IE^r»

SUg

t.

W,'

pi^

n? i %

.^SEgsC^i, ' <? ^

'• *■ k

h&f.t

t"^”'

liC

SK

ŁfA

'iM

)’■*

L;\

gv

V^ŁjJ;

Cr?

/J r

•v

g*

Si2^

- ii ■

!'

R$s

iw

- I:

HjgJ • -

RSfe>'

r^s,

T$

f*X^|

j- v-

1H

. ?i*i

.i

.-.rU;

nmi i. • fe

ps "nA'

p :'_r-v >

'I»W,

Ir

jgl

5/

• o.-

_.^*c0tRM&fKK3KBHKBKt9

."r*14

Pomnik Stanisława Ruszkowskiego z Ruszkowa,

rotmistrza w wyprawach króla Stefana Batorego, chorążego kaliskiego, który, jako burgrahia zamku kolskiego, zmarł 4 marca 1597 r.

i tam pochowany został.

rakuskim. Dworzanin, a przytem agent cesarski, Daniel Prinz, mieszkał w gospodzie Czarnkowskiego i tu przygotowywał pocichu broszurę, mającą wykazać przed światem korzyści, które dla Rzeczypospolitej wynikną z wyboru Austryaka. Gdy więc w izbie poselskiej uczyniono wniosek, aby cudzoziemców z kraju wydalić i zasadę tę do Batorych zastosowano bezwzględnie, a Stanisław Żółkiewski mniemał słusznie, że jeżeli wydalać, to wszystkich, nietylko Węgrów, lecz także Niemców i Włochów, powstał na to Czarnkowski dowodząc, że postępowanie takie sprzeciwiałoby się prawu narodów. Tak wśród namiętnej dyskusyi i swa-rów bezustannych toczyły się rozprawy żółwim kro-

’) Dyaryusz, str. 21. ²) Tamże, 26.

jutrz opuścił Warszawę, ścigany przez zbrojne kupy Zborowskich i wojewody poznańskiego. W izbie pozostał tylko wojski przemyski, Krasicki, aby przeciw uchwałom konwokacyi zaprotestować. Jakoż gdy przyszło do podpisywania i pieczętowania kapturu, okazały się znaczne różnice zdań. Biskupi, urażeni o.wym ustępem o dyssydentach, nie chcieli pieczętować kapturu, podkanclerzy litewski Sapieha wyjechał z Warszawy, kolega jego wojewoda trocki oświadczył, że Litwa ma swój kaptur; nawet Zborowscy, niezadowoleni z własnego dzieła, że im na wszystko nie pozwolono, jak chcieli, mianowicie w sprawie Samuela, powstawali przeciw uchwałom konwokacyjnym, Czarnkowski wołał, „że miasto konkluzyi, stała się konfuzya“. I rzeczywiście odnieśli Zborowscy pyrrusowe zwycięztwo. Wzburzywszy kraj cały, zawichrzywszy obrady sejmo-

we, przeprowadzili oni wprawdzie terroryzmem i podstępem cały szereg uchwał, przeciw którym jednak w chwili stanowczej jedni protestowali, drudzy ich uznać | oznaczonym stawić się w rynsztunku wojennym przed nie chcieli. Więc chociaż powiodło im się naresz- swoim wojewodą lub kasztelanem, „aby się wiedzieć cie nakłonić biskupa kamienieckiego do podpisania

dała bowiem na stan rycerski niemałe ciężary. W myśl konstytucyi z roku 1563 miał każdy szlachcic w dniu

mogło, czy jest gotów ku służbie Rzeczypospolitej,

ii

iM*'

ki

Mi

pi

1H®

1*1

w.

n.®

as

RH

;ś

r**';

’ yJJ¹

| a; I

I,

111

\'V

i;/« młi'

111 ,.

te

•JE

I-i

mk

V".'

I iBl

i: Hi

mmi

-J/M9

II

an

Mg

WĘaP'

ja

MSk. i

II

V’

■A.

.nń

rj

11

Anna Jagiellonka w wieku dojrzałym. (Ze starego portretu.)

a ku obronie ojczyzny swojej⁴. Jak długo siła zbrojna państwa polegała na pospolitem ruszeniu, tak długo

kaptura, co mu duchowni bardzo za złe brali, to znaczna większość senatorów usunęła się od pieczętowania uchwał, które skutkiem tego powagi żadnej mieć nie lustracye takie były i potrzebne i pożyteczne i ubole-mogły. Nie była z nich zadowolona i szlachta, okazowa nie czyli lustracya, wyznaczona na 8 maja, wkła-

wać wypada tylko, że tak rzadko środka tego używano ze względu na znaczne koszta i niedogodności. Zbo-

rowscy popełnili niewątpliwie błąd wielki, pociągając stan rycerski w tej chwili do „okazowania“. Lustracya koszta, stratę czas i i trudy obozowego życia, bo równała się uchwalenia nowego podatku, odrywała

szlachcica od jego zajęć gospodarskich, narażała go na

w przededniu elekcyi „pachnęła nawet sedycyą“. Nic

1. Mikołaj. Wolski. 2. Mikołaj Zebrzydowski. 8. Katarzyna z Lubomirskich Ostrowska, 4. Lubomirska. 5. Stanisław Łęczyński. 6. Jerzy Zbaraski.

PI

Magnaci.

Bysunki Jana Matejki.

Ip

■i

g®.

§fe;i *5

?■

•i

*'

■ Pr»-

lin

£;

ll ' &W

* - alr

gpP!

S-P-

jSffj

> '1

I ę%

wEzSZ-

sr*

Ł. <- «

■.....

jAJ

ip

■i

.jppyP s»

2fc;

>;2:

Ł-

'&

%: .i-

U* y*b

• :':k ■ ’

W.

wl

'■ ?v

I®

T^Ti

Sp tfwg

|N

rT|

' mm*"*

*ĘrąĘ!i

P2

fi

■ •    i'-

t-v1

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

'-p

v4ęj

?V‘

<<yłWtwtw>>--

kJi\₍.

du4#

Sk

xj;

Iga

jS&ikS

ifó,

««*,

v.-*P

®|®

Ff

p«i

dziwnego zatem, że skoro tylko wieść o uchwałach konwokacyjnych po kraju się rozeszła, powstała natychmiast silna opozycya przeciw „okazowaniu⁴⁴. Siera-sandomierskiego; wszędzie okazowanie było głównym kamieniem obrazy, bo „naszą bracią—lak pisze nie bez pewnego odcienia ironii Bielski —łatwiej na to namówi,

#:

h31

Ł Bk, ,,

lp

|S

li

Rysunki Jana Matejki.

■• -*g*»rgg

«*•*•*«-

ej;

|pW'

*Ą&'

y'’%i

f!

• -•V-*

l|

:m

SSssseS

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

-I

te* 1

•i

V*v.

Pe«P

Szlachta.

jfl

i:

..

fe

WW'

PHM

n.,,1111 iriim^i "¹¹ *'^^0$!!^

I..,'    a**.**#^#*”.„»

m.

CS

Ifcj

SSn;.

7Z7ĘS

'■**<..

ii

*Hj

£>,

■ -

■cs«

-j>j

Pg

dzanie na zjeździe w Bużeninie dnia 16 kwietnia zburzyli pierwsi cały reces konwokacyjny, a za ich przykładem poszły także inne województwa, z wyjątkiem coby nic nie dać, a z domu’ nigdziej wyjechać⁴⁴. Naj-sroższa burza zerwała się w województwie ruskiem. Tu krótko jakoś przed śmiercią królewską został wojewodą Stanisław Żółkiewski, ojciec późniejszego hetmana i kanclerza wielkiego koronnego. Przeciw tej no-minacyi, jakoby bezprawnej, zaprotestowała część szlachty na pierwszym sejmiku, który się odbył we Lwowie podczas bezkrólewia. Atak był wymierzony właściwie na Zamoyskiego, bo wiedziano, że Żółkiewscy, szczególniej syn wojewody, w najściślejszych z hetmanem zostawali stosunkach, że sam wojewoda jemu głównie promocyę swoją zawdzięczał. Zamiary opo-zycyi nie powiodły się wprawdzie, stary Żółkiewski dowiódł, że województwo dzierży legalnie, ale nieprzyjaciele kanclerscy nie poprzestali na tem. Na następnem sejmiku w Wiśni, dnia 8 maja 1587 roku, podnieśli oni nanowo swoje zarzuty. Szlachta sanocka, widocznie najburzliwsza, oddzieliła się od innych powiatów i, za-jąwszy stanowisko po drugiej stronie rzeczki R.aka, zażądała, aby kasztelan przemyski wraz z dygnitarzami ziemskimi i wszystkiem rycerstwem, które około niego się zebrało, do niej przyjechał, gdyż wojewody nie uznają. Na to dziwne wezwanie secesyonistów dano oczywiście odpowiedź odmowną. Zaczęły się układy, posyłano posłów z jednej i z drugiej strony, koło wojewodzińskie oświadczyło się stanowczo przeciw uchwałom konwokacyi, wreszcie spisało protesta-cyę przeciw bezprawnemu postępowaniu Sanoczan, którzy znowu, zgromadziwszy się w kościele, uchwalili pospolite ruszenie i cały szereg konstytucyj w myśl re-cesu warszawskiego.

Równolegle z tem jątrzeniem i podburzaniem umysłów postępowała inna podziemna robota Zborowskich, obliczona na łatwowierność szlachecką. W lutym roku 1587 ukazało się pismo ulotne J), wynoszące pod niebiosa Zborowskich, jako obrońców prawdziwej wolności. Wszędzie, gdzie tylko swobody stanu rycerskiego były zagrożone, odzywały się piorunujące mowy Zbyszka Rytwiańskiego i bohaterów kokoszych, pomiędzy którymi niepoślednia rola przypadła Zborowskim. Oni to pod Lwowem ujmowali się krzywd prywatnych, oni śmiało wytykali królowi urazy wolności, oni z cala bezwzględnością uderzali na gospodarkę i chciwość Bony, im więc przedewszystkiem należy się sława i uznanie. Tak było dawniej, jak dziś się dzieje, to miał wykazać w osobnym paszkwilu ²) Bartosz Paprocki, który, nadszarpnąwszy ojczystej fortuny, szukał teraz u Zborowskich protekcyi i pieniędzy. Więc, jakkolwiek przed kilkoma laty zaledwie porównywał Stefana Batorego z Bolesławem Chrobrym, a o zasługach Zamoyskiego obszernie się rozpisywał, obecnie z niesłychaną zawziętością i cynizmem rzucił się na pamięć króla, swego dobroczyńcy i na cześć kanclerza. Batory dążył, podług jego zdania, do zatracenia wolności szlacheckich, chciał poddać Rzeczpospolitą pod jarzmo pogańskie, Zborowskich rodzinę wygubić, z Polski Mołdawię albo Transalpinię uczynić. Pomocnikiem i uczestnikiem tych planów był oczywiście nie kto inny, jak ba-

sza (Zamoyski), co skarb królewski w niwecz obracał, co cd Anspacha za księztwo pruskie wziął 20 tysięcy talarów, co połowę poborów na swoje własne obracał potrzeby.

Ohydna ta książeczka, pełna jadu i podejrzeń, nigdzie nieudowodnionych i niczem nieuzasadnionych, illustruje wybornie wartość moralną całego stronnictwa Zborowskich. Nie troska o dobro publiczne, lecz nienawiść, nie miłość ojczyzny, ale prywata i interes własny, wiodły tych oligarchów na drogę opozycyi, posługującej się fałszem i zdradą.

Zachowanie się Zamoyskiego wobec tych napaści było pełne taktu i powagi. Na wszystkie zarzuty Zborowskich, na konwokacyi czynione, odpowiedział w liście obszernym do Karnkowskiego; postarał się o gruntowną krytykę ¹) uchwał warszawskiego sejmu, zresztą na broszury i paszkwile uwagi nie zwracał, lecz przez stosunki swoje po województwach wpływał na odrzucenie konstytucyj warszawskich, a w kwestyi wyboru przyszłego króla zajmował stanowisko wyczekujące. Może być, że w pierwszej chwili sprzyjał on kandydaturze Batorych, z którymi go blizkie łączyło powinowactwo, ale namiętne wystąpienie Zborowskich na konwokacyi i uchwały tam zapadłe przekonały go, że wybór Andrzeja lub Baltazara na największe musiałby natrafić trudności. Porzuciwszy więc tę myśl, pragnął Zamoyski albo wyboru Piasta, albo takiego cudzoziem-I ca, „który największe pożytki Rzeczypospolitej ukaże“ sprzeciwiał się zaś stanowczo Rakuszaninowi ze względu na niebezpieczeństwo wojny tureckiej ²).

innej zupełnie polityki trzymali się Zborowscy. Marszałek nadworny, Andrzej, zgłosił się przez powiernika swego, Fuglera, natychmiast po śmierci króla Ste fana do biskupa ołomunieckiego, Pawłowskiego, zapewniając go o swej uległości dla domu austryackiego i ofiarując usługi swoje przy elekcyi rakuskiemu kandydatowi ³), Czarnkowski, jak dawniej tak i teraz, był płatnym domu cesarskiego agentem, a Górka, wojewoda poznański, spokrewniony ze Zborowskimi i nienawidzący Zamoyskiego i Opalińskiego, należał duszą i ciałem do obozu opozycyjnego. Nie mniejsze rozerwanie trwało także na Litwie. Jerzy Piadziwiłł, kardynał, był żarliwym stronnikiem Habsburgów, bracia jego myśleli o kandydaturze moskiewskiej, a i sam car Fiedor czynił poważne w tym kierunku zabiegi. Natychmiast po śmierci Stefana pisał do biskupa kujawskiego, Rozrażewskiego, prosząc, aby kandydaturę jego popierał, popierali ją i bojarowie moskiewscy pomiędzy Litwinami, którzy ze względu na niebezpieczeństwo własne, woleli cara niż każdego innego kandydata. Planom tym stały na przeszkodzie dwie tylko okoliczności: j różnica wiary i nieudolność samego Fiedora. Co się tyczy pierwszej, to można było oddawać się nadziei [ nawrócenia Moskwy, ale poważniejszą była obawa druga, bo „jeśli hospodar durny, to kto się będzie pa-

O Krótkie rzeczy potrzebnych z strony wolności y swobód polskich zebrane etc. 15Ś7.

³) Upominek albo przestroga zacnemu narodowi polskiemu etc., napisany y wydany 1537 reku.

') Tek. Naruszewicza do roku 1587, nr. 16.

'-) List do Krzysztofa Radziwiłła. Archiwum etc., str. 94. ³) Mayer: Des Olinutzer Bischofes St. Pawłowski (iesandt-schafrsreisen nach Polen. Kremsier, 1861. Str. 19.

znacza tym, którzy kandydaturę „syna jej“ popierać będą ¹). A że wiele zależało od zezwolenia króla Jana III, więc i do niego udała się listownie z zapyta-Niezależnie od tych zabiegów prowadziła królowa niem, czy zezwoli synowi przyjąć koronę polską i dnia Anna własną swoją politykę. Dla serca jej tak przywiązanego do rodziny, a szczególniej do nieszczęśliwej siostry Katarzyny, istniał od początku tylko jeden kandydat do korony jagiellońskiej, ów serdecznie ukochany „Zyś“, brat „Janusi“, a syn Jana III, króla szwedzkiego, późniejszy Zygmunt III. O nim myślała ona od po-

nem opiekował ?“ pytali Litwini, a myśl, że Zamoyski zostanie tym ochmistrzem królewskim, niepokoiła nawet Radziwiłłów, tak blizkich kanclerzowi ¹).

24 marca otrzymała odpowiedź przychylną wraz z podziękowaniem za tyle życzliwości i poświęcenia ³). Ale i Rakuszanie nie zasypiali sprawy. Pozyskawszy raz silne stronnictwo w Koronie i Litwie, starali się oni teraz zjednać sobie popleczników. Biskupowi Pawłowskiemu zalecił cesarz Rudolf II szczególniej, aby pogo-

rm

Egggg

ww.

MfJŚŁh

:jsu

-V

1^;

■

FI

ii". v,

lly

!"?

By.^a

Ipć

.V'"

im

-■ :0

mji,

Pt F

„ iak

Hwp

ŚE^C¹

'-A

: f-v

3K<

V¹¹

KsZ

■I

isip

j>

HsO

M¹>e3

lm^SJ

'fflHpKSsjw

sBKr⁵

jJllIlSlRfg7¹

kfipif

...

gjf&

mam

i.!'

<•

bV:

W-

'M

ps

iii

E«|pą

y.:v;

•X

gs

,v:;':;' /?|PS

tl

|P|gg|

im

*ą

mśĄ^M

Ife Jk ¥

Msil

li

-i^

t;'i

jV

H||

LMŚ

ESBS

SP

gr

pi

Jm

JĘ|£V¹r

fisi

ItSjfcMss

t ■ ¹    -•-

WmWmM

Mr^

■ ::'J

:t#

Easa

m±\

■yr^-A

V/£j

Lr

MA

. J' J

Pi

i)

!/.

fc’ ’

ćSygyPyl

^łPśfii

jj& yjftj

PS

Jjd%

Ił aS>\

hźy

ii/

VI

r -,y

iifii

ij

jHfb

* ■ ‘«k

=² Missaś|£: ■ f<3

-ss

rt

'/

l.

P<1

Z obrazn Jana Matejki.

Wyświecanie z miasta w wiekach średnich.

czątku bezkrólewia, a ci, co bliżej dworu stali, w ty-    dził Zamoyskiego i Opalińskiego ze Zborowskimi i Gór-

dzień po śmierci królewskiej już koronowali w duchu    ką, wrazie zaś, gdyby usiłowania te spełzły na niczem,

aby pozyskał dla kandydatury rakuskiej w jakikolwiek-bądź sposób kanclerza. Jakoż tajna instrukcya upoważniała posłów cesarskich do propozycyj nadzwyczaj świetnych i ponętnych. Mieli oni ofiarować Zamoyskiemu tytuł książęcy, a od króla Filipa II order złotego runa i 200,000 dukatów ³). Z innymi senatorami traktowano listownie i przez agentów Polaków, którzy

królewicza szwedzkiego -). Sama Anna nie kryła się wcale ze swojemi zamiarami i uczuciami, biskupowi płockiemu Wolskiemu, gdy przyszedł powitać ją w War- j szawie podczas konwokacyi, opowiadała z radością, że ma o siostrzeńcu dobre nowiny ze Szwecyi, posłom cesarskim oświadczyła wyraźnie, że użyje wszelkich środków, aby Zygmunta na tronie polskim osadzić i że wszystkie beneficya i dygnitarstwa mazowieckie prze-

ł) List Pawłowskiego u Mayera, str. 50.

²) List Jana w Tekach Naruszewicza do roku 1587, nr. 15. z) Mayer etc., str. 166.

w służbie austryackiej zostawali. Arcyksiążę Maciej pismem ze Szczecina wysłanem (10 kwietnia) polecał swoją kandydaturę marszałkowi wielkiemu koronnemu się o względy marszałka ¹). Ten ostatni szczególniej był przedmiotem usilnych zabiegów rakuskiego dworu. W Wiedniu wiedziano dobrze o ścisłej przyjaźni, jaka

;1;S;

■'

ii£;

•J-

SA.

EsSlIl:-

iii

-'-=-'■ ■. '-'

JSS5

fJ

|1§£

■1*

T-P

-.i:.

h:

Ift&J

T.-O-;

"A

i -ri&.

fi

•w V-\.

; -A

fm

r’ *•

gjptó

PI

w /*

r-

r-j

f -

feSLe

Kr

...

' w®

tai

yg

-W

mu

••

jiki

- -V-*

gg

I ". -S

...

v..*;

h\

mm

Ml

%£■iS*

Ar    ^

l!*

At*

mSi

Z obrazu W. Szernera.

Pancerni.

Opalińskiemu, Ernest za pośrednictwem jakiegoś Andrzeja Rogulskiego zwracał się w tym samym celu do szałek w Wielkopolsce znaczne posiada wpływy i jako Piotra Kostki, biskupa chełmińskiego, Maksymilian przez dworzanina swego, Piotra Choynackiego, starał

łączyła Opalińskiego z Zamoyskim, wiedziano, że mar-

J) Listy w Tek. Naruszewicza do roku 1587.

jeden z pierwszych senatorów w Rzeczypospolitej odegrać musi ważną rolę na sejmie elekcyjnym, uderzono więc na niego ze wszystkich stron natarczywie: obsyłali go listami arcyksiążęta, pisał do niego własnoręcznie cesarz Rudolf II, ale najwięcej zabiegów czynił Maksymilian przez żyda kaliskiego, Mandla, i przez innych agentów, Polaków, którzy po Koronie i Litwie się uwijali.

kie, wreszcie ofiarował się zapłacić dług, który marszałek zaciągnął u jakiegoś Sihenacha w sumie 10,000 talarów ¹).

Wśród takich zabiegów zbliżył się dzień 29 czerwca, wyznaczony przez sejm konwokacyjny na ełekcyę. Stronnictwa zbierały się rojno i zbrój no na plac wyborów. Prymas przyprowadził 500 koni, wojewoda poznański, Górka, 500 piechoty, 586 husarzy, rajtarów

iz->

Pa-

i;

ar

'4^

iśsE!

;•

>1

L.v„-

Pu*

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI).

................... ■..... ¹

'

■yj

HE

f.

fer

;K

-lik

4*m**u<

il

KI

h©

■>

n>a

KI

/i

Kr

w*

Itysuiiki Jana Matejki.

Uczeni.

Marszałek odpowiadał z początku chłodno i wymijająco, następnie jednak wdał się w układy z natarczywym kandydatem. Szły więc listy za listami z Wiednia-do Wielkopolski, a zawierały propozycye coraz ponętniejsze. Maksymilian zobowiązywał się pogodzić Zborowskich i Górkę z kanclerzem i marszałkiem, przyrzekał uważać Opalińskiego za najlepszego swego przyjaciela i krewnego, obiecywał mu, wrazie gdyby był obrany królem, starostwo Samborskie lub grodec-i kozaków, dział wielkich 10, hakownic 60, starosta śniatyński, Jaziowiecki, 400 koni, ale wszystkich przewyższył kanclerz, który 30 czerwca w południe przybył do Warszawy. „Było — powiada współczesny dyaryusz — koni naprzód po usarsku 20, w lamparty odziane; za nimi szło hajduków czarnych, chłopów czystych, około tysiąca, za nimi usarze z tarczami, z ko-0 Podług listów w Tek. Naruszewicza do roku 1587.

piami około 800 koni, za nimi strzelba, kar po dwu koni około 20, na każdej karze skrzyneczka z kulami i prochy, za karami szło dział 6; po nim szła niemiecka rota koni 1,000, potem jechało przed panem kanclerzem osób około 300, za nimi strzelców na koniech w pólhaki około G00“. Ogółem obliczono potęgę Zamoyskiego na 6,000 ludzi, a wszystko to był żołnierz wyborowy, dobrze odziany i uzbrojony, zaopatrzony we wszelkie potrzeby, bo i prochów, i kul, i wołów, i żywności rozmaitej prowadzono mnóstwo, jak na wielką wyprawęywojenną. Obok pocztów senatorskich roiły się tłumy szlachty. Najliczniej zgromadzili się Mazurzy, gmin chudopacholski, w szyszakach z łubu świerkowego, z gęsiemi piórami, „mało nie wszystko podzieliło się na dwra stronnictwa: jedno, które trzymało się uchwał konwoł acyjnych i drugie, konstytu-cyom owym przeciwne. Do pierwszego należeli oczywiście Zborowscy, CzarnkowTski, Górka, Tenczyński, kasztelan Wojnicki i Mikołaj Jazłowiecki, starosta śnia-tyński, przeciwnicy konwokacyi kupili się około Zamoyskiego, przy którym stał Opaliński, wojewmda kijowski, Kostantyn książę Ostrowski i syn jego, wmjewoda wołyński. Koło to nazywało się także czarnem z powodu żałoby, jaką tam po królu zmarłym noszono. Litwa spóźniła się jak zwrykle, wytoczyła najrozmaitsze skargi i pod różnemi pozorami trzymała się na uboczu, konferując w zamku przez delegatów z senatorami.

Pole elekcyjne przedstawiało w ten sposób widok

sT •

MM

Wmmk

mm

jtii n'r'r-

YJ

w,

3

.--I-

I !ii)

.'i¹!¹

riil,

dli

uuinainnBau

umiminainnniniiuiiiiinłiimaminimiaiiu

‘^..1

iiimiiminuninni

III

Li

Sil

i!

ii

=i

- f

j

¹

y-j

:

mm

ii

Tarcza herbowa nad jednem z okien w zamku piotrkowskim.

(Wiek XVI)

na kij ach “.

pamięci rolę, jaką odegrali przy elekcyi Henrykowej, przybywali oni z gotowym kandydatem i obstąpiwszy gromadnie okop senatorski, prosili o Moskwicina. Obu

Nieświadomi polityki, a mający w żywej

rzył się na to wielce podstarości nurski, Podoski, stronnik cesarza, wołając, żęto był czas sianokosów, „przystojniej wam grabarka patrzy z oczu, niźli elekcyau, ale szlachta zaczęła huczeć, stoikami i siekierkami na niego ciskać, tak, że go zaledwie uprewadzić zdołano. Początek obrad nie zapowiadał więc nic dobrego. Zborowscy wystąpili ze sprawą Samuela, Czarnkowski, narzekający wiecznie na swoje krzywdy, burzył umysły zjadliwemi wycieczkami swojemi przeciw kanclerzowi, rozdrażnienie rosło z dniem każdym, wreszcie d. 6 lipca przyszło do zupełnego rozdwojenia. Kolo rycerskie

niezwykły. W środku wznosił się t. zw. okop, miejsce posiedzeń senatu, o ćwierć mili ztamtąd rozciągały się warowne obozy kanclerza i wojewody kijowskiego, z drugiej strony stali stronnicy Zborowskich, także od stóp do głów uzbrojeni, a wśród tych dwóch armii, do boju gotowych, snuła się szlachta z rozmaitych województw, rozważając, dokąd właściwie przyłączyćby się należało. Z początku łudzono się jeszcze nadzieją pogodzenia zwaśnionych przeciwników. Natychmiast po sejmie konwokacyjnym jęli się tej sprawy senatorowie na „jednaczów“ wyznaczeni: wojewoda sandomierski, Szafraniec i kasztelan biecki, Firlej: były rozmaite namowy, był jakiś zjazd w Karczewie, dokąd Zamoyski się stawił, ale to wszystko żadnego nie miało skutku. Zborowscy stali twardo przy swoich żądaniach, od

uchwał konwokacyjnych odstąpić nie chcieli i domagali ! Zborowskich, nazywając się już Kołem generalnem, nie-się, aby sprawę Samuela król przyszły rozstrzygnął i aby teraz już zdjęty był z Krzysztofa wyrok infamii.

W tak trudnem położeniu próbowano znowu kompromisu; w jednem i w drugiem Kole odbywały się nara- ski długo się rozwodził, twierdząc, „że jest zawżdy po-dy, deputacye chodziły tam i napowrót, układano t. zw.

„spiski “, aby zmodyfikować warunki stron obu, pośre- prawo wał Pana, naprawo wał senatory, bez Pana dniczył prymas, ale wszystko napróżno; zamiast zbliżenia rosło rozdrażnienie i Prokop Pękosławski wołał już ; dali na to senatorowie, że „rokosz“ to „słowo, języko-15 lipca o rokosz, chcąc pokazać zdrajców Rzeczypospolitej. Nie pomogło to jednak Zborowskim, bo szlachta widocznie przykrzyć sobie już poczynała i wo-

chciało słyszeć o niczem, owszem, zaczęło głośno na

rzekać na senatorów, że napróżno czas tracą i wreszcie na dzień 27 lipca obwołano rokosz, o którym Kazimir-

trzebny tak za Pana, jako i bez Pana, bo za Pana na-

urzędniki, wolności, swobody “. Nadaremnie odpowia-

wi polskiemu nieznajome¹*, że ani prawem ani zwyczajem nie jest uprzywilejowane, że sprawy domowe w „huku“ odprawować się nie mogą,—rozdrażnienie

ijpsilptlgS ; pr    gfigif ■

—    -V». -S - . ■ *• —

-    :    ---- —----z:-

i SS '>

.. GS? -

WBOT

gpgEKi

v:f4S

___

m-:

■s:

^ it;<

MS

/«

iSi

mszż

m~k:

- --i? 3

■Mmł

- ■ —-or:

iki

lilii¹ ill iilWj-L iTm^rrrTi

hi

III

jo

sra

FU

•|mS5

;lfl

4,

iiMwi

km

tlll

IM

Wm]

C:=>

:v

li'

W

ii!!!

.fili,

-- *— _r_.

Tarcza herbowa nad jednem z okien w zamku piotrkowskim.

(Wiek XVI.)

jewództwa, dotąd niezdecydowane, przechodziły na stronę kanclerza. Dnia 9 lipca przystąpiły województwa mazowieckie i płockie do Koła czarnego, za ich przykładem poszło także rawskie.

Zborowscy czuli, że im się grunt z pod nóg usuwa, więc 18 lipca wnieśli skargę na kanclerza o zabicie Samuela. Zamoyski nie zwlekał z odpowiedzią, dnia 22 lipca przybył do senatu i tu w dłuższej mowie wykazał dowodnie, jak nieuzasadnione i podstępne były zarzuty przeciwników, następnie udał się do obu Kół rycerskich, gdzie to usprawiedliwienie swoje ze skryptu czytać kazał. Skutek nie odpowiadał jednak oczekiwaniom, bo chociaż arcybiskup podawał nowe warunki rozejmu pomiędzy zwaśnionemi stronami, wszelako Koło

było tak wielkie, że nagle podczas czytania owego pisma senatorskiego powstał rozruch niesłychany i wszystko rzuciło się do broni. Z jednej i z drugiej strony okopu ukazały się wojska niemałe, marszałek wielki koronny dosiadł konia, porwali się i inni za jego przykładem, wśród zgiełku i wrzawy padł nagle strzał i ugodził śmiertelnie ks. Brzezińskiego, kanclerza biskupa kujawskiego. Za okopem tymczasem stały już wojska w szyku bojowym i walka bratobójcza zdawała się nieuchronną. Dopiero usiłowaniom wojewody krakowskiego i kasztelana bieckiego powiodło się obie strony zahamować i rozlewowi krwi przeszkodzić. Nad wieczorem powróciły wojska do obozów, a arcybiskup ka-j zał w nocy spalić szopę, sprofanowaną zabiciem ks.

174-

Brzezińskiego i miejsce posiedzeń przeniósł bliżej ku miastu. Dokładniej poinformowani twierdzili, że prymas w ten sposób chciał oddalić się od obozu kanclerskiego.

czem udziału tak długo, dokąd skargi ich i żądania nie będą uwzględnione, Prusacy wystąpili ostro ze swojemi postulatami, Krzysztof Zborowski z kupą najemnych żołdaków zbliżał się ku Warszawie, na granicy szlązkiej

; . Ł' ■ K

tete

*rr ,    [—rf—r

• I    '    i l\M

i    ;4ti

WBBmm i^*w

*.#il£

ąi

Wm

rifią^gjjr

S»f |||    I

Cgutrtrlt reitifutny .' ■ ]    j|

,*-1.......4_ *>«te

.■•■i

Rafii* Hunńlśfcti. jg

A i]

'1

*• ,

w%.

■:' ■ 1 Mfwas prosU** -|    !11S,_

£■£•• - .*-ja

tete--f$

Mold*v*» inf

- rerepta.

lem

Si

frrny?r»r>r

■gnm»

pjljl

-t :

ló/j

iS

r:Mi

f **

ML

iM

il

&j£gi£

XcrtnnlArał3l* jirRiUie

Heipt;bMc<e tradita.

PU

li.

i®śi

3*

tsM

f Wfi

łlikr JM

te*'-” ’ '.pMj|t| ?' >v*:

'*ćĘW

u3tvicłw a era (a l#f&i

.. jRepuUlca 41»SL k#

gfeMr

-•

;• ■

ri

■ • ij

§T®

‘ mm Em I •> ■

SISlll

ifls.

;Ś

Cracoyia

MMWW*HW*y***>< -j * ^ \ *♦    -«-■■

ii ZW^

.....

AD-V

-_i-__•• ArcK.{

ab.obsidione: feliciterrliberata. I ¹ ^,us

• *.

Ma

■i

M-

$$u

.Mwiffiui

▼ictos* * lfK5

flg

-te

• 1

'te*2L\ te|

.u

.....: li

k ■ .■>

te

m,z:/    .,; '..

if ■ -■»> « /-y,

*‘te te;

im

I* - -r

Wi&tML

:,'C '*

6||fe*

jAy; V&\ra    V*mS te* »iSI tóp4w¥S

_____Z_____________

¹ <;>'ofcś¥«SS!S|

STC

iSE

e;S«S Ć i'-:l

mm

»5?1

Jan Zamoyski, kanclerz, hetman wielki koronny. (Ze zbiorów Matiasa Bersona.)

Tymczasem szlachta zaczęła sobie przykrzyć długie a bezowocne sejmowanie. Cztery tygodnie już trwały obrady wśród ciągłych waśni i sporów, a rozerwanie było coraz większe; Litwa nie chciała brać w ni-ukazywali się „jacyś ludzie niemieccy w hussarskich sukniach⁴⁴, zmierzając do Krakowa, a agitacya moskiewska obejmowała coraz szersze koła. Przyjechali dworzanie wielkiego kniazia z listami do senatorów, których proszono, aby się starali o zjednoczenie obu państw „dla pokoju od bisurmanów“, szlachta litewska i słudzy uczynili sobie Koło osobne i przez aklama-cyę zezwalali na moskiewskiego kandydata, w Orszy o porozumieniu pomiędzy cesarzem i wielkim kniaziem. W takim składzie rzeczy pośpiech był konieczny; wypadało albo natychmiast przystąpić do elekcyi, albo też jak chcieli niektórzy, wybór odłożyć na czas spo-

...J

wm.

#xjg|

nr «n

#?2##:§ps

/A

rffŁtfj

: **m

ife i

fil

siiFr ;'

Kii

Ife#

>§&£<

pi

PU

JIS

>? w,# ?

ft®

JL*,

N-'

MW

:m

•w.

J!J

»I8$?8B

a®i

UbU

HiPi

sS^a

____BrapŁa»|i

■    | w # W '- •

,r '    !;’ < F'

■;-i

śjfS

«}

IllSs‘w

*sV W^:-

I 'v$#

#***■'

yu

Mikołaj Zebrzydowski, starosta krakowski.

(Podług współczesnego wizerunku.)

schwytano jakiegoś Niemca, który z listami przekradał się do Moskwy. Widocznie więc po za plecami elektorów szlacheckich, kłócących się zawzięcie z sobą, knuto intrygę w celu oddania korony jednemu z potężnych sąsiadów Rzeczypospolitej, a z cicha przebąkiwano już sobniejszy, ubezpieczywszy się poprzednio od jakiegoś niespodziewanego zamachu ze strony przeciwników.

Ponownie więc zaczęły się układy pomiędzy stronnictwami i po długich sporach doprowadzono wreszcie do tego, że dnia 13 sierpnia artykuły pokojowe uclma-lone i ogłoszone zostały, a dzień następny wyznaczono na posłuchanie posłów cudzoziemskich. Ale była to tylko zgoda pozorna, bo rozbudzone namiętności nie

stał szkodliwie postrzelony, Polotyński, podchmieliwszy sobie u wojewody wileńskiego, utonął w Wiśle. Wśród takiego rozdrażnienia umysłów zabłysnął dzień 14 sier-

Kle

te

li

,A;

*•

V⁵.

wM

■s

ii¹-''

Rycerstwo.

#    f-

'i

IM

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVT.)

MŁ

n-

i ' :

* ■

.....ifcis S........“li

.V

%:L

t'm

Rysunki Jana Matejki.

..

*A

pnia, w którym losy Rzeczypospolitej rozstrzygnąć się

wsparte, uprzedziło przeciwników, przystępując odra-

dały się pohamować łatwo. Tego samego wieczora jeszcze zabito w mieście siedmiu ludzi; zginął starosta łom- miały. Koło generalne, liczniejsze i powagą prymasa żyński, Wąsowicz, Jędrzej Ossoliński, żupnik ruski, zo-

zu do przesłuchania posłów cudzoziemskich. Pierwszy przybył legat papiezki, Annibal z Kapui, arcybiskup neapolitański, biegły jurysta i zdeklarowany przyjaciel Habsburgów. Wyjechał on z Włoch przy końcu roku 1586, aby w imieniu papieża Sykstusa V układać się ze Stefanem Batorym o wojnę moskiewską i turecką. Wiadomość o śmierci królewskiej zatrzymała go w Wiernie wiedziano wprawdzie, że królewicz szwedzki był przez matkę wychowany w wierze katolickiej, obawiano się jednakże, że wzrósłszy w otoczeniu heretyckiem, przychylniejszym będzie dla innowierców, niż prawowierny kandydat rakuski. Przekonanie to podzielał kardynał Jerzy Radziwiłł i znawca stosunków polskich, Possevin, który w Ołomuńcu przysięgał biskupowi Pa-

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

ls

...

Si

te

■W

A '.i

W'

A* £

W

fi

W-f-

Ni ;

Eg

ii

r..

"r.

4:

*♦

li

Rysunki Jana Matejki.

Bractwa,

dniu przez pewien czas, niebawem jednak nadeszły z Rzymu instrukcye nowe, które polecały Annibalowi, aby poselstwo swoje sprawował dalej i popierał wybór Maksymiliana ³). Skłaniały do tego stolicę apostolską względy religijne raczej, niż polityczne. W Rzy-

włowskiemu „na krew Chrystusa⁴, że będzie popierał kandydaturę arcyksięcia Ernesta lub Maksymiliana. W takiem położeniu musiał Annibal ściśle trzymać się instrukcyi i działać w porozumieniu z posłami austryac-kimi i stronnictwem Zborowskich. Pozornie więc zajmował stanowisko bezstronne, domagał się wyboru króla katolika, pocidiu zaś agitował przeciw Zygmuntowi, przedstawiając go jako przyjaciela heretyków, cierpiącego nadto rodzaj pomieszania zmysłów, która to choroba była dziedziczną niemal w rodzinie Wazów J). W podobny sposób przemawiał on także na audyencyi w Kole generalnem, zaleć >;nc gorąco wybór Rakuszanina. Po legacie przyszła koie; na poselstwo austryackie. Sprawował je biskup ołomuniecki, Stanisław Pawłowski, biegły zarówno w języku czeskim jak i polskim, wspólnie z Karolem, księciem oleśnickim i munsterberskim. Odwołując się na pokrewieństwo pomiędzy Jagiellonami i Habsburgami i wspominając wybór cesarza Maksymiliana II, polecał on kandydaturę jednego z arcyksiążąt, szczególniej Maksymiliana, liana zdawało się pewnem. Koło czarne tymczasem, nie bawiąc wiele, przystąpiło wprost do elekcyi; odśpiewano Veni Creator „z nabożeństwem wielkiem i płaczem serdecznym“, poczem senatorowie obecni oddawali głosy, a że każdy obszernie zdanie swoje uzasadniał, więc o rezultacie dnia tego mowy być nie mogło. Wota padały rozmaicie, większość przechylała się jednak widocznie na stronę królewicza szwedzkiego. Zamoyski oświadczył się wprost za Piastem, jako najodpowiedniejszym kandydatem, ale zdanie swoje poddawał zgodzie powszechnej, rycerstwo podobnie pragnęło Piasta, a godziło się na Zygmunta.

HĘ

Si"

■g*~P-z

sn

Ussa=

gpiig

r -— -J i-i—.- — t

5S==^

ig=g=

r—    ...

Ę==

|gg|g|g

rr™=

r~?r=

~.Z~sŻ

LE=E

pi

=====

P;

Ef=

®=I

~==

'';1

Hi

Eg

'{m~

•;r

ii*

■ 'i

§§§

II ii

są

.i

E§g

Y'

|§

ŚW«ń

v-:

W'

®g

ilyWyfo4

lfclS3!

yj.

li

li

i.

|E

ss^s^sg

IP"

Mgpf

-=^

K-

■Spljg

r«rtr-

•= ----

Pg

aspHls

PB®

Dwór w Bolrr.inie z XVI w

a na poparcie przytaczał list polecająy Filipa II, króla hiszpańskiego, pisany do senatorów polskich. Ozwali się podobnie za kandydatem rakuskim posłowie elektorów niemieckich i konsyliarze od Anspacha przysłani, podnosząc potrzebę wspólnej obrony państw chrześcijańskich przeciw groźnej potędze Osmanów.

Wobec tak silnego poparcia Rakuszanina nie mieli inni kandydaci wielkich w tem Kole widoków. Trakto-

Mytyczny Piast, którego imiennie nawet nie mia

wrócenia czci Krzysztofowi i rewizyi procesu Samuela. Prymas Karnkowski, acz powolny dotychczas ich życzeniom, stracił wreszcie cierpliwość i w mowie dość szorstkiej wyrzucił Krzysztofowi, że wbrew obietnicy swojej ze zbrojną kupą na elekcyę przyjechał. Co do

nowano, był widocznie najwygodniejszą dla szwedzkiej kandydatury osłoną. Głosowanie, rozpoczęte w ten sposób, trwało p;ęć dni. Zwlekano snąć umyślnie, aby Kołu generalnemu dać czas do opamiętania się, aby przyciągnąć na swoją stronę prymasa i Litwę. .Takoż codziennie chodziły poselstwa tam i z powrotem, jak dawniej, bezowocnie. Zborowscy stali twardo przy Raku-wano ich też z oczy wistem lekceważeniem. Posłom mo- szaninie, przy konwokacyi i domagali się stanowczo przy-skiewskim dał odpowiedź kasztelan wileński „po cichu, ruskim językiem¹¹, mówcę szwedzkiego, Palmeriusa, nazwano ironicznie „chłopcem“, zwycięztwo Maksy mi-

v) Mayer 1. c. str. 31.

wili zatem prymasa gwałtem w Kole swoim zatrzymać

kandydatów powiedział: „Z Niemcem nie pojadę do domu, bo widzę, że to jest przeciwko braci". Niespo- I i do nominacyi Maksymiliana zmusić. Karnkowski je-

dziewany zwrot ten przeraził Zborowskich, postano- dnak, wcześnie przestrzeżony, uniknął zasadzki i prze-

ry

i.

v;

'U'-'

3lv

/■

KV

[Of<|

4fS

n\

. lwi ¹ ......1S

Wmw

mmii

ŻMri

%S.

?y

isi

((<

JP

VI

li

i§ES

X?if§

.(«§*» i

IM*'

\/s-

SIS

ffi p

!l

jją

fttbft.

Ag*

fesSs

4vU

iim

1'

vł<rłf!*T7i

LRp

-'x'vX%j<P

MĘm.

v' '"m

i:

fjm

'(

At

v ,j§|L

\l§#iP

AJ

•f

X*

"T(

V.

"V"

ml

mmm

Uli

ii

/'

f /&

\ il '!

mm

3§g<:V

■.

iVr

miss

iii

P^S

•V

>1

• W**

xr

-A

kv-

xv

jdgUPr»\wi

HP^ ^ li

*Kka^

|Xv

.-/i

K^a

ix

i:

YA

Mi

mmi

i'

xS§

T-

fi

y.

►>

g$g§

WĄ

Pamiątki po Stefanie Batorym.

(Korona, berło, jabłko, szabla, deseń materyi, z której zrobiona była kapa.)

Dzieje Polski. Tom IV.

niósł się do Kola czarnego, a za jego przykładem poszli dżiny pierwszej arcybiskup „z nabożeństwem i płaczem" nominował królem Zygmunta i cały obóz ruszył ku miastu wśród radosnych okrzyków. Uroczysty ten dzień zakończono odśpiewaniem Te Dcum w kościele św. Jana, w obecności królewny Anny.

wszyscy biskupi, z wyjątkiem Jakóba Woronieckiego, nominata kijowskiego, który wytrwał pod sztandarem rakuskim. Dnia 19 sierpnia z rana zasiedli duchowni w Kole antikonwokacyjnem, prymas oświadczył się za królewiczem szwedzkim i, zirytowany widocznie, prosił,

W Kole generalnem wywołała wiadomość o nomi-

TUT.

gllgr“

->

S?Lr

I

=~

-~===

IH

=^--v-.-— "

^EBg

=£-£

SM=

Łp

łł

iSl

IsS

==?j

tr

<y^g|

===

|=i

1!

S§I|

===

ą^a=

ggEHHll

:====:

Si

:i

“i

Bia

-spą

Ji ii''

Wis™

grg====

---    --‘7

amg

~:-

gfe|S=Ś5tej|p§^

.=

g=r~Sj::k-=-

5S=r*

£5=

?•

lp

tes

~

> ; • ’ ■ '

• ->• -r;:. -•: -- qv:- -ą

itrami

' Yk-ą;, ■- ~L--

••

ii i

Z£k=2

Hi

1=-=!

i =' iii

- i»

SR

V,

•!

!;

Ld

!i[

PP

'TT

f-.r

[gggb^r-

,fli

i ■■■■

===

■SkJ

:f

lip

6MdŚ'%

/. ' .i -

LMj

gai

'W

Ul

II

fe

7-.

W

li

Bi

ai

"mrptńj

■fi/T

i'

Ai

Ęt

ill.itiiViii.Wrfj

tu:

iw

5; i

;; wj|;i    1: ■    sy::¹...;

1 Jj *t'i.:;'i!pH:t^iiiiiiii^ij-:.CTig⁷^i/= *

iU |EBB|

mE

im

;i.'

fe

’**5S

Silili ■

■ [ '"fA

:m

cr

paiwB

j&yyBL:

«ti>

"•'r⁶

nim

3te>

:'łrag^^g

.r-

l<rs;.r ?....A

l--^v-    :    . ••

¹

„Archiwum .Radziwiłłów¹⁴, str. 33.

²

*) List Sapiehy w „Archiwum Radziwiłłów'4¹, str. 186.

³

) Przeździecki Aleksander: Listy Annibala z Kapni, War

⁴

szawa, 1852.

afl

Katedra i wieża po-jezuicka w Lublinie. (Zbudowana w 1582 r.)

nacyi Zygmunta niemałą konsternacyę. Rzucono się

„aby bezpieczeństwo zdrowia jego było opatrzone".

mowę starca, obronę osoby jego powierzono Andrzejowi Zebrzydowskiemu, podczaszemu koronnemu i Pieniążkowi, kawalerowi maltańskiemu, poczem już bez zwłoki przystąpiono do ukończenia elekcyi. Około go-

Licznie zgromadzone rycerstwo przyjęło wdzięcznie z początku do broni, cnciano uderzyć na oiszak prymasa, gdy udawał się do miasta, ale Zamoyski przewidując to wszystko, wyprowadził wojsko z obozu i powstrzymał niewczesne zapędy opozycyi. Obawy były jednak wielkie, lękano się zamachu na Karnkowskiego

i wyznaczono mu dla bezpieczeństwa mieszkanie na zamku. Nazajutrz rozpoczęły się układy z Litwą i posłami szwedzkimi. Senatorowie litewscy skarżyli się,

krótko te warunki. Tymczasem w Kole generalnem, wśród wielkiego oburzenia na prymasa, zaczęła się elekcya. Przywrócono do czci Krzysztofa Zborow-

0!

f)

iHt

lii

i*’

ifl

wmwa

s:

fm

■k

mm

uSeSmr^

MM

bi

'W

9-lfwmi

mm

■‘•'f

/!.

I?

532*®**-;*sJx%

h;

11

HH

h.:

li

ra

!',! pil

■R

;;

ii

irtiltlB

tlił

im

f/i

li

;l;

ISl

fm

i;

«»

ii

il

li

i¹':

i:;

•%

ii|

mi

|5gs

fi

;iv

,!• |

li

pili

!,

%n *>/

w

Si¹.!¹ ;

mi:

ii

i||i

I ;MU|

«J1

*!

Sli

-J

|,L

.v_

i •    •,

i Pi

11

. I"¹

s.?»

ii

fm

ii'

S!

^m

"mmtii r li

idm

©S

Si

riiil

Jiil

■-

!w

£L

iryd r

W|i

Je]

ii

vf W|l ! I:!-. r

wgyyH*. I h i-r

=335^ rr .*    * '

jf

”ZT

iffeg

UMHi'1, lilii:'

a

mi

:i

*P' !

jfg

i!

■■

WWf s#ś

:K lij|,r !/;

r£

Fi

*M,'

WJ

Sil

^&S0i

\m\ ' tiffM

ESfeJ;t

:'_    ..:5

■ ■■ w

■#11}

lir 11

6# LT

ŚL

Si®

*£§

mi fi

Bill

IIP

j!V;

B|'r=gj

IplPilwl

/Im

.!!

i:

Ili

III

fcjSInfóji i Bfe

’^v

Wi

lin I

WSśg

p pff*

Si

Pi

ii

g'

Mi

11

Li

rm\

liii

liSS

ill

i¹

pij

i ii i

1 :!'l5m

lm&

Wfrż

1-1

i.

iii;

pljli j;

■V

U

■ '• ”

sil

iii

r.V

3BB

pa

BŁ

il

,.i

⁷k

____

Ipm

rlLmg/-

\<

sjs

mm

Ś|

ii

II!

ig

........I' ~

’ŚS~i£.

is

fTiS

B=J

Wnętrze katedry w Lublinie.

że elekcyę dokonano bez ich udziału, żądali odstąpienia Inflant, unieważnienia wyboru Zygmunta i losowania między kandydatami do korony. Polacy odrzucili skiego, odczytano, pomimo protestów katolickiej partyi, konfederacyę ze strony religii, biskup kijowski zaintonował Veni Crcator i oddał głos swój na Maksymiliana,

SI = _

ni$ ■

==gt

•S~:

- ,t -:

Ł= ■    ■=

I

ik

I

V

Si

£:

\Tź=ź:

k " ":

m

;C

©

ii -i

H

■rSśś

s@

\V

::>j

C_,

w

M l' •

'

i

pn

ii

=?=■

-=:■

ITJt

W

ccn

=2r

'

,

‘

SU:

Si

t.c

:-

K\

a

tEŻfi-

t;

m

ii

W

jK

\

r $

Ł A,

lV,

v

> '

ki.

Bi

*

fS

rirg

-ęm

.

. \V

WAk

y|U

"SSĘ:

y._C3r^

===;^ ■ -.

glĘ

r #11

iSi

. 33

;Vs

1.:^

■fiA

l: om*

kij

i

o.

E

k

1

i

*!

fo t-a

i

.

:-:■

■\

r§1J

I

n

>rfi

-'j

fe vi

4^

m

i

t.i

.-yo

m

m

Wk\

m

1

iii

p'V>\

6;-®

i i

i m

I

OJ

3

w 4

A

Ł JJ*

■ ):

m

f

¹

f.

m

,

;

%

^■m*

4m.

^;-:

mm

t Ci

^ -a

y4

Wj>

7/t

%i

M

<!>.

u

", '■<

iy

k.-

%%

•%

•k:A

23

i

g3

1

*2

! j

ftH

■

¹

ffj

1

0

,..”

p-

(vl

&

r,

k

m

-¹

-l

ft

1

7

3

-•=*

?

1^

==£■•

Ili

I

'•<

M

iii

!.

-ji

n

c

B

p

.•a

W

i-i

i

"■?'%'n#$rć.Ą.*,P-...-.' ’ s.:.*;-

Wt

k™

Ś-- 'U

■

l£m

W

f(

s

7?.

.. -£

: i

s?,—.

S=ŚS

^S0O:

jgQ

:.}^>YytO=-

m

km

§§iĘ=g

■ i

i]

y

m

i;

:

W

a

:

i

1

'

HI

[jgfggi

Ś&:

_JĄ0^

1

'

. JKf% _.

P I

eMIrnm.-

>;■

■4;

11

ĘS

ko

S:‘>

yyjA

M5ii

-

m

.Ą

PIS

tM-

|

iii

sy-■■■■>

7=

■ j

■4

wm.

Ir ii

; J

...

fjj

ri

«

'

s

:

fe#

-

;• ■    *»^rs

p

! 1

fJSfe-~-r'7

•--~ ^ J

—r^--"

yry ",

if

^r»^r

Ok

\

PS

»

■—k"

->n

hi

i-rf⁷^ •.-..:^:;£~' ,y

;-iśś=

—^ir

r*

j

Z ;

VV,

1

mi

l'\ i

me

Mi

ii "O

i

I,

V

Wh

1

■

|f

T['4M\

mmi

II

i

!->t

I-

ii

H

•i

'

kA -.

M

}/

11

K

Kjś

:ś39

-i Ł

-^S^=

'^r- ~ — 'O-kr¹:

rV

70

&

ć</y.

Z-~— --~

■rS^Pć^

m

Bohaterski czyn Karlińskiego w obronie Olsztyna

Z obrazu K. Alchimowieża.

w wierności dla Zygmunta. Tymczasem nadeszły Maksymilianowi posiłki, przybył mianowicie wojewoda poznański Górka, starosta śniatyński, Jazłowdecki: ar-cyksiążę, złożywszy radę wojenną, postanowił uderzyć na Kraków. Dnia 23 listopada, wśród gęstej mgły, obeszły wojska jego stanowisko kanclerskie i piechota nagle uderzyła na przedmieście Garbarze, przez Niemców zamieszkałe, a wyparłszy ztamtąd Polaków, rzuciła się ku Szewskiej Bramie. W tej krytycznej chwili nadbiegł jednak Zamoyski i porwawszy chorągiew, sam poprowadził swoich w ogień. Przykład wodza dodał ducha żołnierzom, z murów miejskich posypał będziński. — Intrygi rakuskie. Przewidując zamiary j się grad kul, ryknęły działa kanclerskie z wyżyny kle-Maksymilianistów, zakrzątnęło się stronnictwa kanclerskie natychmiast około ubezpieczenia dokonanego dzie-    nieprzyjaciel zdziwiony i przestraszony zawahał się

ła. Ułożono więc pakta konwenta z posłami szwedz-    najpierw, a następnie cofać się począł. Na Garba-

kimi, wysłano po Zygmunta Marcina Leśniowolskiego, kasztelana podlaskiego, wyznaczono senatorów i delegatów rycerskiego stanu na przyjęcie elekta w Gdańsku, a Maksymiliana osobnem poselstwem ostrzeżono, aby „nie zadawał trudności Koronie i wszystkiego chrześcijaństwa nie zapalał, a od małej trocha ludzi, którzy go obrali, królestwa nie przyjmował". Ze zaś od strony szlązkiej dochodziły niespokojne wieści i w województwie krakowskiem Zborowszy licznych mieli zwolenników, polecono Mikołajowi Zebrzydowskiemu, staroście krakowskiemu, aby strzegł pilnie zamku i miasta i umówiono nadto zjazd walny do Wiślicy, zkąd wszyscy na koronacyę do Krakowa, na dzień 8 października, udać się mieli. Środki te nie były jednak dostateczne. Należało przedewstystkiem zorga-

za jego przykładem poszli inni. Szlachta litewska z Janem Pacem na czele oświadczyła się za kandydatem moskiewskim, którego popierał także Janusz Zbaraski, wojewoda bracławski, ale marszałek Zborowski, obliczywszy głosy, stwierdził, mimo protestu Kazimirskiego, ze większość ma Maksymilian. Jego też ogłoszono królem wśród hucznych okrzyków i strzałów armatnich, poczem w kościele bernardyńskim, na przedmieściu wtedy położonym, odśpiewano Te Dcum. Tak skończyła się trzecia z kolei elekcya zupełnem rozdwojeniem i wojna domowa była nieunikniona.

Oblężenie Krakowa.—Bitwa pod Byczyną.—Układ

nizować obronę kraju, nie spuszczając się na pospolite ruszenie. Eżyto więc na ten cel t. z w. kwarty, królowa Anna dodała od siebie sto tysięcy złotych i za te pieniądze zaciągnął kanclerz natychmiast żołnierzy i ruszył z nimi do Krakowa.

Strona przeciwna ubiegła tymczasem Wiślicę, nie przeszkodziła jednak przez to zamierzonemu zjazdowi. W oznaczonym czasie zebrali się pod Wiślicą licznie zwolennicy kanclerza, stawił się i Zamoyski, potwierdzono wybór Zygmunta i wyprawiono do niego Stanisława Cikowskiego, podkomorzego krakowskiego, poczem kanclerz ruszył do Krakowa, bo już dochodziły wieści pewne, że Maksymilian złożył przysięgę na pakta konwenta w Ołomuńcu i zebrawszy wojsko niemałe, na Opawę, Racibórz, Gliwice i Bytom ciągnie do Krakowa. Jakoż arcyksiążę rzeczywiście, lekceważąc sobie listowne przestrogi Zamoyskiego i przedstawienia posłów polskich, których w Sławkowie nawet uwięzić kazał, zajął Będzin i Olkusz i stanął w Prądniku pod Krakowem. Na tern jednak skończyło się jego powodzenie, bo kanclerz, zająwszy stanowisko obronne pod Kleparzem i opatrzywszy należycie mury miasta, zmusił ogniem działowym nieprzyjaciela do odwrotu. W ta-kiem położeniu cofnął się Maksymilian do Mogiły i zaczął ztąd próbować układów. Obsylał więc listami kapitułę, akademię i magistrat, usiłował przeciągnąć na swoją stronę Zamoyskiego, zwoływał szlachtę na zjazd do Mogiły, wszystko bezskutecznie. Mieszczaństwo i kapituła osobnem poselstwem oświadczyli, że trwają

parskiej, rotmistrz Łaszcz wypadł z Bramy Szewskiej,

rzach, wśród ogrodów i płotów gęstych, zawrzała straszliwa walka. Maksymilianiści, parci ze wszystkich stron, utrzymać się nie mogli i znacząc odwrót swój trupami, uciekali za miasto pod opiekuńcze skrzydła ustawionej tam jazdy. Ale i tu już niewielkiej mogli się spodziewać pomocy, bo chorągwie kanclerskie złamały tymczasem jazdę wojewody poznańskiego, zdobyły działa i razem z czarną piechotą Zamoyskiego miały zadać cios ostatni nieprzyjacielowi. Wtedy kazał Maksymilian zatrąbić do odwrotu i zdziesiątkowane zastępy jego ruszyły ku Mogile, a ztamtąd ku Krzepicom.

Kiedy tak arcyksiążę, zaufawszy złudnym obietnicom Zborowskich, marnował pod murami Krakowa czas, pieniądze i ludzi, przedzierał się królewicz szwedzki po niebezpiecznych drogach do nowej swojej stolicy, gdzie przybycia jego z niecierpliwością oczekiwano. Miną! bowiem już termin na koronacyę wyznaczony, z Szwe-cyi dochodziły wieści niepokojące, a nieprzyjaciele kanclerza szeptali z cicha, że Zamoyski sam pragnie korony, że wybór Zygmunta pokrywa tylko ambitne za-miary wszechpotężnego hetmana. W rzeczywistości miała się rzecz inaczej. Kasztelan podlaski, przybywszy do Kolmaru, gdzie natenczas dwór szwedzki się znajdował, natrafi! na nieprzewidziane trudności. Król Jan III oburzył się mocno na warunki, podane synowi. Pakta konwenta, ułożone na polu elekcyjnem i przyjęte przez posłów szwedzkich, orzekały pomiędzy inne-mi, że Zygmunt odda Estonję Polsce jeszcze za życia ojca, że wystawi własnym kosztem flotę na morzu Bal-tyckiem i że długi Rzeczypospolitej zapłaci. Jeżeli dwa ostatnie punkta dla niezamożnego królewicza szwedzkiego były niemal niepodobne do wykonania, to oddanie Estonii dotykało najżywotniejszych interesów szwedzkich i wywracało z gruntu zasady polityczne króla Jana III, który, jak wiadomo, do żadnych ustępstw w tym względzie nakłonić się nie dał. Podziwiać trzeba zaiste naiwność Polaków i lekkomyślność posłów szwedzkich, gdy jedni warunki tego rodzaju stawiali, a drudzy je przyjmowali. Rzeczpospolita miała niewątpliwie prawo domagać się zwrotu Estonii, ale Jan III, jako król szwedzki, nie mógł pozwolić żadną miarą na uszczuplenie swego dziedzicznego państwa. Łatwo wyobrazić sobie zatem, jakiego przyjęcia doznał ■

w Sztokholmie posełjpolski, Leśniowolski. Wobec niechęci Jana III, wobec listów Maksymiliana, który usiłował odwieść Szwecyę od mieszania się w sprawy polskie, była obawa, że Zygmunt korony nie przyjmie. Stało się jednak inaczej. Królewicz szwedzki, wychowany przez matkę w wierze katolickiej, nie posiadał sympatyi protestanckich Szwedów, a stryj jego Karol,

Zygmunta odrazu w sprzeczności z całym programem politycznym tego stronnictwa, które go na tron polski wyniosło, stały się nieustającem źródłem wewnętrznych zatargów i owej nieszczęsnej wojny szwedzkiej, która przez lat 60 bez mała trapiła. Rzeczpospolitą i była jedną z głównych przyczyn jej upadku.

Ne razie nie zdawał sobie nikt z tego sprawy.

i.

*v?

mm

PSS

Li.

“z™

i. ii.•

t-.

••

iiip

Hi

tli*

ii

ii i

mi

MM

11

Lew Sapieha.

(Podług współczesnego wizerunku rysował Cieszyński.)

przybycia Zygmunta, ratowało się półśrodkami. Pozwolono królewiczowi, gdy inaczej w Gdańsku na ląd wysiąść nie chciał, wykonać warunek co do ustąpienia Estonii dopiero po śmierci ojca, ale mimo to zażądano

od niego zaprzysiężenia paktów konwentów, od czego

książę Sudermanii, człowiek pełen ambieyi i teraz już Stronnictwo kanclerskie, oczekujące z niecierpliwością może o koronie zamyślający, pragnął pozbyć się niebezpiecznego współzawodnika. Stany szwedzkie zatem pozwoliły Zygmuntowi na przyjęcie korony polskiej pod warunkiem, że Szwecyi nie umniejszy, że w razie śmierci ojca ustanowi gubernatora i że katolików do kraju sprowadzać nie będzie. Warunki te, stawiające znowu Zygmunt się nie wzbraniał. Obie strony łudziły

się więc wzajemnie, licząc na znane polskie przysłowie: „jakoś to będzie“. I w istocie usunięto największe trudności, Zygmunt wylądował dnia 7 października w Gdańsku, złożył w oliwskim kościele przysięgę na pakta konwenta w ręce biskupa kujawskiego, Rozra-powiódł się wprawdzie, Niemcy urwali tylko coś z ludzi marszałka wielkiego koronnego, Opalińskiego, który króla prowadził i wrócili pod Kraków, ale Zygmunt, spłoszony podjazdem, obrócił się na Nowe Miasto i, przeprawiwszy się tu przez Wisłę, stanął w Wieliczce,

li]

■ III?¹'!

jf: li

li

jy

;;

ii

j-TTj

Pa

•' -V,

'‘7

iv

f pr §i

Q(

ii

fes

p{

i:

W?

r“

fiwf' ”

; f-

§ff ,

fi

I

II

Pi

i.©

i#

; >nnt

liH

I*!

*V

, r .

JmSm

"y.

1,111

MMMŁir i*i

ItóS

;ó

I-i

i,

/

Pruf isbjh

jif

a

p|

IW®?* \i-3nw, rj~:

mML// i

.‘u u

- t‘

'n'?

fi

„O

U*

ii

15

■ n*

P:

,! jj;

%Wm

W'Ą

Sili

fi

VJi

'tor-

Ml:

f. rM

.te

li

rji

gggs

h"    1    -,^1

ii

•• W »f*~

,-^LŁui

(rTp

jujj

tej

w

W,

r.

14

•i

'•

■%

Obrona Olsztyna.

Itysunek Juliusza Kossaka.

żewskiego, i w towarzystwie siostry swojej Anny, puścił się na Malborg i Toruń w dalszą drogę do Krakowa. Podróż była niebezpieczna, bo Maksymilian, do- j pałem, całe miasto gorzało od wspaniałej illuminacyi, wiedziawszy się o przybyciu Zygmunta, wysłał 2,000 ludzi, aby go pochwycić w Przedborzu. Zamach nie

zkąd 9 grudnia odbył uroczysty wjazd do stolicy przez Bramę Floryańską. Upragnionego gościa witano z za-

w Bramie Floryańskiej stały działa i sztandary na Maksymilianie zdobyte, a liczne łuki tryumfalne, na dro-

dze ku zamkowi wzniesione, ozdobione stosownemi napisami i portretami królów polskich dawały wyraz tej serdeczności, z jaką naród przyjmował ostatniego po-trudności w kwestyi estońskiej, Zygmunt, wierny przyrzeczeniom, jakie dat ojcu i stanom szwedzkim, nie chciał wypełnić uciążliwego warunku. Z drugiej stro-

te

BP

SŁ

T~

Mi

U,77,7

i)

\ ■>

7 i

V \

w:

iii------

ScTTBBBBB

,7

■5.

mm

Z obrazu Juliusza Kossaka.

/>.

i,¹

i‘s

g*' u?

■Bill

!|

TM

EBStelL,

■m

■Sf

mm

ISwJ

9*7 V

II

dffŁJ

r£~

/ćiSk

==s=

■■■ii

f M mt m

/**-

•p.    "

KL

mm

en

ii

IS

-U:

i, J M// .dMł’

fii!

f,

. 7- _b-    • :

BIS

ES

S5H=

mimm

li'

n|9

lilii

'U/'

ym

", A

7"-

Ł'

• •?

Ss

Jan Zamoyski pod Byczyną. J

Ei

II

Wa

rj«

iv

ETEBj

■7'i ,

Si

mmMM™

W>.

1;'

HI

BI

srs

i:

Hi

■7

v,v

Ml

'ii**

i*

iJ

zn

V/

?!

7:

■mm

Hi

tomka .Jagiellonów po kadzieli. Uczuciom tym nie odpowiadało, niestety, położenie polityczne. Zamoyski, zrażony chłodnem przyjęciem ze strony króla, robił ny arcybiskup Karnkowski sprzeciwiał się poprzysięże-niu konfederacyi o dyssydentach, czego senatorowie świeccy stanowczo wymagali.

24

Dzieje Polski. ^Tom IV.

!SS

Układy toczyły się więc powoli wśród wielkiego, jak sądzić można, rozdrażnienia umysłów. Dnia 27 grudnia wreszcie odbyła się koronacya Zygmunta III, a nazajutrz potwierdził król pakta konwenta wraz z dodatkowym artykułem o Estonii, który drażliwą tę sprawę odkładał aż do czasu, gdy Zygmunt obejmie tron szwedzki. W ten sposób załatwiono pakta konwentu i sejm koronacyjny, obradujący do 30 stycznia 1588 r., mógł zająć się t. zw. eksorbitancyami. Jakoż liczne konstytucye, uchwalone w krótkim stosunkowo czasie, noszą na sobie wyraźne piętno elekcyjnej burzy. Naczelne miejsce w tym szeregu ustaw zajmuje artykuł, regulujący postępowanie w sprawach o obrazę majestatu, -inny traktuje o pojmaniu i więzieniu szlachcica, szeregi Maksymilianistów zaczęły się przerzedzać, jedni z przekonania, drudzy z obawy uznawali „koronowanego pana¹¹, ale najzawziętsi trwali w uporze. Mikołaj Jazłowiecki w porozumieniu z Kozakami kusił się o Lwów, na Spiżu pochwycono Lubowlę, a kniaź Pruński i Samborzecki obrabiali na zjeździe wileńskim Litwinów, wiodąc ich do Maksymiliana. W takim składzie rzeczy wypadało działać oględnie, wewnętrzne zaburzenia uspokoić i jak najrychlej pozbyć się z granic Rzeczypospolitej nieprzyjaciela, który obecnością swoją upornym dodawał otuchy i bezpieczeństwu stolicy zagrażał. W tym celu zjednano podarunkami Niżow-ców, ustąpiono połowę Inflant Litwinom, a hetmanowi dano nieograniczone pełnomocnictwo do wojny z Ma-

rr

f/

/i''

il

~V-Kj|

■§

[fj

ć&

ate

* I I!

■

lita

r®

•’ ’

--X

mm

V/

J '

L. r

U.

Mg

w

Ks

vA$

(T-.. -i

K

jm:'-

EM

Ii

'ii

V.V

mm

ss

[■.

p®

pili

ii

;,ls

Wi

W!-'!

w.

ii

Sil

ś,

fu

[i¹

■/

i;:

-i

Msm

rW™

Mm

§ii

i?

■R

k'

J!

§£?

^4 jpjjj

\n

r?r \M

■zm

gSrr

** ■

L-=s^vw;

i§

3-

^?as=Ą

&r-

iS

⁼⁼^52S^ś:=4-- -

Jan Zamoyski bierze do niewoli arcyksięcia Maksymiliana pod Byczyną.

(Ze starej ryciny.)

a ostre kary na stronników rakuskich wymierzone i nadanie na wieczne czasy Zamoyskiemu starostwa krze-szowskiego i zamechskiego w nagrodę za położone w wojnie z Maksymilianem zasługi, są wiernem odbiciem chwili, uświetnionej zwycięztwem byczyńskiem.

Maksymilian na wiadomość o przybyciu Zygmunta opuścił d. 30 listopada obóz mogilski i na Miechów, Siewierz i Częstochowę zmierzał ku Krzepicom, znacząc ślady swego pochodu srogiem spustoszeniem dworów i wiosek szlacheckich. Zdobywszy po drodze Ogrodzieniec, odparty od Olsztyna, gdzie namiestnik starosty tamtejszego, Trepka, „rządnie się odstrzelał¹¹, chciał on z początku zimować w Krzepicach, ale gdy go ztamtąd powietrze morowe wypędziło, zdobył Wieluń i tam oczekiwał dalszych wypadków. Koronacya Zygmunta III popsuła wpra wdzieszyki Rakuszanom, ksymilianem. Zamoyski, wyszedłszy z Krakowa, wypłoszył nieprzyjaciela podjazdami swemi z Wielunia i idąc ślad w ślad za nim, przekroczył wreszcie granicę szlązką. Maksymilian, party przez przednie straże polskie, które Stanisława Stadnickiego w Parzymiechach pod Wieluniem poraziły, zatrzymał się trzy mile od tego miasta pod Byczyną, dokąd Prepostuary przyprowadził mu posiłkowo piechotę węgierską i dwa hufce jazdy morawskiej i szlązkiej. Pokrzepiony tak na siłach, postanowił arcyksiążę wydać bitwę nieprzyjacielowi dnia 24 stycznia 1588 r. •

Stanowisko, jakie zajął, było dogodne i z natury warowne. Przed frontem płynęła rzeczka, po bokach rozciągały się bagna i stawy, a jedyny przystęp dawała grobla, po której wojsko polskie przeprawiać się musiało. Arcyksiążę, a raczej marszałek, Andrzej Zbo-

r

l

<M**"*«

.5

I*

AS

'

*'*.V ;.f'^

l-';:

#s-^^

Wig

.-JSf

’

-

'■>''

Bysunki Jana Matejki,

«tł

flFV

^>2

#fi

■

PSfe^r

‘

,

&

w.

<J

Ę,

i

5k_

L>§*-«

sM&

fcgŁ^^af^T

y.

t;

[t:

•»V

n

v"

m

. <f

*■

DAWNE UBIOHY POLSKIE

(Wiek XVI.)

& A®"

"■W"

K^Z

mmJh

■ .i

11

& ;

,4,

pWźm

pz

■

te

-.

m

5^.

JS

/

M

i(*J

a

»

*<

n ks

W

/t,\2

-—

V

¹

K

i,

rni

3*

§s

■

■ -

:

r;

:C

x«

-

Mieszczaństwo krakowskie i warszawskie

M

l\

fV^3sk»-

Łł ^

[ff

■■M

--

,

*'**'■*•. ■■*>#'J-y ■■■/., -'fy

‘ ' k

.

•ja.:. :. '■' •■"' n

»

#|V

:

2^

£3

YW *kV*    '"^ •-

:s

%

• W

vm

^mk

t

■

1

m

I    ,4,.- Ji

m

.

rv;

m

J*

w i*i

;

V-:

H\:

'.

y~--y:- -w:;.

r

.

~

;•&

K-

rigg-

NiS ŁJf !

1

m

-S

W ./I

• . ■

W~Hm

i. SS*

fki*!

i lilii

MM

$g

•*

§p

cii

-

■pjf ’l^||pj

.

m

,

n>

illgSfey ;.

W ,rf

.-?! 1

;

SfcWj

-:    j

11

i*”

• ■

•:V;

U

i ■

.

i-

ii

f

: *a v j

li

:

%

. ■ 1

....

'

' i

■% ■&

fk

m

m

7i

i

W

*r<^y

_

+-j*

:/ ■ Jm

iłiij

r • §;

Li,

''

b'K

SS

%

; _j--v

1.1;

Mt v. ,

**v

■

..

i >v

ętSS

’

ww

0

.}"

.^■ - -s

r

fj:

•& rw F* •«

M*

; <

;

■

rJ

,

V ' -i£v * v:

V :«

"f,.;.:C

«?

ifc

m

Ńfciśi

TiSk

st*. '* *A h m^w

:'

»* i;

i

s

r m

f IjSa

«A'*i

'">S

.

i

i

.V

•m

¹

|V

j (

v^"

\

1

i^i

?' ł || l

m.

»'■

i.

■ t; ;

f

.

1

Fi

5k

£

‘

Sl^ $

*VC .;i

<

m4j

-

'•',

%

V?-,,

;ę.-:

u>'

,

4

-' f.

SS

w|

'. 4

II

J

Hi

4»i

W

I

>&S

||

i -

,

rĄ

pti

i

311

m

.„*...•. ^Łi,.    '1

•X

s

m

W

**

m

m

■

..

ii

Je |

&

i

ś-

,. I

ri»4

*rm

m

.

1

.a

I

>    • Ą

1 ■

.-.y

f

■’

i ‘    , • "

j    ^

r > * y

/” ...

-

I

J

■" UH»

'

i J

\S v ,

»i    : ■

L** ,?•'* •.

W

-o-;

• I

m

śgm

~fnm

r

Wił

i

, ?MWm&

'^4,

%4-^

m

'

.,,...

llMii. ’

eIBkP* '

iii

s&y

■' I

ifj]

I- ■■,_-    -■• ?V

rowski, któremu Maksymilian naczelne nad wojskiem zlecił dowództwo, nie umiał czy nie chciał skorzystać z tego dogodnego położenia. Pozwolono więc spokojnie przeprawić się hufcom polskim przez groblę, cc widząc Zamoyski, natychmiast swoim uderzyć kazał. Naprzód szedł Karchowski, rotmistrz doświadczony, zt. zw. „straceńcami", lewe skrzydło zajęli Węgrzy pod Baltazarem Batorym i Kirałym, obok nich Żółkiewski, Potocki i Koniecpolski. Na prawem skrzydle stał słynny partyzant, Holubek, z Kozakami, Zamoyski i Pękosław-ski, w środku roty polskie, piechota pod Wybranow-skim, za nią rota hetmańska, którą prowadził Uro-wiecki. Bitwę rozpoczęti „straceńcy" Karchowskiego, następnie uderzył od prawego skrzydła Holubek, ale bohaterska śmierć jego na samym początku spotkania zmieszała Kozaków i rozniosła popłoch w dalsze szeregi. Los bitwy zdecydowało lewe skrzydło polskie. . Nieprzyjaciel stawał zrazu twardo, pułk arkabuzerów szczególniej bronił się zapamiętale, wreszcie przemogli Polacy, piechota węgierska i Morawcy pierwsi tył podali, szukając w mieście schronienia. Zamoyski otoczył natychmiast Byczynę i, korzystając z zapału żołnierza, do szturmu uderzyć kazał. Arcyksiążę, który do końca wytrwał na polu walki, widząc, że bronić się dłużej nie może, wysłał parlamentarzy i z hetmanem o kapitulacyę układać się zaczął.

Zamoyski twarde postawił warunki: Maksymilian miał się zrzec korony polskiej i wydać Lubowlę, cesarz wraz ze stanami czeskiemi, węgierskiemi i szlązkiemi rezygnacyę brata przysięgą potwierdzić. Do tego czasu pozostawał arcyksiążę w niewoli, stanowi swojemu i godności odpowiedniej. Nazajutrz „na małej karetce", zaprzężonej parą białych koni, wyjechał do Krasnego-stawu w towarzystwie starosty przemyskiego, Droho-jowskiego, za nim toczyły się dwa wozy z jeńcami polskimi: Woronieckim, biskupem kijowskim, wojewodą poznańskim, Andrzejem Zborowskim, Pruńskim i Ciołkiem.

Zwycięztwo okupiono znacznemi stratami, a bitwa musiała być bardzo zacięta, gdy na pobojowisku zebrano około 4,000 trupów. Poległa więc prawie trzecia część walczących, bo siły stron obu dochodziły do. 15,000. Z Polaków było najwięcej rannych; Żółkiewskiego postrzelono w nogę, Karchowskiemu przeszyła kula obie ręce. Ale jeżeli straty były dotkliwe, to wyrównywało je w zupełności znacznie zwycięstwo i bogate łupy. Nieprzyjaciel, ocierający się niedawno jeszcze o mury stolicy, poniósł walną porażkę, członek cesarskiego domu, wyniesiony na tron głosami anarchicznego stronnictwa, okupił drogo swoją łatwowierność^ system ładu i porządku, wprowadzony przez Stefana Batorego, zwyciężył, sprawa Zborowskich, jątrząca się jak wrzód na ciele Rzeczypospolitej, była na długo pogrzebana. Tryumfował Zamoyski, spadkobierca politycznej myśli Batorego. Przyszłość zależała teraz od niego, od stosunku jego do króla, którego wyniósł na tron, a który tak bardzo różnił się od swego poprzednika. Współczesny świadek opowiada, że kiedy pod-kanclerz szwedzki, Sparre, oddawał królewicza Zygmunta senatorom polskim, w te do nich odezwał się

słowa: „Jest on miody, ma dwudziesty drugi rok, podobny do księgi czystej, co w niej Polacy wyryją, to jak na wosku się wyciśnie". Na nieszczęście słowa podkanclerzego nie zgadzały się z prawdą. Na kartach tej „czystej księgi" zapisał już kto inny, nie Polacy, zasady, obce tradycyonalnej polityce Jagiellonów, a młody król miał dość siły, ażeby od tych zasad nie zboczyć. Doświadczone oko hetmana odgadło już przy przy pier-wszem spotkaniu ■ charakter królewski, za hetmanem odgadła go szlachta. Mimowolnie, a jednak bardzo naturalnie, musiało się nasunąć wszystkim . porównanie * zmarłego Stefana z występującym na tron Zygmuntem III, porównanie tem niekorzystniejsze, że Zygmunt ani z charekteru ani z powierzchności nie przypominał zmarłego bochatera. Włochom podobał się on wprawdzie z „kawalerskiej" postawy, szlachta polska, przyzwyczajona do potężnej postaci Stefana, spoglądała z niedowierzaniem na króla-młodzieniaszka, którego wiotka kibić twarz ściągłą, czoło wysokie nos, kształtny lecz trochę za długi, orzechowa, z szwedzka przystrzyżona bródka i wzrok łagodny, zapowiadały raczej duszę tniekką i serce tkliwe, niż umysł wyniosły i stanowczy któryby wzburzone namiętności ucieszyć i butną rzeszo szlachecką w karbach należnego tronowt posłuszeństwa utrzymać potrafił. Tej powierzchności tak dziwnie spokojnej i tak obcej zarazem w Polsce, odpowiadało w zupełności usposobienie młodego monarchy. Milczący Zygmunt słuchał z niewzruszoną powagą naj • cięższych zarzutów opozycyi, nie rwał się do szabli, ale zapisawszy starannie w książeczce nazwisko oponenta, urazy długo nie zapominał. Batory część wielką panowania swego spędził w obozach, dał dowody znajomości sztuki wojskowej i zasłużył sobie przez to na dobrą pamięć u narodu rycerskiego. Zygmunt III, niewojen-ny z usposobienia, zawdzięczał liczne tryumfy nad nieprzyjaciółmi zdolnym wodzom, a nie własnej zdolności chociaż w potrzebie i sam umiał stawić się mężnie. Wgu-zowsKiej bitwie, kiedy wojsko królewskie, zmięszane porażką lewego skrzydła, w popłochu uchodzić zaczęło a niektórzy senatorowie, opuściwszy sromotnie króla, dopiero o 12 mil od pobojowiska się oparli, pozostał Zygmunt na miejscu niewzruszony , i tą wytrwałością niemało się do zwycięztwa przyczynił. Zwykły żołnierz nie pojmował takiej odwagi, a szlachcic uważał króla, zdającego wszystko na swojch wodzów, raczej za cudzoziemca, niż za potomka Jagiellonów. I rzeczywiście Zygmunt III, nietylko strojem hiszpańskiem, ale obyczajami i skłonnościami swemi, różnił się wielce od narodu, któremu panował. Szlachta nie pojmowała, jak król może grać w piłkę, zabawiać się kartami, albo wolne od pracy godziny poświęcać modnej podówczas alchemii, a nawet tokarstwu lub złotnictwu.

Niemniej gorszyło szlachtę zamiłowanie Zygmunta III, do muzyki i malarstwa. Król kochał się bardzo w muzyce, miał na dworze swoim sławnych, włoskich maestrów, którymi kierswał na schyłku XVI w. Signor Luca Murantio. Nadworna ta kapela kosztowała rocznie 12.000 szkudów, a musiała być doskonałą, skoro nawet Włosi, przybyli do Polski, z zachwyceniem grze jej się przysłuchiwali. Aluzyka szła w parze z malar-

stwem. Zygmunt 111, cenił tę sztukę wysoko, znał się na niej wybornie, sam w wolnych chwilach bawił się rysunkiem lub malowaniem; w roku 1606, sprowadził do Krakowa znanego malarza Tomasza Dolabellę i utworami pędzla jego ozdabiał zamek królewski i kościoły krakowskie. Jeżeli to zamiłowanie w sztukach pięknych, ten idealny kierunek, stawia Zygmunta III ponad innych monarchów polskich, to na nieszczęście powiedzieć musimy, że te same okoliczności odbierały mu wszelką popularność pomiędzy szlachtą. Mało wy-

muzykant lub malarz zawsze rzemieślnikiem, na którego spoglądał z lekceważeniem i pewnym rodzajem cichej pogardy, uważał więc wszystkich muzykantów' włoskich i malarzy, bawiących u dworu, za rzeszę głodnych cudzoziemców, którzy chleb pański zadarmo zjadają, a poczciwym synom szlacheckim drogę do łaski królewskiej zamykają. Gryzło to szlachtę tern więcej, gdy obok cudzoziemców utrzymywał król nadworze swoim liczny fraucymer. Paszkwilanci z obozu Zborowskich wyrażają się z przekąsem o tych pannach dwor-

DAV,’XK UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI).

ar"

mi

WJ

VI

PI

4!*

..............^

*****

* ........

• jp

‘ : ,£' i    ii    ifrr*-

lwi

HU

Chłopi,

Ihsuuki Jana Matejki.

kształcona nie znała ona sztuki i nie umiała jej cenić. ' skich, w rzeczywistości miała się rzecz inaczej. Zyg-Dla niej był huk kotłów obozowych, poważny głos or-

munt 111 zawdzięczał tron polski zabiegom „ciotuchny“ ganów kościelnych lub co najwięcej, huczne dźwięki ka- j Anny i do końca życia otaczał ją szacunkiem i miłością peli janczarskiej stokroć milszą dla ucha, a zrozumiał- | prawdziwie synowską. Drugim duchem opiekuńczym szą dla duszy muzyką, niż najwznioślejsze tony, które wygrywali maestrowie włoscy w kaplicy królewskiej.

4 cóż dopiero powiedzieć o malarstsvie! Szlach-

cic znał obrazy świętych, zawieszone na ścianach ubogiego wiejskiego kościółka, podziwiał w stolicy bogatą ornamentykę główniejszych ołtarzy, ale o sztuce nie miał najmniejszego wyobrażenia. Dla niego był

| króla była siostra jego, znana z listów królowej Katarzyny, „Janusia“, która tymczasem wyrosła na wcale poważną królewnę Annę. Współcześni przypisują jej większe niż bratu zdolności, a co za tern idzie, musiał być i wpływ jej na Zygmunta dość znaczny. Duchowni uważali ją za „zabitą heretyczkę*, która żadną miarą i nawrócić się nie chciała. Tak królowa jak i królewna

miały przy swoim boku liczny orszak niewiast i ztąd to ! antyteza króla Stefana, jego zwyczajów, jego dworu, narzekanie powszechne na wpływ kobiet u dworu, który po ożenieniu Zygmunta jeszcze bardziej zwiększyć Nastąpić przeto musiało w narodzie rozczarowanie, się musiał. Wszystko w:'ęc, począwszy od powierzcho- którego dosadnym wyrazem były owe znane słowa

słowem wszystkiego, co osoby królewskiej dotyczyło.

||

Kolegiata w Zamościu. (Wiek XVI.)

■■

Bwi

n

i.

SI

ggl

HM ■H"" |

nr

:\ <i

iN

.i

:W

Sy-ęs

Cl

Hi

; ..ilj

;!■

BIS

II

mm

lh

,!! j

lii

* Myj

|i||

ntin

III

K. {.

WMgrg*

■Bk

a,^

li

"j

J§

. /•

fjk

K)Sj

:*! i

iii

il\

ii

Slplpi Jp.¹

iw

mmm

liii

Ig

ĘM

Isj £ j

■-----

i*!¹

Mm

|p5f

immi

Bill!

ii

: lilii

■u

;;i:

'im

;i

ii W

:'h

5. staj

j;

Tj

liii' i

>i

V*.

as

Ul|

II

1®

ifc

.i [Ij

ii

iii

Eb5

rc

ł;

f Ti i i lip

iimmmmmm

MT

I?

II. I

III

iii

Nil

ii li ii

ii

iii

i!l'i

ił

II

il

wności króla, a skończywszy na fraucymerze ciotki i siostry królewskiej, przedstawiało się szlachcie jako rzecz dawno w Polsce niebywała, jak dalekie echo z czasów Bony i Zygmunta Augusta, jako wstrętna o „niemem dyablęciu", włożone w usta Zamoyskiemu. Ale chociaż wrażenie pierwsze bywa najsilniejsze i pozostawia zwykle ślad niezatarty po sobie, to przyszłość spoczywała zawsze jeszcze w rękach Zygmunta III.

05

i Ul

.Tego powierzchowność i cudzoziemskie obyczaje mogły się nie podobać szlachcie, polityka rozumna i z tra-

z gotowym programem politycznym, który obok niezaprzeczonych zalet miał ten błąd zasadniczy, że był

'•VAV-

*vj

i* z

: wm

Wmś

m.

mm w

•*’

p-

\ .f

r\

IPililiiil

WMbwmi

mmmmi

mmmmmm

l«p

Wk

..

y* •/-

■..-r-

’4

>.

Wm

ImStf

ii

id

Sil Pr’

*5

^jpii i

SffiHL i^iir

ri

pi

■■ ssr

;|§I

■jsPny—:ąs'-

Sg

JPf*

mwim'

ć;.

K?s.

^li :Xgi

Wmmk v

jp^r^i

MW £$

*<—

śv

■b? *

co

^mĘmm

HH!

-c

-+■

flK

<§mA

gt

•*&

i-i-

py

'j.

<- ■'

Mi

9

mmM

fllt

v;

śmmmM

-i

4.

-c

QC

V >l

CU

i¹#-

’ -,ftS'

■Z.

mmM

jq

C3

t>!!»

fe- *■

;■ ?■

■S⁵

•i''.W:

✓TSTm

r.£

*i*

llpS

-flpi

"fptl

.Jtyl

v-.

y-r.

}*JS j-- •

‘O

r'":::fX •;• :•>;;•• ■

;v'v .r-r,£>*?•.. ,.’/' :-\x ■

■

1-

SSi

rum l

wmi:m

. ■ % m

'MM:-, W

t%

r¹,—\ ■ ■ *-*

't?

S1

L:>

V.

Wk Sk

fmmSL . -.

im^rnM m ¥

• :: ' ' ^

■ ' - < - ^

i-'ł

rc,

k>.:'

r*

•vfl^ ?«S

■:i: tfjg jjf

i

•*.<p i«

M II

su * aiS i Sp

I iH

Slf V lLjf'JV &«'

" '

P Mil

r-v

li

-A

bd

Ou*rp

•i

u—

- MouM«aiMnMm

MM

Ci

dycyami narodu zgodna musiałaby go pojednać ze wszystkimi.

Na nieszczęście przyjeżdżał Zygmunt do Polski

wręcz przeciwny dążnościom stronnictwa, które Zygmunta na tron wyniosło. Podczas gdy król uważał za jeden z głównych celów swego panowania propagandę

katolicką w krajach z Polską graniczących i musiał w następstwie połączyć się ściśle z domem habsburg-skim, jako najwybitniejszym reprezentantem katolic-    tra, który po Jankule rządy objął, oddawał się jak naj-

ciem do Polski, rozwinęła się pomyślnie. Stanisław Warszewicki, wysłany w roku 1588 do hospodara Pio-

kich dążności w Europie, stronnictwo, które mu tron    lepszym nadziejom, władycy mołdawscy pisywali listy

naryum dla kleryków katolickich w Mołdawii, a równo-

zapewniło, jakkolwiek przeważnie z katolików złożone z obedyencyą do papieża, myślano o urządzeniu semi-i w wierności dla kościoła niezachwiane, trzymało się w rzeczach wiary dawnej polityki jagiellońskiej, a naj- cześnie obiecywał Zygmunt III stolicy apostolskiej

rc'

w:>4

!<*

ga

Es*

Zygmunt III,

(Ze starego portretu.)

większe niebezpieczeństwo dla Polski upatrywało w kandydaturze arcyksięcia Maksymiliana i w połączeniu Rzeczypospolitej z państwem rakuskiem. Zygmunt iłl mało troszczył się o to i skoro tylko objął rządy zaczął pracować natychmiast nad urzeczywistnieniem ulubionych swych marzeń. Misya wołoska, rozpoczęta przez Jezuitów na kilka miesięcy przed jego przyby-przez usta posła swego, opata jędrzejowskiego, Reszki, że nietylko Szwecyę ale i carstwo moskiewskie przeprowadzi na łono kościoła katolickiego. Polityka, na tak szerokich założona podstawach, musiała szukać koniecznie oparcia w Rzymie i w Wiedniu, Dla Rzymu wystarczyła może instrukcya Reszki, bo tam nikt przecież obecnie nie wątpił ani o wierności Polski dla ko-

ścioła, ani o ortodoksyi Zygmunta III. Trudniejsza była sprawa w Wiedniu, gdzie porażka arcyksięcia Maksymiliana pod Byczyną nader przykre sprawiła wrażenie,    przedniejsze w Rzeczypospolitej wynosił tylko katoli-

gdzie głośno, chociaż niezupełnie szczerze mówiono o    ków. W kilka dni później nadeszły z Rzymu pisma

wojnie z Polską. Ale chwila obecna nie była stosowna

do rozpoczęcia takiej walki. Świat katolicki, ożywiony jak najlepszemi nadziejami, potrzebował skupienia wszystkich sił swoich. Na zachodzie zdawał się rozjaśniać widnokrąg polityczny, przyćmiony do niedawna od-szczepieństwem Anglii, upadkiem Maryi Sztuart i rewo-lucyą niderlandzką, Filip II, niczem niezmordowany szermierz katolicyzmu, wysyłał właśnie „niezwyciężoną Armadę" na upokorzenie protestanckiej Anglii, we Francyi zamyślała liga katolicka osadzić dynastyę hiszpańskich Habsburgów na chwiejącym się tronie ostatniego Walezyusza, a w sąsiedniej Holandyi miał prze-

ścią króla dla stolicy apostolskiej i na prywatnej audyen-cyi prosił go usilnie, aby na dostojeństwa i urzędy papiezkie do króla, królowej Anny i prymasa. Nuncyusz, wręczając je Zygmuntowi, poruszył sprawę Maksymiliana. Odpowiedziano, że król pragnąłby uwolnić arcyksięcia, ale nie może tego uczynić bez naradzenia się z senatorami i bez ugody z domem austryackim, ubezpieczającej Rzeczpospolitę od nowych zamachów ze strony cesarskiej. Rozpoczęte tą drogą traktaty miał prowadzić dalej nadzwyczajny legat papiezki, kardynał Hipolit Aldobrandini, ten sam, który w roku 1592 jako Klemens VIII zasiadł na Stolicy Piotrowej. Zadanie było trudne, bo tak cesarz, dotknięty mocno klęską Maksymiliana, jak i Polacy, podniesieni na duchu zwy-

•Ja

II

ws.

fi

mm

::

^........

jgg;    ■

......- AA«1

..

¹ iM

^

, i JWK

ŚZ    ; V ; — t

^'isM

ta

.ss

•    . is •    ' ■

:    ■ U •

r&afer    . ,

śWfcAA: ..

. i?

mm*

nt$l

fm

li

I

k;

Ubiory niewiast polskich z drugiej połowy XVI w.

wagę nad powstańcami zdolny i przebiegły Aleksander Farnese. Wśród takich stosunków byłaby wojna pomiędzy Austryą i Polską zdarzeniem dla całego świata katolickiego nieszczęśliwem. Bo jak z jednej strony opóźniałaby ona misyę Polski na wschodzie, tak z drugiej dodałaby otuchy protestantom, dla których monarchia hiszpańska była groźną o tyle, o ile opierała się na całej potędze habsburskiego domu.

Pojęła to dobrze Stolica apostolska i zaczęła gorliwie pośredniczyć pomiędzy zwaśnionemi dworami. Ten sam Annibal z Kapui, który tak energicznie popierał kandydaturę Maksymiliana, a Zygmunta podejrzewał o sprzyjanie herezyi, otrzymał teraz od papieża Sykstusa V polecenie, aby króla do traktatów z cesarzem nakłonić. Dnia 20 maja 1588 r. miał on pierwsze posłuchanie. Przyjęty z czcią największą i nadzwy-czajnemi honorami, był nuncyusz zachwycony uległo-

cięztwem byczyńskiem, twarde stawiali warunki. Powiodło się wreszcie legatowi przyprowadzić do skutku rozejm pomiędzy stronami, a następnie komisyę mieszaną, która warunki pokoju stałego ułożyć miała. W styczniu 1589 roku zjechali pełnomocnicy cesarscy do Bytomia, polscy do Będzina, przybył i Aldobrandini w roli pośrednika. Wygórowane żądania' Rudolfa II utrudniały porozumienie, stałość Zamoyskiego jednak przemogła upór posłów cesarskich. Dnia 9 marca podpisano „pakta będzyńskie". Maksymilian zrzekał się tytułu króla polskiego i wszelkich związków z buntownikami, cesarz i wszyscy książęta mieli układ ten osobiście zaprzysiądz, Lubowla wracała do Korony, Polacy nie żądają zwrotu kosztów wojennych a cesarz wynagrodzenia szkód, zrządzonych na Szlązku.

Ważniejszem o wiele od tej ugody jednak było zbliżenie pomiędzy dworem polskim a austryackimi

J.-    5

■B

I "r -

=Eli

“==

=E

'    — - - :t=£-^===E=Er-;_———.: ■:

■    -mmmm

SSS

P=Ś

ffl

=S=

i==

="5======:.—'4

fi;

WŚŚ

5=se.J=

gis

V,

5=

li

li

II

p=

1P

PU

-P

Pi

fit

S=5S

wM

=|

HU

Ul

mmmmm

-

555

=Kl

•i

|§u

iv

i--''’

=j|J

^=ZE=

.il

SE2E

in

„ - i/'

PV

£~

~T~

SI

: --

HUM

i=5

IpH

tm

[ju

PP5il

pi

—-■ i-at' -5=r=r: . r=Ę^=3T--^i;

~=

IIP

ES

ggi|g

ii

BMiilllj

Iiń=

II

s»

=s~

;-p

p^S-gi; :

fmUm,

mm

[g —-

I

g J55-’

jj -"

mm

=g§

FE-

i⁻

HgMW

■HMtt

fiM

BU

=J

===

s=>

sep

mm

55

=s

ISB

ip

EEż=r

JL ' \j

ii

5^=

"•5

=p

ii

tei.:»

jjggg

gS

Ulg

•u:

la

i—=

55- ■

■

.-i

liii

liii

■

3li::

55g5^?g

Ki:¥

gg|

::

li®l» ”

ftw

S.ll

ii

iii

II

PJ

>' •

,.s ID

te

mm

Wy::

II

‘p-

L'/

ii

aj

•'

I;

ip:

ig

m»

ii

wMM

MmSSSm

rs

su

•fi

;i

I®

tri

5,=====?Ł5|

msSmsss

■i

li.

51:,

$>

rl

%•

li

W

a*

PlEg

P§

wm-mM

«s

ly J

SI

i=j

Si,

&«

'ii

-- -

3-

Ul===ż

PI

WŹ

"gj

iv

Habsburgami. Już w dwa miesiące po przybyciu legata papiezkiego do Polski opowiadano sobie w kołach dworskich o małżeństwie Zygmunta III z córką arcyksięcia Karola, a zaledwie kardynał odjechał, zapadła stanowcza w tej mierze uchwała senatu, od której nawet Zamoyski się nie uchylił. Dobrze poinformowany dyplomata włoski x) uważa też słusznie Aldobrandi-niego za głównego pośrednika tego związku, a mniemanie to zdaje się potwierdzać w zupełności list Grzegorza XIV, pisany przed zawarciem małżeństwa do króla, a przepełniony radością z powodu połączenia się dwóch katolickich dworów ²). Polityka kościoła odniosła rzeczywiście tryumf niemały. Bo jeżeli na zachodzie zniszczenie Armady i pokój w Vervins rozwiać musiały nadzieje, które przywiązywano do zwycięzkich sztandarów Filipa II, to w środkowej Europie tworzył się natomiast sojusz dwóch potężnych mocarsw katolickich i otwierały się widoki pozyskania nowych ludów dla owczarni Piotrowej. „W ścisłem połączeniu umysłów Waszych — pisał niebawem potem do Zygmunta Aldobrandini, już jako papież Klemens VIII,— upatrujemy rękojmię spokoju powszechnego“.

W słowach tych ukrywała się głęboka myśl polityczna. Wydawało się bowiem, jakoby przymierze austryacko-polskie rozpoczynało nowy porządek rzeczy we wschodniej Europie; wydawało się, że oba te mocarstwa, złączone pokrewieństwem panujących domów, nietylko powstrzymają, ale i skruszą nawet groźną potęgę turecką; wydawało się, że Habsburgowie austryaccy, oparci o polskiego sprzymierzeńca, zahamują szerzącą się w Niemczech i na Węgrzech herezyę, że Polska nawróci zlutrzałych Szwedów i zjedna kościołowi Ruś wraz z carstwem moskiewskiem. Sło-wem we wschodniej Europie nastręczała się szczęśliwym zbiegiem okoliczności taka kombinacya polityczna, nad której urzeczywistnieniem pracował od lat tylu niezmordowanie Filip II, a która rozbiła się wraz z „niezwyciężoną Armadą" o skaliste wybrzeża wysp brytańskich. A jednak, pomimo chwilowych powodzeń, które planom stolicy apostolskiej pomyślny skutek rokować się zdawały, cała ta robota dyplomatyczna, jakkolwiek dobrze obmyślona i zręcznie prowadzona, miała się opóźnić i zwichnąć. Przyczyną tego była i przewrotna polityka Habsburgów i nieszczere względem narodu polskiego postępowanie Zygmunta III i, wywołana przez te okoliczności właśnie, niechęć Zamoyskiego. Dwór wiedeński, jakkolwiek przyjął pakta będzińskie, nie spieszył się wcale z wykonaniem układu. Gdy przyszło do złożenia przysięgi, powstawały co chwila trudności i zwłoki. Nie chciał przysięgać cesarz, wzbraniali się arcyksiążęta, a gdy Zamoyski, widząc co się święci, ściśle przestrzegał wszelkich formalności, Rudolf II po za plecami jego zniósł się z Zygmuntem III i za jego zezwoleniem wykonał przysięgę bez udziału stanów węgierskich. Gorzej było z Maksymilianem. Traktowany z wyszukaną grzecznością przez kanclerza

J) Relacye nuncjusza, II, 79. List Zygmunta III do kardynała Radziwiłła, Zb. pamięt., II. 335.

²) Theiner, III, 201.

podczas pobytu w Krasnymstawie, nie mógł on przeboleć klęski pod Byczyną, ani oswoić się z myślą postradania korony polskiej. Kiedy więc zażądano od niego przysięgi na pakta będzyńskie, oświadczył zrazu, że w więzieniu przysięgać nie może, a skoro stanął na ziemi szlązkiej, zaprotestował uroczyście przeciw swojemu uwięzieniu i od przysięgi się uchylił.

Postępowanie to przewrotne i ubliżające charakterowi arcyksięcia wypływało z ważnych politycznych pobudek. W marcu roku 1589 zebrał się sejm w Warszawie, będący sejmem pacyfikacyjnym. Stawili się nań liczni stronnicy Maksymiliana: .lazłowiecki, Samuel Stadnicki, Ciołek, Spytek Jordan i przyjęci do łaski królewskiej, uzyskali zniesienie konstytucyi, jaką poprzednio w Krakowie na nich uchwalono. Sprawa Samuela Zborowskiego została umorzoną na wieczne czasy, kanclerza zwolniono od wszelkiej odpowiedzialności. Wreszcie przyszła na porządek dzienny kwestya uregulowania elekcyi, tak, jak tego żądał reces sejmu koronacyjnego. Zamoyski przedstawił projekt, politycznie niezmiernie doniosły, aby, jeżeli zabraknie potomków panującego domu, wybór ograniczyć do książąt słowiańskiego szczepu. Wierny zwolennik Piasta, podejmował kanclerz w ten sposób wielką myśl Stefana. Połączenie Polski z Moskwą, albo z Czechami, bo na przyszłych elekcyach i o kandydaturze Rosenberga mówiono, było główną podstawą tej kombinacyi. Podsuwał on ją Wilhelmowi Rosenbergowi podczas układów będzyńskich i mniemał, że Polska, wyższa cywili-zacyą, potężna obszarem swych posiadłości i męztwem obywateli, powinna być przewodniczką narodów słowiańskich, że połączona z carstwem moskiewskiem pokona snadnie Turków i w wieku XVI stanie tam, dokąd po tylu przejściach krwawych i po gruzach cywilizacyi polskiej doszła Rosya w 300 lat później. Ale współcześni nie byli w stanie pojąć wielkiej myśli kanclerza. Król i stronnictwo jego widziało w projekcie Zamoyskiego tylko wykluczenie Habsburgów od korony polskiej, prymas Karnkowski obawiał się wyboru schiz-matyka lub protestanta. To wystarczało, aby i wniosek kanclerza i całą sprawę uregulowania elekcyi pogrzebać, uchylono również i projekt wojny moskiewskiej, do której nawoływał Zamoyski, uchwalono jednak, jak już wspomnieliśmy, małżeństwo Zygmunta III z jedną z córek arcyksięcia Karola.

W kilka miesięcy po tom, w jesieni, wybrał się krół w podróż do Rewia, dla odwiedzenia ojca swego, Jana III. Stało się to za wyraźnem zezwoleniem sejmu, który w zjeździe obu monarchów żadnego dla Rzeczypospolitej nie widział niebezpieczeństwa. Tymczasem usłyszeli nagle obecni w Rewlu senatorowie, że Zygmunt postanowił nie wracać do Polski. Wszczął się z tego powodu rozruch niemały, przyszło do ostrych przymówek pomiędzy senatorami i królem szwedzkim, wreszcie dzięki energii stronników kanclerskich, Wojciecha Baranowskiego i Tylickiego ¹), wyjechał Zygmunt III z Rewia. Równocześnie prawie zaczęły „trząść się“ po kraju pogłoski o układach króla z domem ra-

9 Heidenstein: Vita Ioan. Zamoysky, p. 111.

kuskim i o odstąpieniu korony polskiej jednemu z ar- wstąpił po drodze do Zamościa, a podejmowany go-cyksiążąt, a że Maksymilian paktów będzyńskich dotychczas poprzysiądz nie chciał, więc podejrzenie nabierało pozorów prawdy, rosła obawa nowych żarnie- że Zygmunt III zamierza wydać siostrę swoją za arcy-szek i drugiej jeszcze burzliwszej elekcyi. Na domiar złego nawiedził kraje ruskie pod nieobecność królew-

ścinnie przez kanclerza, zaczął mu opowiadać o zamiarach sułtana względem Polski i dodał nawiasem,

księcia Maksymiliana i tron polski mu odstąpić x). Czy kanclerz był rzeczywiście zdziwiony tą spo-

CSi

mĘm

ii

liii

ŚKMk

Ii

W\

111

mm

Mu]

er*

' 4. > ■

r'l * V

mm

fi

ii

®j?v

£/

lii

Kt>

ii u

^Wii

.j!!yif.i l|l|ii liii

•71: «;

KHI

mim

II

ĘpM: i'

' W'-;;';;

' ;

', ■';' il'!||!|lij|i'I"| i:

......!#i«- '

23S

i.iniiiniiiiimiHimniiin

~E:-; •

ii

liii

j ij

tell

■r'-

\?

mi

/hm fi i

/•*

livy

li

p?

ly

'■!!

jl

ćl

Kf⁷ ■

Brama, prowadząca niegdyś do byłego zamku arcybiskupiego w Łowiczu.

(Wiek XVI.)

ską straszny napad Tatarów; od Turcyi przychodziły coraz to gorsze wiadomości, beglerberg Sylistryj-ski zgromadził wojsko nad Dunajem i, najechawszy pograniczną Wołoszczyznę, groził jeszcze sroż-szem spustoszeniem krajów ruskich. Widocznie podejrzewała Porta Zygmunta III o ścisłe związki z Austryą. Czausz turecki, Mustafa, jadąc w poselstwie do króla, wiedzią dyplomatyczną węgierskiego renegata, czy też udawał tylko zdziwienie, w to nie wchodzimy, dość, że w słowach Mustafy było wiele prawdy. Mimowoli

*) La deffaicte des Tartares et Turcs faicte par le S. Jean Zamoisky etc. Paris et Lyon. 1590. Broszurę tę nadzwyczajnie rzadką przedrukował i poprzedził wstępem Karol Sienkiewicz w Paryżu w r. 1859.

przyszły Zamoyskiemu na mysi inne niemniej podejrzane okoliczności. Przypomniał sobie mianowicie jedną uzyskania tronu polskiego, gdyby na to zezwolił Zygmunt III. Przypomniał sobie, że ten sam arcyksiążę,

o!

lUlij

18

UJ]

ijti

_jr\,

mm

waBBM

1!

■i

mm

SI

ii

i:

Hi

są

ifc

fpH’!

Ii

bI| I

wiWwB-ifflf.wrńV

i';-..;

iMH&m

"‘•i

Ufi!

'Aj

mm

wm

HiifilHi

Hg

mm

Wy

iii

PSS52SS

IM

r*M itiiiiBaTOisg^Jife^L 11,"

KśgSgś,

\.imśw

il y-

rn|'T ¹' ">

\Ą

2vS;

sil

mws

il

'I

a;

£3

fi

P jjE

li

am

ni

::

liii

ni

ZIM

"■

.-■i JL j

tidlH

illl

I®

ii

f:

f+4

I;:,!

■i-ii

P|

sa

Wjk

ffjj

Ili

m il

"■

Pip

mk4

SI

są,./-*

w. A*

II

li,I

l' .

--------- ..

r.

■' /

lii

V-

slSJl

E3

,'l

30

li

Ej

mm-

~_ł

"f

r.

n>Tof>.i:o;s>.r->« [ft lilii; tiltlll \U>i

1.-22

fiali

Rf'

!ił.

Sil zlw

Pomnik Uchańskich w kościele parafialnym w Uchaniu. (Z końca XVI w.)

dziwną rozmowę z Maksymilianem, w której arcyksiążę pełen najlepszej myśli, chociaż był jeszcze w więzieniu, zapytywał hetmana, czyby mu chciał dopomódz do mówiąc o układach będzyńskich, dodawał znacząco, że wszystko dzieje się „z wiadomością i pomocą Szweda", a zestawiwszy te reminiscencye z objaśnieniami Mustafy, przekonał się, że za pozorną nieprzyjaźnią dwóch dworów kryją się daleko sięgające kombinacye polityczne, których ostatecznym celem jest osadzenie kandydata rakuskiego na tronie polskim. Podziemna robota zaszła rzeczywiście daleko i na owym zjeździe w R.ewlu porozumiał się Jan III z Zygmuntem, a agent dyplomatyczny, Lambert Wrader, powiózł do Pragi przygotowane już warunki. Zygmunt III miał zrzec się korony polskiej dla arcyksięcia Ernesta, który ze swojej strony zobowiązywał się zrezygnować z odstąpienia Estonii, wyjednać sukcesyę barską, spuściznę po Annie Jagiellonce oddać Zygmuntowi i zapłacić Janowi III 400,000 złotych, jako sumę posagową królowej Katarzyny.

miętności. Kwesty a polityczna i z politycznych pobudek wniesiona do izby, przybrała nadspodziewanie charakter religijny. Zdawało się, że nie idzie już o to, czy doin rakuski w przyszłości będzie miał prawo ubiegać się o koronę polską, ale czy Polska pozostanie wierną kościołowi lub przyjmie reformę? Ten zwrot nagły zawichrzył obrady sejmowe; stronnictwa wystąpiły do walki z zaciekłością, właściwą dysputom teologicznym i podczas gdy partya kanclerska stanęła twardo przy ekskluzyi i oświadczyła, że tak długo nad obroną kraju radzić nie będzie, dopóki ów wniosek o domu rakuskim nie zostanie uchwalonym, przeciwnicy nie chcieli żadną miarą na ekskluzyę zezwolić, Pięć tygodni wlokły się tak obrady bez żadnego skutku, aż nareszcie ustąpił

=fp

igr

KitStfpB

fes

ki

ni

ir

W-

s>.

k]

sw

fi

liki

ii

iiś

Bfcgip

Kościół parafialny w Uchaniu. (Wiek'XVI.)

Tak stały sprawy w przededniu sejmu roku 1590. Izby zbierały się w niezwykłem usposobieniu, pod grozą owych strasznych wieści o wyprawie Beglerbega i o spustoszeniu krajów ruskich, a wszystkich przejmowała jedna myśl: ratowania ojczyzny od niechybnej prawie zguby. Na tej panice powszechnej budował Zamoyski swoje plany i zażądał ponownie wykluczenia domu rakuskiego od tronu na zawsze. Wniosek znalazł tych samych przeciwników, co i zeszłoroczny o uregulowaniu elekcyi. Karnkowski, stanąwszy na czele duchowieństwa, przekładał zgromadzonym, że wykluczenie domu austryackiego toruje drogę do tronu heretykowi, że Polsce zagraża podobna rewolucya, jak w 4nglii, Danii i Szwecyi, która kraj zaleje strumieniami krwi katolickiej i skończy Się klęską kościoła. Głos wymownego prymasa poruszył uśpione dotychczas na-biskupi x) z obawy, aby ich nie obwiniono o brak pa-tryotyzmu, że uporem swoim kraj w niebezpieczeństwo podają, pozbawiając go obrony. Tej chwili użył zapewne Zamoyski do ostatniego, jak mniemał, stanowczego ciosu. W znakomitej mowie zwrócił on uwagę izby na groźną potęgę turecką i rozwinął w głównych zarysach plan zawojowania Krymu i zniesienia Tatarów, tak, jak to był wspólnie z królem Stefanem ułożył. Po tym wstępie zręcznym, bo obliczonym na usposobienie słuchaczów, zwrócił się do króla i przedstawiwszy mu owe wieści „trzęsące się“ po kraju, zażądał wyjaśnienia. Zygmunt, zaskoczony niespodziewanie, bronił się deklaracyą, która zaprzeczyła kate-

]) Cały przebieg sejmu opisuje Karnkowski w liście <to Sykstusa V. Rękopis biblioteki Czartoryskich nr. 2254, p. 400.

goryeznie wszystkim tym pogłoskom. Zaprzeczenie nie uspokoiło jednak umysłów i Zamoyski był panem sytuacyi. Sejm przechylił się na jego stronę, odsądził nie Habsburgów wprawdzie, lecz arcyksięcia Maksymiliana na zawsze od tronu polskiego, powierzył hetmanowi taką samą władzę, jak podczas wyprawy byczyń-skiej i do rady wojennej wyznaczył przeważnie przyjaciół kanclerskich. Tryumf kanclerza nie trwał długo, bo skoro tylko niebezpieczeństwo wojny tureckiej minęło, uderzyli nieprzyjaciele hetmana z podwójną zaciekłością na niego.

Zręczni agenci zaczęli rozpuszczać wieść, że Zamoyski umyślnie straszył sejm Turkami, aby wyłudzić pobory, które na własną obróci korzyść, a oszczerstwa o wszechwładzy kapłańskiego stanu i o wyższości prymasa nad królem, w istocie zaś tryumfowała anarchia.

Zgubny przykład zwoływania zjazdów bez króla, w interesie jednego stronnictwa politycznego, otwierał szerokie pole anarchistom wszelkiego rodzaju. Bo jeżeli wolno było prymasowi skupić szlachtę przeciw Zamoyskiemu, to równem prawem mógł ją zwołać do Stężycy Zebrzydowski, chociażby przeciw królowi. Zygmunt III zganił wprawdzie postępek prymasa, ale mimo to zsolidaryzował się zupełnie z jego stronnictwem na sejmie. Sejm ten nadzwyczajny, zwołany pod koniec roku 1590, stanął ostro przeciw kanclerzowi i zawichrzył się walką stronnictw do tego stopnia, że przez sześć tygodni żadnych nie postanowiono konsty-

NAJ DAWNIEJSZE DRZEWORYTNICTWO POLSKIE. (Wiek XVI.)

gggif*

:Or=-

te

J\

<7 !

mm/'.

Mm

k\

fmm

1(1,

|;J

ki

UJ

'•I

iii

w-

--ćiA-

•'A

Bitwa.

(Z „Kroniki Świata“ Marcina Bielskiego, wydanie z r. 1554.)

te musiały się rozejść szeroko w kraju i zagranicą, skoro kanclerz uważał za potrzebne odpowiedzieć na nie obszernem pismem w języku francuzkim, wydanym w Lyonie w roku 1590 J). Na czele tego ruchu przeciw Zamoyskiemu stanął prymas Karnkowski, około zgrzybiałego prałata skupili się dawni Maksymilianiści, odżyło na nowo anarchiczne stronnictwo Zborowskich, a z tej całej koalicyi różnorodnych żywiołów wypłynął niepraktykowany prawie dotychczas w Polsce zjazd w Kole. Pod bokiem króla, bez jego woli, jak głoszono, a może i wiedzy, odważył się pierwszy senator Rzeczypospolitej zwołać zgromadzenie szlachty, w celu potłumienia nieprzyjaznego sobie stronnictwa. Pozornie zdawało się, że zwycięża teorya Orzechowskiego

tucyj, a naoczny świadek tych burzliwych obrad, -kronikarz Bielski, powiada zgorszony, że „niezgodliwszego sejmu dotychczas nie było.¹⁴ W ostatniej chwili dopiero, „za jedną nocu spisano ważne uchwały po myśli uczestników kolskiego zjazdu i związanego z nimi króla. Obalały one konstytucye przeszłego sejmu o władzy hetmańskiej; sąd wojskowy, który był wyłączną atrybucyą hetmana, oddano „ławicy, zasadzonej rotmistrzami i porucznikami" J), a jakby dla wyraźniejszego jeszcze zamanifestowania właściwych swoich zamiarów wydał sejm ogólną amnestyę dla Ma-ksymilianistów i przywrócił do czci Krzysztofa Zborowskiego. Król, połączyv/szy się raz już ze stronnictwem rakuskiem otwarcie, postanowił wyzyskać szczęśliwą

dla siebie chwilę do ostatniej konsekwencyi. Planom jego przeszkadzał dotychczas skład kancelaryi królewskiej. Kancelarya była w Polsce jedną z najważniejszych instytucyj rządowych, a kanclerz i podkanclerzy, równi sobie rangą ¹), należeli do najbardziej wpływowych ministrów Rzeczypospolitej. Ich rzeczą było przedkładać sejmowi propozycye królewskie, oni odpowiadali od tronu, układali się z posłami obcych mocarstw, oni przedstawiali prośby osób prywatnych królowi, oni nareszcie przykładali pieczęcie do wszystkich dokumentów publicznych, wychodzących z kancelaryi królewskiej. Otóż na tych urzędach kanclerskich,

Zygmunta III. Mimo to wiedział król dobrze, że tak jeden jak i drugi zjednali sobie powszechny w kraju szacunek i że ich osłania powagą swoją Zamoyski, więc postępował ostrożnie i legalnie. Baranowskiemu mianowicie dał opróżnione wtedy biskupstwo płockie, a gdy, na mocy ustaw obowiązujących, dygnitarstwa tego z pieczęcią łączyć się nie godziło, zażądano od Baranowskiego, aby z podkanclerstwa ustąpił. Opróżnioną w ten sposób pieczęć mniejszą powierzył król, pomijając zasłużonego Tylickiego, .Janowi Tarnowskiemu, herbu Bola, krewniakowi prymasa i zdeklarowanemu zwolennikowi rakuskiego domu. Regentem kancelaryi

NAJDAWNIEJSZE DRZEWORYTNICTWO POLSKIE. (Wiek XVI.)

/■-

“■te Wa -

La

ji

mmś

Wk

SMrr

rnnniTTTinfiii ^-2

sm

mm

'll

3 5.--.

\v

mm

AV

WrF&y-

77)]

u⁽

I,

iigfx

HUMi

=r

ii

JL

Ty

li!

B II II

JL

11

iU

jl

JL

N?-

i— -w-

'Nar,

G>

Raj rozkoszy ziemskich.

(Z „Kroniki Świata“ Marcina Bielskiego.)

tak bardzo przemożnych w Rzeczypospolitej, zasiadali, obok Zamoyskiego, który jeszcze za czasów króla Stefana połączył pieczęć wielką koronną z władzą hetmańską, dwaj doświadczeni przyjaciele kanclerscy: pieczęć mniejszą piastował Wojciech Baranowski, biskup przemyski, sekretarzem wielkim był Piotr Tylicki. Obaj byli znani z swoich cnót i zdolności, obaj otrzymali godność teraźniejszą jeszcze od króla Stefana, ale obaj też, jako przyjaciele kanclerscy i jego wpływom poddani, nie posiadali ani łaski ani zaufania królewskiego i nie mieli przyjaciół u kamarylli dworskiej, otaczającej

*) Lengnich, Jus publ. Reg. Pol., II, 180.

został Maciej Pstrokorisk', zawisły zupełnie od Tarnowskiego.

Za tą zmianą ważną poszły wnet i inne. Na biskupstwie krakowskiem zasiadł po śmierci Myszkowskiego (w roku 1590) Jerzy Radziwiłł, kasztelanię krakowską, a więc pierwsze krzesło w senacie, otrzymał po Sewerynie Bonarze Janusz książę Ostrogski. Kardynał Radziwiłł odznaczał się zarówno gorliwością w rzeczach wiary, jak i szczególniejszemi sympatyami dla Habsburgów. Podczas bezkrólewia był on najgorętszym stronnikiem Maksymiliana, a tak dalece nie szczędził zabiegów i kosztów, że nadwerężył dobrze fortuny i upraszał Annibala z Kapui, aby mu wyjednał

u papieża intratne opactwo wąchockie. Ale elekcya Maksymiliana nie powiodła się i komendy na opactwo nie było. Dopiero Zygmunt III miał spełnić gorące da, że pomiędzy elekcya a nadaniem opactwa upłynęły trzy lata, a przez ten czas i Radziwiłłowie uznali Zygmunta i Zygmunt miał sposobność przekonać się

ffagir

mm

ima®

, . ■■    •. . X

lp-

~r~

b-.

"W c -W'

/;

;7

pif

IMll'

■I;

i-p

.w rTn

ixM

iiii

Si

\;M

^ua

Bi

$&

||||||

£T

iiJ

mf' %

. rA

r?-

|f7s9

AB

Mb

P^spi

w -

Mi:

PfffrT 77 7 -d-tA;

ipff rBMp

firar

7 A ~ |Ms

"'h;4'|

1 i

1/.

7,

■ ■ i

Kilr- .. •>■ ':, -:..

-i-' "'Ac:-'i:

•' -

#

i#.'

jjffi -

jfflP    r ..

syJ&$

“*#r%

tŚ

v - V-

LV^

rlgtf.

y*

sit

/.TOM

P'

i' ’

r^l

feU'■

fk

ljg>--sr; !3r=. ■'

sMrfj§H||

".rW\- 1

• ^tffr-—piiśr-~V-

IgHiglggg^gll

iul

gili

Imi

Ę P

ar'

ta

5S&

g=j

Srl

•'

mmm

M i" - fc

fln rni . fte'!

H|

7-

r-

li

kEU&

sss4te

■;: : m ł: -'•/

K B: 1

mM^01

- e-~.J

jr^TT

3^-—’

F...-S3

•B

J

m

■k

'V- If’ ,

■i:

lii ; .

Pomnik jednego z Gasztoldów w kościele katedralnym wileńskim.

(Wiek XVI.)

pragnienia kardynała, dopiero on, jako król pDlski, miał zwrócić koszta, które Radziwiłł wyłożył na pokąt-ną agitacyę przeciw królewiczowi szwedzkiemu. Prawo przychylności kardynała. Używał on mianowicie pośrednictwa jego przy układach z Ernestem, a kiedy Radziwiłł wybrał się na conclave do Rzymu, po śmierci

w

BN

Ł=S

m

;-7iZ=~iiS.T-'=-----

\. i

I

W-—/'

"flldi

i’r.'j

1 m

i:

■

m

di

■*i

>

1

1

/» --’; ?

:M^Ki

WŚ

m

L..1

li

3

1

m

m

IV:

KOT

i-

r.

i!;

1

mm

j

m

$

•*&5

w

Uli

i

mmm

■

mm

m

lig

m

Pt

..

m

:'

m

3^

Z obrazu F. Sypniewskiego.

m

i;

;f:

k-

7*

W- fi

■iż

i

m

ii

.i

X

:

V¹

m

wmm

4

/si

<?'

'

m

M

I:

Fi

o

< ^

1

pi

• A

«■

r

n

0

SI

=Sg

^

S

i:|

a

m

mtśr

m

BI

ss

Pi

c

m

4x

ii

4

smila

r.

m

wmm

m

M

*

ta

ISttSS

em

■a

mmmmm

rm

p fts

B§s|r

Vv,;»

i im

/:4

I

s

■i

'

m

ri

m

Ki

4*,S-

ś

1

i

S^Sisai

■ m

4

sSS£

S5SŚŚ

ki

m

s

m

%

:

ii

m

4;

-. -j

mm

m

m

t

.•' m

/,V- ^

l

%

Sfi

fc/4

a

m

l

i

i

V

i

V -

L

Mi

w

-

U

w

i

-I

4 Ujf

BlJSfclfe

w

■

firn

®s

w

mmmm

mmm

/spkpf¹?

w

-4

%

m

.-.'i

&

m

*

.a

te

8

i

ii

m

J3

i

p

m

k.'

Si

■

B3H

u

i‘łi

«■

ii

“te

z

■M

M

:

i

i

rj

■

S

mm

-

m

M 1

kWs

?.s

IV®

a

m

m

m

1

1

i

m

S

PS

m

m

W

Rotmistrz chorągwi pancernej. (Wiek XVI.)

.* ~ mz

0

,‘M '

>4

i>H

J4A

£S

i

S*

ii

m

■

c    " ; l

m

i

pmi

W:

aMili"

i

■

i I

1

.4

y,

^.

»

0

■

■

i

W,

\ x

i

II

mm m'"'

--rM

m

Ń\

§1

m

wm % m m -i.- K

mm

§sa

m

mm

s

■■■

mm

>-

1

■

NAJDAWNIEJSZE DRZEWORYTNICTWO POLSKIE. (Wiek XVI.)

Seredy, urodzoną z Polki Buczyńskiej, wziął książę Janusz za żoną znaczne dobra w północnych Węgrzech i w Czechach, a jako dziedzic tych posiadłości, a więc poniekąd także poddany cesarza, sprzyjał polityce ra-kuskiej.

\\

w-.

V/,

mX\

Ł.

Am

(tri

Abraham.

(Z „Kroniki Świata" Marcina Bielskiego.)

Grzegorza XVI, obdarzył go król opactwem Wąchockiem i polecił zarazem, aby po drodze wstąpił do Gra-cu i prosił o rękę jednej z arcyksiężniczek, córek Karola i Maryi bawarskiej. Starania kardynała odniosły pomyślny skutek; dnia 28 lipca 1590 roku nadeszła do Polski radosna wiadomość, że tak cesarz Rudolf II jako „i inni opiekunowie" zezwolili „chętliwie" na owo małżeństwo. Nagrodą za tę misyę dyplomatyczną było biskupstwo krakowskie, które podług przyrzeczenia, danego poprzednio Zamoyskiemu, miał otrzymać kardynał, Andrzej Batory. Można sobie łatwo wyobrazić, jak bardzo oburzył się na to kanclerz i szlachta małopolska, ale zanim wrażenie to minęło, rozeszła się wiadomość inna, niemniej alarmująca, o posunięciu Janusza Ostrogskiego na kasztelanię krakowską. Książę Janusz zajmował, jako pan olbrzymiej fortuny, bardzo wybitne stanowisko w Rzeczypospolitej, a przeszedłszy na łono kościoła katolickiego, mógł w przyszłości odjąć zwolennikom obrządku wschodniego tę potężną pomoc, której udzielał im hojnie ojciec jego, Konstanty, najgorliwszy wyznawca obrządku greckiego w krajach ruskich. Wobec znanych dążności Zygmunta III i wobec cywilizacyjnej misyi Polski na wschodzie, była to okoliczność nader ważna i tern krok królewski da się usprawiedliwić. Książę Janusz posiadał nadto jeszcze inne prydmioty, zalecające go królowi i pociągające szlachtę ku niemu. Człowiek w obejściu miły i uprzejmy, umiał sobie jednać popularność w kołach szlacheckich, które olśniewał przepychem i milionową fortuną, a zadziwiał znajomością kilku języków do tego stopnia, że po śmierci Stefana Batorego wymieniano go między kandydatami do korony. Ożeniony z córką Jerzego

Łatwo ztąd pojąć, dlaczego król osadził go na kasztelanii krakowskiej, tuż w pobliżu granic węgierskich i szlązkich, dlaczego go przełożył nad prowincyą, w której leżał gród stołeczny i gdzie powstawały zwykle ruchy rokoszańskie. Konserwatysta polsko-ruski miał trzymać na wodzy burzliwą szlachtę małopolską, miał na współkę z litewskim magnatem, zasiadającym na stolicy biskupiej, stać się filarem austryackiej i katolickiej polityki Zygmunta III. Postępowanie króla w tym wypadku było zatem usprawiedliwione względami politycznemi, ale przeciwne i wyobrażeniom szlacheckim i całemu temu stronnictwu, które w związkach z domem rakuskim największe dla Rzeczypospolitej upatrywało niebezpieczeństwo. Do ogólnego niezadowolenia dołączyły się i inne jeszcze powody. W roku 1591, podczas jarmarku w Krakowie, zburzył motłoch na współkę z żakami ze szczętem zbór protestancki przy ulicy św. Jana i w ulicy Szpitalnej, a za przykładem Krakowa poszło także i Wilno. Ewangielicy przestraszeni zebrali się na wzór kolskiego zjazdu do Chmielnika i wysłali ztamtąd ze skargą posłów do króla. Zygmunt zganił postępowanie innowierców, ale ruchu powstrzymać już nie mógł. Za zjazdem chmielnickim poszedł drugi w Radomiu, a nareszcie ostatni w Lublinie, podczas kadencyi trybunalskiej, najgroźniejszy ze wszystkich, bo z tendencyą wybitnie polityczna.

Si Hl

r_f

V/

§k

mw'

i tijmwĄ

pr#t

fc® ~ -™ '¹

s&#

\u\

8^;

y i¹ '

J\/f

■v

ai

*1 L*

\lfm<

i!

fi.

/;

(v

fr

30!

50 jAR2j,f.LimieŁ". '-=*

ó -a*    ~ V-. v; j_

Śłk « ' -

faaKST

1%J]

r>>

V.

$■

Qiy

At

IK

1\

Grobowiec Bartłomieja z Wilczyna Wilczyńskiego, sekretarza Zygmunta III, zmarłego w r, 1591.

(Znajduje się w klasztorze Bernardynów w Kole.)

Odłożywszy na bok sprawy religijne, uderzyli prze-wódcy opozycyi na stosunki królewskie z domem rakuskim i na zamierzone małżeństwo z arcyksiężniczką Anną. Podejrzenia były i słuszne i znaczne, bo jakkolwiek sejm poprzednio na ów związek małżeński zezwolił, to niewypełnienie paktów będzyńskich ze strony Maksymiliana i głuche wieści o układach z arcyksię-ciem Ernestem kazały się obawiać, że król trwa w zamiarze opuszczenia Polski. Niedawno przecież, bo w roku 1590, kiedy Jan Szczęsny Herburt jeździł w popem lwowskim i Bernardem Maciejowskim, biskupem łuckim na czele, bronili polityki królewskiej, uraz żadnych ani niebezpieczeństw nie widzieli, a o sejm dopiero po weselu prosili.

Król przez usta podkanclerzego, Jana Tarnowskiego, zaprzeczył wszystkiemu, upewnił słowem swo-jem posłów lubelskich, że z domem rakuskim traktatów o koronę nie czynił, że Polski opuszczać nie myśli wcale i że nawet do Szwecyi, dziedzicznego swego państwa, bez zezwolenia stanów koronnych nie odjedzie.

''

^ ✓///

'777

'A

mm

/446Ć£s*=*>--

A--7ff/n

i

friTnjL

-źu rr.:    , - -J

■SI

~'Ł77

m ■ UL__^.    ■„

!JU

jj-

7]

SE

JJL

Pi

ii

if

III

——WMI

■li

Jlj

Fil

'7777

ras

TL

7777-:

..... T

r r'"

'-y

■-V <N V__-

Śpichlerz z XVI wieku w Lublinie. (Obecnie już nie istnieje.)

selstwie do cesarza do Pragi, dobijali poza jego plecami agenci królewscy, Szermiński i Wrader, targu z Ernestem o koronę polską.

Z dowodami o tych frymarkach wystąpi! więc teraz Zamoyski i mimo opozycyi stronników królewskich przewiódł swoje zamiary. Obie partye wysłały do Zygmunta posłów; zwolennicy kanclerza, pomiędzy którymi najwybitniejsi byli Mikołaj Firlej, wojewoda krakowski, i Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda lubelski, przedstawili królowi otwarcie wszystkie podejrzenia i obawy i domagali się zwołania sejmu dla uspokojenia Rzeczypospolitej. Regaliści z Solikowskim, arcybisku-

Tę asekuracyę oddano posłom na piśmie, opatrzonem pieczęcią królewską, upominając przytem, aby dalszych zjazdów zaniechali i rzecz całą do sejmu odłożyli, który teraz dla panującego powietrza morowego zwołanym być nie może. Odpowiedź ta, udzielona na prywatnej audyencyi, niezadowolniła posłów, niezadowolniła i kanclerza. Dobrze poinformowany o właściwym stanie rzeczy, zanadto doświadczony w sprawach politycznych, aby zapewnieniom dyplomatycznym Zygmunta uwierzyć i obrażony nadto świeżo ową promocyą Radziwiłła na biskupstwo krakowskie, postanowił Zamoyski ostatecznych chwycić się środków i zwołał zjazd

.<

■

IfisS

L

s

-

B

bssj

Ssń&i

BU

§HP

' E=T'

!Ś

B

S

F • ‘

i

':’ :

- 3

sm

ia

2si

Ll

ii

m

iS

Mfj

i*

A-i.,

14

mm

5ee

i

m

y

P-

-mm

m

m

Mtaksi

i

i

-z

v*

-~-a

w

j

HU

i

%

- ?$

vm

SSSŚ

m

»|®ii

W“

~rE*S

Kalwarya Zebrzydowska pod Wilnem.

(Zbudowana przez Mikołaja Zebrzydowskiego w ostatnich latach XYI w.)

W

;'-

nSw

I

JSWKfc

.iw

K

■

SU

1

■m

m

m

:43to%

. ...

Si

i:

*

vP

S»

®a

Mt

M

i

m

BK

Mm

WĘ

m

"'iyi

p_

:i:

W

12

w

iź

&

mm

i-

m

i

a

-p

gUB

m

-----

■

PMP

m

M

■

:

ńA

ii

B

W^^mĘSm

im

ei

ii

Mi

E

*T~

&

s

i*

wamas

i

-

Mff>

IW

MI*

RfeSI

mm

m

»

W®

mm-9

4=

m

3$pw;

-i

- ^.• -~<r^-.- ■

■

Egggfigga

SJ3SS

B

* F ..£

■

m

m

m

J

C*!.'

ffiSYT⁻

I

IH

mm

m

....

&

m

a

*

u;

,

ES

i

a

-wjeMmBSL

... v,

1 I

■

w

n

i"

H

.

■

mmm

Pi

E

■I

■

mem

:-;u

1

I

i

i

w

* •

HEi

i

i

,

i

mm

§3-;m

1B81

ffłiSŁ'

!!

jmssŁ

■rv,:;.'

l!

m

'    .■} Ł

ltk^łJPSh

gŁmy.jg|

Igfpr

:>*t

ąfgl-

ispPfi

^,pgi

tppy

>7 a>: ..

■'

"mmĘBa

w niSlsi

.JśŚ

gS

i'iv'

gg

im

Ka

ftpi

il'

atI

gjy

mm

@ksm

;|:jl

pi

:mmm

V/

■M

•1

'ji 'i

Ili:' l|l!

fK$9

f^rs

! |S

fi ■§§

I li ImISII

!»>

7' - -a:

' *<

mm

mfkm

ilpfM®

'j&ŚrnmHk

as

II

Z obrazu Wojciecha Gersona.

!|!

-■7=

kmwi

IMZkam

177=-

wm

ml

-7

... -'

•i-.,

"łiffpi

fw¹: :!'■,.

mim

ia

,......... Roi j|ifi’!|iBIF?li|s!a®

f:" 1Mlii.i:5' iill ¹¹ ., - fi "li

li'

»r.

i',.

')

ij

śfc«

, '-V

iLL

35

saBii s

mi

■S

III

żip. -

jUMl

-_=====

r:- Ti

.......--4

7j

i!j

ŁjgigfP

mm

lii

I7

K-.

Zygmunt III z żoną swoją Anną Rakuszanką w Gdańsku w 1592 r.

(Ki,

•'

HiL

iiff«

Pil

i$Ś

i,;

fi

!, '

Vt

'■!

i :;!a

irc

WM¹

mm

S\

KM

i..\

Dzieje Polski. Tom IV.

nowy do Jędrzejowa na dzień 1 czerwca 1592 roku. Stało się to wtedy, gdy traktaty o małżeństwo raku-skie były na ukończeniu i gdy Albrecht Radziwiłł, marszałek litewski, wybierał się w podróż do Wiednia, aby tam w zastępstwie króla poślubić arcyksiężniczkę. Jakoż dnia 3 maja odbyła się ta uroczystość, a 26 tegoż miesiąca witał Kraków w murach swoich nową królowę „wdzięczną muzyką", „strzelbą ogromną" i całym szeregiem bram tryumfalnych. Ale ani wspaniałe przyjęcie, ani dziwne i przepychem swoim olśniewające ,,ma-drażnione, że czyniono wniosek, aby wprost pod Kraków ruszyć, co już wręcz na rokosz zakrawało. Skończyło się na nowem poselstwie do króla, które oprócz dawniejszych uraz poruszyć miało krzywdę arcybiskupa gnieźnieńskiego, pominiętego wrzekomo przy koronacyi królowej, umniejszenie władzy podskarbiego koronnego i nominacye Radziwiłła na biskupstwo krakowskie. Tak, wciągając sprawy osobiste do publicznych, łącząc prywatę z polityką, zyskiwano dla ruchu coraz to szersze koła szlacheckie. Z .Małopolski przeniosła się też

iBPjj

Bumag

mu

^— ggijMuai

nr

SM

wmm

vr:-

mm

mm.

mmmm

li

ISHigi

gg|p

jliiSŚBI

ImIIIm

■    - . - vk — 1" "-r¹ r£? i

r Aj

AM

Ifjggjg

IIRf|

PKS

Ejp^NB

.V

aaiEii

PI

•w.'

P@

Ra t4

!v

li

E 3 S

- w-

■eta

lii

Dzwonnica w Nieświeżu, zbudowana w 1593 r. przy kościele farnym.

(Fundacja Kadziwiłłowska.)

szkary“, które w gwiaździstych salach zamkowych i na rynku krakowskim odprawiano, nie mogły zatrzeć i przytłumić panującego w szerokich kołach niezadowolenia. Arcybiskup Karnkowski wymówił się chorobą od koronowania królowej, na uczcie weselnej zasiadło do biesiadnego stołu zaledwie trzydziestu kilku senatorów, dla innych pilniejszym zdawał się pogrzeb kasztelana krakowskiego, Bonara, i zjazd jędzejowski. Pospieszyli tam wszyscy senatorowie do stronnictwa kanclerskiego należący, a umysły były do tego stopnia roz-

agitacya do Wielkopolski, Litwa, poruszona przez posłów jędrzejowskich, odbywała partykularne zjazdy swoje, na wzór koronnych w Słonimiu i Nowogródku, pocichu mówiono już o zmianie panującego, a pomiędzy możnowładztwem litewskiem znaleźli się gotowi kandydaci do tronu ¹).

Król tymczasem, zabawiwszy przez kilka dni z żo-

ń Wynika to z tajemniczego listu Sapiehy. Archiwum j .Radziwiłłów, str. 211.

ną w Niepołomicach, przyjął dnia 13 czerwca jędrzejowskich posłów i odłożył zażalenia ich do sejmu. Sejm ten, powszechnie „inkwizycyjnym“ zwany, zebrał się w Warszawie dnia 7 września. Marszałkiem izby poselskiej obrano zgodnie ciwuna wileńskiego, Paca, ale posłowie z województwa krakowskiego oświadczyli natychmiast, że ani króla witać, ani propozycyj słuchać nie będą tak długo, aż inkwizycya na praktykantów ra-kuskich przeprowadzoną nie będzie. W senacie różne były zdania co do tego, w końcu ułożono kompromis, posłowie zgodzili się na witanie króla, senat na inkwi-zycyę.

Po uroczystem otwarciu sejmu przyszła kolej na propozycye od tronu; Zamoyski natarł ostro na podkanclerzego, prymas Karnkowski przyganiał królowi, umiarkowańsi domagali się, aby porządek inkwizycyi ułożono, szlachta krakowska wytoczyła skargi swoje przeciw nominacyi Radziwiłła. Wśród takiej różnicy zdań rosła wzajemna nieufność stronnictw; Jędrzejo-wianie utworzyli sobie osobne koło pod Wolą, na zamku Kazimierski przejmował listy ze Szlązka nadchodzące i jeden z nich, do Warszewickiego pisany, otworzył samowolnie, wietrząc w nim praktyki rakuskie. Król ratował się wobec tego deklaracyą (dnia 28 września), w której oświadczał, że zwoływania zjazdów nikomu za złe brać nie będzie, że Polski nigdy opuścić nie zamierzał i że do Szwecyi nawet w razie śmierci ojca nie pojedzie, chyba za zezwoleniem sejmu. Co do praktyk gotów jest wytoczyć protest winnym, a tymczasem radzi wysłać posłów do papieża i do monarchów ościennych, aby Rzeczypospolitej więcej nie tur-bowali. Pokorna ta deklaracya, zawierająca właściwie przyznanie się do winy, nie zadowoliła Zamoyskiego i jego stronnictwa. Senat podzielił się na dwie partye, z których jedna chciała na deklaracyi poprzestać, podczas gdy druga pragnęła dalszej inkwizycyi. Jędrzejo-wianie w izbie poselskiej żądali nawet, aby „hurmem" iść na górę, do senatu i inkwizycyę popierać. W tak kry-tycznem położeniu udało się królowi pozyskać prymasa i jego stronnictwo. Karnkowski, urażony z początku na dwór i całą kamaryllę, ochłonął widocznie z chwilowego uniesienia i czy to ze słabości, właściwej podeszłemu wiekowi, czy pod wpływem powinowatego swego, podkanclerzego Tarnowskiego, czy wreszcie ubłagany przez króla, sprzeciwił się dalszej inkwizycyi, a zażądał uchwalenia konstytucyj, mających na celu uspokojenie Rzeczypospolitej. Argumenty prymasa nie wszystkim trafiły wprawdzie do przekonania, opozycya domagała się uregulowania elekcyi, wykluczenia rakuskiego domu od korony, obwarowania będzyńskiej ugody, oddalenia cudzoziemców od dworu, ale na to wszystko zgody już nie było i sejm rozszedł się właściwie na niczem. Jedynym rezultatem jego było upokorzenie króla i odcięcie praktyk rakuskich, chociaż na to, o ile się zdaje, i inne składały się okoliczności. Małżeństwo Zygmunta LII z Anną Rakuszanką zmieniło znacznie położenie polityczne. Habsburgowie osiągnęli przez ten związek wpływ pewien na Polskę, dynastya ich, jakkolwiek po kądzieli, dzierżyła teraz tron Jagiellonów, a chociaż może dwór wiedeński pragnął zape-

wnić koronę polską jednemu z arcyksiążąt, a Zygmunta na szwedzkim posadzić tronie, to wobec opozycyi, wywołanej intrygą z Ernestem i uporem Maksymiliana musiał on zamiaru tego odstąpić i zadowolić się tern, czego w tej chwili dopiąć było można. Poznała to ar-cyksiężna Marya, kobieta na wskroś polityczna. Odprowadziwszy córkę swoją do Polski, pozostała ona przez jakiś czas w Krakowie, bawiła w Niepołomicach i bystrym wzrokiem swoim odgadła wnet, że klucz sytua-cyi spoczywa zawsze jeszcze w rękach Zamoyskiego, pomimo tryumfów rakuskiego stronnictwa, pomimo nieprzyjaźni Opalińskiego, który z kanclerzem się poróżnił i pomocy litewsko-ruskiego możnowładztwa, oddanego na usługi dworu. Najgorętszem jej życzeniem przeto było pojednać króla z Zamoyskim, a że się wzięła do tego ze sprytem i uporem, właściwym kobietom, więc skutek osiągnęła pomyślny tern łatwiej, gdy i okoliczności zabiegom tym sprzyjały.

W listopadzie bowiem roku 1592 umarł kroi szwedzki Jan Ul i Zygmuntowi wypadło koniecznie jechać za morze dla objęcia dziedzicznego tronu. I jemu zatem musiało zależeć wiele na przejednaniu kanclerza, aby za jego wpływem potężnym uzyskać pozwolenie sejmu na ową podróż. Tymczasem obawy pod tym względem były wielkie. Województwm krakowskie wrzało z oburzenia z powodu oddania kasztelanii Ostrogskiemu, sejmik proszowicki zaprotestował przeciw tej nominacyi jak najenergicznej, uważając ją za pogwałcenie praw i zwyczajów, a kiedy król zwołał sejm na -1 maja 1593 roku, doszło rozgoryczenie do tego stopnia, że wybrano dwojakich posłów, którzy razem jako reprezentanci dwóch stronnictw w izbie zasiedli. Dziwny zwyczaj, powtarzający się jednak dość często w dziejach naszego parlamentaryzmu. W takich okolicznościach zależało wszystko od Zamoyskiego. Rozpoczęto więc z nim układy. Mikołaj Firlej, wojewoda krakowski, pojednał kardynała Radziwiłła z Andrzejem Batorym i nagle, ku powszechnemu zdziwieniu, sam kanclerz wniósł propozycye od tronu, pomiędzy które-mi znajdowało się i owo zezwolenie na podróż królewską do Szwecyi. Co go do tego kroku skłoniło, nie trudno odgadnąć.

Równocześnie prawie pomarli jeden po drugim dwaj nieprzyjaciele hetmana: Stanisław Górka, generał wielkopolski i Andrzej Opaliński, marszałek wielki koronny, uchodzący za głównego doradcę króla w ostatnich latach. Śmierć jego ułatwiła niewątpliwie zgodę pomiędzy Zygmuntem a kanclerzem, a zbliżenie ostateczne nastąpiło, o ile się zdaje, na podstawie kompromisu, którego owocem były konstytucye sejmowe z roku 1593. Obostrzono w nich prawa przeciw „praktykantom", obwarowano wolność elekcyi, unieważniono wszelkie cessye, a tem samem i układ Zygmunta ILI z Ernestem i zniesiono prawie konstytucyę z roku 1590, ograniczającą władzę hetmańską x). Na takich warunkach pogodził się kanclerz z królem, a Zygmunt, chcąc zatrzeć o ile możności przykre wrażenia lat ubiegłych, nadał opactwo czerwińskie kardynałowi Batoremu.

Yol. leg. II, 341.

I

if

1

i

1

1

i; ;

:

i

'•

ł;

rwk^.ij

a

Pj

;

w

ii

K

•i

l

;

s

wmsm

:

|

■v.;

,

s£

i©

%

"

!“•

H

ffśm

J"

ii

I

JLj

p ii

%

mmma

' I

~

i

I

1

6;il

J

il

i!

'm***

iif

gy

ii

i u:!

-

&

i

i

r

§1

m

,1

II;/

. '

I

11

s

lwi

w

' n

r.

-

•■'i

W

I

i

WmMt

oL

U

i ;

lipa

n* -•

P

lir.

en

a

'■V

M

V

W

W)

„i

/.i

iiSP

j4]

ps

\\plr1

M

®|

r:

j.

•7'

'•i--?.

' i"

:

*

ii

I

•.

</

r

I

(

i

£f

tfyy

i

m

gpiH

v

i

^3/ii

/

jUp

m

!•

K

m

f.‘

.•‘I

i!

jśp

iii

n

,i

V

=•4-1

mmmm

t

liii

5%

Ł

H

¹ 4

ił

ii

m

! 7

i!

6

i

m

m

y

II'

■gj

igr iis

liii

i

u

lSvi|

fr>4

:'

m

.

Iwawi^ggg

1,'W

[IX

ii i,

• ?wt

Ul

wiła

'

:h?i

;{

i :j

.

BM

.

Will

•Mj$i

r.

I;

iti

i

lit

SIS

.•!

li

1

i;.

kiiiii

•'

|L4

VA

- :

m

=g

_ ___

Z obrazie Szymona Buchbindera.

Zygmunt III w pracowni złotniczej.

Rozjechano się więc pozornie w bardzo dobrych stosunkach, ale poza tą przyjaźnią zimną i wyrachowaną kryły się wzajemne podejrzenia i niechęci. Mało który z senatorów spodziewał się powrotu królewskiego; wtajemniczeni w politykę dworską byli przekonani, że Zygmunt w Szwecyi zostanie. Nawet Karnkowski, tyle przychylny królowi, usunął się od dworu zupełnie. „Moją wierność dla króla — tak pisał do Malaspiny — i posłuszeństwo zachowam tak długo, jak długo będzie w państwie, ale gdy nic pewnego o jego pozostaniu nie wiemy, nie żałuję wcale żem się ani pożegnał, ani też nie wziął udziału, na wzór innych, w tajemniczych na-

silną i tak zręcznie podniecaną przez Karola Sudermań-skiego, że jakkolwiek ukoronowany w Upsali, nie mógł myśleć ani o utrzymaniu się na tronie, ani też o przywróceniu religii katolickiej. Świetne marzenia Zygmunta jak i nadzieje rakuskiego domu i stolicy apostolskiej rozwiały się pod zimnem tchnieniem gór szwedzkich. Pobity politycznie, zdawszy rejencyę w Szwecyi stryjowi swojemu Karolowi, powracał król do niemiłej sobie Polski, ażeby rozpocząć teraz dopiero pracę dla siebie i swojej dynastyi, wynagrodzić owo pięciolecie, które upłynęło bezowocnie, a społeczeństwo polskie zdemoralizowało pod względem politycznym.

Sdatcmd 53icbft<ao.

mm xmm

{Tera*    JodtiymtTbtii?

fhegó/fytuiKgo wybany*

/i,

K«.

\m

III.

SUS

i,

7/

W/.

fmm

%

wMM

a*,

mm

Kofu pańft. M D. X C V,

Karta tytułowa „Sejmu niewieściego” Bielskiego z r. 1595.

radach" *). Słowa prymasa potwierdziły wyraźnie kon-stytucye sejmowe, uchwalone widocznie na wTypadek bezkrólewia, potwierdziło mianowicie postanowienie-że, jeżeli król do 24 sierpnia 1594 roku nie powróci, wolno, będzie stanom do nowej przystąpić elekcyi²).

Z tego zapewne powodu także nie sprzeciwiał się i Zamoyski podróży królewskiej w mniemaniu, że wybór nowego króla przetnie pasmo intryg, ustali jego znaczenie w Rzeczypospolitej i ułatwi wykonanie dawniejszych planów. Nadspodziewanie omylili się wszyscy. Król zastał w ukochanej Szwecyi opozycyę tak

Piównocześnie prawie wyjeżdżał na namiestnika do Niderland arcyksiążę Ernest, niefortunny kandydat do korony polskiej, uwożąc ze sobą listy i dokumenty, kompromitujące Zygmunta III. W rok później dopiero spłonęły one, spalone własnoręcznie przez arcyksiężnę Maryę ¹), ale powstały jak feniks z popiołów po latach dwunastu, w grawaminach rokoszańskich.

Sprawy mołdawskie. — Nalewajko. — Liga chrześcijańska. — Unia brzeska. —Wojna ze Szwecyą. - Dymitr Samozwaniec. — Śmierć Jana Zamoyskiego. Kiedy Zygmunt III w towarzystwie nuncyusza Malaspiny po

’) Rękopis Biblioteki Czartoryskich nr. 2254. fol. 405.

³J Łubieński: Profectio Sigismundi III in Succiam, pag. 5.

x) Tomek Wład.. Snacliy domu rakuskeho o nabyti koruny polskie w XVI stoi. Casopis Ceskeho Muzeum z r. 1853.

dążył do Szwecyi, aby objąć spadek po ojcu i wytargować pewne ustępstwa dla katolików, powstały nagle u wschodnich granic Rzeczypospolitej groźne niebezpieczeństwa. Stosunki z Turcyą, z początku dość niejasne i podejrzane, wygładziły się w ciągu lat następnych zupełnie. Krótko przed weselem królewskim stanęło „wieczyste¹⁴ z sułtanem przymierze, a poseł polski, Rro-zamiarów. Kandydaci na hospodarstwa mołdawskie, możnowładcy, obrażeni na króla, w ostatnich czasach Maksymilianiści szli z kozackiemi zaciągami na awanturnicze wyprawy, kompromitując w ten sposób Rzeczpospolitą wobec sąsiadów, ściągając na nią mściwy oręż Turków i Tatarów. Tak jak Szwajcarzy na zachodzie, tak Kozacy na wschodzie, odgrywali role najemników,

J&JiL

PSAŁTERZ

DAWIDÓW.

SI

ii

PRZEKŁADANIA

Jsf    Z(JD CH^-

NO IPS KIEGO.

1

mb

'1

w

In

•s

§m

-/i

f!

(Ca

1P -

«T ^ Grafowie / o? fcm&mu

pańfrTego 15-79,

<\>

JSS

1

Łr.-.y

Karta tytułowa „Psałterza dawidowego“ w przekładzie Jana Kochanowskiego.

niowski, zawarł przyjaźń z hanem tatarskim, zgodziwszy się na zwykłe ^podarunki i powściągnięcie Kozaków. Kozaćtwo, nieujęte dotąd w karby należycie, wzrastało w coraz bardziej groźną dla Rzeczypospolitej potęgę. Niż roił się od zbiegów rozmaitegofrodzaju, którzy szukali tam swobody i szczęścia. Każdy banita niemal, każdy malkontent znajdował między tą zbieraniną pomocników i przyjaciół do wykonania szalonych nieraz

gotowych służyć każdemu za dobre słowo i sowitą zapłatę. W takich stosunkich rośli oni w butę i zarozumiałość; wiedzieli, że ich potrzebuje Rzeczpospolita, że każdy hospodar mołdawski ogląda się na pomoc kozacką, a gdy jedno i drugie zawiodło, próbowali szczęścia w Krymie lub na pograniczu tureckiem. Dokąd Orysz-kowski, „stryjee" kronikarza Bielskiego, sprawował na Niżu urząd atamański, dotąd panował tam lepszy cokol-

wiek porządek. Ale wkrótce po wstąpieniu na tron Zygmunta III znika on z widowni. Ostatni raz widzimy go na sejmie elekcyjnym w roku 1587. Wchodzi wtedy psuło się wszystko. Na atamaństwo wdarł się jakiś Kosiński, szlachcic podlaski, który już przeciw swoim kozactwo obrócił. Zebrawszy około 5,000 tego

liii

li*®!

III

]!

ii

if

WB

RIB

mm

mwsm

wmm

IR

RflHi

mm,

liii

fmmm

gj

■'u

T.)

iifu

PSS'

MihJ

ii i

IllBlIlit

pyjgjfer

"*ll

?Ś

i-

ma

Ki.

ffl

;l

ll

fe

i 11

mTp

(ll

£:

J|

'!

Kościół w Karnkowie z końca XVI w

’ &

li

sst-

ipf fi

ifn

.Essm

mm

Ili

■Ą

•r.

li

yĄ

Ł?!j

!S*=sa

555^

ii

ll

ll

■i! ||

:!ii 11

KR

■i!

i)

lii-'

Mbr*=rs

III

Iii

ii

li] lilii

iii

sra

IIP

ji

-j—-,

R=

ll

ii

Juj

“ •vi3ł—-j

~ąm

u.

;r

EiftU

JS5

ii

ffi!

I:

py

11:

uliiii

•li

;.j

ji

li

liBI

■:

3.

ii

JS

fcg=

mm

W!

1111

X~ł

£;■

!v.i

IHS

=K3f-r=afii

mm

gj

t;

i!

Łprli

HI

Er

II

Ej

ii

;; m

liii

ij

SR®

do izby ubrany w strój grecki, siada obyczajem tureckim na ziemi i przekłada zgromadzonym stanom jakieś postulaty Niżowców. Po zejściu Oryszkowskiego po-hultajstwa, zaczął on majętności Ostrogskich najeżdżać i łupić i „brać się do czegoś większego¹⁴.

Nieprzyjaciele kanclerscy puszczali wieści, że Ko

to

ci

siński działa w porozumieniu z Zamoyskim, a że to było w czasie owych zamieszek i zjazdów, poprzedzających sejm inkwizycyjny, więc sprawa wydala się wielce

na Węgrzech i w Małopolsce, i pod miasteczkiem Piątkiem poraził na głowę watahę Kosińskiego, zabrał mu 26 dział i wszystkie chorągwie, które następnie podczas

nu

■)

i;ii»

WBm

1!

ml

SlfKii

/S

fi! !||I

BI

h:

,r

1.1

HffgS ii i i

ii

lilt

IliSE

II

«(l

illSfl

Hi

Pi

BI

r~

;il!

•' ffl

* r. j

m .QBb£wĘ"&w «

i ^Ą:Pl«iar'

!l

.5!

gt® rs

li!

lj|

li

li

jr

li

!*i

;■

Ł*

itH

Ili

i?

ni

rm

i,:

ijjj

fil

|:1

",

g-; i4-5*

ii

fc.

.■hl

iiL

Bfetó

I#

STH».

* r\fi

Hf

ii

mm

mmm

Ufi

F*

łiii

Ki

if/Zl

lii

m,

i'k

li

U.'

ffnm

iii

lin

IsPii “ l

— p'j' jffrjTTm

i trLui [" j? r I: i » i 1

tmmłm

'mśiiM1

■•ii

11

(i ■! J, | i//f:niuiiuaiiiiu:iij

ii

Koscioł parafialny w.Kunowie (z końca XVI w.)

iiMM

IHl

ZSHil

Ml

li

mm

!i

-'••I

ji

iii

ll|;l

S dis!

fil

Pl

i!

mm

...

ISC

ii

li

i

|;i

li I

il i

li | luj

1 I tf 1111 Si

iii

!{j

liii

wk

i?

podejrzana i niebezpieczna. Najbliżej zagrożeni temi wypadkami Ostrogscy wzięli się do oręża. Książę Janusz przyprowadził ojcu na pomoc hufce, zaciągnięte wjazdu na kasztelanię krakowską w kościele na Skałce zawiesić kazał. Ataman, przyciśnięty tak, upokorzył się wprawdzie, ale niebawem potem najechał z zemsty starostę czerkaskiego, Wiśniowieckiego, i tu po pijanemu w gospodzie od sług książęcych został zabity. Bez-pośredniem następstwem tej mieszaniny był napad Talarów, którzy, podmówieni przez towarzyszów Kosińskiego, wybrali się na Wołyń i znaczne tam zrządzili szkody. Król wysłał ze skargą do Konstantynopola

v: .i

mm

, v.

"

mm

i..-.

•/'

śĘą mm*'..

■ imimii

■«

ii*

m

IMte

mi

fi

i'

"^1 _ ..

1MBBBI

-

. " ' |

:Ms.

■IlK

II

Ir W

w

ii

ii

mm

lii

mm

m'ł

ii

Mi

isfM

' ! I

?jr

3IG

0!

f)

■■■I

»i«B®

Ulliii

■<

li

ĘSiSSt"

*?t

nTSb.

r&

i®

/. ,

li

Fjj

r':

pagM

iii

■MMMMMI

MMlfe

mm

iii

83

Ł-

r_2

Monstrancya z drugiej połowy XVI w.

(Znajduje &ię w skaibcu kościoła św. Pietra i Pawła w Budyszynie.)

Wacława Drożyńskiego, a sam tymczasem wyjechał do Szwecyi. W kilka miesięcy potem, na początku roku 1594 przybył do Polski poseł cesarski, Uacker, z listami do prymasa i kanclerza. Rudolf II, zaczepiony przez Turków na Węgrzech i zagrożony napadem tatarskim, prosił o pomoc i o powstrzymanie Tatarów, którzy, jak mniemał, przez ziemie polskie do Węgier iść mieli. W rozmowie z Zamoyskim żądał poseł, aby senatorowie natychmiast sprawą tą się zajęli. Kanclerz innego był zdania. Wszelkie zjazdy i narady pod nieobecność królewską wydawały mu się niebezpieczne i niezgodne z przyrzeczeniem, danem Zygmuntowi III. Obawiał się podejrzeń, jakie ztąd powstać mogły, podrażnienia umysłów i nowych jakich zamieszek. Projekt ligi, tak jak go cesarz podawał, nie był także ugruntowany. Radził zatem kanclerz, aby dwór cesarski z propozycyami swemi udał się do króla, aby tymczasem sposobił wojsko, flotę i starał się o przymierze z chrześciańskiemi potencyami, z carem moskiewskim i z Persyą. Co do Tatarów mniemał, że przez Polskę nie pójdą, bo mają inną drogę do Węgier przez Mołdawię ¹). W dwa tygodnie po tej rozmowie jednak doszły hetmana z rozmaitych stron przestrogi i wieści o wyprawie tatarskiej. Pisał o tem Tieffenbach z Węgier, Drożyński z Turcyi, przyjechał z Wołoch Czołhański, ożeniony z powinna hospodara i pod przysięgą zeznawał, że Ta-tarzy przez Polskę do Węgier się wybierają. Zaniepokojony tem wszystkiem rozesłał więc listy do starostów na pograniczu węgierskiem, aby dróg górskich strzegli pilnie i sam wybrał się niebawem w te okolice z tą garstką żołnierzy, których miał pod ręką. Tatarzy wpadli rzeczywiście przez ziemię mołdawską na Pokucie w lipcu, spalili Śniatyn, Żuków, Tłumacz, Czesy-biessy, gdzie Jakób Potocki mężnie się im opierał, następnie zwrócili się na Tyśmienicę, Halicz i Dolinę ku górom. Zamoyski z posiłkami Janusza Zbaraskiego okopał się niedaleko Sambora, przy t. zw. drodze Pio-tr.owej, którędy trakt do Węgier prowadził. Ale Tatarzy, omyliwszy czujność wojsk polskich, ciasnemi drożynami górskiemi przedarli się ku Munkaczowi. Wiadomość o tej klęsce okryła żałobą kraj cały; zewsząd podniosły się zarzuty przeciw Zamoyskiemu, jak zwykle niesłuszne. Jeden Karnkowski, trzeźwo sądząc rzeczy, winę właściwą przypisywał niedbalstwu i skąpstwu szlachty i w listach, rozesłanych do senatorów, podawał projekt reformy opodatkowania i uorganizowania służby wojskowej na innych podstawach. Niestety głos jego, tak jak tyle rad zbawiennych w tym kierunku, był głosem wołającego na puszczy.

Przejście Tatarów do Węgier i połączenie się ich z armią turecką nadało wojnie, toczącej się nad Dunajem, inny obrót. Cesarscy, zagrożeni przeważającemi silami nieprzyjaciół, zajęli obronne stanowisko pod Raab, gdzie ich zewsząd okrążyła potęga turecka, potrzebowano więc gwałtownie pomocy i stolica apostolska poruszyła znowu myśl ligi chrześcijańskiej, jak się zdawało, z lepszem niż dawniej powodzeniem. Tym razem bowiem otwierały się nowe, pomyślne bardzo

9 List Zamoyskiego w Archiwum Radziwiłłów, str. 106.

kombinacye polityczne. Za pośrednictwem Jezuity, Alfonsa Cariglio, udało się dyplomacyi austryackiej pozyskać Zygmunta Batorego, księcia siedmiogrodzkiego. Zmienny ten i chwilowym wrażeniom ulegający młodzieniec, chwycił się oburącz planów, podsuwanych mu przez dwór pragski. Uwolnienie księztwa siedmiogrodzkiego z pod haniebnej zależności od Porty, małżeństwo z arcyksiężniczką Maryą Krystyną, wojna święta za wiarę, którą miał prowadzić w przymierzu z najpotężniejszemu mocarstwami chrześcijańskiego świata, wszystko to łechtało mile umysł młodego i niedoświadczonego księcia. Dziwić sie nie można, że uległ tak ponętnym pokusom zwłaszcza, gdy z urzeczywistnieniem tych planów łączyły się widoki na wzmocnienie władzy książęcej w Siedmiogrodzie i na rozszerzenie granic małego państwa ku Dunajowi i limanom Dniestrowym. Pełen najlepszej otuchy wziął się więc młody książę z całą energią, charakterom takim właściwą, do wykonania wielkich swoich zamiarów. Stłumiwszy w strumieniach krwi opozycyę siedmiogrodzkich magnatów, przywrócił dekretem z dnia 7 czerwca 1595 roku zakon Jezuitów w krajach, podległych berłu swojemu i wysłał do Gracu uroczyste poselstwo po arcyksiężniczkę Maryę Krystynę. Równocześnie zwrócił uwagę swoją na Wołoszczyznę i Mołdawię, kraje przyległe Siedmiogrodowi, a niesłychanie ważne ze względu na przyszłą wojnę z Turkami. Na hospodarstwie mołdawskiem siedział wtedy Aron, przychylny, o ile się zdaje, i Polsce i owym zamiarom ligi chrześcijańskiej. Kiedy za powrotem Zygmunta III ze Szwecyi zebrał się sejm dnia 7 lutego 1595 roku, aby radzić nad związkiem państw chrześcijańskich przeciw Turkom, przybyli nań także posłowie od Arona i od Michała, wojewody multańskiego. Narady, trwające przez sześć tygodni, nie doprowadziły do pożądanego rezultatu. Polacy, którzy wiedzieli, że na nich głównie cały ciężar wojny tureckiej spoczywać będzie, chcieli mieć zapewnienie, że tak król hiszpański, jak i książęta rzeszy do ligi przystąpią. Ostatecznie wybrano 14 osób z kola senatorskiego i 18 deputatów poselskich „ku stanowieniu o lidze z pany chrześcijańskimi". Mieli oni ułożyć projekt związku i przedstawić go następnemu sejmowi. Mimo to gotowano się widocznie do wojny; sejm uchwalił pobory, na radzie senatu postanowiono zaciągnąć 4,000 kopij-ników, 6,000 „harkabuzerów", Kozaków „kilka tysięcy", piechoty także. Z temi siłami znacznemi miał hetman iść na Ukrainę, aby Tatarów niedopuśeić do Węgier i ostatecznie ich poskromić. Sprawy ukrainne wysuwały się tedy na pierwszy plan. Układano w cichości wielką wyprawę. Litwa miała dostarczyć 7,000 ludzi i żywność dla wojska spuszczać statkami ku Dnieprowi i Dniestrowi na Niż. Chodziło widocznie nietylko o Tatarów lecz i o Kozaków, których swawola wszelką jeż przebrała miarę. Świeżo, bo w roku 1594, namówieni przez agentów cesarskich, wpadli oni pod wodzą Łobo-dy w granice państwa tureckiego, złupili kilka miasteczek i zamyślali o jakiejś dalszej wyprawie, kiedy nadbiegł w czas jeszcze z wojskiem hetman polny, Stanisław Żółkiewski i do odwrotu ich zmusił. Obawiać się należało, że w ten sposób Rzeczpospolita ściągnie na

'issstiszszzzr-tl :

rjurrirsmyricn-szi- <

!==!

8;-

j=s

SgTTZS

- sgf.

fi

mm

*.'■

mam

~    —TTTvt:Tź.~—.—-

mi

■===—£

frTTT

MaMB

•• •• ' •' •8

ss=s=h;

^L= Hi

jn^~-¹ J=3

HH|

..

KĘiKĘĘ^:fj\r-

wmm

mmi

=Fgl

L'j

—~TZ—

*-=^==d

gg|SJ

V<'

r'

SSL?

[]

=EE=

js³?

WŁ

18

Kr

mm

Wm3m

HHHH|

SSII 81!|j|

iHSil

(8*

T>

r.

BitsMll

\-•    's~&~I^JmI TT*

pfHnH

IR«

:-T-

feSK

i ~T

Ib

T'-‘

KSB

FSTTTiśi

mffi%

Cl

<—rrr^:

MS

■I

Tl

mmmi

jv-;_

-=i

ff

r®

'3

//.

Fi

S>"v:

8.--

iv |

I;

•NV.

k-

*\sii

•fil

§81

ii

-rin?

SJH

fefr'

r#gj

rJSEs.,

gsgsglgS

^gfjp

t ’-- :'

Iz^Ęi

T-

Wmm

Ur-

%Ą

ii

WiMSm

Ł=8

T-

L#j

WL

\S~:,

*■ '

Ł""'_

MUM

. -- —

:⁴;

[_*

fi

.11

W;

V-

■^5*

ii

mm.

-■--S8S

:i\

s*

8sd

Mn

?Sś

rtf?Viś

Pancerni na zwiadach.

Z obrazu W. Szernera.

siebie wojnę turecką. Jakoż do tego zmierzał widocznie dwór cesarski. Chłopicki, niegdyś komornik króla Stefana, a obecnie w służbie Rudolfa II będący, pod-mawiał Kozaków. Znaleziono u nich sztandary z orłami cesarskiemi, posądzono arcyksięcia Maksymiliana o nowe praktyki, obawiano się nawet napadu na Kraków, do czego arcyksiążę miał sposobność, stojąc z wojskiem w północnych Węgrzech.

Tymczasem widoki ligi chrześcijańskiej były coraz to pomyślniejsze. Na początku roku 1595 umarł sułtan Amurat III, następca jego Mahomet III, podusiwszy 19 braci swoich," zawładnął wprawdzie tronem Osmanów, ale panowanie jego nie było jeszcze ustalone. Intrygi Sinana baszy i matki sułtana, ambitnej Wene-cyanki, mięszały państwo; Ferhat basza, mianowany wielkim wezyrem, utracił ten urząd, zanim jeszcze do-ski, wznowić pretensye dawne hospodarów do Pokucia. Należało więc jak najrychlej kombinacyi takiej przeszkodzić i dlatego król i kanclerz postanowili zgodnie pomknąć wojsko ku granicom wołoskim.

Zygmunt III, sprzyjając w duchu projektowanej lidze, widział w tej wyprawie możność wmieszania Rzeczypospolitej w wojnę turecką; Zamoyski, przeciwnik rakuskiego domu i sprzymierzonego z Austryą wojewody Zygmunta, pragnął wyzwolić Wołoszczyznę z pod wpływów siedmiogrodzkich i zachować dawne prawa Polski do tej prowincyi. A tak to wszystko składało się jakoś dziwnie, że prawie wierzyć trzeba w tajemne porozumienie pomiędzy Zygmuntem III z jednej, a Batorym, cesarzem i papieżem z drugiej strony. Porozumienie to zamierzało wciągnąć Polskę do ligi wbrew woli Zamoyskiego, uczynić go bezwiednem narzędziem

NA.) DAWNIEJSZE DRZEWORYTNICTWO POLSKIE. (Wiek XVI.)

fi

\Ą

A-

'r-

w-

mm

I»i8»

wK

Wm

ii

m

tm

li

Rozmowa Marchołta z królem Salomonem. (Ilustracja do dzieła „Rozmowa Marchołta z Salomonem¹*.)

Turek zwłaszcza mógł każdej chwili rozpuścić ztąd zagony swoje pod Lwów, kusić się o Kamieniec Podoi-

szedł na czele armii do Dunaju, zdawało się, że te mieszaniny potrwają dłużej i orężowi chrześcijańskiemu wielce będą pomocne.

Wiedział o tern Zygmunt Batory i postanowił z na-darzonej sposobności skorzystać. Z wiosną roku 1595, dobrawszy sobie do pomocy Kozaków, wysłał on do Wołoch wodza swego Rozwana, strącił z tronu Arona i pod pozorem, że jest w porozumieniu z Turkami, ściąć go rozkazał. Na hospodarstwie wołoskiem rozsiadł się teraz Rozwan, sługa Batorego, w najbliższej przyszłości może gubernator, władający prowincyą, Siedmiogrodowi podległą; Rzeczpospolita nie mogła patrzeć obojętnie na zmianę tego rodzaju. Wołoszczyzna, czy to pod panowaniem siedmiogrodzkiem czy tu-tureckiem, stawała się niebezpieczną dla Polski sąsiadką.

owej zakulisowej polityki i jego zdolności strategiczne zużytkować dla celów świętego przeciw Turkom przymierza. Czy kanclerz dorozumiał się tej kombinacyi nie wiemy, ale że w sieci zastawione zawikłać się nie dał, to pewna. Bo gdy Turcy pod Sinan baszą przeprawiali się przez Dunaj, a Tatarzy z drugiej strony zbliżali się, aby na hospodarstwie wołoskiem osadzić Adił Giraja, sendziaka tehińskiego, który był szwagrem cara perekopskiego, i Rozwan słał posła za posłem do hetmana, prosząc go o pomoc, Zamoyski odpowiedział krótko, że niema polecenia jemu pomagać, ani ziemi wołoskiej od Turków bronić, lecz pilnować granic : Rzeczypospolitej przed Tatarami. Wtedy Rozwan, nie czując się na siłach i widząc niezadowolenie Wołochów, uciekł z żoną i skarbami do Węgier.

Na wiadomość o tern wkroczył hetman do Wołoszczyzny i osadził na hospodarstwie Jeremiego Mohiłę. Rodzna Mobilów sprzyjała oddawna polityce polskiej.

Batorego, uskarżał się wrięc gorzko w liście do hetmana na jego postępowanie w sprawie wołoskiej i przypominał Zamoyskiemu względy na pokrewieństwo, które go z rodziną Batorych łączyło. Kanclerz odpowiedział

ii

Jerzy, brat Jeremiasza, metropolita mołdawski, popie- jem. Wypędzenie Piozwana obeszło bardzo Zygmunta rai katolicką propagandę na Wołoszczyznie i w roku 1588 złożył obedyencyę papieżowi Sykstusowi V ¹).

Jeremiasz otrzymał na ostatnim sejmie indygenat polski. Można się więc było spodziewać, że nowy hospo-

r"

Wm/Mm

.n

Wz

0-

Wm

.i

ly-yj

lii

fc,—

.,7

WSbęę

wĘBk

■i

Pa

1!

:⁻;x

ci

II

....

, łzy.

Eifliil

gwł ■

mmnaim

k..:_

Si

...

81

lig

..

rj

•7 • •: V

lii

r«..u

i.l

ii

ki t

!#■

?:

mili’

li

ilaii

iW

ISO"

!“'P

m

iii

g|

•i

wm.

ą\

MU

\\\

\m

Skrzynia skarbowa z kutego żelaza, znajdująca się w kościele parafialnym w Pieczyskach (wiek XVI).

dar będzie wiernym sprzymierzeńcem Rzeczypospolitej. Jakoż natychmiast złożył on w ręce hetmana len-niczą przysięgę i wprowadzony do Jass przez wojska polskie, objął rządy nad zniszconym i znękanym kra-

Ó Theiner, III, 4S.

krotkc, że obowiązki dla ojczyzny stawia wyżej, niż stosunki prywatne. Groźniejszem o wiele od tej pro-testacyi siedmiogrodzkiej było zachowanie się Tatarów. Han, stanąwszy z wielkiem wojskiem pod Tehinią, przez posła swego uznawał pozornie hospodarem Mo-hiłę, ale pisał się panem Wołoszczyzny i przechwalał

się przed Wołochami, że idzie po to, ahy „Lachy nahaj-kami do hordy zagnać", a kanclerza w podarunku we-    step okoliczny. Wieszając się po sąsiednich mogiłach,

zyrowi posłać. Powziąwszy o tein wszystkiem dokładną    podchodząc z nienacka pod obóz, kusił się han kiika-

wiadomość, hetman wyprowadził wojsko z ziemi woło- krotnie o zdobycie obozu, ale czujność Zamoyskiego, skiej i położył się na polach czoczorskich nad Prutem.

Żołnierz był ochoczy i dzielny, ale siły niedostateczne;

nieprzyjaciela. Jakoż niebawem okryły hordy tatarskie

karność rycerstwa i stosowne użycie artyleryi polskiej, niweczyły zamiary nieprzyjaciela. Od 17 do 20 paź-

Ii

'    " ił |

* KAŚ#

1/

v,.

li

......

fek

WL

W'¹

mm.

wl

mmm

.JKŁ

KiipSiMfe

mi

vi

itS

..

Rysunek Jana Matejki.

Zygmunt III w pierwszychTatach panowania.

8,000 ludzi, acz wyborowych, musiało w stepie uledz przemocy tatarskiej. Aby tego uniknąć, postanowił Zamoyski bronić się w taborze.

Założono więc obóz nad brzegiem Prutu; z trzech stron okalała go rzeka, z czwartej wał ziemny, wysoki na sześć łokci. Tak obwarowany oczekiwał hetman dziernika toczyły się pomyślne dla naszych harce z Ta-tarstwem i janczarami, aż do dnia 20 października, w piątek, sendziak tehiński przysłał Tatarzyna, chcąc „o pokoju rokowanie czynić". Nie usłuchał hetman narazie wezwania i dopiero na powtórną prośbę sen-dziaka, posłał Jana Szczęsnego Herburta. Ułożono zjazd hetmana z sendziakiem opodal od obozu, w polu pod namiotem, umyślnie w tym celu rozbitym. Po dłuższej rozmowie zgodził się Tatarzyn na warunki, podane przez Zamoyskiego, a więc na utrzymanie Jeremiego na hospodarstwie wołoskiem, na pobyt wojsk polskich u boku hospodara i przyrzekł w końcu bez czambułów, spokojnie powrócić do domu.

Wiadomość o wyprawie Zamoyskiego i o pokoju

ne, bo Rzeczpospolita nie miała najmniejszego powodu ściągać na siebie Turków lub pozwalać na zabór Wołoszczyzny, a i stosunki wewnętrzne nie były tego rodzaju, aby się rzucać w hazardowne przedsięwzięcia. Wielkie plany wojny tatarskiej i powściągnięcia Kozaków rozbiły się, jak zwyczajnie, o skąpstwo szlachty. Województwa wielkopolskie odmówiły poborów, odmówiła i Litwa, rozdąsana na króla za to, że po prze-

Bpi

■.'Vy

HU

V "

Bi

\?*V J,

mm

mm m

/o

u?

mg*

ii-i

hOSs

m.

Anna Jagiellonka,

żona Stefana Batorego, zmarła d. 9 września 1596 r. (Ze starego portretu.)

z Tatarami wywołała wielkie niezadowolenie w Rzymie i w Pradze. Papież Klemens VIII napominał w ostrych listach Zygmunta III i kanclerza do prowadzenia dalszej wojny z Turkami, wyrzucał im, że w chwili, gdy orężowi chrześcijańskiemu w Węgrzech powodzić się zaczyna, gdy Zygmunt Batory po zwy-cięztwie nad Sinan baszą dotarł do brzegów Dunaju, Polska wchodzi w układy z nieprzyjaciółmi Krzyża św.

Zarzuty te były oczywiście zupełnie nieuzasadnio-niesieniu Radziwiłła na stolicę krakowską, biskupem wileńskim mianował Polaka, Bernata Maciejowskiego. Skutkiem tego stało się, że hetman z garstką wojska odpierać musiał całą potęgę tatarską, a obroniwszy szczęśliwie granice Rzeczypospolitej, do nowych z Ko-zactwem gotował się zapasów. Kozacy, nadęci powodzeniem i znaczeniem, jakiego nabrali w ostatnich czasach, gdy ich cesarz Rudolf II listami swojemi obsyłał, zaczęli się usuwać od posług dla Rzeczypospolitej i po-

litykować na własną rękę. Kiedy Zamoyski, stojąc pod Zynkowem, wezwał ich pomocy przeciw Tatarom, zażądali najpierw pieniędzy i sukien, a podczas czo-czorskiej wyprawy przypatrywali się obojętnie krwawym zapasom hetmana z pogaństwem. Wtedy był nad nimi atamanem Loboda, a porucznikiem jego Na-lewajko, rodem z Kamieńca, „osoba znana, mąż nie lada i do tego puszkarz znamienity**. Leżąc bezczynnie po owej wyprawie wołoskiej z B.ozwanem, puścili się ogromną kontrybucyę z mieszczan słuckich i zamierza ciągnąć ku Brześciowi, ale zaskoczony przez wojska litewskie i pobity, bierze szturmem po drodze Mohylów i uchodzi wreszcie na Wołyń. Na wiadomość o tych wypadkach wysłał Zamoyski hetmana polnego, Stanisława Żółkiewskiego, przeciw buntownikom. Żółkiewski z Krzemieńca bieżąc dniem i nocą, chociaż zima była głęboka, starł niedaleko Konstantynowa pierwszą watahę, a następnie puścił się w pogoń za Nalewajką.

bW? '

- i----

wifl

mm

=====

7:/    iflrA

mm

"=£=•55

W.

Pp

w\

s£

=T£rć.§5*=2

gn r «S

i j ifB

luj;!!

■Hi

r~

|P

■

tfilwŁ

8®

a:

tasssiśkgyS

Pi

ittnf

pr

|||||||||

Sa

W

Maili

HIHR

aE

Wi

i.

LI

mi

ii

f®=

mśmm

Kościół parafialny we Włodawie. (Zbudowany w 1596 r.)

oni na rozboje, złupili Bracław, wybrali kilka domów szlacheckich, wreszcie z obawy przed wojskiem pol-skiem, gdy i Zamoyski grożnemi listami ich upominał, poszli w głąb stepów i ztamtąd, obrawszy sobie za do-wódzcę Nalewajkę, wpadli na Wołyń, gdzie im się Łuck okupić musiał. Po Wołyniu przyszła kolej na Białą Kuś i Litwę. W ostatnich miesiącach roku 1595 widzimy Kozaków w okolicach Słucka. Nalewajko głosi, że idzie tam z rozkazu hetmana wielkiego koronnego, zdobywa Słuck, zabiera ztamtąd armaty, zdziera

Ataman, uchodząc obyczajem kozackim w taborze, gdzie miał dział 20, wymknął się z matni pod Przyłuką; pod Białocerkwią stoczył z Żółkiewskim krwawą bardzo bitwę i uciekł wreszcie za Dniepr. Hetman, wsparty posiłkami pod Bekieszem i Karolem Chodkiewiczem, postanowił zgnieść buntowników. Więc, gdy traktaty, które nawiązał Loboda, żadnego nie odniosły skutku, a co chwila można się było spodziewać nadejścia wojsk litewskich, przeprawił się Żółkiewski przez Dniepr i połączywszy się z Bohdanem Ogińskim, otoczył tabor ko-

żacki pod Lubnami. Buntownicy bronili się rozpaczliwie, oblężenie było trudne i trwało prawie dwa tygodnie. Dopiero gdy hetman z Kijowa działa wielkie sprowadził i przez dwa dni bezustannie tabor ostrzeliwał, a naostatek odjął oblężonym wodę i drzewo, zaczęli Kozacy traktować o pokój. Żółkiewski postawił twarde warunki: zażądał bowiem wydania Nalewajki i jego spólników, złożenia armat, broni i sztandarów. Przywiedzeni do ostateczności, strzeżeni wokoło przez jazdę polską, która przez cały tydzień z koni nie zsiadła, zgodzili się wreszcie Kozacy na wszystko i wydali Nalewajkę, prosząc jedynie o życie dla siebie.

Gdy jednak hetman domagał się zdania na łaskę lub niełaskę, wszczęła się bitwa, a raczej rzeź straszliwa. Z 10,000 czerni, zgromadzonej w obozie, uszło • zaledwie 1,500 pod dowództwem Krempskiego. Jeńców puścił Żółkiewski wolno, Nalewajkę odesłano do Warszawy, gdzie po przesłuchaniu został skazany na śmierć i ścięty. Obok niego dał gardło Mieczkowski, komornik królewski, który do Nalewajki woził jakieś zmyślone listy od króla. Ogółem odgrywały w tej sprawie niejasnej rolę intrygi pokątne, w których maczali ręce nietylko agenci cesarscy, ale i możni panowie polscy.

Gdy tak na wschodnich kresach Rzeczypospolitej tłumiono krwawo bunt kozacki, obradował sejm warszawski nad ligą książąt chrześcijańskich. Zjechał w tym celu do Polski legat papiezki Gaetano, przybyło poselstwo austryackie z biskupem ołomunieckim i Adamem Popelem Lobkovicem na czele, stawił się i ambasador hiszpański. Najgorliwszym rzecznikiem ligi był legat, który różowym oddawał się nadziejom i przed komisya, wyznaczoną przez sejm do prowadzenia traktatów, roztoczył ponętny obraz przyszłej koalicyi. Podług jego mniemania miał należeć do niej papież i król hiszpański, i cesarz, i książęta rzeszy, i wojewoda siedmiogrodzki, i hospodarowie naddunajscy. Liczbę wojska cesarskiego podawał na 70,000, na wodza naczelnego armii związkowej proponował króla polskiego, słowem starał się Polaków pociągnąć, olśnić i zapalić.

Na pochwałę komisarzy polskich trzeba powiedzieć jednak, że złudnym obietnicom porwać się nie dali, że sprawę tak ważną traktowali gruntownie i ostrożnie, i że dobro Rzeczypospolitej przedewszyst-kiem mieli na względzie. Była to niewątpliwie zasługa Zamoyskiego, który w senacie jasno stanowisko swoje zaznaczył i żądał wyraźnego określenia warunków ze strony papieża i cesarza. Jakoż pokazało się wkrótce, jak słuszne były wątpliwości kanclerza, gdy i posłowie cesarscy nie mieli umocowania do zawarcia ligi i legat papiezki domagał się, aby Polacy ziemię wołoską bronili od Turków i Tatarów, a pretensye swoje do niej oddali pod sąd Ojca św.

W takiem położeniu postąpili komisarze polscy bardzo roztropnie, oświadczając, że do dalszych traktatów należy wybrać osobną delegacyę, któraby posłom cesarskim i papiezkim szczegółowe przedłożyła warunki. Mieli się oni mianowicie domagać wypełnienia ugody będzyńskiej, mieli żądać, aby dwór austryacki do ele-kcyj przyszłych się nie mieszał, aby zrzekł się preten-

syj swoich do Inflant, Prus i Mazowsza, a o „Szląsko i pomorską ziemię, jako własne członki królestwa polskiego, aby rzesza i cesarz wdali się w kompromis¹¹. Inne punkty dotyczyły związków rakuskicli z Moskwą i żołdu dla wojska polskiego na wypadek wojny tureckiej. W razie pokonania Turków, miała Wołoszczyzna, Multany i Bessarabia należeć do Polski. Jako rękojmię wypełnienia tych warunków powinien cesarz oddać w zastaw Rzeczypospolitej natychmiast Szlązk, Wrocław i Ołomuniec. Sejm przyniósł te wnioski komisy i i wyznaczył 34 delegatów z izby poselskiej i z senatu, aby w dniu 1 sierpnia w Krakowie się zjechali i układy w myśl ułożonej instrukcyi prowadzili.

Dotychczasowy przebieg układów przekonał legata, że losy ligi spoczywają w rękach Zamoyskiego, usiłował \yięc kanclerza zmiękczyć i dla planów swoich pozyskać. W tym celu, zanim jeszcze komisya w Krakowie się zebrała, posyłał po dwakroć sekretarza swego, Vanozzego, do Zamościa, oba razy nadaremnie. Zamoyski, w zasadzie przychylny walnej wyprawie na Turków, wyobrażał ją sobie zupełnie inaczej niż legat papiezki i posłowie cesarscy. Raziło go oddanie naczelnego dowództwa nad wojskiem ligi arcyksięciu Maksymilianowi, którego tą drogą na tron polski chcą wprowadzić, środki pieniężne, ofiarowane przez papieża i cesarza, uważał za niedostateczne, obawiał się, abynieob-warowane granice polskie nie ściągnęły na Rzeczpospolitą całej potęgi tureckiej i niedowierza zresztą stronnikom austryackim wogóle, gdyż miał dowody w ręku, że dom rakuski i w Szwecyi intrygi prowadzi i o uzyskaniu korony polskiej myśleć nie przestaje.

O ile obawy kanclerza były uzasadnione, okazała wkrótce dowodnie komisya krakowska, gdyż posłowie cesarscy najważniejsze warunki polskie odrzucili, wykonanie ugody będzyńskiej milczeniem pominęli, a przy hetmaństwie arcyksięcia Maksymiliana twardo stali. Traktaty rozbiły się więc w istocie, chociaż formalnie pogrzebano je dopiero w sejmie w roku 1597.

Jeżeli papież i legat jego mogli być niezadowoleni z przebiegu układów o lidze, to z drugiej strony musieli przyznać, że dwór polski w tym samym czasie oddał niepospolite usługi kościołowi i cywilizacyi zachodniej przez nawrócenie Rusinów, dokonane na soborze w Brześciu Litewskim w roku 1596. Myśl unii Kościoła wschodniego z zachodnim, propagowana od niepamiętnych czasów przez stolicę apostolską, znalazła silny odgłos w Polsce i na Litwie. Wiadomo, jakie usiłowanie pod tym względem czynił Jagiełło i Witold, znanem jest poselstwo biskupów ruskich na sobór konstancyj-ski, a jakkolwiek zabiegi te wtedy nie odniosły pożądanego skutku, to unia florencka (w roku 1439) urzeczywistniła niebawem zamiary wielkiego Kiejstutowicza. Metropolita kijowski, Izydor, biskup suzdalski, Awrami i liczny zastęp Rusinów podążył do Ferrary, aby dzieło zjednoczenia uznać i własnoręcznemi podpisami swo-jemi potwierdzić. Uradowany tem papież Eugeniusz IV mianował Izydora nadzwyczajnym legatem swoim na Polskę, Ruś i Litwę.

Ale unia, tak ważna pod względem politycznym i kościelnym dla Polski, napotkała właśnie z tego po-

;

M

I,

,'! j_V.

>!■

[ '

■

■

:: ::

Bk .

w

r    ,X^

/ < , « r

/# V

*f

^5

V*

r

■

\

CS

\ ■

N.^

:Ś*f

..'

S:

•i:

fc **$

aiiźifetofSiSBSfcsB fejsac

111%,

s

l

I

ZA

i

|!

k;~’i

.:w5%

N

k' a

■

j

"~: • . •    7 ;

ft

7.AA:;

.A-

S-^SŚSS

.■:......"•■    !    '-;■:    i;"'::    ■ ■■

■ *• - "^ssfe    •>iAZ-r/.&a&św-     „ -jo., .jz...'^^ .-^w» ...A

®§§i|§!L '***>*££ ^Zzś$Z*Ź*r>***

iwSLWitir*:

U:

***^«'‘

l . iSfcJII.m« »^ <•.. *

S58

m

i

@ >f

m

_

wm

Ł#?

!(

m:A

mii

> * •■•'*

ik

. ■

l«C

■ /'•-■

& m

fi*.

r';

i?

ir \ ^5*łsiT

Jjf^ f*i&    Jj11    ’|

■;

m

i

\

|i

,

;„3a

HET

*

“ktUri

iri

aa

śs

II

^ ■

•:

■

■™l£^srv¹'

Wmm.

m

TLi:...

,

**&>**•

’o!

;

; ,

MI lir

i

i

m

m

-k ;

I

'

gfcffwa

V

V-

J

:■

J

ffjiSA

■'

>-...

ta

*'

'

SSSm

ISSfi

!LVM1

ilmr''

!H

iS*N

-

'Ńń

■

p

■i

lir

Sr!

t

ri

w

t ■

yf

68

tg

i

-

m

Hf

*. ."'A

di

m

I.

:

H

Li

4

;

i ^- '

K

U

i

V

V

m

li

ii.

-2?:

;i U ł

p!

w

!:

V

r

1

il

;

i

i

»

R

i

p

I

[V:

¥

■

%

i

m.

r; .

fi

li

m

|

y

Sil

I

“"7;_ ;.. i; 11

lajaS

^5

i- - ,..

y

7

3,5$

myCM^h

•,. -■ ■■■ • ->

£ |

, ,

>• 4,

ifefc

KL.J

-•y

I

km

M

>

■%

51

4

—

ś*«

777

-Ł.

giiit

t ŁjHpj

t

gc

m

«'

■

.9.

Es ”

3 ?

■

i

i. -,    ■

.

fe. . -.5

(

.•

L: 't /'

r^!

Ściana z pomnikiem Aiiny Jagiellonki w katedrze na Wawelu.

woda na najzawziętszą opozycyę wielkich kniaziów moskiewskich. Kiedy Izydor w roku 1441 udał się do Moskwy i tam po nabożeństwie w katedrze akt unii od-wprawdzie z więzienia, ale gdy i na Litwie wielki książę Kazimierz, uznający antypapę Feliksa, niezbyUmile go widział, zniechęcony tern wszystkiem, wyjechał do Rzy-

rz:

m*

im

■ :

.; jś*M

ii *    *

, <ą i

I * & I

I iM

W\

fp’" I

fefe

mm

im

111

j,*”    ^

LX?

fw

|U*PwL

*X v #

nm

.■i

fev

:r

, iii

ma

mm

mim

....

i;

&

jak

i

*•* *■ :

Wi

mm

HS

.v

•S;

■i*

'mm

g§ i lip

,>«x£4

- ■■

■t"

ma

■■

SPISI

* t’-':

- '    fc.. -•*-

mm

• fi li#

9Ś0

gig-^. _ -.....

§sg 1 5SS - 3

Pomnik Anny Jagiellonki w katedrze na Wawelu.

Unia skutkiem tego zachwiała się mocno, bo Wa-

czytać kazał, obecny w kościele wielki kniaź Wasyl II złajał publicznie metropolitę jako heretyka i w mona-sterze czudowskim zamknąć go kazał. Izydor uciekł

mu.

syl II, korzystając z nieobecności Izydora, mianował metropolitą kijowskim Janasza, a Kazimierz .Jagielloń-

czyk nominacyę tę uznał i cerkiew ruską oddał tern samem znowu pod wpływ Moskwy.

katolickiemu jednoczyła wszystkich herezyarchów, podczas gdy z drugiej strony i duchowieństwo łacińskie

i Zygmunt August, zajęci wewnętrznemi rozterkami o podtrzymaniu unii myśleć nie mogli. Protestantyzm krzewił się zatem w Polsce i wdzierał się rozmaitemi drogami do cerkwi ruskiej. Tam ułatwiała mu pracę demoralizacya i chwiejność wyższego duchowieństwa, tu, oprócz demoralizacyi, nadzwyczaj wielka ciemnota i upadek kleru. Zepsucie szło z góry. Patryarchat carogrodzki, zależny zupełnie od samowoli sułtanów i wezyrów, znajdował się w stanie upadku i korupcyi niesłychanej. Tak hospodarowie wołoscy i multań-

Dziwna rzecz, że i stolica apostolska dość obojętnie niezreformowane jeszcze i królowie Zygmunt Stary na los unii patrzyła i dopiero w roku 1458 wyznaczyła na następcę Izydora opata Grzegorza. W Polsce, co prawda, inne pod tym względem panowały zapatrywania. Władysław Warneńczyk wydał w roku 1443 w Budzie przywilej, równający duchowieństwo unickie ruskie z łacińskiem, ale dokument ten, wobec przewagi obrządku greckiego i nieopatrznej polityki wschodniej Kazimierza Jagiellończyka, wielkiego znaczenia mieć nie mógł. Unia, zwichnięta w zarodku, wiodła żywot suchotniczy. Nadaremnie Kazimierz uznał następnie metropolitą Grzegorza i o nawracanie wyznawców scy, jak i patriarchowie kupowali wprost godność

WN

VI

WŚtmi

^NS§llufvi

ś-

i-i

sv^?

C;

Vr>

■'M

fr

V> ■

1®^

.- V-?

r- ■

' Vs‘

: JMX? ajHi j i

' */

\'Y

fol

Al

/i

^01

’•§

,Ri

V>f

Zjjl v, ■ '&,

smm

lii

1

.xi<-

X'*

M/Ź

Si

k vv

'ZWĄ

mu

iepsii

WMrJfJŹy, fWśwL

w.'#¹!

gis

V %k

iźamm

y-s^s

U2

/.

?//:

Uf

:V

- -i.-

:f

f/Z/ł'"

Pif

•.‘i

•>-

,'tv

.4

t\

V|g

Vi

IRfe:

.>x~

/?'

Ef;

>x

• .-fu-v

'£&Ę§j

*■?

' V¹

Kozak, czatujący na Tatarzyna.

obrządku wschodniego pilne czynił zabiegi, nadaremnie biskupi ruscy wysyłali poselstwo do Sykstusa IV z obe-dyencyą, większość chyliła się widocznie ku cerkwi wschodniej, a małżeństwo Aleksandra z Heleną wzmocniło kierunek ten i utwierdziło. Gdy Iwan Wasyle-wicz III skarżył się bezustannie, że córkę jego na katolicyzm chcą nawrócić, sprowadzała Helena tłumy duchownych obrządku wschodniego do Wilna w celu propagandy, osadzała na metropolii kijowskiej zdeklarowanych wrogów unii i pracowała wytrwale nad odnowieniem wyznania greckiego w prowincyach polsko-litewskich. Stan ten pogorszył się jeszcze bardziej w ciągu wieku XVI, gdy kościół katolicki w Polsce znacznie podupadł, a herezya krzewić się zaczęła.

Protestantyzm widział w obrządku wschodnim naturalnego swego sojusznika, nienawiść ku kościołowi swoją od padyszachów i faworytów sułtańskich i nieraz zdarzało się, że ze stolicy patryarszej rugował prawo-wowitego i uznanego władcę ten, kto więcej od niego zapłacił. Upadała więc powaga patryarchów i od schyłku XV wieku nastał zwyczaj, że i metropolitów kijowskich i biskupów ruskich mianowali królowie, nie oglądając się wcale na zwierzchników właściwych kościoła wschodniego. Ale i to nie trwało długo, bo możnowładztwo ruskie zagarnęło niebawem prawo to dla siebie. Glińscy i Ostrogscy sadzali na stolicach biskupich władyków, inni magnaci wyjednywali dla klientów swoich dekrety w kancelaryi królewskiej, a szlachta drobna ruska lub podupadli ziemianie, ludzie świeccy i w rzeczach wiary nieoświeceni, szukali na tej drodze karyery i dostatniego na późniejsze lata zaopatrzenia. Pod takiem kierownictwem musiało upadać i du-

chowieństwo niższe. Wszystkie świadectwa wspólcze- połockiego, podobnie bez nauki (jak cerkiew grecka), sile przedstawiają też w najczarniejszych barwach opłakany stan cerkwi ruskiej. Książę Konstantyn Ostrogski, najzawziętszy wróg unii, pisze pomiędzy in- nie umieli¹¹, nemi: „A nie dlaczego innego rozmnożyło się między ludźmi (narodu ruskiego) takie lenistwo, ospalstwo, od- i moralne zdziczenie ludu. Duchowni świeccy, którym

trzech kaznodziejów w niej nie napotkać. A i ci, by się nie żywili postylami katolickiemi, słowaby powiedzieć

Za ciemnotą szło nieuchronne zepsucie obyczajów

|p

Ipc

li

i3

1;

^ W    1

* M i| ' \

fe:. i'r ^: *•'

a-13

Pi

.....:

igf

fi

p|

SI

-V\

i&b

. .    7,-

•s

/%

Ubiory szlachty polskiej z czasów panowania Zygmunta III.

wolno było raz tylko się żenić, przed święceniem, wstępowali po dwa i po trzy razy w związki małżeńskie,

Ką niesforność —- powiada archimandryta Krewza — że oprócz odzienia mniskiego i postawy powierzchownej

stąpienie, jako najwięcej dlatego, że ustali nauczyciele, ustali opowiadacze słowa Bożego, ustały kazania, a zatem nastąpiło zniszczenie i zmniejszenie chwały Bożej „życie zakonne nawet przyszło po wielkiej części w ta-i Cerkwi -lego, nastąpił głód słuchania słowa Bożego".

Tymczasem głodu tego duchowni obrządku wschodniego nie byli w stanie zaspokoić, „Ruś bowiem, po- nic zakonnego nie było". W monastyrach siedzieli dług świadectwa Melecego Smotrzyckiego, arcybiskupa | mnisi z żonami i dziećmi i używali pożytków klasztor-

nych na zaopatrzenie swoje i swoich rodzin. Nic dziwnego zatem, że szlachta dymnicka chwytała się protestantyzmu, że krzewiły się pomiędzy ziemianami zamożniejszymi i oświeceńszymi zasady Lutra, błędy Kalwina, herezye Aryusza i że do nielicznych szkół ruskich sprowadzano na nauczycieli ministrów akatolickich. Wszyscy ludzie poważniejsi ubolewali nad tym niesły-a pod kierunkiem Daniłowicza Smotryckiego, przełożono Pismo święte na język słowiański *), ale wszystkie te prace były spóźnione. Cerkiew ruska, złączona ze strupieszałym patryarchatem carogrodzkim, nie mogła się odrodzić inaczej, jak przez zjednoczenie z kościołem katolickim, przez zasilenie chorego organizmu swojego świeżemi prądami cywilizacyi zachodniej. Podjął tę

r'

ni

31

feLJ§

r-MWfa-

mBmk.

fe-

r,J

HF''

Jan Karol Chodkiewicz. (Podług współczesnego portretu)

chanym upadkiem cerkwi ruskiej. Jedni pragnęli przez rozszerzenie oświaty zreformować duchowieństwo i podnieść jego moralny stan, książę Konstantyn Ostrog-ski ufundował w roku 1580 akademię w Ostrogu, przyczynił się do założenia kijowskiej szkoły brackiej w roku 1587, powstały zakłady podobne we Lwowie, Wilnie, Jarosławiu i Brześciu, z inicyatywy Ostrogskiego, myśl na nowo Possevin, przychylił się do niej Stefan Batory z pobudek więcej może politycznych, niż religijnych. Jakoż za panowania monarchy tego, po długiej przerwie rozpoczynają się pierwsze usiłowania, zmierzające do nawrócenia Rusinów. Przerwane przez

J) Jest to rzadka dziś bardzo Biblia ostrogska.

BU-"/-

>• -' i “ •-** ⁻

.•

;4,

yji

■Kl^

, i*

fei

|,:

wĘk

JP’¹'

F ■

as

:hMĄ:

■■V'-

, ■ SMi

->>y ,

■:; • vg^;V. , n

v^r

. s$ i .-f J&i

i • ; -rj

I ■' i

imb

** "» Ęi ■

iSrt

**W

•*»,

y?

. •■ a

liste

igll

MH

¥W

ix

•!

iii

■ • • .:•

Lii^"

;

■ I

-

■ttife,

laaiMl

k

mm

\ ■'* l&K'5ŚH

m ■/■%■

Wmm

3®fr

S?«j

m

r9i,tk

Ęwl,

Ba

Hi

ffelgp

■Bili

.? i

i

aa

p|

m

Pr.>

i'

PI

J4

tm

'•*

' ■ ■’:

illllli

mm

_

m ■:

Mb    :-y>- $

®§"    " . ■■:•.    . • i

i '

■ftiggj V ’    %.*

:&SS

i

i!

gf

4V

Hfl

&3

Sil

i-

£$l

1

p\mm

iv>:

&fk$    i, 4 . , f--'

jjg§^P&:

/i

■*0

■f N

Bi

•V;

II

®'Sf. i

vV-

ifl

l,i:-

Stanisław Żółkiewski,

ketman polny.

l?ysuntle Wojciecha Gersona.

śmierć wielkiego poprzednika swego plany, wznowił w szerszym jeszcze zakresie Zygmunt III. Wychowany w zasadach ściśle katolickich, głęboko i z przekonania religijny, uważał monarcha ten już w początkach panowania swego nawrócenie innowierców za główne swoje zadanie. Utwierdzała go w tem przedsięwzięciu stolica apostolska i Jezuici, od dłuższego czasu pracujący nad rozszerzeniem katolicyzmu na północy.

Oni to objęli kierownictwo akademii wileńskiej, za ich staraniem, a mianowicie za radą Possevina, powstało w Wilnie seminaryum dla młodzieży ruskiej i rosyj-

nia i odcięcia tych wpływów obcych na cerkiew ruską. W Polsce wiedziano dobrze, że ludność ruska ze wzglę-| du na wspólność wiary, skłania się ku Moskwie, wiedziano, że świeżo podczas wypraw Batorego w cerkwiach ruskich modlono się za pomyślność oręża Moskwy i że te sympatye rosnąć musiały w miarę ściślejszych związków hierarchicznych. Oderwanie cerkwi ruskiej od Moskwy stawało się więc nieuniknioną koniecznością tak dla gorliwego Zygmunta III, jak i dla męża stanu tej miary, co Zamoyski. Obaj też podjęli sprawę unii i znaleźli pomiędzy biskupami ruskimi wnet

skiej, papież Grzegorz XIII utworzył w tym samym celu    gorących zwolenników. Pierwszym z nich był Gedeon

wolne bursy w Pizymie, w greckiem kollegium św. Ata-    Bałaban, władyka lwowski, człowiek niedobrej sławy,

nazego, w Ołomuńcu, w Pradze i w Brunsberdze; Skar-    drugim Cyryl Terlecki. Bałaban, żyjąc w ciągłej nie-

ga wydawał słynne dzieło swoje „O jedności kościoła¹*.    zgodzie z bractwem stauropigialnem lwowskienr i za-

grożony z tego powodu klątwą przez patryarchę, chwytał się unii z osobistych pobudek, Terlecki, gorliwy pa

lem zachodnim jedyną możność przeprowadzenia reformy. Nakłaniali go do tego nadto Bernard Maciejowski, biskup łucki i Adam Pociej, kasztelan brzeski. Jakoż wkrótce po odjeździe Jeremiasza zebrało się w Bełzie w roku 1590, czterech władyków ruskich, którzy za sprawą Terleckiego postanowili poddać się papieżowi. Uchwałę tę, zatwierdzoną przez cały episkopat ruski na synodzie w Brześciu litewskim, miał Terlecki w formie deklaracyi przedłożyć królowi. Stało się to rzeczywiście dopiero w roku 1591, a Zygmunt III. uradowany tym krokiem duchowieństwa ruskiego, wyraził wdzięczność swoją biskupom i zapewnił im na wypadek dojścia unii nietykalność obrządku i przywileje takie, jakie posiadało duchowieństwo łacińskie Niebawem pozyskała unia gorliwego obrońcę w Pocieju, który na nalegania księcia Ostrogskiego przyjął święcenia kapłańskie i został władyką włodzimierskim pod imieniem Hipacego. Ostrogski, oddawna już ubolewający nad upadkiem cerkwi ruskiej, był jednym z pierwszych, co o unii myśleli, układał się w tym celu z Possevinem i z nuncyuszem Bolognettim jeszcze za czasów Stefana Batorego, a obecnie przyjacielowi swojemu Pociejowi zalecał, aby na synodzie w Brześciu odbyć się mającym, „obmyślił środki i sposoby, jakie-miby można znieść rozdwojenie cerkwi z kościołem zachodnim". Po długich przygotowaniach i naradach z królem i Zamoyskim, szczególniej podczas sejmu roku 1595, uczynili nareszcie biskupi ruscy krok stanowczy i zjechawszy się w Brześciu (12 czerwca) ułożyli dwa adresy: do papieża jeden, do króla drugi, w których oświadczali, że gotowi są przystąpić do unii florenckiej, byle im zawarowano nietykalność liturgii i obrzędów cerkiewnych. Zarazem wyznaczono jako delegatów, do Rzymu wysłać się mających, Hipacego Pocieja i Terleckiego. Dotąd szło wszystko gładko i zabiegi biskupów, przychylnych unii, na żadną nie natrafiły opozycyę. Teraz jednak, gdy sprawa zdawała się skończoną i gdy tylko oczekiwano powrotu delegatów z Rzymu, aby na synodzie, umyślnie w tym celu zwołanym, uroczyście i formalnie aktu zjednoczenia dokonać, powstała gwałtowna burza, ze strony najmniej spodziewanej. Wzniecił ją książę Konstantyn Ostróg-

Tak stały rzeczy w roku 1588. kiedy patryarcha carogrodzki, Jeremiasz II, jadąc do Moskwy, zatrzymał się w Polsce. Odkąd istniała cerkiew ruska zdarzało się sterz, widział w zjednoczeniu cerkwi ruskiej z kościo-to poraź pierwszy, więc spodziewano się, że patryarcha stosunki zbada, nadużycia powściągnie i kościół zreformuje. Jakoż ze wszystkich stron posypały się skargi na duchowieństwo wyższe i niższe i groźby, że jeżeli stan ten dalej potrwa, wyznawcy obrządku wschodniego będą musieli powrócić na łono kościoła katolickiego, który po soborze trydenckim krzepił się i pomyślnie rozwijał. Patryarcha, wysłuchawszy tych żalów, wyjednał sobie u króla glejt potrzebny i po powrocie z Moskwy zwołał synod do Wilna jeden, a wkrótce potem drugi do Brześcia. Zamiast jednakże jąć się pilnie reformy, ograniczył on się do drobnych formalności, a co ponad to zdziałał, było obmyślone raczej na szkodę, niż na pożytek cerkwi ruskiej. Konsekrował więc na metropolitę, mianowanego już przez króla, archiman-drytę mińskiego, Michała Rahozę, ale równocześnie prawie wTyniósł do godności exarchy biskupa łuckiego,

Terleckiego i stworzył w ten sposób władzę wyższą od metropolitalnej ku wielkiemu niezadowoleniu i oburzeniu tak Rahozy, jak i innych episkopów ruskich. A jakby i to jeszcze nie wystarczało do rozdwojenia i rozbicia hierarchii cerkiewnej, wyjął patryarcha bractwa lwowskie i wileńskie z pod jurysdykcyi biskupów i upoważnił je do nadzorowania całego kleru, tak wyższego jak i niższego. Bractwa te, zaszczycone teraz tytułem stauropigialnych, a złożone z ludzi świeckich, szlachty i mieszczan, stały się czynnikiem rozkładowym w organizmie cerkiewnym i rodzajem ekspozytury policyjnej patryarchów carogrodzkich na Rusi. Jeżeli cała ta działalność Jeremiasza zawiodła nadzieje tych, którzy reformy gruntownej pragnęli, to podróż jego do Moskwy i powolność jaką okazał tam dla życzeń wielkiego księcia, były ze względów politycznych niebezpieczne dla Polski. Ustanowił on bowiem w roku 1589 osobny patryarchat moskiewski, z władzą zwierzchniczą nad całem duchowieństwem ruskiem. Pierwszy patryarcha moskiewski, Job, pisał się „patryarcha włodzimierskim, moskiewskim, wszystkiej Rusi i wszystkich krajów północnych", a jeden z następców jego, Nikon (w roku 1657), wydawał już rozporządzenia dla Bitwy i używał tytułu „patryarcha wielkiej i małej Rossyi". Powaga i interes Rzeczypospolitej wymagały żalem ogranicze-

ski, głowa dyzunitów z pobudek bądź osobistych, bądź dogmatycznych. Magnat ten, który był patronem 600 cerkwi i gorliwym opiekunem obrządku wschodniego, posiadał, skutkiem bogactw swoich i stanowiska społecznego, w krajach ruskich wpływ olbrzymi.

Ubolewał on także, jak wiemy, nad upadkiem cerkwi i pragnął reformy, ale, otoczony protestanckimi mistrzami i przesiąknięty ich nauką, dążył do zmiany dogmatów w duchu akatolickim. Zjednoczenie cerkwi

Bunt Nalewaj ki, wszczęty w tym czasie, nastręczył księciu dogodną do spełnienia tych zamiarów sposobność. Są ślady, że Ostrogski porozumiewał się z'Na-lewajką, w orszaku księcia, gdy jechał na sejm warszawski, znajdowały się całe hufce kozaków Nalewaj-kowych, sam wojewoda groził, że zgromadzi 15—20 tysięcy ludzi, aby odeprzeć, jak się wyrażał, gwałty króla i papieżników, a protestantów, którzy wtedy synod swój w Toruniu odbywali, wzywał, aby się połą-

::    z ■    -ju-- i-mmi

w

^    ■ i

Jjpllir ■    '    '

' afglif

‘.w

mm

mm

mm

m&m

n:

kiśmśSSMm

WA

Bili

mu

:jsh

Ki#'

' . i:. * —r. . s

msL. r*

iIJSi

mm

Mi

mmmmm

mmmmmm

mś

.-Z.

mm

mm

wBmm

wmm

Rysunek .T. Brandta.

Rotmistrz chorągwi pancernej.

z kościołem na warunkach, przyjętych przez episkopat ruski, nie było zatem po jego myśli, a że układy odbywały się bez jego wiedzy, więc powziął urazę do biskupów a nawet do swego przyjaciela, Pocieja.

Dumny oligarcha, panujący na obszarze 242 mil kwadratowych, nie mógł sobie wyobrazić, że znaleźli się ludzie, którzy bez jego zezwolenia unię przeprowadzić zamierzyli i z uporem, właściwym starości—liczy! wtedy lat 82 — postanowił rzecz całą zwichnąć, chociażby nawet i gwałtownych przyszło użyć środków.

czyli z wyznawcami obrządku wschodniego do wspólnej walki przeciw katolikom. Pomimo tej agitacyi spodziewał się dwór i nuncyusz Malaspina pozyskać księcia dla unii, biskupi ruscy pojechali zatem do Rzymu, gdzie im wspaniałe zgotowano przyjęcie.

Na uroczystem posłuchaniu złożyli oni wyznanie wiary, poczem papież Klemens VIII wydał bullę „1Magnus Dominns et laudabilis ni mis*, zwiastującą światu połączenie cerkwi ruskiej z kościołem katolickim i kazał wybić medale pamiątkowe złote i srebrne z napisem

p-Z

Ng

Zr

: *

X'-

■ i

nrrr

td

t£s.

ii? uti!

kŹ&ZSZB. ?i

■ i‘A~~~ ~— '•** “⁼^—*

rf*-A;'v^

A

—*-'P

'^Sw

s?\. -=-

iA®---.

mr --—    -• s~— -

il

v

iA

A

PB§llpilpl

źpzm&zi- r~

~~=rs*****r-----------

S=£^ '-S®

• ,

- -    • : Vp-:l

YILNA LfTYAMIAŁ jMctropofe.

~-T ?==:'■

rjliffp fi .

r-~2L_-.

,

ie

»?

\

£^3

—: ^V:7

:AAA

-

•r—

:-3p:

m

fesŁ-

■-■

~-rS3!

Z

JfiJ*

-~.i

s?££l -

.. " -r 'A---=a, «sr ^ AZ? ZZ

A||l§

ffspr

P^;@

^r-źgrr*^

mm

~-r’-=7-~-

aSE

s>

TT-'

■*».,

j?

ŁAa

- -AS

\

n

;V\%'4

y|

?=5='

‘®s:*

i.A

P

A*

■ V- •

. • vVv'-

A"

r-E

.-

S»j

gxSEjSSl

. - t:

- ZAA

-Ag

J ~^T-j%£r

£v>

■

A17

m

i

(

/

•;

A

P

w

U

IŁ

<0*

K

ko

.

\i^

ii

AA

A2=

«s

Aś

4

»a.v.A

JS3

i-i

-7//

/fe

w/* w

0F/ §

gfl

Ai.

*1

‘17

ib?

bsPBsi.>

aLeglBa^^m

gl,'

a--T

gmil

;3

A

i3 ‘ 3-

/r]

Kyg

<9

:rtó

sag.

SĘ

I

I

Es

^ ■

'-" -I

ł/l

18

-

ii

%-

®5

fl

;jiB

/

i

m fi

jif

/

f/

#

A

A

"#A

Wmms./Ł

jORWW

jm

<r

7

/

8

y

¥/

'4V--

jo

KH

Af4

[*•]

;r<

>\

_.'j

f5

K

*

i

/7>

••■^VAA

<.

4

;•

A

7

«Ś55S}

//'A'

/•mm

*f7

^%r,.

Ji-

kV7

>h

i ■

mxjc

7,

A-ł

-A;3 ^

[Sr

W

'V

->■

•;A

IB

. *¹

y

A-

%

’

A

•

KT/fe^gg

'■;-

■

[»r-~

7

zM

8^

A

7?śd

^'TSi' 6

AJŚ

v

ggLr^^l

A ■:

&

1&- '

\ \

l®3

SpA J,1

m

A7

{

i

mm

A:

A

,®==

l' \&

C-

LS=:_⁻y

^1

ż

/A-

///;.»■

'.r

ZwwtBm

f- ■

-

V

r*°

A

^f;

M

ł-. wMuls^jvj^\ ■•~*\_y

r

»A-€

»//

4*.

Bz

aę^SxS«?r

Ajj

r7

sai?;

'S^ĘgssgiĘs^gsm

m,

<rr

i

i Jf

;;_:

sk

r-

TE

|ł

«’■'

Z Z

kZZ* .

i

77

5^,

Ma

</>f

ęs:

**Jśrt,/X~"

5tó-?

rr

K.

A

:ż

Vv

w%

—■

WSkd^Ś

■i -

EL

-•-—-"Sbrj

/

5^

^7

z

a    ■

ar\, —

'sZZ

Ai

mZ

■•^4-4'

il

—■-G»

-t??s=Z~-Z

i55-

c?//_/

.'ZZz r

-Aa'

nj

Ml

ZZZ'~

.'Doj kpcbt Slochs-i.^Das Slcchs 3. rdic

±

y. S■'Barbara kirch.

SB

mmmm

Jonjrjcónispnnc h Sloibs kirch*.

Atf.

11. DuTtfcrsopc n. *Die ber nar di 6. 'DL Schatzmcićbcr katis. il. Dte Cancełru

KJnig &a11.    I4- 5- ioban ktrehe ■

7. '£>*7

¥-

>

!&!?

ęa^LW

a

7

iSS

K,

'

yy/^    -    ' ~~    _/ScAA TyT^y.

~3

vz

.,'

"*• ' "r.

jl-Aj

i

^Mii.

iĘgi

pfa

[{

r\

1«

H

bg

A/!

\'M

' ■:

s

’ TA

^/Arr/////"-"

1 \

1'^

Kp^j^ArrAA^nTCj4

. .

7///f

ff

*A

/

Ę

&

Ar-Wl

A>-'

Zź

■rmZ* A

?TA1 ^

=*Ł-J

,.:A

■;it

-pg:

-.;.*^?e

‘CS--

i

r- =

\z

ife ■--...

,yj///

-■

ZZ    y

p///'

A-.A

6®-

. .ittri

7

/

s

____•_ w ..-^tw^wśsgiiipy

-Al

jZ^m

ZZr.-c-'    «Si$TO«ś

f M

m (M

a

x\

i:

ŁV?-

Wk

¥

,,,.,,    —««// —o>x..    -U’jJ ■'*!•'■

A

w

I

f- .-ZrT^zZ ^ /T ^

C.M|

t ^

Mapa Wilna z końca XVI w.

(Ze zbiorów Matiasa Bersona.)

V?

vv

na

-yyPj

libertatis'¹.

vT\itihcms rcccpiisu. W marcu roku 1596 powrócili delegaci z Rzymu, aby dzieła unii dokonać w kraju; tu jednak czekały ich największe trudności, Ostrogski bowiem, niezmordowany w agitacyi, pozyskał sobie chwiejnego metropolitę Rahozę, znalazł poparcie u bractwa stauropigialnego wileńskiego i na sejmie w r. 1596 wystąpił ostro przeciw królowi, podczas gdy Stefan Zyzania wraz z księżmi: Wasylem i Ilarasymem burzyli słowem i pismem ludność ruską, piętnując biskupów mianem zdrajców cerkwi.

Król w celu uspokojenia umysłów wydał odezwę, w której oznajmiał o zawarciu unii i zapowiadał synod duchowieństwa ruskiego w Brześciu Litewskim (8 paź-e>

:■(

Trzygroszówka koronna z początku panowania Zygmunta III.

dziernika). Jakoż nie w oznaczonym terminie, ale dwa dni wcześniej, zebrało się w Brześciu bardzo liczne zgromadzenie osób duchownych i świeckich; przybyli delegaci papiezcy, biskupi: Solikowski, Maciejowski i Gomoliński, uczeni teologowie jezuiccy z ks. Skargą czele, przybył i Ostrcgski w towarzystwie Nikifora, protosyngiela patryarchy carogrodzkiego. Kiedy więc biskupi ruscy, przychylni unii, wraz z- duchowieństwem rozpoczęli obrady, Ostrogski w zborze protestanckim otworzył synod przeciwny pod przewodnictwem Nikifora. Z biskupów ruskich przyłączyli się do niego Balaban i Michał Kopysteński. Po bezowocnych układach z przeciwnikami, ogłosił synod dnia 9 października deklaracyę unii i obłożył klątwą opozycyonistów, na co oni uroczystym odpowiedzieli protestem.

W ten sposób nastąpiło rozdwojenie w cerkwi ruskiej, które wskutek słabości rządu polskiego i przemożnych wpływów Ostrogskiego zachwiało byt unii w zarodku. Już samo postępowanie z Nikiforem musiało obudzić w umysłach Rusinów słuszne wątpliwości. Aresztowany narazie jako zdeklarowany wróg Rzeczypospolitej, odzyskał on wolność za wstawieniem się Ostrogskiego i dopiero na sejmie warszawskim w roku 1597 został skazany na więzienie w zamku malborskim, gdzie też życie zakończył. Bałaban i Kopysteński jakkolwiek wyklęci i odsądzeni od godno-śni swoich, siedzieli jednak dalej spokojnie na stolicach biskupich bez żadnej przeszkody ze strony władz rządowych. Obojętność ta z jednej i gorliwa propaganda Ostrogskiego z drugiej strony sprawiła, że metropolitę Rahozę, gdy wybrał się na wizytacyę dyecezyi, obrzucono gradem kamieni; następcy jego Pociejowi odciął jakiś Tupeka dwa palce u ręki w biały dzień na ulicach Wilna. Raz już wszedłszy na drogę porozumienia z dyssydentami, zwołał Ostrogski zjazd do Wilna w roku 1599, gdzie wprawdzie zjednoczenie religijne nie powiodło się, ale stanęła konfederacya akatolików, mająca na celu obronę wszystkich wyznań, przeciwnych kościołowi i unii.

Ustanowiono osobną komisyę, która zajmowała się zbieraniem skarg i nadużyć i z tego źródła czerpał

Ostrogski materyały do ostrych wycieczek przeciw katolikom i przeciw królowi na sejmach i zjazdach. Podczas rokoszu Zebrzydowskiego stanowiła sprawa dyzu-nicka jeden z ważniejszych punktów programu politycznego rokoszan. Żądano mianowicie, aby król przywrócił kościół grecki do dawnego stanu, a oddalił metropolitę i władyków, podległych Rzymowi. Jakoż konstytucya, uchwalona na sejmie warszawskim w roku 1607, zawierała znaczne ustępstwa dla dyzunitów i warowała przywileje i prawa bractw cerkiewnych.

Wszystko to było dziełem Ostrogskiego, który syna swego Janusza, gdy przeszedł na katolicyzm, więził długo w Dubnie i w przystępie gniewu własnę ręką chciał zamordować. Historycy zarzucają powszechnie Zygmuntowi III nietolerancyę i fanatyzm religijny. Z politycznego punktu widzenia oceniając rzeczy, przyznać trzeba, że król grzeszył i słabością i surowością. i że upadek unii przypisać należy nieopatrznemu postępowaniu rządu polskiego i krótkowidzącej polityce szlacheckiej, która bez względu na interes państwa gotowa była z opozycyi przeciw tronowi, popierać dyzunitów.

Śmierć Ostrogskiego (28 lutego 1608 r.) *) pozbawiła wprawdzie wyznawców obrządku wschodniego potężnego protektora, ale nie przerwała wcale agitacyi wznieconej przez niego i jeżeli unia mimo to utrzymała się i pokrzepiła cokolwiek na siłach, to przypisać to należy głównie zabiegom Hipacego Pocieja, który od roku 1599 piastował godność metropolity.

Niebezpieczeństwo ze strony Kozaków odsłoniło głębszym przynajmniej umysłom całą grozę położenia. Zaczęto się zastanawiać nad słabością Rzeczypospolitej i nad potrzebą reformy. Kresowi pisarze, Józef Wereszczyński i Piotr Grabowski, domagali się głośno zaprowadzenia stałej armii, zahamowania j Kozaków, podniesienia z upadku miast ukrainnych i za-

/!» W “

Dukat koronny z czasów Zygmunta III.

łożenia skarbu publicznego, Karnkowski w „Eksorbi-tancyach“ swoich wystąpił z ostrą krytyką izby poselskiej, Krzysztof Warszewicki nawoływał do reformy sejmowania, a królowi zalecał zasady Machiawela ²). Zdawało się przynajmniej tak piszącym, że reforma jest blizką, gdy wypadki polityczne wszystkie pokrzyżowały zamiary. Od podróży królewskiej do Szwecyi upłynęło lat cztery. Przez ten czas pogorszyły się znacznie stosunki w dziedzicznem państwie Zygmunta III. Karol Sudermański zaczynał rządzić samowładnie, prześladował stronników Zygmunta, składał sejmy nie pytając się króla o pozwolenie, a oparty na żyvviole włościańskim, przywiązanym do religii luterskiej, cze-

') Rękopis biblioteki ks. Czartoryskich nr. 339, pag. 468.

³) Książka Warszewickiego nosi tytuł: vDe optimo statn

sne

kał tylko chwili sposobnej, aby koroną bratanka wta-przy ozdobić skronie. Uwiadomiony o przeniewier-stwie stryja, Zygmunt III postanowił powtórnie udać

znaczenia w Rzeczypospolitej. Nawet dawny przeciwnik jego, Karnkowski, poznawszy dokładnie tajemne zamiary króla, pojednał się szczerze z Zamoyskim.

••

- f i Y igjP

(OLE Uf

9*^

*****

| |Y:

;•

Ute

lHSw

ij

: %€-i

,<r J

gg

£li»r;

AV

f*

§§

V'

S £-~

U R&'»

*l:

&,b

■ ’ ■v >•'

•‘C

i&US

&

V ’ I

i* ^ .<

iA.d-

CL \

'i--.'

2|

k •****: ::

a!

.r: u

Ste* '/i:

di :}&m

®f:

r-

•v*\

I p

ui

a>

i>

i2f

~3tf

2: \

b¹

li

ii

| U V, *■ ^T-

■M

PcŁ I

■

l£i

a.

'■A

iw i

-.aSL ^

Uly

0.

wmi$*

\\i®

i ^

I

mĘBmik

<3Sgs®

fc-

«PM»

firn

' ■ - ~    ■ k £7^

;^Kc

- _

k<2

fv NADZIEI e TY K®TY

'

5YMA 5WE&0

o-

SI

ni

s- BOfrPBZYAL DOSIE0IE g\ Lf - -VBO 013 0 >U7('S n T w v'

U-:

4)w

&**¹ • LiLrti

sin

Grobowiec Piotra Bolelickiego, zmarłego w r. 1600.

(Znajduje się w kościele Franciszkanów w Kaliszu.)

się do Szwecyi i złemu wczas zapobiedz. Chodziło tyl- j Z pomiędzy nieprzyjaciół kanclerskich pozostał u dwo-ko o zezwolenie i pomoc stanów polskich, a pod tym    ru jeden tylko podkanclerzy tarnowski z dyrektorem

względem nikt nie mógł wesprzeć skuteczniej króla, jak    kancelaryi Pstrokońskim, ale i ci ostygli już w swojej

Zamoyski. Hetman używał w tym czasie największego , niechęci ku Zamoyskiemu. Wśród takich stosunków

~=2=

rys—^ŚifKj

;MgH

jglgg

m

m.

;7:

li:

Ul

^=3=ES£E£

:~l

gs

"====£

.

ns

SE

^1

==k

łSl

£===

w

~:-=

*'-

•:*-• "£i?r

PP@tM

■mi

sss ■=- _---’

Q

Z

:-

H,

*=

3

1

gjfeg-gg

1^|:

:=>-.=:

—    -T-r.

SSSŚsgffs

BgsigĘp

=

Zi

pgS=S3EĘ

"::ui=~====

mmmm

—--

"__

^T>t

m^mm

i

i

i-¹, n.,

nap

r-~=

-----

m ■■■

:=5

9L

mmmm

^ i

,'d

m

Sjg

:r:: - :-.

5

BaS

-A

fi

L - Wł -    .:

i.

WmwA

WOMm

liii

IpfNS

■'

i;

;‘;v

■

«§

H

an

Z.W////.

|p

^ ■

.

v\j

W*

;.jj

' j

ii IRó

<1

1

mś.

Ę%

m

M

.■

*

> J

li

4.

Cg

Wź

?;

ii

ii

:

i::„i,k/,

J

#1

n

r

w.

■

>\

]

i

.'■

. >.;I!

ii

fi

r i

i

^ta#5

ftK

|~g

Illllill

'

* A

' V

:.y'

'

r

=1

u

III

⁵

I

M

L#J

[s^j

:

ii-

m

\A

H

r§§C

m

m

Bi

igjl

Mi

1

1

H

''.I

)

-

f

m

1

tj

a

Sr ~~

PU

i

4®'

w

pra

- ®s®M

r-; ^

m

w

m

I

SP

lisi

mi

;SF5

ygg

'

~-rz£^'J

Z obrazu W. Szernera,

Pancerni,

zbliżał się sejm roku 1598, poprzedzony nagłymi wypadkami śmierci w rodzinie królewskiej. Przy końcu roku 1596 zakończyła życie poczciwa Anna Jagiellonka,

Osamotniony monarcha, ktorego ulubionem marzeniem było utrzymanie dziedzicznej korony szwedzkiej, okazał się bardzo skłonnym doRistępstw.^Na wakujące"po

li

Ar

9\

Zbroja polska z początku XVII w.

ostatniego stycznia roku 1595 umarła niespodziewanie cnotliwa królowa Anna, pierwsza żona Zygmunta III, za matką poszedł i młodszy syn królewski, Krzysztof.

Łukaszu Kościeleckim biskupstwo poznańskie otrzymał nominacyę Tarnowski, mniejsza pieczęć dostała się Tylickiemu, miejsce Pstrokońskiego zajął Szymon Rudnicki. 4V zamian za te ustępstwa, które oddawały kan-celaryę królewską znowu pod wyłączny wpływ hetmana, poparł Zamoyski silnie propozycye rządowe. Sejm uchwalił znaczny pobór, przeznaczył z podatków 300,000 na podróż królewską do Szwecyi, resztę na yrykupienie zastawionych klejnotów i dóbr stołowych.

Zamoyski, który na każdą sprawę polityczną zapatrywał się trzeźwo, radził królowi zaciągnąć znacz-

podszeptom szwedzkich marzycieli, którzy, przebywając zdała od kraju, ani o popularności Karola, ani o stosunkach szwedzkich ogółem jasnego wyobrażenia nie mieli.

Zamiast potężnej armii zaciągnięto więc zaledwie garstkę Węgrów pod Bekieszem i trochę piechoty niemieckiej pod Janem Weiherem, a jakkolwiek król nad wojskiem tern przełożył zdolnego wodza, Jerzego Fa-

II

Łjm

urn

■<*

SL

'‘'i    *-»

KM

;4

Si

&Ty-*K^*™*

I*

i rj

;■&

fcw4p

■ V*

ri

<*>

^ te

:#fc i

“C\

r^r. * ■

4g;

lfll.:':“vte'' teJipf

i — |

|0K' rSme, r :-h    v ..■■*"* t /■

mm*&*

■a

su

V.

mi

ki

wWg 1

.1.III

mm

sil

fi

Pomnik Stanisława Radziwiłła, marszałka wielk. księztwa litewskiego, w katedrze wileńskiej.

(Umarł w 1599 r.)

niejszy hufiec wojska i wrazie potrzeby zmusić Karola orężem do posłuszeństwa. Rada ta jednak nie była po myśli królewskiej. Zygmunt ufał zanadto Szwedom, aby obcych wojsk przeciw nim używać. Otaczający go doradcy szwedzcy mniemali, że byle tylko król ukazał się w dziedzicznem swem państwie, to większość narodu okaże się wierną prawowitemu władcy, a opuszczony od stronników swoich Karol będzie musiał przyjąć takie warunki, jakie król mu przepisze. Fantastyczny w planach swoich Zygmunt III dał się łatwo uwieść rensbacha, to z tak szczupłemi siłami i on nie mógł wiele dokazać. Niepowiodła się bitwa pod Linkoping, Zygmunt III musiał zawrzeć z Karolem upokarzającą ugodę; pokonany na polu walki, w planach swoich zawiedziony, zgnębiony moralnie, powracał król do Polski, przywożąc, zamiast szwedzkiej korony, widoki rychłej wojny, którą Rzeczpospolita mimo woli i wbrew interesom własnym prowadzić musiała. W zamian za bagnistą i nieludną Estonię, którą Zygmunt teraz dopiero, w myśl paktów konwentów, narodowi zdecydował się ustąpić, miała płynąć bezskutecznie krew polska przez lat 60.

Tymczasem od strony południowej zbierała się nowa burza. Zygmunt Batory, ożeniony z arcyksięż-niczką Maryą Krystyną, sprzykrzył sobie rychło i żonę i panowanie i w roku 1597 odstąpił cesarzowi Siedmiogród za księztwo raciborskie i opolskie i za roczną rentę 50,000 talarów. Oprócz tego zezwolił Rudolf II na rozwód Zygmunta z Krystyną; fantastyczny wojewoda miał przyjąć święcenia kapłańskie, na następcę jego w Siedmiogrodzie wyznaczono arcyksięcia Maksymiliana. Układ tego rodzaju, wyzuwający rodzinę Batorych z posiadania Siedmiogrodu zupełnie, wywołał protest Andrzeja Batorego, kardynała i biskupa warmińskiego, i wielkie niezadowolenie pomiędzy Siedmiogro-dzianami, a i Zygmunt sam przekonał się wnet o nie-szczerości polityki cesarskiej. Osadzony w zrujnowanym zamku opolskim i pozbawiony dochodów, powrócił on więc nagle do Siedmiogrodu, pojednał się z Andrzejem i na sejmie w Koloszwarze oddał mu rządy kraju, zastrzegając sob:e roczną pensyę 24,000 dukatów. Tak stały rzeczy w roku 1599 i wątpić nie można, że na to postanowienie Zygmunta wpływał pośrednio Zamoyski. Skłaniały go do tego i względy na pokrewieństwo z rodziną Batorych i interes polityczny Rzeczypospolitej, dla której owo rozszerzenie austryac-kich wpływów w Siedmiogrodzie nie mogło być oboję-tnem zwłaszcza w chwili obecnej, gdy na hospodar-stwie multańskiem zasiadał wojewoda Michał, marzący o zjednoczeniu księztw naddunajskich.

Jakoż wypadki następne dowiodły, że przozorność ta była uzasadniona, Michał bowiem, zawarłszy pozornie przymierze z kardynałem Batorym, porozumiał się tajemnie z cesarzem, najechał przy końcu roku 1599 Siedmiogród, poraził wojsko Andrzeja pod Hermanstad-tem i opanował kraj cały.- Batory, uciekając z pola bitwy, zginął zamordowany przez mściwych Wołochów. Ale i panowanie Michała w Siedmiogrodzie, nie trwało długo; generał cesarski, Basta, wyparł go ztamtąd, a Zygmunt Batory gotów był- teraz odstąpić królowi polskiemu swoje prawa do Siedmiogrodu. W Pradze wiedziano zapewne o tem i aby Polskę zatrudnić, rzucono na nią Michała. Michał ten, „chłop szalony i desperat", dał się użyć za narzędzie. Zwycięztwa, odniesione nad Turkami i w Siedmiogrodzie rozsławiły imię jego i wbiły go w pychę. Hojny nad miarę, olśniewający przepychem wschodnim tłumy, ściągał on pod swoje sztandary awanturników z całego świata. Służyli mu Węgrzy przeciw Batoremu, Kozacy, uganiający się za łatwą zdobyczą, a nawet znaczna liczba Polaków, których król osobnemi uniwersałami od tego szkodliwego kondotierstwa wstrzymywać musiał. Zebrawszy z takich awanturniczych żywiołów wojsko niemałe, niezrażony świeżą klęską w Siedmiogrodzie i ufny w protekcyę cesarską, postanowił Michał pokusić się o Wołoszczyznę. Aby zaś tem snadniej celu dopiąć, puszczał wieść, że sułtan na ziemię wołoską dał mu przywilej, a do sędziaku tehińskiego pisał, że sam chce być królem polskim, a synowi swemu puścić Mul-tany, Wołoszczyznę i Siedmiogród. W przechwałkach tych nie było ani słowa prawdy. Przeciwnie, poseiLtu-recki na prywatnej audyencyi oświadczył królowi, że Porta pozwoliła Rzeczypospolitej podawać wojewodów „do multańskiej i erdelskiej ziemi" i że sułtan „dziwuje się temu, że król, posadziwszy Andrzeja Batorego na erdelskiej ziemi, dopuścił Michałowi odjąć mu państwo i żywot" ¹). Michał tymczasem, nie troszcząc się o to wszystko, wyparł Mohiłę z hospodarstwa, opanował całą Wołoszczyznę i rozpuścił zagony swoje po sąsie-dniem Pokuciu. W Polsce głoszono, że działa w porozumieniu z Moskwą, że idzie w 150,000 wojska, aby zdobyć Pokucie i strącić z tronu Zygmunta III. Na wiadomość o tych wypadkach nie mógł się król dłużej wahać. Zamoyski pomknął Żółkiewskiego na obronę wypędzonego Mohiły pod Chocim, sam zaś, zgromadziwszy wojsko pod Glinianami, ruszył z mocnem postanowieniem, aby „za tym zawodem wszystko już od tej strony uspokoić". Okazało się, że nieprzyjaciel nie był tak groźnym, jak się zdawało. Hetman z nieliczną wprawdzie ale doborową armią wyparł szybko zbieraninę Michałowa z Wołoszczyzny, wkroczył do Multan i dnia 20 października 1600 roku rozbił ze szczętem 40,000 wojska wojewody pod Targowest „nad Buko-wołem". Michał, zamyślający jeszcze niedawno o koronie polskiej, utracił własne swoje państwo. Na jego miejsce osadził Zamoyski na hospodarstwie multańskiem Symeona Mohiłę, podczas gdy Jeremiasz odzyskał Wołoszczyznę. Genialne zdolności hetmana i dzielność żołnierza polskiego zgotowały świetny tryumf Rzeczypospolitej. Wpływ Polski sięgnął aż po ujścia Dunaju, opanowanie Siedmiogrodu nie przedstawiało wielkich trudności.

Zdawało się przez chwilę, że w kwestyi wschodniej Rzeczpospolita zabierze głos stanowczy, że hol-downik polski nad Dunajem, oparty o żelazne zastępy hussaryi, powstrzyma nawałę turecką, ze Polska stanie się rzeczywiście przedmurzem chrześcijaństwa... Złudzenie trwało krótko. Dynastyczna polityka Zygmunta III zmarnowała owoce wyprawy wołoskiej. Król, zajęty sprawą szwedzką, przerzucał cały ciężar polityki na północ; marzył o otworzeniu floty improwizowanej na Bałtyku, o przymierzu z Lubeką, księztwem meklem-burskiem i Danią przeciw Karolowi Sudermańskiemu. Sejm z r. 1601 okazał się przychylnym zamiarom królewskim, uchwalono pobór; na naczelnego wodza w wyprawie inflanckiej dał się uprosić Zamoyski. W obozie hetmana zgromadził się kwiat rycerstwa polskiego, stawili się Kozacy pod starszym swoim, Samuelem Koszką, przybył hetman polny Żółkiewski, tyle słynny później Jan Karol Chodkiewicz, nie brakło Potockich, sam król nawet zamierzał udać się do obozu, aby obecnością swoją zagrzewać rycerstwo do walki. Ale pomimo tego była wyprawa inflancka bardzo tru-dnem przedsięwzięciem, tak jak zwykle bowiem, tak i teraz, rozbijały się najlepsze chęci hetmana i wojska o brak pieniędzy, pobory wpływały nieregularnie, trzeba się było ratować pożyczkami u osób prywatnych,

*) Li;t oryginalny Tylickiego do Zamoyskiego z dnia 14 maja 1600. W b.bliotece ordynacyi Zamoyskich.

r-,-.

Si

.HH

^ćs

i?

m

f: '-i ■

4i $V°- *

• •    t'’

■ MM

■§ \: mMm

;a : # \

■

...

Wij

S •;

■r

■

■:

■«?

JI

?5

. ' 1/

i:

łm

Im

ft

12

Jpf

‘Wx

#r

,■

M3&*

Mi

'*

■1

%m

v

k V=*r ,*4

\mfk

’n

W:

- • '■

LA

HMi

::

,;.⁵

Sfi

fyBrn

Mii

'ŚMMŁ..* •

* f-1- V*''

lll#w4/*w I

v    i >

; 4,.^, j

/ ’ ' JSjjj

i* «?*. f

f / ^

W:- •.

itteTSi

mm

Ł\

- .1

‘ 1K pi

M

'i:±

liii A *

S'Ł

Sk *

Cecylia, królewna szwedzka,

b. narzeczona Jana Tenczyńskiegd, który w czasie poselstwa do Szwecyi został schwytany

(Podług starego portretu, ze zbiorów Matiasa Bersona.)

na

morzu przez korsarzy duńskich i umarł w niewoli.

£.1

f ""i

||

iH

-i

;o

*S

Sr

ii. ' ¹

r1..: %

;,f    -u~. ŁA.

i x.~? i

i; i.;

|%.

1

ikt ' ".....” , -

.i\ r •* ^

Lfc . < '

El

3jl3fPI

-i

•!

: HU

:*r

%W4

Si

«■»

*•:

Ili

mi

HI

......

Zygmunt III w ubiorze szwedzkim.

(Podług obrazu, znajdującego się w Gennańskiem Muzeum w Norymberdze. Rycina ze zbiorów Matiasa Bersona.)

u Bełżeckiego i Cetnera, a gdy wreszcie przy końca roku 1601 przygotowania mozolne ukończono, zaczęła się dla żołnierza najcięższa praca. Wszystko tu sprzysięgło się niejako na jego zgubę, i żywioły i ziemia i ludzie. Mieszkańca nadwiślańskich równin lub Kozaka, wziętego ze stepu, raził ponury i skryty Łotwak, przybrany w szarą suknię niemieckiego kroju i w skórzane albo z łyka robione chodaki; obcym był mu też mieszczanin Niemiec lub szlachcic inflancki, niezrozumiałym przemawiający językiem, wstrętną chytrość chłopa inflanckiego, co gościa swego gotów był „zabić, zarze-zać, udawić we śpiączki*. Jakieś dziwne, nieswojskie powietrze wiało od tych nizin przymorskich. Podróżny po całodziennej wędrówce nie miał gdzie głowy skłonić do spoczynku, bo karczmy i domy gościnne rzadkie w tym kraju, a po nielicznych „mojzach* i chatach z chróstu plecionych mieszkał lud gruby, zdradziecki wie hetmańskiej Potockich, jakoby Zamoyski był przy-i do zabójstwa skory, albo szlachcic inflancki, Niemiec z rodu, a nienawidzący obcych. Dodajmy do tego trudność komunikacyi w kraju, pełnym błot nieprzebytych, wody szkodliwe i jak się wówczas wyrażano,

łami i śmiercią, to padło łupem żołnierzy inflanckich. Kiedy zaś zniszczona Litwa nie była w stanie wyżywić i utrzymać rozzuchwalonych konfederatów, przeniósł się żołnierz do Korony i zajechał starostwo liwskie. Z bólem serca spoglądał na to Zamoyski. Raziła go zapewne niemało opieszałość podskarbiego, oburzał upór króla, który nie chciał się zrzec zamiaru odzyskania Szwecyi i złudnym marzeniom poświęcał dobro i spokój Rzeczypospolitej; co gorsza, widział hetman, jak marnie tracono owoce zwycięztw odniesionych nad nieprzyjacielem, widział, że Karolowi teraz serca przybędzie i że wojna rozżarzy się nanowo, — widział to wszystko i ze smutkiem odjechał do Polski, unosząc ze sobą z ziemi inflanckiej nie niechęć, ale żal pewien do króla. To usposobienie kanclerza podniecały jeszcze bardziej podejrzenia, rozsiewane przez zawistnych sła-

czyną konfederacyi wojskowej, on co z własnej szkatuły ubogi skarb Rzeczypospolitej ratował i wspaniałomyślnie przydłużał podskarbiemu terminy, na spłacenie tych długów wyznaczone¹). Wśród takich okoliczności zbierał się sejm roku 1603, a z rozdrażnienia umysłów, panującego w kraju, można było naprzód wnosić, że obrady będą burzliwe. Jakoż natychmiast po mowie marszałka Feliksa Kryskiego, przepełnionej uczuciami wiernopoddańczemi dla króla, postanowiły obie izby wynurzyć wdzięczność swoją hetmanowi za trudy, poniesione w wojnie inflanckiej. Jeżeli akt ten miał odeprzeć pogłoski, ubliżające Zamoyskiemu, to wobec naprężonego stosunku kanclerza do dworu, był oraz wyraźną manifestacyą przeciw polityce królewskiej i odsłaniał opozycyjne usposobienie izby. I rzeczywiście jakby na dane hasło wytoczyły się natychmiast najdrażliwsze kwestye, ponowił się nigdy nieskończony spór o ową nieszczęsną konfederacyę z roku 1573. Innowiercy pod wodzą Krzysztofa Radziwiłła, dyzunici pod kierunkiem Aleksandra Ostrogskiego, wojewody wołyńskiego, tamowali obrady skargami na nie-tolerancyę i nieprawne rozdawanie archimandryi. Wśród zaciekłych sporów rosło obopólne rozdrażnienie, a obrażona ambicya i źle zastosowana gorliwość religijna objawiały się w czynach gwałtownych i obelżywych wyrazach. Ostrogski, wjeżdżając na zamek z licznym orszakiem zbrojnych dworzan, kazał po dwakroć rozrąbać łańcuch, którym z rozkazu królewskiego zamknięto wejście cisnącym się tłumom; Baranowski, biskup płocki, uniesiony gniewem, odważył się posłów nazwać „wyrodkami*. A podczas, gdy swawola Ostrogskiego uszła bezkarnie, wysłała izba poselska deputa-cyę do senatu i tam w obecności króla zgromiła senatorów za wyrażenie Baranowskiego. Król zdawał się mało troszczyć o los obrad sejmowych i jakby mu zależało właśnie na zerwaniu sejmu, mianował marszałkiem wielkim koronnym Zygmunta Myszkowskiego, osobistość w kołach szlacheckich wielce niepopularną. Dumny nad miarę i zasługi, bo ani sam ani ich nie odziedziczył wiele po przodkach, zbogacony puścizną po

„niezdrową konstytucyą powietrza¹⁴, a pojmiemy łatwo, jak ciężkim był los żołnierza polskiego w tej nadbałtyckiej Ukrainie. A jednak pomimo tylu przeciwności, pomimo twardej zimy, udało się hetmanowi zdobyć kilka najwarowniejszych zamków i znękać do tego stopnia nieprzyjaciela, że na początku roku 1602 zgłosił się sam z prośbą o zawieszenie broni i o traktaty pokojowe. Ustępując Liwonię wraz z Estonią Rzeczypospolitej, domagał się Karol, aby król zrzekł się korony szwedzkiej i wysłał komisarzy do Szczecina w celu ukończenia układów. Zgadzał się z tą propozycyą, o ile wnosić można, Zamoyski, ale żądał zarazem energicznego prowadzenia wojny. Nie zezwalając na zawieszenie broni i trzymając wojsko w gotowości, trzeba układać się w Inflantach nie w Szczecinie, a wtedy nie-przyjaciej okaże się łatwiejszym w przyjęciu korzystnych dla Rzeczypospolitej warunków. Innego zdania był Tarnowski; sądził on, że „nietylko o Liwonii i Estonii, ale i o bezpieczeństwie i rekuperacyi dziedzicznego królestwa mówić trzeba i o niem statecznie i seryo postanowić*. Król, wówczas już zajęty nowemi planami, poszedł za radą Tarnowskiego i nawiązane szczęśliwie układy rozbiły się zupełnie. Tymczasem zabrakło pieniędzy na prowadzenie wojny. Żołnierz, przetrwawszy ciężką zimę w obozie, wśród głodu i niedostatku, w walce nietylko z nieprzyjacielem ale i z żywiołami ujrzał się z wiosną roku 1602 bez chleba, bez okrycia, bez obuwia i bez pieniędzy. Hetman, sam chory, łagodził jak mógł słuszne skargi żołnierzy, zaspokajał niecierpliwych z własnej szkatuły, ale pieniędzy ze skarbu doczekać się nie mógł. Ostatecznie wojsko zawiązało konfederacyę i rozlało się po województwach ruskich i litewskich, wśród niesłychanych gwałtów i grabieży.

¹) Listy podskarbiego do króla w Tekach Naruszewicza do r. 1602—1604.

Ofiarą swawoli padły najpierw dobra królewskie i biskupa wileńskiego, a kiedy je już objedzono, przyszła kolej na wioski szlacheckie. Nieurodzaj, częste w tym roku gradobicia i nieodłączny tych klęsk towarzysz głód straszliwy wspólnie z powietrzem, zniszszyły do szczętu dobytek szlachecki, a co ocalało w tej walce z żywio

Ss

PIJ

agi; i

fi :15#

IM

ił

•i:: i-

wystarczało, ustanowił wraz z bratem swoim Piotrem, wojewodą rawskim, w roku 1601 ordynacyę na wzór

stryju, biskupie krakowskim, uchodził Myszkowski za człowieka obcego narodowi i wroga wolności. Bawiąc we "Włoszech, na dworze mantuańskich Gonzagów, po- Radziwiłłów i Zamoyskich. Całe to postępowanie

4j

im

- ■ '-~Ą

'■r

I !((

•' ‘

MM

mm

|tóA

ifflź-A, % : i

fl

JKS

\-r.

me/mm

■i''

5g^§»S|

mm

m

mm

mm

ó"

li

'Ma

m.?ą;

! . j;

'MMŁ

SJI

iśm

Ł'

M;

! -Bm

Wm

mc

Ł,

,ig

h/

iM

[Wił

Ml

■■

Pi™

ś: lii

iii

mi

liii

*v1

f?"

_;v*.

‘ ■,* i

«'i

Kościół Najświętszej Maryi Panny w Warszawie.

(Widziany od strony Wisły.)

!i

{{

il% ■

mmi

fil

ii!

lisi

A!'

ik

lii

ffi

i

1E3

\1 & Pfe

*1

Mil

slaral on się o przyjęcie do herbu książęcego i rodziny, u papieża Klemensa VIII uzyskał tytuł margrabiowski i powrócił do ojczyzny jako Zygmunt Gonzaga Myszkowski. A jakby jeszcze i to wyniesienie dla niego nie

Myszkowskiego, tak sprzeczne z wyobrażeniami o równości szlacheckiej, drażniło niezmiernie stan rycerski. Szlachta miała wstręt do tytułów zagranicznych, a im mniej równości widziała w życiu codziennem, tern pił -

,♦

.

t

\

:• ,

'

■

; .*

i

-

i

i

Starożytne strzemiona i ostrogi, wykopane na Litwie.

(Zn zbiorów Matiasa Eersona.)

•f' ■

18

<

/

■

3

V <

i

w^m

■x

■

1

*

■

...

■

*

niej przestrzegała pozorów. Znał dobrze to usposobienie Zamoyski i dlatego nie przyjął ani mitry książęcej, ani orderu złotego runa, gdyż. mniemał, że „cudzoziemskie tytuły są niezgodne z powagą króla i prawami

„Potykano wiele ludzi stanu rycerskiego — mówił wtedy — tej Korony różnymi, potykano i mnie tych czasów, alem ja kontent na prerogatywie szlachcica polskiego i wolałem i wolę z tą bracią moją zacną szla-

Ts

¹ ’ ,v

iW'

ffc

⁼ «Ł!

i]

■■

ggl

Sm

Ig

syj

pc

*v

111

tli

ii- ■

f**S

Dymitr Samozwaniec.

(Podług współczesnego portretu, ze zbiorów M. Bersona.)

•_o^kp>

ojczyzny". W ostatniej swej mowie, na sejmie roku 1605, dotknął jeszcze raz tego drażliwego przedmiotu, sławiąc równość szlachecką jako ideał doskonałości i fundament Rzeczypospolitej.

chectwa używać i nic sobie nad żadnego z nich wolności nie przypisować. Jakoż dalibóg i najmniejszego szlachcica równym sobie we wszystkiem kładę". Takie wyobrażenia o wolności i równości miał zasłużony

Cl

lO

CO

obywatel, genialny statysta i wódz znakomity, podczas gdy o Myszkowskim opowiadano, że przenosi jednego psa włoskiego nad dziesięciu szlachciców. To też dziwić się nie można, że już przeciw projektowanej crdy-nacyi na sejmie roku 1601 wielka powstała burza, a gdy

i owo margrabstwo wymazał ¹). Nie zważał na to pan margrabia. Gwałtowny z natury i lekceważący sobie opinię publiczną, uciskał on szlachtę okoliczną cłami, nieprawnie wybieranemi w Książu, a podskarbiego wielkiego koronnego, -Tana Firleja, wyzwał na pojedy-

■i

•j

ii

HI

|Ł

Em

s i:

mm

p.

ii

mm

Łs

li

■«*

ii

mmi

SIU

Tir

E!

ii

Id

lilii

W//' /

t-

i ..

r//

mm.

Li

JrlJB

■■

_-a:

fcsSKwI

. i

Hag

mm

Bpi

^ liira

=3Vi' !.

Nagrobek Stanisława Karnkowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego. (Znajduje się w kościele po-jezuickim w Kaliszu.)

]) Adam Grodziecki: Przestroga o tytułach i dygnitar-stwacli cudzoziemskich w polskiem królestwie etc. 1634. itozpra-wa po łacinie napisana, tłómaczenie w Niemcewicza Zbiorach pamiętników, IV.

nareszcie stało się zadosye życzeniu Myszkowskich i akt nek za to, że zwlekał z oddaniem sumy, jaką wypoży-fundacyjny zapisano w konstytucyach, dodając do nazwiska ordynatów świeżo uzyskany tytuł magrabiow-ski, znalazł się ktoś pomiędzy posłami, co nie mając pióra „palec rozmoczył w kałamarzu marszałkowskim"

Część kapy, w której pochowany był Stanisław Karnkowski.

ronnym ku wielkiemu niezadowoleniu kanclerza i całego jego stronnictwa, a niebawem po nim, gdy umarł Karnkowski (1601 r.), zasiadł w marcu roku 1604 na stolicy prymasowskiej Jan Tarnowski. Tak postępując wytrwale i ostrożnie, stworzył Zygmunt III potężne stronnictwo rządowe w senacie. Na 142 dygnitarzy większych i mniejszych miał Zamoyski zaledwie trzy-

szta, oddana królowi, połączona wspólnością zasad i celów, związana powinowactwem, potężna majątkiem i liczną klientelą, trzęsła właściwie Rzeczpospolitą. W takich warunkach można było dokazać wiele, zreformować państwo, pozbyć się hałaśliwej izby poseł-

HO

CO'

II

jl

I¹ Mr    L w- vvspcw'Wn/Wv.

!C

⁽ii

r4

Vf

ii

li

Bil#*

i,

(l

rr

1/^    i ^    ^ v^Vyy— y \ v v/\, v

r>

V.

//

- V/*.'

!#ii|

u pi

• rJr

Oj

li

.w

El

n/.i

mm

///

i-/-

-y

czył na potrzeby Rzeczypospolitej biskup, Piotr Myszkowski. Działo się to wszystko przed sejmem w roku 1603 i nikt zapewne nie spodziewał się, że król urząd marszałkowski, wymagający wielkiego taktu i popularności, powierzy człowiekowi powszechnie nienawidzonemu, gdy miał innych poważnych i zasłużonych kandydatów, gdy Karnkowski wstawiał się dwukrotnie za podkomorzym sandomierskim, Zbigniewem Ossoliń- dziestu kilku przyjaciół politycznych, podczas gdy reskim, gdy Zamoyski polecał Marka Sobieskiego, wojewodę lubelskiego, albo marszałka nadwornego, Mikołaja Wolskiego. Ale imepan Zygmunt miał na nieszczęście wielkie zachowanie u dworu, był krewnym biskupa Tarnowskiego, powiernikiem jego planów i przyjacielem politycznym, więc został marszałkiem wielkim ko- skiej i wykonać dawniej projektowane zamiary. Ini-

iS.

mBSs&A

>:

L'

f ''

'Vft

Ni ^

Rysunek W. Gersona.

Rysunek W. Gersona

Ubiory szlachty małopolskiej z początku XVII w.

Ubiory szlachty litewskiej z początku XVII w.

(Z obrazu, znajdującego się w kość, Dominikanów w Lublinie.)

:

' Ą\

/7*

-J

14^

X

J-iercfniiranum V.J-ra; -trum 'Tobrwrutri.

i-

Th

MON-5

------ -3--=-----

___--t ^ •—£=!; -~---

i

X*

Ł-"

- ==~kxy

j:-

-0/Ęę^c"-'

j

..

*

::m

5

>,

gis--

. < •--':

■zrr

Pavlvs V Pont. Max.

Iccutn lunc 5*>3tvJicbtent Sua^rojajtu cb IrJj^j/jeniys athmc Jonaku cji.

w

S.Mari

dal:

M

'r

.. vSrS:-'

m •

_Vj

V

l3

A

J

'.d

%

[a*

JlfTLl

Łiftim ...i,; ł |IM T|.:iT1|-^£ł i

'riCgIKE

4

fr>?rr..

,4ł

iJg

/•

mm

l

'Sę

ej&uwr-i

um

r

4'

>ei

■';=3

iSMg:KAFX

-*

lEFEJST.NOS'

riiSir

it.    -*===?

.. ~_T.

2f~:

SfJT

1-

130^" Jj%

t

I

t.

a

l£?

lp&

3

N~

.lilii-'

A?i

Iartms-D.

/

l &

■rr

-»?sC

"Śfe^

,_Ax

iLĄ

K**

iTiC

-ry.. -

dii

»

» Ł . V

M

/

r£=- «

■ -

-    ^ r. 1T*v ,

Kg

PS

*

i.

71'

m

I m

HeroCud.

ss

1

;

$

k;:@

lh

m

t

V

l,

/

y

)?k>

XŁ>

<& pfe

\Hg

//

?’.i

•;

i /••

rwlbuhlĄl

iXVr^:

s'.. Tl

ni

4 •«, w

f/i

te

((.

pS

5$

■ ff. miner, ami eut-Sz

^£Ss& —

|l

•|

c~\

? e --^K

r,ą;

■\ V

f

//

;

£?

DEXTEIU DOMINI FECIT VIRTVTEM.

•S

ryj

ikfj

4 ^ V^S^<-

4.

\'S

fi

v\ •

V \

Sf/^j

,\

c \\ W'

\ ^

\

w

v

:\\

\

c.

Hi!

5S

'Igr-*.'

4

)> •

W£

K

’/V,f

ff

)'■

i

H

JW

ij

p*

rr r

vł

;!

:

\

\

R

.y

4'JC

M

rWŁ⁵^

K-S

H

Fm-

=-?i;

1P

^ JAZ

J

[Svfo')V> ~>r«5=f?^SN

G*S

{i

t

—'w

^.aaai

'ś\

•r v! >

NlCOLAV^ A ZI.BRZT DOVICZE, PAL ATEST VS

et Generalis Craco;

VIENSIiSt iSnIATHESTEN qz

Cap itanev5 erexi t

FVNDAVtT.

ANNO ĆHRI M.DC.

\

'J*

'^>5s . .

m

>£\

1

J> J/#/ / FTI TYfrn'?*

\ ?’3k f ih

i

4<

:ft ii

•>M«

7

J&«»

N\\

m

Lfi.

r-

r,-

-y¹

v!

'~c£>)))i

U

k*

AilUlU^

V

X

p Iw

is*

v:

&

X,

la^

^A- i '

F

K/⁷^

;;

fł

4

=4?

mn

v

~v

X N '^N

a

(S?

4J

44

-:

y '

Pv-

-'■

P^ArŹ-dpclLl _

: w

it

&

r

-TflH

X

■r>£.

SC-/

->

ST

pm

!'-Cj

4 -<?r

4

/

SMa

W, A

iś

C4

131

V'⁻

^ --

t""'

jrV- ->•—"i

lOC.

m*

<4^

y Ą-C*

H

_____.rf-

i£

S!

CM

k-

v,

iii

£■

y'

A

Yjr,

GCS

m

f!

£'

w.

s

*8

siiigii

""nrjjr*

Si

-

—«<s> ;

rf ^

4

,n

*4.

ŚJWWilWWWfl¹

4*

31

X

ii

i;

I

%_ -

1

m

ś§

m

■

Ti3

i

H/ź

=Tsf?

_^mpi5 tSiluse,

i -

^ia

iiy ^

C0f^UA.

k.

h

r* - » Ćrt^

«=,

f4

LW

!

Śr'^

. '- Ki

.

W

-TA'

A

■fi-i

:v:

h

£

4

"■

rr-

Xx

■—

\

^5

-r

A

-=^<=z

r7^4rg~ a

r

<s

Ł

—.

;

J

\

4

1

%

<V;

EŹlefaS.

. JVf«-W/a

w

w--

5g?‘-

%

c

H'

44 - F!

r%?

In

t

F

^=—•

4.

Occidenj''\ / ^

//

^ C

I >tlf

jWC*'

/

|;

s<

?•

1'

<j»'

!

/' •

««xfii££Cs£.

Kalwarya Zebrzydowska pod Krakowem.

(Zbudowana przez Mikołaja Zebrzydowskiego w 16C0 r.)

ści o powtórnem małżeństwie królewskiem. W roku 1602 starał się Zygmunt III o rękę księżniczki bawarskiej Magdaleny, zwrócił następnie afekt swój ku córce infułę prymasowską i odprawił z niebywałym przepy-arcyksięcia Ferdynanda, panującego w Tyrolu, ale wszędzie nie wiodły się swaty. Jakaś ręka niewidzialna rozeszła się wieść o cudownem uratowaniu syna car-krzyżowała zamiary królewskie, aż nareszcie cesarz Rudolf II, zapytany o radę, podsunął Zygmuntowi III projekt małżeństwa z siostrą rodzoną zmarłej królowej,

Konstancyą. Król zgodził się na to i o żadnym innym związku słyszeć odtąd nie chciał. Opozycya przypisy- właściwie w rękach Borysa Godunowa. Był to człowiek wała ten upór Zygmunta III „instrumentom nłriusgue

cyatywa do tego wyszła, jak się zdaje, z Gracu. W roku 1599 przybyła do Polski na pogrzeb córki swojej, królowej Anny, arcyksiężna Marya i bawiła przez cały miesiąc wraz z królem w Niepołomicach. Ułożono tam plan wychowania królewicza Władysława, sprowadzono na ochmistrzynię dla niego tyle sławną później Urszulę Majerin, a niebawem potem zaczęły obiegać wie-

i wzmagającemu się w środkowej Europie protestantyzmowi. Dla Polski stawiała ta kombinacya w perspektywie dziedziczność tronu w dynasty i Wazów i reformę sejmów w duchu nowożytnego parlamentaryzmu. Jakkolwiek autorowie tych plańów grzeszyli zbytnią śmiałością, to przyznać trzeba, że wobec szczęścia, które im z początku statecznie sprzyjało, wykonanie zuchwałych pomysłów było bardzo prawdopodobne Zaledwie bowiem Tarnowski otrzymał tyle upragnioną chem wjazd swój na nową stolicę, kiedy w Małopołsce skiego i Dymitr Samozwaniec pojawił się osobiście w murach Krakowa.

Po śmierci Iwana Groźnego zasiadł na tronie moskiewskim nieudolny Fiedor, ale cała władza spoczęła prosty i nieokrzesany, nie umiał ani czytać ani pisać,

■ds**

4:-

is

w#

sag*:

fm

bbsb&

jgPA

ElUt" yĄfa *****»-*

■amm

'M

ii*

Jgl

ss

JS

EW***.

Kpaig

isfcll

Kalwarya pod Wilnem.

sexus“ arcyksiężnej Maryi i w rzeczywistości miała sprawa cala doniosłe polityczne znaczenie. Król nie porzucił dotąd zamiaru opuszczenia Polski, a stosunki obecne nastręczały najlepszą ku temu sposobność. Licząc na powolność senatu, można było bez pytania sejmu ukoronować młodego Władysława i, powierzywszy regencyę na czas małoletności nowego króla jednemu z arcyksiążąt, odjechać spokojnie do Szwecyi i już więcej nie wracać ¹). W ten sposób miały się ziścić odrazu najśmielsze marzenia Zygmunta III i rakuskich Habsburgów: protestancka Szwecya powróciłaby na łono kościoła katolickiego, dwa potężne państwa północne przeszłyby pod władzę prawowiernej linii Wazów, złączonej z domem habsburskim węzłami bliskiego pokrewieństwa, Austrya zyskałaby dwóch potężnych sprzymierzeńców i połączona z nimi, mogłaby się oprzeć łatwiej zarówno nawele tureckiej, jak

!) List Pawła Y do Zygmunta III z dnia 29 sierpnia 1605 r. w Tekach Naruszewicza nr. 65 i 66.

ale posiadał spryt wrodzony, zdolności niepospolite i znajomość stosunków i systemu rządowego, w którym brał udział jako powiernik zmarłego cara. Ożeniwszy więc Fiedora ze swoją] siostrą i odsunąwszy go zupełnie od spraw publicznych, trzymał się Borys wiernie polityki Iwana Groźnego, gnębił bojarów, a w duchu przemyśliwał nad tem, jakby carem zostać.

Rzecz wydawała się łatwa, bo chorowity Fiedor długiego życia nie obiecywał i potomstwa nie miał; przeszkodą mógł być tylko najmłodszy syn Iwana Groźnego, Dymitr, urodzony z Maryi Nagoj. Tego więc postanowił zgładzić Borys i, nasławszy morderców do Uglicza, gdzie chłopiec z matką mieszkał, kazał go zabić (w roku 1591), udając przed swym ludem, że carewicz podczas napadu epileptycznego sam sobie życie odebrał. W sześć lat potem, po śmierci Fiedora, został carem Borys i odnowił zawieszenie broni z Polską na dalszych lat 20 (w roku 1601), Tak stały rzeczy w Moskwie, kiedy w reku 1603 zjawił się na Ukrainie mnich Bazylianin, utrzymujący, że jest carewiczem Dy-

U? !

Oi

wa z roku 1592 czy też 1593 x), ograniczająca wolność włościan rosyjskich, wywołała wielkie niezadowolenie

mitrem. Kto on był i jaka była jego przeszłość, nieu-miemy powiedzieć, to pewna, że nie był Dymitrem i że

w klasztorze się nie wychowywał. Dzielny jeździec, od-    ludności rolniczej; trzyletni nieurodzaj dopełnił miary

ważny w boju, przypomina on raczej tych licznych    złego. Siewierska ziemia, najbliższa granic polskich,

awanturników, co szczęścia na Zaporożu szukali, co    roiła się od niezadowolonych żywiołów, bunt Chłopka,

dobijali się tam hospodarstwa lub sławy atamańskiej.    niestłumiony stanowczo, mógł za lada okazyą jasnym

W każdym razie był to człowiek zręczny i przebiegły i umiał znaleźć chwilę dogodną dla siebie. Wszak niedawno w Portugalii wystąpiło dwóch Sebastyanów przeciw Filipowi II z wielkiem powodzeniem, a o jednym z nich twierdzono napewno, że samozwańcem nie był. Nic dziwnego zatem, że i w tożsamość Dymi- Dymitra. Nie myślał on zapewne o koronie moskiew-tra uwierzyło wielu, że uwierzył i kniaź Adam Wiśnio-wiecki, że go wziął pod swoją opiekę i polecił swemu bratu stryjecznemu Konstantemu. Ten zawiózł Dymitra do Jerzego Mniszcha, wojewody sandomierskiego, oddalenia hetmana i jego przyjaciół w chwili, kiedy swego teścia. Pan Mniszech nie był człowiekiem popularnym, opinia publiczna oskarżała go o rozdrapanie skarbów królewskich po śmierci Zygmunta Augusta, domagano się śledztwa i wytoczenia procesu, ale zacna Anna Jagiellonka, przez pamięć na zmarłego brata, nie dopuściła do skandalu. Mniszech stał się odtąd gorliwym regalistą, a że i fortunę znaczną posiadał, więc świat — jak to zwykle bywa — zapomniał o zszarzanej

jego przeszłości i nikogo nie zdziwiło, gdy zasiadł na mu człowieku, gdy Iwan Wasylowicz umarł, nim był krześle senatorskiem. Ażeby z takich trudności wy-

wybuchnąć płomieniem, a sąsiednia Kozaczyzna dostarczała poddostatkiem palnego materyału. Wątpić należy, czy rząd polski znal dokładnie stosunki wewnętrzne państwa rosyjskiego, to jednak pewna, że Zygmunt III przywiązywał niejakie nadzieje do sprawy

skiej, gdy mu jagiellońska była za ciężką, ale widział w nawróconym samozwańcu przyszłego sprzymierzeńca, a wyprawę jego uważał za dogodną sposobność do

w kraju miały się dokonać ważne zmiany polityczne. To też już po pierwszej audyencyi Dymitra myślał król widocznie o wielkiej wyprawie na Moskwę i ofiarował naczelne dowództwo Zamoyskiemu. Ale hetman, zniechęcony i pełen nieufności do planów dworskich, odmówił udziału w wyprawie.

„Pogodniejsza i pobożniejsza była — tak pisał do króla — dostawać sobie Moskwy, nie temu nieznajome-

Borys koronowali, nim z nim przymierze poprzysiężo-ne“. Obecna gra z Dymitrem wydawała się doświad-

brnąć szczęśliwie i zajść tak wysoko, trzeba było mieć wiele sprytu i przebiegłości. Jakoż dowiódł tego wojewoda i w chwili obecnej, bo gdy tylko Dymitra poznał i opowiadania jego wysłuchał, postanowił rzecz całą królowi przedłożyć. Domniemany carewicz umiał także zręcznie ze sposobności korzystać, bo poznawszy Marynę, córkę wojewody, o rękę jej się oświadczył, przyjaciele zakrzątnęli się żywo koło tego i zebrali dość wspaniałych obietnic nie szczędził i tern całą rodzinę Mniszchów do sprawy swojej stale przywiązał. Że zaś

czonemu statyście jak ustęp z komedyi Plauta lub Te rencyusza, a zdanie Zamoyskiego podzielał także Żółkiewski. Nie pozostawało więc nic innego królowi, jak zdać wszystko na wolę Opatrzności i pozwolić prywatnie na zaciągi dla Dymitra. Jakoż Mniszech i jego

znaczny orszak zbrojnych, którzy, pobawiwszy czas jakiś około Lwowa, „z wielkim skwierkiem i uciskiem nie tajnem mu było usposobienie króla i całego dworu, j ładzi ubogich⁴⁴, ruszyli potem na Kijów do Siewierskiej więc równocześnie zaprzyjaźnił się z proboszczem Samborskim, ks. Franciszkiem Pomaskim, aby za jego po- tów swoich na Kozaczyznę. Starosta Ratomski, szlach-średnictwem uzyskać poparcie duchowieństwa. Zręcznie zawiązana intryga powiodła się wyśmienicie. Król za staraniem Mniszcha przyjął Dymitra na prywatnej audyencyi, ks. Pomaski zaznajomił go z Jezuitami krakowskimi, którzy ze stanowiska kościelnego oceniając doniosłość całej sprawy, zajęli się gorliwie nawróceniem carewicza. Wmieszał się w to nuncyusz Ringoni, wojewoda krakowski, Mikołaj Zebrzydowski, urządzono dysputę religijną u Bernardynów, gdzie wątpliwości,

Dymitra zbijano, i wreszcie w Wielką sobotę, dnia 17 kwietnia 1604 r., Samozwaniec, odprawiwszy spowiedź więe z radością i zapałem, Morawsk i Czernichów wy-generalną przed O. Kasparem Sawickim, wyrzekł się obrządku wschodniego i przeszedł na łono kościoła katolickiego. Radość na dworze królewskim była z tego | Szy podstawą dla działań jego armii względu wielka, wydawało się bowiem, że i nawrócenie Moskwy jest teraz możliwem i uwaga publiczna, zwrócona ku sprawom wewnętrznym, skupi się około tego politycznego komety, który uprowadzi z sobą do Moskwy całą rzeszę niekarnych awanturniczych żywiołów. natarcie hussaryi polskiej przechyliło‘szalę zwycięztwa Jakoż nie mogła się nadarzyć pogodniejsza chwila do takiego przedsięwzięcia. Rządy Borysa Godunowa nie l»yły od początku popularne u ludu rosyjskiego; usta- |

ziemi. Stanąwszy na kresach, rozpuścił Dymitr agen

cie polski, Siewierski, czerniec jakiś, Hryszka Otrepiew, którego Moskwa mylnie z Samozwańcem identyfikowała, podburzyli skłonnych zawsze do awantur mołojców i niebawem znaczny ich oddział pod dowództwem ata-mana Koreli i Nieszokocia pomnożył szczupłe dotąd siły Dymitra. Stugębna fama, roznosząc wieść pomiędzy ludem o pojawieniu się carewicza, sprawiła silne na umysłach wrażenie; wszyscy z rządów Borysa niezadowoleni widzieli w tym cudownie uratowanym Dymitrze swego zbawcę i opiekuna. Przyjmowano go

pędziły namiestników Borysa, Putywl otworzył gościnnie bramy swoje pretendentowi i stał się na czas dłuż-

Ztąd wyruszył Dymitr na zdobycie Nowogrodu siewierskiego i pod murami tego miasta pobił na głowę wielkie wojsko kniazia Mścisławskiego, którego Borys wysłał na odsiecz zagrożonej twierdzy. Gwałtowne

na stronę Samozwańca. Mniej szczęśliwie powiodła się

ł) Karamzin: Historya państwa rosyjskiego, t. X, 182.

- *&£ai

g&kaM

V»?S

■ ....

jf 3

v; A:'

mm

pfggm

•'

LI

#»* 9Si'tfSa“ **■

. L

; Lii

31^1

1

ii

§8g|

la

11«*    #;L

m i «i

na

IS

i pgns

Sass

,■<

‘m

Ip -

* -., ■'    b#<1 \8.v, -

fev

< : Ai

f;

JanJarnowsKi,

arcybiskup gnieźnieński, prymas od 1603 r. (Zmarł w 1604 r.)

■&

, 3%^

jbp

b\.>

PI

-V

*5

S1S11

|p!

RH

i®

\ ' -i

e-t?y

i{-    •

Wfk,

,\

|P . '>'r

PC . '    '

'wm,

■.-U< - *.

• # > ■ .

B,

it

im

,x

,/

Bernard Maciejowski,

arcybiskup gnieźnieński i prymas od 1604 r. (Umarł 1608 r.)

zawsze troskliwym stróżem życia i własności mieszkańców". A jeżeli tak myślał lud prosty, to i bojarowie nie mieli powodu przelewać krwi swojej w obronie tronu, na którym zasiadał syn ich prześladowcy i cie-się niełatwem dla wojska moskiewskiego przedsięwzię- miężyciela. W stolicy zaczęły się zbiegowiska, żądano ciem; Korela bronił się dzielnie, Dymitr trapił podjazdami oblegających, a agenci jego obrabiali tymczasem żołnierzy_Borysa. Wśród tego umarł nagle Godunow.

następna bitwa. Kniaź Wasyl Szujski pobił Dymitra pod Dobryniczami i obiegł Kozaków w Kromach, podczas gdy Samozwaniec pod murami warownego Pu-tywla szukał ocalenia. Ale zdobycie Kromów okazało

głośno uwolnienia matki Dymitra, Marfy, zamkniętej w klasztorze i uwięzionych przez Borysa bojarów; liczba niezadowolnionych rosła, a z nią razem i popu-

ii

ni

i*|

2HA¹

mm

wWfir

;fe; ;

lrt'1 it

!P ś® - A

jp y;mik

Mwm

&MŚ

l&»w—<s£

m\

i«p

An

cji

fi

KIĄ te:

‘&te

>jr.;    •? *.

i- /

i.

fm

f*?l -i

' .....

Bil

te!

I PS

mń

m *n w

ICli

S5S

i

Mi?'!P^ Smm

$► fteP

T.C

:|

w%

fi'V ■■ , fe

Kjf

fte--

«2

fg

ni

WSkSiTS

ii

mm

mm

^ plgtfll. i

:' :::

W^M

MW: v mm

Mfoi

%:

l¹: ^4-5 Jf

|fm|

kM |

jm

gm

li

<*?*'*£

?**•

■;

ii

iff

?/

Dymitr, Maryna i Mniszech.

(Według sztychu Oleszezyńskiego.)

Jak zwykle w takich wypadkach tak i teraz powstało w Moskwie niemałe z tego powodu zamieszanie.

Człowiek tego charakteru i czynówjco Borys, nie mógł zostawić po sobie dobrej pamięci, to też zgon jego uważano powszechnie za karę Bożą. Więc chociaż partya rządowa obwołała natychmiast carem syna Godunowa, 16-letniego Fiedora, to sympatye ogółu zwracały się ku temu, co jako reprezentant prawowitej dy-nastyi i mściciel zbrodni Borysowych, od chwili wstąpienia swego na ziemię moskiewską „okazywał się larność Samozwańca. Przesilenie było nieuniknione i dnia 7 maja 1605 roku przeszli rzeczywiście Basma-nów i Galicyn wraz z calem wojskiem, stojącem pod Kromami, na stronę Dymitra. Carewicz stał się w ten sposób panem sytuacyi. Kiedy posłowie jego przybyli do Moskwy z manifestem, wzywającym lud do poddania się prawowitemu władcy, tłum zmusił Fiedora do ustąpienia. Osadzony pod strażą, zginął on wkrótce wraz z matką swoją z rąk nieznanych morderców, a Dymitr odbył w dniu 21 czerwca uroczysty • wjazd swój do stolicy, otoczony hussarzami polskiemi, wśród których znajdowali się w roli misyonarzy i duchownych doradców Samozwańca dwaj Jezuici z jarosławskiego klasztoru, ks. Mikołaj Cyrowski i ks. Andrzej Janicki.

Kiedy tak śmiały awanturnik, dzięki poparciu Zygmunta III i Jerzego Mniszcha, sięgał po koronę carską, wrzała w Polsce zacięta walka opozycyi z dynastyczną polityką królewską. Wzniecił ją, jak wiadomo, powód powtórnego małżeństwa Zygmunta III z sio-

! małżeński z Konstancyą nie odmówi. Jeżeli więc opozycja mimoto sprzeciwiała się ożenieniu królewskiemu, to czyniła to nie ze skrupułów religijnej natury, lecz z pobudek politycznych. Gdy bowiem w otoczeniu krolewskiem dojrzewał projekt owych matrymonialnych zamiarów, zaczęły po kraju krążyć wieści dziwne i zatrważające. W Wielkopolsce opowiadano sobie, że nowy arcybiskup przy uczcie, wychyliwszy puhar za zdrowie królewicza Władysława, oświadczył głośno i wyraźnie, że wkrótce nadejdzie czas koronacyi mło-

''S

Wjj

§4

JK

%s|

MSl:

a,..

pff!

i&S

i>Tń'.

MlJg

Hf

—a

*w«‘ WŁ >5 t

tófej

%'<'-** ^

ET?jMHjl&PS

gg|k ■ ę;-

'*

aj

ps^

AS

#

»/

$*j

Sfe

a&p

«*

E£$S

Ifpcagi

FE

If

4mm§

i

isi.

iS “3

MŁv -

■- ..i

>

łf

' 'mrm

Jan Karol Chodkiewicz, hetman wielki litewski.

(Według starego portretu.)

strą pierwszej żony. Związki tego rodzaju, w n^jbliż-szem pokrewieństwie zawierane, nie były rzeczą nową lub nadzwyczajną.

Zygmunt August żenił się dwakroć z córkami Ferdynanda I, Anna, córka Maksymiliana II, wyszła za mąż za wuja swego Filipa II, cesarz Maciej pojął w małżeństwo stryjeczną siostrę Annę, księżniczkę tyrolską, a stolica apostolska udzielała w takich wypadkach chętnie potrzebnej dyspensy. I obecnie także papież Paweł V, następca Klemensa V, gorący zwolennik ścisłego sojuszu Habsburgów z katolicką gałęzią Wazów, zapewniał Zygmunta III, że zezwolenia na związek dego księcia i że on życzy sobie lego obrzędu dokonać. Niechętni Tarnowskiemu mniemali, że przyszły sejm był przeznaczony na wykonanie tego zamiaru. Miano tam przeprowadzić koronacyę królewicza, wyjednać pozwolenie na odjazd króla do Szweeyi i zreformować sejmy w ten sposob, aby odtąd większość głosów a nie jednomyślność o prawomocności uchwał stanowiła. Z planem tym wiązało się ściśle drugie małżeństwo Zygmunta III, bo tylko z pomocą Habsburgów i silnego stronnictwa rakuskiego w Polsce, można było odważyć się na krok tak hazardowny, tylko w porozumieniu z dworem pragskim można było myśleć o regencyi jednego

w

1

I

4V

&

Ul

&

Im

i;

'

i

ih

i

!; 'i:

!

i

^jy&5

W

;!-■

¹

■

&

MMMI

|i|

1

JSISiilpi

,:;

: ii'

;/

:ji

i.¹'-¹    ■

■V

EPII

:

lii

v'i! ,.

wa

.

z*

i

;

&

WimSm

. I .

Ul

%

-

■I

Iftl MMI

Hi

:■;.

«v

■H

I I

ii

■

.

A

Sr

j

%

m-mi

!'S1 Win

=s ¹    ' ■;

■

&

ji|

■

¹

kl

. * ' ‘

i

* te.Vv’ vt’

m

A

|p

I?'

p ■*

R#l>

f

:r

Jł

■A

i'

!.

»*

. fc

Łj|W jk

m

ii

I:*

l'^

j

iv5w

ilS

El

tSaS

a^

uĄ

K

i \

.

ptM

■

ISI/S

r w*j

l)

tHBF^ M

K ł?L

£2

U

{

m

i

■-

:■■■■

i

tfi

j

5/

\

3

i

I

.V"

m

PI

m

'

)y

,ii

x>

<;

m;,U

p

te

Li

•.

łJw*

k

••

>s

. !

i

m

*

m

Ks

® •

■'i

K

1H

¹ !

ń

'I

:

s^g

«p

f

;

ii

m

%

|p3

m

jSJiJ

•*

P

m

jarSS

M

[k

wm

j

!'

te''

W

u

M

I

iS

.

. -fjs,

i?

,'V'

llBPLjjfc

y

i h

'sfisS

•1

'V*;

&■.

i

> i

*

I

\,

tli

W

,4

?-\i

¹:

i

}}

.■"

■' L

|a /.i

0

®lll

1

J5

%

0

■:.

WA

y

1

ilu

ii

v/

/'

Jj

I

I i

;il

r/-"

i

_mM

2

wm

z,

:i

1:

l

i

¹

•C5T

\\

i

;:S.j

|1|h

l.;: Hi

'!

w

;.'

0

J

sp

,

f,

1

:'i

i

1

r

V-7^M&k

&Zr4

l‘-r- ^ - J=. ,/^s,

:

V-

M

i

!>>

I

tsĄ !

L

liii

mm

vi

(

pi

(ife

Si

m

11

Ł<H yj/

U

ń •

L3

3

I    I

'.

W

-    - m

/

XsJ&

1

⁴

f

>

iw

N

\ Ml

\

i¹

:v:'\|M

r-y :iiMiiiM

*

ssi

łg

łj

ffimSĘEflw

V:

i

H

Wm

y¹

p

■    - -1■■

<:■

F. •

" -.i - i

■•* r i

■

§śtl

■■yj

i

i

■—n

.

¹

-i¹

11

: *

^Ą\SV\^

■

^*Ka

Zygmunt III u Sędziwoja alchemika.

Z obrazu, Jana Matejki.

l

^a)

_yJj- to

*

wywołał rozmaite domysły i podejrzenia. Wiedziano dobrze, że król w Szwecyi żadnej prawie nie posiadał cie dyskusyę o zbytkach, rujnujących i demoralizujących społeczeństwo. Posypały się mowy długie, pełne oratorskich figur i zwrotów, ale kiedy przyszło do wniosków praktycznych, nie umiał wojewoda poznański Gostomski nic więcej powiedzieć, jak tylko, aby „kupcom cenę ustawić, żeby tanio przedawali, a jeśliby tracił na tern, niechby nie woził". Tym środkiem, zaczerpniętym z domowej apteczki szlacheckiej, chciano załatwić sprawę ekonomiczną pierwszorzędnej wagi! Je-

chwili, dla rządu tak krytycznej, umarł prymas Tarnowski (14 października 1604 roku); miejsce jego w ra- puszczy. Najrozsądniej i najpolityczniej odezwał się

kasztelan poznański Ostroróg. Dotykając najdrażliw-

dzie królewskiej zajął marszałek wielki koronny Myszkowski. Jeżeli zmarły arcybiskup był oddany duszą szych kwestyj politycznych, umiał on jak zręczny sternik omijać Scyllę i Charybdę, a chociaż prawdy gorz-

i ciałem królowi i stronnictwu! rakuskiemu, to odznaczał się przytem pewnem umiarkowaniem i giętkością cha- 'c'e.i nikomu nie szczędził, to ze słów jego przebijał się

rozum, idący w parze z gorącą miłością ojczyzny i nie-

rakteru. Marszałek, którego hasłem było: sic rolo, sic jub-jo, skłaniał się do najostrzejszych przeciw opozycyi zwykłem umiarkowaniem. On wie, że „korona polska środków. Świeżo miał on zatarg graniczny z Andrze-    ! sąsiad-nieprzyjaciół nad inne wszystkie królestwa ma

jem Firlejem, kasztelanem radomskim i użył piechoty królewskiej na pokonanie przeciwnika, a obecnie obiegały po kraju wieści o „niezwyczajnych gotowościach"

z arcyksiążąt podczas małoletności Władysława. Ożenienie królewskie zależało jednak zupełnie od woli narodu. Zwyczaj to był dawny, wiekową praktyką ustalony, że król bez porady senatorów żony nie pojmował, a na pierwszym sejmie za króla Stefana obwarowano to prawo osobną konstytucyą x). Zastosował się do tej konstytucyi Zygmunt III, zawierając pierwsze swoje małżeństwo, zastosować się musiał i w chwili obecnej i gdy układy z domem rakuskim dojrzewać zaczęły, rozesłał z początkiem czerwca 1604 roku listy do senatorów, pytając o radę. Odpowiedź łatwa była do przewidzenia; większość okazała się przychylną zamiarom królewskim, opozycya potępiła je jednomyślnie, a już najotwarciej i z największą stanowczością oświadczył się przeciw małżeństwu z rodzoną siostrą zmarłej królowej Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski. Król nie zważał na to i licząc na poparcie przychylnych sobie senatorów, przystąpił do zwołania sejmu. W in-strukcyach, rozesłanych z tego powodu, wspomniano i o zamierzonej podróży do Szwecyi. Projekt ten nagły,

władzy, wiedziano, że skarb był wyczerpany, żołnierz w Inflantach nieliczny i niepłatny, nie można więc było. inaczej wyttómaczyć zamiaru królewskiego, jak tylko tajemnem porozumieniem z Karolem Sudermańskim. Najskromniejsi nawet i najmniej obznajomieni ze sprawami politycznemu mniemali, „że to jechanie JKMości do dziedzicznego królestwa, wielkiej i mądrej rady potrzebuje"; opozycya była wprost podróży przeciwna. Zebrzydowski odpisał szorstko królowi, a na prywatnej audyencyi wspomniał nawet o wypowiedzeniu posłuszeństwa z powołaniem na artykuły IIenrykowre. W tej i o zaciągach, które rozmaici Rotmistrze na rzecz marszałka czynili. Potrwożyły się więc umysły i oczy wszystkich zwróciły się na Zamoyskiego, oczekując ztamtąd rady i obrony. Kanclerz podrażniony właśnie procesem, jaki mu wytoczył król o starostwm brodnickie, chcąc je oddać siostrze swojej Annie, zajął opozycyjne względem dworu stanowisko i na sejmiku bełskim, gdzie obierano posłów na sejm, przeprowadził instrukcyę, potępiające całą politykę królewską. Uderzono tam na wyprawę Dymitra, będącą pogwałceniem uroczyście poprzysiężonego pokoju, na niedbałe prowadzenie wojny inflanckiej, na marnowanie dochodów', na swawolę żołnierską i na przewrotne zamiary rządu.

]) Vol. leg. II, 1G2.

Jakaś rada osobna królewska — mniemali Bełżanie —

jakieś „senahdum“ kieruje samowolnie polityką, nie pytając się o zdanie poważniejszych senatorów, posłowie więc powinni się upomnieć o wykonanie ustaw obowiązujących, o rozdanie „wakancyj“ w czasie przepisanym, o rezydencyę senatorów przy królu, o stosowne ożenienie się króla i o prawa innowierców, których rząd uciska. Instrukcyę tę rozesłano w odpisach po całym kraju, a wrażenie musiało być znaczne, skoro prawie wszystkie województwa oświadczyły się przeciw zamierzonemu małżeństwu Zygmunta III z rodzoną siostrą zmarłej królowej i nakazały posłom upomnieć się o wypełnienie paktów konwentów. W takich warunkach zebrał się sejm w styczniu roku 1605.

Rząd, czy to przestraszony agitacyą, czy też ze względów taktycznych, zajął stanowisko wyczekujące. W propozycyach od tronu nie wspomniano ani o małżeństwie królewskiem, ani o zamierzonej naprawie Rzeczypospolitej, winę za wyprawę Dymitra zwalono na samego Samozwańca, a chcąc odwrócić uwagę powszechną od tych spraw drażliwych, wszczęto w sena-den tylko biskup wileński, Wojna, sięgnął głębiej i narzekaniom na zbytek przeciwstawił nędzę wiejskiego ludu i smutną dolę mieszczaństwa, ale mądre słowa jego przebrzmiały nakształt głosu wołającego na

najwięcej," ale umie zarazem mądrzę poradzić, jak tych nieprzyjaciół pokonać. Więc na Turka pragnie mieć skarb gotowy, Tatarów ugłaskać upominkami, inflancką wojnę zakończyć stanowczo odzyskaniem Szwecyi. Ale tego wszystkiego nie dokona się pierwej, aż po zreformowaniu sejmów. „Byśmy my głowy swe połamali, przecie, kiedy się jednemu nie będzie chciało, albo ze złości albo z uporu, albo też z głupstwa, wszyst- • kie nasze consilia, konsultacye w niwecz. Wielka ozdoba szlachcica, że może zahamować wszystką R.zeczpo-spolitę, ale wielka hańba Rzeczpospolitej z takim rządem, żeby ją jeden bądź z głupstwa, bądź z uporu o upadek mógł przyprawić. Czujmy się dla Boga, nie-, gińmy tak marnie..." Nie znamy mowy ani pisma, któreby lepiej, z większym taktem i rozumem roztrząsały wady społecznego i politycznego ustroju R.zeczy-j pospolitej, lub zdrowsze i praktyczniejsze podawały i rady, niż owo przemówienie Ostroroga. Że tych rad

nie usłuchano, że jeden tylko Baranowski, biskup płocki, poparł kasztelana utrzymując, że „conclusias sejmu pluratitate najsnadniejsze“, wina w tern rozgoryczenia umysłów, któremu podczas sejmu najtrzeźwiejsze nawet rozumy, zda się, bezwiednie ulegały. Przygodna kwestya ożenienia królewskiego zabiła zbawienną myśl ; słynny swój list do Klemensa VIII przeciw ożenieniu reformy sejmów. Król pragnął utrwalić związki, łączące go z Habsburgami, opozycya wytężyła wszystkie siły swoje, aby zamiarowi temu przeszkodzić. W tym

się na małżeństwo Zygmunta III z arcyksiężniczką Kon-stancyą. Nie był przytem Zamoyski. Zrażony porażką,

jakiej doznał na sejmie i nominacyą Pstro końskiego, któremu król pieczęć mniejszą powierzył, wyjechał on natychmiast do Zamościa i ztąd dnia 14 marca napisał

królewskiemu. Przestrogi sędziwego hetmana przychodziły za późno. Klemens VIII umarł przed otrzymaniem listu kanclerskiego, a zanim zastępca jego

r:

EHi

mm

ffla

iii

-I

'/Mm'

WrŁ

ih

ii

mmm

mi

mm

Ba^SisSgSi.siaraaecsaaea

;.v

mm

-ite

81

mm-

mm

id

■'.H

-i#

Wnętrze kolegiaty w Zamościu.

celu wniesiono do izby gotowy już projekt konstytucyi sejmowej, znany pod nazwą „artykułów bełzkich", warujący wolność elekcyi, a wymierzony przeciw małżeństwu królewskiemu i przeciw marszałkowi wielkiemu koronnemu. Z poparciem wniosku tego wystąpił Zamoyski i wypowiedział przy tej sposobności ostatnią mowę swoją, w której ostro krytykował politykę królewską. Stronnictwo dworskie nie dopuściło jednak do przyjęcia konstytucyj „bełskich", sejm rozszedł się na niczem, a rada senatu, zwołana przez króla, zgodziła miał czas sprawę tę zbadać, nadeszła wiadomość o śmierci Zamoyskiego. Umarł on nagle dnia 3 czerwca 1605 roku w kole rodziny, „podobny śpiącemu", w toku spraw najważniejszych, któremi do ostatka nie przestał się zajmować, a zgon jego pokrył żałobą wszystkie prowincye Rzeczypospolitej, bo zaprawdę „wielki to był człowiek nie jedno doma ale i u postronnych".

Bitwa pcd Kircholmem. — Rokosz Zebrzydowskiego.— Sejm z r. 1607. Zerwanie sejmu i zamieszki we-wnętizne odbiły się najfatalniej na stosunkach inflanc-

kich. Karol sudermański, ośmielony szczupłością sił polskich, postanowił jednym zamachem wojnę zakończyć i opanowawszy Rygę, całą prowincyę pod swoje

mu najdoświadczensi generałowie szwedzcy: Mansfeld, Andrzej Linderson i książę Fnderyk liineburski, którego z córką swoją ożenił i w posagu Kurlandyę i Semi-

jL.

gs

w.Łr*

iM$h

u]

?i

iii

ijm

feswi

fev%; T m\l!

,iy

di

i*’

JV-

«n

-.V

»2I''

SM

ymm

T/a

Bitwa pod Kircholmem,

(Podług starego sztychu, Z3 zbiorów M. Barsona.)

p-:4

/■

\<

4;

'M

XV\ V pfciŁ^,

sai^p

W; ■ Łwfei’ ' f i

»;;l®

»

rftii

ty

<n

-I

l¹',

j>„

•**5

!<

,«»

fi

i||

ra

gf\

fcsp

jar rmi

mm

fi

■*

■z:

m M . xvav _

-*,»** ..?*& m M/W*

>'!? |»

U'¹    H? PI

I At* li

yC)

ł.

■1

,=T

Hf

*R

ylT ł>

_f-v

Sra

VS. ⁴

JmcN

■5g>£w

e $r wmSfe^

LT^>

m i/

In-

i.

Y/J

<§>

Mli

,\v5

isTcfP

KM)

41

/f

’\r

p?

y/Ą

mi

/*y \

\\ A

ar

'i

irpflKBSpiiS SfUF

ifs ^irairmi    -Hrii

BHItBWiBfiiiP l^rffS

it*-^ 1S?I * ł^tiHK^ u*>~t*t,i‘“

II I! i I tlilllllHII

ttfIM ► łlNsflft

^ H IM '1;

P&r-

lun

•vi ta tuj

uTytyzŹ

luii/n

%J pi

₍./

s=

liliami

iB«rfwiwr

|s ?s||f !: |i i M ¹

ui AJ *' ,

lift

ri

ii

iii

panowanie zagarnąć. W tym celu zaciągnął liczne, bo 14,000 ludzi wynoszące wojsko, i z tą potęgą wylądował w Inflantach w sierpniu roku 1605. Towarzyszyli

galię przyrzekł. Wojskiem polskiem dowodził .Tan Karol Chodkiewicz, świeżo po śmierci Krzysztofa Radziwiłła hetmanem wielkim litewskim mianowany. Dał on

l'«

a«B

l

y^mUk.*

ii

.■

tdĘĘl

5*

mm

fw i Qr. ł

IKi

tmm

■*

■;f".

ISiS

p

Bd§ 9

•&

; ■ ■■ --ia

oy

nfś

•_s-

tó#

f,.>

i. ?

p%||

■HtiHKK

li I H1 ■'

iii

®® it

ŚW,

lilii

,.< *

•'*;

spk?#

CMna

Al

i#,

*si

<«% ,;

t'v

U;

i-

. :.

Wgk'

' I:

Ki

ig

JŚMSgi

mm

SfeSŁ-

.•■•i

g§5£

[■

ar

,1;

rmii

w&mmm

m || M*

■Hl^ ?#» M

•fi I W*Ą‘Vt*

■ : !<•’

/    # 11

:

b<*#

fa»

•.

Kg.

w*

V#¹

N^SIISI

Igr

-•

rs

■PHI

|fiw£ ■ ^•''.'*^1

.'fjsb •• *'} ■ ■^Ww- ’~

*«

gif

IrSt#'

I!

Krzysztof Radziwiłł,

hetman wielki litewski, wojewoda wileński (zmarł 1603 i\).

Rysunek W. Gersona.

ŚU

■s

a.

«;

d$

.■

S-

i-wyCJy,

Herb

Krzysztofa Radziwiłła.

Podobizna podpisu Krzysztofa Radziwiłła.

już niejednokrotnie dowody męstwa i niespolitych zdolności strategicznych, umiał w obozie swoim utrzymać żelazną karność, posiadał nieograniczone prawie zaufanie żołnierzy, ale słabe siły, jakiemi rozporządzał, brak pieniądzy i żywności niepozwoliły mu znaczniejszych rzeczy dokonać. Prowadził więc wojnę podjaz-    młyńskiego, podstąpił pod Rygę. Ryżanie, jakkolwiek

Nieprzyjaciel tymczasem podzielił siły swoje na trzy części i zdążał rozmaitemi drogami pod Rygę. Pierwszy Mansfeld pokusił się o zdobycie Dyamentu, nadmorskiej fortecy, położonej o dwie mile od Rygi, a odparty przez dzielnego Białłozora, starostę nowo-

'dową, pod Rewlem i pod Rachiborzem znosił drobne    w duchu sprzyjali więcej Szwedom niż Polakom, jed-

.....:Ś

It

......

:;v

bmĘm'

WM.

£ 18

mli

Bi

mm

fl

Kii

MM

Zygmunt III,

(Podług starego portretu.)

oddziały Szwedów, zdobywał pomniejsze zameczki, gdy nak z obawy przed załogą królewską, w zamku umie-jednak Suderman z główną potęgą nadciągnął, a spodziewane posiłki zawiodły, znalazł się w krytycznem się, odpowiedź odmowną i wysłali posłów do Chodkiewi-położeniu. Rzuciwszy do Rygi jakątaką załogę, sam z garstką żołnierzy, wynoszącą zaledwie 3,400 ludzi, zajął stanowisko obserwacyjne i słał listy za listami do Litwy i do Korony z prośbą usilną o posiłki, otrzymu- mierzał znieść je kolejno zanim pod murami Rygi się

połączą. Ale ostrożny Linderson unikał spotkania

jąc wzamian za to marne tylko obietnice.

szczoną, dali Mansfeldowi, gdy ich wzywał do poddania

cza, prosząc o pomoc.

Hetman ruszył z pod Dorpatu ku Rydze, a dowiedziawszy się, że nieprzyjaciel siły swoje podzielił, za

i już to cofając się ku Parnawie, już to postępując le-śnemi drogami, gdzie jazda polska rozwinąć się nie mogła, połączył siły swoje z główną armią Karola i dnia 23 września stanął pod murami Rygi- Natychmiast ściśnięto miasto zewsząd oblężeniem, urządzono podkopy, zatoczono działa, spalono przedmieścia i stolica Inflant znalazła się wnajwiększem niebezpieczeństwie.

wiadomość o zbliżaniu się Polaków, zamierzał zrazu zostawić część wojska pod Rygą, a z 10 tysiącami stawić czoło nieprzyjacielowi, na nalegania generałów swoich jednak, którzy znali dobrze Chodkiewicza i dzielność żołnierza polskiego, ruszył z całą potęgą, aby zgnieść niechybnie słabego przeciwnika. Szwedzi, których wojsko składało s:ę przeważnie z piechoty, zajęli

Se

---- -

i: .

PI

te

ń.ń.

;l|

if

11'pWt

liGi

I'

IV

mm

■BUK

fl

li

Kil

BI

Hi

Konstancya^Austryaczka, druga żona Zygmunta III.

(Podług starego portretu.)

Wiedział Chodkiewicz dobrze, że upadek Rygi pociągnie za sobą utratę całych Inflant i Estonii, więc zrozpaczony postanowił wszystko postawić na kartę i w polu szczęścia doświadczyć. Wyruszywszy zatem z pod Kiesi, stanął o dwie mile od Rygi, nad Dźwiną, w pobliżu wysepki, gdzie wznosił się warowny kościółek, przez pierwszego biskupa inflanckiego, Meinharda, zbudowany i pospolicie Kircholmem zwany. Karol, na

okoliczne wzgórza, na przedzie ustawili liczną artyle-ryę i tak oczekiwali natarcia Polaków. Chodkiewicz garstkę swoją ustawił w ściśniętym szyku bojowym, aby się jeszcze mniejszą wydawała, ciurów obozowych zaś i pachołków wysłał niepostrzeżenie z obozu. O wpół do ósmej zrana, kiedy już wszystko do spotkania było gotowe, ukazały się nagle od lewego skrzydła jakieś | wojska nieznane i po szeregach polskich przeleciała jak błyskawica wiadomość, że Krzysztof Radziwiłł z litew-skiemi posiłkami nadchodzi. W istocie była to owa czeladź obozowa, a tuż za nią przybywała pomoc nie-się z armią polską. Pokrzepiło to wszystko znacznie odwagę żołnierza polskiego i zatnvożyło nieprzyjaciół tak bardzo, że z rozpoczęciem bitwy zwlekać zaczęli.

p*

vm

V

li

'lik

Ul®

mi

1*

BiRIH

Sc

mm

MfllP

jg§

T.

fili i

Przeddzień bitwy pod Kircholmem w 1605 r.

~T\

Mills

glljplll

MS

na

mmmmmm

ESC.

K-•-===£=

w

JH&P!

V-

mSV3I

WM

II*

miuiunammiiuuuuir'

>;K

mu

Liis

IPpBilllll

mm

WsgsM

gę

mam

mm

iMii

IIImJ

ar

I

li

'4

i?

mm

ii

mm

sil

..

Riimm

Rysunek Juliusza Kossaka

cii

Ti

ii

ET

ii

Si

spodziewana: na przeciwnym brzegu Dźwiny zjawił się na czele 300 rajtarów książę kurlandzki, Fryderyk, i znalazłszy bród nieznaczny, w obliczu wojsk obu połączył

Dopiero gdy Chodkiewicz, ściągnąwszy harcowników swoich, udał ucieczkę, puścił się za'nim w pogoń Su-derman i całe wojsko szwedzkie, rozluźniając pierwotny

szyk bojowy, runęło z pagórków na rozległe pole. Na to czekał tylko Chodkiewicz i na dany przez niego znak landzką, poczem Szwedzi, długą walką także znużeni uderzył Wincenty Wojna z 300 hussarzami na piechotę

w pomoc spracowanym hufcom polskim rajtaryę kur-

i zmięszani, zaczęli tył podawać, a gdy padł nadto wódz

rsaa

SK

pg

iia

iii

hbB

urn

P'/

L i

TA.

rr...

a.

W!

a.

Wjy/^A

W(A

7:

i.

ki

łase

aa

SSB

Rysunek Juliusza Kossaka.

: - A*

smmUrn

' '

li

---

B*

ges

___

ę teL §S*Pt

wMSJm

ś,m

■-T

r:

W\

sami

L'

158

Ir-

su

71

i

SSi

Sgp|S

V;

m&M

Umm

mam

ii

nv

•OJS

...

Kr

Bitwa pod Kircholmem.

|%pi-

imkŁ.

msi

f.i

% JR

i⁴?

i"

Ui

sV

Li

7.

MM

ra

szwedzką. Ale'nieprzyjaciel, najeżywszy szyk swój gęsto dzidami i rażąc^muszkietowym ogniem nacierającą jazdę, stawił opór nieprzełamany. Baczny hetman przysłał ich Linderson, powstał popłoch ogólny. Tymczasem na lewem skrzydle zniósł Tomasz Dąbrowa rajtarów Mansfelda, własną ręką położył trupem księcia lune-burskiego i zwycięztwo przechyliło się stanowczo na stronę polską. Po trzygodzinnym uporczywym boju zamieniła się walka w rzeź straszliwą. Do późnego wieczora ścigała jazda polska uciekających tak, że z powszechnego pogromu zaledwie 5,000 Szwedów ocalało. Na pobojowisku pozostało 9,000 trupów, 60 chorągwi i 11 dział, cały obóz, srebrny kredens Suder-mana i kosztowności jego wpadły w ręce zwycięzców; sam Karol zawdzięczał ocalenie swoje poświęceniu dworzanina Henryka Wrede, który mu konia własnego podał i czyn ten życiem przypłacił.

Świetne zwycięztwo kircholmskie (27 września 1605 rokuj rozniosło szeroko po całym świecie sławę oręża polskiego. Papież Paweł V podnosił w odręcznym liście do Chodkiewicza dzielność jego i roztropność, sułtan turecki i szach perski składali Zygmuntowi III gratulacye, głośny owego czasu rytownik, Thum, uwiecznił rylcem swoim przewagę hussaryi polskiej, ale skutek zwycięztwa nieodpowiedział wcale oczekiwaniom. Tymczasem bowiem zaniosło się w Polsce na burzę rokoszową i rok następny powołał weteranów inflanckich na pole bratobójczej walki.

Śmierć Zamoyskiego była niepowetowaną dla Rzeczypospolitej szkodą. Naród tracił w nim nietylko znakomitego wodza i doświadczonego statystę, ale także roztropnego i umiarkowanego naczelnika opozycyi, która teraz pozbawiona głowy, wejść musiała na drogę anarchicznych przeciw władzy królewskiej porywów. Bez jasno wytkniętego celu, bez myśli politycznej, nie była ona w stanie ani państwa zreformować, ani nadużyć powściągnąć, lecz stała się narzędziem ambitnych magnatów, którzy obrażonej dumie swojej poświęcali z lekkiem sercem interes ojczyzny, łudząc zapalne umysły szlacheckie frazesami o wolności. Zamoyski, zasadniczo przeciwny polityce królewskiej, stał na gruncie narodowym, słowiańskim, nie dawał się unosić ślepej namiętności i w chwilach najgorętszej walki gotów był popierać króla, gdy tego dobro ojczyzny wymagało. Rakuskim planom Zygmunta III przeciwstawiał on politykę samodzielną, polską, w tern przekonaniu, że Rzeczpospolita bez obcej pomocy może i powinna spełnić posłannictwo swoje na wschodzie, że mocarstwu takiemu jak Polska nie należy wiązać interesów swoich z interesem dynastycznym wiedeńskiego dworu i służyć za narzędzie światowładnym zamiarom Habsburgów. Przyszłość Polski widział on w świecie słowiańskim, w naczelnem stanowisku, jakie ona zająć miała wśród narodów, spokrewnionych z nią językiem i obyczajami, a nie w ścisłym sojuszu z dynastyą, której polityka obracała się w sferze interesów zachodnich. Ci, co po nim objęli naczelne kierownictwo opozycyi, nie byli w stanie pojąć przewodniej myśli kanclerza, lecz, gubiąc się w drobiazgach, nadawali najpospolitszym „grawaminom⁴⁴ i „eksorbitancyom⁴⁴ znaczenie ważnych kwestyj politycznych, przenosili walkę’o zasady na pole familijnych lub stanowych zatargów i wzruszywszy w ten sposób namiętności szlacheckiego gminu, zmarnowali w bezcelowej walce najświetniejsze zwycięztwa i najsposobniejszą chwilę do reformy rządu i sejmowania.

Niemała część winy za to wszystko spada i na króla, który uporczywie trzymając się rakuskiej poli-' tyki swojej, popchnął naród na drogę zgubnej w skutkach opozycyi. Tak, jak rzeczy ułożyły się po sejmie roku 1605, była katastrofa nieunikniona. Rozkołysane długoletnią walką umysły, straciły wszelką równowagę, opozycya, pobita na ostatnim sejmie, patrzyła z goryczą na tryumf polityki królewskiej, a wszystkie anarchiczne żywioły, czepiające się Zamoyskiego i jego j stronnictwa, czekały tylko hasła do ogólnej w kraju ruchawki. W tej chwili umarł kanclerz i królowi zdawało się, że nadszedł czas do spełnienia ulubionych jego planów.

Odprawiwszy więc gody weselne z arcyksiężnicz-ką Konstancyą w Krakowie (w listopadzie roku 1605), zwołał sejm na 7 marca roku 1606 i w instrukcyach, rozesłanych z tego powodu po województwach, podniósł z naciskiem potrzebę stanowienia uchwał sejmowych większością głosów, czyli „mimo konsens i pro-testacye drugich¹⁴, jak się natenczas wyrażano ¹). Krok ten przeraził opozycyę, która wiedziała dobrze, że reforma tego rodzaju odbierze jej broń najskuteczniejszą i skłonił ją do użycia ostatecznych przeciw królowi środków. Na czele niezadowolonych stanął Mikołaj Zebrzydowski, wojewoda krakowski* spokrewniony przez żonę Dorotę Herburtównę z Zamoyskim i w poufałych będący z nim stosunkach. Najmłodszy z pomiędzy stronników kanclerza, nie odegrał pan wojewoda dotąd wybitnej roli politycznej. Zawód rycerski rozpoczął za króla Stefana, a że „na wszystkie potrzeby, które ten król z nieprzyjacioły królestwa tego miewał, roty znaczne i z niemałym kosztem wodził*, więc-otrzymał w nagrodę za to starostwo stężyckie i bole-sławskie, a od Zamoyskiego także starostwo krakowskie. Wyposażony temi intratnemi urzędami, okryty chwałą rycerską, stawał Zebrzydowski odtąd wytrwale pod sztandarami hetmana, odznaczył się podczas bezkrólewia w wojnie z Maksymilianem i pozyskał sobie przez to względy Zygmunta III do tego stopnia, że monarcha ten i starostwem lanckorońskiem go obdarzył i hetmanem nadwornym mianował i wreszcie do senatu wprowadził. Zostawszy wojewodą lubelskim w roku 1591, miał Zebrzydowski drogę do dalszych zaszczytów otwartą, piastował czas jakiś laskę marszałkowską, a puśchvszy ją, otrzymał jedno z najwyższych miejsc senatorskich, województwo krakowskie i mało przedtem bogate starostwo śniatyńskie.

Był więc wojewoda w łaskach u króla, a niezwykłe względy te zawdzięczał nietylko rycerskim posługom, ale także chrześciańskiej prawdziwie pobożności i ścisłym związkom z potężnym zakonem Jezuitów. Wychowaniec jezuickiego kollegium w Brunsberdze, dokąd go troskliwy ojciec wysłał głównie dla nauki języka niemieckiego, wyniósł młody Mikołaj z tych szkól zakonnych ową głęboką religijność i przywiązanie do kościoła, które do końca życia cechowały jego burzliwy

‘) Wynika to tak z mowy Zebrzydowskiego na sejmiku proszowickim, jak i z uniwersału sejmiku korczyńskiego. Teki Naruszewicza do roku 1606.

zresztą i wyniosły charakter. Młodzieńcem jeszcze będąc, fundował szkołę jezuicką w Lublinie, był w ści- bie całe stronnictwo i zmiażdżyć kamaryllę dworską, słych stosunkach z ks. Skargą, kształcenie synów swoich powierzył Jezuitom, a świeżo brał czynny udziel w nawróceniu Dymitra. Takie dowody pobożności, które pomnożyła jeszcze i po całej Polsce rozsławiła fundacya Kai wary i, stawiały Zebrzydowskiego wysoko w opinii królewskiej i jeszcze w przededniu rokoszu mówiono u dworu, „że pan wojewoda krakowski komu chce, może u króla wiele pomódz“. Ale jak cały ten

miarów Zamoyskiego, ma obowiązek skupić około sie-

wśród której główną rolę odgrywał znienawidzony przez niego i przez szlachtę Zygmunt Myszkowski. Pojechał więc natychmiast na sejmik do Proszowic i tam

wypowiedział dnia 14 grudnia mowę, pełną ostrych wycieczek przeciw królowi, przeciw złym jego doradcom i przeciw instrukcyi, wprowadzającej do sejmu rzeczy nowe i dla wolności szlacheckich niebezpieczne. Aby temu zapobiedz i eksorbitaneye rozmaite uleczyć,

'-ArS;

ii

M.' jUlL.

Ipcll

,Ł - ,

i|f W -

,*k-'3

• .•# Si

: - -J

fil

§&

~— ..Z

”T~'

“* m

•-

11

• V>.

Pi?

fPiiK

i Hf®*

iSS£5vS=g3ffl

Ii

§Kr{p

:Hr

V-

A i>tC

-.ci

lit; U

££

•w-i

gf|

IP

s»

WI/AL

o--—

Tn

-IPILI 1^1

fj!

e

tri

II

!l m

^K?»r„

**■' W* W|A &

Ife fe;

'ś j

M#

2EM 4 -lElPff

!LC

Ugrj

ra

p-i

•rra

P;jj i; i

?. i'

p=f*^

y|,

•"^sr ^ ■

' n*

tejfeSS

Brama tryumfalna pod Chęcinami z r. 1603.

żywot wojewody, pełen czynów rycerskich i wzniosłych porywów prawdziwie chrześcijańskiego ducha, opromienia postać Zebrzydowskiego blaskiem cnót obywatelskich, tak z drugiej strony trudno w nim dopatrzeć wielkich zdolności wodza lub statysty. Waleczny żołnierz, nie dał nigdzie dowodów taktycznego wykształcenia, powiernik planów kanclerskich, nie okazał w polityce żadnej myśli dodatniej. Ambitny i burzliwy, jak wszyscy ludzie możniejsi owego czasu, myślał więcej o chwale własnej, niż o reformie politycznej. Obecnie zdawało mu się, że po śmierci kanclerza kolej przyszła na niego, że jako moralny spadkobierca zaproponował wojewoda zarazem zjazd pod Warszawą w czasie sejmu; że zaś w Proszowicach szlachta zebrała się nielicznie, postanowiono rzecz całą poddać pod rozwagę sejmiku generalnego małopolskiego w Korczynie.

Stało się to rzeczywiście w lutym roku 1606 i, stosownie do życzenia Zebrzydowskiego, uchwalili Małopolanie zwołać zjazd do Stężycy na dzień 9 kwietnia. Wydano w tym celu osobny uniwersał, ułożono in-strukcyę dla posłów' sejmów z wyliczeniem wszystkich grawaminów, o które się upomnieć mieli, a jakkolwiek cała ta robota miała jeszcze pozory lojalności względem króla, to w rzeczy samej inicyatorowie zjazdów szli w zamiarach swoich o wiele dalej niż Zamoyski i cale jego stronnictwo. Gdy bowiem kanclerz, zwalczając politykę Zygmunta III, o zmianie panującego nie myślał, nawiązał Zebrzydowski i jego przyjaciele odrazu układy z Boczkajem.

Stefan Boczkaj, szlachcic siedmiogrodzki, spokrewniony z Batorymi, odgrywał wtedy właśnie niepospo-o pomoc jak najrychlejszą. Ale Boczkaj był zanadto przezornym politykiem, aby drażnić Rzeczpospolitą. Owszem, upewniwszy starostę spiskiego o przyjaznych względem Polski zamiarach, zachowywał się jako spokojny i życzliwy sąsiad i pozyskał sobie przez to u Małopolan niemałe sympatye. Znalazło się wielu takich, co pod sztandarami Boczkaja szukali sławy i przygód,

Hik i

¹

JSI

|lgj

■Ml IB

ti

Wsr

wmw

nafr

■I-

MB

r> -

■MMMMM

iMOTJSf

Ul

17

mm

3BP

Hi

ii

!H|li

Zakończenie różańca Chodkiewicza. (Przechowuje się w skarbcu na Jasnej Górze w Częstochowie.)

IS

litą rolę na Węgrzech. Stanąwszy na czele malkontentów węgierskich i oddawszy się w opiekę sułtanowi, opanował on Siedmiogród i całe północne Węgry. Preszów, Bardyów, Koszyce, Senderów i Tokaj otworzyły bramy swoje „obranemu królowi węgierskiemu“, chorągwie Boczkaja ukazały się pod Lubowlą, a starosta spiski, Sebastyan Lubomirski, obawiał się lada chwila najazdu i słał błagalne listy do króla, prosząc podczas gdy inni szli w służbę cesarską. Zebrzydowski, acz niechętny Rakuszanom, posłał jednak syna swego do obozu cesarskiego, ale to nie przeszkadzało mu wcale do konspiracyi z Boczkajem. W lutym ruszyło osobne poselstwo, z Małopolan złożone, na Węgry, aby Boczkaja prosić o pomoc, a byli i tacy, co mu tron polski ofiarowali. Sprytny Węgier, wymówił się zręcznie od tego zaszczytu, przyrzekał pomoc w ludziach i pieniądzach, a radził roztropnie, aby Polacy Zygmunta nie zatrzymywali, gdy do Szwecyi wyjechać pragnie i obrali sobie pana z pomiędzy swoich. Rów-

Wśród tego zbierał się sejm warszawski. Pojechali nań posłowie krakowscy z instrukcyami, pełnemi skarg i grawaminów. Polecono im, aby się upomnieli o ode-

-■

'MmgĘfĘK;

*

\V\

•-..'-i

* Chorągiew województwa trockiego. (Ze zbiorów M. Bersona)

U •*: 1*11

ci

iS? i

i®

nocześnie wysłał na zjazd stężycki kanclerza swego, Batorego, ożenionego z powinowatą Zborowskich ¹).

J) List w rękopisie biblioteki Czartoryskich, nr. 430. str. 350.

branie sum neapolitańskich i o dopełnienie paktów konwentów. Pod tym względem zarzucano mianowicie królowi, że Estonię odstąpił Rzeczypospolitej za późno, że nie wystawił twierdz na Ukrainie, że na obro-

co

r-

nę potoczną używa podatków a nie własnych dochodów, że lenno pruskie sprzedał Brandenburczykowi.

Nadto użalano się na złe rady, żądano, aby torowie mieszkali przy królu i w czynności jego wglądali, ujmowano się za innowiercami. Wszystkie te wymagania były już dawno

sena-

znane i nieusprawiedliwialy wcale gwałtownych postępków opozycyi, trudno bo-

panował dotychczas jeszcze nominalnie ów chory umyśle Albrecht łryderyk, ale opiekę nad nim sprawował Jerzy Fryderyk, książę na Anspachu. W roku ló‘03 atoli umarł Anspach bezpotomnie, a kuratela nad obłąkanym powinna była przejść prawnie na króla polskiego i stany Rzeczypospolitej.

Mało troszczył się o to elektor brandenburski, Joa-

na

ih

PRTFf]

HSHii

W I-

:r'-

: s?

“M

Si

o*

ii

te

?!

In

tl

te

•W

H)

te

te~

Wykusz w zamku królewskim na Wawelu.

(Z początku XVII wieku.)

wiem było żądać od króla, aby własnym kosztem twierdze budował i wojsko utrzymywał, gdy dochody rozdrapywano, niesłusznem obwiniać go o niemieszkalne senatorów przy dworze, gdy oni sami od obowiązku tego się uchylali ze względu na wielkie wydatki, jakich rezydencya taka pociągała. Jeden jedyny może zarzut słuszny dotyczył lenna pruskiego. W Królewcu chim Fryderyk. Dla niego i dla przebiegłej polityki Hohenzollernów istniał tylko układ familijny, zawarty v/ Gera ze zmarłym Anspachem, ustanawiający prima-geniturę w krajach elektorskich, do których dyplomaci brandenburscy i Prusy książęce zaliczyć pragnęli. W myśl tej polityki zaborczej zgłosił się elektor do Zygmunta III z gotowością złożenia hołdu, przesądza-

jąc tem samem w sposób dla Rzeczypospolitej lekceważący postanowienia rządu polskiego. Król odniósł się, jak zwykle, do senatu, który zawiłej tej kwestyi stanowczo rozwiązać nie chciał czy nie umiał. Baranowski, biskup płocki, radził wprost odrzucić nieuzasadnione żądania kurfirsta, rzecz całą „na decyzyą

i oczywiste pogwałcenie praw Rzeczypospolitej o tem nikt wątpić nie mógł, ale winę ponosił nie sam król, lecz głównie jego doradcy i szlachta, która grosza na potrzeby publiczne skąpiła i zmuszała panujących do żebraniny po obcych dworach.

Obecnie jednak nadarzała się sposobność, aby

mm

II i

rmo$®£PJ

km ^tC"

'•■ -; YAfnte

BI

N n I I iii Ir! ¹1

s^Jrp Iii i

m i!l

K

fp-i

i;

m*

gjji

aiis b ^

im

ggsjgm

W,

|V^

OCT3C

W| 0

PłWW

li

ipfeff

• c=D y

"1

fe

o!

-i

L> I.

•M

\/ I

O*-

SjEi

li

“5

==

IS

AJ

i!

iii

Ul

Jj

IP1

i?

,',: i

; h!

i;!;

JIM!!

MO

• liii

IM l

I

i!

fi]

liii

iiii

ii

lii

'J

!'

;/• |

yjl

w>

yi I

ii

mmi

JHI

Ir

Ir

L_ ;JS®,

Kominek w zamku królewskim na Wawelu. (Z początku XVII wieku.)

sejmową przypuścić", a tymczasem ziemię pruską „przez konsyłiarze tameczne sprawować". Tarnowski przeciwnie chciał o kuratelę z kurfirstem się układać bez sejmu, byle tylko korzystne wytargować warunki. Król przychylił się do zdania prymasa i tak jak niegdyś Stefan Batory zadowolnił się pewną gratyfikacyą pieniężną ze strony elektora. Że to był błąd wielki wszystkie te urazy uleczyć i szkody naprawić. Losy narodu spoczywały we własnych jego rękach. Należało tylko poprzeć energicznie wojnę szwedzką i wyzyskać zwycięztwo kircholmskie, należało, tak jak żądał Żółkiewski, postawić 5,000 ludzi na Ukrainie i powściągnąć Tatarów, a potem dopiero spierać się z królem o niewypełnienie paktów konwentów. Sejm warszawski

:<

S5Ś

*

C

U

r

HR

⁵

li

/?\

w

«

i S

Ol

k

r-

\C Zi

,f.-^.^,.... Trrr. ,..    j

« J" .    T*ar,r • ,«»"Wr^ «wv~v - ~.±rmrr*

i

,

D

r

m

.

m

m

>*

i?

f*

pp

*

r

a

..-j

■ ? V

imMK

■klaN

*

*

fi

. V-

j

-t;

K8*p£pr'

-------¹-™~

■;

f' I .

,r

V

X ^ t~X

:li

.. s

&

*

5$J

&",

L

JM

V

123;

r

rnFF

7=3

|sVi Si

n

<S*»

Ł

IL

♦

Ł*.

'•

Ht:

■

m

1

ó.

Cfv

4

I

Laska marszałkowska z XVII wieku. (Ze zbiorów XX. Czartoryskich.)

nie Stanął jednak na wysokości swego zadania. Posłowie krakowscy zawichrzyli obrady i mimo zabiegów króla i senatorów, mimo licznych konferencyj do żadnej uchwały dopuścić nie chcieli. Klucz sytuacyi znajdował się w Stężycy, gdzie rozdąsany Zebrzydowski łudził szlachtę łatwowierną odkryciem praktyk królewskich.

Senatorowie wysłali do niego delegacyę z bisku-czanie nie sprawili wiele. Zjazd był nieliczny, obrady wlokły się leniwie, a niejasne skargi i żale Zebrzydowskiego nie zdołały zapalić umysłów. Postanowiono więc odbyć nowy zjazd pod Lublinem w dniu 4 czerwca w nadziei, że szlachta, mająca sprawy w trybunale, zbierze się tłumnie. Jakoż rachuby te nie zawiodły; zebranie było liczniejsze niż w Stężycy, przybył pod-

KB

fi

i

k/J

ó--v.

W

'Sili -• :

■

ifiU

•71 B'

■z fi * ii

mi

■\V    ]

■

mm

im

;

i ii

W., fi

'■w:." %

yJ,p

;>-ip s

v‘

lę

tĄ

litfi

im

cip#

: 5-i*

Część pochwy od miecza hetmana Żółkiewskiego. (Przechowuje się w skarbcu częstochowskim.)

pem Baranowskim na czele, ale i to poselstwo nie odniosło skutku. Wojewoda odczytał posłom listy swoje, pisane do króla z powodu małżeństwa z arcyksiężniczką Konstancyą i po zjeździe proszowickim, a ukazując, że działa tylko dla dobra ojczyzny, dalszych zamiarów swoich zaniechać nie chciał. Wśród takich okoliczności rozszedł się wprawdzie sejm na niczem, ale i Stęży-czaszy litewski, Janusz Radziwiłł, obrażony o uwięzienie dworzanina swego Zenowicza, który z powodu burdy, wyprawionej na sejmie, dostał się do turmy, przyjechał Janusz Ostrogski, odgrywający rolę pośrednika, stawił się wreszcie Stanisław Dyabeł Stadnicki z hufcem zaciężnych Węgrów. Szlachta, ciekawością zdjęta, że to miało chodzić o wolności i bezpieczeństwo

mówili — pocoście nas tu

s

Rzeczypospolitej, zjawiła się gromadnie na pierwszej sesyi i gdy marszałkiem zjazdu obrano Janusza Radziwiłła, zaczęła się dopytywać pilnie o powody całego ruchu. „Powiedzcież nam zwołali i zaciągnęli, co się dzieje, niech pierwej wiemy". Ale na te proste pytania nikt jasno nie mógł odpowiedzieć, marszałek tylko wskazywał na sejm ubiegły, jakoby gwałtem zamknięty, skarżył się na „łapanie14 szlachciców i na opresyę wolnych głosów. W tym samym duchu, lecz wyraźniej już, przemawiał Stadnicki. On, co szlachcie obcinał nosy i uszy, co w lochach łańcuckiego zamku więził chłopów, przykutych do mu-ru, co drwił z powagi trybunałów i na sumieniu swo-jem miał więcej gwałtów niż włosów na głowie, wystąpił tu jako obrońca uciśnionej wolności. Więc to wszystko, co dotąd się stało, uważał za niedostateczne. „Kupą jechać i wypowiedzieć mu (królowi) posłuszeństwo⁴⁴. To było jego zdanie, a wtórowali mu Gorajski i Stahrowski, kasztelan tarnowski. Atmosfera rozpalała się coraz bardziej, krzykactwo brało górę nad rozwagą, sam Zebrzydowski uznał w tej chwili, że nie jest panem ruchu; wypadki wyrastały ponad jego głowę, najlepsi przyjaciele usuwali się od niego, Tylicki, Bara-nowski i najzacniejszy i najczystszy ze wszystkich, chociaż tak blizki Zamoyskiego, Żółkiewski, pozostali w obozie królewskim. Żółkiewski od samego początku stanął twardo przy królu i teraz pojechał pod Lublin, aby szwagra swego, Zebrzydowskiego, odwieść od zgubnych zamiarów. Usiłowania jego w tym stanie rzeczy były jednak bezskuteczne. Namiętne warehol-stwo Dyabła Stadnickiego zwyciężyło, uchwalono zwołać rokosz pod Sandomierz na dzień 6 sierpnia, chociaż Zebrzydowski sam przestrzegał i prosił, „aby sejmu nie rokoszu chcieli⁴⁴ i obowiązywał się na sejmie wszystkie urazy królowi przełożyć i nie ustąpić dotąd, dokąd usunięte nie będą.

Wiadomość o uchwałach lubelskiego zjazdu wywołała niesłychane w całym kraju zamięszanie. Szlachta, mianowicie w odleglejszych województwach, niedokładnie poinformowana o zamiarach rokoszan, nie wiedziała, do której przychylić się strony. Jedni więc chcieli jechać pod Sandomierz, drudzy strzedz powagi królewskiej, większość jednak, zaniepokojona o wolności swoje i przywileje, skłaniała się ku rokoszanom, którzy już głośno o bezkrólewiu i o detronizacyi Zygmunta III mówili. Ruch obejmował coraz to szersze koła i zwracał się nietylko przeciw królowi, ale i przeciw senatorom. „Kto cnotliwy, ten nie z pany⁴⁴, wołała szlachta, wybierając się gromadnie pod Sandomierz. Jedno duchowieństwo, przerażone związkami rokoszan z partyą akatolicką, stanęło twardo przy królu, zbierało składki pieniężne, gotowe było zastawić nawet srebra kościelne, aby zachwianą powagę tronu ratować.

Król, zatrwożony z początku, chwycił się za radą wiernych sobie senatorów energicznego środka i ruszywszy z Warszawy dnia 12 czerwca, przybył dnia 19 do Krakowa, aby tu obecnością swoją w ognisku ruchu paraliżować działania opozycyi.

Tymczasem zewsząd nadchodziły wieści o przygotowaniach rokoszan i o związkach, jakie mieli z Bocz-kajem. Stadnicki jeździł do Węgier werbować żołnierzy, Zebrzydowski wzmacniał zaciągi swoje posiłkami Boczkaja, a sam Boczkaj ze znaczną potęgą wieszał się u granic koronnych. Wobec tego musiał i król pomyśleć o własnem swojem bezpieczeństwie. Ściągnąwszy zatem wojsko kwarciane z Ukrainy, wydał manifest przeciw rokoszanom i zwołał senatorów na konwoka-cyę. Zanim jednak do tego przyszło, stawili się przed królem posłowie zjazdu lubelskiego, zapraszając go na rokosz. Zygmunt dał odpowiedź łagodną ale odmowną i naradziwszy się z senatorami, postanowił przeciw sandomierskiemu zjazdowi zwołać zjazd do Wiślicy, w celu zawiązania konfederacyi przy powadze tronu i majestatu. Tymczasem horyzont chmurny dotąd zaczął się cokolwiek wyjaśniać. Szlachta ruska, w Wiśni zgromadzona, oświadczyła się za królem, to samo uczynili i Sieradzanie, dodając wyraźnie, że „odmiany pana żadnej nie chcą, ani sobie życzą44 J), chociaż pragną gruntownej naprawy Rzeczypospolitej. Były to objawy w każdym razie pocieszające o tyle, że podawały drogę do porozumienia, do utworzenia stronnictwa pośredniego, które stojąc przy królu, mogło reformę przeprowadzić i kraj uspokoić. Do tego zmierzał też zjazd wiślicki i cała akcya ugodowa przez króla i senatorów podjęta.

Dnia b sierpnia zaczęła się zjeżdżać szlachta na polach pomiędzy Sandomierzem a Pokrzywnicą. Zebranie było bardzo liczne, bo oprócz rycerstwa stawiło się i wielu senatorów, jak: kasztelan krakowski, Janusz Zbaraski, wojewoda bracławski z synem swoim Jerzym, kasztelan wiślicki, marszałek litewski Dorohostajski, Zebrzydowski wreszcie i Janusz Radziwiłł, ponownie marszałkiem koła rokoszowego obrany. Na trzy dni przed rozpoczęciem narad przybyli posłowie królewscy: Tylicki i Miński, podkanclerzy koronny, ale o posłuchaniu dla nich i o układach długo mowy być nie mogło. Rozgorączkowane już i tak umysły szlacheckie, podniecali gwałtownemi wycieczkami swojemi Stadnicki i Gorajski, przeciw senatorom padały ostre słowa, raz po razu wszczynał się tumult, szlachta rwała się do szabel, okoliczne wioski objadano i niszczono bez litości.

Skutek tych nieporządków i gwałtów był łatwy do przewidzenia; usunęli się najpierw senatorowie, mianowicie Janusz Ostrogski, wymawiając się chorobą, inni, jak Zbarascy, pojechali do Wiślicy, sam Zebrzydowski przez czas pewien na zgromadzeniach nie bywał. Stronnictwo nieprzejednane parło mimo to do zerwania stosunków z królem, odrzucono więc jedne po drugich warunki wiślickiego koła, wyznaczono termin dla króla, aby się stawił na rokosz, władzę hetmańską oddano Zebrzydowskiemu i Ostrogskiemu, słowem zamierzano wywrócić rząd i cały istniejący porządek rzeczy, aby zrobić miejsce jakiemuś gminowładztwu szlacheckiemu pod kierunkiem Stadnickich, Radziwiłłów i Zebrzydowskich. Pomysły o naprawie Rzeczypospolitej tonęły w chaotycznej dyskusyi o grawami-

') Kopia urzędowa z aktów grodzkich sieradzkich w rękopisie biblioteki Czartoryskich, nr. 1628, pag. 501.

nach i eksorbitancyach, przyczem co chwila wychodziły na jaw osobiste jakieś urazy i niechęci. Niemało do powszechnego tego zamieszania przyczynili się innowiercy, wywodzący żale na ucisk i stronnicze postęponadchodziły wiadomości niepokojące o działaniu tamtejszej konfederacyi i o spisywaniu artykułów, na które i król się zgadzał. Musieli zatem i rokoszanie przystąpić do ułożenia swego programu politycznego. Po

II

ML

'Jl

l'i-

".i.-**

Ti

ii'i

i;¹

..

Iil'i

iii-ii

łi>

ii

wmmrn.

iiifflf

!(,'

irpifl

iii

/.■?

Uy

r.f

iHii"

Pi#

mm -

'35

ill

gs

mi

;Łc

|||§Sg|P3>|

xźMs;;źM

>jy< ;:m

WĘ

m

wmk

aJ&Si

■ffil

ii

S.a

pa

,1:

JHflH fciH I I^SIM

' * .i i

(Sjl

Bm-j

FT> 8'^

⁵iH

aKw

•i

JJ

Mjll

pi

w-

V.^» -« ; •==:

1r.fi

. ,r<

V.

P»SP*

»te m

MrHBSf

V-

11

li

Zamek w Łańcucie w Galicyi.

(Wiek XVII.)

iiSiw

£V»

**&

'■ ■'    i-'    -,

■ '■ . liiiiii

ii •

,Y

li. :

j>

li

iii

ii/'

B .Ti/ ’

mm

r/7/

|f|u >«

wanie króla, czem znowu gorliwych katolików obrażali i do protestacyj zmuszali. Szlachta zaczęła wreszcie przykrzyć sobie te swary, udział w naradach zmniejszał się do tego stopnia, że przy końcu sierpnia zaledwie po sześć osób do Kola się zjeżdżało: z Wiślicy

długich sporach zgodzono się na 64 artykuły. Głównym ich celem było ograniczenie dalsze władzy królewskiej na wyłączną korzyść szlacheckiego stanu. Domagano się mianowicie, aby król dygnitarstwa i ekonomje i rozdawał nie sam, jak dotąd, lecz za radą senatorów,

f-N

W *>

Kj

pi

IB*

fu

Fi

HIP

Puszka srebrna do komunikantów własnoręcznej roboty Zygmunta III.

(Znajduje się w kościele po-Reformackim w Warszawie.)

mieszkających przy nim, aby z własnych dochodów ponosił koszta obrony potocznej, aby intraty włoskie i „pensye" neapolitańskie do skarbu Rzeczypospolitej oddawał, aby potwierdził dekreta sądów rokoszowych i ogólną ogłosił amnestyę.

Artykuł 30 zwrócony był przeciw Jezuitom. Usuwano ich zupełnie od dworu, wyznaczano tylko kilka miast, gdzie przebywać mieli, polecając zarazem, aby inne dobra w przeciągu dwóch lat sprzedalijpod grozą konfiskaty na rzecz Akademii krakowskiej.

W podobnym duchu miała być zreformowana i cerkiew ruska, król miał rozdawać wakanse i majętności cerkiewne tylko ludziom „narodu szlacheckiego greckiej wiary i posłuszeństwa patryarchy greckiego". Jeżeli wykonanie artykułu tego równało-się zniesieniu, zupełnemu unii, to zakaz nadawania posad duchownych przy kościołach katedralnych plebe-jom odsłaniał samolubne dążności stanu szlacheckiego, który, odebrawszy królowi wszelką władzę,¹ wszystkie korzyści materyalne dla siebie zagarnąć pragnął.

Tak wyglądała owa przez rokoszanów projektowana reforma Rzeczypospolitej.

Wiśliczanie postąpili sobie z większem umiarkowaniem. I oni żądali także zatwierdzenia wolnej elekcyi, oddalenia cudzoziemców od dworu, zgody pomiędzy innowiercami a katolikami, i oni domagali się wolności wyznania dla dyzunitów, ale przynajmniej nie nakładali królowi warunków, niepodobnych do spełnienia, nie odbierali mu tej cząstki władzy, bez której stać się musiał królem malowanym, zawisłym od kaprysu kilku trybunów szlacheckich.

W podobnych okolicznościach porozumienie wszelkie było niepodobne. Rokoszanie widząc, że szlachta się .rozjeżdża, wydali uniwersał, w którym, przedstawiwszy postępki swoje,

wzywają szlachtę do pospolitego ruszenia dla dokończenia rokoszu, staranie zaś dalsze pozostawiają osobom pewnym, na ten cel obranym. Na tę chwilę czekał widocznie król i jego stronnictwo, bo skoro tylko szlachta się rozjechała, ruszyły wojska królewskie Ku Połańcowi. Po drodze próbowano jeszcze układów, a gdy się rozchwiały, roz-h.    strzygąc musiał oręż. Roko

szanie nie czuli się na siłach, aby stawić czoło armii królewskiej, ustępowali więc ku Wiśle. Stadnicki, najzuchwalszy w języku, pierwszy ze swoim hufcem przeprawił się przez rzekę; główne siły Zebrzydowskiego ii [Radziwiłła, dopadnięte pod Janowcem i przyparte do Wisły, znalazły się w nader krytycznem położeniu (6-go października). W obozie królewskim nie chciano jednak dopuścić do rozlewu krwi bratniej i sam Zygmunt III rozpoczął układy. Rokoszanie odpowiadali hardo, mimo, że poselstwo królewskie z senatorów złożone po dwakroć do nich jeździło, dopiero kiedy wojewoda bracławski i starosta kamieniecki sprawili wojsko a król sam, przywdziawszy zbroję, miał dać hasło do bitwy, oświadczyli przy-wódzcy rokoszan, że się poddają. Wysłano do nich natychmiast kilku senatorów, którzy późnym wieczorem sprowadzili Zebrzydowskiego i Radziwiłła przed króla. Zsiadłszy z koni, przystąpili oni do pocałowania ręki królewskiej, a na drugi dzień uczyniło to samo całe wojsko roko-szańskie. Po formalnem przeproszeniu nastąpił u-kład: obaj naczelnicy rokoszowi podpisali akt, w którym przyrzekli wojsko rozpuścić, uniwersałów nie wydawać, zjazdów nie zwoływać i starać się o uspokojenie umysłów. Ugoda siłą oręża wymuszona, nie miała trwałości. Przyrzeczenie, dane królowi, wiązało tylko przywódzców rokoszu, szlachta uważała rokosz za nieukończony, a burzliwsi i zapamiętalsi o żadnych ustępstwach słyszeć nie chcieli. Sam wojewoda zresztą odjechał z pod Janowca rozdrażniony postępowaniem dworu. Na przeprosiny jego odpowiedział nadspodziewanie marszałek wielki koronny a nie kanclerz, który znajdował się u boku króla, Adam Stadnicki, gorliwy

r/

g|

Al

i; Sllt-

BirgBi

mmmmm

' '-,!lM8KS^v

li 7 S|

i ■ ■■ BSfospS

lir

fil

mr

jfga

ipi

V}

'■ f

Blllagw

|H

WA

ffi

*T-V■

-r-

no

k _Br:

iii

ji; jj

>«<

liii

*■1

ca

li

■"

ii

'lii

®fik

Tl#

fi;

•ul

fei

I!

llfy!! 'lii

Mi

liiM!

i -:«j

?a

II

WM'

ii8v

ijjjjfe

"Mi:.

m

ii;

<i;

ty

K\

jjgf

Av

K,

tk

i¹!'

H . ’ ra

lit :M

Pif Ą

tels%4

#^ISllf

■i ‘ m

fi!

fil

«n

«d

pi

w:

. >7' -

’>WA

& -.>vi

•«ł

:.‘d

/Ą

ii'

WMM

2*

<iiil

i*

«*«|

mil

lal

2?

PI

itiiil

liiiaii ppi

i:':P

SjP^i ■Ki':'¹' i

SI

«i

P

titt

II

yV

:!

sl

Sa

|WP

ii

i i!ij;i;aiy

!S

yy

f'.a

i*.

A

:, "IR;

$g

:f-Ą

,„M

sJO

i . ^'k-

mm

.<«"

•W

ij.d

fclY-

v

"Sj

yKv

SS

fc

W.

p:

. 4|iiii®j , i ilPWR¹

na

SSi!

sap

y

Łffl

wpM'

Ig

te

II!

k~’~ ~

jgm

:r\,

>•",

i!®

§2

s]

|;'|

"i •

i:::::

^rafj

Ołtarzyk przenośny w skarbcu katedry płockiej. (Dar Konstancyi Austryaczki, drugiej żony Zygmunta III.)

Ra

•śfc*

fi

regalista, nie szczędził upokorzonemu ostrych przymó- | wzajem publicznie; dogryzali sobie listami podobrremi wek, tak, że Zebrzydowski do Myszkowskiego plecami się obrócił, a Stadnickiemu, „pijanemu chłopu“, ręką pogroził.

Dyabeł Stadnicki i .Tazlowtecki, wojewoda podolski, a łatwo było przewidzieć, że od słów przyjdzie wiael i do czynu.

in

mm1

rj

w*SS&

!■<

Pif*

o~

-r

WMS

-■

im

mmi ‘Ssa&kx0**'

•... ’

Km

im

PlIS^'

mm

-.itr*

tff '\|v* ,b%t

/■Y

ii

iii

7/

ST

«s&

1*

$5

fc

t£/ ;

Iw?

iii

i-i

fPl

MMi

te;

sć;^X-

WE$£%*m-

jŁr«ŁŁ-=—

Monstrancya srebrna, wyzłacana, własnoręcznej roboty Zygmunta III. (Przechowuje się w skarbcu katedry płockiej.)

Zamiast uspokojenia umysłów powstało więc jeszcze większe zajątrzenie. Po kraju zaczęły się rozchodzić paszkwile, jak echo grzmotów dalekich, zapowiadające nową burzę. Natarli na siebie po grubijań-sku Zygmunt Myszkowski i Zebrzydowski, lżąc się na-

Król tymczasem, a raczej kamarylla dworska, upojona łatwym tryumfem, pragnęła sejmu uniknąć i artykuły wiślickie, chociaż one nie dogadzały wcale rokoszanom, pogrzebać. Zbywano więc, pytających o czas zwołania sejmu, rozmaiłem tłumaczeniem, kazano wre-

sseie dla uspokojenia gorliwszych drukować uniwersały sejmowe, bez daty jednak, w rzeczy samej liczono na opieszałość szlachecką i wierzono święcie, że panowie krakowska rozerwała „roki“ ziemskie i wysłała posłów do Wielkopolan, skarżąc się na „uciążenie od króla, od złego senatu i od żołnierza", Wielkopolanie, podburze-

t-y

O®

Si

MS

ii

sn

lHg

Jiljl

IH

,■

-■a

;M

iJJi 11!

i li pil

| ■pff

'il;

■i

iii

UM1 Hi

Ml

3PB

pa

b==Hń

>j,J

Ittwy |

Egli js:

l]

il

L.;'

i*

«jfll

aiSZ

>n:

Mł

ii

ii

uL

sS#:

ij

BlH

r£m

SC4'

/«

s«

Ul

-~ds?-y i-~^7Ś£jżr*

IPis

RilSPpS^

fcSSIii

oka

=S;

2_Xi5

11 lllfe,, ,.

mm

lilii

Hi

»•»

?Sr^

Umbraculum własnoręcznej roboty Zygmunta III. (Przechowuje się w skarbcu katedry płockiej.)

ławszy zjazd w Kole, któremu przewodniczył Stanisław Ponętowsk', uchwalili dwa pobory na zaciągnięcie żołnierza i nowy zjazd pod Jędrzejów na dzień 28 czerw-

bracia po bezowocnych sandomierskich naradach i po ni przez Paszcza, wzięli sobie tę skargę do serca i zwo-janowieckiej trwodze na nowe koszty i zjazdy wyciągnąć się nie dadzą. Nadzieje te zawiodły. Z początkiem roku 1607 wszczął się ruch na nowo. Szlachta

>

W m

m

§®s

liii

i

i

;

.

i

»■... ,

• -Wk

ik„ ?;>*ST

...aJ

smm

/

JŁ

y ,

- i ' ■

m

■

Za.

A

zi

V'v'

ySŁ53i

r:

' i$3£,

»3* T'^....

%

%

m hc^0

"'■

BL^

'-a:

Ś,

y

I

V

,4:

Bi

m

; ' ;s':    ------

\ jlM

l*

'■S

mm

in :vs

•

usit^

:

m

1P ^s^ZW'

rWf “    * tysj?

f^SŚjfe

* ; AM

:

^ i

■£fm

2»*

:

te

fH

■"

iw#:;

I: ' ^ #

sil# ;■■ mi

■

^Mm

Ł i

y

I

li '

6i

*

ii

ii

■i;

|1

m

■ ■

,,

lsh?lla

m

m j

III

1§§

ia

BaM

.

i

.

-IW

!®Ł

•v - :' •’

| 'AyMwj:

i

i

—

.••--• , - '

Ba

■ 'S

m . i

-l-

>

i?

m :

p%';

mm.

^fitlS

i?& r

, ;1. -.g

SM

u

iii

rliMS -11.....

i;'*

fi

i

:

is

....

m

m

.

H

;.<

1P

m

■

i*

fc.

fń

y

^ i

;

.

■

Stanisław Żółkiewski

^y~ s £*ł i-’

i

I

k 1

m

jjf||l

ii

;..

*

*

'Si

■;

0

i

e t aao. a. aa. i 3S auclerz *^7Ś7" i elki 22 o r © aa. aa. 37".

(Podług starego portetu, ze zbiorów L. Karpińskiego.)

■

M '-Ą

BP

w-

p.

p

I

S ;’ ... 1

m

W

:?w.

jPES’

ca, w celu dokończenia rokoszu. Łagodne przedstawienia prymasa i senatorów wielkopolskich nie zdołały uśmierzyć rozognionych umysłów; nie skutkował uniwersał królewski, zwołujący sejm na 7 maja, szlachta wołała, że „sejmy w truciznę się obróciły i że tylko rokoszem urazy wolności uleczyć można“. Niesłychane rozgoryczenie owładnęło serca ludzkie, burdy i najazdy były na porządku dziennym, a liczne pisma ulotne budziły trwogę i zawziętość. Jan Szczęsny Herburt, pobity przez Stadnickich i urażony na króla za starostwo przemyskie, o które nadaremnie się ubiegał, wydał rodzaj manifestu, przedstawiając w najczarniejszych barwach stan Rzeczypospolitej, zamachy „cudzoziemca11 na swobody szlacheckie, usiłowania Jezuitów ku zaprowadzeniu władzy absolutnej i zepsucie społeczeństwa, które tonąc w zbytkach, z łakomstwa służy celom polityki królewskiej. Wśród takich okoliczności zbierał się zjazd jędrzejowski.

Był on z początku nieliczny, ale im bardziej przybliżał się czas sejmu, tern gromadniej zbiegała się szlachta pod sztandary rokoszańskie. Nauczeni doświadczeniem zeszłorocznem , przy wódzcy opozycyi oszczędzali o ile możności majątki szlacheckie. AVje-chano tedy najpierw w opactwo jędrzejowskie, które dzierżył sekretarz królewski, ks. Powsiński, plebejusz, ztamtąd przeniesiono obóz do Wąchocka, później pomknięto go do Sieciechowa, objadając w ten sposób bezustannie dobra kościelne. Ku końcowi sejmu dopiero stanęli rokoszanie bliżej Warszawy, pod Czerskiem. Tymczasem w Warszawie obradował sejm wśród swarów pomiędzy opozycyą a regalistami. Ka-marylla dworska, przeprowadziwszy po swojej myśli wybór marszałka, wystąpiła ostro przeciw posłom ro-koszańskim, którzy w dwa dni po zaczęciu sejmu przybyli do Warszawy. Nadaremnie najzacniejsi senatorowie: prymas, Bernard Maciejowski, Tylicki, biskup krakowski i Stanisław Żółkiewski doradzali umiarkowanie, nadaremnie Dzierżek, podsędek lubelski, jeden z opozycyjnych posłów, zaklinał sejmujących, aby to wszystko „leczyć zgodnie i miłością braterską¹¹,—większość ufna w siły swoje i odniesione zwycięztwo, sta-Aviła się hardo i radziła użyć przeciw rokoszanom jak najostrzejszych środków. Król poszedł za zdaniem swoich doradców i odtąd znikła wszelka nadzieja pogodzenia zwaśnionych stronnictw. 25-go maja wyszedł-edykt królewski przeciw rokoszanom, rokoszanie ze swej strony odpowiedzieli nań zwołaniem Koła pod Czerskiem, w celu kończenia rokoszu. W połowie czerwca stały już rzeczy tak, że marszałek rokoszowy Janusz Radziwiłł, pisał do brata Krzysztofa, polecając opiece jego swój majątek i zamek słucki na wypadek, gdyby zginął w bitwie, lub zwyciężony z kraju uchodzić musiał. Jakoż 17 czerwca kończono rokosz. Herburt w uczonej mowie dowodził, że rokosz jest wyższym nad sejm i nad króla, podobnie jak sobór powszechny wyższym od papieża, że do rokoszu należy leczyć urazy w prawie publicznem i że ten zwyczaj od niepamiętnych czasów znany w Polsce i używany, najpiękniejsze wydawał owoce.

Szlachta, mało znając dzieje własnego kraju, słuchała chciwie wywodów takiego erudyta jak Herburt i po dłuższych naradach zgodziła się na krok stanowczy. Dnia 24 czerwca wydali rokoszanie pod Jeziorną słynny swój manifest, w którym wypowiedzieli posłuszeństwo królowi. Stało się to w tydzień po ukończeniu sejmu, gdzie uchwalono cały szereg konstytucyj w myśl wiślickich artukulów i objaśniono zasadę de non proestanda obedientia w ten sposób, że na wypadek nowych praktyk królewskich mieli króla po dwakroć upominać senatorowie i prymas, następnie sejm, a gdyby to wszystko skutku nie odniosło, mogli poddani wypowiedzieć posłuszeństwo i innego szukać sobie pana. Nie ulega wątpliwości zatem, że sejm w pewnej mierze uczynił zadość postulatom rokoszowym i że starał się leczyć urazy wolności, jakoż wielu malkontentów i tak zwanych neutralistów zadowoliło się temi ustępstwami. Janusz Ostrogski, zajmujący pośrednie stanowisko pomiędzy stronnictwami, Jerzy Zbaraski, nieprzyjaciel Jezuitów, Adam Gorajski, do niedawna żarliwy rokoszanin, przechodzą do obozu królewskiego.

Pod Czerskiem i Jeziorną pozostają nieubłagani, mający w zanadrzu gotowego kandydata do korony w osobie Gabryela Batorego i odrzucający z tego powodu wszelkie tranzakcye. Najfatalniej wychodzi na tern Rzeczpospolita, bo zamiast reformy gruntownej ruch cały kończy się osłabieniem władzy królewskiej i zatrzymaniem dotychczasowego trybu sejmowania. Wobec tego nie miał król innej drogi, jak orężną z rokoszanami rozprawę. Przygotowywano się na tę ostateczność już od początku sejmu. Z Intlant przybył Chodkiewicz na czele 1,600 weteranów, Warszawa cala roiła się od żołnierzy, Jakób Potocki, starosta kamieniecki, przyprowadził kilka tysięcy piechoty, przewaga była po stronie królewskiej. Po manifeście rokoszań-skim ruszono więc w pole. Rokoszanie, słabsi, ustępowali ku Radomiowi, obrabiając przez agentów wojsko królewskie i doprowadzili rzeczywiście do tego, że gdy pod Warką obie armie w szyku bojowym stanęły, w obozie królewskim wszczął się bunt i żołnierze żądali, aby spór cały pod ich sąd oddano.

Energii hetmanów, Żółkiewskiego i Chodkiewicza, powiodło się stłumić ten nowy rokosz, herszt buntowników, Leśnicki, zginął na szubienicy i wojsko ruszyło w ślad za rokoszanami. Dopadnięto ich wreszcie pod Orańskiem, niedaleko Guzowa, dnia 6 lipca i nie wdając się już w żadne traktaty dano hasło do bitwy. Żółkiewski objął dowództwo prawego skrzydła, Chodkiewicz lewego, Potocki stanął w środku. Z powodu nieporozumienia pomiędzy hetmanami i słabości lewego skrzydła, złamali rokoszanie z początku Chodkiewicza i dotarli aż do stanowiska królewskiego. Wszczął się popłoch wielki, senatorowie zaczęli uciekać, Zygmunt III pozostał jednak na miejscu i tą wytrwałością swoją uratował los bitwy. Tymczasem bowiem nadbiegła piechota Potockiego, Żółkiewski na prawem skrzydle złamał zbieraninę węgierską Herburta i całe wojsko rokoszańskie, osłonięte gęstą kurzawą, szukało w ucieczce ocalenia, porzucając działa, broń i sztandary. Cała artylerya rokoszan, 12 chorągwi, klejnoty Radziwiłła i korespondencya jego z Gabryelem Bato-

'i

Li

% -C gg: m

my

'fi

msm

'Ą

:• ⁴

r.»i

Sili

i!."

m-

Si

■HI

—■t-.-

Kropielnica w kościele św. Anny w Warszawie.

(Ofiarowana, sądząc z wyrytego na niej herbu Wazów, przez Zygmunta 111 lub kogoś z jego rodziny.)

rym dostała się w ręce królewskie, ze znaczniejszych rokoszan wzięto do niewoli Herburta i Pękosławskiego. Żółkiewski, ubolewający nad rozlewem krwi bratniej, nie kazał ścigać uciekających.

Śmierć Dymitra. — Wojna szwedzka i moskiewska.—Bitwa pod Kłuszyneni. — Władysław obrany carem. — Zdobycie Smoleńska. — Pokój dywiliński. Ruch, wzniecony przez Zebrzydowskiego, wydarzył się w chwili najniedogodniejszej dla Rzeczpospolitej, gdy ze zwy-cięztwa kirchoimskiego należało skorzystać i gdy zamieszki w sąsiedniej Moskwie nastręczały wyborną sposobność do odzyskania utraconych prowincyj i odtrącenia jej od północno-wschodnich granic państwa. Jakkolwiek sądzić można o polityce i panowaniu Zygmunta Iii, zaprzeczyć się nie da, że na początku roku 1606 otwierały się bardzo pomyślne widoki dla Rzeczypospolitej. Można było bowiem i reformę we

wnętrzną przeprowadzić i wojnę szwedzką szczęśliwie ukończyć i granice od Moskwy na długie lata ubezpieczyć. R.okosz tymczasem, zawichrzywszy do gruntu Rzeczpospolitą, skończył dzieło swoje ograniczeniem władzy królewskiej, umocnieniem wolnej elekcyi i zmarnowaniem wszelkich korzyści, jakie z położenia politycznego wynikały. Okazało się to najpierw w Inflantach, gdzie Chodkiewicz zamiast znękać do ostatka Szwedów, musiał zawrzeć z Mansfeldem rozejm do 31 października 1608 r., aby wojsko swoje poprowadzić na pole bratobójczej walki. Nieprzyjaciel jednak, powiadomiony dokładnie o tern, co się w Polsce działo, skorzystał z nieobecności hetmana i łudząc pozornie dwór polski układami pokojowemi, napadł wśród ro-zejmu niespodziewanie Weissenstein, i opanowawszy tę twierdzę, zdobył następnie Dyament i Felin. Stało się to wprawdzie już po bitwie guzowskiej, ale wzburzony stan kraju nie pozwalał królowi, mimo odniesionego zwycięztwa, pozbywać się wojska i pomocy hetmanów. Radziwiłł, uciekając z pogromu, wydał dnia 11 lipca uniwersał w Lublinie, zwołujący szlachtę na elekcyę pod Warszawę na dzień 5 sierpnia, a Zebrzydowski, ukryty w bernardyńskim klasztorze w Opatowie, knul stamtąd dalej rokoszańskie plany. Król więc, uwzględniając te niebezpieczeństwa, wysłał Chodkiewicza na Litwę, podczas gdy Żółkiewski z wojskiem kwarcianem miał uspokoić prowincye małopolskie, gdzie wałęsały się kupy partyzantów rokoszańskich, ku wielkiemu utrapieniu spokojnych obywateli i ludu wiejskiego. Pacyfikacya nie była łatwą, gdy kraj cały wrzał od wzburzenia, gdy w październiku roku 1607 nowy rokosz zgromadził się pod Warszawą, obierając marszałkiem Zygmunta Niszczyckiego. Dopiero pośrednictwo prymasa i synodu piotrkowskiego, jakoteż zabiegi Ostrogskiego i Żółkiewskiego odniosły skutek pożądany. W roku 1608 na konwokacyi senatu przeprosił Zebrzydowski króla, a sejm roku 1609 wydał powszechną amnestyę dla rokoszan, pomijając tylko Dyabla Stadnickiego i Jana Szczęsnego Herburta, który musiał przyjąć cięższe o wiele warunki i poprzysiądz je u grobu św. Stanisława w Krakowie.

Pokojowe usposobienie króla i jego stronnictwa wynikało z głębszych pobudek politycznych; Żółkiewski bowiem i jego przyjaciele nie chcieli dopuścić do zupełnego zgnębienia rokoszan, już to z obawy przed kamaryllą dworską, już też ze wstrętu do dalszego przelewu krwi bratniej, spółczesne zaś wypadki w Moskwie obudziły w Zygmuncie III nowe nadzieje i daleko

P?i

ar®

Herb Stanisława Żółkiewskiego.

Podobizna podpisu Stanisława Żółkiewskiego.

sięgające widoki, dla których monarcha ten gotów był poświęcić i obrażoną dumę swoją i dynastyczne plany, w znacznej części zniweczone przez opozycyę rokoszan.

W chwili, gdy Zebrzydowski ośmielony rozerwaniem sejmu, zwoływał szlachtę na nowy zjazd do Lublina, spełniały się w Moskwie tragiczne losy pierwszego Dymitra. Osiągnąwszy bezprzykładnym prawie w dziejach sposobem koronę carską, nie zdołał on się długo na tronie utrzymać. Łagodny z usposobienia, ulegający szlachetnym porywom, zwolennik zachodniej cywilizacyi, marzący o zaprowadzeniu szkół i wolności nadzwyczajnych środków, aby władzę, nieprawnie zagarniętą, w ręku swojem utrzymać.

Trapi go bezustannie obawa przed zamordowanym Dymitrem i posiłkującymi go Polakami, więc zawiera przymierze ze Szwecyą i spółcześnie traktuje z Zygmuntem III, oświadczając gotowość uwolnienia zatrzymanych w Moskwie posłów polskich, jeżeli król uzna go carem moskiewskim. Tymczasem nagła śmierć Dymitra staje się źródłem nowych niepokojów. Jak grzyby po deszczu wyrastają w rozmaitych okolicach rozległego państwa jacyś pretendenci: zjawia się Piotr,

fe*3-

s,

■-

4k

|p?

i#

ifp a

Jfer

**§.-

ilf

¥:

- Mjm

i;

4t®|

yp'

gffigtgu

12

Mi.

,r

«śr

Ip

m*

fęłimlĘS

pe -•-

8fig

3R

H”~;

fig®

sjy

p: - X wi

fi . Mij

•hs?g-* ^ ?[»«:

aaiiBWt:^

J^i||ljr

mm

Hp m • ■ ■

•:

-r

-;J

; C 'I

"K;

;:f

ksi

gpl

■P

■x

febi

L>

Jam p. ; lir, ~

- .    .\Jt- ,*•    .

WSjt Air -

Dąb pamiątkowy pod Guzowem, stojący na polu bitwy, stoczonej z rokoszanami w 1607 r.

wyznań w Rosyi, a przytem otaczający się Polakami, zraził on do siebie rychło serca narodu, przyzwyczajonego do despotyzmu, nienawidzącego innowierców łotnikow, a wśród tego zamieszania utrzymuje się upor-i pogrążonego w głębokiej ciemnocie. Ten sam Wasyl Szujski, który już raz uknuł spisek na życie Samozwań- chodnikiem uciekł przed ścigającą go tłuszczą, Piotr ca i uzyskał następnie wspaniałomyślne jego przeba- sam twierdzi, że jest tylko jego namiestnikiem. Wpra-czenie, stanął niebawem na czele niezadowolonych i w kilka dni po weselu carskiem z Maryną Mniszchówną wzniecił w Moskwie rewolucyę, która skończyła się zamordowaniem Dymitra i rzezią otaczających go Po- ! własnej osobie drugi Samozwaniec. Pochodzenie jego laków (27 maja 1606 roku). Na tronie zasiadł teraz jest podobnie wątpliwe jak pierwszego. Jedni mienią Szujski, nielubiany przez lud i bojarów, chwytający się j go synem bojarskim z pod Staroduba, drudzy dyakiem

będący rzekomo synem Fiedora a wnukiem Iwana Groźnego, występuje na własną rękę chłop prosty, Bo

czy wie wieść, że Dymitr nie zginął, że podziemnym

wdzie Szujskiemu udaje się stłumić te niebezpieczne rozruchy, Piotra i Bolotnikowa zgładzić, ale tuż po tern przy końcu roku 1607, występuje na widownię we

z Białej Rusi, inni sekretarzem Dymitra, to tylko zdaje się być pewnem, że do odegrania tej niezwykłej roli zachęcono go ze strony polskiej i że na wiadomość o jego wystąpienia nowe hufce awanturników popłynęły z Polski do Moskwy, aby szukać szczęścia pod sztandarami nowego cara.

¹ *"•'"

J

/

,

>

\

Wk

m

4

1

■ ' ::

■ ^0,

f

w

i

m

i

fes

; -

g

(.

H

j

/

MC

r |

J:

•■Wi

t

rM:

K ■

.

m

-

%.    |¥f

:::S

.W-

&

-

;

»

i

mm

291

I

,

mm

mą

SS

|j

m *

..

-,

.

[IŁ

(

j

■

p

m

mm

k

i

■ <i

:

; ;

I

m

v'v

0-p*Ę*m»f SCa®⁴⁴

-1

f

:;x

; 1

IM

m

5

:^M

2 | •

:Jg

ZMt&0

rv^ ■

:

Jv

mmm

ais

.

jgphjyj^^j

Stola

SSsSS,

■:■ p

(

Z obrazu W. Szemera.

Lisowczycy.

Maryna, chociaż wiedziała, że Samozwaniec bjł prostym oszustem, uniesiona jednak żądzą panowania, uznała go za męża i wziąwszy z nim ślub potajemnie, aby skrupuły sumienia swego zaspokoić, była odtąd uczestniczką jego bojów, klęsk i tryumfów i tragiczną wreszcie ofiarą jego upadku. W Polsce wypadki moskiewskie głośnem odbiły się echem, bo gdy król, wierząc w tożsamość Dymitra z pobudek politycznych, zamiary jego popierał, to rokoszanie widzieli w nim kandydata do korony, który Polskę z Moskwą pod jednym berłem mógł połączyć. Sam Dymitr, zasiadłszy na tronie, zmienił politykę i trwając w sympatyach swoich dla Polaków, Zygmuntowi 111 okazywał niechęć i wynajdywał coraz to nowe powody do nieporozumień

Było to wkrótce po ukończeniu rokoszu, kiedy kraj cały roił się od żołnierzy rozmaitego rodzaju, którzy, zawiedzeni w nadziejach swoich, gotowi byli służyć każdemu, a cóż dopiero temu Dymitrowi, co słynął z hojności, co rozdawał wiernym swoim majątki, a nawet żony i córki bojarskie. Ruszyli zatem pod jego znaki kniaź Rożyński, Jan Sapieha, starosta uświacki, Aleksander Zborowski, syn Samuela, Lisowski, później hetman słynnych Lisowczyków, wszystko znamienici rycerze, otoczeni zastępem sześciotysięcznym nieustraszonych ale też i niczem niepohamowanych żołnierzy. Wsparty temi posiłkami, zniósł Samozwaniec, a właściwie dowodzący armią jego Rożyński, wojsko Szujskiego pod Bolchowcm dnia 12 maja 1608 r. i st. nął

S-A-l'

§1

■a

i'

ijlJU

r",

ijHj

-- rV

mm

ga

W¹

i:

ji

ii"'

•>

fflfPTT

■€

G - L

-vr-

/!

Lr L

Si

ii.

lii

Wri

a IfH Mj j •• j >

:'i

ii

il

Dworek w Piotrkowie z XVII w. z wmurowaną tablicą, pamiątkową z przywilejami królów.

i drugich, aby tylko pokój z Rzecząpospolitą przyprowadzić do skutku. Rokowania, nawiązane w tym celu czypospolitej powróciła utracone dawniej prowincje, z nowymi wysłannikami Zygmunta 111, którzy o wypu- Wszystko zdawało się sprzyjać tym zamiarom i sama szczenię Gosiewskiego i Oleśnickiego starać się mieli, j Moskwa nawet, znękana klęskami jakie ją trapiły.

zwracała oczy swoje ku Polsce, oczekując ztamtąd ratunku i wyzwolenia. Już Bezobrazow, poseł Dymitra I. oświadczył poufnie imieniem Szujskich i Galicynów | senatorom polskim, że Moskwa gotowa jest uznać ca-królewicza Władysława, byle jąGiwolniono od ty-

pod murami Moskwy. Przestraszony car szukał teraz ratunku dla siebie w układach z Zygmuntem III, sądząc, że pojednawszy króla polskiego, odciągnie także Polaków od popierania Dymitra II. Więc jak z początku uwięził był posłów polskich, Gosiewskiego i Oleśnickiego, a Marynę wraz z ojcem wysłał na wygnanie do Jarosławia, tak teraz gotów był uwolnić jednych

poszły gładko, dnia 5 lipca stanął pięcioletni rozejm z Polską i uwięzieni opuścili stolicę moskiewską; w drodze jednak napadł Aleksander Zborowski na orszak, eskortujący posłów i odbiwszy Marynę wraz z ojcem, uprowadził ją do obozu Dymitra.

i zatargów. Nagła śmierć jego pokrzyżowała zamiary malkontentów polskich, ale nieodwiodla ich od popierania drugiego Dymitra.

Srogie zamieszanie, wszczęte w roku 1601. trwało więc dalej i cale carstwo paliło się wielkim płomieniem wojny domowej, bez widoków rychłego jej uśmierzenia. Okoliczności te musiały zwrócić wreszcie uwagę dworu polskiego i podsunąć królowi myśl wojny, któraby Rzu-rem

ranii Samozwańca, a posłowie polscy, powracający z niewoli, potwierdzali to usposobienie bojarów, starosta Orszański pisał nawet, że „skoroby choć najmniejsze wojsko WKMci przyszło, tedyby się wszyscy jak Smoleńsk tak i przyległości Smoleńska WKMci poddały44 1). Że Zygmunt 111 zapalił się do tej kombinacyi, on, co marzył o nawróceniu Moskwy i przez całe życie snuł wielkie polityczne plany, temu dziwić się nie można. Więc skoro tylko kraj się uspokoił po burzy rokoszowej, zwrócił król myśli ku ekspedycyi moskiewskiej, donosząc o tych zamiarach papieżowi i cesarzowi Rudolfowi II. Największe wątpliwości mogło budzić usposobienie szlachty, niechętnej królowi, skąpej i po-wymagającego i sił odpowiednich i znacznych pieniędzy. Na dworze jednak brano sobie te rzeczy lekko i wszystkie nadzieje zasadzano na owych wiadomościach z Moskwy, które opanowmnie carstwa, a przynajmniej pogranicznych prowincyj, przedstawiały jako rzecz łatwą i nieomylną. Szczególniej utwierdzali króla w tern mniemaniu Potoccy, posiadający od czasów bitwy guzowskiej wielki kredyt u dworu i Żółkiewskiemu niechętni, jakoteż Witowski, który jeździł do Moskwy i pełen różowych nadziei ztamtąd powrócił. Uspokoiwszy więc słuszne obawy hetmana płonnemi, jak się później okazało, obietnicami, wybrał się król na wyprawę moskiewską w roku 1609 i pospieszając bardzo,

ę- .

■Ą

Vvi

lii

F/J

f:

.7

•!

''y

r/A

■7

m >7/

pi ..

f¥    Tm

i'

W.

yć&i

ij

Wf- s 7

kUM' - '

ęg|g||

■f

7,

.r'

■i

JPW

-i

W'&'y

i-

Kj Tiiu¹'

,\S

frv

4>"VC ?V

: -£>h

ii

mm

1u rV

"-

x/7vn

5il

\ ŚJft,

Żv7st®i0'W

.Ma.

fe%a™

NTA 3ć YIAN A KAŻlMIERZAA°l590 iTi|;"n iE Y_SE. Ci o AU GU ST a 3 C A^752APP MITUD^ESz K 0 N ST Y T U CIĄ A%6 AZ TWE

I!

;~v

,,

" r .1 '    ,

śfl®

u V->

■~7|18fe.

feog; i

i:'

Tablica pamiątkowa z przywilejami królów, umieszczona na dworku w Piotrkowie,

dejrzliwej, ale i pod tym względem układały się stosunki szczęśliwie, bo sejmiki koronne pochwaliły jednomyślnie zamiar wojny moskiewskiej ²). Mógł więc król liczyć i na sympatye moskiewskie i na poparcie własnego narodu i nie widział potrzeby wytaczać sprawy całej na sejmie, aby nieprzyjaciela wcześnie nie ostrzegać i czujności jego nie budzić. R.ada senatu, zapytana o zdanie, z wyjątkiem trzech głosów, oświadczyła się za wojną, Żółkiewski nie odmówił swego udziału, chociaż jako wódz doświadczony, zwracał kilkakrotnie uwagę króla na wielkość przedsięwzięcia,

¹)    Kozłowski Stanisław. „Elekcja królewicza Władysława Wazy na tron moskiewski⁴⁴. Przegląd powszechny z r. 1889.

²)    Żółkiewski. „Pisma⁴⁴, str. 18.

tak, że „nigdzie dwóch nocy na jednem miejscu nie odpoczywał⁴⁴, stanął pod murami Smoleńska w dzień św. Michała (29 września). Tu jednak okazało się dopiero, jak złudne były wszystkie wieści i o usposobieniu Moskwy i o gotowości ich poddania Smoleńska. Głównodowodzący załogą smoleńską, Michał Szein, mając 40,000 ludzi i 300 dział pod sobą, a przytem dobrze w żywność i rynsztunek wszelaki zaopatrzony, nie myślał wcale o kapitulacyi, owszem, spostrzegłszy słabość wojska polskiego, które w pierwszej chwili mało nad 8,000 wynosiło, rozważał nawet, czyby nie wypadało w otwarłem polu z nieprzyjacielem się spotkać i szczupłe siły jego rozgromić, wnet jednak, porzuciwszy ten zamiar, przygotował wszystko do obrony i bronił się

'%

^ "kkSU 11

}<

ks?r

lim

V.

k'

k#;

mm

js,

s&dj

•a

ii

fi'i

•I

ih

Bpi¹

■i

l|

: S iii li

mm

'■ii

?j

w&

mi

Mm:

ŁlWK

■i”

niiii

la

•- M

:* J

"tr-. ;

'łjL

j;

!j:,.

p"

li!

FV

f^PfPlr

(UgHK jll'¹

~,m

'“14

til

ipapsk'

8 ' . ■

fi i

\ i V

, Vl

f.k

li

•',;!

ZżlZ5

:i' ii' li

lik’

i/,

■ i-

, -im

trjtj /it«

Mto

IkA

3f+'3

!?

■'

Si;

Rn\

■ i' i]

wi

•iP-

Si

fis

■'

ii

■ - .y

„    *    ' /y

hk

[>₁

WĘ^T*?-

SB

■•i-

—Y/m

!:

ipf

i®

lSI

*.3

•7J

,>*4

Y/MM

■9

y'-%

WLr**P.

wm

f/

fi

r«-'

■i

V!|

ifi

■fi

A*

‘‘

ki;

: i¹

^P|

mm

t.

//

kf

,.......

*5

rv

x'v

;k

V.

p-.:

Mm:

.■i..

V-, . ■ ■■• f. ■:,: V S :Vy.W;V,

k*r

rj

^yl

xw .,si

Ni

-!j

*r A

ii

•i

f/'-

|*v\:

m

mm

Tm

/•i'

if¹

kk

Sf

Pi

i* <

^•8

'■

' Di ;. \ k- -: Ml

; tfc ynP

;t

£Śl

!a\j

i\ ■

fjiy

}■'

f/J

f"

\v)

.L

1

ilLIi

■■ ••• /'

• *%<'frrJryWŚMf* "'

Mpi

jTTT

r.Mk

t.

L'i

fi

syfi

vj

rl

y/k

Wiś

L- i

f*k

'■-4

p'1

■\

;x

"J

:J

'mmmm

5:4

5.

itmm

■'i

9&EE=y

Ujmg

tam

■i

47.1111

li

Sil

mmm

L411

fi-

w.

w-

ii

Kil

4k;

y-j

L.

<■)'

kf'

mmm

rS

-i

,.*i

v.:

rk

ł.

'-S

,x

•Vo

Ife <:-7

.: •-»

Z obrazu, Jana Matejki.

Piotr Skarga, każący w obecności Zygmunta III, w katedrze krakowskiej ,

rzeczywiście mężnie blisko dwa lata. Żółkiewski, zbadawszy dokładnie warownie smoleńskie, grubość murów i trudność dostępu, a przytem brak artyleryi oblężniczej w obozie polskim, doradza! królowi, aby pozostawił część wojska pod murami Smoleńska, a sam z głównemi siłami udał się na zdobycie Moskwy. Plan. ten zdawał się tern łatwiejszym do wykonania, gdy przybył na pomoc Olewczeńko z 30,000 Kozaków zaporoskich. AJe Zygmunt III, łudząc się rozmaitemi nadziejami, nie usłuchał przedstawień doświadczonego wojownika. Próbowano więc najpierw fortelów. Słynny kawaler maltański, Bartłomiej Nowodworski, wysadził dwie bramy petardami, ale szturm się nie powiódł i król posłał po działa ciężkie do Rygi, aby regularne tzpocząć oblężenie. Tymczasem zaczęto praktyko-ać pułki polskie, popierające Dymitra II, chodziły po->elstwa tam i nazad, Dymitrowscy jednak rozzuchwaleni i hojnością Samozwańca zepsuci, stawiali twarde warunki. Żądano, aby król wycofał wojsko z granic moskiewskich, zawiązano konfederacyę przy Dymitrze, poselstwo, na którego czele stal Marchocki, groziło: „Gdyby nam w zasługach naszych kto był przeszkodą, wtedy ani ojczyznę, ani pana za pana mieć nie chcemy".

Ostatecznie jednak Rożyński i Zborowski przeszli na stronę królewską, Dymitr uciekł do Kaługi, a Maryna przeniosła się do obozu Sapiehy, który bronił dalej sprawy Samozwańca. Z rozdwojenia tego skorzystała Moskwa. Zaciągnąwszy na żołd cudzoziemców pod I 'ontusem de la Gardę i zawarłszy przymierze ze Szwe-cyą, zaczęli oni naciskać na pułki polskie, pod Tuszynem stojące. Skopin Szujski, młody lecz obrotny wódz, unikał bitwy, wojsko swoje po gródkach trzymał i odcinając dowóz żywności, groził ogłodzeniem. Sapieha musiał więc ustąpić z pod monasteru św. Trójcy, przegrał bitwę pod Dymitrowem, zamki okoliczne zaczęły się poddawać Szujskiemu, który teraz postanowił dać odsiecz oblężonemu Smoleńskowi. Jakoż ruszył w tym celu z Moskwy Dymitr Szujski na czele 8,000 zacięż-nych i 40,000 swego wojska i roztrącając po drodze słabe roty Zborowskiego i Rożyńskiego, szedł prosto na obóz królewski. Położenie było bardzo krytyczne, bo gdyby nieprzyjaciel celu' swego był dopiął i dotarł do Smoleńska, natenczas i oblężenia trzeba było zaniechać i wojsko z krajów moskiewskich wycofać i całą wyprawę na nowo rozpoczynać. Aby temu zapobiedz, zamierzał król część sił swoich skierować przeciw Szujskiemu i ofiarował dowództwo nad niemi Potockiemu, wojewodzie bracławskiemu, gdy jednak Potocki wymówił się brakiem zdrowia, uproszono Żółkiewskiego.

Hetman, „acz-się poczuwał w tern, że z małą garścią ludzi przychodziło mu iść na pewne odkryte niebezpieczeństwo, wolał jednak puścić się na odwagę, niż u Smoleńska bawić“ i wziąwszy 4,000 ludzi z sobą, ruszył ku Białej, gdzie Moskwa Gosiewskiego dobywała. W drodze połączyły gię z nim dwa pułki Kozaków, wskutek czego siły polskie wzrosły do 7,000. Z nielicz-nem tern wojskiem i z artyleryą, złożoną z dwóch fal-konetów, dokonał Żółkiewski tego, czego nie mógł dokonać w nowszych czasach wojenny geniusz Napoleona I. Poraziwszy bowiem po drodze Wałujewa pod

Carowem Zamiesciem i zostawiwszy tam kilka chorągwi dla obserwacyi, sam niepostrzeżenie wymknął się z obozu i idąc przez całą noc, stanął o świcie dnia 4 lipca 1(510 roku w obliczu armii Szujskiego, rozłożonej pod Kłuszynem. Można było nieprzyjaciela napaść śpiącego, gdy jednak na przeszkodzie stały dwie wioski, kazał je hetman zapalić i tym pożarem ostrzegł wojsko Szujskiego. Zbudzeni ze snu, uszykowali się oni szybko do bitwy, pod osłoną płotów, przegradza-i jących szerokie pola, ale nie mogli wytrzymać uderzenia hussaryi polskiej. Najpierw złamano wojsko nieprzyjacielskie, które tłumnie zaczę'o uciekać do obozu; zaciągi cudzoziemskie pod Pontusem de la Gardę i Hornem stały tymczasem niewzruszone, rażąc ogniem muszkietowym nacierających Polaków. Dopiero, gdy nadeszła piechota hetmańska z owemi falkonetami i ploty łamać zaczęła, odpowiadając skutecznie na ogień nieprzyjacielski, zachwiali się Niemcy, poczem jazda polska rozbiła rajtarów angielskich i francuzkich i na ich karkach wjechała do obozu, przepełnionego uciekającą Moskwą. Na ten widok ogarnęło przerażenie całe wojsko nieprzyjacielskie i wszystko w popłochu zaczęło uchodzić, miotając kubki, czary srebrne, szaty i sobole, aby ścigających zatrzymać. „Kniaź Dymitr uciekał potężnie, na błocie konia i obuwia zbył, boso, na lichej chłopskiej szkapinie, pod Możajsk do monasteru jechał". Na polu walki, zasłanem gęsto trupami, została jeszcze owa piechota cudzoziemska, która, widząc ogólną klęskę, hetmanowi się poddała. Żółkiewski nie bawił się długo zbieraniem łupów, powrócił, acz wojsko było bardzo znużone, czemprędzej pod Carowe Zamieście, zmusił Wałujewa do kapitulacyi i prosto podążył do Moskwy, gdzie tymczasem na wiadomość o klęsce Muszyńskiej, Wasyla Szujskiego strącono z tronu. Położenie Moskwy było w istocie rozpaczliwe; z jednej strony bowiem nadbiegł z Kaługi Dymitr, aby skorzystać z ogólnego zamieszania i carstwem zawładnąć, z drugiej zbliżało się zwycięzkie wojsko polskie z zamiarem opanowania stolicy. Żółkiewski wyzyskał znakomicie te zawikłania i okazał się nietylko znakomitym wodzem ale i doświadczonym politykiem..Zręcz-nem postępowaniem umiał on i Samozwańca ubez-władnić i bojarów moskiewskich nakłonić do obrania carem królewicza Władysława. Dnia 27 sierpnia 1(510 roku stanął pamiętny w dziejach układ pomiędzy hetmanem a dumą bojarską, której przewodniczył szczerze dla polskiej kandydatury przychylny kniaź Mści-sławski. Obwarowano w tym akcie ze szczególniejszą troskliwością prawa i przywileje duchowieństwa i cerkwi prawosławnej, zabroniono nadawać urzędy w Ro-syi Polakom, zezwolono natomiast na zbudowanie kościoła katolickiego w Moskwie „dla ludzi polskich i litewskich", prosząc jednak Władysława, aby się dał „ochrzcić na prawosławną wiarę chrześcijańską greckiego zakonu". Pomiędzy Rzeczpospolitą a carstwem moskiewskiem miał odtąd trwać wieczysty pokój i stałe przymierze, oba państwa miały wspólnych nieprzyjaciół i sojuszników, wszelkie przeszkody handlowe usuwano na zawsze. Doniosłość traktatu była niezmierna, korzyści dla stron obu wielkie, zjednoczenie Piosyi

■-T

mać żołnierza w należytej karności, zdarzały się gwałty i nadużycia, rozjątrzenie obopólne rosło i w palmo-

skończył spaleniem Moskwy i oblężeniem Polaków. Nie żył wtedy już Dymitr, zastrzelony przez Urusowa, miejsce jego u boku Maryny zajął Zarucki, ataman Ko żaków dońskich i on to teraz wraz z Lepunowem i Proszowickim zamierzał zgnieść Polaków i na tronie carskim nowego jakiegoś osadzić figuranta. Ruch ten podniecało duchowieństwo, mianowicie patryarcha moskiewski Hermogen, którego Żółkiewski dla planów swoich pozyskał, a który teraz pod wrażeniem owych wieści z pod Smoleńska i z obawy przed Zrarmuntem III

z Polską stawało się kwestyą czasu, dla cywilizacyi zachodniej otwierały się olbrzymie przestrzenie aż po stoki Uralu, we wschodniej Europie powstawało pań- wą niedzielę roku 1611 przyszło do rozruchu, który się stwo, którego potęga mogła współzawodniczyć z półksiężycem, sięgnąć po Konstantynopol i ztamtąd rozkazywać całej części świata. Odgadł tę przyszłość bystrym wzrokiem swoim Żółkiewski, nie pojął jej niestety Zygmunt Ul. Dla niego istniały tylko trudności i przeszkody chwilowe; przedewszystkiem pragnął zdobyć Smoleńsk, którego Moskwa oddać nie chciała, wzdragał się na owo faworyzowanie prawosławia, o zmianie religii syna słyszeć oczywiście nie chciał, a w rzeczywistości sam do korony dążył. Żółkiewski

/>\N\

mJ

mmmm

*~4v|

. *3

-*i

te-;

£**■

r-*r?'‘

J

ił\j- **%

►a: j

■'ŚlffSpSS

» *sr

mm.

/•

.$0*4-

>śH;

t*.

Pi

ij

*

. jgHfei •% . .;.

,

T$f*?**£^

* ⁴" ’>” Jfltllli

ilM

jffij

HSSRtJ Ip

Jflssaea

ka

IW

Vti

i vtj4 Ji

I*

'*

;S51 -••

p»®

i r

<•—--    .«£<»< >»V!<jSŁ

,m#r

a tV;

£«% ■•■

,*■

fĄ

fA

FS

,T„

raS

l£

ap

?4,

Bł0®5Er

nA

simm

-.•iii

fŁ^~

^ ff

7 -/

,v-

mu■>%

W?

-X

$£75

u<

: <5**»

m*

htt

ŁMtfSrałfiJ

W/'

Sfl

Mapa części Krakowa z początku XVII wieku. (Kłeparz.)

wzywał otwarcie do walki z Polakami, szląc równocześnie błogosławieństwo obrońcom twierdzy smoleńskiej. W takich warunkach nie można było myśleć ó ukończe-

leńsk, uwięziono więc posłów moskiewskich, którzy się znosili tajemnie z Szeinem, odgrywając rolę szpiegów w obozie polskim, i wzięto się pilnie do oblegania twierdzy. Szturm, przypuszczony dnia 11 czerwca 1611 roku, powiódł się zupełnie. Nowodworski petardą wy-

mieniecki, wtargnął tym wyłomem do zamku, wojsko

nieprzyjacielskie, zaatakowane z wszystkich stron, straciło serce i pierzchać poczęło. Żołnierz polski, rozjątrzony długim oporem, rzucił się do rabunku i mordów,

na poufnej audyencyi przedstawiał obszernie królowi korzyści, jakie z wyboru Władysława dla R.zeczypo-społitej i dla dynastyi wyniknąć musiały, ale Zygmunt nie dał się przekonać, a w tym uporze utwierdzali go niu układów, król postanowił bądźcobądź zdobyć Smo-Potoccy z zawiści ku hetmanowi. Przeraziło to posłów, którzy od bojarów przyjechali, a że pomiędzy nimi było wielu nieprzychylnych kandydaturze królewicza, jak Galicyn i Filaret, metropolita rostowski, co syna swego Mikityna Romanowa na carstwo zalecał; więc starali się oni układom przeszkodzić, bojarów sadził wielki szmat muru, Jakob Potocki, starosta ka-w Moskwie będących przeciw Polakom podburzyć i Szeina do dalszej obrony Smoleńska zachęcić. Tymczasem Gosiewski, objąwszy dowództwo nad pułkami

w Moskwie pozostałemi, nie zdołał na długi czas utrzy-

nagle, niewiadomo czyją wzniecony ręką, powstał pożar, ogień doszedł do prochów i nastąpił straszliwy wybuch, połowa cerkwi kateralnej, gdzie mnóstwo lu-liwej obronie, poddał się Potockiemu. Tak powrócił Smoleńsk, za czasów Zygmunta ł zdobyty przez Moskwę, do Korony, ustąpiła jedyna przeszkoda, jaka

Kfe

==

=~ =T~—^—-

yyym

r=

HU

S=

i™

ffii

ęag

5==

Bi

gg7g

MB

55=~===g

w.u

==

mm

SESg

Sj^SrEj:

Hgn

BI

O;

li

lii

';a

Ili

-i

::'

•-

Bi

ngiil

0r\

fy~    - + •/&

Biiiill»

*•>- ;.

; ,,

* 'V. i

S±ó2

aa

[g]

mim

Ir

Lisowczyk na pikiecie,

^ obrazu W. Szernera.

dzi szukało schronienia, wyleciała w powietrze, cały zamek prawie zgorzał. Mimo to zdobycz była wielka, ogromne zapasy żywności, dział liczba niemała i kul dostatek wpadł w ręce zwycięzców. Szein, po rozpacz-wstrzymywała krcla od dalszej na Moskwę wyprawy. Jakoż przypuszczać można, że gdyby był Zygmunt III natychmiast ruszył ku stolicy, wojna inny zupełnie j wzięłaby była obrót. Ale król, zanadto rozważny i po-

na

wolny, zmarnował i tę chwilę. Brak pieniędzy i obawa przed nowym rokoszem, który wzniecić usiłowali w kraju .Tan Szczęsny Herburt na współkę z Dyabłem

spotkał on się tu, podobnie jak Batory, z obojętnością narodu. Z dumą i zadowoleniem patrzyła szlachta niezwykłe w dziejach widowisko, kiedy hetman Żoł

>111

- Wmmm

i\\ {

r v-;g .^^r..iv Ż3t ’■ s

■""* i mad

:■- '>w.V

|§Eg -

■ ?:X.

, ;V

ih

wATSt

i- \

5 ii \

i*¹

V

Mm

s sysK

'.u

.i:

~"T

fil

A'

>"•

pi

' I X|

HI

fwpfia

y.

: Jl

hm§Sm

t-:

«sr

" • '/ :

ftlŁ,

'niMMśżW

S£

V,

fci*

■-?m

f\ i

y, t /r ii

pą-W ‘.Jj

kej

-'f

vl’

Wźc

mSM

[/ą

Łg

fi.

jL.

* <V.

ft]

Ej

T;

<Ui

U:

f-

[ij

•Ui

Ęm&.. s

-*•

V«

;f

Wm

Ig

mm

-r

7.

;•

j'

ml

'■.i

l-;pvsń;tę^

,Ur

JS&Sfe

|p|

JL..- ’a- 4

:*\

v»;

Ofc

IJ

ii

hh_ ...'j

tv

' >;

S7

r₄

L-

"w

fP

\v '

^mm-

if

\    • p

v;vs

.'T

Z obrazu L, Wyczółkowskiego.

Maryna Mniszchówna z synem, ukrywająca się przed pogonią.

«FS

'. ;!i kf- •

jm

ii

®||:

m»,x

•/

Wi

‘ii/^ ■

-.V

sŚŁłi

=».'

ń.

-•r    ;>v-

Bi

______

OT

SŚEŚĘś

'''" ___

Stadnickim, forytując na tron polski Gabryela Batorego, skłoniły Zygmunta III do powrotu do Warszawy, gdzie miał się ^zebrać sejm dnia 27 września. Niestety kiewski wprowadzał cara i rodzinę jego do senatu gdy we wspaniałej mowie polecał łaskawości królewskiej dostojnych jeńców, ale wymowa marszałka izby poselskiej i kanclerza, nawołująca do ofiarności, aby „dachem nakryć tak wysoką fabrykę", nie odniosła żadnego skutku, sejm uchwalił jeden pobór tylko i przeznaczył go wyraźnie na zatrzymanie odzyskanych prowincyj. O prowadzeniu dalszej wojny, o akcyi zaczepnej, która jedynie wschodnie granice Rzeczypospolitej ubezpieczyć mogła, nie chciało słyszeć skąpstwo szlacheckie. Owszem, z błędu wpadając w błąd, oddano lenno pruskie elektorowi brandenburskiemu, Janowi Zygmuntowi, rozszerzono prawo następstwa na jego trzech braci i zamknięto tym sposobem Rzeczypospolitej drogę do zjednoczenia Prus z Koroną, marnując z karygodną lekkomyślnością owoce toruńskiego pokoju. Królko-widząca ta polityka zemściła się srodze na narodzie: gdzie wskutek śmierci Karola sudermańskiego (30 października 1011 roku) i wojny, jaką Szwedzi z Duńczykami rozpoczęli, przyszło do zawieszenia broni i nowych traktatów pokojowych. Ale Chodkiewicz, niedostateczne mając siły (2,000 ludzi), nic zdziałać nie zdołał. Wszelkie jego usiłowania rozbiły się o niekarność żołnierza i niechęć Strusia, który objąwszy po Gosiewskim naczelne dowództwo w Moskwie, jako bliski krewny Potockich, hetmanowi nie sprzyjał.

Niepłatni żołnierze także, nie mogąc się doczekać obiecanych pieniędzy, zawiązali konfederacyę pod Józefem Cieklińskim i perswazyj Chodkiewicza słuchać nie chcieli. Tymczasem ruch narodowy moskiewski, wzniecony przez rzeźnika nowogrodzkiego Kuźmę Mi-

Ł .

>0«****<

■ : i

| Vtr;mu & ;

fvr % < ■

' lA^

'.;a

:¥

•**,-

"Ł.

MM

t*h

....

‘iw#-

pi

•fi

A i-

A K .4 A

vtf

h£:

A?

H;i’

!■

fr?$

. 'afPr

i*

Asi

■; «*>

ev

*■ *

.•Mi!

m-

* |s

ne%[

mm *

***>*«»

■ •—«<!

PT»

iw

\u

•:w

■„i

' k " • y''

■ .■śT 'ię*s i.

- .**€ ' -w

Mapa Krakowa z początku XVII w.

sejm, który nie chiał w roku 1611 uchwalić podatków na wojnę moskiewską, musiał w dwa lata potem zapłacić konfederatom wojskowym kilkanaście milionów, aby uwolnić dobra królewskie i szlacheckie od ździerstw niesłychanych i kontrybucyj.

Drugie tyle niewątpliwie ważyły korzyści, jakie można było uzyskać w Moskwie, przez poparcie zamiarów królewskich, przez odzyskanie utraconych prowincyj, przez podniesienie powagi państwa na kresach, gdzie propaganda wyznawców kościoła greckiego przygotowywała już straszną katastrofę wojen kozackich. Nie widzieli tego niestety domorośli politycy szlacheccy, nie chcieli widzieć możnowładcy, kłócący się zawzięcie pomiędzy sobą. Król po zdobyciu Smoleńska wysłał na pomoc oblężonym w Moskwie Polakom Chodkiewicza. Pozwalał na to stan rzeczy w Inflantach, niną i kniazia Pożarskiego, ogarnął cale prawie społeczeństwo. Sfanatyzowane tłumy obiegły zamki moskiewskie, trzymane przez Polaków, niedopuszczając dowozu żywności. Chodkiewicz zamierzał przeciągnąć z początku na swoją stronę Zaruckiego, kiedy jednakże układy te zdradzono, uciekł Zarucki do Kołomny, gdzie przebywała Maryna i tu schwytany skończył życie na palu; ambitna wojewodzianka sandomierska zginęła wraz z synem zabita w ucieczce czy w więzigniu.

W miarę jak dogorywała sprawa Samozwańca, wzmagał się ruch narodowy i rosły siły Pożarskiego, tak, że Chodkiewicz po kilku niepomyślnych utarczkach postanowił czekać zapowiedzianego przybycia armii królewskiej. W jesieni roku 1612 wyruszył wreszcie Zygmunt 111 do Moskwy, ale z tak słąbemi siłami, że dociągnąwszy do Wiążmy, nie mógł myśleć o żadnem

Stosunki z Turcyą i Tatara-

ważniejszem przedsięwzięciu. Musiała więc załoga polska poddać się w Moskwie, głodem do ostateczności znękana, a uradowany naród moskiewski obwołał carem Michała Fedorowicza Romanowa w roku 1613. Widoki pozyskania carstwa skończyły się niefortunnym z pod Wiążmy odwrotem i dopiero w cztery lata później nowa wyprawa, którą podjął królewicz Władysław wraz z Chodkiewiczem na zdobycie Moskwy, zmusiła ją do 14-letniego zawieszenia broni w Dywilinie (w roku 1617). Polska odzyskała Smoteńsk, Droho-buż, Nowogród'Siewierski, Starodub, Czernichów i Sier-piejsk, Moskwie zwrócono: Możajsk, Wiaźmę, Toro-piec, Wieliż i Kozielsk.

Sprawy wołoskie.

ściarni J), a że równocześnie wyprawy moskiewskie pociągnęły za sobą mnóstwo niespokojnych żywiołów, więc ustały i owe graniczne spory, mącące zwyczajnie / sąsiedzkie stosunki z mściwem i drapieżnem pogaństwem. Kiedy jednak wojna moskiewska miała się ku końcowi, zaroiły się ponownie prowincye ruskie od kup swawolnych, żyjących z grabieży i rozboju. Żołnierz, rozbestwiony w Moskwie i niekarny, zawiązawszy kon-federacyę, objadał dobra królewskie i duchowne, a awanturnicy wszelkiego rodzaju grasowali po kraju, wybierając domy szlacheckie i popełniając „zbytki rozmaite i niewyliczone". Gromadził się w ten sposób materyał palny, z którego drobna nawet iskierka wielki pożar mogła wzniecić. A sposobności do tego nie

RHi *.

-a*    as i

; . .

-w

TV

ir

iar^<JP3

, J& **.&>;

i A S I M U? 1A

Ijf i? ™3

gpjy

Z.wt%m*

Itewwfe*!*

Stradomia

*>!*&» •:

. %**

.<• 8-»v-

łt^k-nm

£«..,•

g£x\>

...u

V*«g

,JP§

£*»««£

ttw*;

SU

c*v

'V->T

i§L.<rv.

LW

isal*. li^fKSt. —    ,

sb&ak

MwlfZ• ą..^, * ‘ '*^*»    *

sfevr.«^.

4/:

>;«■

Tu

i *2

f>V

Cw

>r-    ,

tól.

SI I«9r

CfEK

rSri,T?

pf

IIP

•'

>/

5sUi

:\

„.'W

, <^; *i-A

•.

"u-

**-,#

ai

iyg*

ł^y/.,    - jąfciL^ 5J$

^iiNi

Ji

<a

*S5ŚS

V-*

'i ^

•b -v

■ :> i ,, .    £s» ■ ;

HT

,•/.

:*fi;

f-

Mapa Krakowa z początku XVII w.

(Stradom i Kazimierz.)

mi. Śmierć Żółkiewskiego pod Cecorą w roku 1620.— Wojna cliocimska w roku 162!. Podczas tych krwawych zapasów na wschodzie panował spokój u południowych granic Rzeczypospolitej. Dwukrotna wyprawa Zamoyskiego na Wołoszczyznę i zwycięztwo, odniesione nad Michałem, podniosły powagę Polski u Turków i Tatarów, a zamieszki węgierskie nie pozwoliły Porcie myśleć o odzyskaniu wpływów dawniejszych nad dolnym Dunajem. Z drugiej strony niebezpieczne sąsiedztwo Kozaków i czujność hetmanów odstraszyły hordy krymskie od niszczących napadów, stepy ukraińskie zaludniały się tak, że „na pięćdziesiąt mil pustyń, gdzie przedtem Tatarowie koczowiska swe miewali", zabudowało się wielkiemi i gęstemi nasiadło-brakło, Ratory bowiem, ufny w swoje stosunki ze Stadnickim Dyabłem i Herburtem, nie porzucił zamysłów swoich względem korony polskiej, owszem, zebrawszy wojsko niemałe, gotował napad jakiś od strony Karpat.

Równocześnie i Turcy także, chcąc odzyskać utrą cone nad Wołoszczyzną zwierzchnictwo, wypędzili syna Jeremiasza Mohiły, Konstantyna i osadzili na jego miejsce Stefana, który się synem Tomży mianował. Król, zaniepokojony tym obrotem rzeczy, poleci! Stefanowi Potockiemu, staroście Felińskiemu, aby do Wołoch wkroczył i Mohiłę na hospodarstwo przywrócił. Potocki, ożeniony z siostrą wypędzonego hospodara.

') Żółkiewski: „Pisma etc.“ str. 415.

fc

,.4il

-\

ii

-■

'•M

MłM

MM

kij

fŚąi'

Bi*

■ 'J™PI

m

' -4i

mf

m

sl

W/

Hi

I#

fi

0§M \

#

ir.

rr«

jgf

•*pg

l-STjj£*i

eśggśiifei

ippfl

i

'X

Mm

IH

.•

Ik-r •"    *

wm

% ■ ■ -

njiv *

sgfc

*

CM

!jLa

Ril

\i

* II?

>_

i Mm

•\!':

11

u

Hi

#/i

;ti

■ 1

II

■I

«M

mM

■■lit

:#J

WL /

'WĘm

c-:f&d

iim

■CMm

c&iam

K|s •■•: sJH

s*

'

■    . jg*W

fr

Jderb województwa podlaskiego.

m

;■

V

\

\

/

,,, a

\;

^Ał&MśŁ

»

. :?m

■ ■ * ,ti

iHr

'

i

W

m

i

i

J

E

ŚŹS22*

%

"A

m

sbe*

.

i

n

"X

f v*-

5Ą

* &i

ml

I

*

fc: ."' * '

S

lik

7?

■

k

‘•V~,..

■

S:

^ &11

1

bŁv- '•'SSSfck,

': ;

n

ĘPM

" . iw    1

ś

r

y

A

Am0m

,    ńm

fc

ik

MjiifdY

ii

.

W

w

s.

N

/

mak

|F

\

:;

A

m.

\;,i

-,

■3

-3

■

\

m>

V

f

)

-

Kj

*

U

s

u.

f

Bk

3

m

,

jderb województwa podlaskiego.

spoli tej

podjął się chętnie wyprawy, ale działając zbyt pospiesznie i nieprzygotowany należycie, poniósł klęskę od Tatarów pod Sasowym Rogiem i dostał się do niewoli. Zawisłe skutkiem tego nad krajami ruskiemi niebezpieczeństwo odwrócił szczęśliwie Żółkiewski, stanąwszy bowiem z wojskiem nad Dniestrem, powstrzymał napad Tatarów i zawarł z Tomżą układ, w którym hospodar uznał zwierzchnictwo Rzeczypospolitej tak, jak to poprzednicy jego czynili i zobowiązał się Stefana Potockiego i jeńców z nim razem wziętych bez okupu na wolność wypuścić ’). Więcej nie mógł hetman uzyskać, mając na karku konfederatów wojskowych, Batorego, porozumiewającego się z Tomżą i kupy swawolne, na które musiał osobne urządzać wyprawy. Dopiero, gdy usiłowaniom Żółkiewskiego i komisarzy sejmowych powiodło się konfederacyę znieść (w roku 1614), gdy Batory umarł, a hultajów, grasujących po województwie ruskiem rozgromiono i przykładnie ukarano, uspokoiły się cokolwiek umysły, ale zarazem powstały nowe i groźniejsze o wiele od strony tureckiej niebezpieczeństwa. Wywołali je Kozacy swojemi napadami na państwo padyszacha. Po pogromie Nale-wajki uciszyły się cokolwiek ostrowy dnieprowe i dopiero rok 1606 rozbudził tam nowe życie. Ośmieleni ruchem rokoszowym, który Rzeczpospolitą ubezwładni! i wojsko kwareiane odwołał z Ukrainy, zaczynają Kozacy puszczać się na morze Czarne, najeżdżają Warnę, zabierają tam 10 galer tureckich, naładowanych towarami i zachęceni tern powodzeniem, podejmują coraz to częstsze i dalej sięgające wyprawy. Rzeczpospolita, potrzebująca pomocy Zaporożców na wojnę moskiewską, spogląda pobłażliwem okiem na to oczywiste wyzywanie Porty ottomańskiej, ale, że równocześnie główne siły kozackie gromadzą się pod Smoleńskiem lub w obozach Dymitrowców, więc i w owych wyprawach morskich nastaje pewna przerwa. Koniec wojny moskiewskiej i śmierć Samozwańca sprowadza jednak na Niż zastępy rozbestwione, przywykłe do rabunku i wojny, a teraz żadnego niemające zajęcia. Utrzymać je w karbach porządku i posłuszeństwa dla władzy, lub skłonić do spokojnej pracy na roli, jest rzeczą niepodobną i odtąd też wzrasta zuchwalstwo Kozaków na utrapienie i szkodę wielką Rzeczypo-

W roku 1613 podejmują Zaporożcy dwie wyprawy morskie, w roku następnym docierają aż do brzegów Anatolii, niszczą i rabują Synopę, wyrządzając Turkom' szkodę na 40 milionów złotych polskich i wprawiają w gniew niesłychany sułtana, tak, że „stłukł wezyra buławą" i niebawem potem „zadławić" go kazał.

W Polsce nie miano dokładnego wyobrażenia o tych stosunkach, ani też nie zdawano sobie należycie sprawy z niebezpieczeństw, jakie Rzeczypospolitej z powodu owych inkursyj kozackich groziły. Jeden Żółkiewski, stojący na straży kresów ukraińskich i dobrze znający wielkość potęgi tureckiej, a słabość sił swoich i niedbalstwo szlachty, upominał i ostrzegał bezustannie tak króla jak i ruskie województwa o za-

) Żółkiewski. „Pisma ete.“, str. 417.

mysłach Porty i o najazdach Tatarów, którzy co chwila, mszcząc się za napady kozackie, w granice Rzeczypospolitej zapuszczali swoje czambuły. A jeżeli mimo to ziemie ruskie w tych czasach niebezpiecznych względnym cieszyły się spokojem, to zawdzięczały to jedynie czujności hetmana i jego poświęceniu. Siedmdziesię-cioletni starzec, spracowany na usługach Rzeczypospolitej, biegł z młodzieńczym zapałem na czele garstki kwarcianych żołnierzy tam, gdzie największe zagrażało niebezpieczeństwo, straszył nieprzyjaciela pozorami wojennych przygotowań, gdy na wystawienie silnej armii pieniędzy w skarbie nigdy nie było, opłacał z własnej szkatuły szpiegów, którzy mu o każdym ruchu nieprzyjaciela dokładnych dostarczali wiadomości i tą niezmordowaną czynnością ochraniał Rzeczpospolitę przez cały szereg lat od strasznej katastrofy. Ale właśnie to postępowanie, z najczystszych pochodzące pobudek, wolne od wszelkiej prywaty i nacechowane gorącą miłością ojczyzny, ściągnęło na Żółkiewskiego nienawiść tych, co dobro Rzeczypospolitej zwykli byli poświęcać-dla osobistych względów i widoków. Dworaków więc. ubiegających się o łaskę królewską, raził ten hetman w sądach swoich surowy i prawdomówny; ambitni do-robkowicze zazdrościli mu sławy wojennej i zasług znamienitych, a nieokiełzana swawola panów ukraińskich wyrzekała głośno na kunktatorstwo wodza, który znając stan państwa, unikał zatargów z Turcyą i karcił surowo junackie wybryki kresowych zawadyaków. Powaga wielka, jakiej hetman zażywał i niezachwiane zaufanie, jakiem król go obdarzał, tłumiły wprawdzie te głosy osobistej niechęci, ale nie mogły przeszkodzić pokątnym intrygom i niewczesnym porywom ambitnych awanturników. W roku 1616, kiedy w Kon-stantynopolu z powodu owych najazdów kozackich największe panowało rozdrażnienie, panowie ukraińscy, niepomni świeżej klęski Stefana Potockiego i konstytu-cyi sejmowej z roku 1601, Która wszelkich wypraw na własną rękę zabraniała, wzniecili nowy pożar wojenny. Samuel Korecki, słynny w dziejach współczesnych z nieustraszonej odwagi i tragicznego zgonu jaki g<» spotkał później w Konstantynopolu, ożeniony z Katarzyną Mohylanką, umyślił wprowadzić na hospodar-stwo mołdawskie szwagra swego Piotra. Zebrawszy zatem gromadę zaciężnych, od których wtedy w Polsce się roiło, wsparty posiłkami Wiśniowieckich i Potockich, najechał na Wołoszczyznę i odniósł narazie zupełne zwycięztwo. Radość była z tego powodu wielka, król. królewicz Władysław i królowa z niepokojem oczekiwali wiadomości o dalszych losach wyprawy, której jak najlepszego życzyli powodzenia, kanclerz wielki koronny, Kryski, pisał do Koreckiego listy x) zachęcające, a pociehu narzekano na Żółkiewskiego, który zapał wojenny chłodzi przesadnemi wieściami o potędze tureckiej. Dwór, wbrew wyraźnej woli sejmu, popierał z dziwną lekkomyślnością awanturniczą politykę kresowych oligarchów, a jakby i to jeszcze nie wystarczało na podrażnienie Porty ottomańskiej, pozwalał na

') Syrokomla Władysław: Przyczynki do hi story i domowej w Polsce. Wit no. 1858.

Ł.

zaciągi, z któremi magnat węgierski, Humanaj *), prowadził do Siedmiogrodu syna swego przeciw Bethlen Gabarowi, lennikowi i sprzymierzeńcowi sułtana.

m

\W

Bili!

Słusznie przewidywał Żół • kiewski, że Turcya nie zniesie takiej zniewagi i nie zgodzi się nigdy na utratę wpływów swoich u dolnego Dunaju. Jakoż przepowiednie jego ziściły się w całości. Koreckiego pobito i wyparto z Moidawy, a Skinder basza, zawzięty nieprzyjaciel Polaków, ruszył nad Dniestr, aby się pomścić na Rzeczypospolitej za najazdy kozackie i dorywcze wyprawy ukraińskich panów. Pora była dobrze obrana, bo główne siły polskie, zajęte wojną moskiewską, nie mogły pospieszyć na obronę granic południowych i cały ciężar wojny spadł znowu na Żółkiewskiego. Hetman, jak zwykle, nie zawiódł położonego w nim zaufania, stanął z nielicz-nem wojskiem pod Ruszą, i grożąc przemożnemu nieprzyjacielowi, skłonił roztropnem postępowaniem swojem Skinder baszę do układów. Zawarto traktat, obowiązujący Rzeczpospolite do powściągnięcia Kozaków i awanturniczych wypraw na Wołoszczyznę, ale Tatarzy, wyrwawszy się z obozu, spustoszyli znaczną część kraju aż po Żydaczów. To wystarczało, aby na głowę sędziwego hetmana nową ściągnąć burzę. Zarzucono mu, że Koreckiego nie ratował, że bitwy z Skinder baszą nie stoczył, zwycięzcę z pod Kałuszyna i Rewia posądzono o brak odwagi, o kunktatorstwo niegodne tego, co tyle krwi własnej dla ojczyzny przelał i śmiercią bohaterską swój żywot wojskowy miał przypieczętować. Słusznie obruszył się na to Żółkiewski i na sejmie roku 1617 odparł te potwarze w obszernej mowie, nie wolnej jednak od goryczy i bardzo zrozumiałego rozdrażnienia. Można się było spodziewać, że słowa hetmana otrzeźwią opinię pu-

mmśm

IHT

S:

hp

l:.

ki

1111!

as

Sanki Maryny Mniszchówny, przechowywane w Wiśniowcu.

-) Bielowski: Pisma Żółkiewskie

go, S68.

et: ..

iiei

Sejm warszawski w r. 1611.

(Z obrazu współczesnego Dolabelli, ofiarowauego przez Augusta II Piotrowi Wielkiemu.

mjĘm

$al~S

sa

v-

t®

Obraz ten znajduje się obecnie w galeryi pałacowej w Oatczynie.)

|§feB;

uHj[p$* <$ł0$ »

^ " i -jS®

§f88i

I ŚL,

, ,jniri-

■ Si®

'iftwmgL

sasySlSfcs

V5&JH s yjygi«

agi

'01 <

pilRS^

mmm

li§^E®l f' ijjiii jli

Walii

H

liii....'.

jawBBEJMfai

sp—**

-rj

SśaakC^

i&ti&szsr

B 1/ i ■' i ••■.■••

IJsSjiS iS!l ;lfl

S®iP

,ta

liol

:l;.

;.f

El

ŹY^na

7)1

Ii,

,5'ir'j

•' :

•,,

:A

■;

BBB-t

mm

ib :

?k

:l :

II

*|||| fe :!ife

fi

■ 4!

s

1=

**

^Sr\

%ŁM

Jtk.li

’M

jS

|f

-.1

3.

wmŁ

■J

KH3S

rCT

OTgls

BHP

SRy

HHBE

i=

fpfegS

ft'tł'.'-V>-

■J -,

tassfw

Bil

B' :ym

p-'; ./;•■•■. ;i 'iiiii Sil*'. -N** SfimltiS

;4-

i'-.

&s

C~

i £ &£

fc :;,!» S

iii'/- §■>•-■

»■’.' ‘: ffo

Iflij

li 11

v®3SSi§m,

fWiAŚm'

y-

"ló

ssa

SCI

v;.--

::H

,-'f‘

:§tl

^ .; i

■fi¹

1 lita

'J.S"')

ii

ntau

mm

I!

!■;

mpm

Kii

BI

s^r?

4;

■.

'•

■M'A:

•aiill

ilii

igi p.

}

f

fi#,!

Bg

.•

i.

a.;

mmm

Ili

t?S

*' ;

'.!■ V ■:

lii

'Ws&ss.

':ś:

y.<_:

^ ,kr

|.:m

tt

<5'S^4ist%

r’Vvt.i£jrvP

.!

gg|g|g|pĘp

zm

aa

ym

'"Ą

wmm

ta

»«a

Ef

■ifif

T -: TW: ■-

HU

Tizr^ii"i====

h ' '’"■■■ >r---

h[|

.•

ą.

»6

KMi

■■

Ul

Slir^

tiK

W; S

-Wilk

?|ąit w

ifc*

fm

mą

ryp i

•ś& I

'j

b*

II

ii

III

;|

lii

5:*

r^fiSSof

ly

i|

8£ll

f 'ml! w mli

?|@]

H

liiS

Wg

glgas

-■s

l‘

ill

bSżż

-r.

EUl

II

$3

s.?

I

iy

;a

iillSl

w

I IaI

!|:|!!:

V"

Uli:

!,

i.r i

■iNsa

,:M

■ S/i

,m

ii

1:

II

I!

i?

Hi

Wim

Ki

i.

:l

n

mm#

;'H

>T

[\s

Bi

ja

mmi

tSL

.%||g

: figi

Sy

V. P.

w,

Am

' <“•

••'i

vi

fffeEAS RUDOM INA ii, omn* iu»'i;a

BŁ,,........„ii

WĘKmn y

tu

i, J '■> ’JK iyv 'ttiw ■'1!l.w;

t"

ij

ii

r V TTSII

“WirJ

ri

fi

l;

-z

MM

§MPlp |Ł

is

-źrA

\a

ii

Łi

=■

gp

g|

r,-;.

Pt

Andrzej Rudomina misyonarz polski w Chinach, umarł w Makao w 1631 r. (Podług- starej ryciny.)

bliczną, że sejm zdobędzie się nareszcie na jakiś krok stanowczy, że uchwali przynajmniej środki na obronę południowych granic Rzeczypospolitej. Stało się jednak inaczej; zagonowa polityka szlachecka nie zrozumiała i tym razem grozy położenia. Uchwalono

zaledwie drobny podatek na wojnę moskiewska, aby tem snadniej zmusić króla do zawarcia pokoju; obronę Ukrainy pozostawiono na łasce Opatrzności.

Król tylko, oceniając zasługi spotwarzonego hetmana, powierzył mu pieczęć kanclerską, podobnie jak

[\

mmmmmm

MMEmiw

tete

~T

tete

Uto:

5    V‘:-

-•■i

s-

J- lii

Grobowiec Katarzyny z Kosińskic i Ossolińskiej, w kościela św, Jacka (po-dominikańskim) w Warszawie.

(Wzniesiony w 1607 roku.)

Ite

v-« te

IV

Kffi§S

LI

1

wi.,:

jl

im

@11 V :^5. (|

li

f§

;;

te

.j

an*.

l:

fiy

* tej

li—-

j;

tep*-

tó

Lr

i!

i-.

ii

-i J

t;

te

gj

''I

te

¹ ■■ ;■

iii

V|

Ml

jsgppt •»»

'ms

li

Ir

M§mm

ii

■fti

tek ~

fi

Sil

|H

ii

ite

. fi"¹

/i

ŚX

fil

llj

■'

te

WshI

| ;

■i

IW

Jllj

Pm

|||j

lj=

Ute

__ W-    i te gtes

ag*g^6ygl^ć| ’ I Ml ®

miiiimT II "II PT jgg^j

W te :r|\"-¹¹

llŁr'* —-" ^13 1

Sp^-WjF

3 a 'fi ■ '• ] ;w> ■■ Sr: r""

m-

_te~

jte--

-..gate

ttópf I' j

Hfc' K

lii

II

ii

fW

te

§!

gŁ

aa

i)

«:

—J^L=

tete,. _ £

im

jji

l’

fi

bt

iff

ife

■p||

fi lmrr

tete

te

■'S

mn

. m:

Mis

■ fil

8®1

IM

tell

I ii

IW

XŁ.. 'te

;fw

mmm

te pp

lii

Wmm

żmk

,!j h,:-l

pte

V3S

««' a

'^TMZśgmr,/

ii a

pi

•H

j r.te •

pl

id

affflrS

fjt

mmsmm

te '!Pfe a

gk". :;

TJ-

-te-;

te

te'

p ^fiij

■ifsT-

c%

?%P±

IŁtete

iffc

Pi

WŁ=

Md.

|. ,

fitetel

ll

-•

...

3s5i

te-

mte.-.

nresra

SteteP"' *_ r

.--=^—r: —----- -    kĘ^_____

. W Tfi tett ■E -fi ■-

i-sr r --‘ -.

ifiSStekff

i im

*- -'.ą te- .- sterite-

illllfSt

‘-- iw r- ^ - "

- fi :T

'® -Si

steite)

pteMI

ii"

te.

- fi

\|:

mm

Km

u«. itete -j'-—fifi

te#ł gM

"te" te-    ^ j

te^

pTtete

na

raz

niegdyś Batory Zamoyskiemu. Tymczasem wypadki rozwijały się szybko, tak, jak Żółkiewski przewidywał. Stosownie do układów z Skinder baszą, udał się był poskromienie Kozaków. Pod Olszanką Starą, nad Rosią, spisano tranzakcyę. Na czele Zaporożców stał wtedy Piotr Konaszewicz, Sahajdaczym zwany, syn zagrodowego szlachcica z pod Sambora, zawołany rycerz i stanowczo Polsce przychylny. Położenie mimo to było trudne, bo czerń kozacka, nadęta powodzeniem, zaufana w swoje siły, widząc słabość Rzeczypospolitej, stawiała warunki wygórowane. Po długich targach uło-

swobody, przywykłszy do wojny i lekkiego zarobku, nie myśleli oni wcale wracać do roli i warsztatu, lub poddawać się pod władzę podstarościch i wójtów, gdy na Niżu uśmiechało im się życie bez troski, urozmaicone nadzieją sławy i łupów. Słusznie zwracał na tę okoliczność uwagę komisarzy Konaszewicz i zastrzegł sobie możność odwołania się do łaski królewskiej i sejmu, a jakby na poparcie tej apelacyi ruszył na czele '20,000 mołojców na wyprawę moskiewską i tu, pod okiem królewicza Władysława, dał dowody niepospolitego męztwa i niczem niezachwianej wierności. Roz-

:Ą

ś: '

II

gy

W/a

....

■

mm

mmmm

sttig.....

We

mmm

wimmm

''

mm

wi

mól

b\

wmm

mm

HI

Łukasz Opaliński, kasztelan poznański, starosta leżajski. (Umarł 1610 r.)

żono się wreszcie tak, że Kozacy mają zaniechać wypraw na Czarne morze, służyć tak jak dotąd Rzeczypospolitej, a za to otrzymywać będą co roku 1,000 dukatów na żołd i 700 postawów sukna; atamana kozackiego wyznacza król i hetman wielki koronny.

Ugoda Olszaniecka była półśrodkiem, nieprowa-dzącym do celu, Sahajdaczny bowiem, przy najlepszych swoich chęciach, nie mógł ze szczupłego żołdu utrzymać swoich Zaporożców, ani też nie miał sił na tyle, aby „skozaczonych" chłopów i rzemieślników, których liczba w ostatnim czasie wzrosła nadzwyczajnie, zmusić do opuszczenia Zaporoża. Zakosztowawszy

wiązanie kwestyi kozackiej razem z kwestyą wschodnią spoczywało teraz w rękach Rzeczypospolitej, wątpić bowiem nie można, że wystawienie stałej armii na Ukrainie i wojskowa organizacya Zaporoża położyłyby koniec i najazdom tatarskim i zaborczym planom tureckim. Zadanie proste i łatwe rozbiło się jednak, jak zwyczajnie, o skąpstwo szlachty i egoizm możnowładztwa ukraińskiego, które niechętnem okiem spoglądało na ową republikę kozacką, odciągającą tysiące rąk od pracy na roli, a podlegającą tylko królowi i wojskowej władzy hetmanów. Zrazu atoli przeważały, jak się zdaje, inne cokolwiek zapatrywania. Bo jakkol-

■ i

."te .-te

i^WĘm

- •

pps^rtefpip

S=----riS=

5=s

jg====

!S§

M

tem

5-~---~-—

te®

H|||

gg

lte®lllil

ite

• T#;

smm

s==;; ||

S5

W

55

§§==

SaBK^

i=s

i

■

■

BSKifis

K

.

W

|Jg

te

■.

m

V.

dS#.

PH

e=-s=

p"-y •

'

IgfS

s==

=====

jgpte

S-—-■ —'"-•■?;=

PSS

te

IŁ

\

: _=ł

=gs=^as=-=5ss-

===== =£-■ ;—

ift

=E=

?js

«

n:

s®ts

• p"’

w

A

iHHH

-—^rr~

m

WM=k

Pilili!

|g-s

mmm

ssssnrg

S£s==

r® ~ =

te

,f..

r=as

=====

FHP-~=

■

-3f~-

| _

iSH

'.-•-—

=====

if:

^--'t

ai

vte

UĘ&-:

§ •

®P

Btete

mat

te

te#;

11®

liii

W®

.. Hupr-s^s SEąi ■M

S===S=~=SSE

HH;

śi

tete

Wź

-

■>V.'

■:::• ■'

v

Ijte

'■W

te

teffl

«a

■

L

i»te..jte .

Ki

9Ś£

‘•Wte:

r ■ • -

■

Ir

v

;

>i:

V

is

&

ł

ti

■S

te

ił

IM

K/

ł|⁻

jsii

W te « te

te

te--

•te

H

■:?

:

*

m

;-

stu

■-:

i

m

'".j

r.

<

I

W;.

W

y

■

mm

te.

^ ■/'

i

f

;i

.I':,

!

.

te

==Ą5i*=S

im®

-

■',

■ .

mk

...-■

te

■

fig

te .

k-

■’ r

te!

f ■!

i?

te

■ i

/

X*

m

I;

1

!.'’ •

te

'A

9i)Ę,lL

V ’

KBpśi

Bmm

Wr~ te⁻

M

te

r,.::    • te

:

s

■'

i,

i

t!

fc

[il

te:V ^

tej

te' *

r,

j

)i

•;/,

7/

r, -te

■m,

mm

-tólte

...:

.=

F^il

|tet;

te

I-

nl PliHI Bliliki

:

; V- 5

~r

iiW!

m

te.

te. ^ ^

1

\

sa

u

",c,:

u

>

\>

•=

u

;•

Wi

''tył#'

i¹:

P

;te-- y-

:

1

te -:;

tete

*^5

';-

-i

w

te

U:

T,1,w

J

x

W:y

,1

|Ś

r

|K

;.y

i

:

::

j

■

i

,J

te

\

1

^tete:;:;ite.

. .

V--:-«SbŁ •.-./. :; _

te

,

-te

\

.

W

\

m

j/j

@!

;.

r

: ■'I

k¹

,1- •'

f. s

*

5gy

Ir

■’ »'.

te:

-

■-••teS^.t:;:

a

Hf:

i' '

ggteg

(w

MŚ

\*F-

w

tete

f.

TO

Jt§

wy-l

? -' i

P ::‘ I

K

EKflB

i

te.

- ■ -

SŁ-::g|

jr'-~=

te

i.X

wt

Ete-

#

J

w

-.

fi—-ff'-

i

Z óbro2u Henryka Tilattieg*

Bitwa pod Parnawa

¹

i¥

i~.

ol

wiek Kozacy, wbrew olszanieckiej ugodzie, nie zaniechali wycieczek swoich na morze i Turków drażnić nie przestali, co ściągnęło na Polskę dwukrotny napad Tatarów w roku 1618, to król uznał za stosowne wysłać na Ukrainę nową komisyę na traktaty z Zaporożcami. W ten sposób przyszła do skutku umowa rastawicka, o wiele dla Kozaków korzystniejsza. Podwyższono im mianowicie żołd do 40,000 złotych, płatny co roku na św. Ilję (Eljasza, 31 lipca) w Kijowie i pozwolono, aby ci mołojcy, którzy w regestrze się nie pomieszczą, w poddaństwo nie wracali, lecz osiedlali się na innych miejscach, czyniąc zadość obowiązkowi służby wojskowej, „jako się godzi ludziom rycerskim". W zamian za to mieli Kozacy „czólny morskie popsować", na wyprawy morskie nie chodzić, swawolne kupy od takich „chadzek" wstrzymywać i władzy ustanowionego przez króla atamana podlegać.

Łagodność ta płynęła z ważnych politycznych pobudek. W roku 1618 zaniosło się na krwawą wojnę domową w krajach rakuskich. Protestanci czescy, pod

północy zagrożona od Szwedów, od wschodu przez Moskwę, musiałaby ona była prędzej lub później podzielić los sąsiednich Węgier, stać się tern, czem było już wtedy państwo Arpadów, lenniczką Porty i przednią strażą islainizmu. Jeżeli na myśl o tej hańbie wzdragała się słusznie duma narodowa, to Zygmuntem III kierowały także względy dynastyczne i religijne. Ożeniony z arcyksiężniczką habsburską, szczerze oddany kościołowi, nie mógł on patrzeć obojętnie na tryumf protestantyzmu, sprzymierzonego z półksiężycem i na obalenie dynastyi, z którą go tak ścisłe łączyło pokrewieństwo. Przygotować się więc na wszelkie wypadki i siły swoje pomnożyć — to było najpierwszą troską króla i jego obowiązkiem. Znając oszczędność sejmów, zwrócił się do Kozaków, zjednał ich rastawicka ugodą i zobowiązał do posłuszeństwa dla siebie i hetmana. Tranzakcya, zawarta w interesie Rzeczypospolitej, mogła mieć i miała rzeczywiście niezmiernie doniosłe dla władzy monarchicznej znaczenie. Publicznie mówiono wtedy, że król Kozaków użyje na poskromienie opozy-

~rv

\1

pllali

AŃ

SI

12

m

jar

m r_3

2®

Av*_-

}•>,

Ań

Talar czworograniasty Klippą zwany, z czasów Zygmunta III.

wodzą Thurna, wyrzucili namiestników cesarskich z okien zamku pragskiego, a w roku następnym, gdy cesarz Maciej umarł, odsądzili Ferdynanda II od tronu i obrali królem czeskim Fryderyka, palatyna reńskiego. Świat protestancki zrywał się w ten sposób do śmiertelnych zapasów z reakcyą katolicką, wyzywał do walki całą potęgę habsburską, a czując niebezpieczeństwo hazardownego tego przedsięwzięcia, gotował olbrzymią koalicyę innowierców wszelkiego rodzaju, wciągał w rozległe kombinacye swoje i Anglię, i Danię, i Szwe-cyę, i malkontentów węgierskich i samą Portę ottomań-ską wreszcie, zawziętą srodze na Habsburgów. Tak z małoznaczącej na pozór burdy na hradczyńskim zamku powstawał wielki pożar trzydziestoletniej wojny. Polska, bezpośrednia sąsiadka monarchii rakuskiej, nie mogła i nie powinna była w tej ruchawce europejskiej odegrać roli bezczynnej. Nie pozwalało na to ani wielko-mocarstwowe stanowisko Rzeczypospolitej, ani wzgląd na własne jej bezpieczeństwo. Upadek Habsburgów bowiem i wynikający stąd wzrost potęgi tureckiej zagrażał najżywotniejszym interesom państwa polskiego, narażał na oczywistą zgubę jego egzystencyę. Z trzech stron ogarnięta posiadłościami padyszacha, od

cyi sejmowej. „Rozerwiecie sejm—czytamy we współczesnym rękopisie — to my wam znowu Zaporoskimi, że i psa żywić nie będą" ¹). Nie sądzimy, ażeby Zygmunt III ze swojem flegmatycznem usposobieniem i sięgający lat 60 zdolnym był do takiego zamachu stanu, ale że o tern w kolach dworskich myślano, to zdaje się żadnej nie ulegać wątpliwości. Stronnictwo rakuskie podniosło znowu śmielej głowę, ścisły sojusz z cesarstwem i czynny udział w wojnie czeskiej były jego programem. Popierało te zamiary duchowieństwo, popierali Jezuici, mający wpływ wielki u dworu, Żółkiewski mniemał, że „nam założywszy ręce na to patrzyć i nie uczciwa i nie pocieszna" ²). Jakoż rzeczywiście pożar wojny ogarniał zewsząd kraje koronne i budził poważne obawy. Betlen Gabor gospodarował na Spiżu jak we własnych swoich posiadłościach, powstańcy szlązcy łupili okolice Krakowa, przejmowali posłów królewskich, otwierali listy, a Skinder basza mówił głośno o zdobyciu Wiednia. Z drugiej strony

U Rękopis biblioteki jagiellońskiej nr. 166 (bez paginacyP. Paragrapk de data Februarii (1620).

²) „Pisma", str. 352.

dwór wiedeński, srodze przez powstańców uciśniony, szukał w Polsce pomocy i ratunku, ukazując w perspektywie możność odzyskania Szlązka. Arcyksiążę Karol, arcybiskup wrocławski, oddawał wprost dyece-zyę swoją w opiekę królowi i Rzeczypospolitej. Nastręczała się w ten sposób znowu wyborna sposobność do uregulowania granic zachodnich, do „rekuperowania14 starożytnej dzielnicy piastowskiej: zawisło to wszystko tak jak przed kilku latu od woli sejmu, od energii i ofiarności społeczeństwa.

Król, wierny tradycyonalnej swojej polityce, obrał drogę najniewłaściwszą. Zamiast postawić kwestyę jasno, zwołać sejm i skłonić go do uchwalenia poborów na wojsko, on uczynił wszystko, aby Rzeczpospolitę

Przestraszony tą niespodziewaną dywersyą porzucił on oblężenie Wiednia i pospieszył na obronę własnego swego państwa, ale zarazem poruszył wszelkie sprężyny w Konstantynopolu, aby Turków do wojny z Polską nakłonić. Trudności nie miał wcale, bo nad Bosforem czternastoletni Osman, syn i następca zmarłego niedawno sułtana Achmeta, kipiał zemstą przeciw Polsce i Kozakom, a zawarłszy z Persami pokój przy końcu roku 1618, gotów był wszystkie siły ogromnego swego państwa obrócić na upokorzenie Polaków i wytępienie Zaporożców.

Z początku wstrzymywał go wprawdzie od tego przedsięwzięcia wielki wezyr, Mehemet basza, ale gdy miejsce jego zajął Ali basza, ustały wszelkie wątpliwo-

■1

A.

;<^3=v

a Siti

i-SSsSi

14 “aŁ

-SEaąAą

S.

5.

fi:

.i

Sr

(C3j

:s

r-Tą-rr—•=- —--=

Bggff-S

^._-

''V

!■'

li

pV

:,i

:!

nii Hi Im ’

. v-'

i-

V- 0

ii

jy

fipi

!!i'iV

LA UJ

'■

■15?“    1

| ■<~fA .-TAl

pSlljilg

v.r„

Ta

i_r

iteL

3S

tT;.

‘£.

41

•La

:T

;iii

,'i!

i.

, ii iii

F?

ZE— - - ~

- ~ ~'~~ ■' : - -:"

k

Ik.

spAsag

pf

IŁ^s

Tf

ii

•f pP M ptsi

A':

-•=^vqv|

=E£J

-AJ

•.:-A-j

\l\

O ft

pT:

BF',- ■?

Ti

ryz.)

£~J

^__~.    . — — -- -j

a-;

4:

•*.

!i ;'U

IEI!

•r:

■umimmrrmtn^

mm

sssa

Kościół Franciszkanów w Piotrkowie, (Wybudowany na początku XVII wieku, dziś nieistniejący.)

wciągnąć do wojny i wydać ją nieprzygotowaną na łup Turkom i Tatarom. Ulegając więc prośbom Ferdynanda II, zezwolił najpierw na zaciąg Lisowczyków, do czego właściwie podług osnowy traktatu z roku 1613, wobec niebezpieczeństwa wojny tureckiej, nie był wcale obowiązanym x). Prawda, że w ten sposób pozbywała się Polska tych drapieżnych Elearów, którzy, 7. Moskwy wróciwszy, na podgórzu karpackiem niesłychane popełniali gwałty, ale ściągała zarazem na siebie zemstę Betlen Gabora i jego zwierzchnika, sułtana. Wojewoda siedmiogrodzki oblegał właśnie Wiedeń, kiedy mu doniesiono, że Lisowczycy „gęstodymnynT pochodem nawiedziwszy północne Węgry, znieśli pod łlomoną Ilakoczego i posuwają się ku Preszburgowi.

ści i tak Otwinowski, wysłany do Konstantynopola w celu zażegnania zbierającej się burzy, jak i poseł cesarski, Ludwik Molard, donosili zgodnie, że wojna jest nieunikniona, że sułtan, dając wiarę we wszystkiem Betlen Gaborowi, o układach słyszeć nie chce, i że ze zwykłą sobie porywczością oświadczył, że każdemu głowę utnie, kto go od wojny z Polską odwodzić się poważy ¹).

Gdy tak na zgubę Rzeczypospolitej formalna tworzyła się konspiracya, gdy Betłen Gabor w przysiędze złożonej sułtanowi, tytułując się panem Austryi, Sty-ryi, Karyntyi i Tyrolu, przyrzekał uroczyście całą potęgą uderzyć na Polskę ²), podniosła się w kraju gwal-

x) List Otwinowskiego w rękopisie biblioteki jagiellońskiej, nr. 166.

łowna przeciw polityce królewskiej opozycya. Nadaremnie Zygmunt III w instrukcyach, rozesłanych na sejmiki, wykazywał niebezpieczeństwa, grożące Koronie od Węgier i Szlązka, napróżno zwracał uwagę na potrzebę opatrzenia granic południowych *), przeciw napadom tureckim i tatarskim, malkontenci uderzyli na sejmie, tak jak poprzednio, na Żółkiewskiego, obwiniając go, że Tatarów przepuścił, że pod Oryninem bitwy im nie wydał, że ludzi wcześnie o nadejściu nieprzyja-w takiej mej zeszłości wytchnienia, wczasu jakiego i pokoju zażyć, niestety dla odpoczynku po wielkich nie-wczasach, ale też i od języków ludzkich. Już to 44 lat * służby wojskowej odbyłem, na harcach, utarczkach i szturmach krew swoją rozlewając, a przeciem ja zły. podług powieści mojej, dźwigając na ramionach moich bezpieczeństwo Rzeczypospolitej, a drudzy lepsi, którzy ją o niebezpieczeństwo przywodzą14 1). Król przez arcybiskupa gnieźnieńskiego, Gębickiego, uspokoił rozża-

55gg;~:-:

§8

• «y

lat

■\\i

[ój

ii

v-,:

'I

■m

mmmm

im

Bartłomiej Nowodworski, kawaler maltański, dworzanin Zygmunta III.

Umarł 1623 roku.

(Podług współczesnego portretu.)

cielą nie ostrzegł. Nie było w tern ani słowa prawdy; przez usta krzykaczy przemawiała zawiść osobista, obrażona prywata i niechęć do króla, którego zamiary polityezne hetman pochwalał i popierał. Obwiniony niesłusznie, bronił się z godnością i spokojem, właściwym wyższym umysłom, ale przy końcu mowy swojej powstrzymać się już nie mógł. „Czas mi zaprawdę — rzekł, zwracając się do tronu — aby przed śmiercią lonego starca, ale nie stłumił opozycyi. W województwie krakowskiem, klasycznem gnieździe rokoszań-skich ruchów, zawrzało jak w kotle; zaczęły się zjazdy i narady, odezwały się sympatye czeskie i dawne ku Habsburgom niechęci, szlachta, co „wolała kupczyć i maślankę do Krakowa wozić, niż się bić“, potrząsała znowu sztandarem rokoszowym, słała poselstwa do króla, porozumiewała się z Węgrami i Czechami, służąc

J) „Pisma¹⁴, str. 347.

l) Rękopis biblioteki Ossolińskich nr. 2284, pag. 271.

►

m

li

>

-

li

!

!5»”

l»!ll

wĘĘĘs

' '

ii

i

P

i

i!

I;

pi

1

|

I

fi li

,

t J'

■

t

iii

I

j'

i

ik,

I f

N

I

La

■

f - ’

M:

m

rn-zM

Hi

Lr

^ -

a ^

Tlilpl B

i

..

lii#

i

:

#■■■■

1

K

I

I

I

I

f?.-⁷*;

J;

IIP

i

Wfi

I]

*

8 ■

Kr

l:il

r

I:

;<■;■*

£

lrl§l

* ;

M

.. ’

rV8Pi

i*

,!;

'

s

'Z<-

®*t:i

i

Ii,

wr

i L

tś

y

¹

js

'

5^

i

ip

i    ,—;

O? ]

m •    ! im

i

®v,\\

& ^

fi

1J

yg|®

KAI

y

e

■Ą

i

vj

g ^

; v. a

§:

'ii¹

:;

//:> ^

1

f

i

II

lif

l

i¹

;«

V

-■‘J

liii

:i

.jjjj

.I.'-

j|0i

■ *v

:»;

j,

a \r4 1

* ii

mj

;..ju

,!l-:|p«| ■

»w ~~~'

i

la

fe:

;•

Ki

t/,.

*1

^1* ||

i

1 r~ M

9

3

' I

/;

'■<

— A

&

FjS-

V.

i

[I,'.!

ct

ijsS

' ■

iiiia

■■Mil

i

S

S535

w m

'

Is3

P|

H

11

.

III!li!l!IS!!i®l!iai1l!i;|:|lii!|:|;iil1tllJ HWIffll WtHMłl-l H M ItBłl

LI)

II

Płyta na grobowcu rodziny Karnkowskich w kościele w Karnkowie.

(Z początku XVII wieku.)

Dzieje Polski. Tom IV.

bezwiednie dumie ambitnego magnata. Reżyserem tej smutnej sceneryi byt bowiem Jerzy ks. Zbaraski, syn Janusza, wojewody bracławskiego, typ oligarchy, poświęcającego dla prywaty i fantazyi pańskiej wszystko, nawet interes ojczyzny. Bogaty, z usposobienia burzliwy, rwący się do odegrania politycznej roli, przyłączył on się był w swoim czasie do rokoszu Zebrzydowskiego, ale, otrzymawszy od króla starostwo sokalskie, stał się gorliwym jego zwolennikiem. W chwili obecnej liczył już lat 45, a senatorskiej jeszcze nie piastował godności. Umysł jego wyniosły nie mógł znieść tego

ich tak daleko, że odmawiał Polsce wszelkiego prawa do Szlązka, gdyż ta prowincya przez Kazimierza Wielkiego Czechom odstąpiona została.

Na poparcie tego twierdzenia przytoczył autor współczesne dokumenty, uderzył przytem na Jezuitów, i z lekceważeniem wyrażał sie o królu, podejrzeniami szarpał Żółkiewskiego, wynosił pod niebiosa toleran-cyę protestantów czeskich i węgierskich względem katolików, narzekał na tyranię Habsburgów i tern wszystkiem zdobył sobie oczywiście aplauz w szerokich kolach szlacheckich, a umysły usposobił jak najgorzej

IM

mm

}S .. - .

W Mi

••

: '

V 2pl

-r:    ■ . /

.y

ll iii'¹'¹:'

Hffl

iH

1'Unpi

I;

-t;

- 7:’'W

,-r:

li li

1IJJUL

' ■ • ■'

Kollegiata w Żółkwi.

(Fundacja Żółkiewskich z końca XVI w.)

upokorzenia, rzucił się więc pomiędzy szlachtę, aby jako trybun jej i obrońca zagrożonej wolności zawinąć do portu, gdzie go czekać miała... kasztelania krakowska. A że u szlachty najpopularniejszą wtedy rzeczą było od wojny odradzać i poborów przez to unikać, zasadził przeto na tern Zbaraski swój program polityczny i wydał pismo ulotne ³), w którem, przytoczywszy 70 argumentów przeciw mieszaniu się Rzeczypospolitej do wojny 80-letniej, poszedł w wywodach swo-

1619 a.

') Septuaginta graves et ardue ratioues etc., Posonii

przeciw królowi i jego polityce. Król jednak, niezachwiany w swoich zamiarach, snuł dalej plany wojenne. Na hospodarstwie wołoskiem zasiadał wtedy Gracyan, Styryjczyk rodem, przychylny Polsce i z tego powodu wielce Turkom podejrzany. Widząc, na co się w Konstantynopolu zanosi, próbował on z początku pośredniczyć, wreszcie z obawy o własne bezpieczeństwo, rzucił się w ramiona Polaków, oświadczając, że połączy się z nimi, skoro tylko wkroczą na Wołoszczyznę. Projekt ten podobał się bardzo tym wszystkim, co o odzyskaniu hospodarstwa marzyli, co na Turkach klęsk świeżych powetować pragnęli, przypadł nań i król. In-

teres familijny, prywatny schodził się z politycznemi planami Zygmunta III; sądzono, że w ten spośób wciągnie się Rzeczpospolitą do wojny, że zająwszy Wołoszczyznę, uzyska się od sejmu środki na utrzymanie „re-kuperowanej“ prowincyi. O Turków, o wojsko potrzebne na wyprawę, nikt nie pytał, bo Gracyan obiecywał znaczne posiłki. Zdawało się więc, że garść było uważać za chybioną w tych warunkach, Żółkiewski jednak poszedł dalej i stanął w dawnym obozie Zamoyskiego na Cecorze, a poprawiwszy wały, trawą już porosłe, oczekiwał nieprzyjaciela. Jakoż niebawem przybył Skinder basza z hordą tatarską, ćma pogań-

9,000 do 10,000 ludzi w Barze i z temi szczupłemi siłami przeszedł hetman Dniestr pod Podbiłem i stanął dnia 7 września na ziemi mołdawskiej. Tu spotkał go pierwszy zawód; przybył Gracyan, wymordowawszy poprzednio Turków w .Jassach, ale zamiast 25,000 przyprowadził zaledwie 600 ludzi. Wyprawę można

kwarcianych żołnierzy wystarczy. Żółkiewski udziału w wyprawie nie odmówił. Szarpany przez złe języki, rozgoryczony, gotów był on iść na śmierć niechybną. „Już teraz do tego przychodzi — pisał do króla — że

i ES

'Z

V Wk

isg

3?

£-4^

(Ijafe

F%:

:T'^I

lEęt'

1SV

s&-

:i'f

te

* =>■-*

KH

i/

ii

•łjj--:

e§

**>

--==

gr

fyy<

HM J-j

Wmr-^

£jh‘4

'f

ił

,sp|f|p,i.M|f

-    . ł p    Ji ■, ITaj -

’:ń

MSąi. f

*11

iS^Rr.’ ~

_■ ■ t:s.-::;-“t -

pte:’, ; pugg:

ii&SB

sns

es&

li

SM

1&‘|

z,

u]

|i

r,

Qpc<

rą

'■?

&TT-T.

-M.

5^1-

■    ' :-p; -'•

■ •• • ~>=-"⁵ -■- ;^i!jB|

■■" "-sS3BP

OT

mm

iSpl

LfeSsi

im

Mgl

\w

Zamek w Żółkwi.

(Wzniesiony przez Stanisława Żółkiewskiego na początku XVII wieku).

albo Panie Boże daj, zwyciężym nieprzyjaciela, albo nieprzyjaciel nas zwycięży, a ja wtedy nie chcę przeżyć nieszczęścia Rzeczypospolitej. Dawnom tego szukał,    szych pomyślne; nazajutrz, 1!) września, bitwa, nieroz-

nie nad wolę żywot mój położę dla wiary świętej, dla j strzygniąta wprawdzie, ale z wielką stratą pogan. Wi-służby WKMości, dla Rzeczypospolitej, choć od niej za wiele prac, za trudy, miasto wdzięczności wielkiem zno-    postanowili hetmani cofać się taborem ku Mohyłowu.

sił oprobria i żale“. Z tern przeczuciem pewnej śmierci    Ale na wieść o tem wszczął się formalny bunt w obo-

gotował się hetman do ostatniej swojej wyprawy. To-    zie; wołano, że hetmani chcą wydać wojsko na mięsne

warzyszyli mu obaj zięciowie: Stanisław Koniecpolski, hetman polny i Jan Daniłowicz, syn i synowiec, stawili się z pocztami osobnemi: Korecki, Aleksander Kalinowski i Mikołaj Potocki. Zebrało się w ten sposób

stwa, w liczbie 60,000, otoczyła obóz polski, przyparty do Prutu. Natychmiast rozpoczęły się harce, dla na-

dząc ogromną przewagę nieprzyjaciela i brak żywności,

jatki, że sami zamierzają uciekać, że jedynym środkiem

ocalenia jest przejście Prutu i odwrót prawym brzegiem tej rzek:, przez Bukowinę. Tak radził Gracyan z obawy, aby Tatarzy i Turcy głowy jego od hetmana

T~X.

-': X

!

i

pg%F'X!pŚX1

m

Om

/

A

/

d

4

A

m.

A / ₍-

ta

W//fL

7/J

ffp

Id

/

J

3

f

A

A.X

A

/

y'

A

a

\

/

Rf

/

. /

/

/-/i

/g

y&m-.

!t^'

-A

X(j

rA.

>

((

//

/

h

/

•\Y

U,

7¹

\6

%

m

m

fi

F

; f

⁷ i

/

sv

77

7'

#1

I;

1

3)

7

(

dd/A

rA/dh

Tuitó

%

⁷/''S=ź/

fe

\

- W-^

fY

mmk

T7

T"

1

■Ssgfc

m

V

l

A

V.

\

-'-—Z

fo A

<1

Y.

N

i

'frłrń

E»#

mł

17

jS

■ -■•

f

,p)

' A    _

/

"v;!rr

s

r

I

oa

>

r

Ć+l

1

yj

%.

wwm

7

-r.

C\

£

A

' //7

M

'LL

i

T/i

'Ac

_r

x-; 7

ii

7r-

■Aę

--'A

-_^f

__ py/AA/k

7%%$tpk *%••"«»

j===$

/Y

V

n

;

A

-:;

«P

, r

śgiP

^--

\

//

<r

jrY.

ii

m

7

%

aa

A

J/

•jjp

li

Yd-Pk

i

k/i

^277

feSŁAi

-. \

Y i

Au

5A

if$ |

A

7

a-

>■

■ĄAg

w

77*

W

w

N

7

)J

/

t ^

A

X.'

yi,

f§pl§r

> _ ? ni

X.s )

7

f 'm

. )

ki

\/Sju

1'

a;

1

>C

7 ',

wm.

/ v/M

■-=

7

§,

h

%

i/d

c

'//■

)

iy

/i

VI!

f/777

im

a

df* *    '

^7-

-<r

A

Ą

>u;Wf7§

1

77

?7-Y

Ą)

yr

:7X

mm

i(7

j

7

n

~A

I

i

I

b7W>i

Tc

f*ji

’n

7/

WJJMx^aŁ ‘

Wm

■Ł\

7

i

Y<r /;

i

/

1

»,ll(l

'■m

fi*

IW

d

7-

y.

iii

i

K

/

ą.

A7?7-

\'vs

,/a

1

T

W‘

fi

Rf

" p zIi W "

17

V7

;■/•>■- .~ł

i

fffli

r

m

.. --RTr-r ^

—

7^..

$2

'V.

r

Ą

f

I

Vf

\N

\

\T

Ar

JP

A!

>1

s'

rJ*~Z

SI

)

'

7?

§^p7

\

/

/

A

-77

/

r

F

/

'/X'

A''

V

;:

HS

SS^nP'

- M

z

X.

((tu,

■ Ą

%

aI

d

1

m

.A

A

\VV

w¹

§f r<r

7Ć2

Q€

V.

l;

7V

Y/\

i

f/

a

I

m

A#/

/(!,> ^

Ja

r(j

/i

F

\;

ff

'^wy/yy-

y/

ftll

A

'igs

/«

7

7

//,

J

/

/'o^r

r

Ki

L

m

A

kj.

i##;

tff/

Mi

I

A>

A :

■ A?

I

r^?⁷'

fl

'M

T7

V/d

i

//

/

W,

fTW

:

I

' ¹¹ irA

<7

ji¹

*A\%

.//

y'

s/7

IM¹;.

1/

V

ma

%

\u

rr

CA

.(

V

v

W//,

HI

Vr

&

n

A

%

77$

IjO

i

i

mm

H

x//f

rS

/A

'

z

<.

X; t-

?“

r. ■

-t--

7

jY

v

Ai.

vv

■ -

S\V>

Ti

i

■i,

/ |ę

/ *i

s%

/

Y7

'JJm

k

W/S*

cC>

/

H

r.\

•%s-:v .

'

fA>

C- ‘

==7^

22ZZ?-I

SA⁶^.-

A

Zy

L

AA A

>'A:vr>

A/

///

.y

Stanisław Żółkiewski pod Cecora.

!

/

fl

<> !

W

S'~

!

..><■

A

V

aa*/

^ - >7'

I

&$>

YiK

/ -^1

/

i'

iSKW®

A

Pm

fp

.„Jg^S

A

■V

' \

•M

ki

□

y.

■A

», Yl

; *t\ ilJ/Wj

li

I

I,

\

0

6 ,'?7

p>;

'/

w Mmmm

///. /'W Mf/y //, WE

/A

'////>

■■

/7/>

/

7

//

»

Tc

r

77

■y/y

k

7

77

A

i

r5-:-:7

\

'i,

i

vi

Yc

m/7

%

l‘

W

CA

S/'X

I;.'

MĘjkM

Am

w,

m

\

Wid

\igd-y///>'/

Wi

//A

{./

ą./

Pi

%j

i i

/Y-7

ii

0^

c;

!/.-

I

XX

Ś3

m

AA

S3

\

V7

•A

'<2

AC

C\

X/

v\X\-

F

3’

6

V

l4

iV

%

7 ■

7

1

Wk

%

!!

[y

T?.

1

(T.

N

///^

WyZ

^77^

'7

A

k-

^7

CA\

W‘P

,IJ

Lł

AVyj

f'

P.ymnck Juliusza Kossaka.

nie żądali. Nie zważając więc na nic, cala ta hałastra rozrywa w nocy obóz i rzuca się w nurty Prutu, na czele Korecki i Kalinowski z Gracyanem, ci właśnie, co Żółkiewskiemu tchórzostwo zarzucali! Marne były ich nadzieje; ci, co przez rzekę się przeprawili szczęśliwie, zginęli z rąk Wołochów i Tatarów, inni w falach Prutu znaleźli śmierć niezaszczytną. Utonął Kalinowski, Gracyana zamordowali Wołosi, uratował się Korecki, wracając do obozu, gdzie tymczasem Żółkiewski, przy blasku pochodni obchodząc stanowiska, uspokaja! strwożonych, karcił niesfornych i rozbestwionych, wreszcie przysiągł uroczyście na ewangelię, że wojska opuszczać nie myśli.

Upłynęło na tem i na układach próżnych z nieprzyjacielem siedm dni, 29 wreszcie wyruszył z obozu rozkopanym wałem tabor, w siedm rzędów sprawiony, ku Mohylowu; rozpoczął się odwrót straszny, wśród «tepów zapalonych, bezwodnych, pełnych szarańczy, wśród nieustającego pościgu nieprzyjaciela, który znędz-nionych głodem, zmordowanych bezsennością i umierających z pragnienia nękał do ostatka. Przez cały tydzień trwał ten pochód i te śmiertelne zapasy z chwałą dla garstki walecznych, a z wielką szkodą pogaństwa. Nareszcie dnia 6 października zatrzymał się tabor o półtorej mili od Dniestru, nieprzyjaciel zmęczony także ustawał w pogoni, zdawało się, że wojsko uratowane. Nagle wszczął się nowy rozruch w obozie; czeladź, obawiająca się kary słusznej za swoją niesforność, wypowiedziała starszyźnie posłuszeństwo i rozerwawszy tabor, wśród rabunku i grabieży, szukała w ucieczce ocalenia. Skorzystali z tego Tatarzy i całą siłą uderzyli na garstkę, otaczającą jeszcze hetmanów, wśród ogólnego popłochu postanowiono uchodzić dalej taborem konnym, czyli zdecydowano się na śmierć niechybną. Zrozumiał to Żółkiewski i zabiwszy własnego konia, wśród kilkunastu tylko wiernych towarzyszów zwiódł ostatnią, śmiertelną walkę, aż ciężko raniony, padł wreszcie pod ciosami szabel tatarskich; odciętą głowę bohatera zaniesiono Skinder baszy, który ją w podarunku posłał sułtanowi. Koniecpolski, syn i synowiec hetmana, Korecki, Potocki, Bałłaban i wielu innych dostało się do niewoli; cudem prawie ocalał Teofil Szemberg, dzielny dowodca artyleryi polskiej i autor cennego dyaryusza wyprawy cecorskiej.

Wiadomość o strasznej klęsce i o śmierci hetmana pokryła żałobą kraj cały; umilkli potwarcy i plotkarze, szarpiący sławę wielkiego wodza, nad ruskiemi województwami świeciły szeroko łuny pożarów, dając wymowne świadectwo słusznym obawom i przewidywaniom Żółkiewskiego. Zginęło jedyne wojsko, które osłaniało Rzeczpospolitą, a rozzuchwalony Tatarzyn sięgnął zagonami swojemi pod Jarosław, Wiśniowiec i Dubno, zostawiając za sobą trupy i pogorzeliska. Równocześnie od Moskwy, od Szwecyi i od granic węgierskich dochodziły niepokojące wieści, a trzęsienie ziemi na Rusi zdawało się zwiastować nowe klęski i wojny. O wojnie nikt zresztą nie wątpił, najwięksi optymiści, którzy niedawno jeszcze szydzili z przestróg zmarłego hetmana i alarmujących listów Otwinowskie-go, popadając w drugą ostateczność, przewidywali teraz niechybny upadek Rzeczypospolitej.

Prźerażenie było tak wielkie, że gdy dnia 15 listopada 1620 roku obłąkany Piekarski uczynił zamach na życie Zygmunta III i wchodzącego do kościoła ugodził Czekanem, co niezmierną wywołało wrzawę i popłoch, rozeszła się wieść po Warszawie o napadzie Tatarów i utrzymywała całe miasto przez kilka godzin w śmiertelnej trwodze. Na pochwałę ówczesnego społeczeństwa powiedzieć jednak należy, że w chwili krytycznej nie oddawało się niemej rozpaczy, lecz zabrało się do obrony dzieła energicznie i skutecznie. Bez długich przygotowań zwołano natychmiast sejm w listopadzie, gdzie z rzadką w takich razach jednomyślnością uchwalono niesłychany w Polsce podatek po 8 złotych polskich z łanu, ośmioraki „szosz** (podatek od domów miejskich) i podwójne czopowe. Prawda, że podatku tego szlachta niepłaciła wcale, że dotykał on ją tylko pośrednio, a przygniatał całym ciężarem włościan, mieszczaństwo, szlachcica zagrodowego i po części duchowieństwo, ale nawet i w takim wypadku hojność niezwykła sejmu była dowodem dużej ofiarności, objawiającej się u nas niestety tylko w chwilach najgroźniejszego niebezpieczeństwa i znacznie gorliwszej troskliwości o dobro powszechne, które zazwyczaj z powiatowego traktowano stanowiska. Ale nawet w tej chwili, gdy zapał patryotyczny całe powinien był ogarnąć społeczeństwo, gdy tym, co na czele narodu stali, należało wszystkie warstwy jednoczyć ku obronie Rzeczypospolitej, odezwał się zakorzeniony egoizm rządzącej klasy, odezwała się owa tradycyonalna niechęć ku mieszczaństwu w konstytucyach, wymierzonych przeciw zbytkom i w instrukcyach poselskich, dążących do zapewnienia żywiołowi szlacheckiemu przewagi po miastach.

Ustanowiono mianowicie jednakową cenę dla przedmiotów zbytkowych po wszystkich miastach, zabroniono „plebejomu używania szat jedwabnych i drogich futer, „okrom lisich i innych podlejszych¹*, a posłom powiatu upickiego polecono, ze względu na stosunki wileńskie, aby „naród szlachecki od preeminen-cyi po miastach nie był oddalony**, i aby „każdy zby-tecznik powinien się usprawiedliwić przed sądem głównym", a więc z pominięciem sądu miejskiego. Jeżeli konstytucya, co tylko przytoczona, świadczyła o zupełnej nieznajomości kardynalnych zasad ekonomicznych, jeżeli sprzeciwiała się wprost zdrowemu rozsądkowi i gotowała niechybną ruinę kupiectwu, to żądania szlachty upickiej, którą reprezentował wtedy Jan Si-ciński, było dalszym ciągiem owej polityki ziemiańskiej, zmierzającej do poddania wszystkich warstw społecznych pod władzę jednego stanu, do zniesienia wszelkich przywilejów, niewygodnych dla klasy rządzącej. Nadaremnie zaprotestowali kupcy wileńscy przeciw nowemu temu ograniczeniu, napróżno wykazywali w obszernym meinoryale szkodliwość i niedorzeczność pornienionej konstytucyi, nadaremnie przypominali szlachcie, że „miasta wielkie nietylko są ozdobą państwa każdego, ale też obroną i pożytkiem** ¹), domorośli ekonomiści ówcześni nie byli wstanie zrozumieć tych wywodów, a senat, chociaż inaczej na sprawę tę się

x) A. Frockaska: Protest kupców wileńskich z roku 1621. Kwartał łiistor. VII. str. 436.

zapatrywał, nie miał władzy na tyle, aby konstytucye sejmowe zmienić lub uchylić.

chrześcijańskich i zastępy Zaporożców, gotowych zawsze do walki z półksiężycem i pogłaskanych świeżo rastawicką ugodą. Optymizm polski wyobrażał sobie także, że gdy sułtan Osman, o czem powszechnie było już wiadomo, z całą potęgą swoją wyruszy na podbicie Rzeczypospolitej, wszystkie mocarstwa chrześcijańskie

Mimo tych niesprawiedliwości oczywistych i mimo błędnej z gruntu polityki skarbowej, dały uchwalone podatki znaczną ilość pieniędzy, ale nie wystarczały na zaciągnięcie 60,000 armii, jak to z początku postanowiono. Za 5 do 6 milionów ¹), można było wystawić będą uważały za swój najświętszy obowiązek Pola-

sj;

/'TA

■%

jife

wm

s:

IM®

Sit

Jan Karol Chodkiewicz, hetman wielki litewski.

* \' J-C,

co najwięcej 35,000 żołnierza, bo oprócz wojska trzeba było postarać się o amunicyę, artyleryę i żywność, na co w Polsce zazwyczaj niewiele zwracano uwagi. Niedostateczne siły zbrojne miały pomnożyć posiłki państw

J) Tretiak Józef: Historya wojny chocimskiej w „Przewodniku nauko wo-literackim" z roku 1888.

ków w tej walce z pogaństwem popierać bezinteresownie i skutecznie. Nie wiedziano i nie myślano o tern, ze w dyplomacyi interes główną odgrywa rolę i że Rzeczpospolita zatem chyba od jednej Austryi, zagrożonej podobnie potęgą turecką, pomocy spodziewać się może. Gdy jednak dom habsburski, zajęty wojną czeską, sam zaledwie obronić się zdołał, zawiodły i te na-

4

mam

m

'Wi

%h

m

i

m

kP

i

fi

■

mm

M

:; gaSj 'i;®

Mli

.

il

•4!

■ |

W0

sS

i

ii

■MS

m

HjPfel

Ili i

tŁ

**>%»' 4»*<! ?•;

i

WHI"

>S» i .

OBMi

.

Bitwa pod Cecora.

4

.i

S

v

I

b?:p '''mi ® a * ; ,

;

i *w/'

Ę m ®'

/.

w±

|&j

~

V \

n

saffl

IW

* t ww ■    ™:

|pf

# * h*

m

Br t

y

,

[*J • • 4

'

B

i

,Ł

; :; 'Ł

I

iii

-

1

M

mmś

<rv.«/s

m.■*

i ■■

f ’4#rl

fM

¹

iĄ

< J

jSw* v-

■Ł

Ą \

'

,t

'

m

SfiŁ

f; •

■

■M-s

[ ,

m

Rysunek Juliusza Kossaka.

K

■ ^

ii

''y1‘ ■

p

pŁgj

jj

1

’ ,

• J

Ii I I

ii i

ft

! t m

|K fil ■ •lUjjj&i ,fff,:«.. i3BBS

;

iflH

■

Ssl

1

I

|:illil|||i||

*v •

Si

■ *

■

ii

■

I:;:

1

J*«S§3

R%4

w*..........    ■■m\

n- #*4 t •_

dzieje. W tym duchu odpowiedział też cesarz posłowi polskiemu, Maksymilianowi Przerembskiemu, zezwolił jednak na zaciągi na Szlązku i przyrzekł Węgrów trzymać na wodzy. Achacy Grochowski uzyskał od papieża Grzegorza XV nieznaczny zasiłek pieniężny; inne poselstwa, porozsyłane do wszystkich dworów europejskich, nie przyniosły nic więcej, jak tylko zapewnienia życzli-obojętni. Większość, złożona z chłopów i mieszczan ukraińskich, trzymała się wprawdzie wyznania greckiego, ale, zajęta rzemiosłem wojennem, nie troszczyła się wcale o spory dogmatyczne. „Prawie wszyscy Kozacy—tak wyraża się metropolita kijowski, Rutski, w roku 1622 — nie wierzą w Boga i nie dbają o wiarę, jak i dawniej o nią nigdy nie dbali. Dopiero od dwóch lat

5\V

W/

•::g

1>

[-—Bwi

yST

'V

i# .....i

*w

li

ł“S

/m//j

■4 ml

vWrWl

**'■

'■

jj\

Mfc

Sf-

AJJK

,^s..

\4\'

i:v

?/.

wXMf

i m

w mml

'r:.x,r-

wy

iii

•3

ACM'

A*

t- %s

Jk

Ul

sfeLt^i

\i

*VL

wm

w.

>;■

\yy,

r.-

' 'llfl E;

\m%

mmmm

Mm

S¹

tr\

r Wijsr

Impe'

Blzfe

wl?i&

psę?. i

K5a-

KV

‘a

■w t

'4Jt

ih

!,

ar Hi

r M:/,

■v

Wam

1^' MmM

ij0JĘ/

f.-/

\£^aM*A

ikfSPfeiJ^

v>.

*w

g?s

r;p

'■M

■SK'; 1P~ '^Sf^r ’

r;-v

wsai

a?¹

i)

w;

Tarcza z wyobrażeniem bitwy pod Cecora.

(Ze zbiorów prywatnych.)

wości i obietnice, które wcale ziścić się nie miały. Po -zostawali jeszcze Zaporożcy, ale i tn stosunki zmieniły się już znacznie na niekorzyść Rzeczypospolitej, wskutek propagandy ze strony Moskwy, która właśnie w tej krytycznej chwili pomiędzy Kozakami kiełkować poczynała. Zaczepiono ich ze strony najdrażliwszej, t. j. religijnej. Kozacy byli dotąd w rzeczach wiary dość zaczęli parać się sprawami kościelnemi, gdy nowo ustanowione duchowieństwo greckie pobudziło ich ku ternu¹⁴.

Inicyatywa wyszła z Moskwy. W roku 1620 pytano posłów kozackich w dumie carskiej, czy król polski na wiarę ich nie następuje? Odpowiedzieli: Następowania nie było żadnego, a o papieżu nic im nie wia-

-.-2

-----

P-śA

-m

Cj

• W-'_______■

jJm

mmm

:—i..l: j—rrr.

Basi

. -n.——r.

L\

mań

WmLm

r*

r-sjfessśd

SU

Bk

_    -7

u 1/

igpf

JSSIP

wĘL

,r

Pomnik Stanisława Żółkiewskiego pod Cecora.

na o knowanie polityczne i śledził pilnie całą działalność jego na Rusi. Dodano mu do boku komornika królewskiego, Pacanowskiego, rzekomo do asysten-cyi i bezpieczeństwa, w istocie dla jaknajszybszego wyprowadzenia patryarchy za granice kraju. Ale Teofan nie śpieszył się wcale, a po tern, co zaszło, nie wypadało już gwałtownych używać środków; owszem, król wysłał na Ukrainę Obałkowskiego w poselstwie do Kozaków i z listem uprzejmym do patryarchy, w którym upraszał go, aby wpływem swoim skłonił Zaporożców do udziału w wojnie tureckiej. Teofan uczynił zadość temu żądaniu, wydał pismo do Kozaków, wzywając ich do posłuszeństwa względem króla i wyraził zarazem nadzieję, że tą powolnością uzyskają u rządu łatwiej zatwierdzenie biskupów, świeżo przez patryar-chę mianowanych.

Wśród tych układów gotowano się dalej z pośpiechem do wojny. Król wstrzymał się z oddaniem osieroconej przez śmierć Żółkiewskiego buławy wielkiej koronnej, naczelne dowództwo nad wojskiem powierzono Janowi Karolowi Chodkiewiczowi, dodając mu do pomocy, ze względu na wiek podeszły i siły stargane, Stanisława Lubomirskiego, podczaszego koronnego jakoteż komisarzy wybranych przez sejm, którzy w „żadne rządy wojenne, hetmanom należące¹⁴, wdawać się nie] mieli i przestrzegać jedynie „należytego szafunku

domo, bo ten kraj od nich bardzo oddalony. Nie poprzestała Moskwa na tern. Bawił wtedy na dworze carskim patryarcha jerozolimski Teofan, który po śmierci Hermogena wyświęcił na patryarchę moskiewskiego Filareta, ojca cara Michała i wracając następnie do domu, zatrzymał się przez cały rok na Rusi kijowskiej. Że ten pobyt wysokiego dygnitarza cerkwi wschodniej u granic Zaporoża, a potem na samem Zaporożu, w Trechtymirowie, miał cele nietylko religijne ale i polityczne, to na pierwszy rzut oka jest widoczne. Usłyszeli więc Kozacy, że walka przeciw niewiernym jest ich obowiązkiem, ale że nie powinni przelewać krwi chrześcijańskiej, jak to czynili w Moskwie, lecz bronić praw cerkwi wschodniej, upośledzonej i uciśnionej przez rząd polski. Skruszeni i przekonani temi argumentami Kozacy, prosili przez usta Konaszewicza patryarchę „o ab-sulacyą z wyznanego grzechu rozlanej krwi chrześcijańskiej wMoskwie⁴⁴, a rozczulony Teofan przebaczenia nie odmówił i tern do reszty Zaporożców sobie pozyskał, poczem natychmiast siedmiu unickich biskupów wyklął, innych zamianował, a sam do Techtymi-rowa pojechał, nie czując się w Kijowie bezpiecznym ¹). Rząd polski od samego początku podejrzewał Teofa-

gft

.f

..

II!

ił

.!

lit;

i li

r

;!!

is

|l

r-\

11!

|t

& ---m

wwmm

w-M

r ,:,m

■—^3

' 1 ; w=

:

m

b,

::>r

w.

-r;.    ■

m-

A;

m

.f.

Bil

Syp

aimiw

siBi

mm

;;.....

.w

‘J Wobec tych oczywistych dowodów twierdzi p. Tretiak (Wojna chocimska, ^str. 300), że podejrzenia o Teofanie nie były słuszne.

Nagrobek Piotra Kochanowskiego w Zwoleniu.

(Umarł 1620 r )

pieniędzy/ Nadto udawał się do obozu królewicz Władysław, może niezupełnie miły Chodkiewiczowi, ale popularnością swoją, szczerością i otwartością chwytający za serca żołnierzy i wielce przez nich łubiany. Werbunek żołnierzy, przygotowanie armat i prochów postępowały nadzwyczaj powolnie skutkiem opieszałości i nieudolności podskarbiego Daniłowicza, tak, że dopiero w czerwcu chorągwie liczniej pod Skałę ściągać się zaczęły, a w sierpniu jeszcze dorabiano we Lwowie łoża do dział, sprowadzonych tam z Warszawy. Pomimo ożywione mnóstwem koni, wielbłądów i słoni, najeżone olbrzymiemi na owe czasy działami, z których miotano kule, 55 funtów ważące. Była to jednak potęga więcej straszna na pozór niż w rzeczywistości, bo, odliczywszy ciurów obozowych i służbę, mógł sułtan wyprowadzić w pole nie więcej jak 160,000 żołnierzy. I tak atoli imponowali Turcy liczebną przewagą, wobec której garstka 35-tysięczna Polaków wydawała się wysepką, okrążoną zewsząd wezbranemi falami oceanu. Słusznie też z niecierpliwością wielką wyglądał Chodkiewicz

'A

jg

fm

111

[|

wm

Melchior książę Gedroić, biskup żmujdzki.

(Umarł 1609 r.)

tego wszystkiego zgromadził Chodkiewicz, znany z energii i od stycznia już krzątający sią pilnie około wyprawy, w drugiej połowie lipca 20,000 ludzi na polach ory-niriskich, przeszedł z temi siłami Dniestr i okopał się pod Chocimem, na ziemi mołdawskiej, oczekując przybycia Kozaków i królewicza. Osman tymczasem, poruszywszy Azyę, Afrykę i Europę, szedł jak drugi Ner-xes, na czele 300,000 ludzi na ujarzmienie Polski i ukaranie znienawidzonych Kozaków. Dnia 2 września zabieliły się wzgórza, położone naprzeciw obozu polskiego, tysiącami namiotów pogańskich, wyrosło jakby z pod ziemi miasto, zaludnione tłumem różnobarwnym,

przybycia Kozaków. Tymczasem na Zaporożu wikłały się stosunki coraz bardziej. Królowi doniesiono, że Teofan, który na początku roku 1621 opuścił wreszcie granice Rzeczypospolitej, nie był patryarchą, lecz prostym oszustem, że przyjechał do Polski z Turkami i że mianowani przez niego episkopowie działają xw porozumieniu i pobudzają dyzunitów do buntu. Wyszły skutkiem tego groźne uniwersały królewskie przeciw zdrajcom i buntownikom, kupiącym się około metropolity Boreckiego i Smotryckiego, duchowieństwo prawosławne odpowiedziało na nie wielkim zjazdem w Suchej Dąbrowie pod Fastpwem. Hetmanem kozackim nie był

i' ¹

li?

mi

,v

i-':

■*v0m

hJ

PĄ ■ ??

Ww’"

[I

2H

Imm

& )^'\n

mm

PS JR

■i-

lii

•12

is

P$|j

WĘĘĘĘĘMa-.

1^113®®?

1S

■'

Ili

.W

fcX

s$-

Cl

,,

ss£

f Ml

ł: Ak

r -A

-i

*sw"

MA

iii

WM£Mm0m

a/i

By

8h #    .

- .«

■    i, a

^ySSS^.j

§fl

Wmł/

KI

\mm

v\'Sv>>.

;j

\v

If

mm

₄*

\WV

im

*TJ

Jan Karol Chodkiewicz,

hetman wielki litewski.

(Z galeryi pałacu wilanowskiego.)

'*Ą§ d

\\

Herb Jana Karola Chodkiewicza.

!8|

■a

*jL v -

,

■■

KK9K& .:

iS

HP

.

m: ■ ,⁴ -• - -

WM

SM

SM*:

: •: -... j

gj

W-

#*»

ii

W,

li

4T '

ajg

-kwm

mm

mMmm \

mm i wm •

v«

111

Misi

8X11

Eg

Ii

i,

H&

ta

KI

iFwmm

vjs3

J 1    -    ... *

■■

r.....;

Wm

yi

s"

IImi

Kj

:1

%

• 4f

Rysunek W. Gersona.

Jan Karol Chodkiewicz,

hetman wielki litewski

■O

Pił

Podobizna podpisu Jana Karola Chodkiewicza.

wtedy już Konaszewicz, lecz pijak Borodawka, przez czerń na godność tę wyniesiony. On z Boreckim—o ile sądzić można — kierowali obradami, odczytywali listy o prześladowaniu dyzunitów na Litwie i podburzali zgromadzonych. Sahajdaczny prawosławia się nie zaparł, ale w odpowiedzi na wszystko odczytał list pa-tryarchy Teofana i stanowcze odniósł zwycięztwo. Wśród grzmotu moździerzy wysłuchała czerń następnie posła królewskiego, Obałkowskiego, i poprzysięgła wierność królowi pod warunkiem, że potwierdzi metropolitę

jącą i tem zapewnieniem jakoteż wypłatą żołdu pozyskał ich dla siebie zupełnie. Tak stanęły rzeczy przy końcu lipca, ale w miesiąc potem jeszcze nie było wiadomości o Zaporożcach w obozie polskim. Wiedziano tylko, że Borodawka najechał Mołdawię, że spustoszył powiat sorocki i oryowski i że bijąc się po drodze z Tatarami, zdąża do Chocimia. Obawy Chodkiewicza uspokoił Sahajdaczny. On to z narażeniem życia i zdrowia przedarł się do obozu polskiego, on, wróciwszy do Zaporożców i objąwszy na nowo władzę hetmańską po

SBEs-BIsEs

2Wir.

gg

:7^FE1

mmm

|    ...... wp=

//■"■Z--    ; fm

= .*T.-A

?TESl-

jHUgsl

Be

a li

7:-j

mmm

tiis: i mm

| M/PS

n.

?•'>

-wg

..

L;

r-j

WJL

ii

mmm

i-

ira

iii

ttUti

rj5t

nu

P

S&l

r ''

j.

-a

=2s

Prma

IByfeżSfe

f.'

m?.

PI

A>

lut .

Wftiii

*'.^v

ffi

UJ

Bi ⁻

7.,

K;

x)-jm

X- ‘At * HwBl

aa

T7WS

:śm

ry..: ₍^wji

J/7-

V:,

Kościół Bernardynów w Mozyrze. (Wzniesiony w 1616 roku.)

zrzuceniu Borodawki, uniknął zręcznie zasadzek nie-

i władyków, ustanowionych przez Teofana. Nastręczała się w tej chwili najlepsza sposobność do ubicia przyjacielskich i dnia 1 września połączył się zwoj-całej sprawy. Gdy rząd polski 'nie zdołał wciągu 25 lat unii rozkrzewić i utwierdzić, gdy propaganda prawosławna objęła całą Kozaczyznę, nie pozostawało nic innego, jak tylko stworzyć odrębną dla R.usi polskiej organizacyę hierarchii dyzunickiej, uwolnić cerkiew z pod wpływów Moskwy i stłumić tym sposobem niebezpieczną agitacyę duchowieństwa obrządku greckiego. Nie zdobył się na to Zygmunt III, chociaż, ulegając konieczności, dał posłom kozackim odpowiedź uspokaja-

ssiem polskiem, ą w dwa dni później przybył królewicz

Władysław. Wszystkie siły, skupione w dwóch obozach, wynosiły 65,000 ludzi. Z tą armią, opartą o Dniestr i niedaleki Kamieniec Podolski, który powinien był dostarczyć żywności i amunicyi, można było stawić czoło przemożnemu nieprzyjacielowi i doczekać się pospolitego ruszenia pod wodzą króla, .lakoż oblężenie, trwające od 2 września do 9 października, okryło nieśmiertelną chwalą naród polski i wojsko kozackie.

zackich molojców. W krwawej bitwie, stoczonej 15

Wśród nieustających prawie szturmów tureckich i wycieczek z obozu polskiego, topniały zastępy Ósma- września, padł Karakasz basza, ulubieniec sułtana. Ośna, upadał duch jego wojska, krzepiły się nadzieje Pc-laków. Ciężkim ciosem dla wojska była śmierć Chód- Hussein baszę i 28 września przypuścił szturm gwal-kiewicza, który 24 września w zamku chocimskim zakończył żywot, pełen chwały i poświęcenia dla ojczyz-

man rozwścieczony złożył z urzędu wielkiego wezyra

towny, trwający od 8 zrana do wieczora, skończony zupełną klęską Turków. Ta ostatnia próba niepo-

iSil

li'

■\

(ii;

... -r

:;?ł

gijlg]

i, j

1:

I'. :jj

n

BI

ii

mi ■■

m

01

li

i-:

U]

Ti

TH

bij

Ti?

-i

ai

jj; !J|ifl! i|,

IIS

sa

SI

ii

ll

Clij

I

lilii

:;v

-355*.

r*

'•V⁵

i—'

sśalM

11

ja

fgjgjjS

Ć’-"

-    ~^=3j |

Et

Śmierć Samuela Koreckiego w Stambule, w 1622 r.

(Rysunek Fabiańskiego i Kossaka.)

ny, jakoteż choroba uporczywa królewicza Władysława, ubezwładniająca go przez cały czas wyprawy. Mimo to odwaga wojska nie zachwiała się ani na chwilę. Zgon hetmana utajono, a naczelne dowództwo po nim objął Lubomirski i szturm za szturmem odbijał się bezskutecznie o żelazne zastępy hussaryi i wytrwałość ko-myślna i śnieg, który 27 września prószyć zaczął, usposabiały łagodniej Osmana i jego doradców. Ale i w obozie polskim także życzono sobie gorąco pokoju. Nie-dołęztwo pospolitego ruszenia, które dopiero w pierwszych dniach października około Lwowa zbierać się zaczęło, niedbalstwo starosty kamienieckiego, Stefana

Potockiego, w dostarczeniu żywności, częste zagony tatarskie, docierające w okolice Lwowa i brak amunicyi zresztą, działały demoralizująco na żołnierza i odejmowały najodważniejszym nawet ochotę do dalszej walki.

Po ostatnim więc szturmie podjęto rokowania pokojowe, które na własną rękę od początku wyprawy prowadził hospodar mołdawski przez agenta swego Włocha, Wewellego, i wysłano w poselstwie do Osmana

-as

V"' ''

te?

"^(

__    , /^Ł

rw 1 Xj»SfenAi

y3fe.->Ss3*

c-:X

o-.

X:

kS

ip* - f*

w*-

wL -

L(

ć-y

^ ó'-M

9}:

w,

A fi®

M5#

mem

^iSm

4

i mm

MS

...

j"

/srt'

■^1;

SR

J:p||

IPUgU

” - - i

Kr

B|('|

yfc;

tlpw

X.

s. ffi

BPf

Kil........ii

k\

ił

!li‘

fl

BS»IS

Ifl

il

:■

ATA

■i;

15

wi|

-‘KrKmyki

ŚkI

is^isSsln.

•y.... Cr.\ ■

ii

■•i:

rr,

NJM

r# -1

- (t jehhbi

^.r

£

:_>X

il

fe

: ■r - 'imI|Sa

lii™

. :■>- :1

swsśą:

■ teg

Ml

K>

Rs

L'(

:s

-r;-o

i;

W

li

i ■ l:T.tf'

--: f

KVr

X-V:X

P5I

ME

A |śjW?

«»

W '

JPsA

i

gĘr=

ni

mm4t

. f AA

aL.aI

ii

El!

\vi|i

r3C # 'X

LJ

li

V)

w- •

Mii

l;'WX:;4

U AL

Ili

yir

65

ia

E:

tu

JL ‘

rył

'■

żr |

X'

r,4i»

snl

V,'

1 TO

,\ ■!

i.

•vMi

tł

.•

[.

li

wm

r'iT5

~X~.

fS^slK^r

aa

Jan Karol Chodkiewicz,

hetman wielki litewsk¹’.

(Podług starej ryciny, ze zbiorów M. Bersma.)

Stanisława Żórawińskiego, kasztelana bełzkiego i Jakó-ba Sobieskiego, ojca króla Jana. Po długich targach stanął wreszcie pokój dnia 9 października, potwierdzający w głównych zasadach traktat, zawarty ze Skinder baszą w Jarudze. Polska wyszła zwycięzko z śmiertelnych z półksiężycem zapasów, piersiami najdzielniejszych synów swoich zasłoniła całą Europę przed

Wojna szwedzka. — Ugoda kurukowska. — Śmierć Zygmunta III. Nie zdawali sobie z tego sprawy dyplomaci i wodzowie polscy, mając na względzie tylko krytyczne położenie wojska i nowe niebezpieczeństwa, jakie Rzeczypospolitej od północy zagrażały, Gustaw Adolf bowiem, dzielny syn Karola sudermańskiego, nieomieszkał skorzystać z wojny tureckiej i wylądo-

ggggglgfcfeg

■ n    mmii

±E£^

- ^mgmśT.....

? WM

$j

'■■ ■- -&*

gT

//

’^Ęw.

m Ax

■: -g-i,

Zr9r ,#v«;

•K

A,

lr>

Sfr • ■* .jŃB

>'

|P

-irlis i?

MżM

*Vś

iJ?    f

#6: '■ ’ ł a

MmŁ

>w

fd₄

■M

Ul

•:

'V

I /l

fil

WM

m.

i.. V

HE h

■•¹ i

SP^

fisw-lj

gjsjS:

li

V>

ii

■& i

*pT

vy

iii;

di

Wa

zy:.

IV

ig

li

IR. • %

X '

ifi:''⁵- k m, -

?sy

gp

ISfev

lii

*£

iofei

?yiW‘ :^:m

t”

*«a

P..

->

.W

/J

fss

JSIsistes

— A

't®

-gil

13

W-.wmŚL

—Jmr

PSiKr^''

■m

w " "Mf-

mpĘĘSt

Rysunek Juliusza Kossaka.

Aleksander Morsztyn pod Chocimem.

najazdem pogańskim, ale, pozostawiona własnym siłom, nie mogła pokonać przeciwnika i ubezpieczyć się przed nowemi jego zamachami. Dwie kwestye nieza-łatwione, kozacka i tatarska, miały i nadal pozostać źródłem nieporozumień i zatargów, miały stać się dla Polski puszką Pandory, z której wypłynęło morze krwi i łez, pochłaniające spokój i dobrobyt następnych pokoleń.

wawśzy na początku sierpnia w Inflantach, zdobył po dłuższem oblężeniu Rygę, Dyament, a następnie i Mita-wę. Upór i łatwowierność Zygmunta III, który nie chciał się zrzec korony szwedzkiej, a do ostatniej chwili łudził się nadzieją utrzymania pokoju z Gustawem, naraziły Rzeczpospolitę na utratę ujść Dźwiny i na fatalną w skutkach swoich wojnę ze Szwedami. Krzysztof Radziwiłł, hetman polny litewski, jako protestant nie-lubiony przez króla, nie'mógł dla słabości sił swoich obronić Rygi, ani powstrzymać postępów oręża szwedzkiego. Prowadząc wojnę podjazdową razem z Aleksandrem Gosiewskim, czekał on na odjazd Gustawa Adolfa do Szwecyi i otrzymawszy posiłki zdobył Mitawę, ostro postępowanie Radziwiłła i układy skończyły się zawarciem rozejmu do 1 czerwca 1624 roku. Tymczasem ani położenie Rzeczypospolitej, ani usposobienie narodu nie sprzyjało dynastycznej polityce królewskiej. Kraj, znękany tyloletnią wojną, pragnął i potrzebował

•X*

Bi

pg

■b

SMi

■K

WĘsjm

te

II . M

I ' / 1

W- - f M

1!

I Si f

i i

ft#

W

Ute

iii

1

lilii

Al®

Ii

I,

Lew Sapieha, hetman wielki koronny. (Z galeryi w pałacu wilanowskim.)

x>c

USA'.

ale mimo to nawiązał rokowania pokojowe ze Szwedami, którzy gotowi byli Inflanty odstąpić i wojny zaniechać, pod warunkiem, że Zygmunt III zrzeknie się praw swoich do korony szwedzkiej.

Król, zamiast chwycić się tej sposobności, na^anił

pokoju, żołnierz z chocimskiej wyprawy niezapłacony, wiązał się w konfederacyę i zajeżdżał dobra królewskie i prywatne, Turcy, tłómacząc po swojemu warunki nowego traktatu, domagali się haraczu, Lisowczycy wreszcie, powróciwszy ze służby cesarskiej, grasowali

przykładnego okrucieństwa, umiał Zbaraski podkopać znaczenie wezyra Dziurdżego, nieprzychylnego Pola-Było więc dość powodów do niezadowolenia i na- kom i uzyskał zatwierdzenie paktów chocimskich. Jeżeli usługa ta, którą współcześni rymem i prozą opiewali, zjednała Krzysztofowi publiczne podziękowanie

w południowych prowincyach tak, jak w nieprzyjacielskim kraju.

rzekania. Krzysztof Zbaraski, młodszy brat Jerzego, oddalił wprawdzie niebezpieczeństwo nowej wojny

'X

i\

rźW/'&

w*ś!!^mk

mm

V,

&Mb

. ■ —-Igfe?

JHl

r-

§11

■ yj

Sigpgi

HI

MH

mm

lip

■iss

n

iro

%m

yj ,

:a

V/

X\

k :11

Kar i

1J

mm

-'V

lii

Ali p@3

"T”

rv~T

-'Sdmss?.

Jlg

r-_

r^>

jgs

J®L

mm

Sg3£

.1

'i

i ’r^

&5eX

?v

li.

P5<

MSD

yg»Y\

ill:

l£ś

iii;:;

$P Sfe

mm

mmu

lim

h555£Si

mm

■ąpm

1®

i!

I;

JlKir - ■

rasklif

iB"'

fl

» a

IteS

Ę

W:

V;

ii*

jaj

QS ; W

lii

nr-/,

mii

SBmfś

KiMfl

■M

Si

11

imrti

Wnętrze kaplicy Opalińskich w Radlinie,

(Wzniesiona w 1625 r.)

tureckiej. Wysłany w roku 1622 do Konstantynopola wywiązał on się świetnie z trudnego swego zadania; olśnił Turków przepychem, zadziwił nieustraszoną odwagą i okazał niepospolite dyplomatyczne zdolności. Przybywszy nad Bosfor już po zamordowaniu młodego Osmana, który padł ofiarą własnej swojej tyranii i bez-sejmu, to podniosła ona zarazem i znaczenie Jerzego, naczelnika opozycyi, potępiającej politykę królewską. Oba sejmy w roku 1623 i 1624 wystąpiły ostro przeciw królowi. Jerzy Zbaraski i Krzysztof Radziwiłł burzyli szlachtę, ubolewali głośno nad upadkiem Rzeczypospolitej, potępiali przymierze rakuskie, posłowie spisywali

Mf4

"

/

-

. ' ■

'

"

i . ?. ■•

:

■

W

: ■'

, ^

\

.

iSJ

s

%

■

:<.* m md

4.

’' ' ' / >•

m

i

.

V

WM

■' \

'' \

■

,,

.

iSK '

\

| • I

lit

uik

t

£V';

\ ,

■

1 i

88H

/

,

lii

■

Wojciech Baranowski, h. Jastrzębiec,

arcybiskup gnieźnieński i prymas od 1608 r.

Umarł 1616 r.

: } \

■

f§§>^

A

■

.

W

•y

■r

i M <

; .

B

—

1

"

• x V*’    '

i&d

m

mms,

R' ' '

'

ifff

■■

I;

m

!*

v?    i v ' >

ii

;,'■ *|$§g|' xv-

■ vs

mmĘj

r

7-

■;

-

<

> ,

■i

'

BP

F

Sra

...

'~~i

i

%

& X

m

” .-j

;• p x

.

s

'

: :

'X

-X

"V

^ feusf- V/-*/

.

Xm:

U * ,    ; .........

1

.

,

' . n.%V

\

Wawrzyniec Gębicki,

arcybiskup gnieźnieński i prymas od 1616 r. Umarł 162 i r.

„eksorbitancyeG zaczerpnięte z aktów rokoszowych, nie chcieli pozwolić na oddanie biskupstwa warmińskiego dziewięcioletniemu królewiczowi Janowi Albertowi i na zakupno Żywca dla królowej Konstancyi; sejm w r. 1624 na sesyi ostatniej, trwającej całą noc, uchwalił nawet dekret infamii na tych, co w obcem wojsku służą i w czasie oznaczonym do kraju nie wrócą '). Opozycya, jakkolwiek usprawiedliwiona poniekąd niepatryotycznem i szkodliwem dla państwa postępowaniem Zygmunta III w sprawie szwedzkiej, miała niestety charakter osobisty, a nie zasadniczy. Krzysztof Radziwiłł, pomijany przy wakansach, chciał na królu w listach do przyjaciół; Krzysztof Radziwiłł wyrzucał mu przyjęcie buławy, jako targanie „związków pokrew-ności“, a Rzeczpospolita opłaciła tę zemstę królewską utratą Kokenhauzu, Zelborga, Dorpatu i Dynaburga, których nie mógł obronić młody Stanisław Sapieha, zastępujący nieudolnego ojca w urzędzie hetmańskim. Był to jednak dopiero początek złego, Gustaw Adolf bowiem, porozumiawszy się z elektorem brandenburskim i księciem pruskim, Fryderykiem Wilhelmem, przeniósł w roku 1626 wojnę do Prus, opanował port pi-lawski, zdobył Frauenburg, Elbląg, Tczew, Malborg, Gniew i Sztum, słowem całe Prusy Królewskie, z wy-

==

■a§jjs

r\S!

•'l

Si

I"

Sgg

E=

ii

E5

3J

c,-'l

fil

LA

!■

li

ftł

Ssill

IMH

iE

lilii

i;

\Ł

iii

agi

m-m

■ii i

;ir.

Hi

liii

i- -?■—

)?,"•

w.

a*

-    £ -A

J.V '"“Ar . ’

Kościół po-dominikański w Latyczowie (województwo podolskie). (Z początku XVII wieku.)

strachem wymódz buławę wielką litewską, Zbaraski, niezadowolony kasztelanią krakowskąmarzył może ohe-tmaństwie wielkiem koronnem. Sejm w roku 1625 nie o-kazał się powolniejszym; zezwolił wprawdzie na objęcie biskupstwa warmińskiego przez królewicza, ale poborów na wojnę szwedzką nie uchwalił wcale i w osobnej konstytucyi postanowił, aby wojsko tylko granic i bezpieczeństwa Rzeczypospolitej strzegło, a w zaczepną wojnę z sąsiadami się nie wdawało. Król, mszcząc się na opozycyi, postąpił najniewłaściwiej, oddał bowiem buławę wielką litewską Leonowi Sapieże, który o wojnie i wojskowości żadnego nie miał wyobrażenia. Słusznie też natrząsał się z nowego hetmana Zbaraski

b Piaseeki Paweł: Chronica gestorum etc , pag. 369.

jątkiem Gdańska i Torunia. Niespodziewany ten najazd, przecinający Polsce związek z morzem, tamował wywóz płodów surowych do Gdańska i narażał szlachtę na nieobliczone szkody.

Zaczęto się więc krzątać cokolwiek żywiej około spraw wojennych. Król ze znacznemi siłami stanął pod Toruniem, powołał posiłki z Rusi pod dowództwem Koniecpolskiego, usiłował, acz nadaremnie, Gniew odzyskać. Pobito jednak Szwedów pod tem miastem, a sejm toruński uchwalił podatki na wojnę. Naczelne dowództwo w Prusiech objął teraz Koniecpolski i pomyślnie ze Szwedami się ucierał. Zdobywszy Puck, a następnie Gniew, odniósł wśród tego świetne zwy-cięztwo pod Hamersztynem nad zaciągami niemieckiemi i Tczew oblegać zaczął. Tymczasem zmienił się stan rzeczy w Niemczech. Ferdynand II, stłumiwszy powstanie czeskie i ukończywszy pomyślnie wojnę w Pa-iatynacie, zwrócił zwycięzki oręż swój na króla duńskiego, sprzymierzonego z protestantami. Armia, zebrana przez słynnego Wallensteina, ruszyła na północ, Tilly pobił na głowę Duńczyków pod Lutter (1626 r.), a Wallenstein, wypędziwszy książąt meklemburskich, obiegł warowny Stralsund, snując fantastyczne plany o panowaniu na morzu baltyckiem i o wielkiej wyprawie tureckiej. Zagrożone w ten sposób najżywotniejsze interesa Szwecyi, wymagały koniecznie interwencyi Gustawa Adolfa w Niemczech. Żarliwy protestant, genialny wódz, okryty sławą świeżych zwycięztw inflanckich, zdawał on się być przeznaczonym niejako do szkadzali usilnie traktatom pokojowym. Nie powiodło się więc pośrednictwo holenderskie, podjęte za staraniem Gdańszczan, którzy skutkiem wojny najdotkliwsze ponosili straty, bo król otrzymał właśnie pewne obietnice pomocy od dworu hiszpańskiego. Starał się o to oddawna już poseł polski w Madrycie, Makowski, i już w r. 1623 donosił, że wszechmocny natenczas minister Oliyarez, gotów jest udzielić Polsce zasiłków pieniężnych na wojnę ze Szwedami, skoro tylko sprawa małżeństwa królewicza angielskiego z infantką będzie ukończona ¹). Obecnie ten sam Makowski, powróciwszy do kraju z posłami hiszpańskimi, zapowiadał przybycie floty hiszpańskiej i znaczne subsydya pieniężne. Nic zatem dziwnego, że Zygmunt III o pokoju z Gustawem

--

Lii

Ł--

•Ti--

■Hb

|(

mm

Baszta zamku w Latyczowie. (Z początku XVII w.)

odegrania tej roli, której podołać nie mogli ani palatyn Fryderyk „zimowyu król czeski, ani Chrystyan duński.

Gorąco pragnęli tego protestanci niemieccy, kar-• dynał Richelieu, który zgniótłszy opozycyę francuzką, całe staranie swoje zwrócił na pognębienie Habsburgów, sam Gustaw Adolf wreszcie, chciwy sławy i marnujący czas i zdolności swoje w trudnej walce z Polakami, nierokującej wcale znacznych korzyści. Wszystkie względy więc skłaniały Gustawa do jaknaj rychlej -szego ukończenia wojny polskiej, a pragnienia jego spotykały się z życzeniami całego narodu polskiego. Jedna tylko Austrya, chcąc powstrzymać króla szwedzkiego od mieszania się w sprawy niemieckie i Zygmunt III, uporczywie trzymający się korony szwedzkiej, przesłyszeć nie chciał i że pomimo narzekania sejmu wojnę prowadził dalej z rozmaiłem szczęściem. Porażka pod Górznem, gdzie Wrangel na czele 10,000 wojska pobił czterotysięczny hufiec Stanisława Potockiego, skłoniła znowu stany Rzeczypospolitej do energiczniejszego poparcia wojny. Zaciągnięto na żołd 5,000 piechoty Wallensteinowskiej, której cesarz pragnął się pozbyć po ukończeniu wojny duńskiej i wzmocniono temi silami szczupłe wojsko Koniecpolskiego. Bitwa pod Trzciana, stoczona 27 czerwca 1629 r., dowiodła, czego można było dokonać większemi niż dotąd środkami. Gustaw Adolf, pobity na głowę, utracił swoją artyleryę, sam

Teki Naruszewicza do roku 1623, nr. S2.

zaledwie uniknął niewoli, Kwidzyn zdobyli Polacy. Silniejsze w tej chwili poparcie wojny mogło było Rzecz-pospolitę uwolnić raz na zawsze od ciężkiego wroga, upokarzający dla Polski i wielce niekorzystny rozejm sześcioletni ze Szwedami w Altmarku. Pozostawiono im wszystkie zdobycze inflanckie bez Mitawy, w Pru-

.i

mi

fi

^, ra

f ?    ; f

>c ^ #:/ M ę*" x - * !*r J&

m

Wk

li©

s\l * ' * m. ■    - ^

v Ite

/ :J\    ‘ ,

jgj

/"> y.

yi;J

f| v ff*

m :!1

‘•%

• I I iSp

■, : -

■ l< •• i i

■ j■>

W/ś

|Mj#:l

4*. ; W*«

i llpf

' j§ <

‘ ,#V ;

- Al '

k?-#gr~

s

u||

■ :v‘:

A; I

«■

te

Ołtarzyk hebanowy w skarbcu częstochowskim, z r, 1624.

ale ani król, ani naród nie rozumieli położenia politycznego. Zamiast wyzyskać zwycięztwo pod Trzciana, przyjęto pośrednictwo francuzkie i angielskie i zawarto siech Pilawę, Elbląg, Brunsbergę i Tolkrait; Sztum z Malborgiem wziął w sekwestrę elektor brandenburski, zdradziecki lennik Rzeczypospolitej. Sejm warszawski, zwołany w listopadzie roku 1629, narzekał słusznie na haniebne w gruncie warunki rozejmu, ale nie zdobył się na tyle odwagi, aby je odrzucić i wojnę dalej prowadzić. Zamiłowanie pokoju i skąpstwo szlachty przemogło uczucie wstydu i upokorzenia, a uwaga ogólna skierowała się na Ukrainę, gdzie po utrzymanie wielkiej liczby mołojców, a po ukończeniu wojny stosowano do nich surowe konstytucye sejmowe, ograniczające ilość regestrowych Kozaków i poddające ich pod władzę hetmanów koronnych. W tem postępowaniu, uzasadnionem poniekąd względami ekonomicznemi, tkwiły nasiona nieustających

um

V-

m.

Portret królewicza Władysława.

(Z obrazu Rubensa, znajdującego się w muzeum polskiem w Rapperswyl.)

raz drugi już od czasu wyprawy chccimskiej trzeba by

zatargów i buntów kozackich. Łatwo pojąć, że dla właścicieli wielkich fortun ukraińskich i dla całej ko-Znaczne usługi, jakie oddali Zaporożcy Rzeczypo- j lonizującej się wtedy gorączkowo Ukrainy, owo tłum-spolitej w drugiej połowie panowania Zygmunta III, nie zmieniły w niczem prawie zapatrywań na kwestyę kozacką. Starano się wprawdzie w chwili niebezpie- j jące niebezpieczeństwo wojny tureckiej, gdy głodne czeństwa o pomoc kozacką, wyznaczono żołd, który    zastępy Zaporożców w „chadzkach" na morzu widziały

Zaporożców niezawsze dochodził i nie wystarczał na    jedyny sposób swego utrzymania: ale właśnie z tego

Dzieje Polski. Tom IV.

ło uśmierzać niebezpieczne bunty kozackie.

ne zbieganie ludności rolniczej na Niż było wielce niedogodne, że narażało ono Rzeczpospolitą na nieusta-

03

•\-

BroKHiii

r;:

*;■

t* :

III

SpP

WW-

nwii

,SXk

iuiuu\\mu\\V'V/.

•/ iii j, u-

Ę-

II

f:.

V'

>/)

W)r\

,)]

X)

i¹™

ggg

,11

i.!.

gir

Hl

23

'•r

fi

■■

/.*$

n

Mk'*™

-il^

grilli

p4

rgggg

If

.=

i

mm

/SS

fm.

w'

: \!

'■

im

\\\v

II

\T?

f‘M

\\\

|l

RA

ii

,r,r

i'

r/lŁ,

-w

/r

?s

23®|

\]

m.

yś

Yt

'Z/'

■ cwt

gs

v\;

M\.

Twm

w

w.!//'

Jjii-g

\\

huk

- gy

hx

•g

ml

iMIfssiw

sr v

k\

ggrj g gw

■ii

iVyg

*®S8a

\• V;x

'i'

mi

Jj

'W\

‘V"‘ ó

\;5»

,...A

At \ \ \ #*\\\

i\

i \r

•m

mmwrr

WT*ź 4

!^V

r£7.

w.

________

Anna Eufrozyna z hr. Chodkiewiczów Sieniawska, żona chorążego koronnego.

Umarła 1632 r.

(Podług współczesnego portretu rysował Jan Matejko.)

powoda wypadało anormalne te stosunki stanowczo uregulować, liczbę regestrowych Kozaków powiększyć, żołd dostateczny dla nich ustanowić i poddawszy zastępy te władzy hetmanów i rygorowi wojskowemu, powierzyć im straż brzegów dnieprowych dla powstrzymania napadów tatarskich. Tak radził niegdyś Daszkiewicz, tak a nie inaczej wyobrażał sobie organizacyę Ukrainy wyborny znawca tamtejszych stosunków biskup Wereszczyński. Nieusłuchano ani jednego ani drugiego, a nawet teraz po wojnie chocimskiej nie wy-nagradzono Kozaków tak, jak na to zasługiwali. Powstało skutkiem tego pomiędzy nimi wielkie niezadowolenie; Konaszewicz, chory, żegnał tylko królewicza

podczas twardej zimy, zniósł on pod Szmańkowcami, niedaleko Czortkowa, cały kosz tatarski, przyezem taka zaciekłość owładnęła rycerstwem polskiem, że jeńców tatarskich, nawet wbrew rozkazowi hetmana, nie żywiono wcale, siekąc ich bez litości. A gdy niebawem potem wojna szwedzka odwołała hetmana do Prus ; stanął na straży kresów ukraińskich Stefan Chmiełecki, niezrównany pogromca Tatarów. Z lekko uzbrojonemi lotnemi rotami kozackiemi spadał on jak piorun na karki najezdników i stał się takim dla nich postrachem, że step ukraiński za jego czasów zaludnił się setkami j siół i miasteczek, że kolonizacya sięgnęła w najodleglejsze i najdziksze kraju tego zakątki. Mimo to, a mo-

- "Ł,

ągpji.. ■ *

- w-;

€-~

igEj

~J£ZJ£ ■ «

■ ł

®f|

■s.

fff

,V;

-u

X-

ń<.

fe

*■

.*

W-

*!

,JS

i£§m

r-

iiii

pHu

fji

Ki

-r-

¹ d i ylU 4

fi. I! i

uLMśk

iif

Ł/r.r

"A*

*<

{>

i r

HiSI

lilii¹:

LLUlt,

: " *•**&>

lilii

MU¹

i’ s?tS|

™;./- m:

44»

SP

fT

tmsui

'    ♦ %®*i

ST* <ł*

€fr.£p.Z-\} ' ^ ;

^|i ^Mh*-******^

tf,r £<8aMs&jiyfe

Kościół drewniany w Wiłkowyszkach. (Wzniesiony przez Stefana Paca. starostę preńskiego, w 162^ r.)

Władysława, jemu bili czołem i strzelali na wiwat mo-łojcy i wojsko kozackie odeszło zrażone i zniechęcone do domu. Sahajdaczny w rok potem złożył godność atamariską i w zaciszu klasztornem dokonał życia, godzien zaprawdę lepszego losu i większego u współczesnych uznania. Jeżeli Konaszewicz niezawsze zdołał utrzymać na wodzy Zaporożców, to następcy jego nie krępowali się już żadnemi względami. Na nowo więc rozpoczęły się wyprawy morskie, odpłacane sowicie najazdami Tatarów, z tą tylko różnicą, że ze strony polskiej więcej było czujności i energii. Hetman polny koronny, Stanisław Koniecpolski, powróciwszy niedawno z niewoli pogańskiej, mścił się srodze za krzywdy doznane i za cecorską klęskę. W roku 1624, że właśnie dlatego, roił się i Niż od zbiegów rozmaitego rodzaju, rosło w liczbę Kozactwo, powtarzały się coraz częściej wyprawy na pogan, ale także grabieże i rozboje, których ofiarą padały wioski i dwory szlacheckie. Niemałą do tego podnietą było duchowieństwo dyzu-nickie, walczące na zabój z unią i podburzające ludność wyznania greckiego a szczególniej Kozaków do gwałtów i mordów. Ton tej propagandzie nadawali władycy, ustanowieni przez Teofana: Jezajasz Kopiński, smoleński, Paizy Hippoliłowicz, chełmski, Abraham Grek, piński i Turowski. Każdy niemal z tych episkopów, gdy go nie dopuszczono do zawładnięcia dyecezyą, szukał oparcia na Zaporoźu i tam siał ziarno nienawiści przeciw Polakom i duchowieństwu unickiemu. Skutek był oczywiście najpomyślniejszy na kresach. Tak zginął męczeńską śmiercią w Witebsku św. Józefat Kuncewicz, arcybiskup połocki (12 listopada 1623 r.), w znacznej

Jakkolwiek można się nie zgadzać na politykę Zygmunta III względem dyzunitów, to przyznać trzeba, że żaden rząd, a więc i rząd polski nie mógł patrzyć obo-

fr

TO

■■ - -

wsmm

u,⁻'

:\v..

:VV

!

IR

e

Zygmunt 111,

(Z galeryi w pałacu wilanowskim.)

mmmmm,

1="-

i

t

:

■

[SśiBf

\i

części z winy Melecyusza Smotryckiego, tak musiał ustąpić z Kijowa metropolita unicki Józef Wi darnin Rutski, wypędzony przez Kozaków.

jętnie na nadużycia tego rodzaju i jeżeli ukarano surowo mieszczan witebskich, to i owa coraz bardziej wzrastająca swawola kozacka wymagała jakiegoś skarcenia.

Wszak ataman Zmoila urągał na czele 30,000 mołoj-ców powadze hetmana i Rzeczypospolitej, wszak wiadomo dobrze, że Moskwa podarunkami Zaporożców

Kurukowem jeziorem w roku 1625 pod warunkami dosc łagodnemi. Liczbę Kozaków regestrowych oznaczono na 6,000; mieli on; pobierać 60,000 złotych polskich

i!

•ii

|i

'mm

i»p

ii

S - :-v/ -

®15

mm

m 4

Wi......

::5'-V vi*j

'V.

SI

jjgj^

£*1

«§

M

i®

•5

wm

ą

,v-

u

[;(

§SWV

'• \

V/,

Pftstli

Cig

Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny. (Z galeryi pałacu wilanowskiego.)

„kontentuje“. Dziwić się zatem nie można, że Koniecpolski ruszył z wojskiem na Ukrainę i pobiwszy w krwawej bitwie Kozaków, zmusił ich do ugody nad żołdu i wstrzymać się od wszelkich wypraw na morze. Atamanem został Michał Doroszeńko, pobierający podobnie jak assawułowie i pisarz osobną pensyę od króla.

W stosunku do dawniejszych traktatów była umowa kurukowiecka znacznym postępem, ale przyszłość zależała od wykonania warunków i od zręcznego traktowania Kozaków. Pojmował to wybornie Stefan Chmielecki, łaskawy i przystępny dla ludu wiejskiego i ztąd także na Niżu wielce popularny, nie pojmowali król i szlachta, pragnąca używać w spokoju owoców pracy kolonizacyjnej. Zmarnowano nieopatrznie najlepszą sposobność do zatrudnienia Kozaków i do poha-które tym razem pogromił szczęśliwie Chmielecki pod Monasterzyskami i Bursztynem.

Śmierć Doroszeńki osłabiła—o ile sądzić można— pomiędzy Kozakami stronnictwo przychylne dla Rzeczypospolitej, a wyprowadzenie wojsk polskich z Ukrainy do Prus ośmieliło czerń kozacką do nowych rozruchów. Podburzeni przez duchowieństwo prawosławne podnieśli Niżowcy nieregestrowi bunt, zamordowali atamana swego Hryćka Czarnego i rzuciwszy się na

Obraz wotywny do Matki Boskiej.

(Malowany na drzewie na początku XVII w., znajduje się w kościele Franciszkanów w Krakowie.)

mowania najazdów tatarskich, kiedy Szahin Giraj, jeden z carów krymskich, oddał się w opiekę Rzeczypospolitej i przyrzekł uznać zwierzchnictwo polskie, jeżeli mu król udzieli pomocy do pokonania współzawodników. Zygmunt III, zajęty cały wojną szwedzką, lekceważył sobie tę korzystną propozycyę, pomimo usilnych nalegań Jerzego Zbaraskiego i Mikołaja Potockiego. Pozwolono Zaporożcom popierać Szahina, ale wyprawa słabemi podjęta silami nie powiodła się, zginął Do-roszeńko, a na Polskę zwaliły się nowe hordy tatarskie,

rozproszone po leżach zimowych chorągwie polskie, które Koniecpolski wysłał był tymczasem na Ukrainę, sprawili pomiędzy niemi rzeź straszliwą. Na wiadomość o tern nadbiegł hetman z całem wojskiem koron-nem, pobił w bardzo krwawem spotkaniu pod Pereje-j sławiem buntowników i zmusił ich do wydania hersztów i do przyjęcia na nowo kurukowieckiej ugody.

Było to ostatnie za panowania Zygmunta 111 starcie z Kozakami, ostatni ważniajszy wypadek w tej epoce, tak bogatej w zdarzenia wielkie i niespodziewane

Król, osierocony przez śmierć drugiej żony swojej Kon-stancyi (j 1631), oddał się głównie sprawom familijnym i dynastycznym. Uporczywie trzymając się korony szwedzkiej z oczywistą szkodą interesów polskich, nie skąpi on równocześnie ustępstw, aby wytargować od sejmu nowe dla rodziny swojej korzyści. Potwierdza więc znowu wolną elekcyę i oddaje mennicę pod zali podkomorzego warszawskiego, objawia się u króla jakaś niedyspozycya żołądkowa, po której w dni parę następuje atak apoplektyczny, śmiertelny. Otoczony troskliwą opieką wiernej ochmistrzyni, Urszuli Maje-rin ¹), okrzyczanej niesłusznie za metresę królewską, w obecności dzieci swoich i licznie zgromadzonych senatorów, umiera Zygmunt III dnia 30 kwietnia roku

\\

Ł,

1.

m *

;.V.    *

lisy

r £§

Obraz Przemienienia Pańskiego, z początku XVII w. (Znajduje się w kościele Franciszkanów w Kaliszu.)

1632, przekazując w ostatniej chwili królestwo szwedzkie najstarszemu synowi swemu Władysławowi.

rząd Sejmu, a w zamian za to otrzymuje dla syna .Tana Alberta biskupstwo warmińskie, (wkrótce potem krakowskie) dla żony pozwolenie nabycia Żywca, dla królewien i królewiczów dobra po matce. Wśród tego, pomimo lat 67, trzyma się Zygmunt zdrowo i krzepko i nikt nieprzewiduje rychłej jego śmierci. Choroba przychodzi nagle. W Opaci pod Warszawą, w gościnie j Gesehichte Ferdinads II. B. IV. 523.

0 Dr. Władysław Wisłocki: Urszula ochmistrzyni Łabę-dzianka i jej korespondencya polska z Piotrem Gembickim. Przegląd polski z roku 1877. Nazywała się ona—jak przypuszczam— Urszula Gienger, co wynika z listu umieszczonego u Hurtera

Ogólne uwagi. — Literatura. — Oświata. Półwiekowe niemal panowanie pierwszego Wazy stanowi nieszczęśliwy okres w dziejach Polski. Pomimo świetnych zwycięztw, olśniewających tryumfów i znacznego rozszerzenia granic na wschodzie, pomimo kwitnącego stanu i wzmagającego się dobrobytu, nie wznosi się Rzeczpospolita w tym czasie na wyższy szczebel potę-

Dążąc do utrzymania się przy koronie szwedzkiej i wiążąc się równocześnie ścisłym węzłem z Habsburgami bez względu na dobro i interes Rzeczypospolitej, musiał Zygmunt III stanąć w sprzeczności do narodu, do jego sympatyj i wyobrażeń. Wyniknęły ztąd zawi-kłania, zgubne zarówno dla Polski jak i dla króla samego; zmarnowano chwilę najdogodniejszą do zrefor-

tfU

fb

mm

m

■j

mm

MM

Pfip

wmmk

"U

lilii,

Eustachy Wołłowicz, biskup wileński. (Umai*ł 1630 r.)

W.

gi, nie wywiera tego wpływu politycznego, jaki wywierać była powinna, a u schyłku panowania Zygmunta III doznaje nawet licznych krzywd i ciężkich upokorzeń ze strony sąsiadów, którzy pod względem zasobów i potęgi zaledwie niektórym panom polskim i litewskim dorównać mogli. Przyczyną tego ze wszech miar smutnego i dalsze klęski zwiastującego położenia był niewątpliwie król i system jego polityczny.

mowania Rzeczypospolitej, do powściągnięcia Kozaków, do ubezwładnienia Moskwy i do uchylenia preten-syj Hohenzollernów, wyrastających już na groźną dla państwa polskiego potęgę. Jakiekolwiek były właściwe zamiary Zygmunta III w polityce wewnętrznej, czy dążył on — jak ogólnie twierdzono — do absolutnej monarchii, czy też tylko do wzmocnienia władzy królewskiej, to pewna, że każdy z tych planów był lepszym od jałowej opozycyi Zebrzydowskiego i mętnych programów rokoszańskich polityków. Obdarzony niezwykłą wytrwałością i postępując systematycznie, zwichnął Zygmunt jednak sam zamiary swoje w chwili stanowczej uporem, z jakim trzymał się Habsburgów i błędnej polityki szwedzkiej. I odtąd nic mu się nie powodziło, każdą sprawę załatwiał połowicznie, połowicz-brzeska, będąca wyrazem tradycyjnej polityki jagiellońskiej, przyniosła zamiast spodziewanych korzyści same tylko klęski i rozczarowania. Król, gorliwy w rzeczach wiary aż do fanatyzmu, król, za którego panowania kościół katolicki najświetniejsze w Polsce święcił tryumfy, o którym mówiono, że zastawszy senat z samych prawie innowierców złożony, przed śmiercią trzech

X'

,x.r—

"W-i    -

--

YA:-

fWM,

•911

WM

v/

...

fmśm

■j

lwy

'■j

mm f hjk

hL- *

M.

ty

II

tt

li

Ii?

g|lra

ijll

jm

W&i(ivkiĄ

i\\v*

Rysuuek Jana Matejki.

Jan Szczęsny Herburt. (Umarł 1626 r.)

'.mk

nych tylko używając środków. Wielkie nadzieje moskiewskie skończyły się na odzyskaniu Smoleńska, wpływ polski na Wołoszczyźnie zmiotła odrazu klęska cecorska, widoki połączenia Szlązka rozwiały się wskutek niejasnej polityki królewskiej w wojnie 30-letniej, marzenia o koronie szwedzkiej przypłaciła Rzeczpospolita utratą Rygi i znacznej części Inflant, nawet unia dygnitarzy akatolickich na krzesłach senatorskich zostawił, nie zdołał ani unii przeprowadzić, ani wzmocnić należycie. Wysłani przez Andrzeja Lipskiego, biskupa łuckiego, misyonarze do Pińska, przedstawiają w rela-cyi swojej nadzwyczaj smutny stan cerkwi unickiej i kościoła katolickiego w tych okolicach. W ludnym natenczas (w roku 1621) i rozległym Pińsku, będącym

44

Dzieje Polski. Tom IV.

siedzibą biskupa unickiego i posiadającym przeszło 20 cerkwi, było zaledwie kilku uboższych mieszczan unitów. Ludność cała obrządku greckiego spieszyła w niedzielę do sąsiednich cerkwi prawosławnych, lub żyła w takiej niewiadomości, że ani pacierza, ani składu twach, w najbliższem sąsiedztwie Moskwy, gdzie zakonnicy i świeckie duchowieństwo dyzunickie śmiertelną wal kę toczyło z unia, gdzie Teofan i emissaryusze patryar-chów carogrodzkich burzyli Kozaków i gdzie, jak na Ukrainie obok kwestyi wyznaniowej, odgrywała rolę

—1-.:

pA-^-

t=t=

A S®

=TS

=Eńg

^mĘSSmmm

Wm

=ł£Śs?v

==H

-7=

’•

E=

-a; =

••

ps

?S

:A

'    -_-=-r '—"■

lH

=-';

ii

■=gA

^hh

Hi

ii- .    '

WUmmm

-55

iii

Ki

; _

inn

■■silił

LI

EI3

■ " '•—--------:—

_r=£;:rr^^r-^—^-T=^-

-=3p

ii

:-r

al

-gi

g=^=

?u

_-'

;“i

I- .TVr-L --

E=^g

wĘm

"fettei

m'¹-- '

iii

PjJ&Łi

SAJill

jgplf

ii"U

Stł;'U. . Un.-Tl-:,

i'

i\

ssr

fi]

lĄ^ZLĄ

• l"

i: ir

=t=f

SN;

lii

=s=5gg

■‘

«s

-rnr_

r|

a;

AAA

ET V;H;':'

F .1. i4,v\

ij

V;

1431

.Hu

mi

ii;

gS

ki

1!Sa4J

■ T'

5.ł

ul

Fi

fi

iii

li

flfL

pilłi^

r”Aj ’:~fcA ..,

or.

LI

r*‘

iH\

bl

*•/

III

ii

8f

II

y. -?

:■.

1.A

kg

A-

Kościół w Nowogródku. (Wzniesiony 1632 r)

apostolskiego odmawiać nie umiała i oprócz chrztu świętego żadnych innych nie znała sakramentów ¹). Nie lepiej zapewne działo się w kresowych wojewódz-b Missio Pineensis w Tekach Naruszewicza do roku 1621 nr. 95.

kwestya społeczna. Królowi otwierały się tu dwie drogi: albo energicznie stłumić ruch dyzunicki i unię na miejsce prawosławia postawić, albo nawracać Rusinów powoli, łagodnych do tego używając środków, a tymczasem zorganizować hierarchię obrządku greckiego w pro-wincyach polskich, uczynić ją niezawisłą od wpływów

Moskwy i Carogrodu i pozyskać przez to dla Polski. Druga droga odpowiadała więcej i tradycyjnej toleran-cyi polskiej i pojęciom szlacheckim o wolności sumienia. Obierając pierwszą, spotykał się król ze zwartą opozycyą innowierców i tej większości katolików, którzy wolność polityczną łączyli ściśle z wolnością sumienia. Niechętni królowi, widzieli oni w prześladowaniu ten, wychowany przez Jezuitów, pokładał nieograniczone w nich zaufanie. Oni rządzili jego sumieniem, oni wyjednywali urzędy i łaski dla swoich przyjaciół i protektorów. Poświadcza to Mucante w opisie podróży kardynała Henryka Gaetano *), poświadczają liczne korespondencye współczesne, potwierdza wreszcie sam ks. Piotr Skarga, wyrzucając panom i szlachcie,

pa

firn

Ili! I

*5.....m......li •'! ...

sili

li

Wi

NO

\ “W

1 \

. ■*") "

TPU^—"1 ■ 0

/ [s

■'^UXĄ

fi§

mmmi

ii

lo

•■’    ;    f|7|    '

if ■ i fŁl

i -

?X,

ii

1§®/

i®

vNl

,1

7 '

}M ? y%

.,:

' ', ..A    |

'' ,-;■¹ Mb

«> im

jpx: $

.‘W®

181

...

HUi, ) l | UjH -i. I| *łw !<    * ‘

Jf? M I ' :":::v:

.i MU uu i i m mu ii* V

> mi

«§i

V<4*iv ■ Viv ,

. J:

■• \ r<*

7- *' '

.. . .

■...... <.\ : X ■,

' - '

. *w

. ml

iirl

Nagrobek Adryana Szumskiego w kościele Bernardynów w Przasnyszu,

(Umarł 1632 r.)

protestantów działanie kamarylli, otaczającej króla, a dążącej do zniesienia swobód szlacheckich i do zaprowadzenia władzy nieograniczonej, do t. z w. absolutum dominium. Przypisywano zamiar ten nietylko zdeklarowanym regalistom, ale szczególniej Jezuitom, mającym rzeczywiście wielki kredyt u dworu. Jeżeli wpływ ich za czasów Batorego był znacznym, to za Zygmunta stali się oni pierwszą w Rzeczypospolitej potęgą. Król że „łażą do Jezuitów po wakancye“ ²). Dobrze zapew¹-ne poinformowany o sprawach dworskich Stanisław Łubieński, szuka protekcyi ks. Walentyna Seideliusa, Jezuity i spowiednika królewskiego ³), Kuczborski pro-

U Niemcewicz: Zbiór pamiętników etc , II, 103.

²) Odpowiedź ks. Piotra Skargi, czyniona na kazaniu w Wiślicy w r. 1600.

³J Teki Naruszewicza do r. 1622 I, nr. 114.

•i

: |f\

S;- ■'

SN a

|pA»— **“-wVw -i*-*::;'

iv4r..i~.~ :■ .    ; £p&2XS•

;v>

!§§£ **

K'fHI||

1,1

jssm

ffj

•■-*.

J

i-ry

r • £

gsij

'___

^ vTurtlr ^zrliB

BKSllflS^⁸

^5't:

¹    ■ '- V

^__fi¹¹ f"^-'-'-

mMMc

f!

&

*.

ifwpp

yjr^v £^dZs&fc

V/

SB*!

taj

--

/j

: ■ ■ ■£.

£

ml

pS

'

M

li

i%:'

ĘŁ

/i

%

ąj

V

J

r*

|y

⁸;

ifl

hlnS

> J]

ii

d

ufR

K

h

m

Kr'.

mw

ii

i

mk

— _, —._    .

Mmmm

Łti'iŁa-iJXB iux

i ^Tiii^^iiiiftlŁWi^l

i

li

§tP

piig

9B

.

> >|>

N ' 4

*1 ': t

4*>-‘- ~.J0 BW

- , _. ‘

Whś

*mWW    '

iv;

1 4-r Z

'Id

.I^sanatas

*a£.

m

m

^ap

IsJI

i

ss

• _ i.

3t<"¥ ,15!;

w ./>"

|f2m«f

■' "$A?«

Wa

«

..*.■.■■»?>• :-r •;-•■- V- ""o -T .. V;-

"" '

W9mBm®.

S .....

r;-fe3

--—»»w

ł^JyŚL;

»-*jt ■ -' - ■ r:

^v4£J.i«ViWS

g»jgsgagg*s*

■

'v- -.' ■ '•! a'Sk';v%-' ■.'•' 5tfv?V'

Z

ieSSŁi

I

>«!.

30~

S

t!

Sf ? *

*

■

W/k

i

u

m

m

s

Jim

\.

t;

r. «•

>;*•*<,

it-..............■■--■    ......v

■ a

vx3

1

i;

wm mm fi

i Ł& ii

m jSĘSik

: r

1 ■.

*ą

mi

4' -

PS

(■i

i,. ■

•m

:■

■■

A-

pT⁷'

■* ■> U "1

stlNfL

JU-

mf

£r

•jgrrj

.Y.gź^SŁ.Y,. y. ŁTa^

;e

,T,^CT'a'ir.wyy:w.'ff

gżryyi

i<,

L_7S.il ^

■Si

iSpms

iu.

’■ -

<S,T~

‘4

ISrr*

jgpf

’ -: Jv..

T77

v, • ~

,4

?.»]

ra

;V

i is 7 3!*j X i 1

V7

pyayyyy

“•w

»:>»i

gj

SS331S1Ś

jąi--------->»■*»• i«a

aii

/£{?/

Jip

łTW

r»

,o

•4

i*

—■«

li

p^raflF^

- "/& E ’    ■■■;.■-<%

LV*.

sp|

|-

fjg

ws

*v..

; ’;2

!s

',i.i

7- ii

^^*M^WraH,asBtós*M8B=r

P&

1. Jul;

i?

3Sw

♦,<*

n4,

/A

SPT]

tSu-

yjj

IgSS^Tgw-

Th

*7

^MiM^wiaBwiwiiw^aaBo^^    -. < iwiiiMinmiiiagWMwwaw«ww»iimiiiiwiiiiii^.iiiiiiwriilii»8«gwaB«OTTTiiiinM^nriM»uiiw»niiiBiiu^

jpfWrfW^HW,KKK>fH ; •

m irjw

:;i • :I

■'MÓW

,;<M?.~i

BI

*§SPI

WĄ

II

•mi

.3., 5>J

tj>

ii

Ili

^W&M'

iii •

11

( jji

sifi*|L

; ;■

Mi

'ZjTZjy:

\y

v-A

bV

k.;_

Hfcitoi,,.

“*~

JSSZHE:£2C£33!2

si o względy ks. Barszcza, Jezuici z Brunsbergi rozporządzają wpływami Szymona Rudnickiego, biskupa warmińskiego, a w otoczeniu królowej Konstancyi i matki jej areyksiężnej Maryi znajdujemy Jezuitów niemieckich ¹). Drugie tyle zapewne ważyły ścisłe stosunki zakonu z możnowładztwem polskiem. Bernard Maciejowski, Marcin Szyszkowski, Jerzy i Albrecht Radziwiłłowie, Jan Karol Chodkiewicz, Andrzej Lipski, bracia Wołuccy, Hieronim Gostomski, Stanisław Karn-kowski, podkomorzy królewski Bobola ²), to wszystko dobrodzieje i protektorowie Jezuitów, którzy zakon

maga im do tego upadek akademii krakowskiej, gdzie profesorowie, zatopieni zawsze jeszcze w Arystotelesie, nie mają czasu na prace literackie i naukowe, bo „re-fekcyi muszą więcej pilnować niż lekcyiL Mając w swojem gronie znaczny zastęp ludzi rzeczywiście uzdolnionych jak Skarga, Wujek, Stanisław Warszewicki i Maciej Sarbiewski, wywierają też Jezuici wpływ potężny na cały kierunek oświaty i sposób myślenia społeczeństwa, wychowują pokolenie gorliwe w rzeczach wiary aż do fanatyzmu, ale przyzwyczajone także do płaszczenia się możnym, do szermowania językiem; rozmi-

Pff

v6

'r'

(ii

tSJ

rP

O,

Pieczęć miasta Słonimia,

ten wspierają potężnie i od niego nawzajem poparcia doznają. Wznoszą się więc co chwila wspaniałe kolle-gia jezuickie; król stawia dla nich kościół św. Piotra w Krakowie, Chodkiewicz funduje kollegium w Kro-żach, Wołuccy w Rawie, Karnkowski w Kaliszu, a każdy klasztor taki staje się ogniskiem propagandy religijnej. Dysputy z innowiercami i wychowanie młodzieży przechodzą zupełnie niemal w ręce Jezuitów, a dopo-

J) Wielewicki pod r. 1605.

²);Podług Argentusa: De rebus Soeiet. Jesu in Regno Po-louia, Craeoviae, 1620.

łowrane w bujnej frazeologii, nakarmione okruchami klasycznej wiedzy, a nie skłonne do badań gruntownych i do pracy metodycznej w jakimkolwiek kierunku. Powierzchowność i frazes stają się więc główną cechą piśmiennictwa i wykształcenia, ubóstwo myśli i brak treści osłaniają autorowie i mówcy powodzią cytat klasycznych, jędrna polszczyzna Zygmuntowskich czasów rozpływa się w makaronizmie, zaprawionym pozorną uczonością. Styl, wyśmiany niegdyś zręcznie przez .Tana z Czarnolesia (Carmen macaronicum), zyskuje w piśmiennictwie prawo obywatelstwa, w encyklope-

oo I

KO

co

dycznej wiedzy tonie wszelka oryginalność myśli i trzeźwość poglądów.

W tym duchu wychowywały się następne pokolenia; współcześni nieprzewidywali oczywiście skutków edukacyi jezuickiej, nie przewidywał może i sam Zakon, stosując w swoich szkołach system ogólnie przez Towarzystwo przyjęty, ale potęga i wpływ Jezuitów były narchicznej, agentów rakuskich i szkodliwych doradców króla. Nic dziwnego zatem, że podczas rokoszu opo-zycya gwałtownie uderzyła na Zakon, że domagała się zniesienia i wypędzenia Jezuitów, powołując się na przykład państw zachodnich. Wyszło wtedy pismo ulotne, którego autor zwraca się do senatorów, wystawia im szkodliwą działalność Jezuitów i żąda zniesienia

i.

14 ifyunibs ’iu

fiKff ftart/j

H<)

'jLuwwudfecćc~ Hcc fuiff JfUttv% (frfCoz, Vayulci

\/)alii4n J/aAXcvvtuc che Miami/    ”

^ItćUiTK 'nrCZ ty&LniuL' XX7juaue. ver» JCY/n

mujituc

omint M. DC.:X U.

OT

WJMWlAHJ

Początek i koniec dokumentu łacińskiego z r. 1612, z podpisem Zygmunta III.

e/y:

Mor,

om e<

cCua ⁽Zcc- fylcd QmQtą Sj£cll

<MiLvr cJifo&d'ętieruc

?Ó0f Ślajwmnia.

'anz (Mn £

(sDumrn*

Początek i koniec dokumentu polskiego z r. 1621, z podpisem Zygmunta III.

zanadto znane, aby nie miały oburzyć jednych lub zaniepokoić drugich. Częste napady na zbory protestanckie, przypisywane szkolnej młodzieży jezuickiej, żarliwa propaganda, rywalizacya na polu wychowania, gromadne nawracanie innowierców, żywa zresztą i skuteczna działalność polemiczna, napełniały obawą uzasadnioną protestantów, podczas gdy szlachta widziała w Jezuitach zwolenników nieograniczonej władzy mo-

Zakonu i konfiskaty majątków jego na cele edukacyi publicznej i wsparcie ubogich ludzi stanu szlacheckiego *). Myśl, wykonana rzeczywiście w roku 1733, nie miała i nie mogła mieć powodzenia w czasach, gdy

’) Broszura ta w polskim języku zaginęła, dochowało się jednak tłómaczenie jej francuzkie, wydane w Amsterdamie, w r. 1726. Nowego przekładu na polskie dokonał A. Sozański. Niektóre pisma A. Sozańskiego, t. II. w Krakowie, 1871.

dwór i całe prawie możnowładztwo w ścisłych z Jezuitami zostawało stosunkach, gdy ks. Skarga, proroczym natchniony duchem w Kazaniach sejmowych karcił surowo wady społeczne, wyrzucał szlachcie nędzę i ucisk

Jezuitów nienawidzili i działania ich stanowczo potępiali. Ale głos zakonnika-patryoty był głosem wołającego na puszczy, społeczeństwo ówczesne nie było w stanie pojąć go ani zrozumieć. Szlachta epoki zyg-

jłiJi

rS

■fil

‘lilii--’-

rai

■ śsk

Bffin

Srebra po Zygmuncie III, znajdujące sie w gabinecie archeologicznym w Krakowie.

.■

vl

fil

tjk

jff

51

:::

;ii!

li

WsJk

i¹,:

%y\

i---:-- '- ••

ty

fes

git

mik:

tj|k;

Ił

iii!

rsi;

i! r

:4

■i

Pyl

ft

I ..............mm

; ii- ' :

■i

iii

Kp§j

:n

fepLgi

pyga

lift

,iłp

Vj

Lr

jśsm

%■

CE

■#

SI

si

ęii „

egC-A

F-;

jll

jii

ii

T\\

|S

il!

rtPS

. ...

-- ’

■lit

iii!

iii

bl

Ili

illl

BRR

■.i

i|

OTfHgK

Zk

i.

||

mmm

iii-ii

J!;iii"|;i;i>

i 1

■MUMII

ssSA

■Bil

PM*

iii

SEKS

ludu wiejskiego i przepowiadał upadek Rzeczypospolitej. Wspaniała postać wielkiego kaznodziei, jego żarliwość i gorąca miłość ojczyzny, przyczyniły się też niemało do ratowania sławy Zakonu nawet u tych, którzy muntowskiej, wydająca z pomiędzy siebie znakomitych mówców i statystów, szlachta wykształcona, łamiąca przewagę możnowładztwa i duchowieństwa, wolno-myślna w rzeczach sumienia, dbała o oświatę, biegnąca

.A

■•A

•V

li

ii

wjftriafe

.

^ ■/■***\

;P ‘W|łŁ|

iii

lS.:. _ 'V:

- A*----

a.

Sf

A.

:»vV

lH

H&cf

...

- AE

A?

■

* -V V 4 '*W    ......!Wfc«a4

mmm

i?

*ff> %•

i ta

fl /.

b~r

4*

■------Wt

^    ' A“ ,*

i 4 jżrŁjm

P

»Wi'.

—IH^I-.-..——-JLTf

ŁŚ- hjZL-uća^jr.lślr^-.JL. > UićLrJJ^s.*' /’. 4- • >

^afaŁŁasaasia^A^

.. a.

sa*

KKX

:A

W?'

•;

•< IW

^r, if *;

II

SE

fS-

.. /.■    ;. Ł^sSssWu. --^ł, 3^

COTtŁ^CSSwSSSKTAiCSiiiś »;S,

......—r~~—-# >;4^^ńg

A.'.'”*⁵'

asi

"' * i

■'“ "‘^ ’v~*v '■■''~'~,'vz^"~%zm^r~-' "    * IR

A:.lw7;:^Srr ■ AaA %

sok

'⁽k A k i *%\'«r«!Mi .*

A4 AJ#K

;;y

Bllllis

LiftiilP &i

F%

£*,

:::yi

0#*

f# "W fp ■>

:S •^<    '^fSSRtot "^j&*** *

II*

iM

e?

A-

^    <«._;• •y 9i?**'“~

k A aI

ź#

Ax

AA* AA. fKK/>

AO-'-\c*i/d>~ ■

IK

( •. ..ć*.,ł- v £ ->v £ •» A. >*—->' -'    i*A< AA-s. fc* Aj. ;.u^«~cJSA #: A .%■****»».■ :feAvŁ-t. A * A a ^~y. S.-.^»vU-'.—i~. !--.’—

-'r    - _- ^ ^ i ~J 1 J ' ~

'#Hk' ' ,-j/^    ~-' i »‘>'-^. iilTKHii iii - - >'    -i —s - * -    .' _. __

m$*.........

ri>-\ i

•i

k!

4''i*

-• ■    *' -i»t y_» «.».V^y.Y.».r.«r,.»v V..>

v^'«> vu/ .•^/. ..-<cc-»

,S?v,

Al

5¥

r| h*

! ^ ' A

■ M/ś J

. R':

tri

|K

-V?

&h*& i '■'v? . ^‘⁵    | ^

ZlSi

fi

VtB*a

'“' ■"'    *V. N^s

' a ••

[%A

v , w-_____. - - ~ vr-^;..A:l»^ML...............

■ • $•• S#. . . / i; XI 4 .4 ki l -. A i A 'i *jf*    r-yk-^r^

-MJ

'>

4k

JK

' -X''

&%iy

\ \ ; "

K\H ' ■

/■ /■*'X>>...

//

/ Xv

/■    / -r

' -

- ,x

A.

r;

a4m>/x .

\V/ X ■

■ aMX

li^x

X W

X\ i

Medal, wybity na pamiątkę zdobycia Smoleńska w r. 1611.

t '€i/i- *• ■, 'X

'<kXk' - i - ’Ą\ '

X..M-- v «X \A-vy|r-'

X c C 'tE|Ep j X ; / / -X : X "' a \ |vjf-

......

XXI -iV ‘ AA. 'Al A

VX

...

\XXX

a.-..

■ -/for.

"A ^

Vv^ \    \\

. . . V. fesfi\ \\

. y ■ X " V-A\ \

m

i.'-

V.

...    •' • i;’j> S. I i

■ Aflf

^    y^// ;/

a/;

5«X

-X

1x^1

jA\./:i”i:'XaA'Xa

,,;A

my

// ss •*. —

l X-#'v-'*£-w =

// £ V I -    ’

/. M- v I?

« Jf. js#©r ar- ►

//

a -«r■■'

HY ■

X?

i). -

■V X -

fS&K

&!&£*■**

j|RjYl§i'|

::

■■

AJ

%x

i $PQ ¹ |^p

-4    gii

ły-^plŁ    ffA

¥:

4;

up "■, mm

. Pjv?

aM-SIT #f jf! « f.g^ Sf p

itw¹ .    ■ xX

s ^ **

*®»4- <4

ig:

■jtyly

r*»3KiSV

Pr.iZ"^K

t -4$

MJ

^    r-sr'1^

“i

Hf

■ V~AX

.,

JS”

ŚJ

v r- .

'<

r i-

i

V«

, *•

sgyf Ą

iSh%§m

%*■

r flAd

A

a%v3 ll|3

:

—■ $»

SJBHSpjr

AJ i

Jp/- £10'- '-.Sot'

Ml iSSś

A®

\\ ś£**x. • w-

Vx- <«

«S

,#y,

* A#. v> ,

xr

;x“

tłumnie na obce uniwersytety dla zaczerpnięcia nauki lub polerowania obyczajów, ta szlachta ustępuje miej sca hałaśliwej, nieokiełzanej i ze sprawami publicznemi mało obznajmionej rzeszy ziemian, która zaczyna coraz więcej czapkować magnatom i splendor pański cenić wyżej niż równość szlachecką. Wśród najgorętszego — jakby się zdawało —ruchu demokratycznego, przemyską i wielbią w Jerzym Zbaraskim nieustraszonego obrońcę wolności. Zdrowy rozum szlachecki, objawiający się w kilku bojaźliwych przemówieniach, milknie, zahukany przez napuszystą frazeologię możno-władczych trybunów, z których jeden niebawem żeni się z Niemką, kurfirstówną, bo „równych sobie14 w Polsce nie znajdzie, a drugi za starostwo sokąlskie

'W

TWmm

jmm

am

f*.

yłV-

Sr

i#

f¹¹

«ś

iUssi;

[,

iJR

ćS

•" -i

fiHi

.•

cx

mm

Ig

»S#

yg

S|i

*ŃStj

S-c,

Mq

ii J-

H;

t.x

/.

<R

r*

fela^H. 'Hi

*J

^sW

Ot-.:

H?

^n§§ll

•SlH

*- r -•:

^ONOlV/c.

' -'M

ii

yjV^y/i£

l|j|K

silili!

y$y

y/l

Kijl

wd

k.

tS

ri

Ł ' '*■' 4

III

..

wsi

tó-d

*

*"1 i

>>'

Sielankarze polscy w okresie panowania Zygmunta III,

podczas zjazdów rokoszowych, obwołują szermierze swobód szlacheckich przez aklamacyę marszałkiem Janusza Radziwiłła nie z innego powodu, jak tylko że był Radziwiłłem i wyprawił burdę pod bokiem króla, wyjeżdżają gromadnie na powitanie Janusza Ostrog-skiego, którego niedawno jeszcze do kasztelanii krakowskiej dopuścić nie chcieli, słuchają z nabożeństwem bredni Dyabla Stadnickiego, tyranizującego szlachtę pójdzie służyć królowi w jednym szeregu ze znienawi-dzonemi przez siebie Jezuitami, Owo płaszczenie się możnowładztwu, to niewątpliwie objaw upadku społeczeństwa, to skutek ciemnoty mas szlacheckich i owego systemu protekcyjnego, jaki panuje u dworu. Znano go i dawniej wprawdzie, ale w odmiennej formie. Świadczą o tem nobilitacye ludzi zasłużonych i owa opieka, jaką otaczał Zamoyski znakomitych pisarzy

gmi

Ite

BU

mmm

mmm

TC;

HS

lUttli

JEE

Kg

W^l&EN

f#EBKF‘ ¹ V & &%    ^Nf

rir - - .-^»*«\

m

pS

Bi

k®

Uff-

m ii

«*! '' "■ ■■• ■

. .»

k ■ "

StŁ •

ii

§0®

P >Wi

:

pi¹

ii

;•

SjSg , Tg]

i.;*:.

■MnMiiii

BI

wąmć*m

zirr :: i

HM

pq

'-‘i

OJ

fffi

}jbp=

posłów-niedorostków, synów senatorskich, była już bardzo znaczna.

Widzieli te wady wszyscy współcześni myślący ludzie tak dobrze jak i my dziś, więc nawoływali słowem żywem i pismem do naprawy złego i upamiętania się. Niema okresu w literaturze naszej, z wyjątkiem panowania Stanisława Augusta, bardziej obfitującego w broszury polityczne, pełne zdrowej treści, rad rozumnych i bystrej krytyki stosunków społecznych. Wspomniany kilkakrotnie już ks. Józef Wereszczyński ogłasza w roku 1594 swoją „Publikę⁴¹, w której zwraca uwagę na niebezpieczeństwo od Moskwy grożące; w rok potem podaje „Sposób osady nowego Kijowa⁴⁴, w roku 1596 projekt „podniesienia wojny potężnej przeciwko cesarzowi tureckiemu bez ruszenia pospolitego⁴⁴. W podobnym duchu, ale z ogólniejszego stanowiska, przemawia ks. Piotr Grabowski w „Zdaniu syna koronnego⁴⁴ i „Polsce niżnej⁴⁴, wołając: „Macie wszystko, co najzacniejsze państwo mieć może, rządu wam tylko potrzeba⁴⁴. 0 tym rządzie, a raczej o poprawie sejmowania, rozpisuje się nieznany autor „Zwierciadła Rzeczypospolitej polskiej⁴⁴, Karnkowski w „Eksorbitancyach⁴⁴ ktoś inny z Ukrainy vex solitudine Jezierskiei* podaje „warunki zatrzymania Rzeczpospo-litę oyczyznę miłą domu w rządzie gruntownym⁴⁴ (roku 1617), słowem kwestya reformy porusza wszystkie umysły. Cieszy się z tego Krzysztof Warszewicki,

,g,

(Ze starej ryciny.)

i uczonych bez względu na pochodzenie i klejnot szlachecki. Po jego śmierci inne nastały czasy. Droga do dygnitarstw i godności prowadziła przez przedpokoje królewskie, za każdem starostwem opróżnionem, za każdą kasztelanią, chociażby drążkową, odbywały się formalne gonitwy, w których tryumf odnoaila intryga lub protekcya, a rzadko tylko prawdziwa zasługa. Stronnictwa dworskie ścierały się z sobą i dochodziło do tego, że — jak współczesny świadek się wyraża — „brat brata się strzeże, wszystko się powikłało, szczerość bandytem44 1).- Przykład dworu działał zaraźliwie na duchowieństwo i szlachtę. Księża pochlebstwami i bieganiem po kardynałach wyrabiali sobie w⁷ Rzymie przywileje na kanonie i prebendy z pominięciem władz krajowych a), szlachta trzymała się coraz to silniej pańskich klamek, obdarzając zaufaniem swojem nieletnich paniczów, imponujących fortuną i blaskiem imienia. Bogusław Radziwiłł, syn Janusza, został posłem z oszmiańskiego powiatu mając lat 16, a najpamiętnym sejmie roku 1652, gdzie Siciński zerwał obrady, ilość

If im

i IM

ig|j|: i

. sk ii

ilSSil

JjJW. P.i

IIŁa

-w

J) Piotr Żeroński do biskupa warmińskiego. Teki Naruszewicza do r. 1606, t. I. nr. 5.

³) Andrzej Lipski do Rudnickiego. Rjkopis biblioteki Czartoryskich, nr. 1623, pag. ^Ol.

Jan i Jakób Potoccy,

wojewodowie braciawscy, zmarli na początku XVII w. (Ze starej ryciny.)

. js

obrońca zasad monarchicznych fXU optimo static liberta-tis 1598) i w roku 1605 i 1606 wchodzi rzeczywiście na porządek dzienny projekt, aby sprawy sejmowe rozstrzygano większością głosów. Ale właśnie ten zamiar wywołuje namiętną opozycyę w kołach, dążących do zupełnej decentralizacyi państwa. Dla nich stan obecny jest już złym i szkodliwym, „Nie pozwalać — mówią — nic na sejmie stanowić, coby wprzód na sejmikach namówiono, w instrukcyą z sejmików posłom podano nie byłou, tą drogą obierać także urzędników najwyższych, nie zawierać nic przeciw protestacyi poselskiej x). Więcej wykształceni wpadli na inny pomysł. Uczony doktryner, Jan Szczęsny Herburt, pragnął zreformować Polskę na wzór rzeczypospolitej weneckiej, chociaż Skarga dowodził rozumnie, że Korona jest królestwem, „a nie miastem greckiem albo szwajcarskiem, ani Wenecyą", że wszystka szlachta musiałaby w jednych murach i w jednem mieście zamknąć się i tak mieszkać, aby o sobie wszyscy radzić mogli". Do innych zupełnie wniosków doszedł Łukasz Górnicki, badając stosunki włoskie. On w „Rozmowie o elekcyi“ uderzył przedewszystkiem na swawolę i na krzywo-przysięztwa, które podług słów Ostroroga na sejmie roku 1605 „tak się zamnożyły, że je sobie ludzie za nic mająu, na bezkarność zbrodniarzy rozmaitego rodzaju,

IfiSi

Iiii

ii

- 1 '    ’    j2‘

ł.

Eg&y#⁵

MU

. •

■

HBIS HH

Pif

llfek

... i

ł»

fe-tsl

M ; ,    ^

11(11 j> f ,.«A33

stsi

... J

. 1%

sp

i: **-53

tisw

is

ŁJ*. ‘

II

*Nł

J) Rzeczy naprawy potrzebujące abo sejmikiem abo rokoszem w Rzeczypospolitej. Rękopis biblioteki Czartoryskich nr. 439, str. 342.

mi

I WeKKSbssl I

ly

u.

•li

Stanisław Karnkowski, arcybiskup gnieźnieński, umarł 1603 r. (Ze starej ryciny)

na potrzebę reformy sądownictwa. Ciągłe wojny i połączone z niemi wydatki zwróciły uwagę na skarb Rzeczypospolitej. O założeniu skarbu mówi się też i pisze wiele.

M - cii' *£,

>-

U' —

ii

MIS

.....i

!?;

JJl

•MSg

fes

F-;

Jan Piotr Sapieha, starosta uświacki, umarł 1612 r (Ze starej ryciny.)

Rokoszanie podnoszą dawny projekt Modrzewskiego, nieznany autor („Yotum szlachcica polskiego" 1596 r.) domaga się ustanowienia stałego wojska na obronę krajów ruskich, bo pospolite ruszenie „większą szkodę zwykło czynić braci swej, a niż nieprzyjacielowi", a gdy zarzucają brak pieniędzy, więc zahamować się w niepotrzebnych wydatkach na rzeczy zbytkowne, a założyć skarb. Już z tego pobieżnego przeglądu można poznać, jak obfitą była współczesna literatura polityczna. Drugie tyle może broszur rozmaitego rodzaju spoczywa dotąd jeszcze w pyłach archiwalnych. Za polityką szła historya. Urywa się kronika Bielskiego na roku 1598, miejsce jego zajmuje Stanisław Łubieński, doskonale o sprawach publicznych poinformowany, królowi przychylny, ale przytem prawdomówny i sądów swoich nieobwijający w bawełnę. W trzech obszernych pracach historycznych opisał on podróż Zygmunta III do Szwecyi (w roku 1598), rokosz Zebrzydowskiego (vDe motivi civilr) i żywot Pstrokoriskiego, w każdej z nich podał mnóstwo szczegółów bardzo ciekawych i skądinąd nieznanych. Opowiadając o prze-

biegu bitwy guzowskiej, nie szczędził senatorów, uciekających sromotnie z pola walki i tem ściągnął na siebie i na swoje dzieła ostrą naganę Koniecpolskiego, tak, że pierwotne wydanie pism jego zniszczono, a z drugiego usunięto inkryminowane ustępy. Drugim z kolei historykiem tej epoki był biskup przemyski Paweł Piasecki (-j* 1646), niechętny Jezuitom, w sądach swoich bezwzględny i cierpki. Kronika jego („Cronica

Dzieje innowierców opisywali: Węgierski, Lubie-nieccy Stanisław i Andrzej; historyę Jezuitów opracował Argentus, Jezuita, Kacper Sawicki wydał pod imieniem Kacpra Cichockiego, kanonika i proboszcza sandomierskiego, książkę polemicznej treści, broniącą Zakonu, pod tytułem „Alloąuia Osiecensia*, a ks. Wojciech Dębołęcki z Konojad ułożył oryginalnym stylem „Przewagi Elearów polskich", przedstawiające wyprą-

''-'•W

Wy

- ..4

•MM

-CA

,Ar,-;A.C

MA

w:;

Ha

'-•c

x-

Grzegorz Knapski,

Jezuita, autor „Słownika polsko-łacińskiego" i innych dzieł. (Umarł 1638 r.)

gestorum in Europa singulariam'*) wydana w roku 1645, ściągnęła też na siebie wiele zarzutów, jakoby była dziełem stronniczem i żółcią zaprawnem, co jednak udowodnić się nie da, jakkolwiek Piasecki sprzyja opo-zycyi i krytykuje ostro politykę dworu i regalistów. Stanisław Kobierzycki („Historia Vladislai principisUJ wychwala z zapałem przymioty królewicza, Wassen-berg ogranicza się do suchego sprawozdania faktów historycznych (Gęsta Yladislai).

wy Lisowczyków w kraje cesarskie i awanturnicze boje tych na pół kozackich rycerzy. Praca ta wkracza już w zakres pamiętników, szczególniej licznych w epoce tak niespokojnej i wojennej. Przygody swoje opisują więc Marchocki, Maszkiewicz, Szemberg, naoczny świadek klęski cecorskiej. Zbigniew i Jerzy Ossolińscy, Jakób Sobieski, jeden z komisarzy na chocimskiej wyprawie; Stanisław Żółkiewski opowiada klasycznym prawdziwie stylem udział swój w wojnie moskiewskiej („Progres wojny moskiewskiej⁴¹). Wiele innych, jak pamiętnik Jana Piotra Sapiehy, zaginęło lub spoczywa dotąd w rękopisie.

Tak liczne publikacye musiały ożywić ruch wydawniczy. Jakoż we wszystkich miastach większych i mniejszych nawet rozwija się przemysł drukarski, a obok niego i wyrób papieru. W Poznaniu słyną oficyny Neringa i Wolraba, w Krakowie Siebeneychera, o wojnie kokoszej; nakład Długosza wychodzi w 1045 egzemplarzach, bo obliczony nietylko dla Polski, ale i dla całej Europy. Potężny ten rozwój piśmiennictwa, o charakterze przeważnie polemicznym, wywołuje jednak liczne starcia i nieporozumienia, które dają się uczuć dotkliwie zarówno drukarzom, jak i autorom samym. Król angielski, Jakób I, urażony wycieczkami przeciw Sztuartom i królowej Elżbiecie w vAlliguiach*

fi

są

'>.-sSr

.15

Ml

ł/;

lllt

ect

n,

ri

ii

śłpft:

nii

laL-STR^

m- -

fmm

F⁷

Y\ r

Ż&/M

mm.

Jf

Hfe

mW/m

SI

9.

•A

fil

IIIIe

Maciej Kazimierz Sarbiewski Jezuita, sławny poeta z czasów panowania Zygmunta III. (Umarł 1640 r.)

Skalskiego, Caesarego i Piotrkowczyka, w Wilnie Ma-monicza, w Kijowie Ławry peczerskiej, we Lwowie, Mohilowie, Poczajowie i Ostrogu drukarnie ruskie, w Dobromilu wędrowna po części drukarnia Jana Szeligi; papieru dostarcza Rawa i Rybotycze, droższy i lepszy sprowadzają z zagranicznych fabryk. W Dobromilu Jan Szczęsny Herburt podejmuje wydanie kroniki Długosza, drukuje pamiętnik Orzechowskiego

Sawickiego, zażądał przez posła swego Dickensona x) ukarania autora i zniszczenia niegodziwej książki. Zygmunt III oświadczył, że gdy autor do stanu duchownego należy, nie może być karanym przez sądy świeckie, król upomni jednak biskupa, aby Cichockiego (bo pod

U Sokołowski A.: „Spór o książkę¹¹. Archiwum komisyi historycznej, t. I, str. 401.

o)

.....

; , . / ^ '

r\ .

i -•• •

| «* "W

•; *

i

■■

17

iJU' \] :

i

- .* «*' • dS *    -' <• •« "

4/ -i. ' \ ■ £^Jsr

.....' ■ )_J

• ^ rs^'2

•!

:■•»■■    ' ■■• ■    ’■>' ■    ■■■■': i- '■ ■- J.r.M YiHMMS

TMiS A;-;T«ni»I.NTK . SOU. OHOCfMO IN aOUWtt, OB. V»kCrĄh 0.4TAS fcU&HWKS OTTO.yAKICAS , OKS,MANO ffcm&I iWSjOMSM&;in! '. SIA?SjR.1 . AONfCCJ KT OAPIFlflO S W -SffiOitó MA.SKSfifÓS', OOMłO.SE DESHIftBYTO; UV, m’ar»«..S CO>J3nOi'i’OSl!VO,S , ’lf%t SIAKRSTKN Vf VI • fT0B .toannns m-.ooniNA ntM.yrsKb aastsauanbs N(?vb?;ooS!k?vS!s, ET ONNTruSÓ iUSTATORS M MH.ITUal , M'.AB ITTElAiU SO/TJ A BiA: ■ SiiSNYf P'mvrt: ANNO IR«, MAI OH} Mh Ti DE, JfcKŻY ROBOAm fDOSl^łsKJ TSU’KtZAS* ! »\VnH>U.SłN JRQ& KIU>t. 'TOKU • ’ .    * v'.‘ •• l^ggp,

wssm

v?fEi imm rmmimmii i&mwm, eziu>owhxi

t,\. mxK«-M-;a oti/oass!    .    .    . . T

^ V 5    '•

. ,

r a    ' uŁL™

Aj

I :i

...

Yti

'■sM -

■4'

—---*.....

1PT7I

/ .    ^ JSESES2SK33BSB

'iW.Wr ff.!’    ■.    V.'--    - ;-. ł !,->--RANi.-'ł .

ii

aa

<.„.    ,    ...„.„W

,'-2

;;4

.-'4

Pomnik grobowy w farze nowogrodzkiej, wystawiony Jerzemu Rudominie i ośmiu rycerzom,

poległym w. wyprawie chocimskiej.

jego imieniem książka wyszła) od podobnych niewłaściwości na przyszłość powstrzymał. Gorzej powiodło się Herburtowi, który, jako zawzięty rokoszanin i nieprzyjaciel Jezuitów, był podejrzany zawsze u dworu i wydał świeżo już wspomniany pamiętnik Orzechowskiego. W roku 1615 zakazano więc sprzedaży edycyi Długosza i Szelidze na jarmarku lwowskim skonfisko-znaniu wydał broszurę Niemojewskiego „Dyatrybe albo kollacya przyjacielska z XX. Jezuitami¹¹, oni wyrobili u biskupa Kościeleckiego nakaz zamknięcia drukarni i spalenia publicznego wszystkich egzemplarzy po-mienionego dziełka ¹); Piotrkowczyk w Krakowie odpokutował wydanie „Gratisa Plebańskiego¹¹ (autor akademik Brożek) chłostą publiczną, na mocy wyroku,

■a

mms

ir

::

I

.i

Billi

su

"w

iY

•F

.i

wŁ

mm'//.

■)

Fabian Birkowski,

Dominikanin, sławny kaznodzieja za panowania Zygmunta III i Władysława IV. Umarł 1636 r.)

wano wszystkie przywiezione egzemplarze ¹), naraża-żając go w ten sposób na bardzo znaczne straty. Dotkliwiej jeszcze mścili się Jezuici na drukarzach, tam, gdzie nie mogli dosięgnąć autora. Gdy Nering w Po-uzyskanego przez Jezuitów. Walka z przemożnym wpływem Zakonu w takich warunkach była i nierówna i niebezpieczna, nic dziwnego zatem, że akademia krakowska, i tak w wielkim pogrążona upadku, uległa Jezuitom i że oni niebawem całe wychowanie publicz-

') Wiszniewski: Historya literatury, t. VIII, str. 223.

J) Łoziński Władysław: Spór drukarza z księgarzem w r. 1616. Kwartał, histor., rocznik III.

AZANIA

NANIEDZIELE

Y ŚWIĘTA

D O R O C Z N E.

■N

Przez

X. <D. FABIANA ^ILKOWSKIEGO,

Zakonu świętego Dominika Kagnodfiieyftiego,

ndpijane.

Nakaicl^ Niedziele podwoyg y na Święta przednieylze.

u Kazan

TOM PIERWSZY.

Teraz powtore wydany, z przydatkiem niektórych Kazań, y Regeftrudoftatecznego.

Z dozwoleniem Stdrfijch.

Cum Gratia & Priuilegio S. R. M.

W KRAKOWIE,

W Drukarni Andrzeia Piotrkowczyka, TynographiK. L M. Roku Pańlkiego, M. DC. XXIII.

KA

*** C£> O? O? ’

mmmmm

Podobizna karty tytułowej „Kazań” ks. Fabiana Birkowskiego z r. 3623.

P^AIASNIETSZEMFPANFf PANV

WŁADISŁAWOWI

Z Y G M V N T O W L

POISKI£MV Y

SZWEDCKIEMV

KROLEfl CO? I,

Panu Twemu Młsciwemu.

Ldfkd y pokoy od Boga Oycd nafiego, y Pana y EZ V s A Crrtstvsa.

ob ndb imt jp*

jDawibowe/&rol 3 jrdelfPi 0dlomon/ mabtoóĆ3mebd / umiał one 3d? y chwalić potkanym fwotm. tnie? innemi (Iowy / Ptore o niey napifat/ fa te : Vmnieradd (mówitHabtość jamd q^j$RS?\uE-y-2Esk<} fobie>v mniefprdwiedliwość, mej mte Kro-Iowie krolut#,y prawodawcyJj>rdwicdluvicfitdjit. tirjej mie Kśia$etd roskdjuta , d mojni dekretdjprdwiedliwe cjynia. X CjegOf WiiCty &co!om y pobranym na świtćit pottjebd tdPo cdby? tdgby jbtowa/ wiele caP jwyćieja. i«Po fptawiebliwosći i bej Ptorey idPobej jlonca/ ciemno na świećie. iaPo mejlwd i Ptore mucem ie|i Pcolejlw. • tnabjosćmdiefJatyj&rolomgotuie/ yPotopy ndglowe id? Pldbjie: ta powabne ptdwd fldnowi/td jloać y jbtobnie umie ufPcomić/ umie y cnocie obbdć jdflujotte,:    ; ■

£ dPiey mabtosći bo|łat 0d!omon pejej moblitwegotaca/ idPo cjytamy o nim w Psicgdcb tllabtośći: Paśli Panie do mnie Mądrość 3 me bios twych świętych, odfiolice wielmtfnośći twoiefprojśe niechay $cmna bidsie, y $emnarobi, abym uóptdśiał w c;ym tefł -ukochanie twoie. X gegoj mi wiecey tcjebd/ idPo tego/ jcfeym uśiab? §y na pdfifiwie moim/ miał wierna y 3b:owa4łdbe ptjy fobie/ ymabtego0enatord f tHebrgeg© mieć nie mogę/ idPo ma? b:08Ć twoiftkPtoca iefł fcdiumtuarumakiftrtó affejfór ttuoy/ niecfeay be$?it y moy. Hte ufam pdnietey śiemftieybomowey Odbite jpośli Patrie 2\abe 3nieba/ 3 gornego onego Ptoleftwa , tweijo. SDay mi ia sd nialśonfe/ niecbay (Janieptjymme tdfb Pcolowand ptdwky moiey.    mit Pame, ani wyia-

—    )f ’    - Stę/tod

Pierwsza strona tekstu „Kazań“ ks. Fabiana Birkowskiego.

Od

35

to ¹

no w ręce swoje ujęli. Niet,mogły się też powieść i usiłowania, zmierzające do podniesienia i pewnego zreformowania edukacyi. Jan Zamoyski założył w roku 1594 akademię w Zamościu, powołując na superinten-miom ruskim. Jakoż profesorowie nowej tej szkoły, Burski i Szymon Birkowski, pielęgnowali z zamiłowaniem filologię grecką i prześcignęli pod tym względem uniwersytet krakowski, ale po śmierci fundatora aka-

Itr

vl

Mi

w.

w>

"A

*)

mn

fi

'li

r>“

U#

W,

Hi

|t;i

rr

P|

Mpa

'JT*

«S1

\ijjyC--S~K-Z ------

Tl

Pilik 3

U®!

Vw

wm

a*

ffpy-

mm,

mm

m

W

5

|

•fe

•» '

ua

*

H

łJ

Iw,

timmiiH)

IW,

Podobizna drzeworytu z r. 1623 z ,,Kazań“ ks. Fabiana Birkowskiego.

denta tej szkoły poetę, Sebastyana Klonowicza. Rozmiłowany w klasycznym świecie, gorący zwolennik hellenizmu, pragnął kanclerz kierunek ten zachować w akademii Zamoyskiej, która miała nieść światło zie-

demia upadać zaczęła i początkowej sławy swojej już nie odzyskała.

Podobnie jak w historyi, musiały się odbić kierunki współczesne także i w poezyi. Ogólna cecha tej ga-

.1

ii

'ii

iiiii

i Si

iii!

Ki

•te

IISl

(fj

i'

ig

■;

ii

h^j . lilllll! !lj]W

Im

Ali! J;

1

jMli

liii

i i:-, i

im]

aTj

mii

BPUStP

dkwm

jk

ii

■f:

lj

iii

: -Ę

giAi

A'

OK lei

.

[ r-

' f.

tii

-■i

i'l ;

■i

M;[

■;

■iii

■ ■" "mm

Hfei

i b

w:m

mam

|!g§

I.:: i

V,

1'

l..

'ii

fc

|;ii;

fi

I;

ii

'i

li

■im

>2:

I'¹

¹ iii

fj

i:

mm

JiL

i-i

liii

gW

MmzM

• 'J

H3f3

li¹

liii

|.

« Vi|f. tu

•i

iii

stó

Mmj

fflllilii

......J'

A. i

a»ft*x§2£l

iiiliJL!

tyj

wmrnm

sśś*|§ggg||pgp|j

ni

iMBpA.,--- - . A,

ifell

r^r.:

■..•iii

!■;!

■,

Grobowiec Stanisława i Jana Żółkiewskich w Żółkwi.

czasu: zacne-

łęzi piśmiennictwa w chwili obecnej jest brak potężnych talentów w porównaniu do epoki zygmuntow-skiej i przewaga języka łacińskiego. Najznakomitsi poeci z czasów Zygmunta III: Klonowicz, Szymonowicz i Maciej Kazimierz Sarbiewski posługują się przeważnie językiem łacińskim, chociaż polskie ich utwory świadczą, że i mową ojczystą po mistrzowsku władać umieli. Klonowicz jako poeta opisowy (,Fbs“, ,,Roksolania“) i dydaktyczny („Worek Judaszów“, „ Yictoria Deorumu),

licznosć, jakoteż pismo „Eques Polonus''¹ przeciw Jezuitom wydane, naraziło go na mnogie prześladowania, wskutek czego, mianowicie po śmierci Zamoyskiego, popadł w nędzę i umarł opuszczony. Głęboka religijność cechuje dwóch innych poetów tego go ziemianina Kacpra Miaskowskiego i ks. Stanisława Grochowskiego. Miaskowski, jakkolwiek w blizkieb i serdecznych stosunkach z Herburtami, jest w całem tego słowa znaczeniu regalistą, przeciwnikiem rokoszu

Monety z czasów panowania Zygmunta III.

/A

Mm

ŁW

fa

a:

'O;

Talar t. zw. rewelski z r. 15S9.

Talar z r. 1631.

Talar z r. 1629, który służył również i za medal.

EM

my

W.

A..

IZ

o*

mm.

i»

Trzy groszu wka z r. 1591.

Trzygroszówka miasta Eygi z r. 1592.

Ośmiogroszówka z r. 1621.

i ascetą niemal w rzeczach wiary dotyczących, zaczem

Szymonowicz i Zimorowicz jako naśladowcy Wirgila i Teokryta w sielankach a także Gawiński, pierw- go słusznie Szujski ze Skargą porównywa. Grochowski, szorzędne niewątpliwie zajmują miejsce. Klonowicz odznacza się nadto głębszą myślą polityczną i repre- niem protekcyi możnych. Układa on „Plankty na zej-zentuje w literaturze te same zasady, które starał się wprowadzić w życie kanclerz Zamoyski ¹). Ta oko-

typ poety-księdza, razi tonem panegirycznym i szuka-

ście świątobliwej królowej Anny“, Treny na śmierć Zamoyskiego, rozmaite epitafia i pieśni okolicznościo

') Autograf Victorii Deorum. skrzętnie—jak wiadomo — niszczonej, znajduje się w bibliotece ordynackiej Zamoyskich w Warszawie.

we, a obok tego szczypie udatną wcale satyrą („ Babie koło“) kandydatów, ubiegających się o biskupstwo krakowskie. Andrzej i Piotr Zbylitowscy najbliżsi są pod względem talentu Klonowiczowi. Z tłómaczów odzna-

czył się Piotr Kochanowski wybornym przekładem Tassa „Jerozolimy wyzwolonej“ i „Orlanda szalonego⁴⁴.

W wymowie kaznodziejskiej celuje obok Skargi ks. Fabian Birkowski, Dominikanin, którego kazania pogrzebowe są zarazem ważnem źródłem historycznem.

O wiele mniej pomyślnie rozwijają się nauki ścisłe, z wyjątkiem prawa i medycyny.

Z pomiędzy jurystów zasługują na wzmiankę: Paweł Szczerbicz, Tomasz Dresner i Teodor Zawadzki; z lekarzy: Sebastyan Petrycy, Jan Broscyusz i Szymon Syreniusz. Pierwszy z nich odznaczył się tłómaczeniem Arystotelesa, drugi trudnił się wielce modną wtedy astrologią, Syreniusz wreszcie ułożył znakomity na owe czasy zielnik.

kt

m-i

i:

V/;

:S&

Mmii

Wmmim

, ''⁴ * ; ‘,'4'

•A-

o.

gpP

Zygmunt III.

(Ze starej ryciny.)

WŁADYSŁAW IV.

Ś/fisk

rnśha

1632—1648.

harakter króla. Elekcya. Po trzech burzliwych    | sokim stopniu miłość i zaufanie narodu. Jakoż były te

|H bezkrólewiach, z których ostatnie dobrze nawet    j sympatye zupełnie uzasadnione i zrozumiałe. Syn

krwią się oblało, nastąpiła elekcya najspokoj-

Szweda i Niemki, wychowany pod okiem surowej och-niejsza ze wszystkich, będąca raczej dopełnieniem lor- mistrzyni, władającej wtedy zapewne jeszcze tylko nie-malności, niż rzeczywistym wyborem nowego pana.    mieckim językiem, w otoczeniu, złożonem z kobiet lub

Oddawna bowiem wiedziano, że następcą Zygmunta III    cudzoziemców, miał Władysław mimo to usposobienie

będzie nie kto inny, jak najstarszy z królewiczów, Władysław, dziedzic korony szwedzkiej, posiadający w wy-

na wskroś polskie. O ile ojciec raził szlachtę hiszpańskim strojem, zamiłowaniem do cudzoziemskich oby-

7?

Li

i*

'HR

>.;I

rL p

7^77

»MI|-

i®

;■ r;-.

I?

mi?

•MA

■’ '*’■.' • Jif!

jsyr

i.

:Ł" *, -..'.' •*>: i|.7':

ff

,

■-'. 7/,i*

aa

r :,•■:•    '7

$<?■*/?M,

Itssi

ii

|h

■:

7 •/

®.i ■

777

gK

ii*

fetiS

EPf*

P77,

* iv$&*

Ty

, */ <4 ; ..'**7    2«, *7,

75*;,' » 4 ?•,    **$$*

- -t

4* V

YWyst' " *

7

77

mś

:tJi

s» r.. • yyi&sto*

Wm&m

* T>

“*'7 ^jpj£?j*W*

. ■■

4A

7 . j

»visl7

r«

sg&jj

©7?

lly

-a *:m

4#

■ J.1

£

-f£sr .VA®'' :

Wmmm

■4a&e«

ii-

w:'.

r*j

ki.T*tu

y» y

U‘ś

7.7-'. 'rvjs^

I ~?i %MyW , " $*>. -TjL --^

-%fitl

k%* *77*

Ł," ...,*•

7.

P / '«-77 W*

; ‘4

mn..^    ..

Mi    7

K:!i; '77

'■mm,

•*

Ipi

t&m?.

:;4,

'■ ■ J

Wy

#4,

►-7J

«v,;

■>«1

W I

9»l - '    - ‘ • '.    . ;7iJ

!M‘-y    ' Ki ' i «.:Mf

łt^y.yyyaylli

wk-7...:    7    , V,

<7fr

/j

f'¹

17

Ji:.

•v,

7-

/■:

Władysław IV.

«-'ł yf^

7i¥l

Sg

!■

Rysunek Jana Matejki.

czajów, sztywnem jakiemś obejściem, o ile był milczący i zamknięty w sobie, o tyle syn odznaczał się szczerością i otwartością, był serdecznym i łatwym w sto-gdańskiego, który był jego ochmistrzem, Zygmunta Kazanowskiego, a nadewszystko właściwego nauczyciela, Gabryela. Z pochodzenia plebejusz, uczeń aka-

f/j

'J

lic¹

Bi

acl

sl

ńZ

'mn?\

EJ

•,

■:i

: •‘ii

?•

vVi *£

i. ........... .inmiJIM ’    *

................-......... '-.•■■ . -» „ J

; «•*

(-■£

śi.

m r aw

<3

te

p

Iri!

«*fe: j&i

Pf.l

/s

II#-

<v

#1

f «1i

*T

f ii

łjfJ

WJ

Mggglpi

m-

*2*

&*

Mj’

*•

rii"- -

igi

.....*i

t£

...

a^bswsar, *5S

L«*£j

■J ■,

*«

*“    "W"

i':

:>5S

*«i*«**8a*<» ;

*§"

£31

sm

mithfR

4wc^.B

"i. »-

..

;>9^,

■ w.**

< MS >

,4y

Nagrobek Lwa Sapiehy w kościele św. Michała w Wilnie.

sunkach z ludźmi wszelkiego rodzaju. Zasługa to niewątpliwie późniejszych cokolwiek kierowników wychowania królewicza: Michała Konarskiego, kasztelana

demii krakowskiej, bez nazwiska rodowego, znany nam tylko pod przybranem imieniem klasycznem „Provan-cyusa*⁴, później nobilitowany przez sejm jako „Włady-

sławski“, wpoił ten Gabryel zapewne w umysł ucznia swego zasady, pełne szerokiego na świat poglądu, zamiłowanie do wszystkiego co piękne i szlachetne, wykształcił w nim usposobienie przystępne, charakter prawdziwie królewski, niezamykający się w ciasnem kole kastowych wyobrażeń, lecz obejmujący sercem

a jakkolwiek, skutkiem uporczywej choroby, odznaczyć się nie mógł, to jednak znosząc trudy obozowe razem z żołnierzem, łagodząc zatargi i nieporozumienia, zjednał sobie żywe sympatye w kołach rycerskich i szlacheckich. Szczególniejszą miłością otaczali go Kozacy i hetmani ich Konaszewicz, któremu królewicz w czasie choroby własnego posyłał lekarza i wielkie okazywał względy. Cała Rzeczpospolita, od porohów dnie-prowych po kresy zachodnie, była pełna pochwał dla urodziwego i dziwnie uprzejmego młodzieńca, a życzliwość ta objawiła się wyraźnie w roku 1626, gdy wskutek intryg dworskich kanclerz ówczesny, Andrzej Lipski, znany zresztą ze służalczego swego usposobienia, uczynił w sejmie wniosek, aby następstwo na tron polski przyznać najstarszemu synowi Zygmunta III z drugiego małżeństwa, Janowi Kazimierzowi. Ten projekt niewczesny wywołał w kołach szlacheckich niezmierne przeciw kanclerzowi oburzenie i odtąd kamarylła królowej zaniechała zupełnie dalszych w tym względzie zabiegów. Następne lata nie zachwiały w niczem owej popularności królewicza, owszem udział, jaki brał w wojnie szwedzkiej, mógł tylko podnieść i utwierdzić nadzieje w nim pokładane Zygmunta III. Oczy całego narodu na Władysława były zwrócone. Wiedziano o tern dobrze za granicą i dlatego żaden z obcych pretendentów nie pokusił się o koronę polską i królewicz był jedynym kandydatem.

Ale jeżeli wszystkie stronnictwa i wszystkie umysły zgadzały się z rzadką w Polsce jednomyślnością na wybór Władysława, to źródłem tej harmonii było także przekonanie, że królewicz, różniący się tak bardzo pod względem charakteru i zasad od ojca, usunie domniemane krzywdy i nadużycia, że uczyni zadość niezliczonym eksorbitancyom, że zgodzi się na dalsze ograniczenie władzy królewskiej, że stanie się rzeczywiście „królem pszczół, który tylko miody przynosi swoim

JM

■k\

/>

t'

Sil

k~~

Medal na pamiątkę obrania królewicza Władysława carem Moskwy.

i duchem wszystkie warstwy społeczne, jako nieroz-dzielne części organizmu narodowego. Pod kierunkiem    poddanym”. Jakoż natychmiast odezwały    się głośnym

takich mistrzów i dzięki wrodzonym sobie zdolnościom,    chórem wszystkie niezadowolone żywioły,    powtórzyły

wyrósł królewicz na młodzieńca, zamiłowanego w ry-    si« •»“<>*« skar"! ¹ Pretensye, szlachta czuła, że .mogą

cerskim rzemiośle, uprzejmego w stosunkach z ludźmi,    soble Pana °brac’ f JakleS° ^ aib°    Prz>-

ceniącego nauki i pełnego gorącej miłości dla ojczyzny.    "ie3le- ¹ °",szem dobre^°- cnotl.wego i im    pożyteczne-

i/

•i

Poczciwe te podstawy utwierdziła i rozszerzyła znacznie podróż po obcych krajach, którą odbył Władysław w roku 1624. Zwiedziwszy Niemcy, Niderlan- ; dy; Szwajcaryę i Włochy, miał on sposobność przypatrzyć się zblizka tamtejszym stosunkom, poznać obyczaje dworów cudzoziemskich i zasmakować w utworach sztuki, której następnie tak troskliwym i hojnym był opiekunem ¹). Opatrzność zdawała się od początku Władysława do wielkich gotować przeznaczeń. W szesnastym roku życia obrany carem moskiewskim, marzył on odtąd przez lat kilkadziesiąt o pozyskaniu korony, która spoczęła ostatecznie ną skroniach Romanowów. Ale właśnie te marzenia wyprowadziły go na

szerszą arenę życia publicznego. Wziął udział w wyprawie moskiewskiej, w kilka lat potem w chocimskiej,

Podobizna podpisu Stanisława Koniecpolskiego,

') Wtedy odmalował Rubens portret królewicza, znajdujący się obecnie w zbiorach muzeum polskiego w Rapperswylu. (Patrz str. 339).

.)

<.. t.|

»»

/*«.*•. V-*H

aw: z&im W

Itesż

jh

WMMlM

iiifiiiśil

■i

1

v;

V,

ii

■ot

*sć

§8^.%v

i»

Wf&Myi

’\ ''' * •*

jfe%£

ig]

gM

sl

Si

>*1

H t«it ’

*ag v; ;

43

v'fc

j*

MŁ

i!

3$

lig

7«3s

•vj7‘

■s

Sgi

«g

mm

W#

- -ag*

Sjfilg

.

ig

■ -1

gSBwwHHraMlfc

^ ;v    * LWU#->.7 flM* <

Rysunek Wojciecha Gersona.

Stanisław Koniecpolski,

kasztelan krakowski, hetman wielki koronny.

i-,

U?— ' •    -

- ■ * J|k»

i;, '

fe'.

ife'1

Wm

w

iHl

.mi

•vfSg

sągS

Ł '*3

:?|

kil

fe' .

feL

Ifc]

fl

;:<

gig

,/

Henryk Firlej z Dąbrowicy,

arcybiskup gnieźnieński, od roku 1624. Umarł 1626 roku

'

! • ;

\

X

-

-

TH

JBft:

'

\

lig^-

.-■

fi

I®

-

yiśj

r*

.

\

-

f.:r

i&*

.

I

\

‘Xjs

\

■ .

■

i '

Mlf

ig§ 3

8 89

■ iSfśs

W

1

■X fe*

:

mmi

mSS.

mm

1

lir

n

7

\ ■

Sili

:

:-.MS

:ji

v--

®«ai -

mB

-

, < .*■'.

-:

■:;I

i?

/

£N'q|

toaSć^gj

■

8/

> jv.

es

-s

'" X

mM im&;

mm

f/'

v!

.

7

;

Pii®

V V i

/

‘

N

i:

A '

;.V

^ .JmiSSSsm

: S£

' . <K'    *"

/

W

: fc

11,

Jan Wężyk,

arcybiskup gnieźnieński od r. 1626. Umarł 1638 r.

■ Mjk

»/

.•■i 'iillmlilrll

■V

go; ale obierając go, stawią mu zakon, jako im pan rozkazować, a oni pokąd jemu posłuszni być mają" ¹). W tym celu zapewne obrano na sejmie konwokacyj-nym (d. 22 czerwca) marszałkiem izby poselskiej Krzysztofa Radziwiłła. Naczelnik innowierców litewskich, niemiły zmarłemu królowi, był on w tej chwili niejako

pUl

MH

te

IsS

niem dawnych postulatów innowierczych z epoki zyg-muntowskiej, to trzeci obchodził żywo cały stan rycerski. W spółczesnych rękopisach znajdujemy rozmaite, niezgodne z sobą obliczenia dóbr duchownych. Podług jednych wynosi suma wszystkich wsi „księżych" koronnych 80,565, królewskich i szlacheckich 45,000; podług innych posiadają duchowni 160,960, król ze wszystką szlachtą 90,000. Obliczono z tego dalej uszczerbek w dochodach Rzeczypospolitej na 430,166 lub na 368,333 złotych polskich¹). Jakkolwiek cyfry te mogą być i są zapewne niedokładne, to zaprzeczyć się nie da, że ofiarność na cele kościelne w owych czasach nie ustępowała w niczem chyba hojności wieków średnich. Objawiała się ona zarówno w kołach wielkopańskich jak i w chudopacholskich, w stanie rycerskim tak dobrze jak i mieszczańskim. Bogaci patrycyusze lwowscy zapisywali olbrzymie sumy kościołom i klasztorom, a drugie tyle niemal przeznaczali na msze zaduszne, Marcin Anczewski zamówił takich mszy tysiąc a). Niepokoiło to szlachtę ogółem i innowierców, bo rosła przez zapisy tego rodzaju zamożność duchowieństwa, a ciężar podatkowy przewalał się coraz bardziej na dobra szlacheckie, gdy posiadłości kościelne używały

Tr-

p=^- -*£=31

-SM

Maciej Kazimierz Sarbiewski.

(Z popiersia, umieszczonego w jednej z sal pałacu wilanowskiego.)

wyrazem opinii publicznej, sztandarem, około którego skupiła się różnowiercza i różnojęzyczna opozycya.

Cala działalność sejmu zwróciła się też ku dalszemu ograniczeniu władzy królewskiej i ku zniesieniu nadużyć, jakich się Zygmunt III miał dopuszczać. W eksor-bitancyach więc, opracowanych przez osobną komisyę czyli — jak wtedy się wyrażano — „deputacyą", postanowiono, aby król nad wolą Rzeczypospolitej wojny zaczepnej (bellum offenswum) przenieść nie mógł, aby na radach senatu, po sejmie, żadnej sprawy, chociażby najpilniejszej i najpotrzebniejszej nie decydowano, aby klejnoty Rzeczypospolitej ścisłej poddano rewizyi. Za tym wstępem ogólnej natury poszły kwestye najdrażliwsze, wyznaniowe. Dyzunici podali sejmowi spis praw i przywilejów cerkwi wschodniej, „nadanych i poprzysiężonych" przez królów polskich, wielkich książąt litewskich i ruskich, katolicy świeccy w spółce z innowiercami ułożyli 29 punktów co do zgody między stanem świeckim a duchownym. Żądali mianowicie, aby szkoły jezuickie w Krakowie zamknięto, aby duchowni nie zasiadali w izbie sejmowej przy sprawach świeckich i aby nie nabywali dóbr świeckich. Jeżeli drugi z przytoczonych punktów był tylko powtórze

WMi

ggaf®

fv

ni

:•

Maciej Kazimierz Sarbiewski.

(Z pi piersią, będącego w b. zamku królewskim w Warszawie.)

rozmaitych przywilejów, uwalniających je od płacenia poborów, na równi z poddanymi dóbr rycerskich.

J) „Naprawa Rzeczypospolitej do elekcyi nowego króla".

fi Rękopis biblioteki jagiellońskiej nr. 16G; podobne obliczenia znajdują się i w innych rękopisach.

²) Łoziński Władysław: Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie w XVI i XVII wieku. Lwów, 1800, str. 23.

r.r.!

ij

Kij

,1*:

ii

i!

iii!

WA

/.

E-3

-ś

Tr

wmi

-V

- ^: -A

'Siisll

ii

"i

IL©

lii!

iii!

5!ii

iii,;: ” ;

i.

lilii

'i,

:ii

#iy|l

| i)

i:

i ■■

■i

i:

ói|;

ii;.r

piiasti-

Ili

ii

■i

ęL.': ■

II

ł.~sg

Hclszii

m.

-m

ifiei

b'

Ili

iii

mm

■i

mam

W,

Ś“!=

li;

iii iii

1!

iii#

liii 1

iii;

j 'o ■

II

b>

Ki

Kii, 4£

i    i    i

I    iii I

IIH!

Ililiiiili

A:Ę i

i ' ;;§«

fii

■~

rn III!

mi

iii!

f-j

Fili

i /    j

■A. i Wmk

nm

LI

rs

fi

-* rt*

n>.

jo

(1

IgJ

il

.ii

%£i:

il;L

§.:

li¹ ■

HlSI

,kC

ps

rr

Pil

.l

ii

fM

p| pi

Mli!

-\-₄

gl,g

ii:

||l!

!i

Ml

fi

lii

n:«

iii

kJ!

jiMU

ijn

mmmm*

Pomnik Macieja Kazimierza Sarbiewskiego w kościele po-pijarskim w Warszawie.

Wprawdz‘e udało się duchownym wybrnąć na razie z tej wielkiej trudności i odroczyć sprawę na później, ale nasunęły się wnet inne, niemniej drażliwe kwestye. Domagali się mianowicie Kozacy osobnem poselstwem udziału w elekcyi, zgłaszał się tak jak dawniej z podobnem żądaniem elektor brandenburski. Izba słuchała jednego i drugiego poselstwa z niesły-chanem oburzeniem. O elektorze wiedziano przecież, że w spółce ze Szwedami knuł zdradzieckie przeciw Rzeczypospolitej zamiary. Kozaków uważano za pod-

Tak ułożyły się sprawy w przededniu sejmu elekcyjnego, który zgromadził się dnia 27 września, pod laską krajczego koronnego, Jakóba Sobieskiego. Po załatwieniu zwykłych formalności przystąpiono do kore-ktury praw i tu wszczęły się na nowo zawziętsze niż poprzednio spory pomiędzy innowiercami a katolikami. Uchwalono konstytucyę, unieważniającą wszelkie pro-testacye przeciw pokojowi religijnemu, a sprawę dy-zunicką złożono znowu w ręce królewicza. Że Władysław nie skorzystał z tego zaufania stron obu i stanów-

|&§l

ligi:¹

St?    ■

H§§

y yjM

f&ĘĘĘsK\';

• U?;

■i

V - &?c :Ą$sfe.y*ł

im

:s

U#

ym

mm

•j

<-.4

ipips

lali

®ggi

*

fffy mwM

Ki m :Am Jmy fK'll <' 1 «&X- m

‘i

i]

Ti^jłL,

T.'    ’

H : || T

!iH

r#i

mm,

mteak

!W

fĄ

mm

i PSU

Om

'^wSNsPp

W ; ? r M }«,+',

cM

K fl

■%,

tfi

l|ni§J

a^zsaiHn^

WBggjr~'

'fJ

».

lf ■

Bś

g®i|

Bi

iggiEóp

■

papa

gfi

-St#

BKi^

Ubiór niewiasty polskiej z pierwszej połowy XVII w.

danych, a nie współobywateli, mających równe prawa ze stanem rycerskim. Odpowiedź wypadła więc odmowna, dla Zaporożców nawet szorstka, chociaż przyznać trzeba, że inną być nie mogła w państwie, gdzie zaledwie posłów większych miast do wyboru króla dopuszczono. Inaczej stało się z dyzunitami i innowiercami, tu bowiem inicyatywę wziął na siebie królewicz i razem z deputacyą sejmową ułożył punkty pokoju religijnego, włączone do konfederacyi, ale nie podpisane przez duchownych, którzy przy zatwierdzeniu aktu zastrzegli wyraźnie nietykalność praw kościelnych (salvis iuribus ecclesiae).

czo nie rozstrzygnął całej kwestyi, to uważamy za błąd wielki, w skutkach swoich zgubny dla Rzeczypospolitej. Sami Rusini podawali do tego sposoby. Smotrycki, niedawno na unię nawrócony, radził, przypominając czasy Cemblaka i Hrehora, aby Ruś polska obrała sobie patryarchę, niezawisłego od Carogrodu i przytaczał na przykład Moskwę, Wołochów, Serbów i Illirów, że sobie swego udzielnego patryarchę uczynili ¹). Jakoż samodzielna organizacya cerkwi ruskiej, chociażby po

]) Paraenesis abo napomnienie do przezacnego Bractwa Wileńskiego Cerkwie św. Ducha etc. W Krakowie, 1629.

dzielonej na unicką i prawosławną, przeprowadzona w tej chwili, mogła jeszcze złemu zapobiedz, a przynajmniej znacznie utrudnić propagandę, z Konstantynopola i z Moskwy pochodzącą. Niewiele lat minęło od czasu, kiedy przed sądem miejskim lwowskim, mieszczanie Rusini oskarżali seniorów Stauropigii, „że przyniósłszy sobie jakieś bractwo z Turek, od jakiegoś patryarchy, zaprowadzają herezye, dziwne przysięgi

£71.

r *

*V

msM

•V.

yk

;-Fj

Tm

■*

■i

■1^

-4P|

r;::;"'

HL .

•;

......

*1?

§5^1

w

‘W'

HI

Wm

_1

pat

mm

':i

-^r - '-'Tli ilgj^i

a? :2§» lii *1

——

«S?W«W

■ i

ś*'-- .;'<

__~

iiPii

sl .. Ś

sra

!>•

ki>f

* en**

rP

,'j

=J=Mt

■cA

i mŁ u

ł\:

■* —s ni *    -~-Ą

fil

f. -i

?£1

ąĘ'

■,

es:fs*

mm

»S*1

Pomnik Piotra Wiesiołowskiego, oboźnego litewskiego, w kościele Bernardynów w Wilnie.

(Wzniesiony w r. 1634 )

48

Dzieje Polski. Tcm IV.

czynią w tern bractwie, targają się na obrzędy kościelne, tych rzemieślników, którzy u Polaków robią, albo czeladź, za przeklętą mają i do ceremonij kościelnych bez wszelkiej cenzury „tysiącami, a nie tysiącami, ale milionami bijeu i rozsyła książki, wymierzone przeciw królowi i religii katolickiej ¹). Jak trudno przypuścić,

\!

■Ą

MM

451

Ili

W-

..

r=r-

=r;

=1^-—-

*.V

?,p.

:w

lir

[I

MjTTJTłin

I.

jg|

Władysław IV w dawnym stroju polskim.

(Z obrazu Rubensa, zaejdującego sie w pałacu wilanowskim.)

nie dopuszczają i plują na nieu; a Skólski, drukarz lwowski, podobno Rusin, zeznał w sześć lat po elekcyi Władysławowej, przed tym samym sądem lwowskim, że Stauropigia, korzystając z przywileju królewskiego,

aby rząd nie miaPwiadomościjo sprawach tego roazaju,

*) Łoziński Władysław: Patrycyat lwowski ete. Podług [ aktów konsularnych lwowskich. Str. 255 i 26).

co

I 00

odgrywających się przed sądem lwowskim, tak nie łatwo pojąć, dlaczego nie starał się agitacyi legalnemi środkami końca położyć, dlaczego z karygodną już obojętnością spoglądał na pracę podpalaczy, którzy przygotowywali materyał do rozniecenia straszliwego pożaru. Odkładano to widocznie na porę sposobniejszą, odłożono i teraz, łagodząc dyzunitów oddaniem kilku biskupstw i archimandryj, a innowierców i szlach-

zniesli poradlne i podymne, owe jedyne jeszcze podatki szlacheckie, jako pachnące niewolą, na co wszyscy ze skwapliwoscią przystali, obdzierając króla i Rzeczpo-spolitę do reszty ze szczupłych dochodów. A jakby i to jeszcze nie wystarczało do zadowolenia apetytów ziemiańskich, skrępowano silniej niż dotąd ręce króla w paktach konwentach. Zabroniono mu więc prowadzenia wojny zaczepnej, zaciągania wojsk cudzoziem-

t:;.

Jas

J<

•)J

MBMB

gjKHl

filii

•i

Stefan Pac,

podkanclerzy litewski, fundator kościoła sw. Teresy (Karmelitów Bosych) w Wilnie 1623 r.

(Umarł 1638 roku.)

skich bez wiedzy stanów, trzymania cudzoziemców przy dworze, zawierania małżeństwa bez zezwolenia

tę nadzieją konkordatu, który miał król zawrzeć ze stolicą apostolską w kwestyi dóbr kościelnych i mianowania biskupów i opatów. Po utarciu takiem spraw najważniejszych i najdrażliwszych, odbyła się w przeciągu pół godziny elekcya Władysława — jak z góry owym znanym już — a zawsze groźnym — artykułem można było przewidzieć — jednomyślna i teraz nie pozostawało nic innego, jak tylko ułożyć pakta konwen-ta. Korzystając z tejfchwili, wystąpił dnia 12 listopada cześnik kaliski, Orzelski, „z prośbą* do braci, aby

senatu i sejmu, przepisywano czas, w którym „wakan-cye“ rozdane być fnają i zakończono to wszystko

o wypowiedzeniu posłuszeństwa, wrazie niedotrzymania wyżej wymienionych warunków.

Tak dokonała się budowa gmachu wolności szlacheckich; władza królewska, skrępowana zupełnie, sta-

=Cf=

te

iiżiLE======E

=====

m --ter te

e-:ź

iggaggf

L=nT="~=:

Bu

~=

HUpMl

~.~E_

^===iEr~-irr tetetei

PSH

-—-----

gUS

— ~—~ - Et--— z^rr.l£~ż -------- --- :—=-_■£

Eter^fE:

EI-z.t-^'~:

:i=7~

£E==te

mm

E£i=ĘE

^.:E=7E==E=g

te

Wimmm

Jjjjppglijj

ss=

“ź:

Hi

LrEEEEE:.

ii

: -^£F. >___ _r- ^

ee=s - -/■:.:|. g - ^ Ugp! H»ii

®Sl

=s=

iilMiliiSltm

S«ite»p2

ggg

~£zr~-.

FteT^

Sillte

=^EEE=;

ii

gggśg;

Wifc

te

ii

mm

auai

jMŁ,.

i- -'L JBSte

li - - M

HI

-Ate-rąte

Hgglp

te

agapą

ffl

sM.-

ggg

tejte

mmmm

-te -tetete>ter --

te-

gKggs

.-ŻteTteteS

Etetetete

mm

teteE

teptej

Ś^§|§|

■1H

teteg

te

te teterą

tete

tei

!■

-

=^agr®

: - - ‘a--r-

->

te i

=]

'i

'rte-

wm

f-te

In

si

jj§

r.-.

Sf==r=

:5S;

pBSHi

E9

"!

aatteite

rytej V

..

8#-; B Ir'U ::; ~ - - fBHBS- SU

y-j: y

S*Ł

wmm Ri

I-

- te-

Ł^r^?^-te^==^=g

i . .

SH

..._, .... .

r '! I i i /

■    ■ Jj-w-

J

wmm

Wmm

Vtete -V-fg

•    ~te:

PUtejlfi

f - - •'

te

liii

w/mm

jte

yj

■=J:

r=

9f

i:

'teMh-n • S -

Ci

•>7

...

. y>*

1'

• ■ ■»

te]

,f-(

I MŹ

mi

te

mm

p&>

Rp.

te..'

l-,

VI

tel

7^r

^te.

! -j

fy

' te-S

eH

mwm$

r/

(/rt

L:

•i

j:::~

>ar

i-T/i

te

Ił

Fte

ter

f:.j

te

W-

PSj

ter

r/

Tą

: JS

ttel?

v'J

‘4

<1

f/s

s-

,'ł|

tv*f

7>

->

a i/

Im

\L

ii

;• i

*A

'//

Łb

yVj

l3s

il a

!^f. ter-

'

m&mi

-te

!#.

:tjjf

,;K

Ci

te

Jr.

f,x

te-;

z-:.ą

fi

Wa

fv. -

VA

Wm

/j

mm

Ł,

■ -.v.

fj

itete teP

.i

rlM

fte

r.

l\

'/i

//

wmM

Bi

rs5

i>.

te

¹⁵

ys

r/

tej

:te

.’1

f;

tetete

^/1

yj

mm

U-

fet m

te

r?.

L|

r#-.

tre

wmm

r xm %%i\i iS?

.te

r-v

mu

ii

C-te

mm

tete.

te

te;

;r-j

li

ga : 3g

|-aa

te

* ter .    |B|

Śtevó. ' :r Ctete;ter

pa

HagMEB^bL

te;

te-""

Kte

iśś

ar;

ŚS3

te

te

lBl

is-

?5

Fte

r ,25- a

arą

P-

UE

Ete

,vi

a»

rpaa

=Ś55E5S55g

te

~'s

Sass

terr—

!sg

-

=^rr:r—

ite

S^SSŚjg

ils

Stetefte#

rr __

5

.V'te---    ---

Z obrazu Juliusza Kossaka.

Wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu.

ła się igraszką nie szlachty wprawdzie, ale oligarchii możnowładczej, nad majestatem monarszym i Rzeczypospolitej zapanował jako najwyższa instancya, jako wyraz woli narodu sejmik powiatowy i „królewięta¹⁴, wodzące tłum ziemian na pasku swoich ambicyj i interesów.

Że Władysław z dziwną łatwością przyjął te wszystkie ograniczenia, że zgodził się nawet na warunek, obowiązujący go do wystawienia floty na morzu Baltyckiem i do zapłacenia podwójnej kwarty na wojnę moskiewską, to tłómaczy się poniekąd i groźnem położeniem państwa i tern złudzeniem, jakiemu ulegał król, sądząc, że popularnością i dzielnością osobistą skłoni naród do ofiar i do wyrzeczenia się tych zdobyczy, które z oczywistą szkodą Rzeczypospolitej ubez-władniały najlepsze chęci i zamiary panującego. Ufny więc w swoje siły i zręczność rozpoczął on panowanie od wielkich tryumfów, aby je skończyć na większych jeszcze klęskach i zawodach.

Wojna moskiewska i turecka.—Rozejm sztumdorf-ski ze Szwecyą. Śmierć Zygmunta 111 i następujące potem bezkrólewie, pełne jak zazwyczaj zamieszania i walk stronniczych, ośmieliły cara Michała Fedorowicza do złamania dyWilińskiego pokoju i odwetowej na Polskę wyprawy. Pomysłowa dyplomacya moskiewska, nie ufając własnej potędze, zwróciła się do Konstantynopola, aby Ąmurata IV podburzyć do wojny z Polską. W lecie roku 1632 wyruszyło poselstwo carskie z bogatemi podarunkami nad Bosfor i pozyskawszy dla swoich planów wpływowego na dworze sułtańskim Abazę, baszę widyńskiego, ściągnęło na południowe prowincye Rzeczypospolitej najazd budziac-kich Tatarów. Tymczasem armia moskiewska, złożona w części z zaciężnych wojsk cudzoziemskich, obiegła pod wodzą Michała Sehina i kniazia Prozorowskiego (w sierpniu) pograniczny Smoleńsk. Dzięki niedbalstwu władz litewskich, które przez lat 20 nic prawie nie uczyniły dla naprawy i wzmocnienia warowni smoleńskich, znajdowała się ważna ta twierdza w stanie prawdziwie opłakanym. Brakowało i kul, i prochu, i żywności, waty ziemne, źle usypane, waliły się same z siebie, załoga wynosiła zaledwie 3,000 ludzi. Mimo to dzielność dowódzcy Sokołińskiego i dodanego mu do pomocy Stanisława Wojewódzkiego, jakoteż nieudolność nieprzyjaciela sprawiły tyle przynajmniej, że Smoleńsk za pierwszem natarciem nie poddał się i nieprzyjaciel musiał regularne rozpocząć oblężenie. Ale i teraz jeszcze nie umiał sobie dać rady Sehin. Krzysztof Radziwiłł, który z garstką (3,000) litewskiego wojska niepokoił Moskwę, zdołał w obliczu 60-tysięcznej armii po dwakroć wprowadzić do Smoleńska żywność i posiłki, czem pokrzepiona załoga odparła zwycięzko wszystkie szturmy moskiewskie i doczekała się wreszcie odsieczy pod wodzą samego króla. Wiadomość o oblężeniu Smoleńska i o wojennych przygotowaniach Turcyi wpłynęła znacznie na uspokojenie umysłów na sejmie elekcyjnym i na przyspieszenie samej elekcyi. W początkach lutego 1633 roku odbyła się koronacya Władysława i sejm koronacyjny niezmiernie burzliwy i „wrzaskliwy“. Król, zrywając zupełnie z polityką ojcowską, oddał wielką buławę litewską i kasztelanię wileńską Krzysztofowi Radziwiłłowi, uspokoił dyzuni-tów wystawieniem przywilejów na oddane im biskupstwa i archimandrye, dla uregulowania sporów pomiędzy stanem świeckim a duchownym wyprawiono Jerzego Ossolińskiego do Pizymu. Rozumne i taktowne postępowanie króla nie odniosło jednak zamierzonego skutku. Sejm nie uchwalił wcale poborów na wojnę moskiewską, komisya, obliczająca koszta wyprawy, przyszła do przekonania, że podwójna kwarta wystarczyć powinna, resztę miał król z własnych dodać funduszów. Skąpstwo sejmu zmusiło Władysława do szukania nadzwyczajnych źródeł dochodów. Ofiarował więc na cele wojenne koronę ojcowską w wartości 50,000 złotych polskich i wziął od elektora brandenburskiego 90,000 złotych polskich, zezwalając za to na złożenie hołdu z księztwa pruskiego nie osobiście, lecz przez posłów. Zdobywszy takiemi ustępstwami i ofiarami potrzebne na wojnę pieniądze, wyruszył kroi na czele 16,000 ludzi pod Smoleńsk w sierpniu roku 1633. Pomimo posiłków kozackich, które w sile 15,000 stawiły się na rozkaz Władysława, była armia polska jeszcze o połowę słabsza od wojsk nieprzyjacielskich, rozporządzających nadto ogromną artyleryą, złożoną z 200 armat. Sehin, rozłożywszy wojsko swoje w trzech obozach po obu brzegach Dniepru i obwarowawszy się •ostrogami i blokhauzami, nie myślał wcale zaniechać oblężenia, ani też stawić czoła Polakom w otwarłem polu. Król zwrócił się więc najpierw przeciw obozowi generała Matissona na górze Pokrowskiej, a zdobywszy tę pozycyę po krwawych walkach dnia 7 i 22 września, uderzył na stanowiska Prozorowskiego, który jednak po pierwszym szturmie zwątpił o dalszej obronie i pod osłoną nocy ustąpił do obozu Sehinowe-go, położonego pod górą Skowronkową. Od opanowania tej pozycyi, dominującej nad głównem stanowiskiem Moskwy, zależał teraz los armii nieprzyjacielskiej i całej wyprawy. Spostrzegli to wodzowie polscy i korzystając z niedbalstwa Sehina, który góry nie obsadził, zajęli ją d. 18 października. Nazajutrz wódz moskiewski, chcąc naprawić błąd popełniony, uderzył całą potęgą na piechotę polską, stojącą na górze Skowronkowej. Wywiązała się stąd bitwa, nadzwyczaj zacięta, trwająca przez cztery godziny aż do zmroku. Polacy ciasną szyją pomiędzy górą Dziewiczą a Skowronkową szli na pomoc atakowanej ze wszech stron piechocie, podczas gdy Moskwa, skierowawszy ku owemu przesmykowi morderczy ogień swojej artyleryi, starała się nadaremnie odsieczy przeszkodzić. Z obozu polskiego rzucono tam wszystkie pułki piesze, wreszcie chorągwie konne, które z niesłychaną odwagą i pogardą śmierci wpadały do tej czeluści, zasypywanej gradem kul nieprzyjacielskich i pomimo strat dotkliwych dochodziły do szczytu męztwa. Strzelba szła tak gęsto, że piechota polska, wystrzelawszy 70,000 naboi, nie miała w końcu amunicyi, ale nieprzyjaciel nie dopiął swego zamiaru, góra Skowronkowa została w rękach polskich.

Odtąd zmieniło się położenie, król zaczął oblegać nieprzyjaciela, spędzonego do jednego obozu, chociaż

Sehin, oczekując odsieczy, bronił się uporczywie jeszcze przez cztery miesiące. Nie wiedział, że w listopadzie już Marcin Kazanowski, hetman polny koronny, z Go-przyjacielskim głód i choroby jakieś złośliwe, Sehin próbował układów, licząc na to, że i Polacy cierpią wiele z powodu mrozów i niedostatku.

83

y/f-l

ML

Ul

II

stu

fi!

II

Y>

PI

iii

sa

fi

lilii

mr-ir:

mi

n:

~n

'n~

im

mri

nz:n

mu:

rum

im

im

pg

.ii:

* j,

4"Ł

!X

IjpP

..mm

IIP: i -

'¥

rijjlf

pi

BI

{~r\

tsL

yg

nr-

bił:

I lfe=v

S=£

XX-

lii

i!

l.ljj

HM

v,,l|

mak

1®

lEŚa

7.\

s-li

!:

I*

n

ty

i!

W‘

i.

Eps

Ms

Ul:

„;.-=riy5a-'^r

MlPi

(ps=

i''

II®

525

Lj

,T

i.

lir#¹:

!r

111

fejf

fi

II

ii

::

i«!)

I;

Bi

El

IV “ :'v

l"

Ł.

pi

Ś==

pftBp

pi-. ■■lit._____ — sjjj

Ip- ~ ~^ra[r ^

i|SSi ft—

rcii

\Ł

:■

-J;

iii

.i_____

SB

M"4e

• v.i /•.

i® pif

’ Ai

ft -imi i§k

im *i

!.

Jt

ii

HM

tsaiip

gjfllH

mm

fi,

,1

j|;ij

\k

iii

JM

pJfl

Ur

EV

[£p

\ ::

P:

ill

ujkitm

Ubu

58f

SI

mr

mi

~l~

~r:r. .. i: - ~~

Li

.rr=

t!*:!

Iffl

?v

i:

pi

Mili lliilllii

i-i«

iii

li

lj

•⁵vr»’ .

wm

mWz$

•’»

-rrr.~.

SĘjt

-X

Kościół Dominikanów w Warszawie.

(Budowa rozpoczętą została w r. 1605, ukończoną zaśA618 r.l

siewskim rozbili za Dorohobużem armię posiłkową moskiewską i odcięli drogę wszelkim z tej strony posiłkom. Od stycznia zaczęły się wzmagać w obozie nie- j

Ale król, tak jak przez cały czas razem z żołnierzem znosił cierpliwie trudy obozowe, okazał i w tej chwili stanowczej niezachwianą wytrwałość i tem ostatecznie pokonał upór nieprzyjaciela. Przywiedziony do rozpaczy niemal, podpisał Sehin warunki kapitula-cyi dnia 26 lutego, 1 marca wyszło wojsko moskiewskie z obozu, aby „bez bębnów, bez muzyki, z poga-szonemi knotamiw ponurem milczeniu, wśród gęsto uszykowanych rot polskich złożyć u stóp królewskich 122 ozdobne chorągwie. „Wdzięcznaż to była obozowa zabawa nasza—-pisze świadek naoczny tych tryumfów, Moskorzowski—gdy owi sędziwi starcowie: Sehin, Pro-zorowski, Izmaiłów, Białosielski z pułkownikami, ober-marca puścił się w dalszą drogę ku Moskwie i zaczął oblegać Białą. Oblężenie nie wiodło się>_ wprawdzie, ale car przestraszony postępami oręża polskiego, szczerze starał się o pokój. Dnia 27 maja 1635 r. zawarto też traktat w Polanowie. Moskwa odstąpiła Rzeczypospolitej ziemię siewierską, czernichowską i smoleńską i zrzekła się wszelkich praw do Inflant, Estonii i Kurlandyi, tak, jak Władysław do korony moskiewskiej. Oprócz tego płacił car 200,000 rubli wynagrodzenia za koszta wojenne.

MM

-=\

ń!;.

.ih

===

p==£

g~- -

~:-rr

-• — • 1^.- :

■i ; i-, i

r-'

8f B    II

hmm ■

S&T:

8j5j

SfłSsir.

r#:

-u &

r-

.s&

flp

Kościół św. Teresy (Karmelitów Bosych) w Wilnie. (Fundowany przez Stefana Paca, podkanclerzego litewskiego, w roku 1626.)

szterami i ze wszystką starszyzną wojskową, z koni pozsiadawszy i przed króla JMci, który na koniu dzielnym i świetnie przybranym siedział, przyszedłszy, w samą ziemię czołem bili“.

W istocie zwycięztwo było wielkie, niepamiętne niemal, nieprzyjaciel, straszny niedawno i potężny, składał broń przed garstką wojska polskiego i oddawał w ręce zwycięzców 110 armat, 7 moździerzy, muszkietów ze szpadami na 8,000 ludzi i 80 beczek prochu. Przerażenie ogarnęło Moskwę; na kilkadziesiąt mil w około poddawało się wszystko Polakom, król 11

Świetne to powodzenie było niestety kresem przewagi polskiej na wschodzie. Równocześnie £ wojną moskiewską toczyła się turecka u południowych granic Rzeczypospolitej. Napad Tatarów odparł wprawdzie zwycięzko hetman wielki koronny, Stanisław Koniecpolski, rozbiwszy ze szczętem powracającą hordę pod Sasowym Rogiem (w lipcu roku 1633), ale w kilka miesięcy potem ruszył z wielką potęgą na Podole Aba-zy basza. Koniecpolski, na czele niespełna 11,000 ludzi, pomiędzy któremi było 6,000 nadwornych hufców Wiśniowieckiego, Lubomirskiego i Zamoyskiego, odparł

••

■H

~ V:jM

'1

•>

’V/Vj

li

Mpr;i

*H

_ i np

- A ■ <-&%¥• CL

KDf ,«J iżlig

ti

i ■'

rfeV|

IN

fi

Pil

■ ?«r

-J

FysunekIJana Matejki.

m >fi£Zr M

fggf j§

fejgl

■ »T r»4BOt.

fe«

mHl f® i fi    ®

•JŁsskse:* ■ - i

rbHf|

I ®

; ■ •■cis 'm

:m

l: ■'. '{i'!

gg|

if

jjs&ąKa*- KK2--K CkKo*#*

fig

■Wm.

«*

mm

&&&-

.. _^f£Ł sLTT>~s

lSSl$m

22S33E2?Zm3BLxffi&.& tj*

Sili

rJ

„ Jr/:

R-i

'"j

^ mM) ST^Ta-* ^ liii

SS5

as

KS ^ 'fv

C»( #1

£~

ip

■H

('

łil

fll'| i

••

Lii

mA

., .'I

Łjg£OT

/■

SI

mi

fl

aft;; -g, k*« i

_„,J —Bral*

, pt:- IStmmi-

L.»» mm

Stulił

eJL

-i.,

I¹.*

;«!

ł!

|*

S..

...

»'

.-i

*-i

fj i m

|»

-i

fe.

>v f'

I«ro: i®. ■• v

i li

K lifcl

Zamek w Podhorcach.

(Wzniesiony przez Stanisława Koniecpolskiego, hetmana wielkiego koronnego.)

w>-

•W

km

* ,’M'i

WWF*

SI

rf

tcssesra'

■W■Ł-

9j

*v

S®L'Lft

ES -. ■

tN

',v\ 3w

'i?

W*'

w. .."--I

■;v

sr--/,

•"-Ś:

&$!•■&

-MM

vL

-Vi

■li. A -

•SA'

■Łl - v •

wm

as

Kii

II

w,

li

II

7.-3

mm

m*

Paweł Działyński,

starosta radzyński, wojewoda pomorski. Umarł 1643 roku. (Ze starego portretu.)

ją szlachtę do dalszych usiłowań, które, podjęte w tej chwili, mogły Rzeczpospolitę jeżeli nie na zawsze, to na długie lata ubezpieczyć od niespodzianek wojennych i narodowi trwałą zapewnić pomyślność.

Należało mianowicie rozprawić się jeszcze ze Szwedami i uregulować sprawy ukrainne, aby potem zażywać spokojnie owoców błogiego i przez stan ziemiański tak gorąco upragnionego pokoju. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności nadarzała się do tego wybrnięcia z wszelakich kłopotów sposobność bardzo pomyślna. Gustaw Adolf zginął w bitwie pod Liitzen (16 listopada 1632 roku), a na tronie szwedzkim zasiadła małoletnia córka jego, Krystyna, podczas gdy kierunek spraw publicznych objął znakomity mąż stanu, kanclerz Axel Oxenstierna. Aby zrównoważyć stratę tak wielkiego wojownika jak Gustaw i pokrzepić upadających protestantów niemieckich, do czego siły szwedzkie już nie wystarczały, chwycił się Oxenstierna skwapliwie przymierza francuzkiego, które z wszelką gotowością podsuwał mu Richelieu z pobudek czysto egoistycznych. Mimo to nie wiodło się z początku tej nowej koalicyi, Bernard, książę wejmarski, przegrał bitwę pod Nórd-lingen (w roku 1634), a równocześnie prawie ubiegał rozejm z Polską i nowa wojna groziła znękanym Szwedom, wojna już nie z ociężałym Zygmuntem III, lecz z Władysławem, okrytym chwałą smoleńskiego zwy-cięztwa. Toż nic dziwnego, że tak dyplomacya szwedz ka jak i francuzka skierowała uwagę swoją na wschód i że powstał u niej zamiar nietylko pogodzenia Szwecyi

nawałę pogańską pod Paniowcami, niedaleko Kamieńca i zmusił Turków do ucieczki, ze względu jednak na słabe siły swoje i wojnę moskiewską, wysłał do Konstantynopola podkomorzego lwowskiego, Trzebińskiego, w misyi pokojowej. Trzebiński, odważnie stawiając się sułtanowi, który podczas audyencyi do szabli się nawet porywał, zdołał pozyskać dla siebie pokojowo usposobionego Murteza baszę, ale nie mógł przeszkodzić wyprawie Amurata IV, który, podburzony przez Abazę, w kwietniu roku 1634 z wielkiem wojskiem wyruszył do Adryanopola. Dopiero wiadomość o zwy-cięztwie pod Smoleńskiem i powrót króla, który natychmiast udał się do Lwowa, usposobiły Turków łagodniej. Niespokojny Abazy basza, wróg Polski, zginą! zaduszony z rozkazu sułtana, a z jego śmiercią ; upadły i wojenne zamysły padyszacha. W październiku 1634 r. zawarto pokój, w którym Rzeczpospolita obo-wiązala się powściągnąć Kozaków, Turcy zaś wyrugować Tatarów z biąłogrodzkiego stepu. Na hospodarów wołoskich i multańskich miał sułtan mianować kandydatów, przez króla polskiego podanych.

Z groźnego niebezpieczeństwa, z wojny na dwóch frontach równocześnie prowadzonej, wyszła Polska zwycięzko, dzięki osobistej dzielności króla i walczącego pod jego dowództwem rycerstwa. Zdawało się więc że te tryumfy, rozbrzmiewające po całej Europie, uwiecznione wybornemi sztychami Hondiusa i Adolfa Boya, obudzą w narodzie ducha rycerskiego, że zagrze-

fflil

IW

mii

Mil

llfe

A

-i

ii

^77: 7

)iink

=**■^7- ^ SlIS -Z*: MSe-

Paweł Piasecki,

biskup przemyski, autor kilku cennych dzieł. Umarł 1649 r.

z Polską, ale i wciągnięcia Rzeczypospolitej do wojny i kiedy województwa małopolskie z własnego natchnie-30-letniej, do owej wielkiej kombinacyi politycznej, nia uchwaliły w r. 1634 podatek na wojnę moskiewską, mającej na celu złamanie potęgi habsburskiej i zupełne przekształcenie rzeszy niemieckiej. Zamiar ten zdawał selskiej, Tryzna, witając króla w podniosłych słowach się zaś tern łatwiejszym do wykonania, gdy Władysław IV, zerwawszy z wewnętrzną polityką ojca i kuzynom swoim rakuskim dziwną okazywał obojętność. Użyto więc wszelkich środków, aby króla pociągnąć w objęcia koalicyi francuzko-szwedzkiej. Wystąpiły z pośrednictwem Anglia i Holandya, popierając w ten sposób zabiegi Francuzów i Szwedów, pojawił się projekt

kiedy na sejmie tegoż samego roku marszałek izby po-

dowodził, że „tym krótkim czasem robót swoich przeszedł cudowne owe świata wszystkiego dawnych bohaterów dzieła¹¹, nie zapomniał dodać przy końcu, że król większe jeszcze nad sobą samym odniósł zwycięz-two, kiedy dalszej wojny z Turkami zaniechał. Sejm następny okazał się cokolwiek względniejszym, uchwalił bowiem podatki na wojnę szwedzką, ale dodał do

ożenienia Władysława z córką króla „zimowego⁴¹ Fry- i tego warunek, osłabiający bardzo znaczenie uchwały,

|i;

fnllmnirra

WM

om

ii

ST-

wr . 'JtAjgL

MM

wmm - i %

figl|||||||jgj|

mm

mm

imu

mm

wm

"A

mmmmm

wmm

//

Wm

mm

Wm:

wm

W/j,

mm

S'

Marcin Kazanowski,

wojewoda podolski, hetman polny koronny. Umarł 1636 r.

deryka, wnuczką .Jakóba I, króla angielskiego. Wszystko zależało od sejmu, cd narodu, który królowi ręce skrępował i możność samodzielnego działania odebrał. Sejm tymczasem, a raczej ci, co tym sejmem trzęśli i kierunek polityce jego nadawali, mieli zupełnie inne pojęcia o położeniu i potrzebach Rzeczypospolitej. Objawiały się one także w chwilowych porywach pa-t-ryotycznych i w uwielbianiu cnót i czynów królewskich, ale ostatecznie powracały znowu do tego punktu widzenia, w którym skupiał się cały rozum stanu szlacheckiego, do pragnienia pokoju, dającego możność używania i miłego po wojnach wypoczynku. Więc

gdyż wysokość podatku uczynił zawisłą od postanowień ; sejmików. Z takim wekslem wątpliwej wartości można było myśleć o odparciu najazdu szwedzkiego na Prusy, w najlepszym razie o odzyskaniu miast i portów pruskich, ale nie o mieszaniu się do wielkiej wojny niemieckiej, o prowadzeniu polityki w stylu Richelieu’go lub Oxiensterny. Rozchwiały się też projekta Riche-lieu"go, który, za przymierze z Francyą i wystawienie 10-tysięcznej armii ze strony Polski, ofiarował królowi Szlązk i małżeństwo z Maryą Ludwiką Gonzaga; nie przyszedł do skutku związek z córką palatyna Fryde-i ryka, bo senatorowie, już to z obawy przed szlachtą, już to pozyskani przez dwór wiedeński, do aliansu z Francyą dopuścić nie chcieli, a biskupi—z wyjątkiem Piaseckiego — sprzeciwiali się stanowczo małżeństwu króla z księżniczką protestancką.

stałego pokoju zawarto zawieszenie broni na lat 26 (12 września 1635 roku). Szwedzi zwracali wszystkie zabory w Prusiech i flotyllę polską, uprowadzoną z zatoki gdańskiej, zatrzymywali zaś miasta i zamki, zdo-

JtH

s-'

■ ,w-

mm.

'i0§

i.::

firn

W-t >■{

SI

Mm

•*:

SĘmy^-/

F|,S

*8U-fJk

I?

■jtt 'l?%v *

Władysław IV.

(Ze starego portretu.)

Wielkie plany skończyły się więc na demonstracyi wojennej w Prusiech w celu poparcia układów, które prowadzono w Sztumdorfie z udziałem posłów: franco zkiego, hrabiego d’Avaux, angielskiego i holenderskiego i komisarzy elektora brandenburskiego. Zamiast byte w Inflantach. Dziedziczne prawa Władysława IV do Szwecyi zostały w zawieszeniu.

Sprawy religijne. — Kudak. — Małżeństwo Władysława IV z Cecylią Renatą. — Bunty kozackie. Jeżeli sejm roku 1635, uchwalając podatki na wojnę szwedzką, nie myślał wcale o wielkiem jakiemś przedsięwzięciu wojennem, owszem mianował równocześnie komisarzy do traktatów pokojowych w Sztumdorfie, jeżeli senatorowie następnie oparli się hazardownym — podług ich mniemania — planom francuzkim, to w innym kierunku za to przybrała cała działalność tego sejmu cechę niezwykłej stanowczości. Poselstwo Jerzego Ossolińskiego do papieża Urbana VIII, odprawione

/•'%

•-u

-

V -' . -

fVK*

- 'U¹*

gg

N-

51

■>m

••'Mg ., -

^r-oa^sW

k*£

/j

2>r -śtP

Jkś

iiip,

:Mą

■jJ£f v Si / ^mBr ' :M

&

SBffiiSS

>*?

f/A

••

i! i

i***

V;

dJfmĄ

ISS

..

IW,

I fisi

Nfeś'\

.r.«

:JP

i*3

. Jri-jffl

]<m

tr

f.

ć3

.•>

Jjf

Rfjf! V

-jŁ

ilo^l

fgjg

wm

f/

\vS

mmi

■m.

■ <yf,!i^sSs

•¥ • •

Wmm&M

9K

v

r<

Ur'

\

. < /'■ "-...... /

u:    7

i:

■:, >

jnerb województwa Czerniawskiego.

z niesłychaną wspaniałością, zjednało ważne ustępstwa ze strony stolicy apostolskiej. Papież cofnął dekret swój, wydany w sporze .Jezuitów z akademią krakowską, przyznał królowi właściwie prawo nominacyi biskupów i dwunastu opatów i wydał zakaz nabywania dóbr szlacheckich przez Zakony.

Nie zadowolnił się tem sejm i uchwalił cały szereg artykułów, ograniczających dosadniej owo nabywanie majątków świeckich przez duchowieństwo, a zarazem zniósł apelacyę do Rzymu w sprawach kryminalnych, granicznych i o obrazę honoru pomiędzy duchownymi a świeckimi. Ugodę dawniejszą z dyzunitami zatwierdzono pomimo oporu kuryi rzymskiej, przyznając prawosławnym wolność odprawiania jawnego nabożeństwa, prawo zakładania cerkwi i monasterów, oddając nieunitom biskupstwa we Lwowie, Przemyślu i Mohy-lowie i metropolicie dyzunickiemu w Kijowie cerkiew św. Zofii, wraz z dobrami do niej należącemi. Jeszcze radykalniejszym okazał się sejm w sprawie kozackiej. Ostatnia wojna turecka, zażegnana nietyle zwycięz-tych zewsząd kresach pogańskich. Postanowienie było rozumne i trafne, bo dawało początek i po Jstawę do uspokojenia Ukrainy, do uregulowania anormalnych stosunków tamtejszych. Potępiając surowo egoizm szlachecki, niemożna znowu odmówić tej szlachcie prawa i słuszności, kiedy żądała skutecznej opieki rządowej nad krajem, wydanym na pastwę pogaństwa i swawoli Niżowców. Szlachcic, który z trudem i mozołem ściągał osadników na step bezludny, uprawiał rolę, leżącą dotąd odłogiem i zdobywał bądźcobądź dla cywilizacyi i pracy ekonomicznej nowe obszary, nie mógł przecież obojętnie patrzeć na to, jak jego poddani zbiegali na Niż i jak pierwszy lepszy czambuł tatarski puszczał z dymem całą osadę i niszczył plon długoletniej pracy. Narzekania szlachty były więc uzasadnione i dziwić się nie można wcale, że sejm zajął się gorliwie sprawą kozacką i uchwalił cały szereg konstytucyj, które miały „w piękny porządek ująć" Niżowców.

Ustanowiono przeto 7-tysięczny regestr, zabroniono szlachcie udziału w wyprawach kozackich pod karą

mj

jjuLfm

jiCioiomS^ cfeufućti?    Okuli iLiiM-ilmmófrAhiy

■— 0%n v Qjwza *)mbm <xw jjkzsi^ c/t    a & tnfot //i 0Cif

i.

Początek i koniec dokumentu z podpisem królewicza Władysława Zygmunta z r. 1619.

twami Koniecpolskiego, co zręcznem użyciem dyplomatycznych środków, miała źródła swoje tak jak i dawniejsze najazdy w „swawoleństwie" i „inkursyach" kozackich. „Najjaśniejszy cesarz JM. z przodków swych szerokim panując państwom — tak pisał Abazy basza do hetmana — przestrzega tego, żeby w nich żadna nie postała nieprzyjacielska noga; zaczem, gdy się swawo-leństwo lubo z waszej ziemi ukaże, trzeba, aby z niego sprawiedliwość uczynioną była". I rzeczywiście jednym z najważniejszych punktów pokoju, który zawarto następnie, było zobowiązanie Rzeczypospolitej do zahamowania „chadzek" kozackich na morze. Król, zjechawszy się wtedy z hetmanem wielkim koronnym we Lwowie, postanowił założyć w tym celu twierdzę u porohów dnieprowych J), wypełniając w ten sposób zarazem owe natarczywe żądania sejmów i zjazdów rokoszowych, domagające się stawienia warowni, na otwar-

’) Dubiecki Maryan: Kuclak, twierdza kresowa i jej okolice. Monografia, nagrodzona przez Akademię umiejętności w Krakowie. Przegląd polski z r. 1879. Str. 220.

banicyi i na budowę twierdzy nad kudackim porohem uchwalono 100,000 złotych polskich. Nie było to—jak mówią — zmniejszenie, lecz powiększenie regestru o 1000 ludzi, nie było uciemiężeniem nowem Kozaków lecz zahamowaniem swawoli, ściągającej na Rzeczpospolitą i na Ukrainę, na ludność spokojną i pracy oddaną, niewymowne klęski i utrapienia.

Koniecpolski, pojmujący wybornie doniosłość uchwały sejmowej i jako pan rozległych włości ukraińskich, sam w tej sprawie interesowany, wziął się energicznie do dzieła. Reauplan, inżynier francuzki w służbie polskiej, wygotował plan twierdzy i w kilka miesięcy później, na wzgórzu, położonem naprzeciw ujścia Samary do Dniepru, stanęła warownia, od porohu ku-dackiego Kudakiem zwana, panująca działami swojemi nad całą rzeką i przecinająca drogę do Siczy. Kilkaset dragonii cudzoziemskiej, pod dowództwem Francuza Mariona, stanowiło całą załogę tej samotnie w stepach porzuconej twierdzy. Wiadomość o zbudowaniu Ku-daku i energia, z jaką Marion zabrał się natychmiast do wykonania rozkazów hetmańskich wywołała wielkie wzburzenie wśród Niżowców i skoro tylko wojsko polskie oddaliło się z Ukrainy na ową demonstracyjną wyprawę przeciw Szwedom do Prus, napadli Kozacy riona, przywiązanego do słupa, zabili okrutnie strzałami z łuków. Nad ich spodziewanie jednak skończyła się wojna szwedzka w tym samym prawie czasie, kiedy

W}

/J

/RS

•V i'

ms

Iri

k m-i

Mfmmm

WWM

Mi

Ir

'im

U (»

hsStf

wli

jj

JmI

■Bi

,.t| frł

Y/,.

rj

11

jŁ

i*

wu

-ś

<Ky ' .

4-

Fr: .:

Kl? c-'-

¥1

Ił

g§§

-Sr

i)

-'"‘MU

r'~^\

ig^ŁDPvy

'N

. ,-S

rap^-—

u 'Jam

f#

J23Si^

_>    -=^S^

— Ł> >

Hussarz polski bezskrzydlny z czasów Zygmunta III. (Podług drzeworytu z 162i r. rysował Juliusz Kossak.)

pod wodzą Sulimy podczas ciemnej nocy na zamek, nieopatrzony jeszcze należycie w artyleryę, i wdarłszy się po drabinach na wały, wycięli po sześciogodzinnej krwawej walce załogę, zburzyli całą warownie, a Ala-wykonano napad na Kudak i Koniecpolski nadbiegł natychmiast z całem wojskiem nad Dniepr, aby bunt kozacki stłumić w zarzewiu.

Przestraszeni nagłem zjawieniem się hetmana Ni-żowcy, mając w świeżej pamięci jeszcze perejasławską klęskę, nie śmieli stawić czoła hufcom polskim, lecz, upokorzywszy się natychmiast, wydali Sulimę z pięciu hersztami buntu i uzyskali tą powolnością dla siebie przebaczenie hetmańskie. Wydanych naczelników powstania zaprowadzono do Warszawy, gdzie się odbywał właśnie drugi z kolei sejm roku 1635; tu na mocy wyroku sądowego wszyscy zostali skazani na śmierć i karę tę rzeczywiście ponieśli z wyjątkiem Pawluka, którego wyprosił kanclerz, Tomasz Zamoyski. Srogość ta, szczególniej względem Sulimy, nie była o tyle uzasadniona, że ataman, acz szczery buntownik, sprzyjał wierze katolickiej, przed śmiercią na katolicyzm się nami senatorów do uiszczenia zaległych pieniędzy, ale gdy nalegania te żadnego nie odniosły skutku, zaludniły się znowu ostrowy dnieprowe, powstało podobne jak dawniej wzburzenie umysłów i na czele czerni zbuntowanej stanął ów od śmierci wymodlony Pawluk, głosząc, że król przed panami musiał uciec za Niemen, że prosi Zaporożców o pomoc i że zatem należy uderzyć na Warszawę i zaprowadzić tam ład i porządek. Odezwa skutkowała; poruszyły się masy chłopstwa, wybuchło powstanie, co jest charakterystycznem, w dobrach dyzunity Adama Kisiela, a na Zadnieprzu zawtórowały temu ruchowi posiadłości rozległe Wiśniowieckich. Wysłany na Ukrainę hetman polny koronny, Mikołaj Po-

W:r

7-'.

IKS;

■T-

y -■"•A

'ii«i

mgm

r.i

/■

lilii

=§

//

S9S

r|

-X

5?:

gi

ST'

u--*';

'-- **=V-

UL

bwbwmb

-    **^**9*""

,\>L

iii

B||l

V;:-'

irĘKr

•***"#

A.2v5-

!,

Hj

fi

■^l5S22iZ

^ l,lMI'|i*liffl!liHiiti.....'iflPłi^iiflrr “

IKi

III

tar-*

‘aA-

*-*s

&»

•i*

.V;’

Ijl

11

’»r

SSI

jljh

'i i!

ii]

,-v

r-Ap

r^i

i'!

IkillilłllJlIIlilllUlliliDllllJlilllilLłliUlllllIliILlIllillllb.

łSffl

[li

i¹

f'i

kil

L:d

--^Ćl

\V:

■y₄

..

l»

g§|

ś?3

Domek Władysława IV na Bielanach pod Warszawą.

wrócił i prosił usilnie, aby go wraz z wizerunkiem, jaki otrzymał od papieża, pochowano. Słusznie zatem żądał jego ułaskawienia król Władysław IV, ale instan-cya monarsza nie była tak skuteczna jak senatorska i Sulima dał gardło na rynku warszawskim, podczas gdy Pawluk swobodnie powrócił na Ukrainę, aby nowe tam rozniecić powstanie, zanim w myśl powtórnej uchwały sejmowej podniosły się z gruzów warownie kudackie.

Rok następny 1636 minął jednak spokojnie; Kozacy, upokorzeni, upominali się tylko o żołd zwyczajny, który ich, wskutek niedbalstwa skarbowych urzędników, nieregularnie dochodził. Król, przewidując trafnie niezadowolenie, jakie z tego powodu pomiędzy re-gestrowcami wyniknąć mogło, upominał częstemi lista-tocki, ściągnął wierne Rzeczypospolitej pułki regestrowe i połączywszy je z wojskiem koronnem i milicyą Jeremiego Wiśniowieckiego, pobił Pawluka w krwawej bitwie pod Kumejkami (16 grudnia 1636 r.) i obiegłszy niedobitków w Borowicy, zmusił do wydania Pawluka i do przyjęcia warunków, zabraniających Niżowcom zwyczajnych „chadzeku na morze¹). Powtórna w tak krótkim czasie rebelia ściągnęła na kozactwo srogi od-

*) Szajnocha („Dwa lata dziejów naszych", str. 217) twierdzi, że Pawlukowi poprzysiężono całość osoby i życia, a następnie przysięgę tę złamano. Wątpił o tem już Szujski („Dzieje", t. III, str. 320, a my na poparcie jego zdania dodamy, że Ostrzanin w manifeście swoim wcale o owem złamaniu przysięgi nie wspomina, chociaż byłby niewątpliwie użył tego argumentu.

wet sejmu i Rzeczypospolitej. Nietylko bowiem stracono obyczajem ówczesnym wśród wyszukanych mąk Pawluka i jego towarzyszów, ale nadto sejm roku 1636 wy dał nader surową konstytucyę, która, odbierając Kozakom „wszelkie ich dawne prerogatywy i insze de-cora“, chce mieć tych, „których fortuna belli przy życiu zachowała, za w chłopy obrócone pospólstwo*. W ten sposób mieli wszyscy ci, co przywykli do swobody i rycerskiego rzemiosła, co nawet na mocy dawniejszych traktatów posiadali pewne przywileje, powrócić owoce, gdyby była poparta odpowiedniemi środkami, gdyby razem z uniwersałami, oznajmującemi czerni kozackiej owo „schłopienie“, pojawiła się była imponująca siła zbrojna, potrzebna do wykonania konsty-tucyi sejmowych. Tymczasem w chwili, gdy w Warszawie wkładano na karki kozackie żelazne jak się zdawało jarzmo, płonęło już całe Zadnieprze płomieniem nowego buntu pod wodzą Ostrzanina, który, założywszy główną kwaterę w bagnistej okolicy nad Hołtwią, burzył lud uniwersałami i odparł zwycięzko pierwsze

,,

•j

4ł

-** M wp

J*"£ć

,,J.

m-m

mm

jap

ag;.

Kościół i klasztor Kamedulów na Bielanach pod Warszawą. (Fundacja Władysława IV.)

w zwyczajne poddaństwo, z wyjątkiem regestrowców, zamieszkujących starostwa czehryńskie, korsuńskie i czerkaskie.

Ale i oni także utracili prawo obierania sobie ata-mana i mieli podlegać odtąd komisarzowi, szlachcicowi, mianowanemu przez sejm i rezydującemu w Trechty-mirowie. Liczbę regestru ograniczono do 6,000, a pułki te miały pełnić służbę kolejno na Siczy i niedopusz-czać do zbiegania ludzi swawolnych na ostrowy dnie-prowe. .Jakkolwiek srogość ustaw sejmowych była uzasadniona poniekąd nieustającemi buntami kozackie-mi, mogła ona wtedy tylko przynieść spodziewane natarcie wojska koronnego pod Stanisławem Rewerą Potockim, bratankiem hetmana. Dopiero po nadejściu samego hetmana polnego i Jeremiego Wiśniowieckiego z posiłkami, powiodło się pokonać buntowników i po dwumiesięcznem oblężeniu ich obozu nad Starcem, zmusić głodem do poddania się i do przyjęcia ugody w xMasłowym Stawie. Napróżno wysłali Kozacy posłów do króla (był pomiędzy nimi i Bohdan Chmielnicki), prosząc pokornie o pozostawienie wolności i gruntów, o oddanie Trechtymirowa i zniesienie kaduków po Kozakach, napróżno zrzekali się prawa do wybierania atamana i przyjmowali komisarza sejmowego w osobie

50

Diie.ie Polski. Tom IV.

Kościół Karmelitów w Berdyczowie.

(Fundacya Andrzeja Szołclrskiego, biskupa kijowskiego, 1634 i\).

króla, wbrew jego woli, w objęcia Austryi, przyprowadzając do skutku małżeństwo Władysława IV z Cecylią Renatą, córką Ferdynanda III. Tam jednak, gdzie interes Rzeczypospolitej zbiegał się z polityką królewską, ustawała zarówno i energia senatorów i owa śmiałość sejmu, tak skorego zresztą do łamania wybujałej swawoli kozackiej i upokorzenia zbyt butnych—jak się zdawało — dyssydentów. Najsmutniejszym objawem tego rodzaju była sprawa gdańska. Potężne to miasto, trzymające w rękach swoich niemal monopol całego

za czasów Zygmunta III pod wpływem Jezuitów i dworu gromadnie na łono kościoła katolickiego, starając się .zatrzeć winy ojców i swoje własne niepohamowaną niczem żarliwością. Coraz częściej więc zdarzały się napady na zbory innowiercze po miastach, coraz ostrzej

Piotra Komorowskiego, zawziętość senatorów i szlachty, a najbardziej może panów ukraińskich, była tak wielka, że o żadnych ustępstwach słyszeć nie chciano, a król,’ mając ręce związane, przy najlepszej woli nic uczynić nie mógł. Zaczęła się tedy na Ukrainie epoka ucisku i prześladowań, nie tak straszna i wyuzdana znowu, jak ją tendencyjnie niektórzy pisarze przedsta- zamknąć słynną szkołę w Rakowie wskutek procesu, wić usiłują, ale niewątpliwie bardzo uciążliwa i przykra dla tych, co swobody zażywali i z nowym porządkiem łatwo pogodzić się nie mogli; zaczęło się nadużywanie j Ta sama źle zrozumiana żarliwość religijna popchnęła

uderzano na dyssydentów, a sejm roku 1638 nakazał

jaki wytoczono Sienińskiemu, właścicielowi Rakowa, aryaninowi, o obalenie krzyża na gruntach rakowskich.

'AifKn?s

i;

(i

tg|

ii*

-

f£i»*

FNI

iii

pSfe^

III

Ili

|||

:?r

pd

uig

lis

wjj ix. lea^

g§§||

SSsM

O/'

--as

ć~~|

M¹

iw

tan

a,i li

II

SI

'Txśsm3&mę£żm

sv.

l. f.

$e

I0E&5

£*&

::

lii

: .!

iips

fet te

te i

SUg.'

...

fói

ip

1'

li

M:H

2e,jm

jp

f*

Ig

r.

f-t

gte

;t

:n

V5

iii

*$»£

Bi

f* '!': ii,

tell

Iw*?""

SPSSPglpi

P15?

SfóSfiiagiwm

w^-r-a

S*

z'

wolności, na miejscu stłumionej swawoli kozackiej zapanowała swawola oligarchii, teroryzującej króla i podporządkowującej dobro publiczne prywacie. A jakby o w pogrom kozactwa i owe sprawy ukrainne wyczerpały cala energię narodu, okazał on w tym właśnie czasie na innem polu dziwne jakieś niedbalstwo.

Przyczyniła się do tego niemało dewocya, obejmująca coraz szersze warstwy społeczne i przechodząca już w fanatyzm religijny. Ta sama szlachta, która w wieku XVI z taką skwapliwością porzucała wiarę ojców i chwytała się nowinek zachodnich, przechodziła j handlu polskiego, nie płaciło do skarbu żadnych prawie

i duńskiej marynarki. Za przykładem króla poszedł także lennik Rzeczypospolitej, Jakób, książę kurlandz-ki, wnuk Gotarda Kettłera, wysyłający okręty swoje aż do wysp Antylskich.

Ale to wszystko nie wystarczało jeszcze do stworzenia silnej potęgi morskiej i do utrzymania jej na stopie odpowiedniej, a nie można się było spodziewać, dziano wtedy, że Szwedzi, zająwszy wybrzeża bałtyckie, należące do Polski, pobierali z ceł 3,600,000 złotych polskich rocznie, sam port pilawski dawał im 1,500,000 złotych polskich dochodu; podobne cła wybierał także i kurffirst brandenburski, jedna Rzeczpospolita tylko, panująca na stumilowym obszarze brzegów morskich, nie miała ztąd ani szeląga dochodu. Król

Cc

(ą

Mś

CA

o'

Bo.

.s*    '

gflii

SM

¹ fes

ł%

spij

4 PB

1MI

mmM

iHi;;,

II

firnami

■sllg

\\

.WM

ifi

•I

Rysunek Jana Matejki.

Cecylia Renata, pierwsza żona Władysława IV.

aby szlachta, skąpiąca grosza na najniezbędniejsze potrzeby Rzeczypospolitej, do uchwalenia poborów na ten cel skłonić się dała. Król postanowił przeto otworzyć sobie nowe źródła dozhodu przez zaprowadzenie ceł morskich, których Rzeczpospolita wcale nie pobierała. Pierwszy raz zwrócił on uwagę swoją na ten rodzaj podatku podczas układów w Sztumdorfie. Wie-upomniał się wtedy o to, ale ponieważ cła morskie dotkliwie dawały się uczuć mocarstwom, prowadzącym handel z Polską, zażądano w traktacie sztumdorfskim zniesienia tego podatku i pozwolono królowi pobierać cla tylko przez dwa lata. Jakoż Gdańszczanie złożyli wtedy jednorazowy datek w kwocie 800 tysięcy złotych polskich. Teraz, gdy Szwecya i Francya były zajęte wojną 30-letnią, a król posiadał nowego sprzymierzeńca w cesarzu, zdawało się Władysławowi, że może, bez względu na układ sztumdorfski, cło morskie wybierać dalej. Z polecenia króla przedstawił więc Ossoliński na radzie senatu rzecz całą, dowodząc trafnie, jak znakomite pożytki z tego nowego źródła dochodów dla Rzeczypospolitej wypłyną i uspokajając zarazem obawy szlachty, która mniemała, że cło na handlu zbożowym szkodliwie się odbije. Rozumna argumentacya Ossolińskiego podobała się senatorom a i na sejmie, który bezpośrednio po tem nastąpił, zgodzili się posłowie koronni i wielu litewskich na pobieranie ceł morskich.

Wyszła więc odpowiednia konstytucya, warująca tylko wyjątkowe przywileje miast i osób stanu szlacheckiego, i Ossoliński wraz z Denhofem, ekonomem malborskim, pojechali do Prus, aby pobór ceł morskich ogłosić natychmiast i w życie wprowadzić. Ale Gdańszczanie, ufni w swoją potęgę, zamknęli komorę przed okrętami, zaczęli się zbroić, rozesłali posłów do mocarstw, podpisanych na traktacie sztumdorfskim, wzywając ich interwencyi, a komendant portu pilawskiego z polecenia kurfiirsta poszedł za ich przykładem. Było to oczywiste lekceważenie i Rzeczypospolitej i króla, zniewaga, której żadne mocarstwo, szanujące siebie, płazem puścić nie było powinne. Władysław IV, ufny więc w poparcie sejmu, użył surowych środków, kazał postawić w zatoce gdańskiej cztery statki wojenne, a miastu wydał pozew. W odpowiedzi na to admirał duński, działając oczywiście w porozumieniu z Gdańskiem, napadł na okręty królewskie, zabrał dwa z nich, flagi z herbem królewskim pozdzierał, handlowe statki duńskie do portu wprowadził i ugoszczony wspaniale przez mieszczaństwo, z tryumfem do domu powrócił. Tak stały rzeczy przed sejmem r. 1638 i zdawało się, że izba, która z taką energią miała się zająć poskromieniem Kozaków, wystąpi także jako mścicielka krzywd królewskich i Rzeczypospolitej. Tymczasem nad wszelkie spodziewanie stało się inaczej. Nagle po kraju zaczęły się trząść wieści, że owo zaprowadzenie ceł to „koncept hiszpański⁴*, że król działa w porozumieniu z domem rakuskim, że pragnie portem gdańskim zawładnąć, flotę zbudować silną i dopomódz Au-stryi do poskromienia Szwedów, Duńczyków i Holendrów, że zamierza Rzeczpospolitę wciągnąć w wojnę ze Szwecyą i że to wszystko dzieje się z namowy Ossolińskiego, który świeżo, podczas poselstwa swego w Ratyzbonie, z cesarzem się porozumiał. Jakkolwiek plan taki, gdyby był nawet istniał rzeczywiście, nie miał w sobie nic zdrożnego, to obudził jednak podejrzliwość szlachecką. Przypomniano sobie czasy Zygmunta III, jego konszachty z domem rakuskim, jego dążenia mo-narchiczne i wnet odżyły obawy o wolność, o zbytnie wybujanie władzy królewskiej i o zaprowadzenie dziedziczności tronu, dla którego owa flota silną miała być podstawą. Na nieszczęście pozory utwierdzały szlachtę w tem mniemaniu. Król zamierzał równocześnie ustanowić order Niepokalanego Poczęcia N. P. Maryi. Kawalerowie tego orderu, w liczbie 72, byli obowiązani do wierności dla króla, który był wielkim mistrzem, do obrony wiary i do walki z pogaństwem. Projekt urodził się w głowie Ossolińskiego i on też przywiózł z Rzymu statuta orderu, potwierdzone przez papieża Urbana VIII. Ale order, wiążący z tronem ludzi wpływowych, order katolicki w całem tego słowa znaczeniu, a więc wykluczający dyssydentów, nie mógł się podobać ani szlachcie ani innowiercom. Uderzył zatem na projekt ten całą siłą Krzysztof Radziwiłł, hetman wielki litewski, głowa dyssydentów i w osobnej broszurce dowodził szlachcie, że order jest niesłychaną nowością, poza którą „kryje się drab, rozbójnik wielki wolności polskiej, w celu wprowadzenia absolutii dominiPoruszyła się tem mocno opinia publiczna, najznakomitsi senatorowie, jak Koniecpolski i wojewoda krakowski, Stanisław Lubomirski, odmówili przyjęcia orderu, odmówił i królewicz Jan Kazimierz, wszyscy zapewne dlatego, aby nie utracić popularności w kołach szlacheckich. Oburzenie zwróciło się przeciw Ossolińskiemu, który drażnił nadto stan rycerski i magnatów tytułem książęcym, przywiezionym świeżo z zagranicy. Wśród tak powikłanych stosunków nie można było myśleć o przeprowadzeniu zamiarów królewskich. Nie powiódł się sąd na Gdańszczan, większość senatorów opuściła króla, żądano dowodów, że miasto rzeczywiście porozumiewało się z nieprzyjacielem Rzeczypospolitej w sprawie czysto politycznej, wobec oczywistej zniewagi majestatu królewskiego i państwa, chwytano się kruczków adwokackich, wojowano paragrafami, odwoływano się na przywileje. Król, acz strapiony tem mocno, nie dał się porwać prądowi. Przegrawszy sprawę z Gdańszczanami, wynagrodził Ossolińskiego podkanclerstwem i tem jeszcze bardziej oburzył na siebie rozdrażnione hmysły. Sprawę celną oddano komi-syi, złożonej z 39 członków, która po bezowocnych układach w Tczewie i Gdańsku skończyła misyę swoją na niczem. Z największą zaciekłością za to rzucono się na ową „kawaleryą" orderową i na tytuł książęcy Ossolińskiego. Król musiał podpisać skrypt, znoszący kawaleryę, zaręczyć, że bez pozwolenia Rzeczypospolitej orderów i zakonów tego rodzaju wprowadzać nie będzie, że wojny zaczepnej nie podniesie, że cesarzowi na zaciągi nie pozwoli. W kwestyi tytułów sam Ossoliński zrzekł się godności książęcej, ale żądał zarazem zniesienia wszelkich tytułów. Wniosek ten uchwalono rzeczywiście, pozostawiając tylko tytuły, przez unię zatwierdzone. Sejm skończył się tak zupełną porażką polityki królewskiej, ale niestety, także klęską Rzeczypospolitej.

Królowi powiodło się tylko uzyskać hojną oprawę królowej. Ossoliński, chcąc ratować swój kredyt zachwiany, wytoczył znaną już sprawę aryanina Sieniń-skiego, dając tem smutny przykład lekceważenia ustaw obowiązujących, które postępowania sumarycznego w tym rodzaju nie znały.

Uwięzienie królewicza lana Kazimierza. — Zwrot ku Francyi. — Syn królewski. — Śmierć Cecylii Renaty. — Cnlloąuium charitativum. — Drugie małżeństwo Władysława IV. Porażka polityki królewskiej odbiła się fatalnie na stosunkach wewnętrznych i zachwiała powagę Rzeczypospolitej. Władysław IV, ustanawia-

kracya szlachecka bowiem, krępująca władzę królewską, odtrącająca plebejów od udziału w sprawach publicznych, a z drugiej strony trzymająca się klamek pańskich, była dla społecznego rozwoju Rzeezypospo-

jąe order Niepokalanego Poczęcia, miał głębsze do tego powody, niż zadowolenie ambicyi i próżności ludzkiej. Hałaśliwej i niesfornej, a przedewszystkiem politycznie niewyrobionej izbie poselskiej, pragnął on przeciwstawić silnie zorganizowany żywioł możno- ; litej o wiele niebezpieczniejsza od oligarchii, zawisłej

od tronu i popierającej we własnym interesie powagę

władczy, oprzeć na nim powagę monarszą i powrócić

.•Si

iH

EEi

g==

==._

bu

gf-jJ

=3

ę?:v:

r£rj^

SS5S=

S3

=.75=

- i-y ; ,.;yE; jg

• •

j§# =y^=s

iyys:

gaps

Epipgj|§

m-

E-

FL

=7s

:y

SB

-y

ys

3=j

- ■■

Effl

mi

iii

==

mm

iM

=£EEE

XiĄ

=y

I JB

gZ=ś

£S=

Hm

Ci

gF"

g^; y 1

==

sph

pw

hmimI

—^==--~n:-2--_.

iHl

3®gf|BBr

.=1—.

i=g

»S

g=5=

gś=r.

-r-~

W:

==%

cii

5gr|

jpj

W:

4/

||l''

i:|

j»gf» 5

,|-:i.FiiTri'- ••'iii l'i*M-.:i:'.....E¹

m m |

aScilDSiii®

ilil

cna

fg

a-

mm

UJ/

geeil .f

,1

:■

M-

rj

11

3gg-;ŚElf:ig

5gK

ffl

BHB

IP

fis

■?==s

=§=3

Ratusz w Zamościu, wzniesiony w J640 r.

tym sposobem do systemu, którego się trzymał Zygmunt Stary w pierwszych latach swego panowania. Polityka ta, nieodpowiadająca dzisiejszym pojęciom, była w ówczesnych stosunkach zupełnie zrozumiałą, a ze względu na wielkie znaczenie możnowładztwa w Polsce, nawet do pewnego stopnia trafną. Demo-

monarszą. Prędzej czy później musiałby był ten król, dla zrównoważenia wpływów możnowładczych, szukać oparcia w masach narodu i powołać do życia politycznego tych, co w szlacheckiej Rzeczypospolitej żadnego nie mieli znaczenia, wcześniej, a w każdym razie nie zapóźno, nastąpiłoby było odrodzenie narodu. Ale

zamiar królewski nie znalazł poparcia w samem możnowładztwie. Zepsuta protekcyjnym systemem, przywykła do zdobywania zaszczytów na łatwej drodze po-kątnych zabiegów lub przez opozycyę, podjętą rzekoma w obronie swobód szlacheckich, wolała ta oligarchia trzymać się utartych szlaków, niż popadać w większą od dworu zawisłość.

więc Krzysztofowi Radziwiłłowi, chociaż był głową protestantów, urząd podkanclerski, a następnie pieczęć większą powierzył dorobkiewiczowi Jerzemu Ossolińskiemu, ale gdy dygnitarstwa były dożywotnie, a panowanie jego krótkotrwałe, niemógł oczywiście przekształcić senatu, ani wykorzenić dawnych nałogów. Intrygi na dworze nie ustawały, kanclerz Gembicki

■■ -i

''‘•i-

•«

s&

Mi

iwyi:

i:

Vi

mm

jj I

i Ili

ikt ’

s\

A*-«i

V,

k______

Cecylia Renata, (Ze starej ryciny.)

Minęły czasy Zamoyskich, Tarnowskich, Żółkiewskich, Maciejowskich łub Tylickich, na krzesłach senatorskich siedziały kreatury Zygmunta III i jego kama-rylłi, pozbawione samodzielności, kokietujące z szlachtą, a butne wobec króla. Widział to Władysław IV i starał się na godność senatorską wynosić ludzi zdolnych i doświadczonych. Buławę wielką litewską oddał kłócił się zawzięcie z Ossolińskim, dawny ulubieniec królewski, Kazanowski, forytował swoje kreatury, a czasami zdarzały się i takie wypadki, gdzie protektorowie, nie mogąc przeprzeć swoich klijentów, torowali sami trzeciemu drogę do starostwa lub dygnitarstwa. Najtrudniejszem było oczywiście położenie króla, który, przychylając się do tej lub owej prośby, oburzał na

w na-

za-

siebie całą partyę przeciwną, która przerzucała się natychmiast na stronę opozycyi i grała rolę wielkich ze-lantów zagrożonej wolności tak długo, dopóki król in-tratnem starostwem łub krzesłem senatorskiem nie obłaskawił srogiego trybuna. W takich stosunkach rosło znaczenie trzeciego stanu, wzmagała się decen-trelizacya, przerzucająca punkt ciężkości państwa z sejmu do sejmików wojewódzkich. Widzieli to dobrze współcześni: arcybiskup gnieźnieński, Lipski, skarżył się głośno na upośledzenie senatu, podnosząc słusznie, że się „sejmiki w sejm, a Izba w senat obróciła* ¹), ale gdy przyszło do czynu, gdy należało poprzeć słuszne żądania króla, t. j. sprzeciwić się instru-kcyom sejmikowym i narazić przez to swoją popular-

zatem, że Władysław IV, przez ustępstwa dla fran-cuzkiej polityki, wyjednał uwolnienie brata, że układami a nie orężem — jak godność narodu tego wymagała — uspokajał zatargi z królem duńskim i zuchwałym Brandenburczykiem. Na sejmy nie było co liczyć. Jeden w roku 1639, zerwali posłowie mazowieccy z powodu obrazy, jaką wyrządził popędliwy Ossoliński Baranowskiemu, podkomorzemu wiskiemu, drugi stępnym roku zawichrzył się sprawą kalwinów wileńskich, którzy po pijanemu strzelali z łuków do sąsiedniego kościoła Franciszkanek. Na błahych sporach tego rodzaju upływały krótkie, bo tylko sześć tygodni trwające obrady, król nie mógł się doprosić nawet płacenia długów swoich, zaciągniętych na wyprawę

i:

ir ■

p%*

!'J

.r

,;4 ’

lite# '

mm

i§

;; V

f

s,’«:

fi

ts

J9I

iiv w " 'V^

WMl

f£*ji

li

Ki

■#fiM

asn

mm

M.

Lit

lic ii

W: 'ś ■    "fi itr-

ii A A.

MB

[V!

iUls

pj

PS

>irrr-. r-gE^

r li

’ wilii

, V-’

Cecylia Renata.

Władysław IV.

(Z obrazów Dolabelli, znajdujących się w galeryi wilanowskiej.)

ność u szlachty, uchylali się senatorowie od głosowania i oddawali władzę całą w ręce izby poselskiej. Upadało przez to znaczenie króla i Rzeczypospolitej, obce mocarstwa zaczynały sobie lekceważyć Polskę, Duńczyk znieważał bezkarnie banderę królewską w porcie gdańskim, książę pruski wybierał dowolnie cła morskie, Ri-chelieu, z pogwałceniem oczywistem praw wszelkich, uwięził królewicza Jana Kazimierza, jadącego do Hiszpanii, a szlachta, przyjmując w milczeniu te upokorzenia, widziała jedyne tylko dla siebie niebezpieczeństwo w królu i jego samowładnych zamiarach. Nic dziwnego

moskiewską i szwedzką, a więc w interesie Rzeczypospolitej. Chory od dłuższego czasu na reumatyczne cierpienia, trapiony bólami podagrycznemi, zniechęcony i strapiony ciągłemi niepowodzeniami, tracił Władysław dawniejszą energię i popadał w pewien rodzaj apatyi i obojętności. Narodzenie syna Zygmunta (w r. 1640) pokrzepiło go na nowo.

„Witaj mi gościu nowy, gościu pożądany* — zawołał, gdy mu przyniesiono niemowlę i podniósłszy się z łoża boleści, jął się spraw publicznych z młodzieńczym zapałem, zwracając szczególniejszą uwagę na uregulowanie swoich stosunków majątkowych. Sejm roku 1642, działając pod wpływem brzydkich intryg Albrechta Radziwiłła, odmówił wprawdzie znowu za-

Dzieje Polski. Tom IV.

płacenia długów królewskich, ale Ossoliński zręcznem postępowaniem zdołał w rok później wyjednać t. z w. „wdzięczność" dla króla. Izba poselska uchwaliła w ostatniej chwili na prywatną potrzebę królewską acz niechętnie—wziął biskupstwo krakowskie po zmarłym Zadziku.

Śmierć Cecylii Renaty w roku 1644 sprowadziła tymczasem nową, oddawna już przygotowaną, zmianę

■7'C

wmw.

li

Ss

w ii

‘I®! . i Si:

mm

ffP

Władysław IV na polowaniu. Przestrach Cecylii Rdnaty.

'■ -:ą

walili

HMś

Hi

.........

ii

■■■

W. i M V

...... ■

111

Ak

....

"

V ■..... ...

?n

P§A

,,

li /

' , ^

;<4i

■

ki

Z obrazu F. Sypniewskiego.

mu

■s i i fi

mi ,'0:”

4,500,000 talarów. Znacznej tej ofiary użył Władysław IV na spłacenie długów i na zakupno księztwa opolskiego i raciborskiego dla syna. Ossoliński otrzymał w nagrodę za swoje starania — tak pomyślnym uwieńczone skutkiem — p'eczęć większą, Gembicki —

w polityce zewnętrznej. Dyplomacya austryacka i fran-i cuzka wytężyła wszystkie siły, aby króla przez nowy związek małżeński dla swoich widoków pozyskać. Agent dworu wiedeńskiego przywiózł — jak powiadają — 16 portretów rozmaitych księżniczek rakuskich,

gotowych przyjąć rękę 50-letniego wdowca, Francuzi zgłosili cztery kandydatki do korony polskiej. Władysław wahał się z początku, zamyślał o małżeństwie z młodą Krystyną szwedzką i używał w tym celu po- mierzone następnie małżeństwo z Władysławem IV nie średnictwa dworu francuzk;ego, a gdy zabiegi te—jak z góry można było przewidzieć—żadnego nie odniosły skutku, przechylił się, pomimo opozycyi Kazanowskiego, na stronę francuzką, pozostawiając wybór osoby królowej-regentce, matce Ludwika XIV. Ofiarowano mu rękę tej, która raz już do tronu polskiego była przeznaczona, Maryi Ludwiki. Pochodziła ona z tran-    oddala się ćwiczeniom religijnym, ale w tern życiu no-

fcyła przytem piękną, więc zajęła wcześnie serce księcia orleańskiego, brata Ludwika XIII, gdy jednak intrygi Guisów i względy polityczne związek ten zerwały i za-

przyszło do skutku, powzięła księżniczka skłonność pewną do wielkiego koniuszego, Cinq Marsa, który atoli niebawem oskarżony o spisek przeciw Richelieu’mu, zginął na rusztowaniu. Przykre te przejścia nie pozostały bez wpływu na usposobienie i charakter księżniczki. Odsunęła się ona zupełnie prawie od świata,

cuzkiej linii mantuańskich Gonzagów i utraciwszy wcze-    wem dla niej i nowością pociągającem, wyrobiła w so-

Łj--

fS^-T

45k

=£1

Jt

•_

■jĘf.

mm

SeMi

•’ ;_t.7

irf-—ttP-

pp

rr

•1

liii

'it)

TT

ilU

i.

- Luf

UłifcJjęjk' *^““5:’. i ,l',|iii,ł.tUI|»

fc»a

mm

jp»

l! i

r «a]

ir

--___

I

iii

i*-.,

Si®

Kaplica Loretańska na Pradze.

(Fundacja 00. Bernardynów w roku 16 V.)

śnie matkę, wychowała się pod opieką ciotki swojej księżnej Longueville w Paryża ¹), gdzie na salonach pani Rambouillet miała sposobność zapoznać się z najznakomitszymi ludźmi owej epoki, od kardynała Ri-chelieu i wielkiego Kondeusza począwszy, a skończywszy na wybitnych reprezentantach uczonego i literackiego świata, jak Corneilłe, Bossuet, La Ptochefoucauld i inni. Obdarzona bystrym umysłem, nabrała ona w tern otoczeniu niepospolitego wykształcenia, a że

ń J. K. Plebański: Jan Kazimierz Waza. Jlarya Ludwika Gonzaga. Dwa obrazy history.-zne. Warszawa, 1*62. Jest to niewątpliwie dotąd jeszcze najlepsza praca o tej królowej.

bie tę wytrwałość i ten hart ducha, który cechował później cale jej działanie polityczne. Zgon Cecylii Renaty obudził w Maryi Ludwice przygasłe nadzieje. Wierząc w to, „że się na królowę zrodziła", zaczęła ona sama czynić starania o rękę Władysława, a poparta przez księżnę Conde i kardynała Mazariniego, osiągnęła wreszcie cel upragniony. Mazarini, dążący do odciągnięcia Polski od związków z Habsburgami, użył wszelkich środków, aby małżeństwo przyprowadzić do skutku. Przekupił więc agenta polskiego w Paryżu, kanonika warmińskiego, Roncalli, pozyskał kojnemi podarunkami Kazanowskiego i sekretarza królewskiego, Fantorńego i w lipcu roku 1645 dobił wreszcie targu

te •

phi

■HM

fc:f

yip

mil ,

Hf 11

w/H

OjT

AŁM

»•

/V ,

,ix .

te. .i

mm

gm

tetej

Kg

^BssSiSi I

w=r?kxM

BE?

:x

,.-fi

te te

WSjĘ?? -i

iteiteaissi

.;-•

⁵    , <*te .

piiaaiiaBi

'•    '    .~:    . :    •:•• •' te.-'-'

tetete^ te te te

¹    \*3?i

te§!te

te

•te-

Xąte; tetefi

»-s

te

gfpfj

iaflgte

te-'.,

0M

te

mstm

...

wKr'.,

Xte

'j.

JFL

■-gj

i te •s“ł

msm

te

■Ą

t *    , X te:

'

k    • l |

te;.    -V

1*1

s^ssa

&i...

te

te

■T

i’m

»ł

HIS

p,;

JXMk:

f-.

jgjj

.. -X

J*.'    1-

te

te

......il ' '' '

i * “ y^s' -'%sB.

Kię

Rtei

II

li

ntfd

nr j

te

§te

■Mi 3

P,.“

tei

I-te

aI*l

h"

s§

X'terilxMl

r l l 9.........ii

W?

4f%

ii

fWl

r.'~

JHH

m,

firn

wst

;§X

li

" fl- i * *•

la

„te

|p

Ł\ A

te

li *3

mm

te

yipg

j

te

te-fa

mV

ii'

p‘

$?<

/A?

. te

"fil I Ili

1 i i

teł

te

■>l

.3

te..

iste

s:

-■

SI.

rvr

te

yg

***

ii

rl

■Pa

, - • ■

-

; •    . te

-■

•>-^aasaj

te"- .■    - . ■ ”

ie;

te-

......................:^-św3gr. »5?S3S- i

iJ*

'4W%.

|S

Pa

jS

i:

i:

•,

r~~;

mmmm

p-

Lussfil!

mSkł

tevV .:

Ite '

;PKi|SFIsf

- - ~ wmua

jfe

fi

IB

pi

J 1 • J

,# & iH

fft '•«

f -Hi

»jP2

m. IM

|4

fU

i. g§

terteXte

L ...

Uwięzienie królewicza Jana Kazimierza we Francyi,

Z obrazu A. Lessera.

Związek zawarty z politycznych pobudek, nie przedstawiał dla Polski żadnych prawie korzyści, oprócz złudnych obietnic. Król zobowiązywał się nie zaczepiać Szwedów i przestrzegać ściśle paktów sztumdorfskich, Francya przyrzekała jakieś bliżej nieokreślone usługi w sprawie szwedzkiej. Za tę cenę zrywał Władysław IV z dotychczasową swoją polityką, zrywał zażyłe stosunki z Habsburgami, żenił się z księżniczką, przekwi-tającą już — liczyła wtedy łat 34 — przynoszącą w posagu nie więcej, jak 800,000 talarów i otwierał drogę do Polski wpływom francuzkim, szkodliwszym może dla Rzeczypospolitej od rakuskich.

Ale Władysław IV, fantastyczny w swoich pomysłach, nosił się wtedy już z innemi planami, do których urzeczywistnienia przyjaźń francuzka zdawała mu się pożyteczniejszą, niż związki z Habsburgami. Był to ów tyle głośny niebawem’ zamiar wojny tureckiej, podniecony marzeniem o zdobyciu Konstantynopola, o uwolnieniu grobu Zbawiciela z rąk niewiernych. Myślał o tern król już w pierwszych latach swego panowania i z zamiarami swojemi wcale się przed światem nie taił. Ossoliński wysłany do Rzymu, głosił otwarcie, że Władysław zamyśla zdobyć Moskwę i Szwecyę, uspokoić Europę, zawichrzoną wojną 30-letnią i następnie całemi siłami uderzyć na Turków. Ale naród, rozmiłowany w pokoju, unikał starannie wszelkiej oka-zyi wojennej, a cóż dopiero walnej rozprawy z Porta, o której potędze i zasobach, szczególniej od czasu wyprawy chocimskiej, niesłychanie wygórowane miano wyobrażenie. Król mimoto nieustawał w swoich zamiarach, gdy jednak niepodobnem było nakłonić Rzecz-pospolitę do wojny tureckiej, zaczął przemyśliwać o wojnie z Tatarami, która raz podjęta, musiałaby była ściągnąć na Polskę mściwy oręż Osmanów. I rzeczywiście, nawet bez tej ukrytej myśli wywołania wojny tureckiej zaczepieniem Tatarów, był zamiar królewski i trafnym i zrozumiałym. Niepodobna bowiem nie przyznać, że stosunek Rzeczypospolitej do hordy krymskiej był wielce upokarzającym. Państwo tak potężne jak Polska, musiało od wieków opłacać haracz haniebny gromadzie rozbójników, którzy — nie troszcząc się wcale o traktaty i przysięgi — co chwila trapili południowe prowincye, jassyrem polskim zapełniali rynki azyatyckie i z bezczelnością, właściwą bisurmanom, po każdym takim napadzie żądali nowego haraczu, hojniejszych niż przedtem podarunków. Nic słuszniejszego zatem, jak, że Władysław IV, ubezpieczywszy wschodnie i północne granice państwa, zamierzał uwolnić Rzeczpospolitę od tej haniebnej zawisłości, wyplenić gniazdo rozbójników, zapewnić trwały pokój pro-wincyom ruskim i Polsce otworzyć drogę do Czarnego morza. Przedsięwzięcie było niewątpliwie wielkie, ale niezbyt trudne do wykonania. Mając wojsko do zwy-cięztw przywykłe, wodzów zdolnych i całą potęgę kozacką na zawołanie, mógł tak dzielny wojownik — jak Władysław IV—pokusić się snadnie o zdobycie Krymu, a przynajmniej o wypłoszenie stamtąd Tatarstwa. Pierwszym krokiem do tego było odmówienie zwykłej daniny Tatarom i oswojenie szlachty z myślą wyprawy krymskiej. .Takoż od roku 1640 począwszy, na każdym

sejmie niemal w propozycyach od tronu odzywają się nawoływania do walki z poganami, król przestaje posyłać podarunki do Krymu, a równocześnie hetman Koniecpolski z wojskiem kwarcianem strzeże pilnie szlaków tatarskich i kiedy poganie, podrażnieni tą polityką królewską, raz po razu najeżdżają południowe i prowincye, zadaje im straszną klęskę pod Ochmato-wem w roku 1644. Wkrótce po tym pogromie wybuchło w Krymie powstanie; han Mehrned Giraj wypędzony, ustąpił miejsce bratu swemu Islam Girajowi, Turcya rozpoczęła wojnę z Wenetami. Zmiany te obudziły nowe nadzieje we Władysławie; zdawało się, że teraz właśnie nadeszła chwila sposobna do wykonania dawniejszych planów. Król szukał więc związków z Francya, przyjmował rękę Maryi Ludwiki, spokrewnionej z bizantyńskimi Paleologami. Wiedziano, że ojciec jej, książę de Nevers, wystąpił przed dwudziestu kilku laty jako pretendent do tronu carogrodzkiego, że starał s:ę wzniecić powstanie ludów chrześcijańskich przeciw jarzmu tureckiemu, że pozyskał dla swoich zamiarów Anglię, Francyę, Hiszpanię, a nawet dwór wiedeński. Prawa jego przeszły po śmierci synów na najstarszą córkę, która miała zostać królową polską. Pretensya ta, uznana niejako przez całą chrześcijańską Europę i posag księżniczki dawała nową podstawę dla planów królewskich. Toż nic dziwnego, że podjął i n je skwapliwie, że propozycyi sejmowej w roku 1645 wyraźnie już wzywał naród do wojny z bisurmanami. „Nie chce JKMość — tak mówił wtedy Ossoliński —rachunku na strasznym sądzie bożym zdawać z tak wielu poddanych swoich poturczonych, imię Boskie bluźnią-cych; nie chce takowych łez krwawych, o pomstę do Boga wołających i niebiosa przenikających. Gotów jest niedolę powierzonego sobie ludu własnymi zastąpić piersiami i tam szukać swobody, skąd wynika niedola¹⁴. Równocześnie z tą akcyą w kraju prowadzoną, uwiadamiał Władysław IV przez posła swego, Waleryana Magni, papieża Innocentego N o swoich zamiarach i żądał od niego pół miliona skudów przez dwa lata, jako subwencyę na wojnę turecką. A tak żywo zajął się umysł królewski tern nowem przedsięwzięciem, że gotów był poświęcić dlań nawet ów słynny projekt pogodzenia heretyków i wyznawców obrządku wschodniego z kościołem katolickim. Wiadomo, jakie stanowisko zajmował Władysław IV w kwestyi wyznaniowej, jakie ustępstwa wyjednał dla dyssydentów i dyzunitów i jakie usiłowania czynił w tym względzie u stolicy apostolskiej, zapewniając zarazem papieża, że innowierców na łono kościoła katolickiego przeprowadzi. Urban VIII przyjmował z początku obietnice królewskie przychylnie, niebawem jednak począł nalegać na ich wykonanie i stał się natarczywym od chwili, gdy Władysław, ożeniony z Cecylią Renatą, powrócił do dawnych z domem rakuskim stosunków i związał się z obozem, wrogim papieżowi. Miejsce umiarkowanego nuncyusza Viscon-tiego zajął w Warszawie wojowniczy arcybiskup Avi-nionu, Maryusz Filonardi, który o dalszych zwłokach słyszeć już nie chciał, lecz w roku 1642 założył uroczysty protest przeciw przywilejom dyssydentów. Nie znalazł on wprawdzie poparcia w kraju, stronnictwo

katolickie z Jerzym Ossolińskim na czele nie dało się użyć przeciw królowi, ale nuncyusz, niezrażony tem niepowodzeniem, rzucił się na pole intryg i donosów ka dla Zygmunta III w Warszawie i z tego powodu i usposobił tak papieża, że ten publicznie o królu z naj-większem wyrażał się lekceważeniem. Władysław IV, we własnym jego pałacu i zmusił w ten sposób do od-

stolskiej odwołania Filonardbego z Polski, a gdy nuń-cyusz przez zemstę przeszkadzał wystawieniu pomni-

Bernardynkom nawet klątwą zagroził, uwięził go król

r$

BA

jpppi

ii

MM

m

;.>4 M

pr-p:

mm.

mm

%■

••• ,

mm

;S-1

M.

'■'Śa

Ja

M#

ril

Wi

...

li

i.

Upi

SI

Igg

MM

i*

r‘.

S®Ss

SI

S!

mm

*•>«

araSff®

rJ

s!

W§

f?

4V.w:|

S&i® Ag;

ffii

ł'jŁ.1 bs ^

sura

K^flRR

&SK

Ml

if-iK

SSS3SgSs

;-A

ISsa

..

4S

•v

Pg

.....

•r

4 :-

Zawarcie kontraktu ślubnego między Władysławem IV a Maryą Ludwiką, księżniczką mantuańską, w 16 45 r. (Podług współczesnej ryciny A. Bossego. znajdującej sie w zbiorach Aleksandra Przezdzieckiego.)

urażony sJ usznie tem niegodnem postępowaniem Filo-nardrego, kazał przejąć listy nuncyusza, pisane do Rzymu i mając oczywiste dowody intryg jego w ręku, przedłożył całą sprawę senatowi. Senatorowie stanęli po stronie króla, zażądano u: zędownie od stolicy apo-jazdu, nie udzieliwszy wcale pożegnalnego posłuchania. Ale i papież także wziął sobie widocznie do serca owo postępowanie królewskie z nuncyuszem, nowego posła nie mianował i stosunki ze stolicą apostolską były przez czas pewien zerwane. Król tymczasem myślał

Tzeczywiście nad pojednaniem innowierców z kościołem. Były to czasy, gdzie cała Europa, znękana okropnościami wojen religijnych, pragnęła pokoju, gdzie umysły głębsze widziały możność pogodzenia zwaśnionych stronnictw, nic dziwnego zatem, że i Władysław IV, snadniejszym zaś środkiem do dopięcia tego celu wydawało mu się spokojne porozumienie na synodzie albo zjeździ- wszystkich stronnictw religijnych. Należało tu było jednak odróżnić sprawę dyzunicką od innowierczej, starać się o zjednoczenie wyznawców obrządku

ii

■M/

V-

ii

*.........HS

.«>

62

W. ;

§r % \

i kti

¥a

UJS

jHflj H

mi

pul

mm

mw.

mś

•w

.V,,.

kr w

Płaskorzeźba w ścianie domu bractwa św. Anny w Wilnie z 1642 r.

oczytany w kwestyach teologicznych i daleki od fanatyzmu ojcowskiego, wierzył w takie zjednoczenie wyznań chrześcijańskich pod władzą kościoła, upatrując w niem zarazem niezmierną korzyść polityczną dla Polski, rozrywanej przez dyssydentów i dyzunitów. Naj-greckiego dla unii, a osobno traktować z dyssyden-tami.

Zgoda z dyzunitami zdawała się łatwiejszą. Na metropolii kijowskiej zasiadał natenczas Piotr Mohiła, syn Symeona, wojewody multańskiego, wykształcony w Paryżu, służący niegdyś w wojsku polskiem pod Chocimem, w końcu mnich w ławrze Peczerskiej, a od roku 1633 metropolita dyzunicki. Tradycye rodzinne i związki pokrewieństwa łączyły go ściśle z Polską. Stryj jego Jeremiasz otrzymał indygenat w roku 1593, wszystkie cztery córki swoje wydał za panów poiskich,

"jrr-

3%&sz i\-.

■ W\

<jgć

'<£Ł ......

st

wp*r!

BI

gF''

Mćag

ii

i

:lfp

ifllSll

«P;

WKS3

•/<

isf';

SI

ii

lis

121

i-isssi

...

Sfifi

«Ms

Ir

w.

PI

€i

ii

i. i

rr

»».

:r' u

Ul

im

Ib

v\

Sfcś

f^s

a-- .i^i.

jHl ‘ ■

y^3m

*■

>S...

Łgafe»=j-’

as

»;

SI w

-, ..... .

IklSlIl '.

Hfek,

% •ręsfs

•- -x i JSf*-'

te.

\W\

K'&a

riT:i

gg

Kościół parafialny w Koniecpolu.

(Fuiidacy a ^Stanisława Koniecpolskiego z roku 1644.)

Konstanty, stryjeczny brat Piotra, utraciwszy hospo-darstwo, osiedlił się na Podolu, sam metropolita odznaczał się niezwykłem umiarkowaniem w rzeczach religijnych i podług niepodejrzanego świadectwa Jezuity Rutki „ducha heretyckiego nie miałtt 1). Z takim metropolitą można się było porozumieć i na tern zakładał nadzieje swoje król, nakłaniając wyznawców obrządku wschodniego do obrania osobnego patryarchy i do oderwania się od Carogrodu. Nie powiodło się to na-

Opitza natchnęło do napisania poematu na cześć tego monarchy.

Urban VIII, przerażony stanowiskiem, jakie wobec projektu królewskiego zajęło duchowieństwo polskie, starał się usilnie o zniweczenie albo przynajmniej odroczenie zjazdu, ale zabiegi jego były bezskuteczne i dopiero król na żądanie dyssydentów odroczył rozmowę do 28 sierpnia 1645 roku i przeznaczył Ossolińskiego na prezydenta zgromadzeniu. Zanim jednak do tego

gjjT.....

____    -i

- ~ «« •.....-X

-

.....

mmm ur

ŚgdMg

BK

.....’

ttŁ-ggśą

§|S5|i|IWrpBWMWP m M

gjBgggyff:Wjf

■ . .....—

. -!

₍.. ;

wSIS

Wm

wti

V'

il

fteglgg

.r*

,-My*

l|f|U

ES

r wi.

" —...

5W-

HM

li

A;Ą

E=S?[S|»

u§

■ SI

pij?

łMm- i ®

nm

aft--..

IMS

P^'UU*L-1'

-;. "Mir

. 0MĄ

wj-

IT3K

I#

Rffl -i

ggjsS

IPf

W¹ i

«t&w ■- r*V .

-W' 1

' -m.it ■

śgk r-A

*r:' ''    *

. jifiŚfc -.'SŚKS

Ej

' r>«Wi' Wvją,Afy; wfsd

;;

Ai

Ruiny zamku w Pilawie.

(Wzniesiony w r. I(i4n.)

razie z powodu opozycyi Urbana VIII, ale synod biskupów polskich, zgromadzony w Warszawie w roku 1643, stanąwszy przy królu, zaprosił wszystkich innowierców na przyjacielską rozmowę do Torunia w dniu 10 września roku 1644. Miało to być owo głośne w swoim czasie colloąuium charitativu,m, które "Władysławowi IV zjednało tak wielką sławę w całej Europie i Marcina

0 Rutka: Goliat swoim mieczem porażony. Porównaj Wiszniewskiego Historyę literatury, t. VIII, 381.

przyszło, zdarzyły się niespodziewane zmiany. Urban VIII umarł, a na stolicę apostolską wstąpił Innocenty N, usposobiony jak najprzychylniej dla Polski i zasadniczo przeciwny polityce swego poprzednika. Równocześnie Władysław sam zajęty w tej chwili już wojną turecką i spodziewający się poparcia od nowego papieża, oddał cały kierunek zjazdu w ręce stolicy apostolskiej, a z nim razem i sprawę unii. Rozchwiał się w ten sposób zamiar ustanowienia osobnego patryarchatu dla Rusi polskiej, rozmowa toruńska niedoprowadziła do zgody, król dla widoków politycznych poświęcił nie zjednoczenie wyznań, bo było ono niemożliwem, ale organizacyę cerkwi ruskiej, tak potrzebną dla uspokojenia Ukrainy.

Wojenne zamiary króla. — Opozycya. — Bunt kozacki. — Chmielnicki. — Śmierć Władysława IV w roku 1648. Wśród takich stosunków dojrzewały wojenne plany królewskie i odbywał się ów zwrot w polityce polskiej, który miał wywrzeć wpływ tak potężny na dalsze losy Rzeczypospolitej. Wypadki układały się z początku bardzo pomyślnie dla króla. Na wiosnę roku 1645 wybuchła rzeczywiście wojna pomiędzy Porta a Wenetami, rozrywająca siły tureckie, a han Islam Giraj, rozgniewany odmową haraczu, gotował wielką wyprawę na Polskę. I jedna i druga wiadomość przychodziła jakby na zawołanie. Król kazał natychmiast Kozakom gotować czajki do wyprawy czarnomorskiej; oddał Trubeck, którego Moskwa dawno się domagała, carowi i nawiązał rokowania z Michałem Romanowi-czem o przymierze przeciw Tatarom. Równocześnie przybył do Warszawy poseł wenecki Jan Raptysta, Tiepolo, z prośbą o wysłanie Kozaków na morze, w celu spalenia galer i warsztatów okrętowych tureckich, zgłosili się hospodarowie wołoski i multański, oświadczając gotowość do wyzwolenia się z jarzma pogańskiego i donosząc o wielkiem wzburzeniu umysłów pomiędzy chrześcijańskimi poddanymi sułtana, którzy skłonni są podnieść natychmiast przeciw Turkom powstanie. Zdawało się tak, że nadeszła wreszcie najdogodniejsza chwila do działania; król był najlepszej myśli, Tiepolemu robił świetne nadzieje. „Zostawimy wojska moskiewskie — mówił do niego — z garstką naszych przeciw Tatarom, my zaś ze sprzymierzonymi przybliżymy się do Dunaju i w tymże czasie pchniemy tłumy Kozaków ku Carogrodowi*. Dla wykonania tych zamysłów zawarł czemprędzej przymierze odporne z carem i gdy Tatarzy uderzyli na Moskwę, posłał sprzymierzeńcowi na pomoc wojsko koronne pod hetmanem polnym, Mikołajem Potockim. W tej chwili przybył do Warszawy Stanisław Koniecpolski i przedłożył królowi swój „dyskurs* o zniesieniu Tatarów krymskich. Z wszystkich doradców królewskich i senatorów on jeden patrzył na rzeczy jasno i działał tak, jak działać w tych wypadkach należało. Żołnierz dzielny, wódz znamienity, położył Koniecpolski niezrównane zasługi na polu organizacyi wojskowej, ściągnął do służby polskiej zdolnych oficerów z zagranicy, z ich pomocą uzupełnił to, czego armii polskiej brakowało, a więc artyleryę i sztukę inżynierską, stworzył doskonałą obronę kresów południowych i powściągnąwszy napady Tatarów, szukał sposobu do zupełnego ich zahamowania. W tym celu wysłał też w jesieni roku 1645 inżyniera i sekretarza swego Adersa, Mazura, wykształconego w Hollandyi, do Krymu, aby w przebraniu kupieckiem zbadał tamtejsze stosunki, stan miast i portów czarnomorskich *) i otrzymawszy dokładne w tej mierze informacye, ułożył plan wypędzenia Tatarów. Radził więc podjąć tę wyprawę w przymierzu z Moskwą, która, zagrożona teraz przez krymskie hordy,

') Szajnocha: Dwa lata dziejów naszych. Dzieła, t. VIII,

str. 251.

sama na to przypadnie, Krym opanować i oddać go carowi w zamian za stosowne v/ynagrodzenie terytoryal-ne. Moskwa natenczas będzie musiała wziąć na siebie cały ciężar wojny tureckiej, bo Porta nie zechce zapewne puścić płazem takiego despektu i będzie usiłowała Krym odzyskać, a Rzeczypospolitej otworzy się tymczasem dogodna sposobność do opanowania Multan i Wołoszczyzny, a może nawet i Siedmiogrodu. Co zaś najważniejsza i co już w najgłębszej tajemnicy królowi powierzył, można będzie w ten sposób rozerwać gotujące się przymierze kozacko-tatarskie. Kozacy bowiem, niezadowoleni z obecnego swego położenia, szukają pomocy u Islama Giraja, aby z pod jarzma polskiego się uwolnić. Przed wyjazdem otrzymał hetman dokładne o tern wiadomości i sądził, że tylko wojna krymska tej groźnej lidze przeszkodzić potrafi. Plan wojny tureckiej wydawał mu się — tak, jak go na dworze układano — zupełnie niepraktycznym. Wiedząc dobrze, jakich kosztów wyprawa tego rodzaju wymaga, nie chciał on zasadzać się na marnych obietnicach Tiepola i książąt włoskich, lecz żądał, aby natychmiast złożono milion skudów i zobowiązano się płacić przez trzy lata po pół miliona. Wtedy dopiero — mniemał — możnaby myśleć i mówić o wojnie tureckiej. Ale król, jakkolwiek wielce poważał hetmana i zdanie jego cenił wysoko, nieusłuchał praktycznej rady i skoro tylko Koniecpolski odjechał do Rytwian na wesele swoje z Opalińską, zawarł natychmiast układ z Wenecyą, w którym pozwalał na wyprawę morską Zaporożców, oczywiście z zamiarem wywołania przez to wojny tureckiej. Utwierdzał go w tym planie Ossoliński, sądząc z dziwną lekkomyślnością, że Rzeczpospolita będzie mogła opanować Multany i Wołoszczyznę bez żadnej ze strony Turków przeszkody, nakłaniał wszelkiemi sposobami Tiepolo, ofiarując, oczywiście na papierze, subwencyę po 200,000 skudów rocznie, na przeciąg dwóch lat. Przebiegłego Wenecyanina poparli jak najsilniej prywatni doradcy królewscy, obaj bracia Magni, Waleryan, Kapucyn, zajmujący się obok teologii astrologią i filozofią, a marzący o tiarze papiezkiej, Franciszek hrabia Strassnitz, który spekulował na hospodarstwo albo jakie udzielne państewko, wykrojone z posiadłości tureckich, wreszcie Fantoni, z muzykanta ksiądz, kanonik i sekretarz Władysława IV. Wszyscy oni — już to dla własnego interesu, już to dla stosunków swoich z posłem weneckim — parli króla do hazardownego przedsięwzięcia, obiecując pomoc książąt włoskich, a Władysław, oddawna w planach wojny tureckiej rozmiłowany, słuchał rad tych z upodobaniem. Tymczasem przyjechała dnia 10 marca 1646 roku Marya Ludwika do Warszawy, rozpoczęły się wspaniałe festyny i uroczystości, a wśród nich dalsze układy wojenne. Zjawili się posłowie multańscy i wołoscy, przybyło wielkie poselstwo moskiewskie; jedno i drugie szukało pomocy polskiej przeciw Turkom i Tatarom. Król był najlepszej myśli, gdy nagle — jak grom z jasnego nieba —-spadła wiadomość o śmierci Koniecpolskiego. Dla planów Władysława IV i dla Rzeczypospolitej była to klęska wielka, niepowetowana, której narazie nikt należycie ocenić nie umiał.

Najbardziej zafrasował się król, wtajemniczony

w sprawy ukraińskie i nie bawiąc wysłał nad Dniepr | Przyjechało ich czterech: Barabaszeńsko, Iliasz Orraiań-Hieronima Radziejowskiego, w celu porozumienia się z Kozakami. Widmo owego buntu i sojuszu z Tatarami w nocy przed oblicze królewskie, na tajemnej radzie,

czyk, Nestoreńko i Bohdan Chmielnicki. Wprowadzeni

i

i

Y‘!

5 i

m

, n

i

i

■

m

H

i

m

»

H

>%

i

mm

«■

■

m

:v

mmm

m

mm

m

j§

i:

i

mM kmm

,

L

m

'mm

Mii    '/-ód

m

m

m

%

m

.V

m

.

mmm

lii!:

i

G ' ~yy. 3-a

:

■

car.

4

fu,

m

A

ci,¹ *)««

i

i

mm

y/Pk

J

1

H

t-L.

Id

a ¹

m

.

I

m-

kA

sw

r.

r t

ŁZ

rM

u

f J

mmmfcwg

y

■

A

y

yyy

§m£P

Ł-" S ^

Silili

V:

%Jil

m

M pr y Y\-v

• V i? f**,f*?    " :

p

ii

mmW/.

m

ii

i\

i

■

if

m

i

...

Bi.

iii

1

fil liii liii

i ■ J

Tomasz Zamoyski, kanclerz wielki koronny.

(Umarł 1638 r.)

Podług portretu, znajdującego się w pałacu lir. ordynatów Zamoyskich w Warszawie.

niedawało mu widocznie spokoju, chciał więc wcześnie złemu zapobiedz i przez Radziejowskiego, który ze starym assawułą Barabaszem w przyjaznych był stosunkach, sprowadził posłów kozackich do Warszawy.

gdzie było obecnych tylko siedmiu senatorów, przyrzekli dostarczyć 50, a nawet 100,000 ludzi, skoro król tego zażąda, przeciw każdemu nieprzyjacielowi i otrzymali za to przywilej na aukcyę wojska zaporozkiego i pozwolenie wypraw morskich. Zgryźliwy, a w wiadomościach swoich niepewny, Radziwiłł dodaje do tego jeszcze, że król przyrzekł im, jako chorągwie polskie poza była wojna turecka już postanowiona. Król miał zebrać 50,000 wojska i w sierpniu ruszyć od Kamieńca na Budziaki, aby stamtąd wyrzucić Tatarów i zdobyć for-

llliklliifll

mul

■ mm

%■

i-

I Sm

81

•:

IBlI

Pik1 . .. ::£

,l

pffM

łAnHlJ

mi

HM

—gjg

—»>■

SjT* '

mm

mm

“111

'■i

1111

ii

upij

Hi

l nmni

,£

Ilgipj

M:

i- ;

?"vi

Ul'

lii

mmm

111

algi

11

’ "J

Ssz&s.

t --'3

iii

is

lJ

%=g

mm?

m siatMi

i*

Mm

|ps^=;

f

mń

|Rj|l

1 J

... a

es

fcl

*§fl

&SSF\

3- =r

'U&M

Mili

>3

ŚM

sil

S|i

lr.,1

ipK

uu

., WWWłW ......    ,,, ₍„,

ł|iL« *V**V^W$V<*1 ki'i i <A!\,    | >

wisffi2anif3

psy^a||p|{|bj

mif&m

Ml

li

,1

gigi

Ipi

i. n

suit

Ą,

L;

iii

IM

»

ag

^f:

Ml

iP

\X

§;pS

im

Katarzyna z książąt Ostrogskich Tomaszov/a Zamoyska. (Podług portretu, znajdującego się w pałacu lir. ordynatów Zamoyskich w Warszawie.)

Białącerkwią stawać nie będą, co już ze względu na kudacką fortecę jest wcale nieprawdopodobnem. Ubezpieczywszy się tak z tej strony, przystąpił król do układów z posłami moskiewskiemi i w kwietniu roku 1646 tece tureckie, podczas gdy hetman Potocki z drugą armią i z wojskiem moskiewskiem miał trzymać na wodzy hordę krymską. Plan w ten sposób ułożony nie-potrzebował nawet aprobaty sejmowej, bo Turcy, po-dlug warunków pokoju, zawartego w roku 1632, obowiązani byli Tatarów z Budziaku *) usunąć, a gdy tego dotąd nie uczynili, mógł i powinien był król, w myśl

!) Budziakiem nazywano kraj pomiędzy morzem Czarnem, Dniestrem a dolnym Dunajem położony, dzisiejszą południową Bessarabię.

konstytucyj sejmowych „dla odwrócenia niebezpieczeństw, grożących Rzeczypospolitej wyprawę taką przedsięwziąć i hordy z pól budziackich wypędzić. Wszystko więc układało się pomyślnie i kto wie, czy plan byłby się nie powiódł, gdyby król, namówiony przez Tiepola, nagle a przedwcześnie nie ogłosił taje-

• *—«s -

'i

w?

i!

In#

Tł.’

ma.

Hi

ESI

mm

mmmm

'■Y»1

mm

bjiiij

li¹

mm

w.

!!!:

'I;

•Ił;

miii

Albrecht Stanisław Radziwiłł, książę na Birżach, kanclerz wielki koronny.

(Umarł 1656 r.)

mniczych swoich zamiarów. Dla Rzeczypospolitej weneckiej było takie proklamowanie publiczne wojny tureckiej ze strony Polski nadzwyczaj pożądanem, mogło bowiem skłonić zwycięzką dotąd Portę do zawarcia korzystnego dla AVenetów pokoju, ale królowi i jego zamysłom musiał krok tak nierozważny stanowczo za-

W&m

?y

tk

M».

ii ■•, **-

p F' -

# v*?

*.;•

-s^

"*' rT f1*» ’ ¹ ..

■^ĄrrM-p0t &*f:j/SXk P

f i/

mM3am&^ <i»S    m.1 / *?

■i

’1 \frx

» 1 -A

f ?,\i    - i; [A

>7 W

i?,

Ml

protekcyę i w roku lol8, „wsparty wstawieniem się królowej otrzymał po Wołłowiczu pieczęć mniejszą, a następnie urząd kanclerski. Niepomny tej łaski i pro-mocyi gotów był kanclerz, skoro go podrażniono, każdej chwili najzawziętszą przeciw królowi wzniecić opo-zycyę, nie z innej przyczyny, jak tylko, aby pokazać, „że mógł i może jeszcze zaszkodzić". Obecnie, niedopuszczony do owych tajemniczych planów królewskich, uważał to za dotkliwą dla siebie obelgę i w poufnej rozmowie z Ossolińskim oświadczył, że „wprzód pozwoli sobie rękę odciąć", niżby miał pieczętować listy przypowiednie, a niepoprzestając na tern, rozwinął natychmiast pomiędzy senatorami, obecnymi w Warszawie, gorączkową agitacyę przeciw zamiarom królewskim. Zabiegi wpływowego kanclerza odniosły skutek pożądany; Łukasz Opaliński, marszałek wielki koronny, rozgniewany na króla za to, że bratankowi jego odmó-

li

*toii '-o 7;s

i/,

f w y

:ł

i’

fi

iJ ą

m-r;-

- rW

. „■*>:

Herb, nadany Pradze przez Władysława IV w r. 1648.

mąt ■

m

B;

szkodzić. Jakoż na wiadomość o niespodziewanem postanowieniu królewskiem, o jawnych już werbunkach i gorączkowem zbrojeniu się, ogarnęło niezmierne przerażenie szlachtę, od lat dziesięciu używającą błogich owoców niezmąconego niczem prawie pokoju; poruszyła się cała opinia publiczna, ocknęli się senatorowie, na których przedewszystkiem spadała ciężka odpowiedzialność za takie oczywiste już pogwałcenie paktów konwentów ze strony króla. Pierwszy też Ossoliński, autor planu wyprawy budziackiej, usunął się skwapliwie od udziału w niebezpiecznem przedsięwzięciu, odmawiając pieczętowania listów przypowiednich dla rotmistrzów, a za jego przykładem poszli także i inni, już to z obawy przed szlachtą, już to z osobistych pobudek. Czuli się oni mianowicie mocno dotknięci tern, że plan tak ważny ułożono bez ich wiedzy i rady, w poufnem kole, złożonem przeważnie z cudzoziemców, którymi król — podług paktów — otaczać się nie powinien, a że każdy przytem miał prywatne urazy do króla, więc wszystkie te pobudki — razem wzięte — wywołały gwałtowną w kołach senatorskich opozycyę. Po Ossolińskim przyszła kolej na kolegę jego, kanclerza litewskiego, Albrechta St. Radziwiłła. Magnat ten, wychowany u Jezuitów w Wiirzburgu, katolik gorliwy aż do fanatyzmu, zawdzięczał wyniesienie swoje nietyl-ko pochodzeniu swemu i pobożności, ale i łasce rodziny królewskiej. Ożeniwszy się bowiem z Reginą Eisenreich, ubogą panienką z Bawaryi, faworytą królowej Konstancyi, pozyskał przez to potężną u dworu

von

•:?

iiWM

* F &u,

** *

UH

f; f

gil

I r Sn,

% . 53*    ** ,,

’J

Kolumna króla Zygmunta III w Warszawie. (Wzniesiona przez Władysława IV w r. 1644.)

wił marszałkostwa dworu królowej, Jakób Sobieski, kasztelan krakowski, Aleksander Radziwiłł, marszałek wielki litewski, podkanclerzy Jędrzej Leszczyński, niechętny Ossolińskiemu, wrszyscy na tajnych schadzkach spiknęli się przeciw królowi, dając mu uczuć przy każdej sposobności — nawet na uczcie u Ossolińskiego —

gniew swój i niezadowolenie. Władysław IV, zdziwiony i oburzony do pewnego stopnia tą taktyką, nie dał się łatwo zbić z toru, słuchał przedstawień senatorskich cierpliwie i łaskawie, jednego tylko Jakóba Sobieskiego, za zbyt śmiałe odezwanie się na audencyi, zgromił tak dotkliwie, że kasztelan niebawem potem „z melancholii" życie zakończył. Ale wiadomość o owej opo-zycyi senatorów, rezydujących przy królu, rozbiegła pojął w małżeństwo Krystynę Lubomirską, miał on także głębokie do króla urazy.

Chodziło mu mianowicie o posiadanie wioski Swierczy pod Wieliczką, gdzie odkryto wielkie pokłady soli, należące — podług ustaw obowiązujących — do skarbu królewskiego i o starostwo generalne krakowskie dla syna Jerzego, a gdy król w jednym i drugim wypadku nieokazał się łaskawym dla wojewody, po-

fiU F

ł:m

urnumn

Slf CłlEf 0'Sldf.BRtS

SlGlSM UNI> VS!H.

łtrmMai^.Arti^

jfl C S w <Jł iVh i ,

(1 ■Si.SlAmtil&tT > Ir Hm (IiwMUM.aiCftpęfik

i

łLM* *

M Muf SiÓ:Ó >IC| ?• i ■ IŁk iS<MI VlMf. '    |

- ,•■ lviw.f4f.ux. Ts Nasz Fukitati I *

fi

TT

•'"#3

«t*j

wwt. y

Ms

Ufm Cw i.ttMW.Ui

Heatits. J

■~zz^

gU.

2*5*

• I ftemi«fu \Ti ,!

■    -4

v MaTi w hvcc

fSMMBOir

! |VlAW4Alf*]V I J

I J|rnus*,A\ i/

* Fujusj

rj

fn

mm

JfcVł'i

r&JUn.w. A •:

ii

SSWsS****,*,

ST

| A ’„> O* ■

;| .Sn,iSMrxm^m j|

S¹ Łtitó Svm*«n.< . g§ »£•„ / • ul. M • •>$» ¹ ’ _

Svn u. !Ux fcl

S'J

V.

;‘H

11

li!

;Ki

gSte-S^>-,

Al

Ol

mę.

■%

|

k :s'>W*tW.*&S£JBk

v,4

' il

...

,

| •: . £

gk .11    i i * >MVI Jh

” v WKf

Pierwotny projekt kolumny Zygmunta III w Warszawie.

się już po całym kraju i zachęciła innych do naśladowania.

Na czele ruchu, wszczętego w Warszawie, stanął Stanisław Lubomirski, wojewoda krakowski, „grabia na Wiśniczu i Jarosławiu", jeden z najmożniejszych i najbardziej wpływowych oligarchów małopolskich. Pan ogromnej fortuny, ożeniony z Zofią Ostrogską, teść kanclerza Radziwiłła, który po śmierci pierwszej żony wstało stąd w sercu dumnego dynasty tak srogie oburzenie, że nie przyjął nawet kasztelanii krakowskiej, pierwszego dygnitarstwa w Rzeczypospolitej, lecz — zamknąwszy się w swoim Wiśniczu—czekał tylko sposobności dogodnej, aby królowi okazać dotkliwie niechęć swoją i niezadowolenie. Teraz więc, gdy go doszły wieści z Warszawy o wojnie zamierzonej, wystosował list w formie „przestrogi senatorskiej" do króla

\ii

FT T

Lf

y* lwi

T«

■?.

<49. -

^ - W‘ 'X i, ,

: ^

(-

\1-KR .V . i

.mm

w 1644 r.

<^‘⁻

Ja

ri;\

&Jg|. *

mi 18

mm

'f&S'

•'

p>

‘i

mm

•t :

•• .'X.'c

r;>\

a*"-a:' fi i -

S!

:•

jfgpg

jjj

ij

r[3

PHSHR

&y

|ą^|$P •i|f |

A i* Ul 'S&S. ?_ V;

I*!!*

»«

itl

i ff -

«■

" ■■

•    .' ■. <mTt

••r*':

■i!

i

#/?:'. V/5! ':; n;:V:rP 'P;

f/y , '    y.:„ .....

/f e.r -• . ^    i v ;‘V .■ Y

//Kr la    .5.;,^./- - ao V

fi '    - . .    ]

I j *y$iw ,sr,a %*/ łó'ku . -*^o: j 1 \    "=; '    - ' :’    :- _>    : c i

|\ \ : ■ ” ■ %Y'/-v :a > .*\    .<:p..:.v-;',k,: err. k

\ \ ’ ^

l^\o. ; ... V'’ cf ^    *'j

\JV ’ ret ■■•-. v m,

Mrti -

:    i '.-a

&ł*/vm-3

3SWJI

•«SS

Im

l£im

\.

.Ą.i

■'X

f\'

xwjm

i *?«&

Ki *>.£

r.\

lś

|Bf

iM IN

mm

Ww

mjf 'M

A.

:hp

nfep

Yj

Sprowadzenie kolumny marmurowej z kopalń chęcińskich i ustawienie pomnika Zygmunta III w Warszawie

(Podług współczesnej ryciny.)

m SU

-śN*ę^

w kwesty i tak ważnej. Pismo to, rozpowszechnione, w licznych odpisach po kraju, ośmieliło i innych senatorów do podobnych upomnień. Posypały się więc listy szczególniej od biskupów, którzy — wbrew powołaniu swojemu—jak najmocniej od wojny za wiarę odradzali, a do tych wielu oponentów małopolskich, wiel- sław IV narazie, oświadczył publicznie, że o wojnie tu-kopolskich i litewskich przyłączyli się wnet i możni pa- j reckiej nie myślał i nie myśli, zerwał układy z Wene-nowie ruscy: Mikołaj Potocki, spekulujący na wielką buławę i słynny tyle potem Jeremi Wiśniowiecki.

potępiając nie tyle sam plan królewski, co jego taje-    ¹ i świata całego. Urażony świeżo (w r. 1644) na króla,

mniczość i owo odsuwanie senatorów od udziału który umknął mu ręki przy pożegnaniu z powodu zajazdu Rumna, rozesłał po sejmikach listy ¹), pełne skarg i żalów na ów despekt sobie wyrządzony, a teraz oczywiście oświadczył się jaknajenergiczniej przeciw ulubionemu zamiarowi królewskiemu wojny tureckiej. Zaskoczony tak gwałtowną opozycyą, ustąpił Włady-

cyą, wydał uniwersały do zaniechania werbunków i tern . ; wszystkiem uspokoił do pewnego stopnia potrwożone „Staturą mały, ale cnotą, odwagą i powagą naj- umysły. W rzeczywistości jednak rze.cz miała się ina-

■>

*•

jj

ii

!-

fc. II

l&U

fśśf-

• r'.|

saw®**

?S~

**■•* *•' u*; *i

#■#

pmm

WB i

liii

Ml

H®

81

m-

PpSfcwi^

Ifc-S

WM.

Ł>a. Ii

ftluUjuu

----- -----">«

Pr

ii

::S.’

li

;•

jfe,.

mi limwiMtiiTff r Tir •.-«*

*4 ’

k' -

:*■;

es

Ss£ŁsPlP®»i

Kj

Pałac biskupi w Kielcach.

(Wzniesiony przez Jakóba Zaclzika, biskupa krakowskiego, w r. 1640.)

ne, t. III.

wyższym równy“, z Mohylanki urodzony, po mieczu ród swój od Olgierda wywodzący, był książę Jeremi typem możnowładzcy ukraińskiego. Gwałtowny jego charakter nie znał hamulca, ni chciwość miary. Pan ogromnej fortuny, nie wahał on się zajeżdżać i gnębić sąsiadów i królewszczyzny. W roku 1636 przywłaszczył sobie szmat kraju, należący do starostwa perejasław-skiego i założył na nim 40 wsi i miasteczek; w kilka lat później zabrał tym samym sposobem Rumieńszczyz-ne, własność marszałka nadwornego Kazanowskiego, a świeżo zajechał własnemu szwagrowi swemu, Aleksandrowi Koniecpolskiemu, ogromny klucz hadziacki. Tak rosła jego potęga, a z nią buta, objawiająca się wr czynach gwałtownych, w lekceważeniu króla, ludzi

czej, król zamiarów swoich nieporzucił wcale i porzucić nie mógł. Trapiła go niewątpliwie owa tajemnica straszna o lidze kozacko-tatarskiej, powierzona niegdyś przez Koniecpolskiego, drżał na myśl o wielkiem powstaniu na Ukrainie i jedyny środek zażegnania tej burzy widział w wojnie tatarskiej lub tureckiej. Nie fan-tazya zatem, nie lekkomyślne jakieś rachuby, ale troska o bezpieczeństwo i całość Rzeczypospolitej parły go teraz do urzeczywistnienia planów, sprzecznych z pokojowem usposobieniem narodu.

I jeżeli jaki zarzut pamięci jego uczynić można, to !) Szajnocha: Urazy królewiąt polskich. Szkice historyczchyba ten, że obawy swoje w tak głębokiej chował tajemnicy, że całej grozy położenia senatorom nie odkrył, że Rzeczpospolite utrzymywał w błogiej nieświadomości wiszącego nad nią niebezpieczeństwa. Wstrzymywała go zapewne od tego nadzieja, że sam burzę zażegnać zdoła. Jakoż nie ustał w przygotowaniach wojennych, arsenały napełniał, żołnierzy werbował. Potockiemu oddał kasztelanię krakowską i buławę wielką koronną, aby go powolniejszym dla siebie uczynić i przy końcu czerwca rozesłał listy do senatorów, zapraszając ich na koronacyę królowej do Krakowa i tłómacząc, że wojnę gotuje na Tatarów a nie na Tur-

Kamieńcem, a do sułtana napisał list wyzywający z powodu nieprzesiedlenia Tatarów budziackich do Krymu. Buława mniejsza dostała się Kalinowskiemu, wojewodzie czernihowskiemu, głównie wskutek protekcyi Ossolińskiego, który wydał był córkę swoją Urszulę za syna wojewody. Oburzyli się na to srodze inni kandydaci do hetmaństwa: Jeremi Wiśniowiecki, Aleksander Koniecpolski i Mikołaj Ostroróg, podczaszy koronny, a gniew ich objawił się w listach bezimiennych, gdzie uderzono na kanclerza, zarzucając mu, że „znosić chce szlachtę i zaprowadzić w Polsce rząd optymatów“, że pragnie być nie ministrem, lecz „kolegą króla“, izbę

1%

mm

:

I jA, .    W Za.

rsw

■i

w:

mad

■:

■■

Al

'tfmh

.4?

li

O.

si

iii

ii

mm

& ----.

t-iHi

SK 3

HOaii

r Jjm

WE

Ml

.^sssjbs

’v ...

Portyk marmurowy pałacu biskupiego w Kielcach.

ków. Z tern wybrał się w drogę do Krakowa, wstąpił do Częstochowy, gdzie złożył na ołtarzu szablę swoją i kazał poświęcić nowe chorągwie, wreszcie—po koro-nacyi królowej — odbył trzydniową radę senatu.

Była ona — jak łatwo przewidzieć — niepomyślna dla zamiarów królewskich. Władysław, trzymając się dotychczasowej taktyki, nie wspomniał wcale o niebezpieczeństwach wojny kozackiej; senatorowie nie chcieli nawet zezwolić na wojnę z Tatarami, lecz żądali zwo-łania sejmu i zaniechania podróży królewskiej do Lwowa. Król, nic nie odpowiedziawszy na te przedstawienia, wyjechał do Niepołomic, a stamtąd po odwiedzinach w Wiśniczu u Lubomirskiego, do Lwowa, gdzie odbył przegląd wojska, Potockiemu kazał stanąć pod poselską obalić, Richelie'ugo naśladować. Hasia tak popularne przekonały szlachtę zupełnie; podejrzliwa zawsze względem króla, widziała ona teraz w wojnie tureckiej nieuchronną utratę wolności. „Niech królowa odbierze Dunaj tylko — mówiono —a wnet, wróciwszy do Polski z tryumfującem wojskiem, będzie nas draga-nić cudzoziemcami. Wszystkie sejmiki oświadczyły się przeto przeciw wojnie. Zalecono posłom nie zezwalać na wojnę, Tatarom upominki posłać, z Turcyą pokój utrzymać, zaciągi rozpuścić, a wrazie oporu ze strony króla siąść na koń i cudzoziemskie żołnierstwo silą rozpędzić. Pokojowa polityka szlachty znalazła silne poparcie... w Konstantynopolu. W kołach dworskich liczono na to, że albo Tatarzy, podrażnieni odmową daniny, napadną na Polskę, albo że Turcy sami wojnę rozpoczną. Ale Porta — doskonale poinformowana o tem, co się u nas działo — unikała starannie

Turcy ściągali wprawdzie wojska nad Dunajem, ale czekali napadu. Szlachta nie mogła więc zrozumieć polityki królewskiej; kasztelan przemyski, Tarło, radził

‘i *

te

Nagrobek Jana Stanisława Sapiehy, syna Lwa Sapiehy, w kościele św. Michała w Wilnie.

(Wzniesiony w pierwszej p dowie XVII wieku.)

fi

Eto

■A.

Wk

* ;i

j|PiS

■ĘS0

dyl

fili 18

Baaaasg&ż

rai

• .    ’    ■    *    * ,f

, > ■ - ' ł    . /’ > •• |

' •

• 'i

i,

t    •' W

il w®

- ji

.....

. a i

•    .3*

-i *$ ::,

*. ‘ ■

I- ■

-ir;

L-¥

p.$> r

'M

& \ ii

■.

Kpili

Ł. -

p*

:%-

m mt*

mJm*

•Amm&alZ

* • VI, \

..

V;

> rjsm

wmm0

¹

) Mowa prymasa w dodatkach u Kubali (Jerzy Ossoliński, 1.1, Lwów, 1883), str. 353.

wszelkiej okazyi wojennej. Chan krymski, posłuszny rozkazom sułtańskim, zachowywał się spokojnie i gotów był każdej chwilhdo układów.

żółwia naśladować, siedzieć cicho i łba nie wystawiać. Sejm, niesłychanie burzliwy, stanął murem przeciw królowi i zaciągom cudzoziemskim, senatorowie świecili

, f,

MHĘm

V •

i!. m . ‘

Sl£^ M WM

.:

■

'

-•

&

mm

kt;

■$m

pig

i a s

■ i

§Sii§i& 9

-

Ifeil

,

'

-:

;

w

'

' ' >U? g

. \;

PP#f

*

• •

-

£§11;

|w

; '. .

RM&JłIi

r

f;

’4

4

r ^

4%«c

Mśa

:

y -

-

P- ..'v^ >/%’■

.

i

$

i

-

liii

y-f

. -:;

^...... •

:

:z$y'0ź

l§||||

- i III

> *V -: 1

mm m

vr

&

;v«

.# i 'im

■’

.

m

ymg

' s * -i

s*.:

1881

| I&sKsH

f&3m.

■i

fi

,*»••**■

*

wfNHwkjwi

Ir,,

" P' -r;5«1

V r>t*

3SS»1

pif U

^ 1 V- , § i

l>-&

. V

§fe;

2s£ W*ł\

&

li

.

SR1' -

U • r[^|

*

1?#

■

ji§

'«    i

Mikołaj Potocki,

Rysunek Wojciecha Gersona.

generał podolski, hetman wielki koronny.

‘f/,

mnw

;V1 >.S

r>

TSl.

l

55

V

iFJ*

Herb

Mikołaja Potockiego..

Podobizna podpisu Mikołaja Potockiego.

K

(

*

I

/

nieobecnością; na 142 dygnitarzy zjawiło się przy otwarciu sesyi siedmiu z prymasem na czele, a i ci, co przybyli, zdania swego otwarcie wypowiedzieć nie śmieli. W izbie poselskiej za to wodziła rej opozycya, szczególniej posłowie wielkopolscy, najmniej przez in-kursye pogańskie zagrożeni. Oni to, z Bogusławem Leszczyńskim — generałem wielkopolskim — na czele zażądali osobnej rozmowy z senatorami w nieobecności królewskiej. Pod takim naciskiem skończył się sejm zupełną porażką polityki wojennej; stanęła konstytu-cya, znosząca zaciągi, zakazująca królowi wydawania listów przypowiednich z pieczęcią pokojową i rozpoczynania wojen bez zezwolenia Rzeczypospolitej. Nawet liczbę gwardyi królewskiej ograniczono do 1,200 ludzi. Aby zaś dopilnować wykonania tych uchwał, postanowiono zwołać sejm nadzwyczajny dwuniedziel-ny na dzień 2 maja 1047 roku.

Król przyjął to nowe upokorzenie na pozór obojętnie, z wesołem nawet obliczem, w istocie z goryczą w duszy i głębokim żalem w sercu. Uparty w zamiarach swoich wojennych, tym razem skłonił się do ustępstw ze względu na ukochanego syna, któremu koronę pragnął zapewnić. Mimo to nie brał się rączo do wypełnienia uchwał sejmowych, zwlekał, temporyzo-wał, gwardyi nie rozpuszczał, chorągwi zwijać nie kazał, uniwersały o zaciągach odwoływał, nowe sprowadzał i pilne czynił starania o pomoc szwedzką i fran-cuzką, licząc na to, że mu się powiedzie napad jakiś Turków lub Tatarów wywołać i Rzeczpospolitą wbrew jej woli wciągnąć do wojny. Ale Porta, znając położenie króla, czekała cierpliwie, ostentacyjnie okazywała wszelką do pokoju gotowość: Tatarów puszczała na Moskwę a nie na Polskę. Wobec tego nie miały znaczenia listy hetmana Potockiego, pisane w porozumieniu z królem, o niebezpieczeństwach grożących od Tur-cyi, nie pomogło wiele breve papiezkie do biskupów, wzywające do wojny tureckiej. Sejm roku 1647, tak jak poprzedni, oświadczył się przeciw zamiarom królewskim, a rzecznik opozycyi, biskup kujawski Gniewosz, zażądał w piorunującej mowie oddalenia cudzoziemców od dworu, powstrzymania Kozaków od wypraw morskich i zachowania pokoju z Turcyą. Zagonowa polityka biskupa nie widziała zresztą żadnych niebezpieczeństw; domorosły statysta nie obawiał się nawet, aby sułtan Mołdawię i Wołoszczyznę w pro-wincye swoje zamienił, „bo te ziemie kuchnię jego opatrują⁴⁴, bo „za takową ordyr.acyą zarazby rebelia wybuchła w Siedmiogrodzie, a chłopi wołoscy i mul-tańscy rozbiegliby się do Węgier i Polski⁴⁴.

Król odparł na te wywody trafnie: „Nie pojmuję Waszej polityki, mając nieprzyjaciół lub zazdrosnych we wszystkich sąsiadach: w Turkach, Tatarach, Szwedach, Austryakach, jakby ich nie dosyć, usiłujecie zerwać jedyną, jaka Wam zostaje, przyjaźń z Wene-cyą⁴⁴. Na szczęście dla króla jednak zajął się sejm — dzięki dowolności, która w obradach panowała i dopuszczała do wnoszenia najrozmaitszych materyj — bez względu na przedmiot, traktowany w izbie, drażliwą zawsze sprawą innowierców. Oskarżono mianowicie aryanina, Szlichtynga, o wydanie ksiąg bluźnier-czych w Rakowie i Janusza Radziwiłła, hetmana polnego litewskiego, kalwina, o obalenie krzyża w Świado-ściach. Posypały się więc natychmiast mowy, pełne żarliwości religijnej i swady oratorskiej, prześcigano się w wycieczkach przeciw dyssydentom, Mazurzy zarzucali biskupowi poznańskiemu, księżom, a nawet Jezuitom, że nie dość gorliwie bronią religii i na tern upłynął czas zamierzony sejmowi, nie uchwalono ani jednej konstytucyi, marszałek zaprowadził izbę na zwykłe pożegnanie do króla i senatu. Wtedy w obliczu wszystkich stanów Rzeczypospolitej wystąpił miecznik koronny, Jabłonowski *), ojciec późniejszego hetmana, z uroczystą prot.estacyą przeciw całemu chaotycznemu trybowi sejmowania i posłom, zrywającym w ten sposób obrady. Zakrzyczany i zelżony przez kolegów, nie mógł on wprawdzie dokończyć mowy swojej i niebawem potem umarł „z opressyi, nie chorując⁴⁴, ale do-kazał tego przynajmniej, że zawstydzona izba zgodziła się na przedłużenie sejmu o dni cztery. Za ten czas krótki uśmierzono i sprawę dyssydentów i uchwalono 134 konstytucyj, przyjmując je bez żadnego prawie namysłu, tak, że wśród ogólnego zamieszania powiodło się królowi uzyskać także zatwierdzenie dawnej uchwały „o zatrzymaniu wojska kwarcianego⁴⁴. Mając w ten sposób do pewnego stopnia ręce rozwiązane, zawarł Władysław IV przez Adama Kisiela, kasztelana kijowskiego, odporne przymierze z carem Aleksym Michaj-łowiczem przeciw Tatarom i powrócił do dawnych swoich planów, aby ściągnąć napad hordy krymskiej na Polskę i tem wywołać wojnę turecką. Do wykonania tego zamiaru potrzebna była jednak pomoc Kozaków i o nią przedewszystkiem starać się należało. Wyjechał w tym celu w dwa miesiące po sejmie Ossoliński na Ukrainę. M:ał on skłonić szlachtę dyzunicką do przyjęcia ugody, świeżo na zjeździe wileńskim uchwalonej i zbadać krzywdy, jakie ponosić mieli wyznawcy cerkwi wschodniej od katolików i Jezuitów. O poleceniach jego do Kozaków i o przebiegu układów nie mamy żadnych wiadomości. Misya kanclerza, okryta głęboką tajemnicą, dała później powód do rozmaitych podejrzeń i rekryminacyj. Twierdzono, że Ossoliński imieniem króla ofiarował buławę atamańską Chmielnickiemu, od czego ten się wymówił; w listach i sprawozdaniach cudzoziemców są wiadomości, że Władysław IV zamierzał użyć Kozaków do poskromienia szlachty i zreformowania Rzeczypospolitej ²). To pewna, że obietnice, jakie dał posłom kozackim i werbunki, które polecił Barabaszowi i Chmielnickiemu, obudziły w ludności ukraińskiej daleko sięgające nadzieje. Przekonanie, że król opiekuje się Zaporożcami, że gotów jest przywrócić im dawniejsze swobody i otworzyć drogę do sławy i zdobyczy, podziałało jak iskra elektryczna na masy, skłonne do wojaczki i lekkiego życia, a niezadowolone z obecnego swego położenia.

Od czasu, jak kolonizacya szerokim korytem po-

1)    Szajnocha: Miecznik koronny Jabłonowski. Szkice, t. III.

²)    Porównaj dopiski u Kubali (Jerzy Ossoliński, t. II, rozdział XVII.).

płynęła na wschód, jak, dzięki pokojowym stosunkom, stepy bezludne zakwitły setkami siół i miasteczek, wyrastających jakby z pod ziemi, było owo zbieganie na swobodą, gdy ziemia urodzajna dawała każdemu nie-tylko możność wyżywienia się, ale i względnego nawet dostatku. Nie na nędzę i brak chleba skarżył się też

4|'..

■    ■ i.

i H

Bi a!

m

J. • ł‘

3;'

■

V-

w '

IL

II

:v-

" ‘"0#;    1

_i2_JW    I

I Ifl

1.1

m ;i.

t5 •

* '■

III -

t- *

■*ł

mr-r-m

-1

*    W jW

n _a-

■jf-i ^813

$ JJj

. pfaiiiił

r. 1, te*

MU

m.

r-MI

!'

li

m>>ś

frrt? '

fi i . !

tii

i). r

g# CMS

i!

<»

J..

Bi;

• W

J^48w» « f • V

M ł

Widok Kalisza z XVII wieku.

(Rysunek wzięty z obrazu, znajdującego się w klasztorze Reformatów w Kaliszu )

Pi

II-

lr~ ~T-⁴

Kr* i . „    , , •    :

________«, Jsf.■ V ą

i' :

li *»

'■4

:    i'.

L.'___ . v_ .

Niż i „kozakowanie“ ludności wiejskiej stokroć uciążliwsze dla panów ukraińskich i szlachty niż przedtem. Narzekano na to tembardziej, gdy ludność rolnicza w tych okolicach większą niż gdzieindziej cieszyła się w chłopa obrócony Zaporożec, ale na owo ograniczenie życia niegdyś zupełnie swobodnego, na powściągnięcie swawoli przez uregulowanie stosunków społecznych, na władzę, dawniej w tych okolicach mało znaną, a dziś krępującą go na każdym niemal kroku, na nieodłączne zresztą od postępu cywilizacyjnego i koloniza-cyjnych prądów nowatorstwa i przykrości. Razem z powstaniem fortun wielkopańskich i szlacheckich musiał bowiem pojawić się na Ukrainie także ów przymus gali, a w dobrach magnackich rządzili podstarościcwie, ludzie rozmaitej kondycyi, patrzący własnego zysku i niezawsze kierujący się zasadami słuszności i sprawiedliwości względem ludzi, poddanych pod ich wyłączny niemal zarząd.

L,

r~..........

!•

JB

V.A-v- ^

V-?\

»3»fc

i. -

im

mm

łM

'•łg

% \1

Mi

>r

śM

i * ^KUfl

liii

mi ¹

J ,.1

■ ⁴ Ł/ ;;Mm

mi '.

L—'

Adam Aleksander Sanguszko,

wojewoda podolski, starosta dolióski, zmarły w 1653 r. (Podług współczesnego portretu.)

propinacyjny, rozpowszechniony w Polsce na początku XVII wieku, a zabraniający pędzenia wódki, warzenia piwa i sycenia miodów na niekorzyść dziedziców i ich karczem, ściągnęli gromadnie arendarze żydzi, którzy przepisów tych we własnym interesie ściśle przestrze-

Wynikały stąd co chwila starcia, drobne wprawdzie, ale wielce dokuczliwe dla ludności, przywykłej do swobody, powstawało niezadowolenie, podniecane przez żywioł innego rodzaju, przez rzeszę głodnych duchownych i czerńców obrządku wschodniego, którym unia i propaganda katolicka odbierała codzienny kawałek chleba. Położenie dyzunitów i innowierców ogółem w Rzeczypospolitej nie było wcale tak przykre, jakby z narzekań ich wnosić wypadało. Posiadali oni prawa, konstytucyami sejmowemi i przywilejami kró-lewskiemi zagwarantowane, zasiadali na krzesłach senatorskich, piastowali wysokie w państwie urzędy, testanci. Na tuziny zburzonych zborów innowierczych n’e było chyba ani jednej cerkwi, na którąby się ręka katolicka w podobny sposób targnęła. Legendy o zamykaniu świątyń dyzunickich przez żydów nie są ud -wodnione historycznie, niezbitym faktem za to jest działalność swobodna bractw staurop:gialnych, rozwijająca się na szkodę Rzeczypospolitej. Jednym, jedy-

W*-,~

Sgjg§

ŻĘfeĘ.

'Sr;'iftev:; ;r4':'"' .'",■

mm

4.

isifgp

gt

MĄ

ES

•»

ss |

-4:

w ,ł*

PS?*!

PS

P$»

W1

■mm

Wi

§1

933

ma

4*’,

1*1

W:

fil

■v

& v|

"iw

pa

■"'■W

i. • 4';

f ii

m%m'

i#

*w»S

'

rjĘr

Wmm

'■

Mii

fe. -

SsI.-?•

ip»:

r -i '

tó

sann

|§|

-~

, if- 444

aiiifl

fp

.4

S£1

Kościół św. Barbary w Częstochowie.

(Wzniesiony w r. 1646 na pamiątkę wypadku, kiedy rabusie złupiwszy klasztor (r. 1480) porzucili w tern miejscu zabrany cudowny obraz Matki Boskiej, obrzucony biotem i cięty szablą, co widać dotąd na wizerunku Bogarodzicy.)

mieli wolność wyznania i zupełne równouprawnienie.    nym może kamieniem obrazy dla dyzunitów była unia

Żarliwość religijna wzrosła wprawdzie u katolików    i propaganda katolicka, bardzo zrozumiała jednak

w państwie, gdzie panowała rozległa wolność religijna,

Ze zdarzały się przytem nadużycia, że księża uniccy odbierali cerkwie i parafie prawosławnym, temu przeczyć nie można i na to w dokumentach znajdą się dowody, ale o systematycznem prześladowaniu mowy nie

w ostatnich mianowicie czasach, ale prześladowanie skierowało się głównie i wyłącznie przeciw aryanom, dozwalająca każdemu głosić i rozszerzać swoje zasady, znienawidzonym w równej mierze przez wszystkie wyznania chrześcijańskie. Dyzunici, najbliżsi katolikom, nie byli właściwie uważani za „heretyków“ i nie doznawali wcale takiego prześladowania, jak kalwini lub pro-

mmM:

HEHi

r

1 Ł. i

I Jp

Jf

\U

Bil

WKmj

Skaw

■'ArMUkaA

/- : 4

■M

ia

i'.*- *

» <Hłi

V.(y;

UH

-

otrzymać od hetmana Koniecpolskiego słobodę Subo-tów, położoną w starostwie korsuńskiem. Pochodzenia kozackiego — o ile się zdaje — bo szlachcicem nie był, chociaż pod kiejnot Abdanków chętnie się podszywał ¹), nie posiadał Bohdan ani wykształcenia, ani ogłady. Kisiel w liście do wojewodów moskiewskich nazywa go „chłopem naszym", przychylny Chmielnickiemu historyk dzisiejszy rosyjski Karpów „Kozakiem nieomal chłopem". Z listów własnoręcznych Chmielnickiego okazuje się wprawdzie, że pisać umiał, ale że ułożenie listu wielkie mu sprawiało trudności, że, nawiązując stosunki z carem moskiewskim w roku 1648, me znał nawet utartych formułek dyplomatycznej korespon-^ dencyi i tytułował drażliwego w tym względzie monar-⁴ 5    chę: „Wielmożny i przesławny Carze Moskiewski,

-    a nasz wielce miłościwy panie i dobrodzieju!" W życiu

codziennem nie różnił się też wcale od prostego Kozaka, upijał się często, zamroczony gorzałką porywał za szablę i w przystępie gniewu ścinał głowy najbliższym bez miłosierdzia. Ale pod tą powłokąj grubą i wstrętną nawet ukrywał się umysł przebiegły i stanowczy, bezgraniczna obłuda, idąca w parze z energią, organizatorskim talentem i niepospolitą znajomością charakterów i usposobień ludzkich. Otrzymawszy w spadku po ojcu, który zginął w cecorskiej bitwie, ową Słobodę Subotowską, zajął się Bohdan pilnie gospodarstwem i doszedł wkrótce do pewnej zamożności, miał dom

Ilu

Ijttj

ii

-- --

jfefj

s. .as

ms

:f=-

Ul

Zbigniew Górajski, starosta kamionacki, poseł do Szwecyi. (Umarł 1652 r.)

’) Konstytucją seymową nadano klejnot szlachectwa polskiego dopiero w roku 1659 synowi Bohdana, Jerzemu, co byłoby wprost niezrozuiniałem. gdyby ojciec był szlachcicem.

było. I jeżeli z czego robiliśmy i robimy zarzut rządowi polskiemu i szlachcie, to chyba z tego, że unii energicznie nie popierali, że biskupów unickich do senatu nie wprowadzili, że to najmniejsze dziecię kościoła kochali zbyt platonicznie. Ale poza lą kwestyą zasadniczą kryła się inna, kwestya: chleba u duchowieństwa I dyzunickiego. Każda cerkiew, zdobyta dla unii, każdy ^ klasztor, odebrany czerńcom, wyrzucały na bruk całe |j rodziny popów i mnichów, wyzuwały ich z dotychcza- jj sowych dochodów, tworzyły setki malkontentów, pozbawionych wszelkiego zarobku i utrzymania. Ludzie ci, po większej części ciemni i niewyksztalceni *), sta- J wali się najzawziętszymi przeciwnikami unii, najgorliwszymi propagatorami jej nieprzyjaciół, najzręczniejszymi wreszcie agitatorami Chmielnickiego. Dwa pierwiastki zatem, fanatyzm religijny dyzunicki i kwestya socyalna, 1 składały się na ruch wszczęty na^Ukrainie; brakowało tylko człowieka, któryby z tego materyału palnego wzniecił pożar wielki i nieugaszony. Człowiek taki ^ znalazł się w Bohdanie Chmielnickim. Był on synem Michała, pisarza prowentowego a następnie podstaro-ściego czehryńskiego, który za zasługi wojenne miał

jUSs-

p-i,

;Jg

iii

4?:!,

Iw/

Ii)

‘•i»|

■J?

■'JĄ

'tu,

•■JM

migiel

LL.

Ciekawe szczegóły w tym względzie przytacza Rusin Sakowicz w książce: „Epanorthosis abo Perspektiwa y objaśnienie błędów i t. d.“ W Krakowi;, 16ł2.

Ksiądz Jan Broscyusz, astronom, autor wielu dzieł i rozpraw naukowych. (Umarł 1652 r.)

w Czehryniu i obok Subotowa założył nową słobodę^ „fundując się w chłopy*. Ten wzrost jego fortuny nie podobał się podstarościemu czehryńskiemu, Danielowi Czaplińskiemu, czy Czaplickiemu, który jako urzędnik chorążego wielkiego koronnego, Aleksandra Koniecpolskiego, zarządzał Czehryńszczyzną.

Nagle więc odebrał mu ową Słobodę subotowską, syna jego, 10-letniego Tymoszka, obił, a samego Bohdana wtrącił do więzienia, skąd go tylko Czaplińska „cnotliwa i daremnie ginących ludzi litująca się Ester*, prośbami swemi u męża wybawiła. Stało się to wtedy, gdy Władysław IV układał plan wojny tureckiej, gdy do Warszawy wezwano posłów kozackich i gdy król Barabaszowi i Chmielnickiemu polecił zaciągać sza i innych dygnitarzy kozackich, mógł on odtąd już z otuchą spoglądać w przyszłość, wrazie wyprawy tureckiej bowiem otwierała się przed nim droga do zaszczytów i chwały, na wypadek zaś niedojścia zamiarów królewskich pozostawały zawsze rozległe na Za-porożu stosunki, możność obrony siebie i swoich przed prześladowaniem Czaplińskiego, a ostatecznie — ultima ratio — ucieczka na Niż i odegranie tam z lepszem powodzeniem roli Sulimy, Ostrzanina lub Nalewajki, Kto tak jak Chmielnicki znał stosunki obecne na Ukrainie, ogólne wzburzenie umysłów i niezadowolenie regestrowych Kozaków, którym od lat pięciu żołdu niepłacono i kto posiadał tyle energii, co on, ten mógł rzeczywiście na wiele się odważyć.

Monety z czasów panowania Władysława IV.

Mm

BS

fi

Mi

tam

fi

sm

mm

Ca

Czerwony złoty gdański z r. Ib39.

Mm

§5

mm*

lllfl

MfeK

Półtalar, bity w Bydgoszczy w r. 1639.

Talar z r. 1633.

Zaporożców. Bohdan, jako wykształceńszy od innych, jako setnik ezehryński, posiadający liczne stosunki pomiędzy Kozactwem i mianowany jeszcze przez Koniecpolskiego pisarzem wojska zaporozkiego, został także pisarzem nowego zaciągu a ośmielony łaskawem przyjęciem Władysława IV, skarżył się przed nim o odebranie Subotowa. Król kazał prawnikom rozpatrzeć tę sprawę, ponieważ jednak Chmielnicki nie miał przywileju na Słobodę, nie mógł i król nic zdziałać, powiedział mu tylko — jak utrzymywano później: „A czyż ty nie żołnierz?* Jakkolwiek wątpić należy, aby Władysław IV, — znając zamiary Kozaków — w sposób tak podburzający do nich się odzywał, tyle zdaje się być pe-wnem, że Chmielnicki z Warszawy innym powrócił człowiekiem. Zaszczycony zaufaniem królewskiem, mianowany pisarzem nowego wojska zaporozkiego, przebiegłością i zdolnościami przewyższający i Baraba-

Narazie jednak, zajęty wyprawą turecką, oddał on się cały werbowaniu Kozaków, a że działał z upoważnienia królewskiego, więc poniekąd legalnie, wzniecił zatem ruch znaczny w kraju. W tern nagle — jak grom z jasnego nieba — spadła wiadomość, że sejm roku 1646 wojnie się sprzeciwił i zaciągi rozpuścić polecił. Wywołało to na Ukrainie z jednej strony popłoch, zwłaszcza pomiędzy Kozakami, z drugiej podniosło butę szlachty, która ufnych w opiekę królewską Zaporożców tembardziej prześladować zaczęła. Wtedy to udał się Chmielnicki poraź drugi do Warszawy ze skargą na Czaplińskiego do króla, a skutkiem tej au-dyencyi jego było upomnienie Władysława IV, wystosowane do Koniecpolskiego. Powróciwszy na Ukrainę i przekonawszy się, że skarga jego skutku nie odniosła, zaczął on myśleć o powstaniu, ale z pomocą tatarską.

Tymczasem podróże jego i krzątania się obudziły

w3

j.\ Mi

t.. ' %p

mmmm

...

mm

.* •«

dliii

X' /• * -

. y„?_________________-i

•&#

:Ć

Mk:

...

k\x / &

i,

fes

fepil

"si*.\X"Z£

fwĘgi

■\

'    "-"/I

s-

•;v

W'*^    &3

J3&e

: >4; 1

KI

iii

lii

INi

SM

Jan Lipski,

herbu Łada, arcybiskup gnieźnieński od r. 1639 Umarł 1641 r.

Ś|

»!

I?

i,

£4

ii

;

'47

r*

:ŻM

■ '

pv

::

Ste

mWj

flis

mm Slg ■ 1 v

I;:

ĘŚtemhś

IJ | **

ifm

Śi

j

J

M

‘

i» i'

'•S&-

. ,• ■ • ■ *

' •

lilii

ggl

mi

«r>'#

; H 1111

rj

v’?

SfglgJ

p|§|*

lp>:

r.

li!

r*

pr

Maciej Łubieński,

herbu Pomian, arcybiskup gnieźnieński od r. 1641. Umarł 1652 r.

podejrzenia panów ukraińskich, którzy na Chmielnickiego oddawna już z nieufnością spoglądali. Hetman Koniecpolski mniemał, że „wielkie rzeczy przez tego człowieka stać się muszą, albo dobre, albo złe“ i żałował umierając, że go przy życiu zostawia. Obecnie syn hetmana, chorąży, wybierając się na wyprawę przeciw

¹ wet, zdecydował się Chmielnicki na krok stanowczy, wyłudził od Barabasza podstępem przywileje, jakie Kozacy świeżo od króla otrzymali i uciekł wraz z dwoma synami swymi w grudniu roku 1647 na Niż, gdzie znalazł schronienie na skalistej wysepce Bucku. Tam, zwoławszy na radę przyjaciół swoich, wtajemniczonych

■g

ss

==

te

\

11 .

Wmmm

—

|||||||

wm

.a:

PS

1.

riŁa

as

HF

BI

ii

IgJi

•r

r.

El

i: 1

Hfeagn

mm

i,

<£

gili

gg§g|

1?

%'</

==•-

ni

—-=~~=

P'1 :

pa

Pi

'7^

jp

K

a—-

~=m

-I---

1-.

'W

=1

==•

=1

~~==S=g=

Kg

pil

p?8i

ijr -

- jg|

Cg

-vi‘-

kn

ii®

■

Ki

Ki

i ..ffl

Stanisław Rewera Potocki, hetman w. koronny.

(Ze starej ryciny.)'

Tatarom, która aż pod Oczaków sięgnąć miała, ostrzeżony przez Romana Pestę, pułkownika regestrowych Kozaków, o knowaniach Chmielnickiego, kazał go uwięzić, ale na prośby starszyzny kozackiej uwolnił go z turmy i oddał pod straż i porękę pułkownika Krzeczow-skiego. Niepewny w ten sposób wolności i życia naw jego zamiary, przedłożył im plan wezwania Tatarów na pomoc, na co oni przystali. Jakoż pora była dobrze obrana, bo Islam Giraj, podrażniony wyprawą Koniecpolskiego pod Oczaków, gotował właśnie wielki napad na Polskę. Mimo to nie tak łatwo przyszło Chmielnickiemu hordę pozyskać. Islam, zagrożony nowem powstaniem u siebie i nie ufając Kozakom, robił wielkie trudności. Dopiero kiedy Bohdan oświadczył, że będąc niegdyś w jassyrze w Carogrodzie przyjął był wiarę mahometańską i teraz gotów jest całą Kozaczy-znę zbisurmanić, skoro uwolni ją z pod władzy polskiej, kiedy na znak poddaństwa ucałował szatęIslama i syna swego jako zakładnika hanowi zostawił, przyrzekł mu tenże pomoc pod Tuhaj bejem, namiestnikiem perekopskim, wtedy, gdy Kozacy sami powstanie rozpoczną. Dla zamaskowania tych układów zdradzieckich, które toczyły się w zimowych miesiącach roku 1648, obsyłał Chmielnicki dygnitarzy koronnych po-

zaległy. Ale środki te przychodziły już zapóźno, bo Chmielnicki tymczasem rozpoczął kroki nieprzyjacielskie i spędziwszy z Zaporoża pułk korsuński regestrow-ców (w lutym 1648 roku), dał hasło do powstania. Ruch, przygotowany widocznie oddawna z wielką zręcznością, ogarnął wnet cały kraj, tak, że podług świadectwa hetmana Potockiego „nie było tej wsi, tego miasta, w którychby na swawolę nie wołano i nie myślano o zdrowiu, o substancyach panów swoich i dzierżawco w“. Stłumienie buntu nie mogło być też w tej chwili dziełem króla, o setki mil oddalonego od Zaporoża, lecz rzeczą hetmana, jego energii i szybkości.

3E

mm

•■w *

•u?lt

a;

■t

ri

?]

t* Ł r

r

,J

!*■ HT;

, ,.vl*

SfeiJld

w,. • '■ *

•z.

fi

Irt

IC

ml

JT r

jjl >

w.

f .11

J:

?/,

aJ

to

[\\

rS

,»

\u

",

mm

yM

///,

k*|

IfelA

'ŚSkm

ir,.

|«hl

li

fe'

\\

mm,

^..........- ^

Ruiny domu w Mereczu (powiat trocki), w którym umarł Władysław IV.

kornemi listami, skarżył się na krzywdy doznane, zapowiadał poselstwo do króla z „apellacyą i supplika-cyą“, a tymczasem przez agentów swoich burzył lud i zwoływał go na ostrowy dnieprowe. Władysław IV zaniepokoił się mocno ucieczką Chmielnickiego, wtajemniczony bowiem w plany kozackie przez Koniecpolskiego, widział jasno, że krok ten zapowiada powstanie, groźniejsze od poprzednich, że może zniweczyć wszystkie jego nadzieje i ściągnąć na Rzeczpospolitą nieobliczalne niebezpieczeństwa. Bezzwłocznie więc kazał hetmanom stanąć z wojskiem między Winnicą a Białocerkwią, Ossolińskiemu wysłać komisyędla zbadania krzywd kozackich, a regestrowcom wypłacić żołd

Nieszczęściem spoczywała buława wielka koronna właśnie wtedy w rękach Mikołaja Potockiego, który w niczein niedorównywał wielkim swoim poprzednikom. Surowy, a nawet okrutny w poskromieniu buntów kozackich, nie posiadał Potocki ani zdolności wojskowych, ani miłości poddanych. Oddany ucztom i pijatyce, wożący ze sobą setki beczek wina i miodu, raz rubaszny, to znów schlebiający niesfornym animuszom żołnierskim, wprowadził on do wojska, wzorowo urządzonego za czasów Koniecpolskiego, nierząd i rozprzężenie. Nie o wiele lepszym był towarzysz jego w dowództwie, hetman polny Kalinowski.

Odznaczał on się wprawdzie niepospolitą odwagą

nKJcnm

*.:

>/•

,p.

tlSi

fi

fi

fil

fi

fi

-1

W\£i

Ir

L,

r:

L'

V3

L;

Li

U';

fi

fi

ffi

fi

tc-'

*

s^,¥

I!

fi

fi

..

fi

araD

fi

fi

Mm

>0':

C;

. BHP '

feni

mi

*;

z-H

■1

"8

fi

fi

•i

ci

II

i*

fćL;

E225.

li

EŁSSilj

, - .■■ p

PI

i-

--

IŁ-

~ SiT™ ~

i;>^ n ■ v

sm.

lii

Ml

vfi>fi-= fi fi fi <

2llk&

4k

‘ -4'i

i ■'

/'

~**kX

vl

l ■ >

k:>

B? 4/

#•<

e-^S

/■■'.- ; U* J *

ZĘpFT

£&.

I "•

i-V.fi **

6

3&3Ł

SlKŁ?

spiil

L /Ł&T-:-¹ '

|:

EPfi fi • o .fi © c ©

EBH

ii

ms

* C-

Vi

■-yf

.Pj¹

~ft]

|; --------

' !

i*

iij

■j

8?

~7^

& ...

M'

Um*Ś*8

1 f? “ :-T

•-•A

■;i!^

lift ‘

'X.    v

■    I •    w*-

|Ś

/>

w.

w ,

ŁL« .

fi

fi

*i

i;

W:

cS.

Ijpfp

tw

JLu

Rk

in

MM

ml'*

-irS

■ Jfir ML 18" astitus.' wmr iśrjsśm*

r—

ća,4

1%

<Jky'

Ift

rw^:

'

u^|₅ Uli! f

ilJi ' ; •*! s ■>■***-*•

8, mi

liii

ą:

•.

fi

ffc' ,

IR

tt

fi

fi

V'ł':

i ;e

. ' ‘w    !

;M

fej "W 0J

«!

BfJOgs

SPKC3

%

<ciSS

fr

'l.

RS

>&Ł*. i

Grobowiec Cecylii Renaty, pierwszej żony Władysława IV, w katedrze na Wawelu.

rT?

i-*'

Ba

11 «»»>»

' -v£2

NfS fc ;|t.

^kal

Ml

pf,

i, [ ?*>>«$

1 0

11 fc?

pff*

: ipfrw

mm

PPMIbIm!

55

I «*«?!»<«

53p?Jj

*57%^

Ri

ii

ip

Hi

Bęp

;,2p

j.i

;V

lis

111111

rapgwci

Pi

r0“

?ii

Si

§§

nJ

^rM^?rw^kj

!wS,r

Bjr?*

.v, f jM

~m

ag

fltf ftJS

TT Tfj

JHr.; . ■ f| |L :, .Jy§.

I £ii£ §■ i>;. i.    ___

.....:r-‘;-l:-:-

%jj

f<

giga?

;i

i^^lRp|S3EpŚ

i'**!

@Ł

i;

:i1

i. fej f < ■ • I    ■'i \ł~ BB v':t

v P' A! C

f®

hsfljE

*T

itj

s.

00

-■

Hm

iBpsS

i §v

W.

Mf

i^W E Si

SSBBSi

J| Ej®

w.

gBSlfe

k:*feiMi*:-Jfe-:'^ i;’’'; Tr ltrTl''T THITU-'' M"!'F' i?¹ topflyy-TFjj^^

H’-;

w!

"CifW

■'>

w.

;b

‘~Z7-*.y.

,.r

gfawkS8afegta*-.'i!«M!^a

[-L;

/:

Pf;

ffl^ \ ^firafrijm

■ f    f k

•k v * •?    tv6**»w, * J* ig-a •

. f : j|-'.

^ I -i?:»J;#

2l

ESfl

:Jfp|

si

Ma

3-K;

J|?/ 'Ar'******* , £j; « »., --»,,

f&'||

PI    *»-« «*► - ■, JAjjb®. pftjm

pp

r-

l-J

’ ••• •:

bl

•XPJ

mmmmmm,■ ■    s

i • "■- -----[ _    '-,lf

toiwr-aSiM

■"pjś

CS-P

2 RPIP

Grobowiec Władysława IV, w katedrze na Wawelu.

V'

/A-

V/

ij

tu*

r-.

.A

Cn

osobistą, ale niezmiernie krótki wzrok i brak powagi u żołnierzy czyniły go niezdolnym do prowadzenia wojska i wojny. Zresztą, jako młodszy rangą, musiał Kalinowski podlegać we wszystkiem woli hetmana wielkiego, który opozycyi nieznosił, a rad — chociażby najlepszych — niesłuchał. Obecnie, na wiadomość o powstaniu, wydał on rozkaz rozbrojenia ludności, powołał hufce nadworne panów ukraińskich do połączenia się z wojskiem koronnem, zabrał znajdujące się po miastach i dworach armatki i prochy, postanowił po Wielkiejnocy wyprawić się na buntowników.

W dziwnem atoli zaślepieniu nie czekał wcale na wykonanie wydanych rozkazów, na wzmocnienie wojska hufcami nadwornemi Wiśniowieckiego i innych magnatów, lecz, polegając na wierności regestrowych Kozaków i ufając niebacznie pokojowym zapewnieniom hana i wielkiego wezyra zamierzał z temi siłami, jakie miał pod ręką, stłumić powstanie i Chmielnickiego pokonać. Jakoż, niezważając wcale na listy królewskie i upomnienia Stanisława Lubomirskiego, Ostroroga i Kisiela, którzy przed zbyt porywczem działaniem przestrzegali, wyprawił syna swego Stefana z częścią wojska w stepy, a 4000 regestrowców Dnieprem na zgniecenie — jak sądził — buntowników. Skutek tych nieopatrznych zarządzeń był łatwym do przewidzenia. Regestrowcy, niepłatni i przez agentów Chmielnickiego oczywiście obrobieni, wymordowali pułkowników swoich i przeszli na stronę powstańców.

Dnia 9 maja doniósł o tern Potockiemu komendant twierdzy kudackiej, Grodzicki, ale hetman — jakkolwiek zafrasowany bardzo —nie ruszył się z miejsca, stał obozem pod Borowicą do 17 maja i chociaż słyszał strzały w stepie, synowi na pomoc nie poszedł, owszem w największej niepewności cofnął się ku Czerkasom. Tymczasem partya Stefana^Potockiego, spotkawszy tabor kozacki pod Żółtemi wodami, wdała się nierozważnie w bitwę, a zdradzona przez fdragonię z Rusinów złożoną i otoczona przez przeważające siły tatarskie i zaporozkie, została niemal w pień wycięta. Jeden, jedyny ocalały z tego pogromu Kozak-regestrowiec, przyniósł hetmanowi wiadomość o śmierci syna i o do-szczętnem zniesieniu całego oddziału. Zginął tam kwiat młodzieży polskiej, Szemberg, będący komisarzem nad Kozakami, poniósł śmierć męczeńską, inni, pomiędzy nimi, tyle słynny później Stefan Czarniecki, dostali się . w jassyr tatarski. Hetman, przerażony tą wiadomością, stracił głowę do reszty cofnął się w popłochu do Korsunia i nieczekając tu już na przybycie Jeremiego Wiśniowieckiego, który w 6000 ludzi stał nad Dnieprem, postanowił uchodzić dalej ku Bohusławiu, drogą krótszą, wiodącą wśród wzgórków i lasów, pomimo przedstawień Kalinowskiego, który radził w Korsuniu zostać i bitwę wydać nieprzyjacielowi. Dnia 26 maja wyruszyło wojsko polskie, złożone z 6000 wyborowego żołnierza, z ogromnym taborem ku Bohusławiowi. Zdradzeni przez przewodników, donoszących o każdym ruchu armii polskiej Chmielnickiemu, wpadli hetmani w dolinie, Krutą Bałką zwanej, w zasadzkę, urządzoną przez Kozaków i ponieśli zupełną klęskę. Tylko pułkownik Korycki, niesłuchająe już przewrotnych rozkazów Potockiego, przebił się w 1500 ludzi przez ćmę nieprzyjaciół, reszta zginęła lub poszła w jassyr; pomiędzy ostatnimi byli Potocki i Kalinowski.

Stało się to w tydzień po śmierci królewskiej. Złamany zgonem 9-letniego synka swego i niepowodzeniem lat ostatnich, gnębiony chorobą dokuczliwą wyjechał był Władysław IV do Wilna, gdzie otrzymał wiadomość o buncie kozackim. Natychmiast też wydał on znane nam już rozkazy i postanowił na czele wojska ruszyć osobiście na Ukrainę. W^tym celu wybrał się w drugiej połowie kwietnia do Warszawy, lecz choroba królowej zatrzymała go w Mereczu. Tu—oddając się jak zwykle z wielkiem zamiłowaniem polowaniu— zapadł nagle na zdrowiu i dnia 20 maja zrana oddał ducha Bogu w 52 roku życia.

ii

mm

mm

Władysław IV.

)    (o>

i KONIEC TOMU IV-go.

S. 61

/

i

As .

5

%

i

{*

‘V

\

>

'

■

«

/

W

j

~i

" / k

^qi

m

KI

*

'•'a'

™vi

■ -;:

9S*

;

.

■# «jS

\

'

■

>* "    ^r- fillfeć

zjZśf

i| )'V

P«ź

Ł,

ER

vy

a,v

?^i

&*

sagi

3F f

5S

;

ag /

■4ggsę3S3

:•"

■

JM&'.«%

*sim-

d!L

'-^^.-lasas

li

ysp

n

vS>

#|?

fi;

,

•

%

.

■

.-

5Sg

p

m

?5j

Sfe-jł-, .-    - - pj.aaŻB

i4

ź£

r#

»i

I

lia

m

ęj

i A

is

i

- i!$

- J,^r

’

%

fe.’*'

‘

^|1

'

WBmMm

■ ..-iii '

PJ5&

I

i

i

te

ki

0

§|

ss

: '*

Wr

ui

O

n

V ’

0

i' J

sssaste.

fc

,

i

!«

v •

Mm

Hf

0

i

|p

r ■

*■]

I

\ »<

i

ł"

w

■

%

IfH

1

O

SS

i

u

-

ap

fc4»

i

1

r

m

V"

r i >[1

i

źk

r f

Fi

.i

t

i]

r'

.

.

i

v

V

ras

łV;v

* ;<

EU

Sto: 'KM

i Ł $> V:

:

,

fr

c

m

'11

L

i

0

,

B& CV

W t§\

F i/

CPpF

4J

m

rV

a %

X

■

K-£

1

i ?

;■

y'

1

r# •

‘j

kV

i

V ■

^ 1

V''    ,

•4

w

j

i

' A

saffi^-jn; ' • • i

"4

Y4

i

V

I

y.

$&L

^*25

i

\

V\\

f

1

i

JlMw ‘ Wj%um

wMJr:

rJ^: *

¹

i

&

•»

W^A

■ i

r>:

iv

>

f-

Ły?

/

5^

• ęś

s

1

z

y y

,

/

i/

ag

IM

Syl

MU

HKI

'

c

"i

,

Sr*

tV'>

*

«

t

j

Vv

i

IW

^•-T‘ -

ii-

/

/jF

/

**• 'J ⁷ -

JOI

IS^

\'

is

/y

v

as^o

■ ił

'.'a Wk^&iHlliM

ttl

' Vv

PSS

lv

śX

■

A Nr 060003 Bm|^

'fs

MĘMmMm

mmmmii f WKffli s

ii

ml

mWm

"Ś.

L\

’» II

v.^

ul

Jfpl',

iHJ

Smm

zł

— Cena

:i

iw

ri

r/..

p Oq*

ii

mm

III

DK - 28 d 1.54

204°/-JŁak°r25 it^’ W‘Wa‘ 159?3/K

¹ tak - 25.11.53 - 3000 bl. a 100

iK

k. K*

►-

v^s£9bi

tżr:v

v<

SU

KI

.igj

...

w-

WEś

Sz

Pm

%vV»

gro

r-X

%V3

-

'“■ś-

V2

?Si

pa

■:u

i|

SB

jSa

w.

mk

■A

fi

gsfilfeSS:

sUBM

WiSS

ii

*•

Es«

■ik!

|\".'

lii

rj

x5£

4&

tv

/'i

•i

| *<•

EMC

§gs@B

•i

V"’

K§S(p\-m-

mp*

mm \

,v

JS

-J

/i

•!

Jn

f:

k’i

il

mg

wii

W

wm\

mm

il-

L\'

L"Jj

ir

p-^a«

ly^si

l\l

Yi

¥:

ail

!.4i

w**

;|i

'£

N%?

fil

;l

; /,* * #»

•;

,!«^h

1181

|4 i

m.

-■

il ,«■

>Nc;

L[i

.• -

yii

k i fi

’' Pi

»v

jM

v.-

*.x

V.

fe--

•.//

V liii

SSSMi

I    !

Bs^SsS^^Sylf

Xfl .«,J!

nvii

m i tłu

m ' s

i¹ li

ll«

i

II

MlS

- J'Ai?? jŁ

.1

Ęm *

flt ;i il

s£>*

S0*

•~

;i

lwi

/i

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

POLITECHNIKA KRAK WER

PIDT TATPIT n r*ł ńltfM M

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

IV-301133

IV-301132

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000313381

Biblioteka Politechniki Krak

owskiej