i

/i

$

fy

i

O

:h

'•'X

%

V

V

*

i.

P:

\

i

^<V

/

V

&. m

\

*

II

\

i#I

*

a

11®

V

t

is,‘

!

*0r

^pc

In

n

■

■

. •

§ł

/

\

V

F

'

* f :UM

A.

!■§

§

m

Sn

:'' r

.

*

**■ ■■; <

0

■

'

*

1

yi*'0

M)

msL

Upi

*

.

■

ffl

1

»

'•fji

■

*

*

*

S

**&•

Wt>

*

c

I

i

v

i,

\

•y

v •

yfe

*

V

&

\

%

o

B,

#

3v,

V

fet

IR*

i

?

v. : ....

*

V # '

IP? i

'■M

1

; -

'

9t.i

'

s?

/

f

/

&

WlSIfe

IW

pu

.

%

V

N

-J.

f

£l

fj

(k

!

*

p

\v

v5

£

/

’\£-

. Z*ir\ ■"■-'■

%

■S]

s

/■

4

4!

?»

•»

v

#

w

t

*

0

3Pi

$

%

£

m

vv\

1*8|B2

Biblioteka Politechniki Kiakowskie)

100000301159

«⁽

/♦y>' wr' m lam

mw

M/f #v^.:

am. -

4p» *<*«*-*

■‘4:

-* '3^y^S«r

Cf*

‘-'4;

iffEJfon-ss r1yy; y>-^-,^-,,|.-;;,.

|S¥»

rjPf,

Si

•t |

:/ ,

•ŚlSfc

wy# - *

*\V’

S/Ai

lVJ

SI

iTfc ~ W* ....

A\

:%A

- II

CSM

wJŚj

mm

£Sr^?V,

me*

K®

% M. /

TOM III

fJu

f jpN i

I#⁶

sil

<fe>-i) m

mm p

M m

mĄ ‘Cr) \ r r |

|rx j*v

: f ['" 4*f >aSi

,<■

«$ ■ #

r *

#p

f4#J

rsł>

«W>

■i t

/i w

Ki fi ’Ą

\Uk j

*    ^ .<Mi

PI

- ..................

EPOKA JAGIELLOŃSKA

DZIEJE POLSKI

ILUSTROWANE

Napisał

Profesor Dr August Sokołowski

na podstawie najnowszych badań historycznych.

z ilustracyami oraz re irodukcyami obrazów

Jana Matejki, Wojciecha Gersona, F. Smuglewicza, Walereg-o Eljasza, Juliusza Kossaka

i innych mistrzów polskich.

’ •■ %. -»\ if.‘%

ay

SRI .JL

«    1% Ą

BBB O

■ **s

, mm

ltóS

r*

3>.

ll^fe

rn

v.

/ Im

jftył

&|kj

■’ i lt-« •-

;iv    * ..

n

•V ? ■ .

CV~>$

fJti m

Ww% %,

!«

iCTli

§fe

,•

mm

p?#i

...

'fi

im*ę

mh

^// • * r// -

ii

mm

rC *

v i Mm

mm

feS

ii

,.V'

gp

.." •

PI

:

1'

/■■■i    ' ' ■• -

*1 i '

j)

.’    . rnlCSS

Mi

fc.

ĄT

<p

r—

■£

ui ^ V X \rl ^ o

° *

e* a

ro

<s>

in

rs

'boMbL

*9

Jlfid.QO.cQnO UfiH3yp010. Bapmaea, 25-io Oumnopn 1900 loda.

Druk „Wieku" Nowy-Swiat 61.

&kc. Nr. _

f-Wt

&*

WU- ftr ^4 io n

Strona

EPOKA JAGIELLOŃSKA.

(Dalszy ciąg.)

Jan Olbracht.........

Elekcja ...........

Stan państwa. — Sejmiki. — Sejm roku 1493.— Polityka zewnętrzna. — Sejm

roku 1490 ..........

Sprawy mazowieckie. — Wyprawa bukowińska ..........

Stosunki litewskie. — Unia z r. 1499.— Przymierze z Francyą. — Sprawa pruska ...........

Aleksander..........

O    co

rH    Ol

48

63

Elekcya. —Przywilej mielnicki.—Sprawy familijne.........—

Wojna z Moskwą.—Szach Ahmet. . . 72 Stosunki z Mołdawią i z zakonem. — Sejmy.—Ustawa „Nihil novi“ ... 81 Zygmunt I Stary

100

—<*$>■

Strona

Strona

Czasy głogowskie........

Elekcya...........

Początki panowania.—Trudności finan-nansowe.—Wojna z Moskwą.—Bunt Mińskiego.—Upokorzenie Bohdana . 110 Sprawa pruska.—Jan Łaski.—Małżeństwo Zygmunta I z Barbarą. — Zwy-cięztwo pod Orszą

Kongfes wiedeński.—Śmierć królowej Barbary. — Małżeństwo Zygmunta

z Boną...........

Stosunki z Tatarami, Turkami i Moskwą. — Kozacy. — Sejmy. — W<jna

pruska ...........

Przymierze z Francyą. — Hołd pruski.—Beformacya. — Bitwa pod Mohaczem. — Wojna domowa w Węgrzech.—Bitwa pod Obertynem . .188 Ostatnie lata Zygmunta I. — Gospodarka Bony.— Wojna kokoszą.—Sto-

100

104

.    . 136

160

169

sunki z domem austryackim —Śmierć króla ............

Zygmunt II August.......

Stan państwa. — Wzrost protestantyzmu. — Walka o małżeństwo królewskie. — Koronacja i śmierć Barbary ............

Sprawy religijne. — Interim z roku 1552. — Sejm w r. 1555. — Nuncyusz Lippomano..........

Stosunki z Austryą.—Trzecie małżeństwo Zygmunta Augusta. — Halszka z Ostroga — Sejm z r. 1558. —Przyłączenie Inflant........

Sprawy wołoskie.—Polityka austryac-ka. — Wojna z Moskwą. — Unia lubelska.—Śmierć Zygmunta Augusta. 353

Uwagi ogólne o epoce Jagiellońskiej.—Ruch umysłowy

248

276

276

309

325

381

Andrzej Wingolt. Kazimierz Kory-giełło.

Borys Butaw Lingwen.

TABLICA GEHEALOGICZHA JAGIELLOHÓW.

Olgierd

Jagiełło Władysław f 1434,

żony: 1) Jadwiga 2) Anna Cylejska 3) Elżbieta Pilec- 4) Zofia ksieżn.

wiazemskaf 1461.

f 1399,

f 1416,

ka f 1420,

■«>

Kiejstut

Skirgiełło f 1394. Świdrygiełło Bo- Dymitr Korybut. Aleksander Wi-leslaw f 1452.

gunt.

Witold f 1430. Zygmunt f 1440

Michał f 1452.

Elżbieta Boni-facya f 1399.

Jadwiga f 1431.

Władysław III Kazimierz Jagiel-Warneńczyk ur. lończyk ur. 1427 1424 f 1444. f 1492, żona Elżbieta Rakuszan-ka f 1504.

Władysław ur.

1 marca 1456 f 1516, król czeski i węgierski, żona Anna Fok.

Jadwiga ur. 1457 Kazimierz Święty Jan Olbracht Aleksander ur. Zofia ur. 1464 •f 1502, mąż Jerzy ur. 1458 f 1483. ur. 1460 f 1501. 1461 f 1506, żona f 1512, mąż Fry- ur. 1465 f 1466 ur. 1 stycz. 1467 książę bawarski.    Helena, córka w. deryk margrabia

kniazia Iwana brandenburski.

Wasylewicza.

Elżbieta

Anna, mąż Ferdy- Ludwik ur. 1506 naud I, cesarz nie- f 1526, żona Ma-miecki, król cze- rya austryacka. ski i węgierski.

Albrecht wielki mistrz krzyżacki, książę pruski t 1568.

Zygmunt I Stary Fryderyk kardynał i prymas, f 1 kwietn. 11*48, ur. 1468 f 1504. żony: 1) Barbara Zapolska f 1515 córka Jadwiga za Joachimem margr. brandenburskim,

2) Bona Sforza.

Elżbieta ur. 1472 Anna ur. 1476 Barbara ur. 14 78 ur. 1470 f 1470. f 1517, mąż Fry- f 1503, mąż Bo- fl514, mąż Jerzy deryk ks.lignicki. gusław książę po- książę saski, morski.

Elżbieta

Zofia

Izabella ur.1519, Zygmunt Aug. II mąż JanZapolya. ur. 1520 f 1572, za księciem żony: 1) Elżbieta brunświckim. Rakuszanka,

2)    Barbara Radziwiłłówna,

3)    Katarzyna Rakuszanka.

Jan Zygmunt.

Katarzyna, mąż Anna f 1596, Jan III król mąż Stefan Batory .

szwedzki.

Zygmunt III Anna. ur. 1565 f 1632.

spis

rycin, rysunków i kopii z obrazów,

zawartych w tomie

„Dziejów Polski ilustrowanych.

Strona

Strona

Strona

6.    Fryden k Jagiellończyk ...

7.    Śmierć księcia Opolskiego Mikołaja

II w Nissie 1493 r. (rys. Matejki)

8.    Ostra brama w Wilnie.....

9.    Ulica Ostrobramska w Wilnie

10.    Herb województwa smoleńskiego

11.    „    ,,    żmnjdzkiego . .

12.    Kościół św. Bernarda we Wrocławiu 16

13.    Najstarszy widok Sandomierza z XVI

wieku...........

14.    Nagrobek kardynała Fryderyka Ja

giellończyka w kated . na Wawelu 18

15.    Wit Stwosz (podług własnej rzeźby) 19

]6. Ołtarz w kość. św. Floryana w Krakowie (dzieło Wita Stwosza) .    . 20

17.    Fragment z ołtarza w kościele św.

Floryana w Krakowie.....

18.    Chrystus Pan w Ogrójcu (rzeźba Wi

ta Stwosza).........

19.    Kościół w Szańcu.......

20.    Najstarszy widok Gdańska (XVI w.) 24 Piotrkowa „

Lublina ,,

„    ., Łowicza „

24. Jedna z grup, znajdujących się na prawem skrzydle ołtarza w kościele św. Floryana w Krakowie. . . 27

Rzeźby

Wita . . 28 Stwosza

29.    Facsimile podpisu Stanisława z Ku-

rozwęk..........

30.    Facsimile podp. Grz. Lubrańskiego .

„ Jana Olbrachta . .

„ Winc. Przeręb-kiego

33.    Miniatura graduału Jana Olbrachta. 30

34.    Herb województwa nowogrodzkiego. 31

35.    Najstarszy widok Wilna (XVI w.) . 32

„    ,, Grodna „

37.    Ludwisarze (miniatura z kodeksu

Baltazara Bema).......

38.    Król Olbracht (z miniatury graduału

katedry krakowskiej).....

39.    Herb województwa ruskiego . . .

UL ,, miasta Lwowa ......

41.    Ubiory głów mieszczan krakowskich

, (rzeźby Wita Stwosza).....

42.    Środkowa rzeźba z ołtarza P. Maryi

w Krakowie (rzeźba W. Stwosza) . 38

43.    Skrzydła ołtarza w kościt le P. Maryi

w Krakowie.........

44.    Ubiór głowy mieszczanina krakow

skiego (rzeźba Wita Stwosza) . .    40

45.    Zwaliska zaniku w Besiekierach . . 41

46.    Pomnik t-leski na Woloszczyznie za

Jana Olbrachta ....

47.    Herb ziemi przemyskiej . .

48.    Środek ołtarza w kościele P. Maryi

w Krakowie........

49.    Wierzch ołtarza tamże.....

50.    Mikołaj Kopernik wykładający astro

nomię w Rzymie.......

51.    Spód ołtarza w⁷ kość. Panny Maryi

w Krakowie .    .

21.

22.

23.

11

25.    Jozyasz .....

26.    Rycerz z XVI w. .    .

27.    U biór głowy z XVI w.

28.

31.

32.

36.

40.

O Ci Ol ^

10

11

12

13

14

15

14

21

22

23

26

29

11

33

34

35

36

37

39

42

. . 43

44

45

46

48

52.    Posążek żelazny, wykopany pod Lwo

wem . ..........

53.    Grobowiec Piotra z Bnin a Moszyń

skiego ..........

54.    Wpływ uniwersytetu na kraj (szkic

Jana Matejki)........

55.    Mikołaj Kopernik na wieży we Fra-

uenburgu (z obrazu Matejki) .    . 52

57. Dawne ubiory i uzbrojenia XVI w. (rys. Kossaka)

60. Wieża Mikoł. Kopernika w e Frauen-burgu ...........

Dawne ubiory i uzbrój, polskie 59—60

64.    Jan Olbracht

65.    Aleksander (rys Matejki) .... 62

66.    Kororacya króla. . królowej.

68.    Wyświęcenie księży

69.    Król na majestacie .

70.    Zakład kościoła . .

71.    Kościół w Łazanach

72.    Poświęcenie kaplicy | Z pontyfika-73 Święcenie Wielkanoc. łu Erazma

74.    Poświęcanie dzwonu

75.    Widok zewn. zamku w Drzewicy. . 70

76.    „ wewn. „    „    . . 71

77.    Zwaliska zamku w Kryłowie ... 72

78.    „    „ w Pabianicach . . 73

79.    Talerz emaliowany króla Aleksandra 74

80.    Herb województwa połockiego .    . 75

49

50

51

116. Pomnik Mikołaja Salomona . . . 102

. 103

56.

58.

59.

61.

<;2.

63! (

67,

81.

82.

83.

84.

85.

56—57

58

61

63

Z ponty-fikału gg Erazma Ciołka.

66

67

68

69

Ciołka

Dawne ubiory i uzbrojenia z XVI w. (rys. Kossaka)

76

77

86.    Kościół Panny Maryi w Gdańsku . 78

87.    Wnętrze kość. P. Maryi w Gdańsku. 79

88.    Andrzej Róża Poraj z Boryszowic . 80

. 81 . 82

89.    Rycerz z XVI w. (rys Matejki)

90.    Pole bitwy pod Kłeckiem . .

91.    Mikołaj Kopernik.....

92.    Najstarszy widok Biecza . .

93.    „    , Smoleńska .

94.    Herb ziemi halickiej ....

95.    ,, województwa podolskiego

96.    Facsimile podpisu króla Aleksandra 88 Jana Łaskiego . —

83

. 84 . 85

86

. 87

97.

98.

99.

100.

101.

Fragmenty z kościoła św. Barbary w Krakowie.

89

. 90

102.    Była brama Trocka w Wilnie .

103.    Herb ziemi chełmskiej . . .

104.    Zamek Lidzki w Wilnie . . .

105.    Pałacyk po Firlejach w Bronowicach 93

106.    Ubiory z XVI wieku ....

107.    Herb województwa lubelskiego

108.

109.    Najstarszy widok Lublina . .

110.

111.

112.

,, miasta Lublina

113.    Zygmunt I Stary (rys. Matejki)

114.    Zwaliska zamku w Janowcu .

115.....

11

91

92

. 94 . 95

. 96 . 97 . 98 . 99 . 100 . 101

117.    ,, Emeryana Salomona . . .

118.    Lichtarz srebrny Zygmunta I w ka

tedrze na Wawelu......

119.    Widok Lwowa z XVI w......105

120.    Najstarszy widok Królewca . . . 106

121.    Ratusz w Goniądzu.....

122.    Zamek na Wawelu z XVI w. . .

123.    \ Ubiory polskie z XVI w., rys. Ma- 108 tej ki.

125.    Starożytne gmachy Torunia . . . 110

126.

124. /

127.

128.

104

107

109

11

. . 111

Dawne ubiory polskie z XVI w. 112 (rys. Matejki).

129.

130.    Stare domy na podsieniach w Piotr

kowie ...........

131.    Stare domy na podsieniach w Piotr

kowie ...........

132.    Starożytna bożnica w Wysokiem

Mazowieckiem.......

113

114

133.

134.

135.

136.

Dawne ubiory polskie z XVI w. (rys. Matejki).

115

116

117

137.    Starożytne schody w kamienicy ryn

ku krakowskiego.......

138.    Domy drewniane w Muszynie . . . 119

139.    „    „w Wiśniczu . . . 120

140.    Dom Mikołaja Kopernika w Toruniu 121

141.    Studnia M. Kopernika w Toruniu . —

142.    Mikołaj Kopernik

143.    Herb województwa płockiego . . . 124

144.    Herb miasta Płocka . . .

145.    Nieznany pomnik grobowy w kruż

gankach klasztroru Franciszkanów w Krakowie.........

146.    Seweryn Bonar, kasztelan biecki

(rys. Matejki)........

147.    Seweryn Bethman (rys. Matejki) . . 127

148.    Domy drew. w Wiśniczu

118

121

. . 124

125

126

149

rys. 128 Matejki 129 . ... 130

n    n    m 11

150.    Zamek w Dubnie . .

151.    Piotr Tomicki, biskup krakowski. . 131

152.    Domy drew. w Wiśniczu

153.    Starożytna dzwonnica

w Bochni.....

rys.

Matejki

132

133

154.    Herb województwa mazowieckiego . 134

155.    „ miasta Warszawy .    . .

156.    Najstarszy widok Brandeburga

157.    „    „ Krosna . .

158.    Zygmunt I w młodszym wieku

159.    Jan Korab Łaski......

160.    Zwaliska zamku w Ogrodzieńcu

„    „ w Smoleniu .

162.    Herb województwa rawskiege

163.    „ miasta Rawy.....

164.    Jan Załoga (rys. Matejki) . .

. 135 . 136 . 132 . 138

139

161.

. 140 . 141 . 142

143

. 144

165.    Stare domy w Bieczu (rys. Matejki). 145

166.    Zwaliska zamku w Borysławicacli . 146

167.    Zygmunt I w wieku dojrzałym . .147

168.    Ratusz w Poznaniu

169.    Herb województwa chełmińskiego . 149

170.    „ miasta Torunia

171.    Umywalnia miedziana z XVI w. .    . 142

172.    Jedna z głów w sali poselskiej zam

ku na Wawelu........—

173.    Najstarszy widok Przemyśla . . .153

174.    Kościół św. Trójcy w Gdańsku . . 154

175.    Herb miasta Elbląga

148

150

155

•176. Posążek alabastrowy z XVI w. .    . 156

177.    Szafa z XVI w

178.    Szczegół szafki rzeźbionej z XVI wr. 158

179.    Widok Krakowa z X' I w. . . 158—159

180.    Plan Krakowa........

181.    Halabarda z XVI w.......

182.    „ „

183.    Pieczęć srebrna cechu rzeźników

z XVI w.....

184.    Gliński w więzieniu

185.    Ubiory z XVI w.

186.    Futro od okna ściany frontowej zam

ku w Piotrkowie.......

187.    Odrzwia sienne w zamku w Piotr

kowie ...........

188.    Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej

w katedrze na Wawelu.....

189.    Odrzwia pokojowe w zamku w Piotr

kowie ......

190.    Matka Boska Jackowa

191.    Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej

w katedrze na Wawelu .    .    .    .171

157

160

151

, 162

163

164

165

166

. . 169

170

192.    \

193.    t

194.    Skrzyneczka na klejnoty królowej

Bony . .

Ubiory z XVI w.

172

. . 173

195. Orzeł z kapl. Zygmunt, na Wawelu . 174 196

¹ w, n    n    n    n

197.    Przekrój kaplicy Zygmuntowskiej

na Wawelu.........

198.    Wprowadzenie muzyki włoskiej na

dwór Zygmunta Starego . . . .178

199.    Zesłanie Ducha św. na Apostołów . 179

200.    Dzwon Zygmunta I w katedrze na

Wawelu..........

201.    Wyciąganie dzwonu Zygmunta (rys.

Matejki)..........

202.    Malowanie na stropie kościoła w Li

buszy . ,.........

203.    Dokument ostatnich książąt mazo

wieckich z 1523 r.......

. 175

177

l8o

181

184

185

204.

205.    \ Pieczęcie książąt mazowieckich . 186

206.    j

207.    Rzeźba w kamieniu na jednym z do

mów w Tarnowie . .

208.    Mikołaj Kopernik . . .

209.    „    „    .......

210.    Mikołaj Kopernik, broniący swoje

go systemu bicia monety .... 189

211.    Mikołaj Kopernik.......

212.    „ „ .......

213.    Kościół w Chodowie......

214.    Grobowiec Barbary z Kossowa w ko

ściele w Chodowie......

215.    Relikwiarz Zygmunta I w skarbcu

częstochowskim . •.....

216.    Kościół w Borysławicach .... 196

217.    Hołd pruski (z obrazu Matejki). . 198 „ (ze starej ryciny) . . 200

. . 201

218.

186

. . 187

188

192

193

194

195

219. Kościół w Wiźuie . .

22u. Zygmunt Stary (ze starej ryciny) . 202

221.    Portrety ostatnich książąt mazo

wieckich: Stanisława, Janusza i ich matki Anny . . .

222.    Janusz, książę mazowiecki

223.    Główne postacie z obrazu Jaua Ma

232.    Ludwik, król węgierski.....

233.    Kościół w Janowcu......

234.    Grobowiec ostatnich książąt mazo

wieckich w ka'adrze św. Jana w Warszawie........

235.    Herb województwa pomorskiego. . 220

236.    „ miasta Gdańska......

237.    Grobowiec ostatnich książąt mazo •

wieckich Stanisława i Janusza. . 222

238.    Grobowiec ostatnich książąt mazo

wieckich Stanisława i Janusza. . 223

239.    Zygmunt I (ze starej ryciny) . . . 225

. . 203 . . 204

211

214

217

218

219

22!.

240.    Sukiennice w Krakowie z XVI w. . 225

241.    Maciej Ciołek Drzewiecki .

242.    Piotr Gamrat......

243.    Kościół w Cbodlu ....

244.    Jan Tarnowski . . . .

245.

246.    Herb . .

247.    Buława . . ₍

248.    Podpis . . )

^49. Koronacya małol. Zygmunta Aug. . 232

250.    Głowa z sufitów w pałacu na Wawelu 233

251.    „

252.    Medalierzy włoscy przedstawiający

swe prace Zygmuntowi I. . . . 234

253.    Pole bitwy pod Obertynem.... 235

254.    Piotr Gamrat w powrocie z uczty

królewskiej (z obrazu Matejki). . 236

255.    Młodość Zygmunta Augusta . . . 237

256.    Bona w wieku dojrzałym (rys. Ma

tejki) ...........

257.    Zygmunt August w 13 roku życia

irys. Matejki)........

258.    Wit Stwosz prowadzony przez

wnuczkę (z obr. Matejki). . . .242

259.    Albrecht książę pruski . .

260.    W ieniec królowej Bony . .

261.    Grzegorz Przybyłko, złotnik kra

kowski i jego zona Katarzyna . . —

262.    Róg obrzędowy górników wielickich 245

263.    Andrzej Krzycki

264.    Jan Latalski . .

. . 226

279

227

229

. . 230

231

• -1

Jana Tarnowskiego . 231

241

241

. . 243 . . 244

246

247

266.

267.

268.

269.    Jan Dantyszek........

270.    Bernard Pretficz.......

271.    Jan Dantyszek........

272.    Medal wybity na cześc Dantyszka .

273.    Monstrancya gotycka, zwana Giera-

nonską ..........

274.    Podobizna podpisu Bony ....

275.    „    „ J. Dziaduskiego. —■

276.    Monstrancya gotycka Zygmunta I

w skarbcu częstochowskim . . . 253 ........254

278.    Grobowiec Seweryna Bonara . . . 256

279.    Chrzcielnica, kielich i łyżka trybu-

larzowa w kość. w Charłupi Małej 257

280.    Gody weselne Zygmunta Augusta

z Eiżbietą arcyksiężn. austryacką 258

281.    Piotr Gamrat. . .......

282.    Katedra w Wilnie.......

283.    Kościół św. Krzyża w Wilnie. . .

284.    Autograf Mikołaja Kopernika. . . 261

285.    Ostatnie chwile Mikołaja Kopernika 262

286.    Słup graniczny pod wsią Bogusze . 264

287.    Piotr Gamrat (rys. Matejki) . . . 265

288.    Grosz z czasów Zygmunta Starego

289.    Talar „    „    „

290.    Grosz pruski    „    „

291.    Mikołaj Dzierzgowski ....

292.    Piotr Kmita.........

293.    Oprawa od książki Zygm. Augusta . 261

294.    Portrety dwóch pierwszych żon Zyg

munta Augusta: Elżbiety Au-stryaczki i Barbary Radziwiłłówny 169

295.    Samuel Maciejowski, biskup kra

kowski

296.    Ostatnie chwile Zygmunta Starego . 27o

301.    Krzyżyk złoty Zygmunta Starego . —

302.    Ułamek złoty z cyfrą Zymgunta

Starego .....

303.    Hełm żelazny z XVI w 3u4. Zygmunt August (rys. Matejki) . . 275

305.    ) Dawne ubiory i uzbrojenia z XVI

306.    )

307.

277. Wojna kokoszą

249

250

251

252

259

260

265

266

267

269

274

276

wieku (rys. Kossaka)

| Nieistniejące już dziś zwaliska > pałacu Barbary Radziwiłówny

308.    J w Wilnie.........

309.    Zygmunt August i Barbara Radzi

wiłłówna (z obrazu Matejki) . . 278

277

310.    Barbara Radziwiłłówna.....

311.    Grobowiec Jakóba Buczackiego

w Płocku..........

312.    Zwaliska zamku w Mokrzku . .    . 281

313.    Zamek w Wiśniczu (rys. Matejki) . 282

314.    Zygmunt August . .

315.    Barbara Radziwiłłówna

316.    Podobizna podp. Barbary Radziwiłł. —

317.    „    „ S. Maciejowskiego. —

318.    „    „ Stanisł. Hozyusza . —

319.    Wyjście żaków z Krakowa (z obr.

Matejki)..........25

320.    Jan Łaski..........28

321.    Włodek i Katarzyna z Koniecpol

skich

322.    Baszta zachodnia zamku w Wiśniczu 290

323.    Zamek w Wiśniczu od strony zach.. 291

324.    Barbara Radziwiłłówna . . .

325.    Bona w w ieku sędziwym . .

326.    Zgon Barbary Radziwiłłówny. . . 294

327.    Andrzej Zebrzydowski, biskup kra

kowski (rys. Matejki).....

328.    Andrzej Zebrzydowski (ze starej

ryciny) ..........

329.    Zygmunt August wdowcem. . . . 297

330.    Twardowski, wywołujący cień Bar

bary Radziwiłłówny ...

331.    Facsimile z rękop. Kroniki Pruskiej 299

332.    Orzeł    „    „    „

333.    Pogoń

334.    Facsimile    „    „    „

335.    Mikołaj Czarny Radziwiłł. . .

336.    Jan Dziaduski . •.....

337.    Kuchnia w zamku wiśnickim . . . 308

338.    Mieszczanka przędząca.....

339.    Facsimile z rękopisu Kroniki Pruskiej ...........

\ Dawne ubiory i uzbrojenia z XVI w. (rys. Kossaka)

280

284

285

00 05

289

. . 292 . . 293

295

296

. . 298

301

362 3(>5 . 306

307

309

310

340.

341.    ,

342.    j

343.    Andrzej Górka

344.    Walenty Dębiński /

345.    \ Dawne ubiory i uzbrojenia z w.

346.    / XVI (rys. Kossaka)

347.    Zaślubiny Zygmunta Augusta z Ka

tarzyną Austryaczką (z obr. Matejki) ...........

312

rys. Matejki . 315

316

317

318

348.

349.

350.

Dawne ubiory i uzbrojenia z w. XVI (rys. Kossaka)

320

351. Jan Herburt (rys. Matejki). . . . 322 *52. Jan Herburt

:-i53.

354.

323

324

Dawne ubiory i uzbrojenia z XVI w. (rys. Kossaka)

356.    Zygmunt August.....

357.    Katarzyna Austryaczka . . .

X Dawne ubiory i uzbrojenia j z XVI w. (rys. Kossaka)

361.    Grobowiec Wojciecha Gasztolda . 329

362.    Grobowiec księcia J. Holszanskiego

363.    Mikołaj Rej .

364.    Jan Tarnowski

355.

325

326

327

328

330

331

365.

} Dawne ubiory i uzbrojenia z XVI w. (rys. Kossaka)

313

366.    f

367.    j

368.    Otrucie królowej Bony (z obrazu

Matejki)..........

369.    Olbracht Łaski (rys. Matejki) . . 336

370.    Olbracht Łaski (rys. Teplera) . . 337

371.    Jerzy Radziwiłł'. . .

372.    Iierb Jerzego Radziwiłła .... 339

373.    Nagrobek Piotra Kmity w katedrze

krakowskiej.........—

374.    Podobizna podp. Gotharda Kettlera —

375.    „    „ Jana Ocieskiego . —

376.    Pomnik Piotra Boratyńskiego . . . 340

377.    Mistrz krzyżacki Fiirstenberg prze

prasza Zygmunta Augusta . . . 341

378.    Sejm w Piotrkowie w 1562 r. . . . 342

379.    Męczeństwo Dymitra Wiśniowiec-

kiego w Stambule......

381. Filip Padniewski.......

381.    Podobizna podpisu Filipa Padniew-

skiego...........

382.    Łukasz Górka (rys. Matejki) . . . 347

334

. . 338

343

344

383.    Grobowiec Piotra Salomona . . . 348

384.    \ Dawne ubiory i uzbrojenia

385.    / z XVI w. (rys. Kossaka)

386.    Przeprawa wojsk koronnych przez

Dźwinę pod Zelborskiem .... 350

387.    Zbroja rycerza chrześcijańskiego . 353

388.    Nagrobek ks. Dymitra Sanguszki

w Jarom i er z n........-

389.    Roztruchan z XVI w. w kształcie

pawia..........

390.    Herb województwa inflanckiego .

391.    Jan Franciszek Commendoni . . . 356

392.    Facsimile podp. Zygmunta Augusta 357 „ Izabelli ....■ — „ Katarzyny Austr. . —

W alent. Herburta . —

349

354

355

393.

394.

395.    „    „    -----

396.    Zygmunt August......

v    n    *•••••

Dawne ubiory polskie z XVI w. (rys. Matejki)

400.    Jan Przerębski . . .

401.    Katarzyna^Jagiellonka

402.    Dawne ubiory polskie z XVI w. (rys.

Matejki)..........

403.    Stanisław Hyzyusz.......

404.    Dar królewski (z obr. Łuszczkiewi-

cza)............

405.    Rurek srebrny bractwa strzeleckie

go w Krakowie.......

406.    Dawne ubiory polskie z XVI w. (rys.

Matejki)..........

397.

398.

399.

358

359

360

361 . . 362

363

365

368

369

410.    1    (rys.    Matejki)    ⁰ ~    433.    Drzwi żelazue, prowadzące    nieedys

411.    Klejnot z XVI wieku......3 J do skarbca Jana Kochanowskiego. —

412.    Pomnik na pamiątkę Unii lubelskiej 434. Nagrobek Jana Kochanowskiego

w Lublinie......... w Zwoleniu.........

413.    Unia lubelska w 1569 r. (z obrazu 435. Rzeczpospolita babińska (z obrazu

Matejki).......... 374    Matejki)..........

14.    1 Dawna ubiory polskie z XVI w.    ₀r«    436.    Marcin Kromer ........

15.    '    (rys. Matejki)    ⁰¹    417.    Jan Leopolita.........

416.    Kufel szklanny Zygmunta Augusta.    377    438.    Oddrzwia kamienne w Bibliotece

' MOnetJ ZA°,= ZygnraQta    Reiormac^ya^prżewaga katolicyzmu '

Augusta    w w (SZjęic Matejki). . . . 399

445.    Zwierciadło Twardowskiego z XVI

wieku

446.    KoronkaksięciaRadziwilła Sierotki 401 Augusta w katedrze na Wawelu . 382 447. Wierzch kija rielgrzymiego księcia

426.    Fragment ze srebrnego ołtarza w ka-    Radziwiłła Sierotki. . .    .    .    .

plicy Zygmuntowskiej na Wawelu 383 448. Zygmunt August

427.    Roman Sanguszko . .

428.    Herb Romana Sanguszki

429.    Jan Kochanowski . .

421.

422.    ,

423.    )

424.    Miecz Zygmunta Augusta, skruszo

ny na pogrzebie.......

425.    Pomniki Zygmunta I i Zygmunta

--

co

381

384

385

389

?90

392

393

. . 393

400

402

JAN OLBRACHT.

14-92—1501.

na

ęiiĄlekcya. Długie, bo prawie pół wieku trwające <f|^ panowanie Kazimierza Jagiellończyka podnio-y" sło znacznie potęgę Polski i świetność rodziny królewskiej. Przyłączenie Prus do Korony, dokonane w imię tych samych zasad, które przyświecały pierwszym zawiązkom unii polsko-litewskiej, rozwijało dalej i wzmacniało ideę braterstwa narodów, powracało Polsce utracone dawniej prowincye, otwierało dla handlu polskiego porty Bałtyckiego morza i zasilało jej organizm polityczny społecznością rządną i zasobną, która, wychowana w twardej szkole krzyżackiego ucisku, mogła i powinna była regulować wybujałe zapędy szlacheckiego społeczeństwa. Oprócz ziem pruskich, przeszły pod bezpośrednią władzę królewską ziemia bełzka i znaczne części mazowieckiej dzielnicy, przycichły separatystyczne dążności Litwy, a dynastya Jagiellońska zasiadła na tronie czeskim i węgierskim. •

Wszystkie te powodzenia zawdzięczała Polska głównie wytrwałej i przezornej polityce królewskiej. Ale, tak, jak gdyby przedsięwzięcia te, szczęśliwie dokonane, wyczerpały siły jego ducha i cały zasób energii, nie uczynił Kazimierz Jagiellończyk w dwóch najważniejszych kwestyach nic, coby po jego śmierci państwo od burz i wstrząśnień wewnętrznych uchronić mogło, nie uregulował bowiem następstwa ani w Koronie, ani na Litwie i stal się w ten sposób mimowolnie przyczyną tego rozbicia, które Rzeczpospolitą na schyłku XV wieku wielce osłabiło i licznych niepowodzeń było powodem.

Podczas gdy Władysław Jagiełło, mając tylko dwóch synów, nie spoczął tak długo, dokąd starszemu z nich nie zapewnił korony, Kazimierz Jagiellończyk zostawiał pięciu męzkich potomków, a czterech z nich mogło się ubiegać snadnie o tron ojcowski. Z góry zatem można było przewidzieć, że elekcya wywoła zatargi pomiędzy braćmi, poruszy wszystkie antidyna-styczne żywioły i unię polsko-litewską na poważne narazi niebezpieczeństwa. Czuł to dobrze sam król, kiedy przed śmiercią, której zapewne tak rychło się nie spodziewał, wydał ustne rozporządzenie co do następstwa w Litwie i w Koronie¹). Przychodziło ono, co

J) (Jaru: Gesch. Polem*, V, (529, podaje wprawdzie w wątpliwość „polityczny testament¹⁴ Kazimierza Jagiellończyka, ale dokumenty, świeżo ogłoszone w Codex. epistoł., t. III, dowodzą, że ustne takie postanowienia istniały rzeczywiście.

prawda, za późno, nie było bowiem uznane przez naród, a co najważniejsza, w zasadniczych punktach nie zgadzało sie z całym kierunkiem długoletniej polityki królewskiej. Bo jeżeli czytamy, że Kazimierz Jagiellończyk wyraził życzenie, aby korona polska przypadła drugiemu z kolei synowi jego, Janowi Olbrachtowi, to pragnienie takie było zupełnie naturalne, ale, ażeby ten sam monarcha, który przez całe życie swoje pracował nad utrzymaniem i wzmocnieniem unii, nagle, na łożu śmiertelnym, przeznaczał godność wielkoksiążęcą Litwie młodszemu synowi Aleksandrowi i przez to własne dzieło swoje osłabiał i niszczył, to jest rzeczywiście dziwne i niezupełnie zrozumiałe. A jednak stało się tak w istocie. Separatyzm litewski, ujęty w karby przez Kazimierza, obudził się po jego śmierci z cala gwałtownością, i już w pierwszych dniach lipca 1492 roku wydali panowie litewscy uniwersał, powołujący książąt i panów na sejm do Wilna, na dzień św. Eliasza (20 lipca), i donoszący zarazem, że, z powodu grożących zewsząd niebezpieczeństw. poruczyli władzę najwyższą w Wielkiem Księztwie tymczasowo królewiczowi Aleksandrowi. Ów sejm litewski, jak to z góry można się było spodziewać, obrał wielkim księciem Aleksandra, wbrew postanowieniom unii horodelskiej, która orzekała, że wielkiego księcia ma mianować król polski, za radą prałatów i baronów polskich i litewskich. Wprawdzie w tej chwili był tron polski opróżniony, ale pozostawało jeszcze zawsze porozumienie z Polakami, którzy ze swojej strony postąpili całkiem legalnie, zapraszając Litwinów do udziału w wyborze króla. W odpowiedzi na to zaproszenie przybyło do Polski poselstwo litewskie z oświadczeniem, że zmarły król życzył sobie, ażeby na tronie polskim.zasiadł Jan Olbracht, a na litewskim Aleksander. Polacy więc postąpią najstosowniej, jeżeli obiorą królem Jana Olbrachta; Litwa powierzyła rządy już Aleksandrowi. Tak zwyciężył na razie separatyzm litewski, i Polakom nie pozostawało nic innego, jak tylko przystąpić natychmiast do wyboru króla.

Termin elekcyi wyznaczono na dzień 15 sierpnia do Piotrkowa. Tymczasem rozpoczęły się na dobre już zabiegi kandydatów. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, jakkolwiek skąpe bardzo źródła współczesne o tern nie mówią wyraźnie, że rozważano kandydatury wszystkich czterech braci Jegiellończyków. Jednym bowiem imponowała potęga króla czeskiego i węgier-

«gamgiis.asa

• ■ ■ 'mwĘS

■ •■. • .    iv' j

--: •    ... m

!iEi$9QH|

■iI \

II

Hf;

:K|

>r’v i

lis

SS

l'U

$4

SSllS

ss

;>y

lii

: ' -4>4sl

'*;■

,4

if$s

■P nPaBB -‘4.

SCZ/Nk^. ł

Slfeltllll .    ~

E \' w$ ;/. is

ssH|

cjyi

JM* Ja

ii

Mł-f!

gfp**

Jf

fi

i.]

i^ggg

wm

v, V

|Ki

ii

I?

uv

":    -    . tPi^Qv,

’.    >;;U\ vsj< .

jfo

C)

>•■ •'Ryt .<•

k -W^.:

v, „

• v '-• .?73H

k- Uli

Lj ; I

'IS

MWM. 'M|

fg;

: -.j

4k‘.

sfeiw

111$

/flSt *14

jgjj

!k£5l

r#:

mm,

Ł*,$

.«•

Pi

rj

ii s

■ .••■ *'• ■    ; «    iwNnwwP

mi

iii

gs

njHftyy i# f

fc' »'■ l&l

\-i-i \

fel

IŁ;

Jifi

1.1

\ljf.

m£m

■M

||g|

2^M

mi

’ S-A

mm

—ta

WĘSmm

<jr

era

II

i'

Cfi

111

/Ą. ;

mm

vjh

f|P |

■' ; «« •• jł( / . .

I>34 •>«.• - .4 4.w •.!>•    Łi$mŚi?8L»-:.*' ~*-*i*KK***''~ »****~**- K    - •

pigg#**

py

m.

Btpr; 1

Rysunek Jana Matejki.

Jan Olbracht.

:

Ki

-

• r *

i

m

/

/

m

¹

kŁ

. ,

z an

a

1

-

m

fil

.

./.

'

■

\

wy

V

w. i

-

P

>

*

v .■■ <■•

. I

r

>

SSF

a

,

k.

s-^k

C '

,-7

'

i

f*

V

■

m

& m

^32

\

.

#

\

\

m

i

i ■ &\\    i\\

:

m

•• .T

m

W

m

i

■

7'" w

4'-SI

7

: i

. jf

■'

■:/

i?

V

-1

.

i •

N

?

sf#

'V •

■*•

%&fy

7

ęi

%

ar'

jderb województwa trockiego.

skiego, Władysława, drudzy mniemali, że zagrożona unia polsko-litewska najlepiej da się utrzymać przez powołanie na tron polski Aleksandra, inni wreszcie dzielili sympatye swoje pomiędzy Jana Olbrachta i Zygmunta. Widoki Olbrachta były o wiele lepsze. Dał on już dowody osobistej dzielności w bitwie pod Kopę-usposobienia ojca i braci Olbrachta i zdawała się zapowiadać niepospolitą energię i przedsiębiorczość, a wykształcenie staranne, jakie odebrał, i przymioty duszy i serca, o których wiele mówiono, dawały Olbrachtowi niewątpliwą przewagę nad nieudolnym Władysławem, słabowitym i upośledzonym Aleksandrem,

rT\

liii J

:    ‘KrrrO

/--—-T-Cj

i

~y

sM’ -

TA?

#1

r~=

i!

Xi

ii?'j

Ś&

:--ł

teJw

<5

;x

W.? P %' aO rV"~? ,

li

^r~

ŹS

vd§f\\

ił

fS"

::1

-S

/ <©

/ JsK

ir

A.

j/o

\ yA

Gs

N.V \^T.

® Agi

^ST)

7)

pw\

£^yM'(f

m!Mk

mii

r-.y.

ii

wm

}>*%

'K

f.4

wmm-

%\

SM

.U.

j;

iii

lUA"

,3

...

|5®||

llllg

ę-:„

t;

\N

VI

\Vi

rt

(ji

[\

|;ll

X.

y,

wmm

Wa

Ił

i.

//

i,

«P

.y,

d

wm

mm

Wm

Wfirnm

SE

ry

Rysunek Jana Matejki.

Filip Kallimach.

(Urodzony 1437 r.. umarł 1496 r.)

strzynem, gdzie zniósł cały kosz tatarski i pojmanego w jasyr carzyka śmiercią ukarać kazał; współzawodniczył następnie, co prawda, nieszczęśliwie z Władysławem o koronę węgierską, ale i tu w walce pod Koszycami stawił się mężnie i nie oszczędzał życia swego do tego stopnia, że aż trzy konie pod nim zabito. Osobista tajodwaga odbijała bardzo korzystnie od niewojennego jako też nad nieznanym jeszcze wtedy w szerszych kotach Zygmuntem. Nadto popierała go całym wpływem matka, królowa Elżbieta, najwięcej pono miłująca Olbrachta, popierali obaj bracia Władysław i Aleksander, a i on sam nie szczędził starań i zabiegów, aby sobie głosy elektorów pozyskać. Już w połowie czerwicą, a więc na dwa miesiące przed terminem elekcyi, a w tydzień zaledwie po śmierci ojca, pisał Olbracht do Gdańszczan list z prośbą, aby głosy swoje na niego oddali *), a w kilka tygodni potem uwijali się po miastach pruskich w tym samym celu Rafał Leszczyński i Jan Liber-hand, lekarz przyboczny króla Kazimierza, człowiek

tami, których nazwiska przypadkowo tylko doszły do naszej wiadomości ¹). Skutek tych zabiegów był taki, że, jak się pokaże później, wszyscy delegaci pruscy poparli kandydaturę Olbrachta. W podobny sposób zapewne obrabiano opinię publiczną także na sejmikach

li

J!

ES

SŚ!

’/i

-Vv,vv;s.:

i®

ml

••

Si

m.

mm

ii

li

MiH

liii

łJ’

gp

SI

SE

iii

MM

Pomnik Filipa Kallimacha w kościele Dominikanów w

Wychowany w tradyeyach polityki Kazimierzowskiej

z wielkiemi połączona ofiarami. Zamiast sławy i po

psi

rr.

nW7ćtf

Rysunki Jana Matejki.

se

niema już końca upominkom i korespondencyom; bie

-• ;■ | 3 8 "JBB

iS*

Dokument ostatnich książąt mazowieckich, Stanisław

Anarchiczne te porywy szlachty węgierskiej, nieb

*) Leniek Jan: Król Jan Zapolya w Tarnowie. Kwarta

sko wołoskie oczekiwało niecierpliwie jutrzenki, p

pi

llfe

Barbara Radziwiłłówna. (Ze starej ryciny.)

jfclgjSl

P Zakrzewski: Powstanie i wzrost reformacyi etc.,

był najważniejszym gościńcem, łączącym zachód Euro

Hi

podczas gdy Polacy żądali zupełnego zjednoczenia o

Waleryan Protasewicz.

Pomnik Filipa Kallimacha w kościele Dominikanów w Krakowie.

w owych okolicach znaczny i wpływowy. Zaopatrzeni w listy polecające królowej matki i wierzytelne królewicza Olbrachta, pracowali oni gorliwie nad pozyskaniem umysłów razem z innymi, mniej znacznymi agen-ziemskich, przez biskupa krakowskiego Fryderyka wpływano na duchowieństwo, książętom mazowieckim obiecywano korzystne dla nich uregulowanie sporów granicznych, słowem, rozwinięto we wszystkich kierun-

J Tamże, p. 597.

) Codex. epistoł.. III, 395.

kach agitaeyę bardzo zręczną i bardzo skuteczną. Pomimo tego nie brakło i takich, którzy wobec skrzętnych zabiegów Olbrachta zajmowali wyczekujące lub wprost nieprzychylne stanowisko. Oni to zapewne rozsiewali nieprawdopodobne zresztą wieści, że Władysław pragnie koniecznie zostać królem polskim i że gotów jest nawet orężem zabiegi swoje popierać, oni wysuwali kandydaturę królewicza Zygmunta, o którym nie wiemy wcale, aby z bratem starszym chciał współzawodniczyć lub w osiągnięciu korony mu przeszkadzać. Główną sprężyną tej opozycyi, niemającej ani zdeklarowanego jasno programu politycznego, ani wyraźnego kandydata, był prymas ówczesny Zbigniew Oleśnicki, bratanek sławnego kardynała ¹). Jakie kierowały nim pobudki, odgadnąć trudno. W pierwszym rzędzie zapewne odzywały się w jego sercu tradycye stryja, który u schyłku życia swego tak nieprzyjazne zajmował stanowisko względem Kazimierza Jagiellończyka, a dumę jego drażniło także niemało wyniesienie i wynikające ztąd współzawodnictwo królewicza Fryderyka. Młodzieniec ten, mający wtedy zaledwie lat 24, piastował godność biskupa krakowskiego i, skutkiem swojego pochodzenia, zajmował przy wszystkich obchodach uroczystych, bez względu na obecność prymasa, pierwsze miejsce. Jemu też składają czołobitność swoją najpierw posłowie pruscy, kiedy przybyli do Piotrkowa, a dopiero potem ²) udają się do gospody Zbigniewa Oleśnickiego. W czasach, gdzie tyle znaczenia przywiązywano do ceremonii wszelkiego rodzaju i gdzie tak ściśle przestrzegano etykiety, musiały i takie sprawy podrzędne budzić niesmak i rozgoryczenie.

Około prymasa kupiła się cała, nieliczna zresztą, o ile sądzić można, opozycya. Przedewszystkiem należeli do niej książęta mazowieccy, ze starszej warszawskiej linii pochodzący: Janusz II i Konrad III. Mieli oni od dawna zatargi z Kazimierzem Jagiellończykiem to o ziemię drohiczyriską, to świeżo o księztwo płockie, to wreszcie o posiadanie miasteczka i zamku Krzeszowa, i w sercach ich wyrobiła się skutkiem tego pewna stateczna niechęć ku dynastyi Jagiellońskiej, którą oczywiście podsycać musiało jeszcze bardziej przekonanie, że korona polska po śmierci Kazimierza Wielkiego raczej Piastom mazowieckim, niż obcej dynastyi litewskiej przypaść była powinna. Widzieliśmy gdzieindziej, jak Władysław Jagiełło starał się zagniewanych książąt mazowieckich przejednać, i rzeczywiście powiodło mu się pozyskać linię młodszą; starsza, podrażniona świeżo uszczupleniem praw swoich, trwała w ciągłej przeciw tronowi opozycyi, a były nawet chwile, gdzie nawiązywała dawniejsze stosunki z dworem czeskim, przenosząc dalsze i wygodniejsze dla siebie zwierzchnictwo Luksemburgów nad zawisłość od korony polskiej.

Kiedy zatem teraz nadeszła chwila elekcyi i kiedy na tronie polskim miał zasiąść Jan Olbracht, o którego energii i przedsiębiorczości tyle mówiono, powstały w duszy książąt mazowieckich nowe obawy. Zdawało im się, że pora to jest najodpowiedniejsza do wytargowania korzystnych dla Mazowsza warunków, a może łudzili się i nadzieją, że, popierając innego kandydata, prędzej i łatwiej cel zamierzony osiągną. Wiadomość, jakoby książę Janusz sam o koronie zamyślał, nie znajduje w źródłach współczesnych potwierdzenia, to pe-wnem zdaje się być jednak, że na politykę książąt mazowieckich działały obce, zagraniczne wpływy a). Nadaremnie starał się uspokoić obawy Konrada i Janusza-wielki książę Aleksander,—książę Janusz, przybywszy do Piotrkowa na ełekcyę, połączył się natychmiast z prymasem i zajął wyczekujące stanowisko opodal od miasta. Siły jego i arcybiskupa obliczano na 500 zbrojnych, co wobec nie bardzo licznego zjazdu imponujące musiało czynić wrażenie. Ażeby wpływ ten zrównoważyć, postarała się królowa Elżbieta o zbrojne dla Olbrachta poparcie. Biskup krakowski, królewicz Fryderyk, przyprowadził z sobą 600 żołnierzy, i tak pole elekcyjne podzieliło się na dwa zbrojne i z niedowierzaniem na siebie spoglądające obozy. Tymczasem minął dzień 15 sierpnia, do wyboru króla przeznaczony, bez żadnego rezultatu. Czekano, nie wiadomo, na co: czy na liczniejszy zjazd szlachty, ściągającej się powoli, czy na ukończenie układów, które może ze stronnictwem przeciwnem nawiązano. Wśród tego rozchodziły się pogłoski o kandydaturze króla Władysława, a chara-kterystycznem jest w każdym razie, że, kiedy około 25 sierpnia przybył do Piotrkowa poseł Władysława, Sokołowski, i przywiózł wiadomość o zbliżaniu się wielkiej ambasady węgierskiej, której przywodził biskup Waradyński, nie czekano wcale na jej przyjazd, lecz dnia 27 sierpnia przystąpiono do elekcyi.

Rzeczy stały wtedy już tak, że cała szlachta i posłowie miejscy, a nadto także część możnowładztwa popierała kandydaturę Olbrachta, podczas gdy prymas i możni jego adherenci trwali przy Władysławie. Szczególniej mieszczaństwo garnęło się z pewnym zapałem nawet pod sztandary królewicza, działało zgodnie ze szlachtą, a pomoc ta musiała być znaczna, skoro, oprócz posłów gdańskich i toruńskich, Lwów wysłał czterech delegatów ²), a nie brakło zapewne krakowskich i poznańskich reprezentantów.

Dnia 27 więc, po wysłuchaniu mszy św., zgromadzili się uczestnicy elekcyi na zamku, a kiedy godzina, do wyboru wyznaczona, uderzyła, kazał marszałek wielki wyjść z sali wszystkim, którzy nie mieli prawa glosowania. Pozostali tylko biskupi, wojewodowie, kasztelani, delegaci miejscy i niewątpliwie także nieliczni posłowie ziemscy, ilość elektorów nie przenosiła czterdziestu ³); glosowano ustnie i w przeciągu jednej godziny dokonano wyboru. Zdaje się jednak, że elek-cya nie poszła tak gładko, chociaż ostatecznie wszyscy zgodzili się na Jana Olbrachta, bo kiedy zapytano bi-

) List Aleksandra do książąt mazowieckich, Cod. ep,

III, 39(1.

-) Bostel: I)o elekcyi Jana Olbrachta.

³) Opis elekcyi Jana Olbrachta, Cod. ep., III, 404. Że byli i posłowie od szlachty, tego dowodzi obecność podkomorzego pomorskiego, który senatorem nie był.

W*> M

Ł> :

sT'X; < \

te;

p|^.;

iS'

i

I

Kil

■ - :~.

?2

■

sta

8

.

■

^7 #r

f

\j

i

>

! '

1

\

§:

L '^fc\

■h£??

i

Ł

■V

i#*.

IH

jg *

■"

m

.

r*

o

/

-^ggSWHr

* i f

I

L,

; *> !

j i

.JA •;

/

f

: ■

■

¥

f

-.:, p

3Sm

HI

* j I

«

“w/ 'SI

m

:

%

/

/

V ]

:

8

i

V;

—a

§Jg|I

%:

■

ffłWŚTJl

mmMI

■v

gjt jsJ*    J

..

:

i

i

t d

9

“Sl

■

■1

.

i--

■

.y

ap*

..■■

)derb ziemi dobrzyńskiej.

10

-U":

'A',;

Fryderyk Jagiellończyk,

arcybiskup gnieźnieński od r. 1498. Mianowany biskupem krakowskim 1488 r. Kardynałem został 1495 r. Umarł w Krakowie 1503 r.

skupa warmińskiego, komu glos swój daje, odpowiedział, że będzie głosował razem z posłami pruskimi. Widocznie więc wstrzymywano .się z tej strony z oddaniem głosów do ostatniej chwili, aby się zastosować do całego przebiegu elekcyi i w razie wątpliwości jakiej rzucić poważną ilość głosów na korzyść miłego sobie kandydata, którym był oczywiście Jan Olbracht. Mo-żliwem jest także i to, że w stanowczej chwili pojawienie się rotmistrzów w sali elekcyjnej, jak to opowiadał na sejmie roku 1569 marszałek izby poselskiej Czarn-kowski, skłoniło opozycyę do przechylenia się na stronę większości. W ten sposób o godzinie 11 przed południem został obrany królem polskim Jan Olbracht. Po ukończeniu wyboru, wyszedł marszałek z zamku i z podwyższenia obwieścił zgromadzonej szlachcie rezultat elekcyi, zapytując po trzykroć, czy się nań zgadzają i czy taka jest ich wola, na co wszyscy podnieśli ręce do góry i zawołali po trzykroć po polsku: „Jest“.

Wtedy zabrzmiała pieśń radosna wśród tłumu, i cały lud wezbrana falą popłynął za biskupami i elektorami do parafialnego kościoła, gdzie odśpiewano „ Te denm“.

Stan państwa. Sejmiki.—Sejm roku 1493.—

Polityka zewnętrzna. —

Sejm roku 1496. W ten sposób odbyła się pierwsza, szczegółowo opisana elekcya, i Jan Olbracht osiągnął nareszcie tyle przez siebie upragnioną koronę. Charakter i osobistość młodego króla, który liczył wtenczas lat 32 '), zdawały się rokować jak najpiękniejsze nadzieje. Spodziewano się, że Olbracht położy tamę nadużyciom, jakie przy końcu panowania Kazimierza Jagiellończyka powstały, że powściągnie napady Tatarów i uporządkuje skarb królewski, w opłakanym znajdujący się stanie. Jakoż przypuszczać należy, że i on sam nie szczędzi! pod tym względem obietnic i przyrzeczeń, skoro sejmiki ziemskie tak silnie kandydaturę jego poparły. Niestety, dziedzictwo, jakie obejmował po ojcu, było tego rodzaju, że najlepszym chęciom króla nieprzeparte niemal stawiało zapory. Polska tworzyła państwo niewątpliwie potężne i rozległe, była przez związek dynastyczny złączona

Urodzony 27 grudnia 1460 r.

ściśle z Węgrami i Czechami i miała wszelkie warunki świetnego ekonomicznego rozwoju, ale stosunki wewnętrzne nieuregulowane, brak spójni pomiędzy pro-wincyami, jaskrawo występujący separatyzm litewski, a nadewszystko zawisłość króla od stanów czyniły tę świetność i potęgę więcej pozorną, niż rzeczywistą. Jan Olbracht, wyniesiony na tron głównie głosami szlachty i mieszczaństwa, znalazł się od razu w położeniu trudnem i drażliwem. Nie mógł on myśleć oczywiście o związkach z możnowładztwem, które mu podczas elekcyi tak wyraźną okazało niechęć, lecz musiał szukać oparcia dla siebie w tej masie szlacheckiej, co

z takim zapałem do niego się garnęła i za rządów Kazimierza Jagiellończyka tak poważne w Rzeczypospolitej wywalczyła sobie stanowisko. Sejmiki ziemskie przedstawiały w tej chwili już tak znaczną potęgę, że każdy mąż stanu liczyć się z nimi musiał, a cóż dopiero monarcha wstępujący na tron, kryjący może w głębi duszy ambitne zamiary, poczuwający się do pewnej wdzięczności dla tej rzeszy szlacheckiej i od niej pod względem pieniężnym zupełnie prawie zawisły. Zdawało się zatem, że, nadając tej masie ziemiańskiej odpowiednią organizacyę, łącząc życie polityczne pro-wincyonalne w jedno o-gnisko sejmowe i nie szczędząc przywilejów, za któremi szlachta tak bardzo tęskniła, stworzy dla władzy królewskiej siłną podstawę i uwolni Rzeczpospolitą od dalszych wstrząśnień wewnętrznych. Do takiej polityki skłaniały króla także względy praktyczne, bo doświadczenie lat ubiegłych uczyło, że każda uchwała, przez sejm powzięta, stawała się dopiero wtenczas ważną, jeżeli uzyskała zatwierdzenie sejmików ziemskich. Wynika ztąd nietylko strata czasu, ale także i zmiany w ustawach, które szczególniej przy uchwalaniu podatków dotkliwie u czuwać się dawały. Sejm powszechny, złożony z reprezentantów wszystkich sejmików ziemskich, mógł te niedogodności uchylić, mógł wprowadzić do administracyi pewną jednolitość, nadać działaniu rządu więcej sprężystości i Rzeczpospolitą uchronić od rozbicia, które zagrażało państwu wskutek odśrodkowej działalności sejmików. A że podstawy takiego systemu były już przygotowane

ll

ISHm -'n li lf

WWW w

mmmm

tm

HHI

>1

> j

!...i

!f Jg

f --te-ajEfe

* •• .• - --

HE

,ff

^T-sm

fl

EBff

ffis:

mm...

mi

k"

■V'

*y

k,S.

II

g||M|

i;' ^

iiitj

mwn

5s?

im

Sil

■i'

)ąi

li; '*• ;.i,:fii, ;

Mik

■1

■■ n.ą.

,1/

i.:¹

!•

ilfę«

■:

¹¹

r>

ii

<ai

||

lii

mm

I'

ipM? I,4śrM

i    (*xjPW: ci! J i, j

linir

®ISMŚ Jp

ii;

|j'i;

li

•„

«««

"-M,,

fPi

fil

i,

iSgyMi

L' JE /.dCjk • l&Jf / ' la

Wfik •

Mli

ąiEujk

-i:

il

''

■■

■-ii

■ i

4J

SŁr

ii

MKu

>v.

%

i#

ć,

7;

i--.

■/i

vJ

::'

mS5-'r

V<^9S^ ^

ij

-ft

Hi

mm

O'

Ml

k''

W'

W/a

w.

wL W;

r^m

Rysunek Juliusza Kossaka.

Śmierć księcia opolskiego Mikołaja II w Nissie 1493 r.

za czasów Kazimierza Jagiellończyka, gdzie niejednokrotnie sejmy powszechne się zgromadzały, więc przeprowadzenie tej reformy nie mogło na wielkie natrafić trudności, owszem, było ono tak naturalne, wynikało tak logicznie z dotychczasowego rozwoju politycznego społeczeństwa, że zależało tylko od dobrej woli króla i jakiego takiego poparcia ze strony szlachty. Zupełnie inaczej jednak przedstawiają się rzeczy, jeżeli zważymy, że reforma sejmowania była dla Jana Olbrachta środkiem, a nie celem. Ogołocony zupełnie z zasobów pie-

wiadomości, następny zwołał król do Piotrkowa na dzień św. Pryski (18 stycznia 1493 r.). Sejmiki, poprzedzające to walne zebranie, odbyły się przy końcu grudnia i w pierwszej połowie stycznia, odbyły się, jak zwyczajnie, w obecności delegatów królewskich, chociaż znowu brak propozycyi królewskich nie pozwala nam wglądnąć we właściwe zamiary rządu. Prawdopodobnie obracały się one głównie około spraw podatkowych, bo Olbracht, otrzymawszy w spadku po ojcu „tylko długi niepomierne*, musiał myśleć przedewszyst-

II

- /■' ,

f *

Ir ■ ii 8» : n §    ■

'■1,

ISf

IR SE?™

Plpl

\, :

jfigi

£ Jfe

wi

. >'\ * ,v-'    ,\ :■

•fi?.......V

*«8

-    •' r

-mm

v*?«

'#•

'U

- *****    . -i

\Sgj

t\*2

t‘€

Bte

OB!

>1

»s?

i '    - w?

'^WsnKm

*h

V 'I" ' 'ii

■ ■ ST*

-

■-r.

SLi ...fc rtk-A* . :

Ostra brama w Wilnie.

Wzniesiona pod sam koniec XV wieku staraniem biskupa wileńskiego Wojciecha Tabora. A\ wieku XA zwala się Krewska (od drogi, wiodącej do Krewa), od początku wieku XVI — Miednicką (od drogi do Miedmk), później Ostrą brama (Porta a ci a lis) od Ostrego Przedmieścia, Z 5-ciu bram, wzniesionych wraz z mureni miejskim w latach 14. W 1506, brama Miednicką najpierw była wymurowana. Stara brama Krewska była przedtem o kilkanaście pręto bliżej miasta Ostra brama ma dotąd z tej właśnie strony charakter obronny. Obraz Matki Boskiej Ostrobramski do r. 1671 znajdował sie w głębi muru z tej właśnie tylnej, wjazdowej strony, później został umieszczony w ' od przodu. Na attyce kaplicy znajduje się cenna dekoracya renesansowa (konturowa).

kiem o zaspokojeniu potrzeb niezbędnych. Nie było

niężnych, walczący z niedostatkiem do tego stopnia, że już w kilka miesięcy po koronacyi musi zastawiać jedną j więc czasu, ni miejsca na targi i zwłoki co do zatwier-wioskę, do dóbr stołowych należącą, za 500 złotych 'j dzenia przywilejów, tern bardziej, gdy szlachta, w po-u rajcy miasta Kazimierza, pozbawiony wszelkich do-    j    czuciu przewagi swojej, przyjeżdżała na sejm z progra-

chodów z Litwy, któremi ojciec jego rozporządzał, sta-    ;    mem, z góry ułożonym. Sejmik małopolski w Korezy-

je .Tan Olbracht wobec szlachty w smutnej i upokarza- | nie, odbyty w r. 1492, ułożył 21 artykułów, zgodnych jąćej roli monarchy, proszącego o zasiłek pieniężny    I    w znacznej części ze statutem nieszawskim, a niewątpli-

niemal na najpierwsze potrzeby dworu i państwa. To    j    wie mieli i Wielkopolanie swoje odrębne żądania w za-

jego stanowisko zależne wyjaśnia nam też do pewnego    i    nadrzu. Z tern stawili się posłowie ziemscy na sejm

stopnia cały kierunek wewnętrznej jego polityki.    i piotrkowski, aby wysłuchać przedłużeń królewskich,

O sejmie koronacyjnym, który musiał się odbyć    j które obracały się wyłącznie około spraw podatkowych,

zapewne przy końcu roku 1492, nie mamy żadnych j O przebiegu obrad sejmowych nie mamy żadnych wia-

domości i nie wiemy też, czerń zajmował się sejm w czasie od 18 stycznia do 14 lutego, w tym dniu jednak uczyni! król krok ważny, wydał bowiem dokument, w którym nietylko zatwierdzi! dotychczasowe przystąpiła izba do obrad podatkowych. Pmzultat nie był świetny. Wobec powolności, jaką król okazał szlachcie, i wobec ponętnych nadziei na przyszłość, jakie dokument wyżej przytoczony czynił, zachował się

'N

V?

'm

mw:

m

■

-i

PI

IIL

J0&

fes,.

V.

gfl

Iw

:v jlps

1%

fi# 1 5

PS*

W.

W lift

1*5551

&i

...

[•nr

&"»Sfc •«.-& i’<    .    ' • ’,’

^ ■, - ;

/>!    . i

. , U

>|R

»7‘

!: fil*

i III

:*

^i|i«

-1|1

Jr ' inl ąM i \/'4ś^

«| Si

feipP

ssi

W;

rw

fitl

ij

yJWWP

PI

m.

rłr'”' U;

Lj

'•T|

.. * •.' JfSU -

iw

an*

;<W:

^'afi

fi 1

:S^pi

'■'>,•.■    ,i’.    ■    %

bym

IHSS

SBfe

Ulica Ostrobramska w Wilnie.

prawa i przywileje, nietylko przyrzekał, że je utrzyma i zachowa, ale że je pomnoży dla obu stanów, tak duchownego, jak i świeckiego ¹). Po tym akcie dopiero

n Dokument u ‘Pawińskiego: [Sejmiki ziemskie nr. 190.

sejm chłodno i wyczekująco. Uchwały podatkowe nie przekraczały w niczem prawie zwyczajnej miary; po-stanowiono zwykły pobór 12-groszowy, szos i czopo-I we z miast, przeznaczając dochód z tych podatków na obronę krajów ruskich. W innym kierunku tylko oka-

-

i *' *

tC4‘

; £s$^

14

i

mm

i

*j

8 ■

: ■

'l

Af

II

m

1

i

m

1

1

&

1

il

....ii

* ,

rt

„ I <.    <$$$

r '    -

v

gg

L

i Ł

y

/Mr ■

W

4tS

L

l

■V

J

;; -x

\/.

ni

li

t.

I&5

w

|&?y

& %

.

ni

.......m

‘KfSp - "f gil

m

m

i    X

?• /=    X

x

m w

\

X

»

■ ■'■ ii

¹ : t?^i

Bi

?Ą\

■i

m

■ ^

f

■>y

■!

fej    y

. /

.

4

'te'-

*

■

\    /

X    /

i

m

M

1

4-*

■

ŚJ

7

*

.

jderb województwa smoleńskiego.

#& -—:

■

/

/

y

ll

-

:

■

/■rs

S; ,

&s:

/

$

/

/

i

mm

mm ■ : :

i;

'.S'

V

i

'• •

• .:v

t?

.

■Sv

•!

a

j

't

*

//

/

?

H

SP

Herb województwa ź^udzkiego.

■m

if

■M

- s

b*

' sż-,.‘

r.*s

i

i ■

li

:7

«*• •■

:

r \

,

• ■

/ j

» ;»j

teiiu '

m

%

mm

W

■ko|&Lp

%

,T‘v J

s

^;

■i m

' ** §

Sil:

F *,r^i

/^2

W

?* ;

Si

zał się sejm cokolwiek hojniejszym i względniejszym dla króla. Uchwalono mianowicie czwartą część czystego dochodu z czynszów na wykupienie dóbr skarbo-dla nowego monarchy. Obok tego nie brakło oczywiście stereotypowej już klauzuli, że podatek uchwalony jest ofiarą dobrowolną i w niczem przywilejów szla-

fi

(Fundowany 1461 r.)

Kościół sw. Bernarda we Wrocławiu.

!l

II

juk

iii

SEJ

ii

- ’śl

rnJkWm

pmm

111

C'

żsi

ag

‘mtssśs

‘$2

i^ry

f;

V,

ii

II I

ra

II Irl

's

1kv : tan

ii.ii fi

li:'

liiy

■BI

(!

I 1:1

r|

.i

[U

iii

iJSBa i i I Lj • ] .Li,

pgi tato

*nip

KBsCsfcSi

■ VdPMć

W0SmWm

Si

rr»~4'

0‘/l

r> i

ar;

mm

7-

;ś§

■SS

k-v

Mml

pP

il&lL

=s^r=!SiUSS!4^._ v .

' ‘ pisl? -S5rln

:''i! V fo. _ >4*§pi;

vi?m

I, i

s£

v-

r-s

Ib8S1

lii

Hi:

■<i

3%

*■ i’i

:l!'

mm

na

i '-tii*

=:

^v'

T .^v-- .-__ -v?gife==~^g^<A€ł

WĘI!

Si! Pi |i |

w:: i !l liliiil

lilii!¹

..

' -Lf*

IkM' i

pi

|!f'

.i!

lii

i]

-Ą'S}

•:f

:li

iiiltfii*¹"¹'

checkich naruszać nie może, wskutek czego krół każde-

wych i opatrzenie dworu królewskiego i nie poczyniono żadnych zastrzeżeń co do sposobu użycia pieniędzy, mu województwu z osobna zaręczenie podobnejia pico w każdym razie było dowodem pewnego zaufania j śmie wystawić musiał.

Wśród tych rozpraw podatkowych szły swoim torem prace ustawodawcze, a owocem ich były konsty-tucye, ułożone w 25 paragrafach. Zawierają one charakterystyczne ze wszech miar zatwierdzenie statutów nieszawskich, o których dotąd w ustawach sejmowych wzmianki nie było, powtórzenie dawniejszych praw i przywilejów, jako też nowe artykuły, obmyślane na pohamowanie rozbojów, morderstw i nadużyć rozmaitego rodzaju. To, co ustawy z roku 1493 wyróżnia od innych, poprzedzających je, to jest ogólno-państwowy ich charakter. Nie stosują się one do tej lub owej ziemi lub prowincyi, lecz ogólnikowem swem brzmieniem obejmują całą Rzeczpospolitą, tak, jak sejm piotrkowski wyraża ogól społeczności szlacheckich. Mamy więc kich trwają tylko przez jeden sejm, instrukcye, jakie posłowie otrzymują, ograniczają się do ustnych poleceń, nawet ustawy, przez sejm piotrkowski uchwalone, są prowizoryczne, mają bowiem obowiązywać przez lat trzy, a po upływie tego okresu tracą swoją moc prawną. Widocznie zamierzano w roku 1496 podjąć pracę ustawodawczą na nowo, w szerszym zakresie, niż to się stało obecnie, zamierzano zreformować z gruntu Rzeczpospolitą i skorzystać w całej pełni z obietnicy królewskiej o pomnożeniu przywilejów.

Kiedy tak sprawy wewnętrzne rozwijały się w sposób naturalny, ale nieodpowiadający zupełnie widokom królewskim, zajął Jan Olbracht w polityce zagranicznej cokolwiek odmienne od tradyeyi ojcowskich sta-

;<

ar

SEKD OMPJ4.

j^g:.

;-/=~Sr5>;

,jS=

S Tocali

Bite

- "35-

l?rcrttrrórt

5 ^BcCrt

■!

jSsjj

&MH

iis

(fn

tsć&SŁam

r_’ --

fSgg

*£

-''i

r=a

i.- •

i- -

S~

Lś

Najstarszy widok Sandomierza. (Wiek XVI.)

w ten sposób przed sobą pierwszy sejm ogólny, złożony z trzech czynników: króla, senatu i reprezentantów szlachty, mamy pierwszą pracę ustawodawczą, rozciągającą się bez różnicy na całą Polskę. Temu charakterowi sejmu odpowiada też formułka, użyta w uniwersale podatkowym: „za jednomyślną zgodą wszystkich rad naszych, zarówno duchownych, jak i świeckich, tudzież wszystkich społeczności, których posłowie ze wszystkich ziem naszych na sejm się zebrali, uchwaliliśmy “ i t. d. Tak powstał na schyłku XV wieku parlamentaryzm polski w właściwym swoim kształcie, tak rozpoczęło się stale sejmowanie powszechne, prawnie jeszcze nieokreślone, ale istotnie już dzierżące losy Rzeczypospolitej w swoim ręku. Wszystko, co widzimy w tej pierwszej dobie naszego życia parlamentarnego, ma charakter tymczasowy; mandaty posłów szlachec- .

nowisko. Skłoniły go do tego, o ile przypuszczać można, z jednej strony przedsiębiorcza i zaczepna polityka moskiewska, z drugiej zmiana w usposobieniu dworu wiedeńskiego, ostatecznie wreszcie kwestya wschodnia, ściśle połączona ze stosunkiem Mołdawii do Polski. Wszystkie te wypadki zdarzyły się wprawdzie jeszcze za życia Kazimierza Jagiellończyka, ale monarcha ten nie miał ani dość czasu, ani, przy podeszłym wieku swoim, dość energii, aby knowania sąsiadów, obliczone na zgubę Polski, pokrzyżować. Zawikłany nadto w spór o biskupstwo warmińskie, do ostatniej chwili prawdopodobnie nie porzucił on zamiaru usunięcia Wacelrodego i osadzenia na jego miejscu królewicza Fryderyka. Innego był zapatrywania Jan Olbracht. Szukając poparcia dla swej kandydatury i znając Wacelrodego jako zdolnego i sprawie polskiej oddanego człowieka, nawiązał z nim od razu stosunki przyjazne, Gdańszczan i mieszczaństwo pruskie pogłaskał uprzejmemi listami i tern zręcznem postępowaniem uspokoił nietylko wzburzone umysły Prusaków, ałe nawet pozyskał pomoc ich przy ełekcyi. Umiarkowanie

Toro, zaczepno-odporne przymierze z wielkim księciem moskiewskim. Uzyskawszy w ten sposób podstawę do dalszego działania, poszła dyplomacya austryacka o krok dalej i w roku 1491 zaproponowała Moskwie opiekę nad wielkim mistrzem krzyżackim, który gotuje

l;J

iśśiS

i m

u,v,

T:

lyi

s:

fi

•*

Nagrobek kardynała Fryderyka Jagiellończyka w katedrze na Wawelu.

(Urodzony 1468 r., umarł 1503 r.)

||

rr

fc

fi

•M

ip?

Ssi

*/■&

S-il

mi* ‘

;

.....    ' *’■., >r

!»'/v •*

3?

W% ;1

•\

Ir

•j

fi

fe

mi

ZZ:

t.

f-*'-

piał

|.L rj!

iS 8^3

i”

& u®

:4l3

U «*.:

'€

La

ITI;¹

k ■* 5:

ggWS

l*>

Jp.ES

ssa**"

■i

pjJ]

W? <V'y >

•■ i sr»

r !5>1

Jj‘°s

HUesa

;■ i teg <—f v*~h ,

ss^ pa ^

SHjH

i@ys

|3P

lS§U

liii

“F

to nie było tylko manewrem wyborczym, lecz łączyło się ściśle z polityką zewnętrzną. Widzieliśmy już, jak od lat kilku dyplomacya moskiewska i austryacka pracowała gorliwie nad utworzeniem koalicyi przeciw Polsce. Kilkakrotne poselstwa Mikołaja z Popielowa odniosły też rzeczywiście skutek pożądany, i w roku 1490 zawarli Habsburgowie, za pośrednictwem Jerzego del się do wojny z Polską i którego Maksymilian zachęca do wyłamania się z pod zwierzchnictwa Pizeczypospo-litej ¹). Wobec tych zabiegów, bądź, co bądź, niebezpiecznych, musiał Jan Olbracht myśleć o obronie. Za-

*) Hirsehberg Aleks.: Koalioya Francyi z Jagi‘Ilonami w roku 1500. Przewodnik nauk. i lit., t. X, str. 1134.

łatwił więc spór warmiński doraźnie, uznając Wacelro-dego biskupem, pozyskał sobie stany pruskie, a przy końcu roku 1492 zawarł z bratem Władysławem za-czepno-odporne przymierze przeciw Turkom, przyczem obaj królowie w tajnym artykule przyrzekli sobie pomoc wzajemną na wypadek, gdyby właśni poddani ich chowe“, ujęte w 35 artykułów a ułożone w duchu zasad Macchiawellego. Historycy współcześni: Jovius, Kromer i Bielski, uderzyli gwałtownie na głośnego humanistę, przypisując mu wszystkie nieszczęścia, jakie spadły na Polskę za panowania -Tana Olbrachta. Przypatrzywszy się jednak dokładniej tym wrzekomym „ra-

'■A

*

. -- #

id

/!)

L.

■L

A ' /

mm - ■

mm

mi

praii

Wit Stwosz.

Urodzony 1437 i\, umarł 1533 r.

(Podług własnej rzeźby w ołtarzu św. Jana w Norymberdze.)

—z.'_—Ł-

posłuszeństwa im odmówili. Była to oczywiście odpowiedź na przymierze moskiewsko-austryackie i środek do poskromienia zamierzonych buntów krzyżackich, a nie przygotowanie do jakichś zamachów na wolność szlachecką, do których miał zachęcić króla przebiegły Kallimach.

W kilka lat później, na schyłku XV, może na początku XVI wieku, ukazały się t. z w. „Rady Kallima-dom“ i porównawszy je z polityką królewską i z ustawodawstwem sejmów współczesnych, dochodzi się do przeświadczenia, że „Rady Kallimachowe“ nie są ni-czem innem, jak tylko rodzajem satyry ¹), ułożonej przeciw zręcznemu cudzoziemcowi, który, posiadając

U Porównaj Zeissberg: Die Polen-Gescliiclite, p. 377 i Caro: Gescli. Polens, tom V, str. 648.

wpływ wielki u króla, niejednemu się naraził i przez to ściągnął na siebie nienawiść, może niezupełnie niezasłużoną, gdy zkądinąd słyszymy skargi na jego prze-ale pod tym względem najmniej chyba różnił się od ojca, który w kwestyi wschodniej posługiwał się także zdaniem Kallimacha i używał go nawet do misyi dyplo-

ii

iWSi

wl

i,

ik

y»

mm--

v»>

‘ii

A.

i!

7S

^ t im

* KJ- fm ,

N5

■r

©s

fi

_v

i-

Sił

L\j

JSg

ssg^s.?a

5*

plil

łij

tlij

i-

ij

|f bi iii

f.

Ri

iip

ttl

ii

, **

|SKa

j§

*TP,

:;ifc

ś.

Oftfl

Rj

>T

■\

fj

tom

iPff

Ęfo

Ołtarz w kościele św. Floryana w Krakowie. Dzieło Wita Stwosza.

dajność i wiemy napewno, że znaczny zebrał majątek.    matycznych. Pod względem stosunku króla do szlachty jednym kierunku jednak szedł Jan Olbracht niewąt-    ty wszystko to, co stało się za rządów Jana Olbrachta,

było wręcz przeciwne „Radom Kallimachowym“. Za-

pliwie za radą Kallimacha, a to w polityce zewnętrznej.

miast bowiem znieść przywilej koszycki i ograniczyć wolności stanu szlacheckiego, król natychmiast na pierwszym sejmie przywileje dawniejsze zatwierdził, a nowe nadać przyobiecał.

Szlachta zapisała sobie dobrze w pamięci ową obietnicę królewską i przez czas, oddzielający sejm

Wymuszano je na królu w obozie, z bronią w ręku, pod naciskiem wielkiego jakiegoś niebezpieczeństwa, a następnie pracowano lata całe nad tern, aby przywilej wielko- lub małopolski rozciągnąć także na inne ziemie i województwa. W roku 1493 dokonano tego za jednym zamachem, bez uchwalenia zbyt wielkich

tej

.1

\:r.

mi

’>mm

—

§;

ll

li

:•

•IJ

'A

i"¹

33

fzjk

wmm

ES

fi

Fiiaiii

mm ■

r.

*■

*s

ii

tMm

i£

*'7w - - j

iii

-I

fi

KI

i;

fecy-

ii

fi

-V

hĄ

11

b i <\fi.

B5gfc=girAiF,'/

:::-7=^ś^-77WVS T> ’r J

B

.>•

rTi

:-3'~

:

Wm&j

SD,

li

-■■==T7dĘ==

K~

-4

ray

Fragment z ołtarza w kościele św. Floryana w Krakowie (w prawem skrzydle, od góry).

Fragment ten przedstawia scenę ukazania się św. Jana Chrzciciela w ubiorze pustelnika, z kijem pod pachą, w pośród uczty Heroda Antypasa. Święty z założonemi rękami zdaje się rzucać napomnienia pięknej Hero-dyadzie, której oburzenie hamuje król, sądząc z podniesionej jego ręki. Na samym wierzchu skrzydła widać dwie grupy, z kilku półfigurek złożone, z postaci i ubiorów zupełnie polskie. Zdaje się, iż jedna z tych grup

opowiada drugiej przedstawioną przez artystę scenę.

podatków, które zwyczajnie bywały zaplata za ważniejsze ustępstwa ze strony króla; uzyskano zatwierdzenie nieszawskich ustaw i przyrzeczenie uroczyste rozszerzenia przywilejów. Szlachta poczuła swoją siłę; solidarność stanowa, objawiająca się dotąd więcej jeszcze w obrębie sejmiku ziemskiego i mająca chara-

pierwszy od następnego, w roku 1496, przygotowała całą akcyę ustawodawczą. Stosunki układały się też zupełnie potemu, aby dążnościom tym stanowcze zapewnić zwycięztwo. Pierwszy sejm walny z r. 1493 przyczynił się w wysokim stopniu do podniesienia ducha w społeczeństwie szlacheckiem. Poprzednie przywileje i statuta nosiły na sobie charakter prowincyonalny. kter prowincyonalny, objęła cala masę ziemian. Prze-

konano się, że nietylko w Kole, Korczynie lub Sądowej Wiszni, ale także na sejmie walnym w Piotrkowie można, przy dobrej woli i zgodnem działaniu, dopiąć wszystkiego bez zwłoki czasu i licznych a kosztownych zjazdów. Z doświadczenia tego postanowiła szlachta skorzystać na najbliższym sejmie w r. 1496.

Położenie było podobne, jak przed trzema laty. Skąpo uchwalone podatki w roku 1493 nie wystarczały ciii kmiecie, szlachta więc nie wnosiła ani grosza do skarbu, ale i to drobne ustępstwo kazała sobie wynagrodzić całym szeregiem najrozmaitszych przywilejów, całym zbiorem ustaw, warujących ziemiaństwu wyjątkowe korzyści ekonomiczne i zupełną przewagę nad in-nerni warstwami społecznemi. Jeżeli konstytucye pierwszego sejmu piotrkowskiego miały wszelkie znamiona tymczasowości, jeżeli ułożone były w sposób doryw-

II

IS

i;

I !

'W'

II

U'

sra

i-;:

,1

I, |

gj:

fi

KISI

HP®

WsSt&mA

m.M&m <K£

rta-. '

!|'p

■I

mm

PU

fg

Hi

tai

ii'

K!

fSi»

Hem

ta

" ==r

ił I

a-

§!taIA:

mi

'ta#

fS

fh

isil

•Hiills

jfe

ii

.'l

i

Kg

EaBU!

sra

i>

is§

WwB

Eta

i®

taił

wg=

Chrystus Pan w Ogrójcu.

Rzeźba kamienna Wita Stwosza, osadzona w murze na cmentarzu kościoła Panny Maryi w Krakowie.

ani w połowie na opędzenie licznych wydatków. Nie spłacono więc długów zaciągniętych, nie wykupiono dóbr zastawionych, nie uiszczono żołdu rotom najemnym na Piusi, skarb był pusty, tak, jak dawniej, i król wobec sejmu stanął znowu w smutnej, upokarzającej roli petenta. Ale szlachta, oszczędna w roku 1493, okazała się dziś jeszcze oszczędniejszą. Uchwalono cło i cyzę (akcyzę) na lat dwa i pobór po 4 grosze na rok jeden. Najważniejsza część tych podatków skąpych, t. j. cło i cyza, spadała na miasta, podatek łanowy pła-czy, bez należytego planu i związku, to sejm z roku 1496 działał z namysłem, z rozwagą i podług pewnego, z góry postanowionego systemu. Nie zadawalając się więc poprzednio uzyskanem zatwierdzeniem statutów nieszawskich, powtórzono je w całem brzmieniu, dodano do tego przerobione cokolwiek konstytucye z roku 1493 i na tym fundamencie wzniesiono dalszy gmach ustaw, obmyślanych wyłącznie na korzyść szlachty i na ograniczenie innych warstw społecznych.

Pierwszym krokiem w tym kierunku było uwolnię-nie ziemian od wszelkich opłat celnych. Dawne, niezupełnie jasno określone przywileje pod tym względem rozszerzono teraz do wszystkich wyrobów i towarów, jakie szlachcic z domu wywoził lub do domu sprowadzał, i poddano celników, naruszających ten przywilej, pod sąd ziemski, złożony wyłącznie ze szlachty. Jeżeli ustawa ta była rzeczywiście „podkopaniem sił żywotnych państwa“, zmniejszając i tak już nieznaczne dochody skarbu publicznego, jeżeli krzywdziła oczywiście przemysł i handel miejski, to dalsze konstytucye godziły już wprost w mieszczaństwo i „plebejów“. Pod pozorem, że miasta, obwarowane swojemi przywileja-bie mianowicie dawniejsze postanowienia króla Władysława Jagiełły z roku 1414, Władysława Warneńczyka z roku 1438 i statut z roku 1475, postanowienia, w praktyce nigdy nie wykonywane, i odsunięto plebej uszów od kanonii i prelatur we wszystkich znaczniejszych dyecezyach, z wyjątkiem dyecezyi chełmskiej i lwowskiej. Na przyszłość więc tve wszystkich owych kapitułach mogli zasiadać tylko potomkowie rodów szlacheckich, którzy to szlachectwo swoje, tak po ojcu, jak i po matce, wywieść byli w stanie. Wyjątek stanowiły tylko trzy kanonie, przeznaczone dla doktorów teologii, prawa kanonicznego i medycyny. Ustąpiono je plebe-

- SY

gSŁ

=5?v

^••=f*Sg-4

mmmm

«%?

-7

Z3T,

ii

Ki

:

®M7

•;a

ffi

v>Sf

-i&gi

-*? - ’ ' > ' ■ -:

'■• '.v-^ m m

^ ‘ _ “*=■

i-fc-?'®:v^:,:.- m^śĘlsmmsmS£

WflW: -,*•    -

swMSffiSSWlP

•~

jjjp:

-=t-

j3=T~Y *r

;>£?

pć

g^gągg-iTSS^

;=pa=§=

.—i

STO

.u;-.,

£=ś.

“llilslll

•f; 7;/-7o

■as

JH

OM

i- ■

£fe^Qgjffśgwg

yk

!»»-.

.    ---* '. "• j

li

JL

yiii

Ł72

-7;': ... -:4X-

■TSŁfe tai

|*A: ASfcfs. § ju . ^StNl

JiL

Rp4 .. ■:: .d^Sbly

>%*

:i¥l

■"K*

ĄN

: . -•

KW

1*

..-■S—::: -■ --T*-

;|F

gg^-;Z3

■:*2gg*.

ćŹ7

!«

MS

ir

tr.;

SpS^iiefe

tac—

1--^-

>j§7C^~ J}.

!U;;I

5 r“ :

i\

STO

m

Ir

WM/Z/ji/j//ł

/A

f/j

W:

Kościół w Szańcu.

(Fundacya Krzesława z Kurozwęk, biskupa włocławskiego; poświęcony przez tegoż biskupa 1499 r.)

mi, nie pozwalały szlachcie nabywać nieruchomości w obrębie murów miejskich i że mieszczanie, dzierżący dobra ziemskie, uchylali się od pełnienia służby wojskowej, postanawia § 34 statutów piotrkowskich, że odtąd tylko szlachcic może posiadać dobra ziemskie i korzystać z przywilejów, z tern połączonych. Mieszczanie i „plebejeu są od tego stanowczo wykluczeni, a ci, którzy dotąd własność ziemską posiadają lub trzymają w zastawie, mają w czasie jak najkrótszym praw swoich się pozbyć pod karą grzywny, której wysokość oznaczy sejm na wniosek wojewody.

Za tem ograniczeniem zasadniczem poszło inne, niemniej dotkliwe i upokarzające. Przypomniano sojom, zastrzegając się jednak przeciw jakiemu dwuznacznemu tłómaczeniu tego artykułu tem, „że synowie szlachty bywają również uczeni, jak synowie ple-bejuszów, a nawet po większej części są uczeńsi“.

Po mieszczaństwie przyszła kolej na kmieci. Statut wiślicki określał dokładnie bardzo czas i okoliczności, wśród których kmieć mógł opuścić pana swego bezkarnie. Wolno mu było mianowicie korzystać z tego prawa, jeżeli pan popadł w klątwę, jeżeli zadał gwałt wieśniaczce, albo gdy za winę pana grabiono włościan '). Oprócz tego wolno mu było co roku, podczas

U Helcel: Statut wiśl. Artykuł OXXXIY.

II

Im

\Ą

\ML

/Q

rfŁ

ii

TT

ii-

ł;

iii

wid

rliii

|l|

i!V

fi

ii

i!!

Mi

ii

Najstarszy widok Gdańska. (Wiek XVI;)

IM

Hi

S;

5;>f

: ■' • :JJ> ■

f U

' 5

k/' ■, '

III

iv

li

• ul'

\\

łp¹

ii

l'

’ll I

V=x.-

«v: ,

lii¹;

fi

I.Wjf

Ir ,

S I

liii

ii;

II

iii

te-';

u-

ji

■I

Si

Sr

I*

t-

rj

si¹!

fc i' i" M

/i¹

i'

iri

81®

i ...

111

i)

lii

rl

' J

M.

-v.j

m

Kt

i,

P/

ki

II

fe M' jfe

'o

mv\

Wi

& Sćłioltlzrtd VvrfLi,

S l-izcobs 4rt

I” H E 9

M.QCht tho-r

Bożego Narodzenia, opuścić zagrodę, w dobrym zostawiając ją stanie, albo też odsłużywszy lata swobody, jakie miał przy umowie oznaczone. Ta względna swoboda kmieci stała się dla szlachty z biegiem czasu uciążliwą. Im bardziej rozwijało się gospodarstwo rolne, im większe obszary ziemi oddawano pod uprawę, tern dotkliwiej dawał się uczuć brak rąk roboczych i tern przykrzejszą była dla szlachty owa wolność kmieca. Niezadowolony z warunków dotychczasowych, porzucał włościanin zagrodę i szukał lepszego bytu bądź u innego pana, bądź w mieście, bądź za granicą, na Szlązku lub w Prusiech, gdzie, szczególniej podczas żniw, robotników chętnie przyjmowano i zapewne lepiej może, niż u nas, płacono. Stan ten był dla szlachty niedogodnym, tamował bowiem rozwój gospodarstwa i narażał ziemian na znaczne straty matę-ryalne, ale wobec jasnego brzmienia statutu wiślickiego wszelka zmiana zdawała się niepodobną. Dopiero, kiedy znaczenie sejmików wzrosło i kiedy na zgromadzeniach tych najważniejsze sprawy publiczne roztrząsać i rozstrzygać zaczęto, odważyła się szlachta samowolnie, bez pytania króla lub sejmu, uregulować stosunki włościańskie. Pierwszy krok w tej mierze u-czynił, o ile dotąd wiemy, sejmik ziemi chełmskiej. Dnia 22 września 1477 r. zgromadzili się w Krasnymstawie wszyscy ziemianie z powiatów hrubieszowskiego, krasnostawskiego i chełmskiego i tu, w obecności dygnitarzy, pomiędzy którymi znajdował się podskarbi koronny i starosta chełmski Paweł Jasiński, uchwalili jednomyślnie konstytucyę, mającą obowiązywać na „wieczne czasy“. Zaprowadzała ona najpierw pańszczyznę — każdy kmieć miał odrabiać panu jeden dzień w tygodniu z łanu — następnie wyliczała szczegółowo daniny i ciężary, jakie włościanie na przyszłość ponosić byli o-bowiązani; nakazano im więc płacić co roku po 24 grosze z łanu i oddawać do dworu cztery kury, cztery sery i 24 jaj, odrabiać tłokę, zwozić drwa, naprawiać młyny i groble, słowem, zrzucono na barki kmiece cały szereg nowych, niepraktykowanych dotąd ciężarów i przykuto ich do zagrody, uchwalając, że żaden ziemianin zbiegłego kmiecia, pod karą trzech grzy-

wien, nie może u siebie przyjmować lub zatrzymywać. Ażeby zaś uchwale tej zapewnić ścisłe wykonanie, postanowiono dalej, że „każdy ziemianin w ziemi chełmskiej i w jej powiatach, zarówno pan możny i wielki, jak i pośledniejszy, czy dostojnikiem jest lub nie, winien będzie tak, a nie inaczej trzymać i osadzać kmieci w dobrach swych dziedzicznych pod karą trzech grzywien. Gdyby zaś który ziemianin lub dostojnik do tych postanowień stosować się nie chciał, będzie przed sąd starosty pozwany, na pierwszym roku bez żadnej odwłoki skazany na grzywny i nadto zniewolony poddać się temu naszemu postanowieniu ziemskiemuu 1).

Nie wiemy, czy inne sejmiki poszły za tym przykładem ziemi chełmskiej, ale to pewna, że sejm roku łączne jej uprzywilejowanie pod względem ekonomicznym i politycznym. Wpływ posłów miejskich, którzy świeżo podczas wyboru Jana Olbrachta pewną odgrywali rolę, i świetny rozwój handlowy miast wywołał w kołach szlacheckich pewną zawiść i zaniepokojenie. Starano się więc żywioł mieszczański zamknąć w obrębie murów miejskich, ograniczyć wpływ kapitałów mieszczańskich i nie dopuścić do połączenia się stanu miejskiego z ziemiańskim. Zakaz posiadania majątków ziemskich był w tym względzie bardzo skutecznym, usuwał bowiem mieszczaństwo od udziału w przywilejach i swobodach, będących odtąd wyłączną własnością szlachty. W kierunku ekonomicznym był to środek dla ziemian samych szkodliwy, dla Polski, jako

mmmm»

13 PIOTRKÓW

4.

•iSr<ej

III

*    /'•’ w

F*>*\

S'

l-5=-=-

Z!?&23Z£'W,li*łto1k>'SiFZ

# *1

mi

iiB'

• V"*.’

-

SSS

■2*^

ggg

™ = -‘

S~.;

'ir

Fuj

Hi

f.Ą. --i

"r" *' "„V»    - T? ,»'■"'

iAlfc

U*

ii

Hf

i hl

fl

. *“4 ?.J, fH

* *f"'"

' ~” liTii '    '    • UJ**"

t 'i

:V?j

Najstarszy widok Piotrkowa, (Wiek XVI.)

1496 zasadniczo stanął na gruncie uchwal krasnostawskich, bo jakkolwiek nie zaprowadził pańszczyzny, to utrudnił w wysokim stopniu wyjście kmiecia ze wsi, postanowił, że tylko jeden syn kmiecy może wieś opuścić, ograniczył nadzwyczajnie przyjmowanie robotników wiejskich po miastach i zabronił zupełnie wychodzenia do Szlązka i Prus podczas żniw.

Dwa miesiące trwały obrady sejmowe, a owocem ich były konstytucyę powyższe, wnikające głęboko w cały organizm Rzeczypospolitej i przygotowujące ten stan anormalny, który trwał przez trzy wieki ze szkodą państwa i społeczeństwa i stał się ostatecznie jedną z głównych przyczyn naszego upadku. Charakterystyczną cechą działalności sejmowej w roku 1496 było zatem ścisłe odgraniczenie stanu szlacheckiego od innych warstw społecznych, przewaga jednej klasy i wy-

x) A. Pawiński: Sejmiki ziemskie, str. 160.

państwa, wprost zgubny. Bo jeżeli z jednej strony zwrócenie kapitałów, będących w ręku mieszczaństwa tylko do handlu i przemysłu, musiało wpłynąć na obniżenie cen ziemi, to z drugiej owo ścisłe oddzielenie stanu szlacheckiego i odtrącenie mieszczaństwa od życia publicznego budziło w kołach miejskich niepotrzebne rozgoryczenie i obojętność na sprawy polityczne, na dobro i powodzenie państwa. Upadał skutkiem tego duch obywatelski i poczucie patryotyczne w licznej i oświeconej warstwie społecznej, znikała dla monarchów polskich możność równoważenia wpływów przemożnych szlachty przez mieszczaństwo. Jeszcze dotkliwiej uczuli konstytucyę roku 1496 włościanie, stopniowo w ciężką wprzęgani niewolę. Zamiast starać się o uregulowanie najmu robotników rolnych i ludność kmiecą korzystnemi warunkami przywiązać do roli, nałożono na nią nowe ciężary i usiłowano surowemi przepisami powstrzymać wychodźtwo, nie przewidu-

jąc oczywiście, że rozległość państwa i brak rąk do pracy udaremni wszelkie pod tym względem zabiegi. Jakoż kon-stytucye późniejsze, zawierające coraz to ostrzejsze kary na zbiegających kmieci, są najwymowniejszym tego dowodem. Wychodźstwo kmieci przybiera coraz to szersze rozmiary: szczególniej od chwili, kiedy żyzne obszary wschodnie stanęły otworem dla ko-lonizacyi polskiej, fala ludu zwraca się ku stepom ukraiń -skim, gdzie względną znajduje swobodę i zkąd w 150 lat później wyruszy na zagładę szlacheckiej Rzeczypospolitej. Nie przeczuwał tego sejm piotrkowski, obracający się w ciasnym zakresie egoistycznej polityki stanowej, nie przewidywał król, zajęty teraz innemi sprawami. Wydając na łup szlachcie mieszczaństwo i kmieci, sądził Jan Olbracht, że pozyska sobie w ten sposób ogół ziemiaństwa i że z jego pomocą wykona te plany rozległe, które miały jemu zjednać niepożytą sławę, podnieść znaczenie dynastyi Jagiellońskiej i ugruntować potęgę Polski na Wschodzie.

mi

-V

Wg?

@§

25 3 jUona Verj A

Hi

w?

F-—

■Z)

=555=5

i. S JLcaftncs 3Ptofia.

Najstarszy widok Lublina. (Wiek XVI.)

Wyprawa bukowińska

Sprawy mazowieckie.

1497 roku. Mało jest panujących w Polsce, których charakter i czyny tak sprzecznym i rozmaitym podle

•• - i    ■

Bu?

•:W

Ki

iSrr

35

---~c_r—..

_~7=—~

FUS**

Iw

-j

r*i

ii

IJ

ĆV

■> w.

Vj

gałyby sądom, jak działalność Jana Olbrachta. Przypisywano mu awanturnicze zamiary i rozległe plany polityczne, posądzano o despotyczne dążności, budowano sztuczne hypo-tezy, oparte na przerobieniu późniejszem dzieła Miechowity *), i tem wszystkiem zacierano właściwe rysy charakteru tego monarchy i zaciemniano wypadki współczesne, i tak już niejasno występujące na tle skąpych i zagadkowych nieraz wiadomości kronikar-

Ol

~W^S-r=:

-~N

□uwiń ymn ł * i] << i,i

skich. Porzucając jednak ponętne to może, ale zbyt hazar-downe pole domysłów i kon-junktur historycznych, przedstawi nam się postać Jana Olbrachta i cała jego polityka w świetle o wiele naturalniej-szem i, o ile sądzić można, do prawdy więcej zbliżonem.

Najstarszy widok Łowicza. (Wiek XVI.)

J) Porównaj ciekawą i gruntownie napisaną rozprawę Bostla: Zakaz Miechowity. Przewodnik nauk. i liter., 1884.

¹

) Porównaj artyk. F. Bostla: Do elekcyi Jana Olbrachta.

²

Kwartalnik hist. Rocznik IX.

³

-) Cod. ep., III, 402. .

Wychowany w tradyeyach polityki Kazimierzowskiej i ulegając wpływom Kallimacha, obdarzony od natury niepospolitemi zdolnościami, ambitny i przedsiębiorczy, miał Jan Olbracht, od chwili wstąpienia swego na tron, cel jasno wytknięty i rozumnie obmyślany. Polityka centralizująca i dynastyczna wewnątrz państwa, energiczna działalność na zewnątrz, a poza tern wszystkiem wzmocnienie władzy królewskiej i sława wojenna — oto były marzenia, przenikające ten umysł niespokojny i rwący się do czynu. Jakoż przyznać trzeba, że w wielu kierunkach zamiarów swych dopiął i że przez to już na lepszą pamięć w historyi, niż dotąd,

nym i politycznym wyłączne i naczelne w państwie zajęła stanowisko. Przypuszczać można, że Jan Olbracht łudził się nadzieją ograniczenia tego wybujałego egoizmu szlacheckiego w przyszłości, przypuszczać można, że, układając wielki plan wyprawy tureckiej i marząc o pomszczeniu klęski warneńskiej, widział w tern zarazem środek podniesienia władzy królewskiej, bo nie ulega wątpliwości, że monarcha zwycięzki łatwiej może znaleźć posłuch u poddanych. Były to jednak tylko nadzieje, w rzeczywistości dopiął król tyle, że szlachta wojennym jego zamiarom nie przeszkadzała i że dała się porwać ambicyi królewskiej do wiel-

M;

mm

rys

Jedna z grup, znajdujących się na prawem skrzydle ołtarza w kościele św. Floryana

w Krakowie,

(Według fotografii, umieszczonej w Albumie Karola Beyera krakowskiej wystawy starożytności pod Jfe 422. Własność

Towarzystwa naukowego krakowskiego.)

zasłużył. Nie mogło się to oczywiście obejść bez pewnych ofiar i bez pewnych błędów nawet, które my dziś po 400 latach widzimy jasno i potępiamy, ale któro z ówczesnego punktu widzenia sądzono inaczej i uważano za naturalny skutek rozwoju stosunków społecznych.

Złamanie partykularyzmu sejmikowego i przeniesienie punktu ciężkości do sejmu było niewątpliwie postępem w życiu politycznem, ale postęp ten okupiono zgnębieniem innych warstw społecznych i dalszem ograniczeniem władzy królewskiej. Król, nieposiada-jący skarbu zaopatrzonego, stał się więcej, niż dotąd, zależnym od szlachty, która pod względem ekonomicz-kiego przedsięwzięcia. Zachęcały ją może do tego i powodzenia, jakie Jan Olbracht osiągnął w innym kierunku, dzięki swojej energii i zręczności. Dnia 2 lutego 1493 roku umarł w Łowiczu arcybiskup gnieźnieński Zbigniew Oleśnicki, od czasu koronacyi królewskiej bardzo już na zdrowiu niedomagający, a kapituła, obrawszy administratora, wyznaczyła termin elekcyi na dzień 23 kwietnia. Obsadzenie pierwszego w Rzeczypospolitej dygnitarstwa nie mogło być dla króla rzeczą obojętną. Trzymając się więc tradycyi ojcowskich, przybył Jan Olbracht dnia 22 kwietnia z Poznania do Gniezna w celu odwiedzenia grobu patrona swego św. Wojciecha, a odprawiwszy nabożeństwo swoje w ka-

id

ML'

rl

nn

L'¹!)

/i

<1

55

i'-

w/,

Hi

.7

f/

\\

\\!

\\ i

ii

Rm

X.

V,

V-

t>

y\

ti/i

CM

.©

/S^

/ -O®

e/

KI'

■3gr

HiV

Mv/

'•

jz.

-S-'*

,o

S\v ft)

/V>

jr>

|r

Rysunek Władysława Łuszczkiewicza.

Jozias.

(Rzeźba Wita Stwosza z ołtarza w kościele Panny Maryi w Krakowie.)

Rycerz z XV wieku. (Rzeźba Wita Stwosza.)

fi

N,

'7

f/

'// '

w*

•«

'\

/i

/i

01

<///

/,

ii

Wy

7 C.

Ubiory głów z XV wieku.

(Rzeźba Wita Stwosza z ołtarza w kościele Panny Maryi w Krakowie.)

tedrze i wysłuchawszy nieszporów, zamieszkał w dworcu arcybiskupim. Kapituła, zapewne na życzenie niezwykłego gościa, odłożyła wybór do 24 kwietnia. Dnia tego przybył na posiedzenie król osobiście i, powołując się wyraźnie na prawo zatwierdzania elekta, przysługujące koronie, zalecił na godność prymasa brata swego Fryderyka, biskupa krakowskiego. Zgromadzeni

Piastowiczów, Janusz, a na tronie czeskim zasiadał Władysław Jagiellończyk, nieskłonny oczywiście do robienia jakichkolwiek trudności rodzonemu bratu. W kilka miesięcy więc po zjeździe lewockim dobił Jan Olbracht targu z Januszem i zakupił od niego Zator za sumę 80,000 dukatów i roczną rentę 200 grzywien.

Równocześnie prawie otworzyły się widoki nowych nabytków terytoryalnych. W roku 1495 umarł nagle Janusz, książę na Płocku, Zakroczymiu i Ciechanowie. Jan Olbracht, bawiący wówczas razem z bratem Zy-

Stanislaus Cancellarius.

(Podobizna podpisu Stanisława z Kurozwęk z przywileju Jana Olbrachta, danego r. 1479 w Korczynie.)

pj-zyjęli tę „inspiracyęM królewską i jednomyślnie obrali Fryderyka arcybiskupem ¹). W ten sposób dwa najważniejsze dygnitarstwa kościelne, ogromnemi wyposażone dochodami, przeszły w posiadanie młodego królewicza, który, ozdobiony nadto (we wrześniu roku 1493) purpurą kardynalską, zajął w Rzeczypospolitej pierwsze miejsce po królu.

Zaledwie to się stało i zaledwie Jan Olbracht, odebrawszy przysięgę od wielkiego mistrza krzyżackiego Jana Tieffena w Poznaniu 19 maja, miał czas przygotować się do podróży do Lewoczy na ów głośny zjazd z bratem Władysławem, kiedy już nowa zajęła go sprawa. Po zakupieniu księztwa oświęcimskiego w r. 1457, pozostał Zator w posiadaniu czterech synów księcia Wacława, którzy tym szczupłym spadkiem ojcowskim się podzielili. Chętnie byłby Kazimierz Jagiellończyk i tę część Szlązka przyłączył do korony,

Johannes Albertus, rex Polonie etc. mann propria.

(Podobizna podpisu Jana Olbrachta z przywileju, danego roku 1496.)

gmuntem w Rawie, podążył natychmiast do Płocka, aby osierocone lenno objąć w posiadanie. Z preten-syami jednak do spuścizny po Januszu wystąpił Konrad, książę warszawski, i, po długich układach z królem, uzyskał Zakroczym i Ciechanowo jako dożywocie, podczas gdy ważniejszy o wiele Płock, stolicę biskupią, przyłączono do korony.

Wszystkie te powodzenia musiały budzić pewne zaufanie do króla. Widziano w jego dotychczasowem działaniu wiele energii, zapobiegliwości i staranności o dobro państwa, cieszono się z zaokrąglenia granic Rzeczypospolitej, z podniesienia dynastycznej potęgi, przyjmowano z zadowoleniem obietnicę pomnożenia przywilejów szlacheckich i gotowano się do kampanii sejmowej w roku 1496 z ufnością w słowo królewskie i z poczuciem własnej siły. Jakoż nadzieje te nie zawiodły, życzenia szlachty spełniły się, i pomiędzy królem i narodem zapanowała jak najlepsza harmonia.

G. Vicecancellarias.

(Podobizna podpisu Grzegorza Lubrańskiego (de Lubrancz) z przywileju Jana Olbrachta, danego r. 1495 w Toruniu.)

ale nie pozwalały mu na to trudności finansowe i naprężone stosunki z Maciejem Korwinem, który, dzierżąc Szlązk cały, byłby niewątpliwie poruszył niebo i ziemię przeciw zaborczej wrzekomo polityce polskiej. Obecnie była sytuacya całkiem odmienna, całe księztwo Zatorskie bowiem posiadał ostatni z owych czterech braci

-¹) Ulanowski: Acta capitulorum etc. Yolumn. I, p. 542 i 543.

Idem ipse Vice?itius Episcopus et Vicecancellarius.

(Podobizna podpisu Wincentego Przerębskiego z przywileju Jana Olbrachta, danego r. 1498 w Krakowie.)

Skorzystał z niej Jan Olbracht, aby wykonać długo tajone swoje zamiary.

Od stu lat z górą odzywały się w Europie nawoły-tvania do wielkiej przeciw Turkom wyprawy, krzątali się około tego gorliwie papieże, prosili i błagali o pomoc Paleologowie, zwoływano więc narady, kongresy, ale w chwili stanowczej antagonizm mocarstw chrześcijańskich i egoizm polityczny niweczyły najlepsze chęci i ziębiły najgorętsze nawet zapały. Jedna Polska, bezpośrednio zagrożona przez Turków i Tatarów, gotowa była zawsze do krwawych z półksiężycem zapasów, jedna ona może brała na seryo owe zachęty stolicy apostolskiej i z naiwną ufnością wierzyła w powodzenie tych niezliczonych zjazdów dyplomatycznych, gdzie w górnolotnych frazesach wymownych humanistów rozpływał się zapał i energia do czynów. Smutny los Władysława III, który, zaufawszy zwodniczym obietnicom, dał głowę na polach war-neńskich, otrzeźwił cokolwiek Polaków, ale postępy Turków na schyłku XV wieku, a szczególniej zdobycie

stosunków miał więcej znaczenia i powagi, niż u trzeźwego i doświadczonego Kazimierza Jagiellończyka, ale także wzgląd na niezwykle pomyślną dla widoków wojny wschodniej sytuacyę polityczną. Przymierze z Węgrami i Czechami zdawało się niewątpliwem, pomoc łatwy pewna, a w połączeniu z temi mocarstwami czyż można było na chwilę powątpiewać o powodzeniach oręża polskiego, zwłaszcza pod dowództwem króla, który dał już dowody i odwagi osobistej, i pewnej znajomości sztuki wojennej? Zachodziło więc tylko pyta-

■.. i ?

:f

'■

■Pi

<■-

plik

fJ cr ys„ j

- (>

VI

wT-,

pi

Sa

Pu

ir

Si

dfenU

li

f’#!

3j

sf.fi

U*.

*    &;;Xj

<>

rif,-

! Ki

aftjfog.' "

s2%M"

>W% i

m

eSn 8

. 'f

li

!*T

■w

li

y|

- ;'.g^

Im

jgg

.5

£«f;

%S

MM;

lii

IIS

Bi

Ili

m:i

y;

Fg«P

WM

ts\

?)&x

.. , y y’, '

:0^3^jP\

w .

- • -1

»§k ’

w*

:-WI

WH. •

WĘm

;w M

Miniatura Graduału Jana Olbrachta w katedrze krakowskiej: Żacy i kantorzy krakowscy

z r, 1499.

Kilii i Bialogrodu, skłoniły dwór polski do nowych zabiegów. Zjawił sią wtedy w Polsce, jakby na zawołanie, Kallimach, i za jego radą zaczęto starać się o utworzenie wielkiej koalicyi z cesarstwem i rzecząpospolitą wenecką. Odtąd była sprawa wschodnia osią, około której obracała się polityka polska, szczególniej po śmierci Macieja i po wstąpieniu na tron węgierski Władysława. Takie położenie zastał Jan Olbracht, i dziwić się nie można, że poszedł w kierunku polityki ojcowskiej. Skłaniał go do tego nietylko wpływ Kallimacha, który u młodego monarchy już skutkiem długoletnich

nie, czy szlachta, niechętna takim wyprawom, zgodzi się na pospolite ruszenie i czy udzieli poparcia polityce królewskiej, na tak wielkie zakrojonej rozmiary. Ale i tę trudność przezwyciężył Jan Olbracht zręcznem postępowaniem i ofiarnością dla egoistycznej polityki szlacheckiej. Nie tak pomyślny obrót miały układy dyplomatyczne. Zwrócono się najpierw do Maksymiliana, którego rycerskie usposobienie jak najlepsze mogło budzić nadzieje. Jakoż Maksymilian oświadczył posłom węgierskim w Kolmarze w r. 1493, że gotów jest pomagać całą swoją potęgą Węgrom, skoro tylko

zawrze pokój z królem francuzkim, i w kilka miesięcy później przysłał pełnomocników swoich do Budy, zachęcając Władysława do wojny z Turkami, ale zarazem proponując mu, aby ożenił się z jego córką Mai-i w tym samym roku jeszcze pojechał biskup jagierski jako poseł Władysława i Maksymiliana do Rzymu z poleceniem, aby nietylko papieża, ale i Wenecyan skłonić do koalicyi przeciw Turkom. Mogło się więc zdawać

As

jg|| :y:.

'0; 'k * li

Ł

m$F

vLU3

*8

: •>..

II ■

S*\

mi

•v

fg

C^rr^

.Ą '

4L

fli

x;:

gz

E 'i

Jderb województwa nowogrodzkiego.

»jS

if

mm

.;j|Wy

Ł mm

N;;

•-

•-.

gorzatą i został gubernatorem w Niemczech i Burgun-dyi, a namiestnicze rządy nad Węgrami powierzył jemu, Maksymilianowi. Spekulacya ta nie powiodła się oczywiście, ale układów mimo to nie zerwano wcale,

Janowi Olbrachtowi, że jest blizkim upragnionego celu, i dlatego szukał porozumienia z braćmi. Zjechano się w Lewoczy w roku 1494; oprócz królów węgierskiego i polskiego, stawił się tam królewicz Zygmunt, kardy-

nał Fryderyk i szwagier .Tana Olbrachta Fryderyk brandebur-ski; nie było tylko Aleksandra.

Przedmiot narad pokrywa do dzisiejszego dnia nieprzenikniona tajemnica, a ze skąpych wiadomości kronikarskich wnosić można tyle, że zastanawiano się nad wyprawą turecką. Zkądinąd J) wiemy, że uważano za najstosowniejsze, aby .Tan Olbracht starał się o odzyskanie Kilii i Białogrodu i aby w ten sposób zamknął Turkom drogę do Polski. Tak pojęta wyprawa zaczepiła jednak , o kwestyę mołdawską, drażliwą zarówno dla Węgier, jak i dla Polski. Siedział tam na hospodar-stwie dotąd jeszcze, znany nam z przewrotności i przebiegłości Stefan Bogdanowicz, uznający kolejno zwierzchnictwo polskie, węgierskie lub tureckie. Nienawidzili go z tego powodu tak dobrze Węgrzy, jak i Polacy, ale żadne z tych państw nie chciało się zrzec praw swoich do Mołdawii, i to ratowało Stefana nieraz w najtrudniejszem położeniu.

Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że i teraz w Lewo-

‘) A. Lewicki: Jan Olbracht o klęsce bukowińskiej. Kwartalnik bist., rocznik VIII, str. 6. Ten sam dokument ogłoszony w Cod. ep., III.

Yilna

!&

£3L_

jA

•aa

&JL

Ib

Wi

JM

te&E

aa-^A

fei

n>

^•saffe,

rić'¹

-Sk

~\"v,Nx

■U&

^ -2*7

:u:.

w*.

mmi

Mm

Si"!

•_J3p

W f,

=»

•c.

r^TYca®⁴*^

c-P-^

cb

ea

At!

B»

[)

Zr^E

ET»r aa

gj& $ J. O⁰

r__ #/ - >

|^F7v--Js

‘V>

22.

f/

śŚWk

Najstarszy widok Wilna. (Wiek XVI.)

czy potrącono o sprawę mołdawską i że Jan Olbracht zobowiązał się uroczyście wojewodę na hospodarstwie pozostawić *). Przyrzeczenie takie mógł on tern snadniej uczynić, bo wiedział, że, gdy zdobędzie Kilię i Bia-łogród i twierdze te załogami pol-skiemi obsadzi, natenczas Stefan, z dwóch stron ściśnięty, będzie musiał rad nierad uznać zwierz

-A

Orodna

wi-Ttl ą;

chnictwo Bzeczypospolitej i trwać w wierności dla niej. Na tern skończył się kongres w Lewoczy, i Jan Olbracht powrócił do kraju, aby się dalej do wielkiej wyprawy przygotowywać. Gdy jednak sprawa nie była jeszcze do tego stopnia dojrzałą, aby mosty zrywać za sobą i Turków niepotrzebnie wyzywać, zawarł tymczasem na trzy lata, t. j. do 6 kwietnia 1497 r., rozejm z Baja-zetem ²).

c;

^»......... » „7-

mać*

^-wtSŁiumł jSk--

Zresztą wiodło mu się wszystko bardzo pomyślnie i szczęśliwie: Zator kupił, Płock do korony

Najstarszy widok Grodna. (Wiek XVI.)

T) L. c.... quod assernit sua maiestas nos contra promissa no str a eo animo suinpsisse arma etc.

³) Istnienie rozejmu tego podał w wątpliwość Caro: tom V, 701, ale ogłoszone w Cod. ep., III, p. 417 i 419, dokumenty oryginalne stwierdzają dowodnie wzmiankę Gołębiowskiego.

przyłączył, szlachtę pozyskał i na schyłku r. 1496 mógł już zbroić się na wojnę. Jedyna znaczniejsza nieprzyjemność, jaka go w tym czasie spotkała, to była śmierć długoletniego doradcy, rzec można, przyjaciela, Kalli-macha. Umarł on na panującą wtedy w Polsce zarazę morową dnia 1 listopada 1496 roku, umarł w pełni łaski królewskiej, szanowany i podziwiany zapewne przez

go w każdym razie niepospolitego człow ieka było ze strony Olbrachta krokiem rozumnym i politycznym. Prusak z pochodzenia, a więcej Polak, niż Niemiec, z przekonań i tradycyi rodzinnych, nadawał się Wacelrode szczególniej do spełnienia misyi politycznej w ziemiach pruskich, bo posiadał zaufanie stanów pruskich i był zdeklarowanym wrogiem zakonu krzyżackiego.

.s;a

_ my®*.

7^" -' _ j— - —

lyt

m.

W'

Pi gr

mn-j

Ł.

Sl

3H

!r niwu-T#'

^    /., -71

,J

V-

ii

ji

tfćl

... Jiwg tófgggfr' i

ifillSJ

ii»

,;yt li

<*fcT

3 j

iS§i’

0^C

■ 'r

JH

■i

7 ¹

, >.

Sś

ii

.■

•’

jfe: ■

77

ś?77

< *77

• *T1f 1*4

- % - IP

7.7

&M

II

WSk*

<n* 1 v':.:    ::■=# p

f7

PU

i JF 7? ^

«*pr]

• --.i

mSŁ-- -tj

JJl!

;,:> -<®S

; ^

illk

jy

af

KRrsi

B3

a*.

"^z—'—-

^<mm~

7 -*•*—"'•

,:Si59

Ludwisarze.

(Miniatura z Kodeksu Baltazara Bema.)

wszystkich, skoro za trumną zmarłego postępowało całe duchowieństwo z uniwersytetem i 15,000 szlachty, która wtedy już zaczynała gromadzić się na wyprawę turecką. Wdzięczny król uczcił pamięć swego nauczyciela pięknym nagrobkiem w kościele Dominikanów. Tak z zaufanych doradców .Jana Olbrachta pozostał tylko Łukasz Wacelrode, wtajemniczony w zamiary królewskie i zupełnie królowi oddany. Pozyskanie te-

Już wkrótce po objęciu rządów nad dyecezyą warmińską rozpoczął on spór z wielkim mistrzem o jurysdyk-cyę duchowną i stanowczein postępowaniem swojem tak przestraszył Krzyżaków, że uciekli się z prośbą o pomoc do króla polskiego,, bezpośredniego zwierzchnika zakonu. Wacelrode skorzysta! prawdopodobnie z tej sposobności, aby wznowić dawmiejszy plan przeniesienia Krzyżaków z Prus na Podole. P\.ozumowanie jego w tym wypadku było bardzo trafne. Kiedy Krzyżacy powoływali się na swoje przywileje, oświadczył biskup, że odnoszą się one do czasów założenia zakonu w Palestynie, obecnie jednak nie mają już znaczenia, skoro Krzyżacy nie spełniają najważniejszego celu swego, t. j. walki z niewiernymi. W ziemiach pruskich, otoczonych zewsząd narodami chrześcijańskimi, nie ma

egzystencyi swojej w Prusiech. Ale w epoce humanizmu i trzeźwiejszych na świat poglądów nie czyniły wybiegi takie żadnego wrażenia, a względy polityczne przemawiały stanowczo na niekorzyść zakonu. Jan Olbracht widział, że Krzyżacy, osiedleni w ziemi podolskiej, staną się wałem obronnym dla Rzeczypospolitej i że równocześnie Prusy wschodnie, oswobodzone od

i§;

'V'

[fi

i

i ysa

i UmI

Mi

I* w •-

fi i

La ’ 1|!|

ii

'A **

irmmf- 4§X # .P .

X- lllJii :Ł ⁴ •• ¹

..,Vf

f.. C Aft

ilń 4 ..i. L

.J

ki

Mg

\'/l f

. i-

- 1    ^3

. '    * ■' \ x

'^41'~ '"**'*4    4    '/    "    ..    .

zBE

Sil

t .. i-jg.

llSiS

;b.

•g

■m-i

SI

A>

Tl

aft'-***!

'    * **j‘

. || . L

rjt wm

-.4':

yi

-j

«j£*w

Król Olbracht.

(Z miniatury Graduału katedry krakowskiej.)

czy zna.

zakon i nie może mieć pola do działania; przeniesiony na Podole, stanie się tern, czem być powinien — tarczą ochronną chrześcijaństwa przeciw Turkom i Tatarom. Trudno nie przyznać, że Wacelrode miał słuszność zupełną, czuł to i zakon sam, kiedy, zrywając się do czynu, zamierzał głosić wojnę przeciw schizmatykom, aby w ten sposób pozornie przynajmniej uzasadnić prawo

władzy zakonu, złączą się ściślej z nową swoją oj-

Może być, że obok tego uśmiechała się ambitnemu biskupowi władza gubernatorska nad całą dzielnicą pruską, ale dla widoków polskich był taki gubernator o wiele dogodniejszym, niż wielki mistrz krzyżacki, oglądający się zawsze jeszcze na Rzeszę niemiecką

'

K-

.:.:i

b

•*■

■

Wy

i

'■i

r/j

KB

liii

i

/'i

I

JWŁ-

W

;

ff

AJ

< V|

\

as

'

ti

CJ>

i

<o

«? 5

J

M

i

'

Jife

i

i

>

L

w>

W-

TM

yrti

Mji

v

i

i

■

A

■ /A

■

m

■ \7ś

fl;

a

»,i g.»y§» i

p;:-

m

• I

' :

" j

A^

ąp 1

m

ifw

K

j

>A

■

mj

>>n

m

ip

W‘

w

<///

j/ł;

■Jljr

M

M.

m

I

Wi

'LWm: / >#>!

/

dW

*»&

5&1

/«?7 .A

* P j

sJTA

'

: *:

J

“.i

-m

ar/i

'* #* J#* ##

:#/f #w

%

> ■

IŚmM §

I

3£?    - >    <:-

p: - : •

1

liii

’

\

s®

W

r a

,4*te -#j

AkŁftarfiiftsM

5f

V'!

i ;4j

-Aj

X

1*5

Jderb województwa ruskiego.

>■

&■ ,J

- 5 «Śii

i poczuwający się do wspólności z interesami niemieckiemu Toż nic dziwnego, że król w zasadzie przychylał się do planów Wacelrodego, że pilnie z nim odbywał narady i że o przesiedleniu zakonu naprawdę zamyślał, znajdując poparcie nawet u swego krewnego Fryderyka brandenburskiego, który gotów był uzyskać na to pozwolenie cesarza i elektorów Rzeszy ¹ 2). Mówiono więc i o tern zapewne na kongresie lewockim, i wszystko zależało teraz tylko od wyprawy na Turków, od zdobycia Kilii i Białogrodu. Nagliły do tego także i in-

ochronną dła Polski i że upadek jej mógł pociągnąć za sobą bardzo groźne dla południowych prowincyi niebezpieczeństwa. Nie należało też wiele bu iłować na owym krótkim rozejmie z Bajazetem, bo świeże doświadczenia uczyły, że Turcy o tyle tylko warunki pokoju szanują, o ile to się zgadza z ich widokami politycznemu Wszak w trzy miesiące zaledwie po podpisaniu ostatniego traktatu, musiał Jan Olbracht skarżyć się w Konstantynopolu na nowe napady tureckie i na i zabieranie jasyru w ziemiach polskich i litewskich ¹).

ii

■o

mm

\\

dl

Sm

j^srb miasta £wowa.

pieczeństwa od nieprzyjaciela, u którego kardynalną podstawą polityki był gwałt i podstęp, który najświętsze traktaty w chwili dla siebie dogodnej gotów był złamać i podeptać.

Tak stały rzeczy na początku roku 1496, kiedy na

reszcie król pozyskał sobie szlachtę i mógł pomyśleć o wykonaniu swoich zamiarów. Natychmiast też po sejmie, dnia 2 maja, rozpisał on skąpo uchwalone podatki, w jesieni zjechał się z bratem Aleksandrem w Parczowie, aby go zapewne nakłonić do udziału w wyprawie, do mistrza krzyżackiego wysłał Piotra

ne okoliczności. Hospodar mołdawski, przestraszony Ani pakta, ani umowy nie dawały więc rękojmii bez-wzrostem potęgi tureckiej, błagał usilnie Jana Olbrachta o pomoc, powołując się na dawniejsze przyrzeczenia Kazimierza Jagiellończyka, na hołd swój, w Kołomyi złożony, i na obowiązek, jaki Polska wzięła przez to na siebie bronić swego lennika, przedstawiał, że, w razie ujarzmienia Mołdawii, Rzeczpospolita będzie wystawiona bezpośrednio na napady muzułmanów ³). Jakkolwiek pobudki, które skłaniały przebiegłego wojewodę do tych nalegań, mogły być niezupełnie szczere, to zaprzeczyć się nie dało, że Mołdawia była ścianą

') Cod. epist., III, 421.

Myszkowskiego i Marcina Rabę, kasztelana elbląskiego,    niewielki, ratuje się pożyczkami, które w pierwszych

żądając zwykłych w takim razie posiłków, i, ukończyw-    miesiącach 1497 roku dochodzą do poważnej sumy

szy to wszystko, rzucił się pomiędzy szlachtę, aby ją do pospolitego ruszenia nakłonić. W marcu 1497 roku widzimy go na małopolskim sejmiku w Korczynie, podczas gdy równocześnie wielkopolski obraduje w Kole, Dunajem i gotowych do wtargnięcia w ziemie ruskie;

35,000 złotych J). Ażeby zaś szlachtę do pośpiechu przynaglić, rozpuszcza dwór ²) wieści przerażające o ogromnych wojskach tureckich, zbierających się nad

--i

lltlg

; /{*’

m’

..

HiUtl

WĘ

m-; J

mi

i|

gfe

im

I-

i %5|

y» %- IB..,.

1««LJŚA§

■" s

fi i

|ć

£1

r.

••

ta

/i

g^.

W⁷

?:■

/~X

<r

N:

<fm

"<

x«,v

^ 1

m. m

i*

*8:

•mJ tę

*•’

te,

;r

źSi

ygj

L«Qd a

2g

4H

v ii

Wftf

-X

|.

5P?ot!8

Ubiory głów mieszczan krakowskich.

( Rzeźby Wita Stwosza w kościele Panny Maryi w Krakowie.)

a w pierwszych dniach maja bawi Jan Olbracht przez dni kilkanaście w Przemyślu, oczekując już na ściągające się nierychło chorągwie wojewódzkie.

Na całym obszarze ziem polskich zaczyna się teraz ruch wojenny na wielkie rozmiary; król, nie ufając widocznie sprawności pospolitego ruszenia, zbiera znaczne zastępy zaciężnych, a że dochód z podatków jest w listach do wielkiego mistrza, wymawiającego się od udziału w wyprawie, urosły te siły pogańskie do olbrzymiej cyfry 700,000 ludzi.

Pod wrażeniem tych alarmujących wiadomości b Pawiński: Sejmiki, 197.

²) Kronika Wapowskiego. Wyd. Akad. umiej., str. 23.

f

Fj

gflpj

wi

wwp J

SB

-W]

*.

ŁJi

M.

i ■*■

?~

r

(Si

w&NK&

jgjwi

w

1

m

:

■<

rJt

p I

* ś

m

I"

■

i

Bws .    ■,’■/i.:'ij£.i

*’■„ 7

v

[1

Środkowa rzeźba z ołtarza^w’kościele Panny Maryi w Krakowie,

(Dzieli Wita Stwosza.)

PL|

,

H

|#

M

<

K

,

k

ii

m {

. |

B J

. \

'

w

;

i

I'

M

^j

tei

■

™.

ig

;

■A

l¹!

PM?

KK,

'

p

*

^$am~

f

1

ć %,..: ~

mLZe#' .

Va

V-

M

Cg"**

A

£w*

f

as£^SSt

mm

rw

Bi

r?':

§8£S»I

M

iV

r

£ !&« *j

f/& "

&y

m

:m

,-»-

~ĘmM

*

1®' ^ •

/

■

H

m: * ?

r^r

SHi

■ Sv-    S1,*V

_ ~ ¹ :

M

Im

■

irz

>• ;

£&&

ag

* <

,»», .

w.

\

V

■ast *    *

Mg

H

rv

’

Są'

Dfi

IH

w*

®a

•>1 i Sm

r?;n

Es**--    '

&.t

i&ElSg

‘■£$3

v, i

fi j!

spieszą też ku Gologórom najpierw chorągwie małopolskie, 24 maja ruszają Wielkopolanie, równocześnie prawie wielki mistrz, sędziwy i schorzały Jan Tieffen,

udał się już ku Seretowi. Około niego gromadzą się, oprócz królewicza Zygmunta, liczni dygnitarze s\vieccy i duchowni; naczelnikiem sił zbrojnych jest Jan Trnka

li

W-

f*3 £;TfpM¹

iś

f:

*&■

** ■* $ĘSĘm®Ęm»

• II

ftA

",

i-

Z:/

r ' -.i

-    lii

Zv 'Hm

Z®. •'

Skrzydła ołtarza w kościele Panny Maryi w Krakowie.

(Dzieło Wita Stwosza.)

na czele hufca, liczącego 1,500 ludzi. 12 lipca spotykają się Krzyż icy z pospolitakami ziemi dobrzyńskiej pod Lwowem, zkąd król w ostatnich dniach czerwca z Raciborzan, towarzyszy królowi kanclerz Krzesław z Kurozwęk, biskup władysławski, o ile się zdaje, także kanonicy gnieźnieńscy, sławny później Jan Laski

jem

w chwili, gdy król już stal u granic Rusi Czerwonej, znajdowali się Wielkopolanie dopiero pod Lublinem, a krzyżackie posiłki pod Lwowem. Brak skupienia sił

,? ś'-..

",

fi? -

m'w

Ubiór głowy mieszczanina krakowskiego. (Rzeźba Wita Stwosza w kość. Panny Maryi w Krakowie.)

te.

Wk

(.

>*r

fm

i kolega jego Zygmunt ¹), Mikołaj Kościelecki, dziekan, słowem, cała Polska, jak długa i szeroka, napełnia się gwarem wojennym i skupia wszystkie siły swoje na pokonanie strasznego wroga.

Od niefortunnej ekspedycyi wrocławskiej aż do czasów Zygmunta Augusta i beresteckiej wyprawy nigdy nie rozwinęła Polska tak znacznej potęgi. Siły armii królewskiej obliczono na 80,000 ludzi, w co nie wchodziły wcale posiłki litewskie, które, chociaż nie dotarły dalej, jak do Bracławia, jednak, w razie dłuższego trwania wyprawy, mogły były zaważyć na szali wypadków.

Cała ta potęga atoli nie była, o ile przypuszczać należy, skupiona w jednem miejscu. Chorągwie woje-

wódzkie — starym zwycza-ściągały się leniwie;

i brak organizacyi, jako też rozprzężenie pewne w obozie, o ktorem współcześni kronikarze wspominają dość wyraźnie, wróżyły niedobrze o skutku wyprawy; nadomiar złego, zaczęły się szerzyć wieści, podające w wątpliwość właściwy cel królewski. Mówiono coraz

głośniej, że Jan Olbracht wybrał się nie na Turków, ale na wojewodę mołdawskiego, utrzymywano, że zamierza pozbawić Stefana ho-spodarstwa i na jego miejscu osadzić brata swego, królewicza Zygmunta. Jakoż przyznać trzeba, że pozory przemawiały za tern. Dla Zygmunta, niemająeego dotąd jeszcze stosownego opatrzenia, szukano już od datvna jakiejś dzielnicy na-próżno. Chciano, aby mu Aleksander oddał księztwo kijowskie, łudzono się nadzieją rychłej sukcesyi po Maksymilianie austryackim, który, zapewne podług zdania astrologów ówczesnych, nie miał żyć dłużej, jak dwa lata, myślano o księztwie płockiem po śmierci Janusza, jednem słowem, wszędzie, gdzie tylko otworzyły się jakiekolwiek widoki na mitrę książęcą, wysuwano kandydaturę trzydziestoletniego już królewicza. Nic dziwnego zatem, że i teraz imię Zygmunta wiązano z losami tak wielkiego przedsięwzięcia, nic dziwnego, że myślano o usunięciu wiarołomnego wojewody, które, Bogiem a prawdą, byłoby słuszną zapłatą za przewrotność chytrego Bogdanowicza. Ale kroku tak doniosłego nie mógł Jan Olbracht uczynić bez porozumienia z dworem węgierskim, a co więcej, wbrew uroczystym przyrze-

U Ulanowski: Acta cap. Gnez., p. 557.

czeniom, danym Władysławowi w Lewoczy. Kategoryczne zaprzeczenie królewskie, złożone w przytoczo-nem już wyżej „orędziuu, usuwa zresztą wszystkie pod tym względem wątpliwości, a obronę własną popiera najwyraźniej kardynał Fryderyk, który w liście poufnym *), pisanym do Wacelrodego już po klęsce bukowińskiej, mówi tylko o wyprawie tureckiej. Pomimo tego wszystkiego, wieść, rzucona z umysłu, czy nieopatrznie, rozniosła się z szybkością błyskawicy i doszła oczywiście do Stefana, który, sam wiarołomny i podstępny, mógł bez trudności w nią uwierzyć, a może też upatrując wielkie dla siebie niebezpieczeństwo w razie zdobycia przez Polaków Kilii i Białogrodu, od razu, jak to było w zwyczaju u niego, przerzucił się- na stronę

turecką, bo widział w tym sojuszu daleko większą korzyść dla siebie, niż w popieraniu wielkich zamiarów .fana Olbrachta. Którykolwiek z tych motywów skłonił hospodara do zdrady, jest rzeczą obojętną, dość, że, kiedy wojska królewskie w okolicach Lwowa się zbierały, on po dwakroć najechał, w spółce z Turkami i Tatarami, najpierw ziemię halicką, a następnie Kołomyję, którą zniszczył i zrabował. Przepłoszony tutaj cokolwiek przez podjazdy polskie, miał jednak tyle jeszcze czelności, że przez jakiegoś łogoteta usiłował usprawiedliwić się przed królem, wreszcie przyciśnięty, oświadczył wręcz, że jest ‘ poddanym tureckim i będzie nieprzyjacielem Polaków. Całe to postępowanie wojewody było tak zgodne z jego dotychczasową polityką i charakterem, że o prawdziwości „orędzia królewskiego¹¹ ani na chwilę powątpiewać nie można. Cóż miał zatem uczynić Jan Olbracht? Zdradzony przez tego, który go do wyprawy zachęcał, zaczepiony we własnym swoim kraju, musiał on, chociażby dla ratowania osobistej swej sławy, zwrócić oręż swój na ukaranie zmiennika, i żałować tylko należy, że uczynił to z pew-nem wahaniem, nieudolnie i, co za tern idzie, bez skutku. Zamiast bowiem, natychmiast po owych wypadkach, całą potęgą swoją uderzyć na hospodara, czekał król na zapowiedzianych posłów węgierskich. Zachowanie się Władysława i Węgrów było od samego początku wyprawy niejasne. Jan Olbracht uwiadomił brata o zamierzonej wojnie tureckiej i wezwał go do

a) List ten umieścił (Jaro w Analektack, dołączonych do Y tomu, str. 1006: quid impedierit Serenissimum Dom. Regem no-strum, quominus proseąui suum sanctum propositum po-tuerit...

udziału, otrzymał jednak odpowiedź, że Władysław, czy wreszcie z obawy przed interwencją węgierską, z powodu trwającego z Bajazetem rozejmu, wojny z Turkami prowadzić nie może. Już to tłómaczenie nie wróżyło dobrze o życzliwości węgierskiej, a od chwili, kiedy potęga polska zwróciła się przeciw Stefanowi, można było liczyć na pewne, że Węgrzy będą popierali hospodara. Zapolya, który pod nieobecność Władysława, bawiącego w Czechach, sprawował rządy w AYęgrzech i znany był z niechęci swojej ku Jagiello-

r‘e zdołano zdziałać nic ważniejszego. Czekano i doczekano się tego, że wojewoda sandomierski Bartłomiej Draffi, oczywiście nie bez wiedzy rządu węgierskiego, przysłał królowi listy zapowiednie, a marszałek Władysława, wysłany do Jana Olbrachta, zaprotestował przeciw najazdowi Mołdawii i gorzkiemi obarczył go zarzutami.

Wszystko to, a zapewne także i pora spóźniona

fg

i,

.■r.'

»

gpggg

SfPlP

i-.

31

al

Pp3

-itó^as

PM

KIK

Pi

? '

H?

P p|

=sś£#ftk

:r

. -Mi

■4

":3;

sSBPfSKla

jn

w.

li i

pimbL

iiPK

pSg^g?

-V~

■*-s>

SS*--,

Sfejj

ij-m

p^T/l I *1 * • #§■';

r^OPSS:^

I;

■_j

§T'/: '

ite& •

Sr

; ■ 3..~ *___

04

/ /^///^

Zwaliska zamku w Biesiekierach.

( Wzniesiony 1500 r. przez Wawrzyńca Sokołowskiego, wojewodę łęczyckiego.)

nom, nie zaniedbał zapewne niczego, aby Polakom jak największe zgotować trudności. Wobec tego mogła ocalić Jana Olbrachta tylko szybkość i energia w działaniu. Wyrzucenie Stefana z Mołdawii, jako fakt dokonany, byłoby niewątpliwie łagodniej usposobiło Węgrów, a i naród polski także do dalszych zagrzało wy-sileń. Tymczasem król wkroezył wprawdzie do Mołdawii i obiegł Suczawę, ale, czy to z powodu nieudolności w dowództwie, czy wskutek niesprawności pospolitego ruszenia, które miast zdobywać nie umiało, bo oblężenie Suczawy trwało od 25 września do 16 października — skłoniły Jana Olbrachta do odwrotu. Wycofawszy wojsko z pod Suczawy, stał on 23 października nad brzegami Seretu, a ztamtąd podążył przez lasy bukowińskie ku Śniatyniowi. Ale brak ostrożności i nieporządek, panujący w wojsku polskiem, zgotował ustępującym srogą katastrofę. Opadnięci w lasach przez Wołochów, Turków i Węgrów, na każdym kroku niemal hamowani w pochodzie przez zasieki, ponieśli Polacy znaczną klęskę i, po ośmiodniowej

m wm.

",    -: i-i ..

ita

I_- • :j.-

gj1

•Sr^-p?

■;s

i ||||

L-~

-tein

ii,:'⁻"

- ffi "

- -r-=I =g==Sgg

-- n -

rwSl

g^i

^tetete

teiteite m

tete'

I"-'".-

;=gs

^-te-

zr~~:.x~:£z~

feśl

Igj

g||g

fe,

gggggjg.

-----

,:iv35

im

;.v

V:-'

UpigKPr *3|

“V

wmm

taŁ

te

gttsśg

:

ite ■

.-Ił;

:W

gsr-gg

=gi

a^S

tetete

®jp

HH

===5

X-i

----

:.~i

iHf

esp -%

V'

fete

=r.

r=f= ■

r...^r

• T.:"~

...

Hl£Mi

Hjgj

-V- -

§Hi=

llijs

-r*

-?sa-^aśgpĘ

£55S:-;:

■=?

jj

d;.2i-r

tete_₌

--r^- ~..== ------- - -

ł-TJ

b£

=J

Z-~

•• - = |

fi

/ -_-T

J»^K-4Wi

fflf Vo (

dli

"ty

/"

te

•.

I im

K-': ~-L".

£

* „ % ftó' - ^    ^

1 WP* •

TO«tl

^Saafc*

=gg..

- i--.

-■ę .v    v *

g|

gp

I'’

- 1=

,i

8S

BP

fi j

'*

te -

===:

/)

tef

J\!‘ J ,

.........

•2tb

i|

li

- :^teE

PrF—

te"

li®

'mtsm

^tete “    ^

rm......^

."f

pte^

te-^

Bi

i;'¹

te

te

j?

;!i

pter

■7

te

ir,

nl

te.

ĘB

pi

,||

'■A

'te

te-

i(

,!

-ii

►@3L - , ..

■ >• * ^

fy

-•te

mm

g?Ś@P|iŁ— /'-

f. -~s

J-ż-

;■

['II

gj.i

m:’

--

ffl

■'

I*

te

mw

Ł-tevx^

ii

s3

,i*

C:

te-

,'^v*nW

■;

;4‘

'•te-

%/'A te

r*A

vvA

-_-v

pęfi¹’

tofe

fc

VV

. te*

_/*v

rte

tegS

mm

-fc-.

?\te

f-T

•("

—te.

§§3g|

teTtej

m

;\

te

'[ te, !’7

te

te

S''(

»tc --7--C.'.’ SS55 C

■ęf* -■* ęę*

Pomnik klęski na Woloszczyźnie za Jana Olbrachta.

krwawej walce, przybyli nareszcie dnia 2 listopada do Śniatynia. Straty wojska polskiego nie musiały być tak olbrzymie ^ jak to później przesadnie głoszono,

') Porównaj trafną uwagę Bostla: Zakaz Miechowity.

str. 54.

ale wrażenie moralne i upadek ducha podnosiły znaczenie katastrofy do nadzwyczajnych rozmiarów. Na tem tle ciemnem i ponurem powstaną niebawem najśmielsze i najdziwniejsze przeciw królowi zarzuty, przyobleczone więcej złośliwie, niż zręcznie w powagę „Rad Kallimachowych“, podsunie mu się nietylko zamiar

..

■■

łi

m.

iS

fc-

m-

mm

fis.

i'

i- fej

h-N'

1®

■4

i*.

Jierb ziemi przemyskiej.

(Takiegoż herbu używa ziemia sanocka.)

osadzenia Zygmunta na hospodarstwie mołdawskiem, ale obwini się go wprost już o zdradę własnego państwa i własnej ojczyzny ¹), o spisek z nikczemnym Bogdanowiczem na zgubę szlachty, która, bądź, co bądź, była wtedy znaczną i niepoślednią częścią Rzeczypo

J) „Rady Kallimachowe“ u Wiszniewskiego: Hist. liter. III, 455—459.

spolitej.. Podejrzenia te chwytać będą i powtarzać z zadowoleniem późniejsi trybuni szlacheccy w celu poniżenia majestatu królewskiego i zohydzą tern pamięć Jana Olbrachta tak bardzo, że nawet dzisiejsi historycy nie uwierzą najświętszym jego zaręczeniom i zarzucą mu wiarołomstwo i intrygę względem niewinnego i srodze uciśnionego Stefana.

Niemało zapewne przyczyniła się do tych ujemnych

Dzieje Polski. Tom III.

sądów o królu surowość, jaką okazał po klęsce buko-    wość. „Setki, może tysiące"⁻ *) majątków mniejszych

wińskiej, i niepowodzenia, jakie wyprawa ta na Polskę    i większych odjęto winnym i rozdano pomiędzy zasłu-

ściągnęła. Opieszałość, niekarność i swawola szlachty żonych, a bezpośrednio prawie po tym dniu sądnym

mm

H    ■ ' . .........

. •’ ___

:••    ..• • ■■    ' - ■ ■ . . . .

i i , tSsKfel

x*

i'*' 7” tlili *fl\l ' ;    * "‘U%Ą "‘jii T’ 4?\

fi

:

idiilgyg^^ 'ita a

;    •?><< . lis. •

-. .

■

m KSgŚgE :

i •.,.

fcRMÓ

fflK

■,a

■W

**

r/iR**»

Ł

....

:M1S

» r* |

Sl rf'*:.‘ ;,,y-v^|

. . ;-'

7 ,N^- <•■. VN#ws»fe . , 5%

* -■ ..

,    .    .    - A . -

•. .' *

':• •■■; ó. łA WT^C $»£    '• •■•

:>v.    W-¹

t: ■•■•' Sv ■. ' . * -.■A

JŚL i

Pi

X;.a¥/<

V

-y    \ ’<‘i : v. f, "aj •■ I

-f-CfT"¹' >.    •#

■:.." h ■-" ■ w i.

•I

Mr

*■

§*

¥k

%    <£v

^53P'

■ -f!

X *3fv

n Wi

ff -ft

?•! i .. kit

m. '■ **n. *

**

1:

^ .

>v

;

v >'■

^ %

I ^ ^    \

, :

*

X/: a/⁴

■ sf %

> a?

, A?

I;

•'

^V.

•'

r%

w/ a

7-"%^

Wm\ ;-i

ś- % f wi .1

la

am?

:a i ? !

m m

4«    ■ A • 4va

?’v IV

I mi

IsStój&s

1

r ^

i f,

Ul

..

—i i .-r> ] !

f'/

“•i

Bf,

•JX

'£ I

fi

Środek ołtarza w kościele Panny Maryi w Krakowie. (Dzieło Wita Stwosza.)

podczas wyprawy musiały snąć srodze dokuczyć Janowi Olbrachtowi, skoro teraz z taką bezwzględnością, w historyi naszej rzadką, zaczął wymierzać sprawiedli-

dla szlachty, zwaliła się na kraj straszna zawierucha

J) Pawiński: Sejmiki, str. 197.

tatarska, odwet mściwego hospodara, i zniszczyła Ruś całą aż do Kańczugi. Ogołocony ze środków pieniężnych, przygnębiony ostatniemi wypadkami, nie mógł Jan Olbracht zapobiedz złemu. Sejm, który się zebrał w Piotikowie w roku 1498 celem „ocalenia Rzeczypospoliteju, uchwalił wprawdzie czopowe i pogłówne po groszu od osoby, ale zanim pieniądze z podatków wpłynęły, spustoszyli Tatarzy po dwakroć w jednym roku ści, a Ruś, ogołocona z wszelkich środków obrony i opatrzona tylko garstką niepłatnych i zgłodniałych żołnierzy, w śmiertelnej trwodze czekała zlitowania Bożego. Upłynął tak rok 1499, sejm, dla choroby króla obradujący w Krakowie, uchwalił podatek 12-gro-szowy, zaczęto obwarowywać na prędce Kraków, Sandomierz i Lublin, starając się równocześnie w drodze dyplomatycznej o zażegnanie grożącej burzy. W tym

ift!

\\

ii

ir r

ii

Wierzch ołtarza w kościele Panny Maryi w Krakowie. (Dzieło Wita Stwosza.)

południowe prowincye i wielką zdobycz uprowadzili bezkarnie. Tymczasem skarb świecił, po staremu, pustkami, przymierali głodem zaciężni, którym poru-czono obronę Kamieńca, a Piotr Myszkowski, wojewoda bełzki i starosta ruski, jako też Spytek z Jarosławia, wojewoda krakowski, obsyłali króla co chwil?, listami, błagając o posiłki w ludziach i pieniądzach. Niebezpieczeństwo bowiem groziło w r. 1499 na nowo, od południowych kresów nadbiegały alarmujące wieści o kupieniu się hord tatarskich, Jan Struś widział je pod Chmielnikiem, codzień spodziewano się strasznych go-celu wysłał Jan Olbracht już przy końcu roku 1497 obszerny memoryał do Władysława, usprawiedliwiając się z zarzutów, jakie mu czyniono. W odpowiedzi na to przybyło do Krakowa poselstwo węgierskie, i w roku 1498 przyszło wreszcie do układu, obejmującego także Stefana. Oba państwa miały odtąd żyć w zgodzie i pomagać sobie wzajemnie przeciw Turkom, działając w porozumieniu w hospodarem mołdawskim, który w tym akcie występuje jako zupełnie niezawisły monarcha.

Taki niespodziewany obrót wzięła wyprawa,

Hi

mmmim

^§§Ę/g:

W

9{Bs=v;    -3

fc.^^gea

'ZcSZS

-jĘĘĘĘBĘ

-...- - PPs,

ySstsB

S3SR

>5

Eg

Ł-: “

r<

SE

SBSSl«

- *}&£

W -i: Lv-r-yk

••r-

Es

z'*::'.: 4

Milllpp

Ba r-v

f If

SI'!' m ł ’' ilw

mm

?v4-S

"fl

fi'I

Aa

\m

UWi

“■ lis

SHE

*9

'i

gg

iSi

mms:

ti **»«*■ ** **«^*^*

im

0 PU

g| Af

*'■>

ba

,/

-*w

a/-

PV>'

<***£

- ........

l.

Ik

m ^ mm

^mśmrnt-

IMM

•* f

ŁJ

SS

£*S~5™te2j-?^51

ftp;

ąyigm

£?l~??^sa=ś5i_______

__sr • j Z-Z‘^~ ™'Eb^trs

SSSSiA-^rjif;

• . -..    _v,_ __ $.rm

a~~B

SjSBa^S^feaśśs.^^gsaiS;—=ir~~~    * v

z£sz£&''Ź *! ’PP-Z-: .PT z—.—-'-.

~ yy-SŁA¹' .___..4'^ • =

WigSSH

-'C '.

*_    *0.'    \YY\\•

.^xŁ.*    ii■ cx^;'K 'v \' -\

*' ^ .

Ł~.Ą.- .-.'jjjjjfiasr. jHśśsT;Tj^rsrsat=^E=-=: Ą

-.:• :    Ar.;;________ _.—

A :    • - ~r -

■ ■ '“r:

bSSfe

SSS3

lH

-rZffiSKrWS?*

jfaKaaaacaŁs^.

sa

Bi

ip

W.

II

Ul

I:

■I

■w;

pi

s,

&; zJL

rH.

HŚI3

,

Hf?

i.

PS

:cYf-

f*.

Mi

są:

...

■■

T-

pij

m

•7fV

rą^y!m

YYTM

'r.

mm

*•'

'•Aw

z:

&JP5

.7

nr

K-!

.'J-

ai

i^a

ti

2li

BP]

I)

MiS

iSpf

1

4 v 4

£ 4 5

m i

:Pg.

I -

i®

Iff

sap

fjRl?

ggijf: 1

mum

Sr as

-•

15

ii :

r;v

st.

§§S

yil

SlIH&s

$a£ .T.JŁ*

Y?SP

?§p

^£■1

f?r:.;:

'SvS3Ś-.v ■

^CSii

■ .■    i-.,,.

r^SBETS??

iSSS

sf£

lłe rug i no.

Bembo.

Micheloni.

Mikołaj Kopernik.

Z obrazu Wojciecha Gersona.

Castigdione.

Dominik Marya.

Aleksander YI.

Leonardo da Yinci. M. A. Bounarotti.

Cezar Borgia.

Fracastor.

Bramante

Mikołaj Kopernik, wykładający astronomię w Rzymie 1500 roku.

¹

)    Caro: Gescłi. Polens, t. V. str. 700.

²

)    Orędzie króla Olbrachta, Cod. epist.. III, 444.

z wielkiemi połączona ofiarami. Zamiast sławy i pogromu Turków, o czem marzył Jan Olbracht, przyniosła ona królowi same upokorzemia, a na Polskę niezwykłe ściągnęła klęski. Nastąpić musiał więc teraz zwrot tak w polityce wewnętrznej, jak i zewnętrznej, wypadło bowiem dążyć do skupienia sił i do pozyskania nowych sprzymierzeńców, aby stawić skutecznie czoło wyrastającym zewsząd niebezpieczeństwom. A jeżeli takie przekonanie panowało w Polsce, to jeszcze więcej musieli się do niego nakłaniać Litwini, uciskani srodze przez Moskwę i Tatarów krymskich.

Stosunki litewskie.—Unia w r. 1499.—Przymierze z Francyą w r. 1500.—Sprawa pruska. Wyniesienie Aleksandra na tron wielkoksiążęcy, bez wszelkiego po-ograniczeniem władzy monarszej na korzyść szlachty i możnowładztwa, a różnił się od konstytucyi polskich z roku 1496 tylko większą jasnością i względnością dla mieszczaństwa.

Jeżeli ta samodzielność mogła w sercach patryotów litewskich budzić pewne zadowolenie i jeżeli marszałek Litawor Chreptowicz, przy wyniesieniu Aleksandra na tron wielkoksiążęcy, przypominał czasy Witoldowe i wzywał księcia, aby sprawował rządy nie na sposób czeski lub niemiecki, lecz w duchu tradycyi litewskich, to wypadki, bezpośrednio potem następujące, dowiodły Litwinom, że marzenia ich o odrębności politycznej urzeczywistnić się nie dadzą. Przeszkadzała temu prze-dewszystkiem potęga Moskwy, sięgającej po panowa-

IP

mmm

feSi

A":

......... ............ ..

Spód ołtarza w kościele Panny Maryi w Krakowie. (Dzieło Wita Stwosza.)

rozumienia z Polakami, było walnem zwycięztwem litewskiego partykularyzmu i oczywistem miemal zerwaniem unii. Rlizkie pokrewieństwo obu władców przeszkodziło wprawdzie dalszym skutkom tego nierozważnego kroku, ale nie mogło przywrócić dawniejszej harmonii. Na pozór pozostało wszystko tak, jak dawniej: Olbracht używał tytułu „supremus duxu, Aleksander pisał się „magnus dux“, poza tern szły rzeczy zupełnie inaczej, i na każdym kroku objawiała się dążność do odrębności politycznej. Wyrazem tego kierunku był przywilej, wydany przez Aleksandra w roku 1492, gdzie wielki książę przyrzeka godności duchowne nadawać tylko Litwinom i gdzie z naciskiem oświadcza, że, stosownie do potrzeby, będzie wysyłał posłów wielkich do państw ościennych, do Polski, do Mazowsza, do Prus, Inflant, Tatarów zawołżańskich i t. d. Zresztą przywilej cały nie był niczem innem, jak tylko dalszem nie nad całą Rusią, przeszkadzały bezustanne napady Tatarów krymskich i cały system polityczny Iwana Wasylewicza, obmyślany na zgnębienie litewskiego państwa. Co chwila odrywał on na kresach wschodnich znaczniejsze obszary kraju, przyjmując pod swoją opiekę drobnych książąt ruskich, co chwila pustoszył grody pograniczne, a kiedy Litwini wreszcie chwytali za oręż, aby gwałt gwałtem odeprzeć, wypuszczał na nich Tatarów krymskich, wiernego sobie Mengli Giraja, i tą taktyką udaremniał wszelkie ich przedsięwzięcia. Nic dziwnego zatem, że, w takiem położeniu będąc, chwycili się Litwini ostatecznego środka i że postanowili z niebezpiecznym wrogiem nawiązać stosunki przyjazne. Najlepiej nadawały się do tego związki pokrewieństwa, przypominające także czasy Witoldowe. Rozpoczął więc w tym kierunku układy Jan Zabrzeziń-ski, starosta trocki, z wpływowym bojarem moskiew-

Li'!

Posążek żelazny, wykopany pod Lwowem.

czona

,fyrV,r"A'v

Ul

CHI 11

'i

li

Ig

,    (Jest to mała karyatyda, z dawnego rzymskiego    .    .    .    ,    .    ,

zaniepokojony małżeństwem Ale- zbioru skopiowana; ponieważ jednak jest ona od- badico, pomiędzy mnemi, do kro-

lewem żelaznym, wnosić można, iż nie jest pierwotnie rzymską, lecz z późniejszych pochodzi czasów, najdalej z XV lub XVI wieku. U spodu umiesz-

śrubka wskazuje, iż była przeznaczoną do cyj teraz bawiący W Medyolanie, umocowania na czems; prawdopodobnie musiała    Ł

służyć za ozdobę jakiegoś ganku, sprzętu lub kominka w średniowiecznej komnacie.)

skim Iwanem Jurjewiczem, i, po długich, nużących targach, przyszło do skutku małżeństwo pomiędzy Aleksandrem a córką Iwana Wasylewicza Heleną w roku 1494 i pokój pomiędzy Litwą a Moskwą. Z oczy wistem pogwałceniem praw litewskicłi zagarnął Iwan przy tej sposobności znaczną ilość dzierżaw kresowych i w umowie ślubnej zastrzegł się, że córka jego będzie trwała w wierze prawosławnej i nawet dobrowolnie na katolicyzm nie przejdzie. Małżeństwo nie przyniosło spodziewanych korzyści, przeciwnie, wznieciło nowe pomiędzy Aleksandrem a Iwanem zatargi.

Wielki kniaź moskiewski gniewał się, że ślub córki jego odbył się w kościele katolickim św. Stani-

sława, że Aleksander odesłał do Moskwy orszak rosyjski, towarzyszący Helenie, i że wielka księżna nie miała na zamku prawosławnej kaplicy, lecz musiała słuchać nabożeństwa, przynajmniej z początku, w kościele katolickim. Z drugiej strony cała rodzina Jagiellońska, królowa matka, siostry i bracia Aleksandra nie byli dobrze usposobieni dla prawosławnej, obcej im pod względem wyobrażeń, pojęć i o-byczajów; nie sprzyjało też Helenie duchowieństwo katolickie, upatrujące słusznie w tym sojuszu z prawosławną Moskwą przeszkodę dla energicznej i skutecznej propagandy katolickiej. Ale i pod względem politycznym nie dopięli Litwini zamierzonego celu. Iwan, po staremu, trwał w przyjaznych stosunkach z Men-gli Girajem i hospodarem” mołdawskim, a kiedy chan krymski, ksandra z Heleną, zapytywał w Moskwie o znaczenie tego związku, odpowiedział mu kniaź:

„twoim przyjaciołom będę przyjacielem, wrcrgom twoim wrogiem “. Całkiem inną była polityka litewska. Aleksander starał się o utrzymanie jak najlepszych stosunków z Krymcami, obsypywał chana podarunkami, nie szczędził mu komplimentów, napady tatarskie znosił z podziwienia godną cierpliwością, słowem, czynił wszystko, aby uniknąć nieporozumień i wojny. Taktyka ta była błędną stanowczo. Raz w roku 1493 starosta czerkaski, podrażniony zagonami tatarskiemi, wyprawił się do Krymu, zburzył świeżo wystawioną przez Mengli Giraja twierdzę oczakowską i dowiódł tym śmiałym czynem, jakich środków użyć należy na poskromienie rozbójników. Ale Aleksander wolał trzymać się dyplomacyi, niż oręża, i tym sposobem ośmielał i rozzuchwalał coraz bardziej Tatarstwo, podburzane przez Moskwę. Wszystkie te okoliczności przekonały Litwinów w krótkim bardzo czasie, jak błędną była ich polityka. Oddzieleni od Polski, wystawieni na ciągłe napady Tatarów i zagrożeni przez wielkie ks. moskiewskie, mogli oni liczyć tylko na związki swoje z Szach-Achmetem, podupadłym chanem Tatarów zawołżańskich, i na własne siły. Nieudolność Aleksandra jednak nie mogła i pod tym względem żadnych dawać nadziei/pozostawała zatem jedna, jedyna droga dla Litwy: przywrócenie unii z Polską. Jakoż od roku 1496 zaczynają się już układy w tym kierunku i spotykają się niebawem z podo-bnemi usiłowaniami ze strony polskiej. Wpłynęła na to szczególniej klęska bukowińska i groźne niebezpieczeństwo od Turków i Tatarów. Kiedy zawiodło szczęście wojenne i kiedy rozwiały się wielkie nadzieje, jakie wiązano z wyprawą turecką, zwrócił Ja* Olbracht usiłowania swoje w innym kierunku. Głównym celem polityki jego było teraz utworzenie wielkiej koalicyi przeciw Osmanom. Do tego zmierzał pokój i przymierze z Węgrami, do tego parli wszelkiemi siłami We-necyanie, którzy, straciwszy, po klęsce pod Modonem, posiadłości swoje w Peloponezie i zagrożeni bezpośrednio już w Istryi i Dalmacyi, szukali po całym świecie pomocy i sprzymierzeńców. Z ich to inicyatywy może, a niewątpliwie z ich współdziałaniem, powstała we Włoszech myśl wielkiej koalicyi, spotykająca się z planami Jana Olbrachta. We wrześniu roku 1499 pisał doża wenecki Augustyn Bar-

la Władysława: „tak ojciec św., jak i arcychrześcijański królFran-

obadwaj sprzymierzeńcy nasi, chcąc razem z nami stawić czoło coraz bardziej grożącym niebezpieczeństwom, postanowili wezwać wszystkich monarchów chrześcijańskich do podjęcia wspólnej wyprawy krzyżoweju. Otwierała się w ten sposób nowa i niezwykła kombinacya: miejsce Habsburgów miał zająć przedsiębiorczy Ludwik XII, na czele wyprawy miał stanąć, tak, jak niegdyś za czasów Piusa II, papież Aleksander VI. Dla Polski, zgnębionej ostatniemi klęskami, było przedsięwzięcie takie niezmiernie pożądane. Z góry można było przewidzieć, że dyplomacya włoska i francuzka będzie się starała wciągnąć i Rzeczpospolitą do przymierza i że wynikną z tego dla Polski tern większe korzyści, im znaczniejszemu rozporządzać będzie siłami. Zbliżenie się zatem do Litwy i ściślejsze z nią połączenie było w tej chwili warunkiem większego lub mniejszego powodzenia wT polityce zewnętrznej. Wobec takiego usposobienia stron obu, nie mogło wznowienie unii jednak wyjaśnienie ważne co do wyboru króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego. Postanowiono mianowicie, że odtąd ani Litwini bez wiedzy i rady Pola-

*••• *.....•«

....

Ł; i

,,

f|

'..1

£S»aes

KK.I#

»»**e

i,

lljlfpip

ii

te’

''^swcT'

^*1

;;p

*'*****

Grobowiec Piotra z Bnina Moszyńskiego, biskupa kujawskiego, w katedrze włocławskiej.

(Grobowiec ten wystawił Filip Kallimach, będący w nader przyjaznych stosunkach z biskupem Piotrem z Bnina. Wykonał go prawdopodobnie Wit Stwosz, wybrawszy jako materyał do swego dzieła marmur czerwony, czyli szwedzki. Po bokach grobowca znajdują się herby, podobizny których widzimy na załączonych rycinach: z lewej strony — herb Brog, czyli Leszczyc, z prawej — Łodzią, który mieści się także na samym grobowcu, u stóp biskupa, z prawej strony. Umarł Piotr z Bnina 1493 r.)

znacznych napotkać trudności. Przyszło ono do skut-ku^-rzeczywiście w maju roku 1499 na podstawie aktu, spisanego niegdyś w Horodle w roku 1413, zawierało ków, ani Polacy bez rady i wiedzy Litwinów monarchów wybierać sobie nie mogą.

Bezpośrednim skutkiem tego ściślejszego połączę-nia Litwy z Polską i przymierza z Węgrarm, do którego wszedł i Aleksander, było zaostrzenie stosunków pomiędzy Litwą a Moskwą. Pograniczne zatargi i niepo-

Stanislawa Hlebowicza i Iwana Sapiehę, uwiadomi! kniazia o przymierzu swojem z wojewodą mołdawski:)! i zaprosił go do udziału w wojnie tureckiej, a za-

|Sg

-!ęr.

■&***

pi

g.

l: i

iV.S!

•1

Szkic Jana Ma tej Id.

li

i Wj ;•%

,>28*;

31

sWm

arESa^

• ''Ąm

••II

aJS

i r-o

k*,7j

■j.'

.1

fe'

Jf

«•**:

"* *>>

V

**

l/:

yP;

k*S

Ajgi-S

JS#

vA\|

5. |

jp]

F3

i v;

r.

Li

f*

Z".

l]

:• . ;

[f *&*

'a

;,v/^

ta5j

'[-Z*

>,

A;|

hy

w: v

za

■*

Jjióp

■ -LiCi

W0:-*

Et

Zi

£śeń!MM

. '■***},*&.

ffl'

'■i»5

Wpływ uniwersytetu na kraj w XV w. — Nowe prądy. — Husytyzm i humanizm.

(Ze szkiców (lo cywilizaoyi polskiej Jana Matejki.)

zii

'km

Iwan ze swej strony te same zarzuty i mniemał, że

rozumienia, trwające bezustannie, mimo pozornego po- razem uskarżał się na pogwałcenie granic, podniósł koju, były niewyczerpanem źródłem wzajemnych re-kryminacyi. Kiedy Aleksander przez posłów swoich, ; Aleksander pierwszy naruszył traktaty, skoro odmawia

mu w listach tytułu „władca całej Rusi“. I to życzenie, jakkolwiek dla Litwy bardzo niebezpieczne, gotów był spełnić powolny Jagiellończyk, ale żądał wzamian, aby Iwan zrzekł się na wieczne cza^y pretensyi swoich do Kijowa i przestał podburzać Mengli Giraja. Tak z jednej i drugiej strony odzywał się w rokowaniach ton coraz ostrzejszy, i wojna wisiała w powietrzu. Właściwą jej przyczyną nie było nic innego, jak tylko wznowienie unii litewsko-polskiej. Wydając córkę swoją za Aleksandra w chwili, kiedy Litwa do samodzielnej dążyła egzystencyi, mógł się Iwan łudzić nadzieją zagarnięcia dzierżaw litewsko-ruskich, od czasu jednak.

i w r. 1500 wkroczyły dwa wojska wielkiego ks. moskiewskiego na Litwę, zdobyły Mceńsk, Sierpiejsk, Brańsk i Putywl i kusiły się nadaremnie o Smoleńsk. Litwinów zastał ten napad—rzecz bardzo dziwna—zupełnie nieprzygotowanych. Z nielicznem wojskiem więc wyruszył na spotkanie nieprzyjaciela tak wsławiony później Konstantyn książę Ostrogski. Dnia 14 lipca 1500 roku przyszło do bitwy nad brzegami Wiedroży, i Litwini ulegli przeważającej potędze Moskwy, sam wódz naczelny, a obok niego znaczna liczba znakomitych Litwinów dostała się do niewoli Moskwy. Wrażenie tego zwycięztwa, szczególniej w Moskwie, było

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

p~t

K,

Tfc, ^

SE*⁵*

rf *

SiSM

mm

pi.

■.mmi

-lii

sja

In

f rm

iMl

ii

i jfr$.

tm

JHK

i/m

Y/A

x.

“i

;v

WSm

Tc

w//,

mi

pi

■K ,/

rai

— ,. T.-

E^=r-

y*L

llSfa

rn

ii (a

■U

•; -TA

JO

mm

$mm

t. >

p

Ili

WmSM

i Jmm

I

II

'TH

<3

Rysunki Juliusza Kossaka.

Pacholę z mieczem. Magnat i szlachta. W oddaleniu mieszczanin

krakowski.

(Rysunek wzięty z Pontylikahi Erazma Ciołka.)

gdy Polska silniej, niż poprzednio, związała się z Litwą, traciły zamiary tego rodzaju wszelką podstawę, i pozostawała tylko droga gwałtu i zaborów. Na nią też wszedł niebawem Iwan, a pozorów dostarczyli mu drobni książęta ruscy, którym także zapewne nie dogadzała unia z Polską i którzy, nie mogąc wybierać sobie dowolnie księcia i przewodzić na Litwie, przenosili jarzmo Moskwy nad łagodne rządy poczciwych Jagiellonów. Narzekając więc na prześladowanie religijne, jakiego w Litwie wcale nie było, poddawali się ci kniaziowie Moskwie wraz z rozległemi dobrami, które otrzymali świeżo od szczodrego nad miarę Aleksandra.

Nadużycia te i gwałty wywołały wreszcie wojnę,

wielkie, ale skutek zawiódł oczekiwania, bo i Smoleńsk się obronił, i Mengli Giraj, mimo uroczystych swoich obietnic, Kijowa nie zdobył, zadowalając się złupieniem Wołynia i ziemi lubelskiej. W chwili, kiedy się to działo na dalekim wschodzie, oczekiwał Jan Olbracht z gorączkową niecierpliwością skutku rokowań dyplomatycznych z Francyą, republiką wenecką i Węgrami. Łatwo zapalny umysł jego oddawał się już daleko sięgającym nadziejom, widział w przymierzu z Ludwikiem XII zbawienie Polski i nieocenione dla całego chrześcijaństwa pożytki. „Nigdy jeszcze królestwo to — tak pisał do Wacelrodego dnia 3 stycznia 1500 r.—nie miało lepszej sposobności do zaradzenia sprawom swoim i doprowadzenia ich do stanu pomyślnego i spokojnego, z największą swą chwałą, jak obecnie, kiedy prawie wszystkie państwa chrześcijańskie w nieustannych walkach nawzajem się gnębią i prześladują. Ofiarują nam bowiem środki nie do pogardzenia i wcale dogodne, któremi i stan rzeczy w Prusiech moglibyśmy utrwalić, i być bezpiecznymi od Turków, i, tak od stolicy apostolskiej, jak od króla rzymskiego, rozliczne osią-swej śmierci wyszukał on jeszcze w roku 1496 stosownego dla siebie następcę w osobie młodego Fryderyka, księcia saskiego, który pobierał nauki w Sienie i w Lipsku i słynął z rozległego swego wykształcenia. Otóż zdawało się Tieffenowi, że w chwili tak krytycznej dla zakonu, wobec przedsiębiorczości Olbrachta i ambitnych planów Wacelrodego, będzie rzeczą nadzwyczaj korzystną godność wielkiego mistrza powie-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

'Im

llfj

Mm

.u

mm

mm.

II

ty

apis

jiiiin

te

'm

pal

fiaŁ

IU

-S

=S

i

};

ii

‘iiii.iii.il T ~~i

pr

Rysunki Ju’.iusza Kcssika.

Chorążowie królewscy z proporcami, w pełnych zbrojach. (Rysunek wzięty z Pontyfikatu Erazma Ciotka.)

gnąć korzyści*. I rzeczywiście można się było wtedy spodziewać, że, jeżeli liga, projektowana przez Wene-cyan, przyjdzie do skutku, polityczne położenie Europy stanowczej ulegnie zmianie, a Polska przedewszystkiem uwolni się od intryg Maksymiliana. Ta ostatnia okoliczność szczególniej musiała w tej chwili wywierać niemały wpływ na zapatrywania i postanowienia Olbrachta. Już podczas wyprawy bukowińskiej bowiem, w roku 1497, zakończył życie we Lwowie sędziwy mistrz krzyżacki .Tan Tieffen. W przeczuciu może rychlej rzyć księciu, spokrewnionemu z potężnym domem panującym niemieckim, który, mając związki i poparcie w R.zeszy, zdoła daleko skuteczniej stawić czoło Polsce, niż każdy inny dygnitarz zakonny. Skłaniały Tieffena do tego jeszcze inne względy. Oto, na kilka miesięcy przed wyprawą turecką, w sierpniu r. 1496, zgłosił się ojciec Fryderyka Albrecht, książę saski, do dworu polskiego z prośbą o rękę królewny Barbary dla starszego syna swego Jerzego. Małżeństwo przyszło rzeczywiście do skutku, wesele odbyło się w pierwszych miesią-

m

DG)

/v;V'¹

o

M.

a

I

gg~g

rK

::-i

agą

s

o

I/|l

1

liii

i

•i •

|

,[

3S

•■:

fj

r--

f:i

%

I

a

Ł '

I

i

,

U

i¹¹

i

f

it'

i

S;j

1

;

i:

! ‘ii

i

v

Kii!

EC

*■!

ii

I

P

i

£

I

IV

m

7;

li

;

t

i

!'■

i:

i

::

!

H

■

||

i:

fi

11=

'■

i

•j

t i

liii

i’

.

p

I

I

N

'i

i,

juW

i

■■f

'

|

Si

I;

'

eo'

A

!j

¹

/ .fi'.

.

:

Jfill li

4

E

u

.

"i

I

*

11

I

-

■’

lii

jlt

i¹

ii

i

i;

u-;

W

g;

ii

BH

r^-i

Hft

r

- ^

••

lr

i

'O*

i

"

SM

■

-■'-'is--■■

' .0.

jJl

Wi

m

,1

i!

;■'!

ł|,!ji;i|| f

'mi ,3

i F

i

ł

!-.;»*»

■.iiir.

fi

;/ i

i|

pif

ii

1

?

igl

m

m.

i ■* i sm

- -.

> -im

•-*• i

i

II

¹

t'

p|

■

Mi

I

ii-

•ii'

'Silili

h

H

i

i

r

Ili'

1

■

n|'.i

■ r

m

■

l i

".....H

IIII1IIU

.'■V;

a

.»

fi

Bill!

U

-

•'i

= :.

rŁ-‘j

k iii i

iw Ii

i: i

5.

• V/

E

M

. '•    --V

RS

ąj

1

\

V*

Ę

r-

'A

Pi

aj

1

^p“'

■;

H

I

ii

rns¹^

jgpjggg

- *

H

i.

1

i

1

......

liii

ma

i

¹

Ul?¹

ii

fil

i

KI

::

Jj||

m

V5s

ii i

r?'

Si

Ul

i ii*

Sili

Fji

LV

rf

v im

_ •.

lf-

P*'

II

'fi

i

i

I

ri

s;

^7 -

rj?

O

B€

-Tnrf:"h

$r-W

,

n^h

t *.

\

^26

..?

853

:

:

W-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XYI.)

!:ł

ii

A-

i,

'1

Ir

i*

ii II

ii

/A

li

II

IŁ

cyacyą stal Maksymilian, zaniepokojony owem pro-jektowanem zbliżeniem Jagiellonów do Francyi i rze-czypospolitej weneckiej, i że gtównem staraniem jego było Polskę zatrudnić sprawami domowemi i odciągnąć od wszelkiego mieszania się do zawikłań zachodnioeuropejskich.

Jakoż pod pewnym względem powiodło mu się rzeczywiście, bo kiedy Jan Olbracht w roku 1499 przez posłów swoich, Jana Szadkowskiego i biskupa chełmińskiego, zawezwał mistrza, aby się stawił na sejm piotrkowski w celu złożenia przysięgi i przysłał posiłki na wojnę turecką, odpowiedział Fryderyk, że nie miał czasu jeszcze rozpatrzeć się w swojem nowem państwie, aby mógł przysłać pomoc znaczniejszą, co się tyczy przysięgi zaś, to przez posłów będzie z królem traktował. Posłowie ci stawili się rzeczywiście 1 marca w Piotrkowie z oświadczeniem, że mistrz, z powodu upadku ekonomicznego krajów swoich, pomocy udzielić nie może, a o przysiędze gotów osobiście z królem pomówić, skoro ten do Prus przybędzie. Wykręty te dowodziły jasno, że Fryderyk dąży do oderwania się od Polski, licząc na poparcie Rzeszy i cesarza, jakoż odpowiedź, którą dał Maksymilian Olbrachtowi, gdy król użalał się przed nim na postępowanie mistrza, uchyliła wszelkie pod tym względem wątpliwości. Oświadczył mianowicie cesarz, że Fryderykowi, jako członkowi

Rysunki Juliusza Kossaka.

Dostojnicy państwa, niosący klejnoty koronne.

1)    Czapka amarantowa z futerkiem białem; delia pomarańczowa, obszyta białem futrem; żupan żółty, czarnem i złotem lamowany.

2)    Wierzch sukni oliwkowy; kołnierz zielony; rękaw od spodniej sukni amarantowy; spodnie niebieskie w złote pasy; trzewiki

czarne.

(Rysunek wzięty z Pontyfikału Erazma Ciołka.)

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Al

,v\

iBl

cach roku 1497, i wtedy to zapewne uczynił na dworze saskim Jan Tieffen poufnie swoją propozycyę, którą oczywiście bez namysłu i z zadowoleniem przyjęto. Intryga była tak zręcznie usnuta i w takiej tajemnicy trzymana, że Jan Olbracht dowiedział się o wyborze Fryderyka dopiero od posła saskiego, który w kwietniu roku 1498 prosił go o poparcie dla młodego mistrza.

Wobec osłabienia ówczesnego Rzeczypospolitej i świeżo zawartego z domem saskim pokrewieństwa, było położenie króla arcykłopotliwe, odpowiedział więc grzecznie posłowi saskiemu, chociaż w liście do Wacel-rodego pisał, że trzeba i na to się zgodzić, kiedy przeszkodzić nie można. Obawy Olbrachta były zupełnie uzasadnione. Młody mistrz przyjeżdżał do Królewca wybornie poinformowany i pouczony. Na sejmach rześkich w Fryburgu i Augsburgu zalecono mu, aby — broń, Boże — nie składał przysięgi na pokój toruński, bo to ubliża jego godności, jako księcia saskiego, i jest uszczupleniem granic państwa niemieckiego. Obok tego zalecenia, dodano jeszcze obietnicę pomocy w razie, gdyby niezłożenie przysięgi mistrza na zatargi z Polską narazić mogło.

Nie trzeba wielkiej przenikliwości/ aby się domyśleć, że poza tą wyzywającą dla Rzeczypospolitej enun-

;1

(i

/i

ISk

im,

1P

AS\’

V,

..u

ii

iii

Fu!

f/l

Rysunki Juliusza Kossaka.

Wysoka szlachta.

1) Kapelusz amarantowy; pióro białe; płaszcz hiszpański pomarańczowy, niebiesko obszyty; spodnie amarantowe; trzewiki czarne. 2) Czapka biała, złotym sznurkiem wyszywana: delia żółta. (Rysunek wzięty z Pontyfikału Erazma Ciołka.)

Rzeszy, nie wypada składać przysięgi na pokój toruński i że zakon powinien odzyskać dawne swoje „funda-cye“ i „posesye“ i trwać w związku z państwem nie-mieckiem.

W takiem położeniu rzeczy Była połityka Olbrachta zupełnie zrozumiała. Chwycił on się oburącz kom-binacyi weneckich i przymierza francuzkiego, bo widział w tern niepospolite dla Polski korzyści. W związku z Ludwikiem XII mógł pozyskać w sprawie pruskiej poparcie stolicy apostolskiej, która dotąd jeszcze pokoju toruńskiego nie zatwierdziła, mógł stawić skutecznie czoło uroszczeniom cesarstwa i uwolnić się od niebezpieczeństwa wojny tureckiej. Z drugiej strony i król francuzki, i rzeczpolita wenecka starali się usilnie o zawiązanie koalicyi, oczywiście we własnym swoim interesie. Ludwikowi XII mniej wprawdzie chodziło o kru-cyate na Turków, co o ograniczenie wpływów habsburskich, do czego przymierze z Jagiellonami najodpowiedniejszym było środkiem. Najpilniej pracowali We-necyanie. Ich to staraniom i zabiegom udało się wyjednać w Rzymie dla króla węgierskiego Władysława dyspensę od małżeństwa, jakie był przyrzekł zawrzeć z wdową po Macieju Korwinie, Beatryksą. Mimo usi-

1SS

'lii

77//J

Ol?

iii

>1-

ć.

gf

W,

Wm

■A

/. •

71

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

V.

igg

Rysunki Juliusza Kossaka.

Niewiasta wyższego stanu i obywatel.

1) Zawój ponsowy; kontusik ponsowy, złotem bramowany. 2) Zawój lila; kaftan zielony, czarnem obszyty; spodnie w czerwone i żółte paski; trzewiki czarne.

(Rysunek wzięty z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

pl

i?

I. ■

lad

mm

P/i.'

\\*

ggD

Rysunki Juliusza Kossaka.

Dworzanin, prowadzący dziewicę.

Dziewica w szubce bez kołnierza, z amarantowego adamaszku. Dworzanin w birecie pomarańczowym, z czarnem strusiem piórem; kaftan lila w paski złote: spodnie pół-amarantowe, pół-żółte do kolan, od kolan białe, w paski amarantowe i żółte: trzewiki czarne.

(Rysunek wzięty z Pontyfikału Erazma Ciołka.)

lowań brata Beatryksy, króla neapolitańskiego Fryderyka, mimo interwcncyi posłów hiszpańskich i cesarza Maksymiliana, , zwyciężył w końcu, wpływ wenecki i francuzki, papież udzielił tyle upragnioną przez Władysława dyspensę, a Ludwik XII nawiązał natychmiast z dworem węgierskim układy o małżeństwo Władysława z Anną de Candale, które też w roku 1501 przyszło do skutku i związało jeszcze ściślej Jagiellończyków z polityką francuzką. Wśród tego toczyły sie rokowania dyplomatyczne dalej, z tą tylko różnicą, że nie We-necyanie, ale Francuzi mieli zbierać owoce całej tej misternie ułożonej i niezmiernie ciekawej w swoim rodzaju roboty. W kwietniu roku 1500 przybyło dawno oczekiwane poselstwo francuzkie do stolicy węgierskiej, Jan Olbracht przysłał Piotra Kmitę z Wiśnicza, kasztelana sandomierskiego i marszałka koronnego, i, po kilkutygodniowych naradach, stanęło wreszcie przymierze x) pomiędzy Francyą z jednej, a Węgrami i Polską z drugiej strony. Trzej monarchowie łączyli się węzłem „najszczerszej przyjaźni i wieczystego sojuszu, tak przeciw Turkom, jak wszelkim swym nieprzyjaciołom obec-

*) Al. Hirschberg: Koalicya Francyi z Jagiellonami w roku 1500. Przewodnik nauk. i lit., t. X.

nym lub przyszłym". Wykluczano wprawdzie z grona tych nieprzyjaciół stolicę apostolską i cesarza, ale każdy, cokolwiek wtajemniczony w stosunki ówczesne, wiedział, że, co do Maksymiliana, zastrzeżenie to było tylko czczą formalnością.

ubezpieczało cokolwiek od strony tureckiej i zbliżało do papieża, z którym Jan Olbracht dotąd dość chłodne utrzymywał stosunki. Pod tym ostatnim względem nie trzeba było czekać długo na zmianę; objawia się ona bowiem równocześnie prawie z rozpoczęciem ukla-

■ET*

tf

-i

•..,y

.r*s

/fi

r .

[K V *. •.

'7'''.. -<• v. -i

j,

■&}.->rZ -JTA r-cr

1

'-*'*****■'*+.*<

tommJZ*

******* am.

xśsż&5ś&:

’ZZZZ'";Z-7/

fy

yLtj

£Mc

t*

'Jh

!l

4jl

' 4v*-

1P1

km

iT

L" i..

tiOl

piKiri ■ -1

>-•4

•*

r "■ • ,

„A

ii ii i i

Ba

ii

<■ ff'

Ł:

SkU^

4-

=>

CD

•r~*

•N

a:

5    M

<D    h ■ - *

??

UL •

Es

we Frauenburgu.

Przymierze, utworzone w ten sposób, oddalało się wprawdzie znacznie od pierwotnego planu weneckiego, mimo to jednak niebyło bez pewnych dla Polski korzyści, dawało jej bowiem dogodny punkt oparcia w razie zatargów poważniejszych z Maksymilianem,

dów budzińskich. Już w maju roku 1500 pisze król do biskupa warmińskiego, że agent polski w Rzymie, Wróblewski, donosi o jak najlepszem usposobieniu papieża dla Polski, a w kilka tygodni potem nadchodzi bulla, ogłaszająca jubileusz i wyprawę krzyżową i oddająca

Rysunki Jaliusza Kossaka

Masztalerz i dwóch szlachty.

1) Koszula szara, z kołnierzem szeroko wyłożonym koloru amarantowego; czapka spodnie szafirowe. 2) Szlachcic pierwszy z łukiem, w czapce białej, żupanie amarantowym w pasy czarno-złociste; drugi w birecie pousowym, zielonej jubce i spodniach ponsowych z białem.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

Turków i Tatarów, ale o szczegółach tych narad panuje w źródłach współczesnych głuche milczenie. I sejm piotrkowski, zwołany na dzień 25 stycznia 1501 roku,-

minął, kiedy przez Polskę przewaliła się nowa burza tatarska, sięgająca zagonami swojemi po Opatów i Sandomierz. Zwołano wtedy wprawdzie, w myśl uchwały sejmu sandomierskiego, pospolite ruszenie, ale, zanim szlachta stanęła w szyku bojowym, powrócił szybki nieprzyjaciel z ogromnym łupem do Krymu, pozostawiając po sobie tylko zgliszcza i popioły. Ten niewłaściwy i w wysokim stopniu ociężały sposób obrony był w podobnych warunkach zupełnie bezużytecznym. Wojna z Tatarami wymagała albo wojska stałego, al-

,10

m

,

;jj

r«N

■j

Bpi

, . -v.

rai

ii

IR!

i- A

mm

ly

■r«.

ii'

i T<"|j

t)

mm

H V,/

IffiS

sfm

im

S-S?

ki'j

WłM

pi

m

El

|k

11

i®

fi

v.

fAi

ftj

ji.]

Ai***

v'

l'.J

g.

Mi

f-

J\

HU

WŚjBl v

■ IB

PT

''

S\

*r-

—iE-

siłków nietylko na obronę państwa przeciw niewier

pieniądze, na ten cel zebrane, Janowi Olbrachtowi jako zasiłek na wojnę z Turkami i Tatarami ¹). Co więcej, papież rozporządza, że do tego postanowienia ma się go zmierzało widocznie wszystko, do tego był powoła-stosować także wielki mistrz krzyżacki i mistrz Kawalerów Mieczowych w Inflantach, czyli, innemi słowy, każe im pomagać królowi wtedy, gdy Fryderyk, ufny w poparcie cesarza, zuchwale tej pomocy odmawia.

Rzeczy stanęły więc niemal na ostrzu miecza. Energiczny Wacelrode ogłosił bullę papiezką dnia 3 stycznia 1501 roku i polecił, aby pieniądze zebrane złożono

nym, ale także na upokorzenie buty krzyżackiej. Do te-

ny i sejm z roku 1501.

O działaniu sejmów naszych po roku 1496 mamy bardzo niedokładne wiadomości. Zwoływał je król prawie co roku: w roku 1498 do Piotrkowa, w roku 1499 do Krakowa, w następnym do Sandomierza. Radzono tam zapewne głównie o obronie granic państwa przeciw coraz gwałtowniejszym i groźniejszym napadom

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

w dniu 2 lutego, a gdy wielki mistrz przeciw temu zaprotestował, utrzymując, że dochodów tego rodzaju potrzebuje na wojnę ze schizmatykami, zgromił go legat papiezki surowo i rozporządzenie biskupie wyko- miał niewątpliwie także cel podobny, Rok jeszcze nie nać kazał. Nadaremnie uciekał się Fryderyk do inter-wencyi Rzeszy i cesarza, którzy rzeczywiście wstawiali się za nim energicznie i w Rzymie, i u Władysława węgierskiego. Stolica apostolska trwała w swoich postanowieniach, i mistrz musiał, rad nierad, zebrane w swoich posiadłościach pieniądze oddać do skarbu królewskiego. Porażka ta była dla niego tern dotkliwszą, gdy łatwo mógł przewidzieć, że Jan Olbracht użyje tych za-

*) Caro: Gesch. Polens, t. Y, str. 813.

Ji

■Hf

ZZsc,

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

/II

liii

-5

jK.

Ili;

iii

/ ' V&1

mm

MJk

*>%

Pa

k;

k'

l 'Nx

OH

1#M

sń

ns

Rysunki Juliusza Kossaka.

Ksiądz skrapia wodą święcone, które zastawia niewiasta w różowej sukni.

(Rysunek wzięty z Pontyfikatu Erazma Wołka.)

obowiązek, „ażeby w przeciągu roku, pod utratą bene-ficyów, beneficya te zamienili i usunęli się z kościołów katedralnych¹¹. Ponieważ zaś zdarzało się często, że ludzie mieszczańskiego stanu zamożniejsi wyjednywali sobie w Rzymie u papieża podobne godności i prelatu-ry, uchwalono dalej, aby takowych pod żadnym warunkiem nie przyjmować i nie dopuszczać.

W podobny sposób postąpił sejm piotrkowski także i względem kmieci. Główną dążnością szlachty było uczynić włościanina zupełnie zawisłym od woli pańskiej, przywiązać go do roli i zyskać przez to tak potrzebną wtedy tanią siłę roboczą. Myśl tę przeprowadzono w znacznej części już bądź wskutek uchwał sejmików ziemskich, bądź też na mocy konstytucyi z roku 1496. Obecnie chodziło jeszcze o ugruntowanie władzy patrymonialnej panów, o wyłączenie kmiecia z pod kompetencyi wszelkich innych sądów. Zabroniono więc starostom, którzy reprezentowali władzę wykonawczą w państwie, pozywać chłopów o bezprawia, ^ zabroniono mieszczanom aresztować włościan za długi, gdy przybyli do miasta, i polecono we wszystkich wypadkach tego rodzaju szukać sprawiedliwości u pana, od którego kmieć był zależnym.

Za tą uchwałą poszły dalsze ograniczenia władzy starościńskiej i ponowne obostrzenia co do wydawania zbiegłych chłopów. Pod jednym względem tylko odstąpił sejm obecny od tradycyi z roku 1496, a to po-

DAWNE UBIORY T UZBROJENIA.

(Wiek XVI.)

. W-

bo też szybkiego niezmiernie zwołania pospolitego ruszenia, czemu znowu stała na przeszkodzie konstytucja, którą uchwalono kiedyś po wyprawie bukowińskiej, a która postanowiła, że król tylko za zezwoleniem sejmu może rozesłać wici, powołujące szlachtę pod broń. Wobec groźnego niebezpieczeństwa od wschodniej dziczy więc i wobec buntującego się już jawnie mistrza krzyżackiego, należało uorganizować obronę tak, aby król w każdej chwili mógł rozwinąć silę dostateczną i nieprzyjacielskim najazdom tamę położyć.

OT

(V

Taki był, o ile wyrozumieć można, główny cel piotrkowskiego sejmu, który też uchwalił rzeczywiście, że król, „nie czekając walnego sejmu, gdy pożąda potrzeba, na wojnę ziemią ruszyć może“ ¹). Ale szlachta, przychylając się do życzeń królewskich, nieomieszkała wyzyskać nadarzającej się sposobności także i dla celów własnych i poszła drogą, wskazaną przez sejm roku 1496. Tak, jak wtedy, tak i obecnie za ustępstwa, królowi, a raczej Rzeczypospolitej poczynione, miało zapłacić mieszczaństwo i kmiecie. Nie zadawalając się więc ograniczeniem „plebejów“ co do piastowania wyższych godności kościelnych, postanowiono, aby „plebe-jów“ nie dopuszczono żadną miarą do kościołów katedralnych, a będącym przy katedrach ma się nałożyć

jffyi

lilii

rc

li

L\\

x.

lMJSB

111

[11

ag.

>) F. Bostel: Nieznana konstytucja sejmowa z roku 1501. Kwartalnik historyczny. Rocznik I, str. 417.

Rysunki Juliusza Kossaka.

Majster kamieniarski w zawoju’białym, kurcie niebieskiej z wylotami i żółtych butach; za nim czeladnik z młotem.

(Rysunek wzięty z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

61

|l|t

W

Jan Olbracht. (Ze starej ryciny.)

Stanawiając, że każdy syn włościański może, za wiedzą dziedzica, udać się na naukę albo do ćwiczenia się w rzemiośle. Prawdopodobnie wyszła ustawa ta z ini-cyatjtwy króla, który sam, posiadając wykształcenie wyższe i umiejąc cenić naukę, pragnął otworzyć w ten sposób ludowi wiejskiemu drogę do oświaty. Byłby to w każdym razie jeden z trwalszych pomników jego politycznej działalności, odbijający chlubnie od egoizmu rządzących wtedy w Rzeczypospolitej żywiołów.

Cała ta praca ustawodawcza, dokonana w ciągu sześciu tygodni, nie mogła odwrócić uwagi ogólnej od sprawy ważniejszej, od której zawisła była powaga króla i bezpieczeństwo państwa. Tak, jak we wrześniu roku poprzedniego, tak i obecnie otrzymał wielki mistrz wezwanie, aby się stawił do Piotrkowa w celu złożenia przysięgi, traktatem toruńskim przepisanej. Wezwanie nie odniosło skutku i wywołało dnia 5 marca ową uchwałę o pospolitem ruszeniu, rozwiązującą poniekąd, na wypadek wojny, ręce królowi. Ogółem, dotychczasowe zachowanie się Fryderyka oburzyło w wysokim stopniu opinię publiczną w Polsce i dało możność królowi ukarania i upokorzenia rosnącej buty krzyżackiej. Jednomyślnie prawie domagano się energicznych kroków, żądano naprawienia błędów, popełnionych w roku 1466, i wykonania warunków toruńskich o „inwis-ceracyi“ ziem zakonnych. I rzeczywiście, jeżeli kiedy, to teraz nadarzała się do tego sposobność. Unia litewska, rozejm z Turcyą i przymierze z Francyą dawały niewątpliwie wielką swobodę działania, a energia, z jaką król zabierał się do dzieła, mogła jak najlepsze rokować nadzieje. Wprawdzie podatek 8-groszowy, uchwalony na sejmie piotrkowskim, nie wystarczał na opłacenie długów dawniejszych i prowadzenie wielkiej wojny, ale zapał szlachty i słabe siły przeciwnika, który całą nadzieję swoją pokładał w groźnych na pozór, a marnych w rzeczywistości pogróżkach cesarza i rzeszy niemieckiej, dawał możność Polsce zupełnego zgnębienia wiarołomnych mnichów. .Takoż widać ze wszystkiego, że Jan Olbracht tak. a nie inaczćj, zadanie swoje pojmował. Niebawem po sejmie piotrkowskim wyruszył on do Torunia, wezwał mistrza, aby się tam stawił, i rozesłał wici na pospolite ruszenie. Nadaremnie w Łęczycy zabiegało mu drogę dnia 1 maja poselstwo księcia saskiego Jerzego; Olbracht oświadczył kategorycznie, że powziętego raz zamiaru zmienić nie może.

Stanowczość ta skutkowała widocznie; posłowie krzyżaccy, przybywszy do Torunia, zaczęli pokorniej przemawiać. Zapewniali oni króla, że Fryderyk gotów stawić się przed nim osobiście, żąda jednak zmiany niektórych warunków pokoju toruńskiego, a gdyby król na to się nie zgodził, proponuje sąd rozjemczy. Król odpowiedział, że cieszy się z tego, że mistrz obowiązek swój wypełnić zamierza, ałe rozjemstwa żadnego nie przyjmuje, bo to do celu nie prowadzi. Niech Fryderyk przysięgę złoży i niech zaufa zresztą łasce królewskiej. Odpowiedź była jasna i usuwała wszelkie wątpliwości, a posłowie nadto mieli sposobność przekonać się naocznie o przygotowaniach wojennych. Powszechnie mówiono o wyprawie przeciw Krzyżakom, sprowadzono artyleryę do Torunia, w ratuszu stała olbrzymia armata, do której 28 koni zaprzęgać musiano. Niebezpieczeństwo było więc wielkie, a z Niemiec żadnej otuchy. Jeden tylko książę saski .lerzy, spełniając obowiązek swój względem brata, raz jeszcze próbował pośrednictwa. Posłowie jego przybyli do Torunia 8 czerwca, ale król tymczasem zachorował, i wskutek tego posłuchanie odbyło się dopiero 11 czerwca. Olbracht stanowczej odpowiedzi nie dał, nazajutrz zapadł bardziej na zdrowiu i dnia 17 czerwca umarł, rażony apoplek-syą, umarł w sile wieku, w chwili najniekorzystniejszej dla Polski, kiedy się otwierały jak najpomyślniejsze widoki do zgnębienia zupełnego Krzyżaków i do zjednoczenia wszystkich ziem pruskich z Rzecząpospolitą.

Jakkolwiekbądź sądzić można charakter Jana Olbrachta, przyznać trzeba, że był to człowiek niezwykłej miary, szerszego na świat poglądu, pełen pomysłów wielkich, chociaż nieobdarzony w odpowiednim do tego

stosunku energią i zdolnością. Zręczności dyplomatycznej, odwagi osobistej i przedsiębiorczości odmówić mu niepodobna. Skrępowany w działaniu swojem mocą sejmów i sejmików i pozbawiony środków pieniężnych,- zdołał on mimo to zagrzać naród do wielkich wy-sileń, z których, niestety, skorzystać nie umiał. Czyja w tern wina, dziś rozstrzygnąć niepodobna, ale to pewna, że skoro po tak wiel-kiem niepowodzeniu odzyskał na nowo zaufanie szlachty do tego stopnia, że mógł podjąć i, w razie, dłuższego życia, ukończyć dzieło, przez ojca rozpoczęte, to musiało być w nim coś więcej, niż pospolita ambicya, niż gonienie za wielkością i sławą, która zresztą i jemu uśmiechać się mogła.

Pm

Ar

Iri

■■si

I '■'•:* ^

- ■ ' ^ĘĘĘjf

..

ąlii

•    .■-.j^aaCL

mmm : njffML

•    • r^:''r-4^*^vw5

>: V

- y

■    *    /;    ' M

< ■- ■    ,    * \ < »\ g

'i

T-.Pitoi.

_y

pip

•>»><

;#

■Ą'k- \

4'-s

• f..

!#.

^U-

..p •

1 0M

,r-^3

* /< "1

"V

*:■'

%«*

SjhT*

•*,

...

%*

ii <y

^    f-i

^ 9E&ŚyVjMfl

££

gS

%.

:Ą- i

(’"M

Aśm¹'

■*-

. -fisS

-• ■ ./mm:d

Ki

:>;i

L^\11

mm

0wM

if/-:

r~

V:

WJ

'JBH

£m

f;

Tr⁴!#-

^C-N ;&|w

* ;iv4

!•

V ■.

itA

P?

MWp^i Jp\.

: Aprf

. .^*-

'■

[<«

lliipp

$P* J

fe

?IĄ %a

#. £-JTJ| r

<*-•.'.■ -v-    •..-

Wg 'Ą j'r

1# .£•'* JJj

: ;f :#

^ | j

» j a:0i

ĄjM

i-

■

■ik'

•4p-5j

pj

■% v '

yp#1.

&s|

ii

:.f Ę

• .** -

»•!

l\W ■ ¹ : \j£m W- P •St&tmi

• ■'

Rysunek Jana Matejki.

Aleksander.

ALEKSANDER.

1501—1506.

rza pomiędzy sobą, ale także z żywego zainteresowania się losem Rzeczypospolitej, nagle osieroconej i wystawionej na burze nowej elekcyi. Szczególniej niepokoił się Zygmunt, którego przyszłość wiązała się ściśle ze zmianą panującego w Polsce. Żyjąc ze szczupłej pen-syi, jaką mu wyznaczył szczerze doń przywiązany Władysław, posiadał on wprawdzie, od czasu wstąpienia na tron Jana Olbrachta, miniaturowe księztwo głogow-

^lekcya. —Przywilej mielnicki 1501 roku.—Spra-pŁ wy familijne. Wiadomość o nagłej śmierci f Jana Olbrachta poruszyła żywo umysły nie-tylko w Polsce, ale i poza jej granicami. Na .Węgrzech, gdzie od roku 1498 bawił królewicz Zygmunt, wspaniale podejmowany przez brata Władysława, dochodziły już od połowy czerwca głuche wieści o niemocy królewskiej i wywołały wielkie zaniepokojenie u obu braci Jagiellończyków. Wynikało to nietylko z owych skie, obecnie otrzymał z łaski brata księztwo opawskie, serdecznych stosunków, jakie łączyły synów Kazimie- j ale właśnie te dowody miłości braterskiej budziły w je-

ML

i I;; i i

Ł 'M

jfcia

mm

p|

Wy

.#1

•*

liii;

*•

SIS S*

iii

W\;

..

mg

(•

Koronacya króla.

Król w stroju koronacyjnym klęczy u wielkiego ołtarza, pomiędzy biskupami krakowskim i poznańskim; arcybiskup gnieźnieński kładzie mu na głowę koronę. Po prawej stronie dygnitarz dworu w bogatej szacie barwy pomarańczowej, usianej złotem wyszyciem, trzyma w ręku berło złote. Inny po stronie lewej trzyma przepysznego wyrobu jabłko złote, drogiemi kamieniami wysadzane. Po środku

trzeci w sukni fioletowej wznosi miecz nagi (szczerbiec).

■t\

SN

Ki

r*

/ 0'/-'

!5    et il (Kouatpi

^tUlkottat;potittfvy

Koronacya królowej.

(Z Pontyiikału Erazma Ciołka.)

go trzeźwym i spokojnym zresztą umyśle przykre uczucie zawisłości i upośledzenia. W chwili, gdy każdy z braci, nawet o tyle od niego młodszy Fryderyk, zajmował stanowisko wybitne i odpowiadające jego królewskiemu pochodzeniu, on sam, jakkolwiek dobiegał połowy czwartego krzyżyka, zostawał jeszcze na łasce braci, bez stosownego opatrzenia. A przecież nie można było zaprzeczyć, że Zygmunt pod względem dojrzałości, rozwagi i rozsądku przewyższał znacznie swoich rodzonych. Przyznawali mu to wszyscy, swoi i obcy, przyznała potomność, więc trudno przypuścić, aby i on w głębi ducha nie uczuwał pewnej goryczy, aby i w nim nie budziła się ambicya osobista, pragnąca szerszego zakresu działania i ożywiona chęcią służenia ojczyźnie, potrzebującej właśnie tak bardzo doświadczonej rady i troskliwej opieki. Toż nic dziwnego, że wiadomość o chorobie brata mocno go poruszyła, nic dziwnego, że w wilię św. Piotra i Pawła wysiał co tchu gońca do Krakowa, ale goniec ten już w połowie drogi spotkał się z kuryerem, wiozącym wiadomość o zgonie króla Olbrachta, a w kilka dni potem nadeszły do królewicza listy od Jana Polaka Karnkowskiego i od Andrzeja Szamotul-

■1

skiego, wojewody kaliskiego, donoszące także o nagłej śmierci królewskiej¹). Natychmiast więc wszczął się gorączkowy ruch na dworze Zygmunta; przygotowywano z największym pośpiechem żałobę dla królewicza i całego jego otoczenia, obijano kirem pokoje, sprawiano nowe czarne poszwy na poduszki, ale obok tego posłano także bezzwłocznie po inkaust do apteki i kupiono znaczny zapas papieru do pisania listów. Korespondencya toczyła się żywo; trzeba było bowiem porozumieć się z nieobecnym natenczas w Budzie Władysławem, trzeba było pisać często do kardynała Fryderyka i do królowej matki, aby wybadać stan umysłów w Polsce i zastosować do niego cale dalsze postępowanie. Zdawało się z początku, że wszystko idzie po myśli królewicza; z listów Fryderyka przebijała się, mimo pewnej ostrożności, szczera dla brata Zygmunta przychylność, a Władysław wyprawił natychmiast gońca do Krakowa, polecając w serdecznych słowach kandydaturę swojego budzińskiego gościa. Gdy je-

') A. Pawiński: Młode lata Zygmunta Starego. Warszawa, 1893. Str. 90.

rnauitur ise Cmtoęio fattento ęmfkmdtu)

Hołd, składany królowi. (Z Pontyiikału Erazma Ciołka.)

dnak zlecenie to spotkało się z chłodnem w sferach krakowskich przyjęciem, pojechał do Polski podkomorzy Władysława Zygmunt Kurzbach, wioząc z sobą listy od całego wyższego duchowieństwa węgierskiego i od legata papiezkiego Piotra z Pieggio, popierające gorąco kandydaturę Zygmunta.

jak i poprzednio, pomiędzy trzech braci, ale najmniejsze widoki miał Zygmunt. Zwrócono zrazu uwagę na Węgry, na Władysława, zapewne w tern mniemaniu, że Polska, połączona z Węgrami i Czechami, będzie tak potężną, że zdoła odeprzeć i Turków, i Tatarów pohamować, i zdradzieckiego Wołocha ukrócić. Przytem

' I I

Stel

• m -J

riir

SiKi

..

li®

ram

■ Xw \

te

flis

fi

%&£?***

mm

V"

§B

Si

fam>6 tlen

notmwitił 0itmibu6 J

Wyświęcanie księży.

Przed ołtarzem szafiastym, snycerskiej roboty, całym złoconym, biskup wyświęca braciszka na kapłana: inni u stóp ołtarza na,swą • kclej czekają. Kilka osób różnych stanów przygląda się obrzędowi. Ńa ścianie w górze jakiś herb, jakby herb Róża, poniżej

gwiazda złota. Przez otwarte drzwi świątyni widać gmachy miejskie.

(Z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

W Polsce tymczasem objął naczelne kierownictwo spraw publicznych kardynał Fryderyk, jako prymas j zwany i zajęty sprawami i tak już rozległego państwa państwa, i, porozumiawszy się z senatorami, wyznaczył elekcyę na dzień 14 września do Piotrkowa. Czas i polskiego o wiele wygodniejszym monarchą, niż'pobył zatem krótki, i trzeba było czem prędzej porozumieć się co do kandydatów. Zdania podzieliły się, tak,

Władysław, powszechnie królem „dobrze“ (re.uo „hen?*)

swego, mógł być dla szlachty i dla możnowładztwa

ważny i gospodarny Zygmunt. Zamiar ten powstał w Wielkopolsce, i przy końcu lipca pojechał z nim do

.

-j

JŁ

•i

ia

'yVM

•• i

r«

tj

Em

Ifi

[;k

P

su

lii

jj» \

I k " *

% m*i

L|

•ł.

"i

te

zz

g332

sH

fcgfi

ggis-jdl

;,.. "O

mim

IgMl

k.

i

i.

|gk';

i 'J

f y -SI

pii-.

iilB

i-' J

v;::

mer*

rjot

J*

JC *8>

"ul

j*

'»■

fi

,r

nr

m irm

Mm.......

v~ ią

IŁ

»*V

l ...S-s

W.

■,

X‘

"O

ił

..

Mi

' ’{?i i

.:v-

*^>v: ;

■ ;j

'■

tlił

iv

*T⁴'

(#1

•'ci.

L_;

7? T-. -

*» tM

'1^V*W5lW'> ' ¹

S'‘*

Król na majestacie.

Wnętrze katedry krak. Król w stroju uroczystym siedzi na tronie. U stóp jego trzej dworzanie trzymają miecze. Najbliżej tronu siedzą biskupi. Dalej po obu stronach stoją senatorowie, za nimi siedzą matrony. Po środku pulpit z nutami, przy którym śpiewacy z mistrzem kapeli wygłaszają hymn. Dalej widać lud. W górze trzej aniołowie trzymają wstęgę z napisem: Te Deum Laudamus. Przy głównem wejściu stoją dwa posągi rycerzy w pełnych zbrojach, trzymających chorągwie z herbami Polski i Litwy. U samego spodu widzimy wykonawcę obrazu z paletą w ręku. Za nadmiar fantazyi uważać można osobliwego świadka uroczystości—rozłożonego psa.

Budy wojewoda bełzki Piotr Myszkowski. Nie zastał on wprawdzie Władysława, który bawił natenczas w Toinie, ale nie miał nic pilniejszego, jak plan Wielkopolan przedstawić Zygmuntowi. Dotknęło to zapewne niemile królewicza, i dlatego postanowił pojechać do Toiny, aby się z bratem porozumieć, kiedy, wśród przygotowań do podróży, nadeszła wiadomość, że Władysław ofiarowaną mu koronę przyjął i nawet oznaczał jak najściślejsze połączenie Litwy z Polską,

| elekcyę ochmistrza swego dworu Krzysztofa Szydlo-wieckiego i dworzanina Mikołaja Ocieskiego.

Tymczasem i nadzieje Władysława rozwiały się szybko wobec nowego, potężnego kandydata. Był nim Aleksander. Nie zalety osobiste, nie przymioty charakteru i duszy, ale względy polityczne nadawały staraniom jego niepospolite znaczenie. Wybór Aleksandra

psi

w m

i * I '-

ł.' - if Jl*

w

7:

11 Lr-.....J

’ .. -

In

TZś

Ki

Zakład kościoła.

Naprzeciw okazałego zamku gotyckiego stylu rozpoczęta budowa kościoła, wznoszonego z kamienia ciosowego. Kamieniarze zajęci . wykuwaniem gzymsów. Fundator, zapewne właściciel miejsca, przybył zwiedzić postęp roboty w towarzystwie domowników. Rozmawia z majstrem i daje mu rozkazy. Z tyłu młodzieniec trzyma miecz duży, czyli koncerz, jako znamię godności pana. W głębi rozległy widok: błonia, góry i rzeka, zapewne Wisła, po której płyną statki. Na ścianie kościoła wyobrażony jakiś niby herb—Krzyż,

czy Róża.

(Z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

posłów z tą wieścią do państw ościennych rozesłał. Był to krok w każdym razie dziwny i niezrozumiały i musiał srodze zaboleć Zygmunta. Wychowany w twardej szkole życia, szczerze miłujący Władysława, związany względem niego długiem wdzięczności, a zresztą mający na oku interes dynastyi, zniósł królewicz i ten zawód cierpliwie i w kilka tygodni potem pojechał do Toiny, wysyłając równocześnie do Piotrkowa na zwycięztwo unii nad separatyzmem, wznowienie idei, która przyświecała niegdyś Władysławowi Jagielle i Jadwidze. Zrozumieli to tak dobrze Litwini, jak i Polacy, i z rzadką a o dojrzałości politycznej narodu chlubnie świadczącą jednomyślnością poparli zabiegi Aleksandra.

Wśród takich okoliczności rozpoczęła się elekcya w czasie oznaczonym zupełnie zgodnie i spokojnie. Po raz pierwszy brali w niej udział, w myśl unii z roku

1499, Litwini, reprezentowani przez znaczne poselstwo, j na którego czele stał Wojciech Tabor, biskup wileński.

W wilię elekcyi, która przeciągnęła się do dnia 4 października, określono dodatkowo stosunek obu części państwa względem siebie, postanawiając, że odtąd król polski jest oraz i wielkim księciem litewskim, że potwierdza tak przywileje koronne, jak i litewskie razem (uno contextu), i że senatorowie litewscy, na równi z senatorami polskimi, mają głos przy wyborze króla. Akt unii, uzupełniony w ten sposób, przetrwał już aż do roku 1569 i położył raz na zawsze kres separatystycznym dążnościom Litwinów.

Sejm elekcyjny nie poprzestał jednak na tem, lecz zajął się także uregulowaniem stosunków polskich. Ważne zmiany, jakie zaprowadzono za panowania .Tana Olbrachta, zachwiały do pewnego stopnia cały dawniejszy porządek rzeczy, podkopały mianowicie znaczenie senatu i zapewniły w życiu publicznem przewagę szlachcie. Skorzystał z tego Olbracht, aby się uwolnić od niewygodnej dla niego opieki senatu, zjazdów senatorskich nie zwoływał, w ważnych wypadkach zasięgał rady najzaufańszych swoich powierników, a w chwilach stanowczych przedkładał wnioski swoje sejmom, które woli królewskiej się nie sprzeciwiały. Wyrobiła się z tego praktyka, dla możnowładztwa i niedogodna, i niebezpieczna. Ci, co do niedawna

"m

fV

®s

i ii:

iS#

Isl

Poświęcanie kaplicy domowej.

Biskup, otoczony duchowieństwem, pełni obrządek świecenia w obecności właściciela domu i jego rodziny. Nad ołtarzem przenośnym tryptyk snycerskiej roboty, cały złocony. Za państwem domu młody chłopak trzyma dużą laskę, jakby marszałkowską, znamionującą dostojeństwo miejscowego pana. Szczegóły wnętrza izby: strop drewniany, posadzka, okna i szyby, są pouczającym okazem ówczesnego budownictwa domowego.

(Z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

ĘT

5.

e:--

s?

£•.

■rj

%ł_.

E=n

;•

lit

_-=r*

JC.

iirfl

mmŁA

Sfwi

HP

|k

jj

:;il

V''.pSr. w

li

Ml

Lip

uL

gpei

_v’

52

-«r

j|51gppś?§

Kościół w Łazanach. (Pochodzi z początku XVI wieku.)

jeszcze trzęśli Rzecząpospolitą, stracili wszelkie niemal znaczenie, a król, do samowoli skłonny i zdaniem senatu niekrępowany, zaczynał postępować bezwzględnie i despotycznie. Gromadne wywłaszczenia, przedsięwzięte po wyprawie bukowińskiej, surowy wyrok na podskarbiego Piotra Kurozwęckiego, który miał się dopuścić nadużyć w zarządzie mennicy, odebranie Sam-borszczyzny wreszcie Odrowążowej—wszystko to niepokoiło w wysokim stopniu możnych i napełniało serca ich słuszną obawą nie o los państwa, ale o własne bezpieczeństwo. Jak długo jednak żył Olbracht, zdawała się wszelka opozycya przeciw systemowi jego daremną, dopiero czas bezkrólewia otworzył dla możnowładztwa lepsze cokolwiek widoki. Skorzystano z tego też skwapliwie, pozyskano sobie szlachtę i ułożono cały szereg artykułów, które jako pada conventa miały być przedstawione nowemu królowi. Stało się to rzeczywiście w Mielniku dnia 26 października 1501 roku, dokąd na powitanie Aleksandra pojechała deputacya polska, złożona z arcybiskupa lwowskiego Andrzeja Róży, biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego, wojewody poznańskiego Andrzeja Szamotulskiego i ruskiego Jana Tarnowskiego.

Dokument mielnicki — bo taka jest jego zwyczajna nazwa—miał na celu głównie ograniczenie władzy królewskiej na korzyść senatu. Po wstępie, w którym dość wyraźnie wskazywano na samowolne rządy Jana Olbrachta, jako źródło wszelkiego złego, domagano się, aby senatorowie nie przez króla, ale przez senat byli sądzeni, a jeżeliby król do takiego wyroku zastosować się nie chciał albo ogółem senatorowi jakąś krzywdę

Poświęcanie dzwonu.

Biskup w stroju uroczystym, z pastorałem w ręku, otoczony duchowieństwem, poświęca duży dzwon, na którym widnieją imiona dwóch świętych patronów Polski: Adalbertus i Stanislaus. LT stóp biskupa wiaderko kruszcowe z wodą święconą i kropidłem.

(Z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

W?

Święcenie wielkanocne.

Ksiądz w stule skrapia wodą święconą stół, nakryty białym obrusem, na którym stoi półmisek z barankiem wielkanocnym i placki. Niewiasta przynosi jeszcze misę z jajami i dzban zapewne z miodem. Izba ma ściany w cegiełkę, strop drewniany posadzkę różnokolorową kaflową.

(Z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

wyrządził, natenczas przestaje obowiązywać przysięga wierności, i pokrzywdzony ma prawo wezwać obcej pomocy przeciw królowi jako „tyranowi". To prawo wypowiedzenia posłuszeństwa, po raz pierwszy w publicznym dokumencie użyte, ograniczenie króla w rozdawnictwie urzędów, oddanie pod straż senatorom klejnotów koronnych i zarządu nad mennicą, należącą dotąd wyłącznie do króla, stanowiły najważniejsze artykuły tego ze wszech miar ciekawego i ważnego przywileju. Że Aleksander przyjął go w zasadzie, zastrzegając sobie ogólnikowo możność rozszerzenia lub złagodzenia zawartych w nim postulatów, to uważamy za rzecz naturalną. Nie znając dokładnie stosunków polskich, na co sam później często się uskarżał, i wychowany w tradycyach możnowładczych, nie mógł król na wstępie odrzucać stanowczo warunków, które mu przedstawiała deputacya, z samych możnowładców złożona, imieniem sejmu. Odpowiedź jego, nieprzesądzająca z góry niczego, była i polityczna, i rozsądna, a jak niedaleka przyszłość okazała, zupełnie trafna, sejm koronacyjny bowiem nie potwierdził artykułów mielnickich. Złe tkwiło jednak gdzieindziej. Przywilej mielnicki staje się odtąd programem możnowładztwa polskiego, które wszelkiemi sposobami dąży do ograniczenia władzy królewskiej i w tej walce powołuje się na sformułowane swoje żądania, nadając im charakter prawnej podstawy.

Echo mielnickich artykułów odezwie się niebawem w głośnym procesie Zborowskich, odezwie się na inną nutę w postulatach rokoszańskich za Zygmunta III i wypłynie wreszcie po stu latach w konstytucyach sejmowych jako ustawa de non pracstanda ohocdientia.

Nie myślał o tem w tej chwili Aleksander, widząc w objęcia tronu polskiego nie tyle może cel własnej ambicyi, co środek ratowania Litwy, zagrożonej zaborem Moskwy, i podążył co rychlej do Krakowa, aby sprawy familijne uregulować i do koronacyi się przysposobić. Czekały go tu jeszcze niemałe trudności. Oprócz bowiem kwestyi majątkowych, które trzeba było uporządkować w porozumieniu z królową matką i bratem Fryderykiem, a z uwzględnieniem praw Zygmunta, nastręczyła się wielka przeszkoda co do koronacyi królowej Heleny. Małżeństwo Aleksandra z księżniczką prawosławnej wiary nie było dotąd uznane przez kościół, i wszelkie zabiegi, jakie pod tym względem czyniono, rozbijały się o stanowczy opór stolicy apostolskiej, która dopiero w kilka lat później, w roku 1505, za panowania papieża Juliusza II, na udzielenie dyspensy się zgodziła. Można było zatem bardzo łatwo przewidzieć, że duchowieństwo polskie, tak gorliwe w rzeczach wiary, na koronacyę Heleny nie pozwoli i że tę opozycyę poprze całym wpływem swoim królowa Elżbieta, synowej z powodu różnicy wyznania i obyczajów od początku niechętna. Stało się tak rzeczywiście, i Aleksander, rad nierad, musiał ustąpić. Helena przybyła wprawdzie dnia 4 lutego do Krakowa, ale o koronacyi mowy już nie było.

Wszystkie te okoliczności opóźniły znacznie insta-lacyę królewską. W miesiąc dopiero po owem powitaniu w Mielniku odbył Aleksander uroczysty wjazd

iii

śfefyjj

swój do stolicy, otoczony wspaniałym orszakiem, liczącym 1400 koni, a w dwa tygodnie później, dnia 12 grudnia, dokonał aktu koronacyjnego w katedrze krakowskiej kardynał Fryderyk, w asystencyi arcybiskupa lwowskiego, biskupa warmińskiego i innych biskupów polskich. Zasiadł tak na tronie Aleksander i rozpoczął rządy swoje pod złą wróżbą i w stosunkach o wiele trudniejszych, niż Jan Olbracht. Olbracht objął wpraw-było zatem trudne, jeszcze trudniejsze, jeżeli się zważy, że przypadło ono w udziale człowiekowi słabemu, nieodznaczającemu się zdolnościami, nieznającemu stosunków polskich i ogołoconemu niemal zupełnie z wszelkich środków pieniężnych. Aleksander zastał w skarbie pustki przerażające i ogromny ciężar długów. Wyprawa bukowińska i przygotowania do wojny pruskiej pochłonęły widocznie skąpo uchwalone pobory, dochód

■ r*

(f*

KSS

;-t.

0mMfv

^tKF-B⁶

tEm4m

P.M?

■Ł

••

.-Ąj

lliiil

,1

Eam

ra

iii-

ittfi

Si

'%-Źń

l‘y'V >r’!;

!':!

PA

S3

'm

ilSli

i 'ifiBy

§HHBraiLA£

Wjj

l&sfcigl

.Sr"

<1 PilM-aM

'mm

■V

s-

MM

r4!

m u

J.UJ 1

Rfn&JS

a'!#

H®

■Ą

.ŁjL-i-.-gs

W :'7r.;

iiq

&M

raft-yj

l-P;

'MhMkR

Ęmżm

Ul

‘A

i;

■r

mą

Ł A__________ 1

■    yrr-r ■.urtjlJlTr

Ei$

iSSil

Uf •

Hali

Ife

ifafl

cz

Jrtyfc

iki

1-H

:.\j

wm

mi

ćg

Ij

Pil

Sk

Sj

mm

:r >ić

'.jf

a*

**»

spi|s>d

te

||jggg

|£i

A-:v-fV 4^

AJ

ó_-"—

„•

nr*

jkgl

II

a\' \ >;WA <r

tkmiSi

''O-

mm

§§

■I

r"

x.d

■.

pd

BI

Widok zewnętrzny zamku w Drzewicy. (Wzniesiony na początku XVI w.)

dzie rządy tylko nad Polską, ale w chwili, kiedy potęga dynastyi Jagiellońskiej nieprzyćmionym świeciła blaskiem, kiedy Rzeczpospolita, ze wszystkich stron niemal bezpieczna, mogła i wewnątrz się zorganizować, i w zagranicznej polityce ważną odegrać rolę. Aleksander, przeciwnie, koronował się pod świeżem wrażeniem niepowodzeń, jakich Litwa doznała w wojnie z Moskwą, wśród grozy powtarzających się ciągle najazdów tatarskich i wobec jawnego buntu Krzyżaków, z którymi, na szkodę własnej ojczyzny, nie wahał porozumiewać się Konrad, książę mazowiecki. Położenie z krucyaty, darowizna papiezka, poszedł zapewne na opędzenie potrzeb bieżących, resztę zmarnowali może i rozebrali niesumienni administratorowi kasy królewskiej. Podejrzewano o to podkanclerzego Macieja Drzewieckiego, ale usprawiedliwił się krótko, że brać nie było z czego. Latano więc biedę pożyczkami, pożyczono na pogrzeb królewski, pożyczono na jakie takie zaspokojenie rot najemnych na Rusi, na opędzenie kosztów koronacyjnych zastawiono niektóre dochody stałe. Taki stan rzeczy zastał Aleksander, znany z rozrzutności i potrzebujący gwałtownie pieniędzy, chociażby tylko na obronę Litwy. Uderzył do sejmu. Sejm dość chętnie uchwalił pobory takie, jak poprze-szlego roku, ale, zanim one wpłynęły, brakło grosza na najniezbędniejsze potrzeby. Zamierzano zreformować mennicę, wyjęto ją więc z pod zarządu bezpośredniego króla i oddano pod nadzór senatorów, tak, jak chciał przywilej mielnicki, nie można jednak było wybijać monety dla braku srebra, na którego kupno nie było pieniędzy. W tak krytycznem położeniu chwycił się o udział w ojcowiźnie i uregulować rachunki swoje z Aleksandrem. Posłowie Władysława wyrazili obok tego niezadowolenie pana swego, że go, jakkolwiek najstarszego z braci, przy wyborze pominięto i narażono na pewien rodzaj kompromitacyi wobec świata. Co do Litwy, mniemał Władysław, że, wskutek zmiany stosunku jego do Polski, nadwerężono prawa jego i prawa Zygmunta do dziedzictwa Jagiellonów, których oni obaj wcale się nie zrzekli. Na zarzuty te, mieszające

^s~ryy-

P;

t#§    '“T-

fak,

sir

3ajg«gi

#⁴

ii

•i

Kfi^pś

bkL EUta®

i- ;

lltll

,Ji

h.

i-:

,i

Sj

te

Mff

mmmm

rłt

,i;!j

Ii .

V.?j

.di!

!•!

ii

-'u

v;

■ ,1

l':

Ii

"*>V-

■ -®:

,J.I

jl

;>!

i’^'3

r Jiiiir

•m i

•ii.

ii

.1

ifc

fi ii¹' r?

::

■r

JM

Widok wewnętrzny zamku w Drzewicy.

Aleksander ostatniego środka: zastawił dobra stołowe i brał pieniądze na kwitki, ubezpieczone na przyszłych dochodach. Takiemi kwitkami, których ilość była niesłychana, płacono wszystko niemal, zaspokajano nawet posłów, jadących do obcych mocarstw x). Tymczasem zgłosił się ze znacznemi pretensyami nowy wierzyciel — królewicz Zygmunt. Przybywał on do Krakowa po koronacyi, na którą umyślnie jakoby się spóźnił, razem z poselstwem węgierskiem, aby się upomnieć

J) Pawiuski: Sejmiki i t. d., str. 205.

prawo publiczne z prywatnem, odpowiedziano obszernym wywodem pisemnym i dla dokładniejszego wyjaśnienia tej różnicy wysłano do Węgier arcybiskupa lwowskiego i wojewodę sandomierskiego Jana Tarnowskiego, z Zygmuntem zaś prowadzono układy na miejscu, w Krakowie. Aleksander okazał wszelką do ustępstw gotowość, przyznał bowiem bratu, tak, jak to niegdyś uczynił Jan Olbracht, dochód z cła sandomierskiego i 1800 złotych na żupach krakowskich. Królewicz jednak, w rachunkach ścisły i dokładny, wykazał znaczne zaległości z lat ubiegłych, które po pewnych

lO

ł—ASf    ■:

ga.

mm

-~=

:źm-

■■Mi:

IB

rg£

i PU

=SvH-

!p

K-

-

om

- . -_____

V

==

=5§

f=S

r==l=^=

==

~=

££=

rrm.-

Z-

rv

HS

iii

Mi

im.

/"i

:M-

“=

!*••/“

V.-T-

mm.

Jlapr.

i.

r--y_-

■-Lj

. V.

g=rS

•'i:

3K

5==

ś.4s®S

mm

is

s^śĘł

1-1

‘C

ife

=_=g

i_,.r

fi

Sfe

ć.<

'C.d^T-'

tr—

JjSj

.■%

=_ —i ^

i

Ł3

E=;

Zwaliska zamku w Kryłowie.

(Wzniesiony na początku XVI w.)

targach oznaczono na 30,000 czerwonych złotych. Gdy atoli w skarbie były pustki, a ostrożny Zygmunt kwitków przyjmować nie chciał, obowiązał się król wypłacić mu w dwóch ratach 15,000 zł. czerw., a za drugą połowę dać w zastaw starostwa: bieckie, olsztyńskie i kazimierskie, które królewicz dopiero z rąk obecnych zastawników wykupić musiał, wskutek czego pretensye jego wzrosły do wysokości 23,000 dukatów. Zastrzeżono przytem, że dobra te, w razie, gdyby Zygmunt nie zostawił prawych potomków, mają przejść na syna królewskiego. Klauzula ta była wymierzona oczywiście przeciw małemu Januszowi, synowi Zygmunta z Szlą-zaczki Katarzyny Telniczanki.

Wojna z Moskwą.—Szach Achmet. Do dnia 2 maja 1502 r. bawił Aleksander w Krakowie, a nazajutrz po imieninach brata Zygmunta podążył na Litwę, gdzie tymczasem wrzała w całej pełni wojna z Moskwą. Cały jej ciężar spadał w tej chwili na sprzymierzeńców królewskich: na mistrza Kawalerów inflanckich Waltera Plettenberga i chana Tatarów zawołżańskich Szach Achmeta. Względem Litwinów ograniczała się Moskwa do wypraw dorywczych, których celem było widocznie spustoszenie kraju i niespodziewane napady na twierdze pograniczne. Wkrótce po bitwie nad Wiedrożą ukazały się znaczniejsze siły wT. księztwa moskiewskiego w okolicach Mścisławia, tu jednak stawili im czoło LL twini pod dowództwem starosty Ostafiego Daszkiewicza i posiłki polskie pod Janem Karnkowskim. Bitwa, jaka się wywiązała dnia 14 listopada 1501 r., nie musiała być snąć pomyślna dla nieprzyjaciół, skoro, spustoszywszy kraj okoliczny, z niczem odeszli. Główne ich siły zwróciły się przeciw Inflantom. Tu jednak spotkali się z dzielnym przeciwnikiem. Mistrz inflancki Plettenberg poraził ich na głowę pod Izborskiem, dotarł aż do Ostrowa i, spaliwszy tę twierdzę, powrócił z powodu chorób, jakie wojsko jego trapić zaczęły. Pomściła wprawdzie Moskwa po części tę klęskę sro-giem spustoszeniem Inflant, Plettenberg atoli wyruszył ponownie w pole w lecie roku 1502 i odniósł świetne zwycięztwo pod Pskowem. Wszystko to stało się bez żadnego prawie udziału Aleksandra. Zajęty z początku staraniami o koronę polską, ogołocony następnie z pieniędzy, nie poparł on nigdzie prawie swoich sprzymierzeńców, nie umiał nawet rozporządzić należycie tą garstką zaciężnych, którą był najął pod Janem Polakiem na wojnę z Moskwą. Cała działalność Litwinów więc ograniczyła się do owej demonstracyi pod Mści-sławiem i do usiłowań połączenia się z mistrzem inflanckim, do czego zresztą, o ile się zdaje, nie przyszło. O wiele niedołężniej jeszcze zachował się Aleksander względem Szach Achmeta. Polityka tych „ carówu tatarskich była niewątpliwie dwuznaczna, kierowała nią chciwość i chęć wzajemnego zniszczenia się z pomocą Litwy i Moskwy. Mengli Giraj i Achmet, dwaj śmiertelni nieprzyjaciele, szukali poparcia u Aleksandra i u Iwana Wasylewicza. Moskwa, zamożniejsza i zręczniejsza, umiała sobie pozyskać chana krymskiego, chociaż i Szach Achmet, utrzymujący przyjazne stosunki z Aleksandrem, gotów był za lepszą cenę przenieść się na stronę Moskwy. Ostatecznie jednak, widząc ścisły sojusz Mengli Giraja z Iwanem, wytrwał w przymierzu z Litwą, wyruszył na czele wielkiego wojska przeciw Moskwie, spustoszył okolice Czernichowa, Siewierza i sięgnął zagonami swemi aż po Nowogródek, Starodub i Rylsk. Na tej wyprawie towarzyszył mu poseł Aleksandra Michał Chalecki, obsadzając zdobyte grody załogami litewskiemi. Przerażony temi postępami hordy kipczackiej Mengli Giraj zażądał pomocy od Iwana, który, oceniając trafnie położenie, posłał mu rzeczywiście posiłki pod wodzą Nozdrowatego, podczas gdy, przeciwnie, Aleksander, jakkolwiek uwiadomiony przez Chaleckiego o pomyślnej wyprawie Achmeta, nie uczynił nic, aby sprzymierzeńca swojego w chwili tak ważnej poprzeć energicznie. Skutek tej nieopatrznej polityki był taki, że Mengli Giraj zawołżańską hordę zniósł ze szczętem, a Szach Achmet z życiem zaledwie uciekł do Kijowa, gdzie wojewoda tamtejszy Dymitr Putiatycz wziął go pod swoją opiekę. Ale Tatar, zemstą zapalony, nie bawił tu długo i podążył do Białogrodu, aby tam z pomocą turecką odzyskać utraconą władzę. Nie dopuścił do tego przebiegły Mengli Giraj; z jednej strony bowiem, natychmiast po zwycięztwie nad Szach Achmetem, wysłał posłów do Aleksandra, zapewniając go o pokojowych swoich zamiarach i ofiarując pośrednictwo swoje w Moskwie, z drugiej intrygował lak dobrze w Konstantynopolu, że Szach Achmet, z obawy, aby go Turcy nie wydali w ręce Perekopców,. umknął z Białogrodu ponownie do Kijowa. Tu jednak ten sam wojewoda, który go niedawno jeszcze z honorami na-leżnemi podejmował, wtrącił go na rozkaz króla do więzienia i odesłał pod strażą do Wilna. Widocznie mniemał Aleksander, że, mając w rękach swoich Szach Achmeta, może na Mengli Giraju jak najkorzystniejsze wytargować warunki, jakoż kazał mu oświadczyć: „Twój nieprzyjaciel jest u mnie, pojednaj się ze mną, inaczej bowiem synowie Achmeta powstaną przeciw

iH

..........

.. . _

ipj;

Ul - 1

E=EE£=I

miBBs

His

EJ

SS

g§|

Eg

p!

-AA

- AA

~A . ■

AA;v-,A

ii!

Hipi

fT-

WM

:i

li¹;

.1

Ą\

II

-i

.1

VI

m

IBP

mm

bg

ij

T nn. ,

lllllllll

iii

AA

Pa

g>-

SA:

AA

:A

,<r

aa

Zamek w Pabianicach. (Wzniesiony ra początku XVI wieku.)

Jderb województwa połockiego.

(Pogoń w białem polu.)

(Herby województw: witebskiego — Pogoń w czerwonem polu na zielonej chorągwi; brzesko-litewskiego — Pogoń barwy błękitnej w czerwonem polu: mścisławskiego — Pogoń w czerwonem polu na żółtej lub złotej chorągwi; mińskiego — Pogoń barwy cielistej

w czerwonem polu na żółtej chorągwi.)

10

^■.

^§§1

t:"

yl

pi

§ss*«i§f?

flf

z\

■ii.5 •

SalE

.....

81®

\

Sili

ii-:

Dzieje Polski. Tomflll.

;'^v4

tif

Hi

:, ;# Wmm¹¹ .

tom

WkM

:%W;

*■

Wm

fS

?."■

fy

u:

Jk

!%::v

as

i'-"

-i

s¹j

h!

fcTl

yj

j¹

/jrt

«ŻH¹

|,fi»

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

) Ul

r<

1 11

IIP

SI

EE

pi'

wm

mm

13

mi

liĘSIF

w.

eg

u-

sr

mm

Pi

mm.

Ml

Hm

,v-

II!

■i

wm

"PĘ- •

w.

b.

bmm

■1

Ki

Fi

II

Rysunki Juliusza Kossaka.

Stroje mieszczan krakowskich.

Malarz w czapce ciemno-żółtej, szacie szafirowej. Kupiec w zawoju zielonym, szacie żółtej w czarne wzory z zielonem obłożeniem buty żółte. Niewiasta w białej zasłonie i niebieskiej sukni. Podróżny w pątliku złocistym.⁻ koszuli niebieskiej z czerwonym kapturem i obłożeniem, w jałowiczych butach, w ręku czarna czapka. Za nimi osoba w niebieskim zawoju. białym kaftanie z niebieskiemi

wyłogami.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

ił

§1

- --

'a

Pi

-Cr

B p II

gp

r.....-

=====

K' i

-V\

||i

//M

i li

B*SP-

Ii

Mm

(V

I?

=_:_

II

fml

/mi!

I¹

Rysunki Juliusza Kossaka,

Rysunki Juliusza Kossaka.

Kupiec i zbrojny.

1} Zawój biały, spodnia suknia zielona, wierzchnia żółta z czerwonym kołnierzem i wyłogami u rękawów; buty ze skóry niefar-bowanej. 2) Pątlik różowy ze złotemi ozdobami; łańcuch złoty na szyi, kaftan obcisły popielaty z nizko wyłożonym kołnierzem w kolorowe łaty, spodni jedna strona amarantowa, druga w pasy barwiaste, trzewiki czarne; w ręku berdysz, przy boku miecz. (Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

Mieszczanin i wyrobnica.

1) Kapelusz czerwony, kontusz zielony; z pod wyrzuconego rękawa wygląda czerwony od spodniej sukni: dolne ubranie żółte; buty wysokie czarne. 2) Czepiec biały; chustka na szyi czerwona, spodnia suknia zielona, wierzchnia liliowa. (Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

i?

11

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

IM

U"

ii

LA

A' I

N(■s®j

Smoleńskowi, którego zdobycie było głównym celem wyprawy. Co było więc pod ręką żołnierzy, a było niewiele, garść „huzarów i rajców“, pchnięto do Potocka w posiłek Janowi Polakowi albo do Smoleńska, gdzie załogą nieliczną dowodził tamtejszy wojewoda Stanisław Kiszka. Mimo szczupłych sił litewskich, nie wiodło się Moskwie. Wojewoda smoleński, broniąc po bohatersku ważnej twierdzy, przyprawił nieprzyjaciela o ciężkie straty, Iwan narzekał głośno, że zawiodły go obietnice, podług których Smoleńsk miał się poddać dobrowolnie, nareszcie w ostatnich dniach października zwinął oblężenie, nie zdobywszy piędzi ziemi litewskiej.

Po tych wysileniach daremnych i po porażkach, jakich Moskwa, doznała, zaczęły obie strony myśleć o pokoju. Już w sierpniu roku 1502 donosił Aleksander mistrzowi inflanckiemu, że bojar Jakób Zacharye-wicz podsuwał mu myśl układów, zwracając uwagę na pokojowe usposobienie, jakie panowało w Moskwie; w tym samym duchu odzywali się także senatorowie polscy. Wobec uroszczeń mołdawskiego wojewody, który w tej chwili właśnie wystąpił z urojonemi pre-tensyami swojemi do Pokucia, wobec wiszącej sprawy pruskiej i napadów tatarskich, potrzebowała Polska pokoju. Z tego powodu też wystosowali senatorowie polscy do litewskich obszerny memoryał, w którym,

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Rysunki Juliusza Kossaka.

Dwaj młodzianie.

Jeden z nich mierzy do kurka; zawój różowy mieniący, reszta ubrania obcisła, w najrozmaitszych barwach — strój, używany przez młodzież rycerską tamtoczesną. Drugi w czapce ponsowej, sukience amarantowej, gotuje się do strzału.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

MĄ

Km

wt*

tobieu. Postępowanie to, jakkolwiek uzasadnione może przewrotnością tatarskiej polityki, nie odpowiadało — bądź, co bądź — godności chrześcijańskiego monarchy i nie przyniosło spodziewanych korzyści. „Oto tak postępują Litwini — pisał Iwan Wasylewicz do Mengli Giraja — ze swoimi sprzymierzeńcami, taki los spotkał niegdyś Said Achmeta, dziś Szach Achmet?., nie obawiaj się* aby go wypuścili z więzienia, bo drżą oni sami przed jego zemstąSłowa te trafiły do przekonania Tatara, i przy końcu września 1502 r., w odpowiedzi na owo poselstwo Aleksandra o Szach Achme-cie, rozlały się hordy krymskie po Rusi, zniszczyły Rzeszów, Jarosław, Bełz, Radymno, sięgnęły aż po Łagów i Opatów z jednej, po Słuck, Kłeck i Nowogródek z drugiej strony, wszędzie ogromne zrządzając szkody. O obronie nie można było myśleć dla braku środków pieniężnych, wszystkie siły zresztą, jakiemi król mógł rozporządzać w tej chwili, trzeba było obrócić na obronę Smoleńska i Połocka. Na kilka miesięcy bowiem przed owym napadem tatarskim wysłał Iwan Wasylewicz dwa wojska pod dowództwem syna swego Dymitra Żyłki i Talabeja na Litwę. Spaliwszy przedmieścia witebskie, zwróciły się wojska nieprzyjacielskie ku

liii!

Pm,

\JJfelA

4lSr a

lig

■i

a ii

-I

mm

ii

m:śi

'_rAlw ■--—

-łj

dHPS

mm

f;

u*.

Lu

m

I /u

Rysunki Juliusza Kussaka.

Osoba z podniesioną czapką niebieską z białera piórkiem, w zielonej sukni. Druga przyklękła i naciąga kuszę; zawój zielony, kaftan szafirowy, spodnie ciemne.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

poruszając wszystkie kwestye sporne pomiędzy Litwą a Moskwą, żądali interwencyi królowej Heleny. Senat litewski uznawał także potrzebę zawarcia pokoju, Helena przyjęła na siebie chętnie rolę pośredniczki po-

Moskwy, jak i dla Litwy, bardzo pożądana, usuwała bowiem rozmaite drażliwości dyplomatyczne i ułatwiała w wysokim stopniu nawiązanie układów. Zantaj pojechał do Moskwy i, przedstawiwszy Iwanowi zapatry-

^T:rr:“rrr'

'W~'

■:;€

/ ..-i

Śś=rr

___.r-J

mm

gpjfpF

:.r

Tzry:

=|

'!

ii

prr

—Z"

■4

;1

gg

; .4'

fljli

Hit

ar

■-==

2S

111

=-=rZ--

Er

:z:

■ ił

pil

J |H

W ii 1

hJ

"I

fffĘ

iH

£=

L7==:=

-jL

||;

I;

i':

ii

i-

ś§|

IH

[I

lii

111

IŁąaii

ii

Id

SU

■l!

|r

iii--

jii' ■%

5.-

m

.;fi', 'hSS* '

-fS

iffl

J',i

li'

iii

l!

■j

na

'■ii

i.l-

BB

fw%

L jiii!

,i

m:

fil-

I U

'ł

y~

Sm

ki

li

■<

JSBF

'U

Si

li

■i

iiiaii-

llffl

-as, ,-snC

-4IY-44¹-

II

iii

iii

pspi

;i

§1

!fe

I!

I I;

III

|J;!

!i

!*

ii

iii

ifi

if

mo

Ml/

umrowjM

BS

TBI

■LI

HI

li I

'i

flf

i '1

II

SE

f'P.

'n

lii

SI

i1.

;l

---

I foV

iiij

=53

12

■ - -i

!:

''v\ 'j

Kościół Panny Maryi w Gdańsku.

(Fundowany 1343 r. przez w. mistrza krzyżackiego Ludolfa Koniga, otwarty i oddany klerowi katolickiemu 1503 r.

przez w. mistrza Helzla.)

między ojcem a mężem, ale, zanim jeszcze traktaty na dobre się rozpoczęły, przybył do Polski poseł węgierski Zantaj, aby w imieniu papieża strony wojujące nakłonić do zgody. Interwencya papiezka była, tak dla wania stolicy apostolskiej, która, ze względu na grożące całemu chrześcijaństwu niebezpieczeństwo tureckie, pragnęła wszystkie państwa zjednoczyć do wspólnego przeciw Osmanom działania, ofiarował imieniem papieża i króla węgierskiego pośrednictwo. Iwan odpowiedział wyniośle, mówił szeroko o prawach swoich do Rusi, narzekał na postępowanie Aleksandra, pośrednictwa jednak nie odrzucał. Wśród tego przybyło tego nie brakło także'posłów inflanckich. Trzy tygodnie trwały układy bez stanowczego rezultatu. Pokazało się, że żądania Iwana są zanadto wygórowane i że o zawarciu stałego pokoju mowy być nie może. Zadowo-

§gfgggi|j

! 7:

' "A

i,.--

ffllE

mm

'S

li:

ii-

fili

ii

71

ł.lłi. .

im

mm i w

IliiSj

Hs

■A

:' /■; VM

*i.

r/j

II

■;y

iji

■i

jl

HI

I    i

II

•a,':

I:¹;:

!|

li

lis i

i|i£H!l

I mm

i : 11;'||1| k 7i!lii! iii ii

v-

x\

immi

\ ;    'a.

i'.'

ii

III

i lii

I- !

s matm

■

li!'

'' ^N/ |'\\w

mm

■i

:!i

llll

lilii

';i

Pfii

,i

fil

i!

I¹:!

ll!

5)

II

HI

'iii¹'!

4i

I.!:

ji)

IT

mWmp-

lir 118

I IM, !m

■■■

* Silił

DII

A;

i;!

iii

fa

my

fi

i#

i'.ii

li

ii

Si

j:j

lii!

11;

■ ;!

Mli

p.y|P

iii

f|B

p3E

loToj

f:

im

Aa

.i

II,

■I

ii

irr

i II H

BlBiS i'

ja

7}

OT

;JS

■ III

Mg

ątli

mm

■i

I":

;• Yvj7

PG

i. j

Ą

ii

HUhMI

IM M

j-

I!

il

"'I

I,

i1 81 A ;

A'"'

Mliii;

I!

!J

mi*

Mil

A,!

il

RAM.

i**:

pj

"ii

3HE

=r3Hi

u*

L‘

HMffi

mm

Hjii

Wnętrze kościoła Panny Maryi w Gdańsku,

w pierwszych dniach marca 1503 roku poselstwo polskie i litewskie. Prowadził je wojewoda Piotr Myszkowski, ze strony Litwy był obecnym marszałek Stanisław Hlebowicz i .Tan Sapieha, kanclerz królowej Heleny, wiozący listy od niej do Iwana i do braci. Obok łono się zatem sześcioletnim rozejmem, 26 marca 1503 roku, i odzyskaniem sześciu pogranicznych powiatów, zagarniętych nieprawnie przez Moskwę.

Iwan zastrzegł sobie wolność wyznania dla córki nawet na wypadek śmierci Aleksandra i, złożywszy

wraz z synem swoim Wasylem przysięgę na dotrzyma- i wojewodą w wielu miejscach na Ukrainie i nic złego n.e warunków rozejmu, wysłał poselstwo do Litwy ce- | nigdy o nim nie słyszeliśmy, i wielkie dzierżył od niego m odebrania podobnej przysięgi od króla i senatorów polskich.

nad miarę dla nowych swoich poddanych i osłaniający ich .potężną swoją opieką, miał kniaź moskiewski stanowczą przewagę nad zięciem swoim, pozbawionym wszelkich zasobów pieniężnych i odpowiadającym na    A

gwałty i zabory bezsił-    m

nym protestem. Nękani przez Moskwę i nieznaj-dujący oparcia w Litwie, ||| szli więc owi kniaziowie ruscy, jeden po drugim, ■ M

i

li

Andrzej Róża Poraj z Boryszowic, arcybiskup gnieźnieński od r. 1503. Umarł w Łowiczu 1510 r.

i-

■Billi

ms*.

Ni

Na razie więc zażegnano burzę, grożącą od północy, ale o pokoju trwałym mowy nie było, bo Iwan otwarcie wobec posłów polskich oświadczył, że Kijów i Smoleńsk to jego dziedzictwo, a Mengli Giraja podburzał do nowych najazdów na Litwę. Wspólność wyznania i urok potęgi Moskwy z jednej strony, a niezręczność Aleksandra i słabość Litwy z drugiej jednały Iwanowi coraz to większą popularność i sympatyę wśród niezadowolonych bojarów ruskich. Hojny

■Sili

mmM.

fP

w służbę „hospodara* Iwana Wasylewicza. Semen Fedorowicz Woro- U

tyński, wypowiadając posłuszeństwo Aleksandrowi, oświadcza otwarcie, że, gdy „ojcowizna* jego od Litwy odpadła, ani król Kazimierz, ani Aleksander za „ojcowizną* jego nie stali, ani jemu innych włości i grodów nie dali „Więc, hospody-nie, nie ja to występny, a Twoja Miłość, hospodarze, i dla Ciebie, wielkiego księcia litewskiego, moja przysięga, kniazia Siemiona Fedorowicza, przepadła*. Takie motywa mniej więcej otwierały szerokie pole do zdrady i zmiennictwa na kresach wschodnich. Każdy wrzekomo lub rzeczywiście pokrzywdzony, każdy niezadowolony szukał i znajdywał schronienie w Moskwie. Tak poszli Worotyńscy, Bielscy, Massalscy, książęta Możajscy, a pod koniec roku 1503 także i tyle słynny później Ostafi Daszkiewicz. Reklamacye i skargi Aleksandra żadnego nie odnosiły skutku, Iwan, ufny w swoją przewagę, zbywał księcia nic nieznaczącemi ogólnikami i rozprawiał szeroko o swoich domniemanych krzywdach. Na żądanie, aby wydał Daszkiewicza, odpowiedział posłowi litewskiemu: „Ostafi Daszkiewicz był u króla ważnym człowiekiem (króla) grody, a przyjechał dobrowolnie służyć nam i powiada, że nikomu żadnej nie uczynił szkody. A i przedtem, za nas i za naszych przodków, do nas na obie strony ludzie jeździli bez przeszkody. A Daszkiewicz teraz do nas przyjechał służyć i jest naszym sługą. “

Wobec takich stosunków nadzieje utrzymania pokoju były niezmiernie słabe, czas rozejmu mógł być użyty tylko do lepszego przygotowania się na wypadek nowej, nieuchronnej wojny. Groziła ona zresztą i teraz, jeżeli nie od Moskwy, to od Tatarów krymskich, od wiernego sojusznika Iwana—Mengli Giraja. Wierny taktyce swojej Aleksander poszedł i tu drogą układów, straszył chana krymskiego Szach Achmetem, posyłał podarunki żonom Giraja, jemu samemu ofiarował znaczne sumy, groził i głaskał razem. Tatar, jakkolwiek prze,' Moskwę podburzany, zawahał się, zaniepokoiły go traktaty Iwana z Aleksandrem, bał się Szach Achmeta i zaczął skutkiem tego okazywać pewną skłonność do zawarcia pokoju z Litwą. Poseł jego Batusz, wysłany do Aleksandra, ofiarował wprawdzie przyjaźń, ale żądał zarazem, aby Achmeta pilnie strzeżono, aby go oddzielono od jego służby. W tym kierunku prawdopodobnie wpływał także i na wszechwładne-

go wtedy Glińskiego, do którego miał listy i ustne polecenia. Stało się zadość życzeniom Perekopca, Aleksander poświęcił Szach Achmeta, w Wilnie wytoczono mu proces o rozboje, popełnione niegdyś na Litwie, i wtrącono do więzienia. Tymczasem wśród tych wypadków umarł Iwan Wasylewicz 27 października 1505 roku, w chwili dla państwa moskiewskiego groźnej, kiedy w Kazaniu wybuchł niebezpieczny bunt Tatarów, z którymi połączyli się Nogajcy. Nadarzała się dla Litwy sposobna do odwetu okazya, ale, jak błyskawica, spadł na kraje ruskie Mengli Giraj, wypróbowany przyjaciel Moskwy. Hordy tatarskie, paląc i niszcząc wszystko, dotarły do Kiecka i tu rozłożyły się obozem. Przerażenie niesłychane ogarnęło umysły; kraj był do obrony zupełnie nieprzygotowany, król ciężką zdjęty

Stosunki z Mołdawią i zakonem.—Sejmy.—Ustawa „Nihil novi“. Jeżeli cała polityka litewska Aleksandra

niemocą, niemal umierający. Na prędce zaczęto obwa-rowywać Wilno i zbierać siły zbrojne. Udało się zgromadzić 10,000 ludzi, i z tem wyprawił król hetmana Stanisława Kiszkę, dodając mu do boku marszałka swego Michała Glińskiego. Pierwsze spotkanie wydarzyło się pod Nowogródkiem, gdzie rozbito kosz tatarski i, zasiągnąwszy języka o głównem obozowi-

się w ręce Litwinów i Polaków, synowie Mengli Giraja zapadającej nocy tylko zawdzięczali swoje ocalenie. Zwycięztwo było zupełne, a pogrom Tatarstwa tak znaczny, że tylko szczątki rozbójników zdołały ujść do Krymu.

K9

s£S.

mmk

mą

•i

r/

r,

U¹

71

>A

Wk

Zł.

'śk.

o*

Rysunek Jana Matejki.

Rycerz z wieku XVI.

sku nieprzyjacielskiem, ruszono prosto na Kłeck. W drodze jednak zachorował hetman i zdał naczelne dowództwo Glińskiemu. Ten, działając podług pierwotnego planu i korzystając z powodzenia dotychczasowego, parł drobne oddziały tatarskie ku Kleckowi i tu nareszcie stanowczą zadał im klęskę 5 sierpnia 1506 r. Cały obóz tatarski z ogromnemi łupami dostał przedstawia ubolewania godny obraz niedołęztwa i bezradności, to i panowanie jego w Polsce jest nieprzerwanym szeregiem klęsk, upokorzeń i niepowodzeń, z tą tylko różnicą, że, gdy tam cala odpowiedzialność spada na króla, tu główną część winy przypisać trzeba regen-cyi, temu możnowładztwu właśnie, co w mielnickim przywileju chciwie sięgało po najwyższą władzę, a uzyskawszy ją, nie zdołało ani państwa obronić, ani nadużyciom zapobiedz, ani nawet skarb publiczny przyprowadzić do jakiegokolwiek ładu i porządku. To, co gających prawie żadnej kontroli. W myśl mielnickich postulatów, powierzył Aleksander dozór nadTnennicą wojewodzie poznańskiemu i krakowskiemu/'; Ale cho

i;

OS

LWgaa

. ..

mm

jl

81

M-

Wm

iii

il

III"

1 ii

iilif

[y

;i|

i

mak

ifp

I¹

ti]

L'i

II

MII,

Pole bitwy pod Kłeckiem

Pi

II

i '.KOI

1,1

ii

!■!

i¹

III

; ••

■M.

*Tr

Ul!

III

'i

!(|:

lii

lip i;ij! li! 'liii

lii.

li*

=====

iii

i' lii

i|.

f*i

* ••

li

i.mm

'i,

ł|j|

ni

li!

ii

III

!!

ii

ii

Efi

III

lii

||fł!

ciaż mennica w owych czasach była jednem z ważniej-

w kilka lat później wykonał Zygmunt I wśród podobnych zupełnie warunków, było niepodobieństwem dla szych źródeł dochodów książęcych, a system monetar-senatorów, wyposażonych rozległą władzą i niepodle-

ny polski koniecznie potrzebował reformy, nie uczynili

m

‘lii!

IB

ttttt

gjgpjM

v to!,!;!!

lliliilllillill

!||

1

ęj ■>>

M

HS?

BP

U

i

,

■

y \ 7 /

ęp

*

111

I|

I 1

/

iii

W' ""

/ <

■

Hp

i

■

/ ■

Wm

m

-•

aj

7

'

■

w/m.

tok jflWl I Hsi

pm> \ <c‘ :,p|| ^j|j |,|i|ij^

-.'^l! sfe;^:, li'¹

■m. N! iv li ni

'j

p

%

w/w/i

I

s

n

?==

7

WA

BJ!

■

I

M

■

P

(Sa

%

iii

fi

W\

l

Hp

m

a

ni

=Ę

=3

fi

M

•7:k: 7V

SI

■"

V

\

m

*ś i

;A

f

§s

Y

H

W

if

mmm

wam,

mm

m

§§

■

wWwM

vE

1111(11

i

mmam,

1

Ki

: w

^SBei

mm

mm.

m

w

M

*—~J -j

w

*

jjjp

gflP

--

1

i -

mm

i

"

m

Eli-'

=E

=

m

HH!«

?

li

■

r j

J

i

ś§

•••

-li

m

■

Y

I

E£

I

m

i!,

^3

W

gE!

rtrr.

f.

M

M

i

i

. ;

i i

O

m

i§§|§

W*

: -■

jrĄ

t=^

mu',

pj

m

2PW

■ X

K

Hp

=i

|f®

'xY

6:

1

i?

Ł/

/

1

i

li

17

B

K ;

fil

|

k

■1

;>

I

■

a

a

>

,h '

A

ti,

—

i

1/

»!

¹

r

md

pn i

-/

W

f

W

I V

y

■i

iij!j

i

1

i—

i;

s

lii

/ ^ J. --:

iii

H

:::v:i|:!i;!:;iiilli ,Y:.SffSS;!!! j|J

__

!j!

M

uiiiiiiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiii^^

\

i!liiii!;i!il!:iiiSii;-[!:ii!liii!ijii!iiiFiSii:':iiii!!ii^;ilii^

jMil^ołaj l^operaik.

(Kopia wizerunku, wykonanego 1505 r. w Rzymie przez Rudolfa Curadi, zwanego pospolicie Ghirlandajo.)

/

Dzieje Polski. Tom III.

owi dozorcy nic, coby złemu choć w części zapobiedz mogło. Pomimo uchwalonych przez sejmy podatków, skarb, po dawnemu, świecił pustkami, zaciężni nie otrzymywali żołdu, a na bicie monety brakowało srebra. Prawda, że naczelną władzę w Polsce dzierżył królewicz Fryderyk, któremu nie mogły wystarczyć nawet olbrzymie dochody z biskupstwa krakowskiego i arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, ale obok niego stała rada, z senatorów złożona, której obowiązkiem było nieopatrzną gospodarkę kontrolować i nadużycia gubernatora hamować. Zresztą rządy Fryderyka nie trwały długo, dnia 14 marca 1503 roku zeszedł on w młodym wieku ze świata, nie zostawiając po sobie ubezwładnić. Wszędzie, gdzie tylko nadarzyła się ku temu sposobność, pracuje kancelarya cesarska z po-dziwienia godną wytrwałością nad podburzaniem sąsiadów Rzeczypospolitej i nad buntowaniem jej poddanych. Wiadomo, jak wiele otuchy dodawał Maksymilian mistrzowi krzyżackiemu i jak bardzo zachęcał go do zrzucenia zwierzchnictwa polskiego, obecnie, nie poprzestając na tern, zaczął pociągać miasta pruskie Gdańsk, Elbląg i Malborg do płacenia podatków, rozpisanych w rzeszy niemieckiej, porozumiewać się z Mengli Girajem i odświeżać przygasłą cokolwiek przyjaźń z Moskwą. W roku 1502 przybywa do Moskwy poseł cesarski, aby imieniem pana swego ofiarować

IŁ

--- ■■

BieczA

ii w

mWm

--

-f -------

Najstarszy widok Biecza. (Wiek XVI)

dobrej pamięci, a jego miejsce zajęli Andrzej Róża, arcybiskup lwowski, wyniesiony wkrótce na godność prymasa, kanclerz Krzesław z Kurozwęk i kasztelan krakowski Spytek z Jarosławia; podskarbiemu Szydłowiec-kiemu dodano do boku wojewodę krakowskiego Piotra Kmitę i starostę Mikołaja Lanckorońskiego, a dowództwo nad siłami zbrojnemi powierzono Mikołajowi Kamienieckiemu, kasztelanowi sandomierskiemu. To zwrócenie pilniejszej uwagi na obronę państwa było w tej chwili szczególniej potrzebnem, zewsząd bowiem powstali groźni przeciw Polsce nieprzyjaciele. Oprócz Moskwy i Mengli Giraja, wisiała nad Rzecząpospolitą jeszcze zawsze niezałat wioną sprawa krzyżacka, a Maksymilian, oburzony na Jagiellonów za przymierze francuzkie, do którego przystąpił także Henryk VIII, król angielski, poruszał niebo i ziemię, aby Polskę

Iwanowi Wasylewiczowi pomoc przeciw państwom sąsiednim, a w Królewcu pojawia się dawniejszy projekt Maksymiliana oddania zakonu pod opiekę prawosławnego kniazia moskiewskiego, przeciw któremu świeżo mistrz krzyżacki zamierzał głosić krucyatę. Nienawiść do Polski i względy polityczne przytłumiły do tego stopnia wszelkie skrupuły, że ci sami, co Władysławowi Jagielle zarzucali sojusz z pogaństwem i prawosławnymi na zgubę zakonu, nie wahali się teraz otwarcie już szukać sprzymierzeńców w Perekopie i w Moskwie w celu zgnębienia tego państwa, które na Wschodzie było przednią strażą katolicyzmu i cywili-zacyi zachodniej.

Żelazny ten pierścień, ściskający Polskę z trzech stron, zamykał od południa dawny jej wróg, niegdyś hołdownik, wojewoda mołdawski Stefan. Zachęcony zapewne opłakanym położeniem, w jakiem znalazła się obecnie monarchia Jagiellońska, odezwał się i on z prawami swojemi do Pokucia, jako do „ziemi, od wieków należącej do Mołdawii¹⁴. Nie potrzebujemy dowodzić, że pretensye te były najzupełniej urojone i mogły się odnosić chyba tylko do Chocimia i Ciekunia ¹), ale nigdy do Pokucia, przestrzeni, ograniczonej od północy Dniestrem, od południa Karpatami, a od zachodu wielkim lasem, rozciągającym się wzdłuż lewego brzegu Bystrzycy sołotwińskiej. Mało troszczyli się o prawne podstawy hospodarowie mołdawscy i, puszczając wodze bujnej swojej wyobraźni, sięgali chciwą ręką po cały ten szmat ziemi, po Sniatyń, Kołomyję, Tyśmieni-lek zamachów wołoskich na Pokucie upatrywał. Każdy inny monarcha, zaczepiony w ten sposób przez państwo drugorzędne, jakiem Mołdawia była niewątpliwie względem Polski, byłby sprawę całą postawił natychmiast na ostrzu miecza, Aleksander jednak, zewsząd zagrożony, chwycił się, jak zwyczajnie, układów, wzywając pośrednictwa króla Władysława. Ośmielony tern Stefan poczynał sobie coraz zuchwałej, posłów polskich traktował z widocznem lekceważeniem, wojska na granicy gromadził i w roku 1502 zajął Pokucie po Halicz i Dniestr. W tak trudnem położeniu odwołał się Aleksander do sejmików, wyliczył wszystkie niebezpieczeństwa, zagrażające Rzeczypospolitej, i żądał, aby

s.

/    JŚ

te

■A

Smolenskvm

Q Orh. a..,.

te

fil

»«

.....

A,

lii

PL

rx

|rfl*

p*.

mMl

I—

Pin

¹

SP

Talerz emaliowany króla Aleksandra.

W samvm środku talerza widzimy tarcze herbowa Państwa, otoczoną głoskami cyfry królewskiej: A. T. R. P., t. j. Alexander I Rex

Poloniae.

(Wyrób złotnika krakowskiego. Przechowywał się w jednym ze zbiorów paryzkieh.)

rr.

jji!

mm

—•staluj.'

* y .g'

Najstarszy widok Smoleńska. (Wiek XVI.)

cę i najbardziej na zachód od Mołdawii wysunięte Czes-sybiesy, dzisiejszy .Jezupol ²). W tych uroszczeniach swoich zaś, co dla Polski musiało być i bolesnem, i nie-bezpiecznem razem, doznawali oni poparcia i zachęty ze strony Węgier. Działo się to może bez wiedzy i wbrew woli Władysława, ale król Aleksander miał snąć dokładne o tych intrygach wiadomości, skoro w instrukcyach, na sejmiki rozesłanych, wyraźnie o wpływach węgierskich wspominał ³) iw nich począ-

p Morgenbesser: Polska i Multany. Przewodnik nauk. i liter, z roku 1874.

'-) (Jaro: Gescli. Polens, V, 947, nie mogąc znaleźć Czessy-biesćrw, zrobił z tej nazwy Czeczwę, dopływ Łomnicy.

³) A. Pawiński: 1. c. Legatio ad Novae Civitatis et Colensem conventiones. Porównaj w Rozpr. Ant. Borzemskiego: Sprawa pokucka za Aleksandra. (Przegl. powsz., r. 1889, str. 361.) na sejm piotrkowski przysłano posłów z nieograniczo-nem pełnomocnictwem. Z drugiej strony wyprawił senat polski do Węgier poselstwo z listami od króla, królowej matki i kardynała Fryderyka. Aleksander otwarcie już zarzucał bratu porozumienie ze Stefanem i prosił Zygmunta o pośrednictwo. Władysław usprawiedliwiał się z zarzutów, ubolewał nad zuchwalstwem hospodara i przyrzekł energicznie interweniować na korzyść Polski. Pod wrażeniem tej odpowiedzi zebrał się sejm w Lublinie w październiku roku 1503. Radzono oczywiście przedewszystkiem o sprawie wołoskiej. Urojone pretensye wojewody wywołały ogólne oburzenie, i gwałt postanowiono gwałtem odeprzeć. W tym celu uchwalił sejm znaczne podatki: 8 groszy z łanu i akcyzę. Za te pieniądze miano nająć wojsko, aby wypędzić z Pokucia Wołochów i granicę mołdawską ubezpieczyć.

;:

llSir

,,

:?

:

2S

; ; ■

:

1

■

m

-

:✓

W"

,

\\1/

zt/i

m

a

t

*

;

r

w

-

%

rt. i

-

em

^tfS

-

1§

ge

a

zM

//

n

■ ;j

■

■

R1

.

r

¹ j

i.

r

■

)-{erb zien\i halickiej.

/

/;

I

1

'

■ *

W'

h

'V_irt

v m

i

:■ 3

i

/

t

i

ws

1

i

w

j

M

I

K

wą

/

. 0se^mm

.

■ \

W

>

i W

9Ęm

fe^v : -

.

■

m

m

<a

U:.

V-

j^terb województwa podolskiego.

iL-

Energiczne te środki odniosły skutek pożądany. Stefan, ciężką trapiony chorobą, nie czuł się na siłach, aby stawić czoło Polsce, usłuchał więc upomnień Władysława i wojska swoje wycofał po części z Pokucia. Stało się to jakoś krótko przed jego śmiercią; dnia 2 lipca 1504

Alcxander dei gratia Lex mann propria.

(Podobizna podpisu Aleksandra z przywileju, danego 1506 r.)

roku zakończył on burzliwy swój żywot, przekazując panowanie nad Mołdawią synowi swemu Bohdanowi. Nowy hospodar nie dorównywał w niczem ojcu. Nieokrzesany, napół dziki, ślepy na jedno oko, miał on nadto w kraju własnym licznych przeciwników i obawiał się Turków, którzy czekali tylko sposobnej chwili, aby Mołdawię pod swoje zagarnąć panowanie. W takich okolicznościach niepodobna było myśleć o zaborach, i Bohdan postąpił sobie bardzo roztropnie, nawiązując, za pośrednictwem węgierskiem, układy z Polską. Nie chodziło mu już o Pokucie, ale o zachowanie dobrych stosunków z potężnym sąsiadem, o ścisły związek z Jagiellonami, i w tym celu gotów był ponieść wszelkie ofiary, zrzec się swoich pretensyi, zezwolić na propagandę katolicką w Mołdawii, nawet ustanowić tam katolickiego biskupa i sam przyjąć katolicyzm, byle tylko dwór polski zgodził się na małżeństwo jego z królewną Elżbietą. Na tej podstawie zaczęły się rokowania, z początku niepomyślne dla Bohdana. Opierała się bowiem i królowa matka związkom córki ze schizmatykiem, i sama królewna czuła wstręt nieprzezwyciężony do jednookiego konkurenta. Dopiero, kiedy w roku 1505 królowa Elżbieta rozstała się z tym światem, a Zygmunt, przybywszy do Krakowa, prawdopodobnie imieniem Władysława, nalegać począł, zgodził się dwór polski na propozycyę hospodara, i dnia 16 lutego 1506 roku zawarto układ z posłami Bohdana w Lublinie na warunkach wyżej wymienionych. Oczywiście zrzekł się wojewoda także swoich urojonych pretensyi do ziemi pokuckiej i do zamków, które, o ile sądzić można, wtedy do niego nie należały J).

Niebezpieczniejszą o wiele, chociaż może mniej groźną na pozór, niż owe mołdawskie zatargi, była kwestya pruska. Pod wrażeniem energicznej polityki Jana Olbrachta zachował się wielki mistrz na razie spokojnie i lojalnie. Posłowie jego, którzy przybyli na uroczystość koronacyjną do Krakowa, polecali w pokornych słowach zakon opiece Aleksandra, mówili wiele o staraniach, jakie mistrz czynił w celu poparcia

!) Caro:- Gesch. Polens, V, 950, przedstawia naturalnie rzecz tak, jak gdyby Bohdan padł oliarą podstępu ze strony polskiej.

kandydatury królewskiej na tron polski, a w sprawie przysięgi odwoływali się do pośrednictwa księcia Jerzego. Wrażenia jednak, które odnieśli podczas krótkiego pobytu swego w stolicy polskiej, nie musiały być widocznie korzystne, skoro Fryderyk na początku roku 1502 przypuszczał konieczność poddania się Polsce ¹). I kto wie, jaki obrót byłaby wzięła sprawa pruska, gdyby był Aleksander uczynił zadość życzeniu królewicza Zygmunta i oddał mu rządy namiestnicze w Pru-siech. Tymczasem król, czy to ze względu na Wacel-rodego, który marzył zawsze o godności gubernator-skiej, czy z innych pobudek, sprzeciwił się temu żądaniu i ułatwił przez to dalsze intrygi Krzyżakom. Skoro tylko bowiem wojna z Moskwą zaciężyła na Litwie, a Stefan coraz natarczywiej zaczął występować ze swojemi uroszczeniami do Pokucia, zmienił mistrz krzyżacki natychmiast swoją politykę i przemyśliwał już nietylko o wyzwoleniu się z pod zwierzchnictwa polskiego, ale nawet i o odzyskaniu Prus królewskich. Chciał on mianowicie, korzystając z kłopotów finansowych Aleksandra, odkupić od niego Malborg, kokietował z szlachtą pruską, zaprowadzał reformy w admini-stracyi, znosił się ze wszystkiemi niezadowolonemi żywiołami w Prusiech i w roku 1503 domagał się znowu rewizyi traktatu toruńskiego. Nadaremnie czujny Wa-celrode zwracał uwagę króla na te niebezpieczne ma-chinacye Krzyżaków. Aleksander, chwiejny, jak zwyczajnie, groził mistrzowi, ale stanowczych kroków nie przedsiębrał. Ci, co znali stosunki pruskie, ubolewali też w cichości słusznie na tę nieopatrzną politykę królewską, a dobrze poinformowany Drzewiecki pisał do Wacelrodego: „Teraz wszyscy żałują, że niema Jana Olbrachta

Z jednej strony jednak zaczął się horyzont wyjaśniać. Śmierć papieża Aleksandra VI zmieniła mianowicie zupełnie położenie w Rzymie. Po krótkiem panowaniu Piusa III wstąpił na stolicę apostolską Juliusz II, człowiek innych zasad i innych zapatrywań, wojowniczego usposobienia i skłonny w polityce do kroków stanowczych. Zdawało się, że nadeszła teraz chwila stosowna, aby w Rzymie wykołatać nareszcie potwierdzenie pokoju toruńskiego, o co agenci polscy

tfp-'

Johannes de Lasko qui superius Cancellarius.

(Podobizna podpisu Jana Łaskiego z przywileju króla Aleksandra, wydanego w Krakowie 1505 r.)

u Aleksandra VI nadaremnie się starali. W tym celu głównie wysłał też król znanego humanistę i zręcznego dyplomatę Erazma Ciołka do nowego papieża. Ciołek, który znał stosunki rzymskie dokładnie, umiał trafić do przekonania .Juliusza II i, wystawiwszy mu trudne po-

P Caro: 1. c. 952.

łożenie Polski, narażonej na bezustanne napady Tatarów, pozyskał papieża do tego stopnia, że ten w przeciągu czterech tygodni wydał ni mniej, ni więcej, jak 29 buli, zawierających znaczne dla Rzeczypospolitej łaski i korzyści. Nietylko bowiem udzielił Aleksandrowi dyspensę co do małżeństwa jego z Heleną, nietylko zatwierdził konstytucye sejmowe z roku 1496, odsuwa-mi wszystkiemi łaskami i rozporządzeniami papiezkiemi brakowało, co prawda, najważniejszej bulli, bulli, zatwierdzającej traktat toruński, ale Juliusz II mniemał, że najpierw należy upomnieć mistrza, i rzeczywiście dnia 11 maja 1505 roku wezwał go w tonie stanowczym do wykonania wszelkich obowiązków względem korony polskiej. Niestety, zwrot ten, tak pomyślny

i¹

.1/1

Wł

Ul

V*'

pr

V.. r*

y'

fi

Kuna żelazna przy portalu kościoła Panny Maryi w Krakowie (wiek XVI).

Rys. Wł. Łuszczlceiricza.

Postać z grobowca w kościele Franciszkanów w Krakowie (wiek XVI).

Lal

?r

b\V

8v

Klamka żelazna z kościoła św. Barbary w Krakowie (wiek XVI).

Krata żelazna z kościoła św. Barbary w Krakowie (wiek XVI).

jące „plebejów" od piastowania wyższych godności kościelnych, ale nadto darował królowi Świętopietrze na przeciąg- lat dziesięciu, aby mu dać przez to możność obwarowania Kamieńca i innych twierdz od strony tatarskiej i tureckiej, i wszystkie pobory jubileuszowe, jakie przez dwa lata następne wpłynąć miały z Polski, Litwy, Danii, Norwegii, Szwecyi i Inflant. Pomiędzy te-dla Polski, nie trwał długo, bo w rok później, wskutek zabiegów wielkiego mistrza i brata jego Jerzego, papież zatwierdził wszystkie dawniejsze przywileje zakonu. Tymczasem król, zanim jeszcze owe bulle papiezkie do Polski nadeszły, wierny swojej taktyce, starał się w drodze dyplomatycznej nakłonić mistrza do uległości, wzywał go więc na sejm piotrkowski w roku 1503

w rok potem znów do Malborga, dokąd pojechał w celu odwiedzenia ziem pruskich, ale wszystkie te wezwania były bezskuteczne, bo Fryderyk do Piotrkowa się nie stawił, a gdy król przybył do Prus, on wyjechał trzeć i rozstrzygnąć mieli. Konferencya zebrała się w istocie pod przewodnictwem arcybiskupa gnieźnieńskiego Andrzeja Róży, ale w toku obrad nadeszła wiadomość o śmierci królewskiej i przerwała dalsze ukła-

eSl

i'

Była starożytna brama Trocka w Wilnie, gotycka, basztowa.

(Wzniesiona podobno 1506 r„ przerobiona na wieżę przy kościele Franciszkanów; przed laty 25 zburzona; mieściła się około zaułka ludzkiego.)

W.

mu

mm

-i?

Im i

*3$

'

4

larw >    * *

jjWśt

4 *

* P'VV .'.

.:. 'ty.y • '.

/jp» .

'■ v*iy&

A 'v-*V

¹

te te

• iSt.

- I,

i ; *v> .

Si

taKaM^

SJSSSS5

!V

A#

§,

"-ulu V

. 'M

■ -'A

0-

j.f<e

| -J

|ł '< .p*;

ms

właśnie do Frankfuitu, aby wziąć udział w obradach sejmu niemieckiego. Mimo tych oczywistych wybiegów, zaproponował Aleksander mistrzowi konferencyę w Malborgu, gdzie posłowie stron obu sprawę rozpady. W takim stanie odziedziczył po bracie sprawę pruską Zygmunt I.

Z pobieżnego tego przeglądu najważniejszych wypadków, jakie się wydarzyły za krótkiego panowania

t

!*

V

i

p

£

i

I

4

¹

y

\'i i

.4- M

I

;

»

/Jy?

"s*jL

■v

V

-—

w są

₍rv~5)

*,

/JE

<" jł;

/•'"i

fP p?l

r~^'W i

f i%;|

SI

•^Ur ⁴ ^

r-⁴

i

♦

tm

• S.aS5Ł

V ' \

I

&

•■:

■

* n

^ i ^

. ;

Jjń

i

ft

md

i

aJ

:'i

,:t

*i

-j

$

W

#

r

•<

:F

t

1

/

™lri

'X

X

,Ł v

ś

i J

pi* ii

■£^~xr •-

■• ■■ ■ •■*•■■■■

r4

■i

@V

m

i

jm*

p

i

Ł’

H

:

M

■

*asr^'x :    -y

4

m

•.

■

;

W³'

*

■MM

I

UH

„

lBgl

jjjfe

■V*    -<?■=.

E

u;J

m

\

\

\

;||

'

d|

^5

L*

4

j^erb zienąi cr\ełn\skiej.

Aleksandra, przebija smutny obraz upadku i zupełnej prawie niemocy. Rzeczpospolita, rozległością i zasobami dorównywająca najpotężniejszym mocarstwom europejskim, robi wrażenie nawy, która bez steru i żagli krąży po bezdennym oceanie, czekając zmiłowania Bożego lub niechybnej zguby. „Ginie Rzeczpospolita¹⁴, woła król zrozpaczony w uniwersałach sejmowych, a w wołaniu tern niema, niestety, przesady, ale niema

der na brak poparcia ze strony sejmów. Zbierają się one często i uchwalają dość znaczne podatki, ale wła-i dza wykonawcza nie umie korzystać z tej ofiarności i nieudolną polityką swoją podkopuje sama wiarę w siebie i w możność ratowania Rzeczypospolitej. Sejm musi więc sam szukać środków ocalenia i znajduje je w ograniczeniu władzy królewskiej. Zmierza do tego najwidoczniej konstytucya r. 1504. Zapada mianowi-

■BBSi

mmm

HI

mą

SS A

- *

mmmm

u    m *

wm

..

wjmk

liSffBPT

Sfif i

ff ¹¹.41

Im

mm ■■

|l§igSSJ

mm m

ji .    jjp y . s

MW

MR -

'i!

ii

y-.żz::

i:

_"_v

s v.;v

MSI

Oli

if

<■

ii

li

■i.

Iłf

■JTL.

wi

Jtj

pr

ii.¹-

[J.

•i;

‘UH

1'iŁi

%gm

•fas

la

UHlji

Wl

If: '

[u

a<

Bfe’

LvJ*J

I.'

^pSSSili^sttiis

Zaułek Lidzki w Wilnie. (Pochodzi z XVI w.)

też i przyznania się do winy. Wina ciężyła na nim, na tym sterniku, który, bez zdolności i znajomości    koronnych; sejm postanawia, że, gdyby, w razie gwał-

spraw publicznych objąwszy rządy państwa, słabością    townej potrzeby, wypadło zastawić dobra koronne, król

charakteru, rozrzutnością i opieszałością doprowa-

cie wtedy uchwała ważna co do rozdawnictwa dóbr

może uczynić to tylko za zezwoleniem całego senatu, zebranego na sejmie walnym, i pod warunkiem umorzenia długu zaciągniętego w oznaczonym czasie. Jeżeli

dził je do takiego poniżenia, w jakiem od lat dwustu . nie było. Naturalnym skutkiem tego rozpaczliwego położenia musiała być reakcya, skierowana ! konstytucya ta miała być poniekąd hamulcem dla zna-przeciw władzy królewskiej. Pomimo całego egoizmu i opieszałości szlachty, nie mógł się uskarżać Aleksan-

nej rozrzutności Aleksandra, to następna zmierzała już wprost do kontrolowania jego politycznego działania,

;ns

ĘSgĘ

N_N“NrN=

~ .—•— .4

JŁ

fcsSfW;

- -u

f-'

mmmmmm

il

w®"

■ ii

=m

'mmmmm

lila

-*•***

SGE

lii:

II

I

lip

I ilK

Hlii

Hi

lii •

ranraii/F

Ł:

ST;

’lj

-— -Xv~Z'--

i

.!>

n%3

fil

,gaJ

ta

'. I,','

Fj

ffiM

Bijjll

lii

lis

i X: :i*. ■

li"

Ei

fv ■

n5

ii

liii

■IB

<•>

ii

•>'

a,

IB

'a

m i i§

sm

,ii

IPW^

UllUft

.•

k=

n.

M-J

B®

i' >J:

rŁ,

'X

mm

mm

mm

liapM

■i

HJjl

''------'--•. •____ —

Xer-X:

:-N-u

_N

jXwX

.*s=*5

_-p-

^"'•’

Pałacyk po Firlejach w Bronowicach. (Wzniesiony na początku XVI w.: obecnie nie istnieje.)

ustanawiała bowiem instytucyę stałych konsyliarzy u boku królewskiego, radę, złożoną z czterech senatorów, których sejm wyznaczał na każde półrocze „do mieszkania przy królu“. Jakoż już w tym samym roku wychodzą z kancelaryi królewskiej dokumenty, gdzie Aleksander powołuje się na owych konsyliarzy, którzy

„mu do boku dodani byli“ ¹). Jedną z najważniejszych atrybucyi władzy monarszej było niewątpliwie prawo mianowania dygnitarzy i urzędników. Sejm z roku

’) Pawiński: Sejmiki i t. cl., str. 211, dokument przytoczony z metryki koronnej.

I®*

v.

In,

X.

gś*lgr

'W.

Ubiory z XVI w.

(Z obrazu w kościele św. Barbary w Krakowie.)

W-:

■ ,;*

* '

m**;

i

n ■

31

■?

wm

• * !

—

'

>

-■

sw

• J

ff

te'j

Va -

Ś]

4

i

K£*

■

her

V

m

■

'•M

/

s-l.

0§;v

,

.

t£

I /+“■

‘ 'V: f • - -    .

:...    •    •    ’ || -~J~*

:S

.

v

• J#

• «

r

Jv

w

L

T-

i?

m

I

\

K ■

Im

Lf

. '•■•

-

/

ry

tsCJStĆl

r^j

■

■

I

ł^-Vj

Cr

£>

r'M

.

-r'Vs %£

...

*>;S?

■

-

Jderb województwa lubelskiego.

i,

■

(n

\

s

£

<Ź)

•^^^^TSrg^Lsr--.

.,M iii..... ^‘.rr~x,;;sa;e*:pr.^~=x '

;

<ę

gT-ST

wm

v.*5

WMfflFwFiJM

-V. S; r

/

a

V

§4 a *3

j^erb rr\iasta £ublina.

*

K^iSSr-'

!lpSB|

a

3

\

s

3śSksS^*_-js.

'M\

hft-- A -m

i

i

lii

Lr*i

<*j

FTj

?TO»IW!MV    ,-

:i£*

■ ^Ę^gr, ^'3 ^ ’ '’ ■'

■    * ś

?es

I

r^r^'ferr

sr* K

jw’^1

vj

n^^sshe--^-

piij

LUBLIN

>Łr^

pfj|%

<«*

pJBra

ZE?

5E33

ŁSSSfti^.- Zi

!

Najstarszy widok Lublina. (Wiek XVI.)

1504 ograniczył i pod tym względem wolę królewską, postanawiając, że kanclerza i podkanclerzego miał odtąd król mianować tylko na sejmie walnym i za radą senatu. Mniej ważną, ale niemniej charakterystyczną dla tendencyi swojej była podobna konstytucya, wznawiająca dawniejszą uchwałę, że król na urzędy ziemskie obowiązany jest mianować tylko szlachtę, w ziemi tej osiadłą, i że, w razie pogwałcenia tej zasady, może szlachta dostojnikom, nieprawnie mianowanym, odmówić posłuszeństwa. Doniosłe te uchwały ukoronowała płynącemi z podatków, bo sejm r. 1504 ustanowił sza-konstytucya następnego sejmu, który się odbył w Radomiu w r. 1505, nazwana powszechnie ustawą nihil novi. Postanowiła ona w ogólnikowej formie, „iż odtąd na potomne czasy nic nowego (nihil novi)\ stano -

odbierała zatem ustawa nihil novi monarsze i stawiała

go na równi z innymi czynnikami prawodawczymi, bez których zezwolenia i zgody król sam z siebie nic postanowić nie mógł. Pozostawała mu wprawdzie władza wykonawcza, ale jak odmienna od owej, jaką poprzednicy jego dzierżyli! Nie mógł on mianować podług swej myśli i woli urzędników, nie mógł bez zgody senatu wynagradzać zasłużonych dobrami królewskiemi, nie mógł nawet swobodnie rozporządzać pieniędzmi,

farzy, którzy mieli obowiązek kwity królewskie, do skarbu publicznego posyłane, kontrolować. Wszystkie te ograniczenia były naturalnie skutkiem słabych i nieudolnych rządów Aleksandra, wynikły z chwiejności

==

ll

-w—-**

>a~

ł;-

pa

(Ł.

mm

MC

'Zi

\€

mmm

sLm

Najstarszy widok Poznania. (Wiek XVI.)

wionem być nie ma przez nas i naszych następców bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich, coby było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej, oraz ze szkodą i krzywdą czyjąśkolwiek, tudzież zmierzało ku zmianie prawa ogólnego i wolności publicznej

Treść ustawy tej nie zawierała rzeczywiście nic nowego, bo na wszystkich sejmach poprzednich, od roku 1493 począwszy, wydawał król konstytucye wyraźnie za zgodą senatu i reprezentantów stanu szlacheckiego, nie w tern tkwi też ograniczenie władzy monarszej, lecz w owem przyznaniu, że król dotąd bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich mógł postanowić coś, coby było z ujmą i ku uciążeniu Rzeczypospolitej lub coby komuś groziło krzywdą i wolność publiczną i prawa ogólne zmieniało. Tę możność

jego charakteru, z braku energii, z tej wielkiej jakiejś niemocy fizycznej i umysłowej, która cechowała całą jego istotę i stała się przyczyną wczesnej jego śmierci, i o tyle są one zrozumiałe, o tyle mogły być nawet w owej chwili pożyteczne. .Tako ustawy jednak, obowiązujące na cały szereg lat i wieków, musiały one, ze zmianą stosunków i osób, stać się źródłem zupełnego upadku władzy królewskiej i tej anarchii, która, otaczając się płaszczem pozornej legalności, podkopała byt państwa i Rzeczpospolitą do ostatecznej przywiodła zguby.

Na ciemnem tle tego ponurego obrazu wysuwa się tymczasem coraz wyraźniej obok króla, rażonego w R.a-domiu atakiem apoplektycznym, nawpół tajemnicza postać spadkobiercy Świdrygiełłowych planów. Jest to

tyle głośny później Michał Gliński, w prostej linii pochodzący od Tatara Leksy J), który za czasów Witolda z Krymu przesiedlił się na Litwę i, znacznemi od wielkiego księcia wyposażony nadaniami, otworzył potomkom swoim drogę do zaszczytów i wpływowego w państwie litewskiem stanowiska. Gniazdem rodziny Glińskich było województwo kijowskie; tam leżały miasteczka Glińsk i Połtawa, pierwsze posiadłości dona-cyjne Leksy, tam dzierżył znaczne dobra brat Michała Jan, wojewoda kijowski, a następnie nowogrodzki, tam na Hostoinli i Stawku siedział inny Jan Gliński, syn Daszka. Familia rozrodziła się z biegiem czasu nadzwyczajnie; stryj Michała Jan, posiadający liczne włości w Czernichowskiem i około Staroduba, sprawował nej, urodził się Michał Gliński z ojca Leona (Lwa). W młodym wieku służył on wojskowo pod sztandarami księcia saskiego Albrechta, brał udział w wojnie z Fryzami i znanym był nawet jako dzielny rycerz cesarzowi Maksymilianowi. Powróciwszy z tej peregry-nacyi do Litwy, gdzie około roku 1492, pozyskał sobie względy wielkiego księcia Aleksandra do tego stopnia, że został marszałkiem nadwornym po Jerzym Ostyko-wiczu, który w bitwie nad Wiedrożą popadł w niewolę Moskwy. Na tym urzędzie działo mu się bardzo dobrze. Bawiąc ciągle około osoby książęcej, opanował on, o ile się zdaje, zupełnie słaby umysł Aleksandra i rósł przez to coraz bardziej w znaczenie i dostatki. W roku 1501 jest on starostą mereckim, w roku 1505

ThorvkI

I*

'A

kr

rr-

i-

li

•jtWj

rm

AT?

km

óf

fi

lwi

" m

,’*ł

ySj>

«ń-j

th,

WmBnm

mmm

Najstarszy widok Torunia. (Wiek XVI.)

urząd namiestnika w Czernichowie, drugi Jerzy był starostą owruckim. Spryt mongolski i wojownicze usposobienie, którego liczne składali dowody, torowały Glińskim drogę do zaszczytów i znaczenia. Rośli też w potęgę i fortunę, zawierali małżeństwa z możnemi rodzinami ruskiemi i używali tytułu kniaziowskiego. Ci, którym się nie powiodło dorobić fortuny większej, szli w służbę litewskich magnatów, wieszali się u dworu Radziwiłłów i Gasztoldów i tam szukali szczęścia.

W takiej to rodzinie, możnej i szeroko rozgałęzio-

J) Stan. Warnka: De ducis Michaelis Glinscii contra Sigis-mundum regem Pol. rebellione. Berolini, 1868. Rozprawa ta była ogłoszona także po polsku w dzienniku literackim we Lwowie w roku 1868.

bialskim i posiada ogromne dobra w województwie brzeskiein, nowogrodzkiem i podlaskiem. Nagły ten wzrost fortuny Glińskiego i nieograniczony niemal wpływ jego na króla nie podobał się wielce magnatom litewskim, bolało ich to wywyższenie potomka tatarskiego rodu, i wszyscy, jak byli najznaczniejsi, i Tabor, biskup wileński, i Stanisław Kiszka, hetman, i Mikołaj Radziwiłł, kanclerz i wojewoda wileński, i Stanisław Janowicz, starosta żmudzki, i Jan Zabrzeziński, wojewoda trocki, pałali ku Glińskiemu niezmierną nienawiścią. Najzawziętsza nieprzyjaźn powstała jednak pomiędzy nim a Zabrzezińskim. Chodziło tam, jak wieść niesie, o jakąś bardzo piękną kobietę, którą wojewoda Glińskiemu odebrał, czem rozżalony Gliński podmówił dworzanina królewskiego Kolikrajtera, aby zeznał przed królem, że Zabrzeziński namawiał go do zabicia Glińskiego. Z tej brzydkiej intrygi wywiązał się proces, którego szczegółów nie znamy, a który zakończył się tern, że król obu stronom wieczne nakazał milczenie, ale i Kolikrajtera uniewinnił. Zaledwie przycichła ta sprawa, kiedy Gliński podmówił króla, aby starostwo lidzkie odebrał Jerzemu Iliniczowi i nadał je Droździe, krewniakowi marszałka. Życzeniu temu stało się zadość, i król, z oczywistem pogwałceniem praw obowiązujących, wyrugował z Litwy Ilinicza. Za pokrzywdzonym w ten sposób ujęli się senatorowie litewscy, a już najbardziej wszyscy nieprzyjaciele Glińskiego. Skorzystał z tego Gliński, aby ich przed królem do reszty oczernić, i dopiął rzeczywiście swego. Aleksander bowiem odebrał województwo trockie Zabrzeziń-skiemu, a innych do rady swojej nawet przypuścić nie chciał. Wdawali się w tę sprawę senatorowie polscy, pośredniczył, o ile sądzić można, Laski, bawiący natenczas przy królu na Litwie, i spowiednik Aleksandra Jan z Oświęcimia, ba, nawet na sejmie radomskim starano się króla ułagodzić, wszystko nadaremnie; Gliński i jego przyjaciele nie dopuścili do zgody. Tymczasem zachorował ciężko Aleksander, a gdy lekarze żadnego już nie mieli środka, przywołano jakiegoś „cudownego “ lekarza z pod Krakowa, Balińskiego, który króla zaczął leczyć łaźnią i winem. Wskutek tego niestosownego, jak twierdzi kompetentny w tej mierze Miechowita, leczenia, pogorszył się stan króla tak dalece, że wszyscy o życiu jego zwątpili. Położenie było tern rozpaczliwsze, gdy właśnie wtedy nawiedził Litwę ów znany nam już napad Tatarów, Aleksander wysłał, jak wiadomo, Kiszkę i Glińskiego przeciw hordzie, ale Gliński przed wyprawą jeszcze pchnął gońca do Głogowa do królewicza Zygmunta z wiadomością o ciężkiej chorobie królewskiej ¹). Wyprawa skończyła się świe-tnem zwycięztwem pod Kłeckiem. Była to jedyna może jaśniejsza chwila w życiu Aleksandra, ale chwila ostatnia.

Kiedy przyszła wiadomość o pogromie Tatarów, król stracił już mowę i tylko podniesieniem rąk ku niebu wyraził radość swoją z otrzymanego zwycięztwa; Bezpośrednio potem umarł on 19 sierpnia 1506 roku, poleciwszy wprzód, aby go pochowano w grobach królewskich w Krakowie.

9 Goniec ten przybył, jak się zdaje, w ostatnich dniach lipca do Głogowa. Porównaj rachunki królewicza Zygmunta, ogłoszone u Pawińskiego (Młode lata i t. d.), str. 247.

s''2——

El b x x g-.

o—

■ '-li

i). . .

tri.

,*

A.

f/ĆE

‘" /A

-.Ol

—•4.

ii

H ■ •* f *

. ri : i i |

^ : .rl U

»9j

#2

<#

mm

tiikU

cdE*®* d

Wy

■mmi

OT'

Mil

lilii

ia

la.

'i

pi

affZ-LftłJBsrayr!* y~

SfesssA

i.V

*a_    b!'0 |T*

jiuiilii,

Si

i®

W?.V$Ł’

■9:

'»/<

u*

0!|

‘►-u

l..

r    ,M Y

te • -3

%

ri

.V

ise

>.9

~w

Pi

■ii

••Om

•»4fi 6

G—

OJli

-§L

fcs!

&M

F>

— 4,

■ .»\4' ^

.<4 ...

>V.

"(/

•j • .

li

•4 i-

ii

li

ja

uZahc hau i-Iha-hrch f lfrnch hrcfr gJCarc&thor. ęJZchcthor

GJfCMtłihor yWerder therr.

BJ^ierjiar gSchrmdelhtrr.

Najstarszy widok Elbląga. (Wiek XVI.)

' rtS-

li

..

83SM

W&M

R ph 5

■

*&3mSKM

mzm

:

■ .. ?f;    "■ |Uf'jH|

yf*

iflisa

ISsPI

ii

:<1,

♦'4

jNi#*

ar*

■k

'\*l

<i’

I,

¹ as

&*?!

|3

SW?;

*.,1 ,

ĘM

HIM

MM:

jUji

mmm

i§HS

ggg|gf

y.

p

•05«

%' '-'&&r.-rj*- -d$M

Kin

' ' ,V 5Ź&£* V

fe r«?*8

> **%» ,

‘ • a**' *»■

fh

**

itE

« iP#

■ »>.■$

.i

?■>*

: -i

:,s?

!«• aga*¹

■ •. %

ot i

rp

mm

§£%#*■« ji|

fej4iw Jft*

jf?V'

:■

ar:

•> '4

i.'

’./ ’

PŁ ;

:’E

ksj.<rH

iw :j

riW

BI

Elg

p-y

PWBF -

:.ss

lir

rw

3)

ii

P.jE

ii-i

Mi

■ -mi

•i

Si

|K

' <■

|l

IM r-;i

i,

Vf.    •-

Sj

i#.';

' iV •, ' <    . :**T-

lii

mi

ii

lV

|l

:~m

; -<5j

WJ

Wk 3SU

.■

■M

..jii

■#-:

V*

M-’

IW

jjm

PĄ

la

6>

o ę?>

C3

«?

cr>

Rysunek Jana Matejki.

Zygmunt I Stary.

ZYGMUNT I STARY.

1506—1548.

l^^zasy głogowskie. Opuściliśmy królewicza Zyg-munta w chwili, kiedy z Krakowa w maju 1502 roku udawał się na Szlązk, aby objąć tam rządy nad księztwem głogowskiem. Rozpoczynał on wtedy nową epokę w swojem życiu. Kilkoletni rezydent na dworze węgierskim, nieszczęśliwy kandydat do rozmaitych mitr i koron, miał wystąpić teraz w roli panującego, złożyć dowody swego uzdolnienia i okazać te zalety serca i charakteru, któremi zasłynął później szeroko w całym świecie chrześcijańskim. Zadanie to było tern trudniejsze, gdy wypadło je spełniać w nader skromnym i ograniczonym zakresie i wśród warunków bardzo niepomyślnych. Od chwili oderwania swego od korony polskiej przechodziła dzielnica szlązka bardzo smutne koleje. Bezustanne walki domowe, zawzięty antagonizm Piastowiczów szlązkich względem wielko- i małopolskich krewniaków, ścisłe ich związki i sojusze z Niemcami, nieudolność zresztą i zawiść wzajemna przywiodły prowincyę tę do stanu zupełnego upadku i znędznienia. Zamarło więc poczucie narodowe, ustała łączność dynastyczna, odzywająca się—bądź, cobądź—u książąt polskich nawet w okresie największego zamętu, germanizacya wciskała się wszystkiemi porami do społeczeństwa, niedawno jeszcze na wskroś polskiego, a kraj cały upadał pod brzemieniem nadużyć, zdzierstw i nieustających rozbojów. Nie polepszyły się te stosunki wcale po przyłączeniu Szlązka do korony czeskiej, bo wskutek położenia swego, niewygasłych pretensyi polskich i współzawodnictwa Luksemburgów z Piastami była prowincya szlązka, po staremu, widownią walk pogranicznych pomiędzy Polską a Czechami. Gorzej jeszcze działo się za czasów Macieja Korwina, który, obrawszy Szlązk za podstawę do działań swoich wojennych przeciw Polsce, zalewał go bandami zacięż-nego żołdactwa i narażał na słuszne ze strony polskiej odwety. W chwili objęcia rządów w Czechach przez Władysława Jagiellończyka znajdował się więc Szlązk w stanie prawdziwie opłakanym. Z dawnych książąt piastowskich, z potomków Władysława II, pozostało zaledwie trzech: Kazimierz, pospolicie Kaźkiem lub Kazikiem zwany, rządził w Cieszynie, Fryderyk w Lignicy i Brzegu, Jan w dzielnicy opolskiej, resztę Szlązka zagarnęli bądź Niemcy, bądź Węgrzy. Jan Korwin, syn Macieja z nieprawego małżeństwa, dzierżył księztwo

mm

"Mi-

li •

...

nW7ćtf

jtf* V    ‘

Ł'-

-V

W.

‘■7

ras*

ttftr •

WMm

■L

f .yjj,

mi

'i * i!

Zwaliska zamku w Janowcu.

(Wzniesiony przez Piotra Firleja, kasztelana wiślickiego, na początku XYI w.)

opawskie, Hohenzollernowie brandenburscy posiedli Krosno z Celichowem, dzielnicę głogowską zagarnął sam Maciej dla siebie, a obok tych potężniejszych dy-

Kurzbach otrzymał Milicz i Trachenberg, Turzowie, także Węgrzy, zakupili hrabstwo pszczyńskie. Nad tą różnorodną rzeszą książąt i panów sprawował, z ra-

Pi

li!!

111

■ n >v

'ivV'-c

i:

|!

lii

////)

'h

I,

i!

hm

i!'ni

mmm

; i®, li

U

mli

fi

!i!

467 ri.j.MM®

iJH

'I

Wi

!/'-

;!

um

K fi

I !i

l!l

';ii

.i!-

.''i

Jf/

l‘.

! i i!j !

li i:

ii

hi

li®

tli

,'A

i!j

lii

SK

'r •

!(

Zwaliska zamku w Janowcu.

m||

EM

Wjł.gt

sb

HI

SM.

lit

! I"

i \Ł ;

ll!:l 1

*§■

li

Si

Hm

tt-jo;

t-j

ffS

•i

ii

II!

ii

mm

i;

'i

fAal

im

ii

i;

ii.i

KI?

nastów rozpierali się na ziemi szlązkiej coraz swobodniej rozliczni przybysze niemieccy i węgierscy. Har-deggowie pozyskali Kłodzko, podkomorzy węgierski mienia króla czeskiego, władzę najwyższą namiestnik, t. zw. „haytman a sprawca¹¹, naczelnik siły zbrojnej, administrator dochodów królewskich, przewodniczący

){

toto

^P|

rWMgSss?

WT^~

ii

vj

w.

tor

•m

¥i

to

to

Y$

‘\

Xt\

.>

(S

JCi#

fj

Mu

eto/

>'■

/Tf

to

r-

?||1I 4)

SiSllto

topm

-to =?7§§ź7

#¥?

pto

g§!

'-V

mźmó

ii

to

&mv

to

Wr

Uto^"—-itoMto E =5=?

it iBiM iS

mm

.ar

f^i

l#

■'A

11

rl

11

li

Cd

n£

ss§

;®|j

.t

v\

'4

■r-H

v>

Ssś

mm

■u#

\y

to

to

J&

t¥~

Vto

'[md

J_

<mm,

to

wai

ffl ran K

‘ /Tlili •

7<MwS&

m:T

y<

'!r

.'•to

to

ii

C a-

nil''

.'i

c/

Rysunek Maksymiliana Cerchy.

Pomnik Mikołaja Salomona z r. 1470 w kościele Panny Maryi w Krakowie.

■;

|T

WJ^^f^ĘAĘy

SK3

>■/-

>7

4=.

pfprqi

T>v^Cl^><17>w<

i?

iii

ii”

^,i

ni

kb

TTT

^ \> aamm> I

«Wr /"TZ* il

mA

i'

/,

Mn

(T

dl

^2nm3i33^

sp h

AL 4

*V (V\\    '

fe

ttf

/tsni/irr*

'/,

@L

JW

:iW

A!

J/₄

«<la

’ 'k ¹

mtl 'n,>U e '

^aUt

iS-ssi

jb

I

!'■

⁵ipft

i taTrza

M§i_ .!

iilil

iSteTO

fCV '/,

(tf

■Ź

i

ki

£>K2

a irl

.V\'

■\ Ą \|,

■i

\>

Jy

/tf»V

TO

Z)

r~

".u

Ha

®F

TOyTO>,

■i!/ -‘yCS&h

In A

Ai

/.

ipglUTmiTTTTM > ^

/•'

,AI

iiTTinrł, /

J)i

■%

i/

n-- a

\\il i urjrnft^i

i [7/

Q). '

;;

rJ.

K6v)

łi

rJ®|| Mf

rf AA

nf \

Al

aJ

'I

S)te

>'CTOEBggP-4 j [L

> MBMW

/\

A fet

/w /a/£ vAit r/fcr<c^

w®

i-A

Tf

|f

P ^nurniTh

annnnnj]

ff

1^0

ii

¹ o (V

n-R

•iii

, i 7S>fe3T!

■'/

s.

Stimrmnifo

mmmm.

mm

\i

Cl

rep

/-'P C

Tr

'j

Rysunek Maksymiliana Ceroliy.

Pomnik Emeryana Salomona, starosty drohobyckiego, z r. 1504 w kościele Panny Maryi

w Krakowie.

Skutkiem tej reformy, dążącej, podobnie, jak i współczesne konsty-tucye sejmowe polskie, do ustalenia i rozszerzenia wpływów reprezentacyi stanowej na sprawy publiczne, wzmogły się na Szlązku bardziej jeszcze, niż dotąd, bezprawia i nadużycia. Gdy wszyscy książęta mieli prawo bicia monety, a mennica uważana było za jedno z głównych źródeł dochodu, zaczęło się więc wyzyskiwanie ludności na wysoką skalę. Bito z podłego kruszcu drobne srebrne monety, oznaczano dowolnie ich stopę i wywoływano przez to nieustające zatargi przy opłacie czynszów i w stosunkach handlowych. Oprócz tego grasowały po kraju liczne bandy rabusiów, zabytki dawmejszych wojen, i łupiły bezkar-n'e kupców i bezbronnych. Krzysztof z Ryszewic, zwykle Krzysztofem Czarnym zwany, prowadził przez lat kilkanaście to zbójeckie, lecz zyskowne rzemiosło i dopiero w roku 1513 zginął na szubienicy.

W takich to stosunkach niekorzystnych obejmował rządy w księztwie głogowskiem królewicz Zygmunt. Posiadłości jego, przytykające do granic wielkopolskich, nie były ani rozległe, ani bogate. Oprócz miasteczka Głogowa z zamkiem zrujnowanym i sześciu okolicznych wiosek, należały do dzierżaw Zygmunta miasta: Polkowice,

Freisztad, Griinberg, Sprotawa i Świe- A bodzin. Dochód z tych posiadłości był V pozornie dość znaczny, obliczano go bowiem na 9752 grzywny czeskie i 2879 dukatów, gdy jednak wszystko prawie było w zastawie, dostawały się do skarbu książęcego drobne zaledwie okruchy. Położenie Zygmunta pod względem finansowym nie było zatem świetne: dochody ze starostw polskich obracano zapewne na spłacenie owych sum, zaliczonych przez Bonera; brat Aleksander, w ciągłej będący potrzebie, nie płacił długów zaległych, w skrzynce królewicza panowały więc oczywiście pustki, które pożyczkami łatać trzeba było, i tylko rządno-

sLuw miuo

U "i

Lichtarz srebrny Zygmunta I w katedrze na Wawelu.

sądu najwyższego i sejmu. Władza ta była od roku 1498 wielce ograniczona skutkiem przywileju, jaki nadał stanom szlązkim król Władysław. Zobowiązał on się mianowicie rządy namiestnicze powierzać tylko jednemu z książąt miejscowych, władzę sądową oddał w ręce trybunału, złożonego z książąt i rajców, prawo uchwalania i wybierania poborów sejmowi, i do tych znacznych przywilejów dodał jeszcze jeden bardzo ważny natenczas, przywilej bicia monety, przysługujący każdemu z książąt szlązkich.

cńr-ry

ści i zapobiegliwości swojej zawdzięczał Zygmunt, że w zupełne nie popadł bankructwo. Ale, oszczędny i gospodarny, umiał on się zastosować do warunków, wśród których żyć teraz przyszło. Zamiast odnawiać wspaniale podupadły zamek głogowski i urządzać tam sobie książęcą rezydencyę, zadowolił się królewicz naj-niezbędniejszemi tylko poprawkami i skronmem, o ile możności, umeblowaniem pustych komnat. Z tym większym zapałem za to i z tern większą usilno-ścią jął on się spraw publicznych, usunął z urzędu namiestnika swego w Głogowie Jana Karnkowskiego, Polakiem zwanego, za rozmaite zdzierstwa i nadużycia, powściągnął samowolę duchowieństwa miejscowego, które z poddanymi swymi o czynsze gorszące toczyło spory, a mając znaczną powagę u slanów szlązkich, jako brat królewski, wziął czynny udział w uregulowaniu społecznych i prawno-politycznych stosunków Szlązka. Tem wszystkiem pozyskał sobie Zygmunt do tego stopnia ogólne zaufanie stanów, że miłujący go i ceniący wysoko Władysław mógł bez żadnych trudności powierzyć mu namiestnicze rządy w prowincyi szlązkiej i godność margrabiego w Dolnych Lużycach w roku 1504. Na tem ważnem stanowisku położył Zygmunt niemałe około dobra kraju zasługi, usunął bowiem nadużycia monetarne i powściągnął łupieztwa i rabunki. Toż słusznie błogosławiła go utrapiona dotąd ludność szlązka, wynosili pod niebiosa poeci. „Tyś nam wrócił“ — pisze jeden ze współczesnych synów Apollina — „największy z Jagiellonów, pokój i bezpieczeństwo. Tobie winien kupiec, że, próżen trwogi, może swobodnie z bogatym towarem spocząć, gdzie go albo zmierzch albo upał słońca napadnie. Niewzględny na żadną zacność, ani potęgę, wziąłeś zemstę ze wszystkich potworów, krwi naszej niesytych. Pan i sługa, dzieliwszy z sobą zbrodnie, za Twoim wyrokiem na jednym haku karę dzielą. Za Ciebie pierwszy raz zadrżał przed haniebnem drzewem przemożny złodziej

Elekcya. Wśród tych zajęć i częstych podróży, które Zygmunt podejmował, bądź to do Węgier, bądź do Krakowa, na pogrzeb kardynała Fryderyka i królowej matki, upłynęło królewiczowi lat cztery z okładem. Właśnie niedawno powrócił on z takiej wycieczki nad Wisłę i podejmował na zamku głogowskim posła węgierskiego, który mu przywiózł wesołą nowinę o urodzeniu królewicza Ludwika, syna Władysława, kiedy wnet potem nadbiegł ów goniec Glińskiego, zwiastujący ciężką chorobę króla Aleksandra. Zastał on Zygmunta, przygotowanego już do podróży *), zapewne skutkiem dawniejszych wiadomości, jakie otrzymał może od księżny mazowieckiej, ale pośpiech w owych czasach nie był rzeczą łatwą; 6 sierpnia stanął królewicz w Poznaniu, 10 w Koninie, 17 w Błoniu, gdzie go doszedł list od króla Aleksandra, donoszący o zwycięz-twie nad Tatarami pod Kłeckiem. Odśpiewano z tego powodu Te Deiim, wypito beczkę piwa, którą, na rozkaz królewicza, wytoczono dla ludu, i dwór Zygmunta ruszył w dalszą podróż. Dnia 23 sierpnia przybył Zygmunt do Liwu; tu podejmowała go na zamku swoim wspaniale księżna mazowiecka Anna, i tu nadeszła wreszcie wiadomość o śmierci Aleksandra. Rozpoczęła kancelaryi. Nazajutrz puszczono się w dalszą drogę do Grodna, a ztamtąd do Wilna, gdzie Zygmunt stanął wreszcie dnia 10 września. Na przyjazd jego oczekiwały z wielką niecierpliwością oba wrogie sobie stronnictwa, ubiegając się zawczasu o łaskę i względy przyszłego władcy. Jakkolwiek bowiem, podług utartego zwyczaju, wybór miał rozstrzygać o tern, kto po Aleksandrze tron obejmie, to było już wtedy rzeczą niewątpliwą, że korona przypadnie Zygmuntowi. Wynikało to nietylko z testamentu Aleksandra, który spadkobiercą swoim Zygmunta ustanowił, ale i z natury rzeczy. Wobec niebezpieczeństw, grożących zewsząd państwu, zależeć musiało wiele na tern, aby ster rządu spoczął w rękach energicznych i doświadczonych. Nie

'fl

"-ri

:'    Leo roi**

- -t -- ':-5?;- ■ —

--

-¹--óa»7A«t

SP

1H

rwm-

Widok Lwowa z w. XVI.

się natychmiast gorączkowa niemal korespondencya i wysyłanie gońców i dworzan zaufanych w rozmaite strony. Tego samego dnia jeszcze uwiadomił królewicz senatorów polskich o zejściu brata, nazajutrz pisał do Władysława, do stanów pruskich, do Wielkopolski, do Dawidowskiego na Ruś, przodem zaś do Litwy wysłał księcia Jerzego Aleksandrowicza, dodając mu za towarzysza Rafała Leszczyńskiego. Pilne te zajęcia przerywali co chwila gońcy jz Litwy; przyjechał Jakubek, dworzanin zmarłego króla, z urzędową snąć wiadomością o śmierci Aleksandra, przybył poseł od Zabrzezińskiego, jednem słowem, dzień 24 sierpnia musiał być szczególnie gorący i dla królewicza, i dla jego

³) W rachunkach (Pawiński 1. c. zapisano 247) wyraźnie „in via exeundo de Glogovia“.

nadawał się do tego Władysław, słaby i zatrudniony sprawami rozległego swego państwa, podczas gdy Zygmunt, stanowczością umysłu i rozsądkiem przewyższający brata, mógł budzić najlepsze nadzieje w tych, co z goryczą i smutkiem przypominali sobie nieudolne rządy Aleksandra. Położenie Litwy wymagało zresztą jak najszybszego działania. Natychmiast bowiem po śmierci Aleksandra odezwał się z propozycyą przyłączenia Litwy do Moskwy wielki kniaź moskiewski Wasyl, a poseł jego Naumow starał się zjednać dla tych planów biskupa wileńskiego Tabora i Mikołaja Radziwiłła. Doświadczenie lat ubiegłych uczyło, że wśród bojarów ruskich sympatye Moskwy licznych miały zwolenników i że pierwszy zamach wielkiego kniazia l na północno-wschodnie granice może wzniecić pożar, trudny do stłumienia. Niebezpieczeństwo to powię-

•i

ii.

i. 'i

■iff/:

w, i a

TM

w i ilu?

iii

jp-

5f

. <£

śfi

IU

fflńr¹

li|T

a - im

fi

H|

•f

.u

!h.

iPv

v>

♦i

h,

•i

Najstarszy widok Królewca. (Wiek XVI.)

•i

i,

ii

'fi

/>'

mśbmbbl

,iV

"sr

IIP

KIJ

j|

mm

,1

!i|

A

m:

ii,

- i    jj jj

■; ,

to

Pk

¥M

11

,fp

li

wm*

MM*

Wim

i.

f iii:!

BE? ii

JJ

kszaly jeszcze bardziej naprężone stosunki wewnętrzne, nienawiść pomiędzy możnowładztwem litewskim a Glińskim, którego charakter niepewny i ambicya niepohamowana największe wzbudzały obawy. Nic dziwnego więc, że cala Litwa oczekiwała tęsknie Zygmunta, od niego wyglądając ratunku i zbawienia, i że oba stronnictwa nie szczędziły zabiegów, aby nowego władcę sobie pozyskać. Glińskiego goniec, któremu w Poznaniu ze szkatuły królewicza wypłacono 10 złotych, był symptomatycznym tego współzawodnictwa dowodem. Wszechmocny dotąd marszałek Aleksandra czuł widocznie, że stanowcza dla niego nadchodzi chwila, zwracał się zatem ku nowemu słońcu, gdy dawniejsze ku zachodowi się chyliło. Usiłowania te nie wiodły mu się jednak. Wiadomość, jaką wysiał do Głogowa o chorobie królewskiej, przyszła za późno, spóźnił się również i drugi goniec, wiozący ręlacyę o zwycięz-twie pod Kłeckiem. Dnia 21 sierpnia, a więc w cztery dni po odśpiewaniu Te Daim w Błoniu, przyprowadził on królewiczowi Tatarzyna, pojmanego w bitwie, i wręczył listy od kniazia Michała. Skuteczniej pracowali przeciwnicy Glińskiego, a pomagał im w tern niezawodnie kanclerz .Tan Laski, zdeklarowany nieprzyjaciel ambitnego marszałka. Zaledwie stanął Zygmunt na ziemi litewskiej, w Grodnie, wnet zabiegł mu drogę Sapieha, ofiarując, obyczajem ówczesnym, w podarunku 58 złotych. Zabrzeziński przysłał korne, jarząbki i pieniądze, Mikołaj Radziwiłł fał 60 złotych. Glińskiego nie było; dopiero niedaleko Wilna zjawił się on na czele świetnego orszaku, liczącego 700 koni, padł do nóg królewicza i tłómacząc się z zarzutów, ofiarował usługi swoje i przyrzekał wierność. Tak stały rzeczy, kiedy Zygmunt przybył do Wilna, i tu prawdopodobnie rozpoczęła się akcya polityczna na dobre. Ale widoki stron obu były nierówne, królewicz przyjeżdżał

,

'U

U

■'

n

ęC'-:7~^5

-^~;>a.V>

Fs

TO

sT^k^'

r,;Y-

,///.

'Mmmmmm

mm

l

1

• r «

m

2

'

|Vj

r!

m

§3

n

y^21iJX2

gi

HB

'

g

igiiii

ME

iS

W¥nfjWwmL

TfFfmWmĘĘ

nmm

pj;

\\

f-

i

WSmm

.

..

V

■<\

■bWbB

fgjfg

~ Se

»'

W

i

c \

*

~^VSw»

:

,.

v

SN

v\?

~~~?rr——: J._* »

—^Ć=M

KM

Hg

U

n' .

W®

IS;

h^=--~

-z-—__-C^I

1£T'1

Pl

-il

W

rr

CE

ul

1

il

o

:v?

■'S

,i

;]

J¹

III

Pi

pr

lr^:_

ST

• ' •>-

Stór-

Pl__r

s

W

SKItó

4m

Hf

Ą

P

"N

I

£-= ‘l

IgpNSI

iw. •••_

l£f

Es

" <v- ^

*4

tLUni

rrg

rr"?

a

p?s:r.v

ff? ^

. %"*V'^\. -.

-f vT *"*

Starożytny ratusz w Goniądzu (wiek XVI).

•    a

.

' "K :-I

- ■. .

fĘ

sk i mm

. p -

pi#

MRSFw

!ss!

pp|g

.; •.

rss

Kisa

-

. .

iiliiiil

gg|g

■.■■■

SSiSKc

s^SsaŁ

-■ 1:

Bgsa

f +

i.

C-3JZ”

Im m

m sats

,'BB MB

:*

1S-.

■S(,

m

5F⁵

: es sos : BO SK

?3SS SB

. MB" .** BB

[‘.mm m

m

II

S£

i £

£■

§4

:

■■

*m

.#4    ■ j

II U m

IM

;a

«

l

*11

j 'I

ł

fn]

1

V

I,' I

i

W

**%£?!

jj:

i'%t-7

ti¹¹

masz.

S5W' ‘ v3-

*?y= jŁJąegaa^^#^ ajj

VrJS

.-

p*>-

ggMtól

'

..

.

";:k.-..:Ą

WąiĘ$Ę*L

jag

fc-rtajj

;•

ti^rwiw

V'

■ .

'i*. ■

IM »

I 1 «

< i >

‘i!

> j

ffi

K

■ ■

Zamek na Wawelu (wiek XVI)

jak najgorzej dla Glińskiego usposobiony. Królowa Helena uwiadomiła go i listownie, i przez posłów ■swoich, namiestnika kowieńskiego Wojciecha Janowieża i kuchmistrza Piotra Olechnowicza, że kniaź „sięgnął¹¹ na życie Aleksandra i „swojemi czary zgładził go z tego świata11 1). Oskarżenie to, pochodzące z tak poważnego źródła, zdają się potwierdzać okoliczności, towi, że kniaź „zgładził" króla Aleksandra, i ofiarowali się udowodnić to przed sądem x). Do tych ciężkich zarzutów dodał Zabrzeziński i przyjaciele jego inny jeszcze, niemniej kompromitujący Glińskiego, mianowicie, że zamierzał on po śmierci Aleksandra Litwę opanować ³). Wszystkie te oskarżenia musiały być niewątpliwie uzasadnione, skoro tak sprawiedliwy i rozsądny

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

s-

wjśj

as#?

Ij

/>

SA

iAj

M>

s»

'=$>

>023

‘j

f>

SA

W£i.

t<\x'

.<r

»**£Wy • v~

m&\

ii

W?

*f.

■%M

fgj;

wm

-Al

IQf'

ty

T-S

/a?

S&7

te.

;kib

/7 v^f

53

il

\n

WirL

v»

li

IfA

w/.

r/

źA*'

/2

2g

Kit

w W\

/;

iii

£S

*r-

\i

TC

tu

ti

W/,

^T-~

yz.

[Vi

KW

Ssfe

7#

■7s ,

J*)07 - J54*.

fłysunki Jana Matejki.

Król i dwór.

monarcha, jak Zygmunt, nie powołując na razie Glińskiego przed sąd, odebrał mu wkrótce urząd marszałka

które towarzyszyły śmierci króla Aleksandra, owe dziwne leki Balińskiego i ucieczka jego z więzienia, dokonana z pomocą Glińskiego. A jeżeli na razie wyraźnych dowodów winy nie było, to dostarczyli ich nieba- zmarłego króla, zwłoki jego pogrzebać w Wilnie. Wiwero wspólnicy Glińskiego, którzy oświadczyli Zygmun- _

i podskarbiego, i skoio postanowiono,, wbrew woli

D Dr. Al. Hirschberg: O życiu i pismach Justa Ludwika Decyusza. Lwów, 1874, str. 88.

A Tenże. Str. 88. List Zygmunta (lo Wasyla z dnia 21 czerwca 1508 r.

²) List Zygmunta do Mengli Giraja u Warnki, str. 21.

docznie obawy przed najazdem Moskwy i przed możliwym zamachem Glińskiego były wielkie. Radzono i zwlekano przez cały miesiąc, wreszcie dn:a 11 października odbył się pogrzeb Aleksandra; ciało królewskie złożono w katedrze wileńskiej, a w dziesięć dni potem, dnia 20 października, wyniesiono jednomyślnie Zygmunta na stplec wielkoksiążęcy „jako dziedzicznego i naturalnego' swego pana". Pospieszna ta elekeya, dokonana wbrew postanowieniom unii ostatniej, wywołała pewne niezadowolenie w Polsce. Skarżyli się Polacy na to przez posła swego Mikołaja Firleja, ale Zygmunt listownie i przez usta najpoważniejszych se-ścią. Najpierw przyjechał Maciejowski, potem Feliks, starościc Łukowski, wreszcie wojewodzie Myszkowski. Każdy otrzymał w darze od królewdeza 40 złotych, na przyjęcie poselstwa polskiego wyznaczył Zygmunt 200 złotych. Wesoło, wśród licznego grona senatorów przeszły królowi w Mielniku święta Bożego Narodzenia, a nazajutrz po Trzech Królach wyruszył dwór cały do Krakowa. Wszędzie po drodze spotykały elekta serdeczne owacye, w Kozienicach wieśniak jakiś śpiewał przed nim „Bogarodzicę", za co otrzymał od Zygmunta, wielkiego miłośnika muzyki, trzy grosze. Tu przeprawiono się przez Wisłę; w Iłży biskup krakow-

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

5.

§gl

MM

f/U

A?

Mi

ggps^

wm

... *

rf*

■m

<S§8>

/r

rwf,

'i,

“V;

IVr

d'z>

'1

I:

IM

&V/]

FM

Ul

HM

•f

(c

A|f1

W wł

liii

7,

u Ca

©aa

w.

I;

/£

lii

t w f

f&A

°0\

]h

7/

\YA

IT

fe

T*

imrj

i.

I/'"

y.

‘V,

Iłi

Mar-

ts)

Duchowieństwo.

Rysunki Jana Matejki.

ski Jan Konarski, złożył królowi w darze 100 złotych,

natorów litewskińi wytłumaczył im, że stało się to „dla koniecznych przyczyn, dła granicznych walk i wewnę- na drugi dzień odbył Zygmunt pielgrzymkę do klasztoru Swiętokrzyzkiego, a 20 stycznia wjechał wreszcie w mury Krakowa wśród grzmotu dział, odgłosu dzwonów i niesłychanej radości tłumów, witających go z serdecznym zapałem. Przed kościołem N. P. Maryi w rynku zatrzymał się orszak różnobarwny; Zygmunt; jakkolwiek zmęczony podróżą, bo dnia tego wyjechał z Proszowic, udał się Ćtó świątyni i po krótkiej modlitwie, złożywszy w ofierze 10 dukatów, dosiadł rumaka, zdążając ku zamkowi, _I tu pięrwąze. kępki jswoje skierował do grobu św. Stanisława, i tu hojną na ołta-

trznych ziemskich nieporządków". Wyjaśnienia te uspo

koiły zapewne rozgoryczone cokolwiek umysły polskie, a że równocześnie Władysław zrzekł się wszelkich praw swoich do korony polskiej i gorąco zalecał Zygmunta, więc ędekeya odbyła się zgodnie i prawidłowo. Dnia 8 grudnia 1506 roku spisano dyplom elekcyjny i wysłano natychmiast uroczyste poselstwo na Litwę, aby uwiadomić Zygmunta o dokonanym wyborze. Oczekiwał on ną wynik ęlekcyi w Mielniku* i tu, jeden po drugim, nadbiegali z Piotrkowa usłużni gońcy z radosną wie-

rzu

mu

składał ofiarę, snąć czuł, jak bardzo potrzebną była łaska Boża do sprawowania ciężkich obowiązków, które wola narodu na niego włożyła. Miasto tymczasem wrzało od radosnego gwaru, a ognie, porozpalane

gęsto po sąsiednich wzgórzach, zwiastowały ludności okolicznej, że nadszedł kres ciężkich utrapień i nowa, jaśniejsza nastała epoka.

Początki panowania Zygmunta I.—Trudności finan-

WĘs&M

SM* >

I.

Kg{\

JS&

<W*-

H) pj 15

li! irfJs

*>

«•*

ii

«»

ę¥i^ir

#1 r *7f ^ss* WMM ■ ' I ftr/ »

wSUSriETlIi

1

>*•

.1

R 'łfj

?«•

4J

-«l . I

li

Wl

ly^rppwrro

11*111 I 1

- . „ <^j i * i

:iip

la

ag

issswwat

If

I;-

li

3-S8J

"•*** - z

IŁ ;:r

IJ

mĘ:

'■m

mź»sS»

mm

p-

,'£T*Ć

...

as*

:%&$S

'Ą

' <v

•w

- - ■?*£&

4'k>k

Łijk ■

gliStó

•^fewriK

SfiSfjg

7't,

Li

SI

•S- ’ 3gS“x

\r

rr -

Starożytne gmachy^Torunia.:

li 1

sowę. —Wojna z Moskwą. —Bunt Glińskiego. —Upokorzenie Bohdana. Trzy dni trwały przygotowania do koronacyi, poczem w niedzielę, dnia 24 stycznia 1507 roku, jak dawny zwyczaj kazał, włożył na skronie miejskich, i tym aktem publicznym rozpoczął długie swoje i szczęśliwe panowanie.

Po długich latach tułactwa i wędrówki, po tylu zawodach doznanych, stanął nareszcie Zygmunt u celu;

Ut.

■ -.-y ’ *'

« !

MMaLgl

6»

.y^w.^4

«g

'4

■';» A > \M ■'■

:$

/a

..f.\ .    ; ;>

bM

£yk$*

P*?5

tscsS*$

*.*,

|g

V..--

' "*'•■ ^^ips • 2z^Si!iJSh^^£i

ii -p

l-^OTi^KSSilS

U,

L< '.1

B 11 -Xk

ii

Wj

lv

%■

*Er

•i

lv

«SM« »4rrf.

«mw«a

ISMMW • ~ %«*»A 4vU : .

Wjmmw*mmsm%n

ir«M

■:: r, i

ip

rp

fAfU

P51& *BS.S&**»\ % «***>* »*».

\\ ^ $► *

• |

m:fi 1

Starożytne gmachy Torunia.

v*

11

.3

* ii

...

ISl

■•iw

* r** i •>' « -;

f^Mii

Hi

'•tj

Zygmunta koronę Piastów i .Jagiellonów Andrzej Róża, arcybiskup gnieźnieński. Dnia następnego, w poniedziałek, zasiadł król, otoczony senatorami, na tronie przed ratuszem, aby odebrać przysięgę od konsulów w czterdziestym roku życia obejmował rządy w naj-krytyczniejszej dla państwa chwili, gdy od południa i północy na groźną zaniosło się burzę, a na Litwie tlejące zarzewie buntu lada moment jasnym miało wy

W;;

■V

i

: :

)

M

m

I

1

g-J

m

Wmtm

m

m

4;

■ ^

¹

L *

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

Mi

5M

r

&.

mA

:

T,

■

i

i

Ua

I

^ ,

; '

-

m

Ig

1

■

i

«a

Sf ‘ 1

t

r.

«w

;

£

Z'

<ł«

-- X-' ^4-

V .

.

2F

.i

bUJ

mm

A/*K

■

S*ł

a

i

Uczeni.

Rysunki Jana Matejki.

r >.

%'

4V

v ■■

, f||

;.A

,:j

1

#«•

-■?...

&/J

ąiP5

Vs j

flFS-s

\ f

■-*

m

, i,ł 'Vv * i ¹

«^g§ ii jĄ*

LSI;

l"

tł.

W

Eg

# Wl4

w

U

im

i

4

:

•4

V

*Jk

;cą

tf ą

'

,-gj$

/

m

x-j

X:Ą

m

fJli

A

l.M

f;

dgT

-

f

Si

|

• j

4

#v

Si

i . . \! -

kil

"V

UJ

P-

i: i=

'

gs

wm

~"4

e=

Zi ■

Hi

\H

<!i

'Eta

<sjń

//«

&

•.

?wŁ

wmM<rj-Mmmm

ta/

/.m

Vl\

Ą/l)

'SM.

jbj®5F

r.

Km

RL

l;j)

;/^l4

V.

y)

Cjjd

j/ ;

*1

i V;

,f&

ta

TO I

DAWNE UBIORĄ" POLSKIE. (Wiek XVI.)

* ąraŁ

~m«u

f!

vm

75

51

«1

5\

ii

s\

at«

'U

Mii™,

J&słiljWMn

u'l;

g-

111

\w

mt

>J*v'

■>.

/i

7>v

Y';

i ra * Vr

m

?>V>

WjtiS,

rfj

<z~

Tl

iLei.

W*

>t

dli

mm-

'śxmm

ffljffi W’

Ctu§

tai

:n

Cł

>1

ta

1 1 -’¹

Iw

i»iii

^§gi8|

SIe

ęw

fi

IM

.\rv;

70

Aj.

ta

■-

v»* " Jf ■ ^ 3Jjp§

’»c ’

Ssta

tarta #4§

aS-;^'

talta'

■n

Magnaci.

Rysunki Jana Matejki.

buchnąć płomieniem. Położenie było trudne, trudńićj-sze, niż kiedykolwiek, ale ten, co brał ster rządu w ręce swoje, miał, na szczęście, dosyć silnej woli, doświadczenia i rozumu, aby niebezpieczeństwom skutecznie czoło stawić i skołataną nawę państwową do bezpiecznej wprowadzić przystani.

Nieobcy sprawom polskim, z zacisza swego domowego pilnie śledzący bieg wypadków, poznał Zygmunt natychmiast, że pierwszym i najważniejszym dla niego zadaniem jest uporządkowanie stosunków litewskich i pod niesienie sponiewieranej za Aleksandra powagi monarszej. Środkiem do tego było nietylko uśmierzenie sporów wewnętrznych i ukrócenie wybujałej przewagi i ambi-cyi Glińskiego, ale także powściągnięcie zaborów Moskwy, zagrażających bezpieczeństwu ruskich prowincyi i samej egzystencyi litewskiego państwa. Słabość Aleksandra była główną przy

Cb

ta

taPi

czyną odstępstwa i zdrady kniaziów ruskich, chwiała urok potęgi, jaki otaczał państwo litewskie od czasów Olgierda i Witolda, ona pociągnęła masy narodu ruskiego ku prawosławnej Moskwie. Zabierając jeden powiat ruski po drugim, dążyli kniaziowie moskiew-. scy na razie do odzyskania swojej ojcowizny, jak mówili, do zdobycia Kijowa i Smoleńska, nazajutrz mogli sięgnąć, lakiem samem prawem, po Wołyń, Podole i Ruś Czerwoną, odtrącić Polskę od Czarnego morza i cofnąć ją po brzegi Bugu. Była to więc dla Polski i Litwy walka o byt, było to nieuniknione starcie dwóch przeciwnych sobie prądów cywilizacyjnych. Czy Zygmunt zdawał sobie sprawę z doniosłości tych wypadków, mających wtedy pozory zwykłych pogranicznych zatargów, na to odpowiedzieć nie umiemy, to pewna jednak, że zawikłań tych sobie nie lekceważył i że dzia-

ona za-

I*

tatata . ta

iii

Ji¹

: . rV"

mmmm

8®

ipil

J. in: »

Stare domy na podsieniach w Piotrkowie.

■.

tf

V >]

A>\: 3

--

U.

vT

■ ^y~ -

>>

1»

3*S«§

nil

SEI

*\ wy^Pli !;llPl

■ v‘.V- • '.\wuv

» / C\

«3l||--.    5*;; 3__

L I ^ Sm I

]j

/v

jT

fe£r

/?

ai

"li

lilii

i|?!h

i CIF

//'

■gga

mV\W

4ILL

x\ \

iii

wvv

tj

Ul

rv

in

si

fepli

'!

ST

id

:\

Rysunek Wojciecha Gersona.

Stare domy na podsieniach w Piotrkowie

£=•

S£

s§

*==

■i i

kN

<«s§*n

§ps

fj

ki ■

mas

xmmmi

Jpi

Iśf.

U⁴-- i

am

£■

T=

■Aj'

i®

m,

JfkżEr

,S

J,i

€m

15

■£>

pi

'J

1111

8a#Mlll

BkHI

srp

AU

:4

lf||§ I

g--:

11

Ili

ii¹

5c

isg

Wfs:

0ŚM

Starożytna bożnica w Wysokiem Mazowieckiem,

(Obecnie nie istnieje.)

A¹*

U-

ił*--

(/

!l

h.

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

mm

MNJ-

mmm*

iP

rC-

IAn"

-z#

BS

i!£

ml

-35

YĄ

ar

;S

Szlachta.

Rysunki Jana Matejki.

lał od początku z energią i niepospolitą zręcznością. Wiedząc, że główną i jedyną podporą Moskwy w wojnach z Litwą był długoletni sprzymierzeniec Iwana chan perekopski Mengli Giraj, nawiązał z nim król już w roku 1507 rokowania. Świeżo poniesiona klęska pod Kłeckiem i obawa przed Szach Achmetem musiały niezawodnie ostudzić cokolwiek wojownicze zapały tatarskie. Chan okazał się więc skłonnym do traktatów

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

Un

fi

- ^'nSi

rr:

jg

/*r

y”

MIL

i(rf' >

IZ

Mi

y'*

Hi

S///A Mi;

PM

F:

1/-

rą

IB

i>

I#

lii

H i|l|

“fil

fSW I, !\P®

f/

yi

V\

ii

/f

li

'i\

iii

ijj

■Wm

*'SY-SAsSj<<\

x;r»

«S\::

jmm

iii

[irft

1V1'

w 1/

Ir

raili M

\m\

W/Ą

Ili

m

S ł&ź

ir

li

.♦*

Mieszczanie.

Rysunki Jana Matejki.

11(5

i w pierwszych miesiącach roku 1508 zawarł przymierze z Zygmuntem, obowiązując się, za rocznem wynagrodzeniem 15,000 złotych, pomagać królowi przeciw wszelkim nieprzyjaciołom. Tak układ ten jednak, jak i obrona zagrożonych granic państwa wymagały znacznych wydatków, podczas gdy po Aleksandrze pozostały w skarbie tylko pustki i olbrzymie długi. Zaległy żołd dla zaciężnych wynosił 66,737 złotych, podług innych obliczeń sięgał do 200,000 dukatów, za pobrane przez dwór królewski towary należało się kupcom kwotę 6 złotych x). Taką opłakaną spuściznę wziął po bracie Zygmunt I; przyzwyczajony jednak do skromnych warunków życia, oszczędny w wydatkach i ścisły w rachunkach, umiał on wybrnąć z rozpaczliwego niemal położenia. Stanowisko jego było zresztą od początku całkiem odmienne. Wiedziano, że jest rządny i zapobiegliwy, ufano jego stateczności i doświadczeniu i nie skąpiono dlatego bardzo z podatkami. Pierwszy przykład w tym względzie dala Litwa, zagrożona najazdem Moskwy. Sejm grodzieński uchwalił

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

/;x

r •Ir'’

-SET; ; -taś^ ■ ■■

<3?

kj&

Mii

|:

•\.

li

rll

.J

>■: I':

*\

>Ę

ti

fe'';

•t

'2

r#

X:

,t

jń

m\

iŚSi

ygy

PB

l fi

>j

ii

X./

„. ,0m

Hf

Cechy i bractwa.

Rysunki Jana Matejki.

27,795 złotych, dochodów nie było prawie wcale, bo zmarły król, znany z hojności nadmiernej, dobra roz-darował, a wszystkie znaczniejsze starostwa, żupy i cła pozastawiał. Trudno dziś dociec, gdzie się te ogromne na owe czasy sumy podziewały, bo i na dworze królewskim dostatku nie było. Dość powiedzieć, że królewicz Zygmunt, któremu podczas pobytu w Krakowie szafarz królewski miał dostarczać żywności, kazał kupować „precliczkP dla siebie, bo chleba z zamku nie przysyłano. A jednak i na to skąpe życie nie wystarczało, zastawiono więc srebra królewskie za 6,000 złotych, zastawiono, podczas ostatniej podróży Aleksandra do Wilna, nawet moździerz kuchenny za marną

w listopadzie roku 1506 t. z w. serebrszczyznę, podatek od sochy wołowej po groszy 15, od końskiej po groszy 7V₂, od uprawiającego rolę własnemi rękami groszy 6, od zagrodników po 3 grosze. Nadto polecono staro-• storn zamki pograniczne od strony państwa moskiewskiego zaopatrzyć w żywność i rynsztunek wojenny. Niemniej gorliwym okazał się także sejm koronacyjny polski; uchwalono podatek łanowy, szos i czopowe, a oprócz tego czwartą część czynszów, których rzetelny szacunek mieli opodatkowani stwierdzić przysięgą.

J) Szczegóły te u L(ubomirskiego): Trzy rozdziały z histo-ryi skarbowości w Polsce. 1507—1532. Kraków. 1868.

Pobór ten dat 70,000 złotych. Ważniejsze może były inne reformy skarbowe: podwyższenie cla wywozowego od wotów i skór i uregulowanie mennicy. Mennica, otworzona za czasów Aleksandra, nie dawała spodziewanych korzyści. Tak, jak we wszystkich gałęziach ad-ministracyi, tak i tu panowało rozprzężenie i niedbalstwo; skarżono się na brak srebra, a w istocie nie umiano prowadzić tak zyskownego przedsiębiorstwa. Dowiódł tego Zygmunt, zrywając, co prawda, z dawnym porządkiem, a raczej nieporządkiem, i wprowadzając do zakresu skarbowej administracyl nowych ludzi i nowego ducha. Urząd podskarbiego sprawował wpraw-

dopodobnie duszą całego przedsiębiorstwa tego był Bo-nar, od dłuższego czasu już bankier Zygmunta, posiadający w spółce z Bethmanami handel sukna, towarów norymberskich, blawatnych i korzennych. Rodzina ta, • niedawna w Krakowie a odznaczająca się nieposzlakowaną uczciwością, rzutna i przedsiębiorcza, przybyła za panowania Kazimierza Jagiellończyka z Wissembur-ga, w Alzacyi, podobnie, jak Bethmanowie i Justus De-cyusz, późniejszy sekretarz królewski i historyk. Pracowici i oszczędni, tak, jak całe to mieszczaństwo wis-semburskie, musieli oni opuścić ojczyznę swoją skutkiem prześladowań palatyna reńskiego Fryderyka ¹);

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

FcS-

17/

-i-?''

■v

IM

V.

Ud

•J.l

Rysunki Jana Matejki.

Chłopi.

dzie dalej Jakób Szydłowiecki, którego rodzina u króla szczególniejszych względów zażywała, ale podskarbio-stwo nadworne objął, po usuniętym Milanowskim,- dotychczasowy ochmistrz dworu królewicza Krzysztof Szydłowiecki, a do spraw menniczych powołano mieszczan krakowskich. Kasper Beer, rajca miejski ¹), miał według umowy, jaką z nim zawarto na cztery lata, wybijać półgroszki, jako też razem z .Tanem Turzo i Janem Bonarem dostarczać srebra, oprócz tego otrzymali przywilej na bicie monety Turzo. Bonar i Jan Laski. Tym sposobem spłacano zaciągnięte u nich długi. Praw-

znalazłszy przytułek w Polsce, stali się wkrótce pożytecznymi jej obywatelami. Za ich staraniem podniosła się mennica z dawniejszego upadku do tego stopnia, że numizmatycy uważają słusznie pierwsze lata panowania Zygmunta I jako przełom w stosunkach monetarnych polskich. Zaczęto wybijać monetę znacznie lepszą, niż dawniej, udoskonaloną pod względem wykonania, wprowadzono pierwszy raz zwyczaj umieszczania lat na pieniądzach i, mimo tego technicznego postępu, który oczywiście większych musiał wymagać kosztów, osiągnięto zyski niemałe. W roku 1509 przyniósł do-

J) Dr. Piekosiński Franciszek: Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa. T. I. Kraków, 188>, str. 1.

9 Dr. A. Hirschberg: O życiu i pismach Justa Ludwika De-cyusza. Str. 4.

\\

v

*.

|&

i

W-

\'.V.’

\«Kr-

m

_'S«?

w

i£§2=?

I'

Ijj:)

vyr

":jL

J7''

i

rri

jgf

" \

ggl

II

/•7i

1

-\

^gS»B

i-,--

i*

.<

Pi

if- i

#i

L ■

//w

H

li

j

--

**n

i..

Liiij

fmm

.

A

i

V*

sś? .

f jt/a

X.

MB

n

*

Mgg

\ ■

y v

8^

y^x y

y?

SSS^;

X\

X.

£

J/7

<\\I

SB

•>-'

>.’••.//.-.

«f ‘r^jiti Ih',

J|i®i.,;Jl

aMfiji UJ

i'

A

-y

>V

n

j

\\

1^

$

yy

:r==

v*r;

CM

#

Eygggg^

S{H

j‘

Ti¹.

i®

I

\

X

lJk

E i

S» ;,„-3Kia# ' x~—

iB^ińiu

*r

X

fy

! y

; \

|Sp|

pito

lili

"y

iSE^aś*-^

■■!

v yy

li yy4iśsg

:i

mi

■ ii

X

)

j *-v

u

;. ;■ .

3 Wę

§s@

PBp

4j

si

f

$

li¹..

( '

m

vW®

■" j-

N

\

X

li

fe(iv> iiiCk- x. ,, • 'i Hii !!’.li! •',’! i'¹ » -■;•    ! i H'‘ I¹,

i" '■', ■! '•!■■:> : ' ■ YhliiHi :

'

Hi:

\

i/

c

SSv

1!

lii'

M

I ,

lii:!,¹'' ■ ri',;;,' "itti yif | ' ,    • • ¹ ■' ' I ' • : !•

■ !

;

P, ^

¹ Cęi

,'"7

y»s \

h h

y/A

fe-

*T

!

ij

V

i.(

a

t

( \ V

ts

r

A,

•:X

•i

j

i

m

■i

i , /' ' .®P-

v,l} ri

i

\y

!M

,

X

yyrj:

4!Ł

v^Xs

yx

L

: i

(

m

1

j*

f,

V/.

y

!

V- f

[•i

'^' f^c^^ryyTTiT-, ny i

■

P;

v

■

iN

iTjŚ'iifeM Ml ,^pl>

1

i

y.;;

3

//

i

cf;

'SHlfe.''

s<

, ,nt'

,C

r

~ niiidii/yy

nnuaw"

riipąpą.,

,xl⁽i

/

1)1/'

|MVl'

■-»/<* -

i\

!l'

77JJ1MJ

Ł

![

rri.

i|.

M

v-.

i®?/

liiiiiii

►Jl

_~^/////

- - twitamy' ^

PC

-y

Ł-S^-

•..—cy ' y-y

^ 1L ' . - -

s:

'

v

Rysunek Jana Matejki.

Starożytne schody w kamienicy, zwanej Bonarowską, w rynku krakowskim.

i.

Sf

:.

i

i

MS

i

;?fij

X

i

R?

,

3H

2G

mu

1

::p

m

!r

n

■ -

Ti

TU

⁵

U

-p

w

m

WŁ

M

/

1

ii

Z

U

i

a

jnp'r~

1,

jtiw.

ł,

i

w

sL

i

E

W

m

i

m

co

\

n

§b

&

m

ra

-i

rm

mm

%

31

w

m

i

sV--

bili

om

i

i

d

O

są

/ A.rvy _r

> L

“i

H

”(

E3

$

V

lift

1

lift,

Rysunek Jana Matejki.

/LI

V

Sm

ta

:X\7k

ib

%

*

<w

K

J|4

—N

V

M.KUCZ.

Jv>

- nr

■\ t

li

^śpw» c _    ,

u-r '

u

1

Domy drewniane w Muszynie,

V-

©

i.

£

,i

^r*t\\ni‘tlt

%

mi'i?

mm

ntillfi

ftfl

.W*

m-

i

/

bv

p^¹

i*

pa

17

m

$

i

(

-U

bl

~~'!&Ju.'iM,T

- \p--_ .i-

or.cd —i ~~

1

l

WMB

HI

B

i

E

i

r

iii

}':

j

L

JL

Ml

1

E

i

i

V

.

.1^ r

/V\>

1

i

e.

*«*=

KS

?:l!

$

-m

sr

%

\.. ■ V;

&

:

l

a

I

BP

r

L

lilii

chódj z mennicy około 210,000 złotych. Zreformo- I zyskać na czasie i dlatego wyprawił w marcu r. 1507 wawszy w ten sposób sprawy monetarne i zapewniwszy sobie pewne, stałe dochody, mógł król pomyśleć Piotra Olechnowicza i Bohdana Sapiehę, żądając, aby o spłaceniu długów i uporządkowaniu skarbu. Wyku- Wasyl oderwane od Litwy ziemie zwró.cił i wynagro-piono więc srebra królewskie z zastawu, wykupiono i dził szkody, poczynione od roku .1503 w województwie starostwo spiskie od synów .Jana .Jordana, oświęcim- połockiem, Witebskiem i Smoleńskiem. Wielki kniaź skie, sochaczewskie od Szafrańca, w Prusiech od Mikołaja Kościeleckiego tucholskie, człuchowskie i świeckie,

do Moskwy Jana Radziwiłła, wojewodzica wileńskiego,

oświadczył na to, po staremu, że nie tylko to, co ojciec jego zabrał, jest jego własnością, ale że uważa Ruś ca-od Barbary z Tęczyna rabsztyńskie, od .Tana Langa, łą za swoje dziedzictwo, i skarżył się naodwrót o szko-rajcy krakowskiego, Proszowice, zapłacono żołd zale-

dy, zrządzone przez starostę smoleńskiego Sołłohuba

-■y:

■ y:-

r!

\' '

Ti

jmt

Hi@p

>41'

"i

Wł$/M

**

Tr

W§''

w?m&

,-f?

'.'j

>-:Vr

?•

¹ i] * "

: •.!

pi.

(FTE&Siy

tm U »a

i*

'■A

.~v\

ł&L

JO

HI

-i-

si

ii

.t¹

'i

i.(

rm

III

lii

■'o

,!H

S.

W.

pi ,.

rafii,

Mi

•X

f/,1

i-i

IS

771

«ć

:s

-mm

if⁷

Qi;

i

i?il i;; ‘

'i

iSt

\ Ul.

ifr

I* — '-C

V-

P-

ao

)«r:.

Rysunek Jana Matejki.

Domy drewniane w Wiśniczu przed pożarem w dniu 3 lipca 1863 r.

gly wojsku, a obok tych znacznych wydatków, miano jeszcze dość pieniędzy na budowanie zamku krakowskiego i prowadzenie wojny z Moskwą i Wołochami.

Starcie z Moskwą było od samego początku już nieuniknione. Wasyl Iwanowiez, ośmielony słabością Aleksandra i wiedząc dobrze, z jakiemi trudnościami Zygmunt od pierwszej chwili walczyć musiał, nie myślał wcale o dotrzymaniu rozejmu, zawartego przez ojca, lecz coraz, głośniej odzywał-się z pretensyami swo-jemi do Kijow^a i Smoleńska. Król, wobec tego, przewidywał wprawdzie wojnę i gotował się do niej, ale, zajęty koronacyą i uporządkowaniem skarbu, pragnął w ziemiach moskiewskich. W ślad za tą bezowocną negocyacyą i ostrą odpowiedzią Wasyla wkroczyły wojska jego na Litwę. Uwiadomiony o tern Zygmunt pospieszył natychmiast z Krakowa do Wilna, rycerstwu litewskiemu kazał się zebrać pod Mińskiem, a do chana krymskiego wysłał posłów z żądaniem pomocy. Tymczasem wojska Wasyla, spustoszywszy cokolwiek okolice Smoleńska i widząc.gotowość ze strony litewskiej, cofnęły się prędko, powróciły potem wprawdzie w listopadzie, ale, porażone, straciły zdobyty świeżo Krzy-czów. Z powodzenia tego skorzystał król, aby nowe czynić o pokój starania. Wojna z Moskwą nie była mu

-y

Stół

i.i

-=r    --

mmasmmm

- -i

____^

ymagssmmi¹

it

ii

SL

litu

A:

ii

5:

»•

P--CI

, IBiP

Jł .

SM

ucaeśSt

Sil

illfes

szedł na katolicyzm ¹), to teraz, z pobudek politycznych, odgrywał rolę opiekuna uciśnionej wrzekomo cerkwi i obrońcy narodowości ruskiej. Poruszywszy w ten sposób stronę wyznaniową, poruszył także i separatyzm litewski, niewygasły jeszcze, pomimo unii, świeżo odnowionej. A że miał krewnych bez liku i niemało zapewne także przyjaciół, którzy mu wiele zawdzięczali, więc wszyscy oni zbiegali się do niego tłumnie, a nie brakło i Litwinów, którzy w Glińskim upatrywali reprezentanta politycznej odrębności litewskiej ²). Tern powodzeniem nadęty, rozpisał on listy do Wilna i do miast znaczniejszych, wzywając, aby mu się poddały, zaczął używać tytułu wielkiego księcia li-

A-

®2--T

-i

fe-"    /'

k-v

Ml]

Hpfa

Dom Mikołaja Kopernika w Toruniu.

na rękę, od strony mołdawskiej bowiem groziła burza, którą Zygmunt za pośrednictwem węgierskiem zażegnać usiłował, mistrz krzyżacki zajmował jeszcze zawsze wyzywające wobec Polski stanowisko, a i na Litwie trwały dalej niesnaski wewnętrzne. Pojechali więc znowu posłowie królewscy do Moskwy z temi samemi, co poprzednio, warunkami, pojechał i poseł Mengli Gi-raja, aby Wasyla do ustępstw nakłonić, ale traktaty te wzięły obrót o wiele gorszy, niż pierwsze, Wasyl bowiem kazał wtrącić i posłów polskich, i tatarskiego pośrednika do więzienia. Do tego w dziejach międzynarodowych stosunków niesłychanego kroku ośmieliły kniazia niewątpliwie stosunki, jakie był tymczasem nawiązał z Glińskim. Gliński, usunięty z urzędu marszałkowskiego i widząc, że wszystko niemal na jego zgubę się sprzysięgło, udał się był zrazu do Władysława, króla węgierskiego, aby za jego pośrednictwem łaskę Zygmunta odzyskać, gdy jednak i tam doznał zawodu i gdy tymczasem zamachy jego na życie Aleksandra właśni jego królowi odkryli przyjaciele, powrócił na Litwę i, skoro tylko król wydalił się do Polski, napadł na zamek grodzieński, zdobył go, starostę Zabrzeziń-skiego, śmiertelnego swego wroga, z łóżka wyciągnąwszy, zamordował i obiegł Kowno, zamierzając zapewne wdęzionego tam Szach Achmeta dostać w swoje ręce i, strasząc nim perekopskiego Mengli Giraja, odciągnąć go od przymierza z Polską. Plan, jakkolwiek zręcznie obmyślany, nie powiódł się jednak; Gliński, odpędzony od Kowna, poszedł na Mozyr, gdzie otworzył mu bramy tamtejszy starosta a zięć jego .Takób Iwaszeńko-wicz. Wchodzącego do miasta witało uroczyście duchowieństwo greckie, bo Gliński, jakkolwiek wiarę grecką, w której się był urodził, porzucił następnie i prze-

L Warnka: De Michaelis Gliński etc., p. 16. ń Kronika Wapowskiego: Script. Rer. Polon. Tom II, str. 76.

ji

kl

:.-T

Studnia Mikołaja Kopernika w Toruniu.

ifel

•MŚ

’4

Ć>

A

%

!

i

:

I

sil

'•-

i

\

i

a

I

/

...

=

V

%

%

I

X 1

k X \

\

B

i

f /A

ŁH-

BB

■

: I a

bii.

s-.. , • -

mmmmm

!■

i :::;.;!

UH

I

Wl

tA»k

-.■.-sum

1

filii

a

:

mm

Hfc

m

rnlmk

W!

;

,, •>.

V..,"

,/x

;

yjfl

::j: v> ;

,

Bi

a

m

w

!S

1

ihA.

I

W 'A

.f

fiUHII

ismi

jgppfjl

pq

fili -■:

■

’A/'A

-7 i

.

I

*

W

1

W

K$

m

w

gW

m

Sztych Jeremiasza Falcka.

Sł^= -

C9

r'

r *

O

P

&

O

~Tj

O

r>

5

♦

♦

Ł=S

w

5

:4

!|

F

f?

isW

W⁷*

Si

*e

V

l'

4

1

■

m

■

v v

■■

'

......

i,

\

:l

.

m

Wf

"V

i j

I vl I

vl

/I

jg

i

/C,

SF

/

A

m

um

//

}

,

‘■1

fi

,-ą

1

"W;

I

U

Hf

I

;

4

i

TH

!■

X'

/a

■

\Jr"

r m

w

■te. \

S

TO|if

4®.!

Łf :|u

Mi A 7T:

Vlff»

fpl

li' A

*<

•< p

K .

"'tr⁵³⁵^

\

■*4i«

'

i

wy

ri

MM

w

*-

i

h)

ii

11

Sit

i

»j

■

Ti

m

Pi

■j

, W

1

«*»»

L

4

’h

wm a

Wm

i

1

M

i

I

m

J

L

3*§J

,-F-i

■fes

S

\v

K

%

• <•>

I

jfr ■ "■ '*aS«2

# '

,

kŁm

.

m

'■%

r"

I

fe:y.

tó..-.

i

l

ig

.

■i

.,te

jderb województwa płockiego.

Dzieje Polski. Tom Iii.

tewskiego x) i do Wasyla wyprawił poselstwo, ofiarując mu Smoleńsk wzamian za pomoc, do uzyskania tronu litewskiego potrzebną. Uradował się Wasyl wielce z tego wezwania i wysłał natychmiast posłów, którzy z Glińskim zawarli układ, obustronnie poprzy-siężony, równocześnie zaś znaczne wojsko moskiewskie ruszyło na zdobycie Smoleńska. Gliński, pewny teraz pomocy Wasyla, rzucił jeden oddział w województwo wość, uchwalił bowiem 12-groszowy podatek, a że potrzeba była nagła, a pieniądze z poborów powoli wpływały, wziął król zaliczkę od Bonara i zaciągnął dwa wojska: jedno, liczące 500 koni i 200 piechoty, wysłano pod Kamienieckim, kasztelanem lwowskim, na Pokucie, drugie, złożone z 663 koni i 1900 pieszych, poprowadził Mikołaj Firlej, wojewoda litewski, na Litwę; za nim pospieszył sam Zygmunt, aby obecnością swoją umysły

J"lerb n\iasta "płocha.

kijowskie, na zdobycie Słucka wyprawił Andrzeja Aleksandrowicza i sam, zdobywszy po drodze Bobrujsk, poszedł oblegać Mińsk. Ztąd, oczekując posiłków moskiewskich, rozpuszczał szeroko zagony swoje po Litwie i niszczył wszystko ogniem i mieczem. Króla nie było natenczas na Litwie, bo w ostatnich dniach roku 1507 wyjechał na sejm do Krakowa, aby uzyskać tam środki na wojnę, z dwóch stron wiszącą. Sejm wobec oczywistego niebezpieczeństwa okazał niemałą gorli-

!) Tenże, str. 77.

uspokoić i w celu stłumienia buntu stosowne przedsięwziąć środki. Powolny z natury i rozważny, rozwinął on w tym wypadku niepospolitą energię i zręczność polityczną. Podczas gdy Firlej na czele swoich chorągwi znosił podjazdy Glińskiego i posuwał się ku oblężonemu Mińskowi, wydawał Zygmunt liczne przywileje dla cerkwi ruskich i wynagradzał wiernych sobie Rusinów hojnemi nadaniami i godnościami. Tern sprawiedliwem i rozumnem postępowaniem pozyskał on sobie umysły spokojnych Rusinów, szczególniej drobnej szlachty, i stłumił bunt w zarzewiu, równocześnie zaś wysłał posłów do Mengli Giraja, przedstawiając mu, że Gliński, który tak szczodrym był w obietnicach dla niego, teraz sam poddał się Moskwie. Nagłe pojawienie się króla na Litwie i znaczne posiłki polskie zatrwożyły i przera-które pod dowództwem Daniela Szczenię i Jakóba Za-charina stały nad Berezyną. Zygmunt 21 czerwca był już w obozie pod Mińskiem, dokąd ze wszystkich stron ściągały się hufce litewskie, następnie ruszył ku Orszy

=j

ęj

7=S

m-

JKgS

~g~'

Pi

=^—

nn

E=:

-y

"m

i/J

V,

r'

WA

U/i

/i

7//£i

0Ą

!j

ki

jJ

jt

7/

fi

'i

/j

'jf

mi

II

W,

~=

:%Ł

ul

r

V'

=7>>Z

r—

3/.

:r=fi

.fi?

, Eysunek Jana Matejki.

Nieznany pomnik grobowy w krużgankąch klasztoru Franciszkanów w Krakowie.

ziły buntowników; chwiejni i wahający się przeszli od razu na stronę prawowitego tvładcy, przyjaciołom Glińskiego serca upadać zaczęły, on sam zwinął oblężenie Mińska i cofnął się ku głównym siłom moskiewskim⁵ przeciw Moskwie. Na wiadomość o zbliżaniu się wielkiego wojska polsko-litewskiego powstała niemała kon-sternacya w otoczeniu Glińskiego. Dawniejsi jego przyjaciele i zwolennicy, jako też malkontenci, co za czasów

Aleksandra przyjęli byli poddaństwo Moskwy, wracali teraz do Litwy, szukając przebaczenia i łaski królewskiej. Tak uczynił Ostań Daszkiewicz ¹), książę Lukom-ski, Ulryk Schellendorf i inni, ziemia usuwała się z pod okazywały wcale ochoty do walki. Wycofawszy się z nad Berezyny, stanęły one naprzeciw Orszy, oddzielone Dnieprem od Polaków i Litwinów. Król, skoro tylko przybył pod Orszę, postanowił natychmiast ude-

X/

/A

z—'-

wm

->

"m

AA*.

WA

fL .W A

A)

WM

mBLti->r5ża§? ./w/ \

MM

ii-.';

ir?

fi

r ~\zs ~

■ •>

PM

pi

'ws»§

mrm.

■HI

IM®

IMf

■kTOsSKssN

...

fłł

ma

■-'7*

vG

fs

%A/\i

1 i-

Sh

Si

HF

pi

yflBł

»K\\

W WM i.a

Oj-

Rysunek Jana Matejki.

Seweryn Bonar, kasztelan biecki.

(Podług pomnika, znajdującego się w kościele Panny Maryi w Krakowie.)

nóg Glińskiego, jedyną nadzieją dla niego była pomoc Moskwy, ale i ta zawiodła. Wojska moskiewskie nie

J) Pułaski Kazim.: Szkice i poszukiwania historyczne, Kraków, 1887, str. 244, przypuszcza, że Daszkiewicz wrócił do Litwy już na początku roku 1507.

rzyć na nieprzyjaciela, odłożył jednak zamiar ten, z powodu spóźnionej pory, do dnia następnego. Tymczasem wojska moskiewskie w nocy, zostawiwszy obóz cały i wszystko, czego uprowadzić nie mogły, z największym pośpiechem uszły w granice swojego państwa. Poszedł za niemi w pogoń Kiszka i pomścił się za najazd sro-giem spustoszeniem krajów moskiewskich aż po Wia-zmę i Drohobuż. Mimo tego powodzenia i łatwego tryumf a, pragnął Zygmunt pokoju ze względu na gro-słów polskich, i d. 8 października 1508 r. podpisał pokój z Zygmuntem, zrzekając się Smoleńska i Kijowa, a zatrzymując dawniejsze zdobycze ojcowskie. O Glińskim i jego adherentach żadnej nie było wzmianki. Po

Wm

'-m

mm--

CK.

y;

■zM

y, W

•>»

i/jM

mw?:

■,'i

mm.

rI

>v.

I,

źv

<zr

■gPh

r5.~~SSi ~    "

^SSlfeCs:

gggggg

Ssr

żalili

MfSSl

i " wm

.~

'v>rvNs

«sg$&

Mysjfgpg

KBh

■£;

V\

V>

0\v

)v

;A>

*&-:

■ •:!!

ss

ESI

\\{

kiUr

Rysunek Jana Matejki.

Seweryn Bethman, rajca krakowski, żupnik olkuski i wielicki.

Umarł 1515 r.

(Podług pomnika, znajdującego się w kościele Panny Maryi w Krakowie.)

se

żącą wojnę mołdawską i dlatego pierwszy nawiązał traktaty z Wasylem. Wielki kniaź, zawiedziony w swoich nadziejach i upokorzony ostatniemi wypadkami, nie robił trudności, wystawił glejty, potrzebne dla pozostał on w Litwie i podburzał jeszcze Mengli Giraja do napadu na Wołyń. Kiedy jednak Konstantyn Ostrog-ski czambuły tatarskie w kilku miejscach poznosił, a następnie z wielką potęgą ruszył ku Mozyrowi, gdzie było główne ognisko buntu, uciekł Gliński do Moskwy i otrzymał tu od sprzymierzeńca swego Wasyla miasta Borowsk i Jarosławiec.

Najważniejszym powodem tego niezupełnie pomyślnego ukończenia wojny z Moskwą były zawikłania u południowych granic Rzeczypospolitej. Wiadomo z Jagiellonami i który nadto upatrywał w niem niemałe także polityczne dla siebie korzyści, będzie spokojnie czekał chwili, kiedy, stosownie do układu lubelskiego, król Aleksander wyznaczy termin ślubu. Przeszkodziły jednak temu wykonaniu umowy ze strony polskiej niespodziewane wypadki, bo w pięć miesięcy zaledwie

/•

•I

ii?

SL-

mm

mr

ii

III

H?

MM.

hi

ml

m

sg§

md

Id

ii

li

,v

RUS

sitó

Mp

»!

; '\(i'

ki

P;

Ki

iJm//

rr

[iJ

II

A V-te ”

mmM

Rysunek Jana Matejki.

Domy drewniane w Wiśniczu.

już, jak niebezpieczną dla Polski stała się Mołdawia pod rządami przedsiębiorczego i przebiegłego Stefana i jak po jego śmierci syn jego Bohdan, idąc torem ojcowskiej polityki, tak bardzo przycisnął Aleksandra, że ten wreszcie, pomimo niechęci siostry królewny Elżbiety, zgodził się na związek jej z jednookim hospodarem. Można było przypuszczać, że Bohdan, któremu schlebiało nadzwyczajnie owo zamierzone spokrewnienie potem zachorował ciężko Aleksander, a równocześnie zwaliła się na Litwę nawała tatarska. Wobec takich stosunków trudno było myśleć o godach weselnych i należało owszem czekać, aż się to wszystko uspokoi i aż Bohdan wypełni warunki, jakie przyjął na siebie w traktacie lubelskim. Tymczasem on, zwróciwszy Polsce Pokucie, o ile ono było w jego posiadaniu, nie troszczył się wcale o dalsze swoje zobowiązania, cho-

<•*£>

pił na tron polski. Położenie jego w pierwszych latach było tego rodzaju, że wojny z Mołdawią unikać musiał. Pomimo więc oczywistej krzywdy, jaką Bohdan Polsce wyrządził, starał się król z nim przyjazne utrzymać stosunki, uwiadomił go przez pisarza Bohusza o objęciu rządów w Polsce i na Litwie i żądał zaniechania gwałtów i najazdów. Bohdan tłómaczył się,

ciąż mógł i powinien był wiedzieć, że Jagiellonowie, oddając mu rękę swej siostry, nie mieli na celu tylko odzyskanie zamków pokuckich, zkąd przecież Wołochów, przy jakiej takiej energii, natychmiast wyrzucić mogli, ale, co ważniejsza, utrwalenie wpływów swoich na Mołdawii i przeprowadzenie ludności tamtejszej na łono kościoła katolickiego, czyli, innemi słowy, że pragnęli tu spełnić tę samą misyę cywilizacyjną, jaką mieli j jak mógł, skarżył się, swoją drogą, na jakieś krzywdy,

A \\

v';

v\l

§r;

II

l!

żii

Sn

■IB

jf!

sSS

■j

i. i

li

...

iiśł

«f

lyą

gpi. yffP

: Sllm

bHhi

'frS

Uli

li

Rysunek Jana Matejki.

Domy drewniane w Wiśniczu.

na widoku względem Litwy i Busi. O tern nie myślał jednak Bohdan, a jak to był człowiek gruby w instynktach swoich i nieokrzesany, mniemał, że postrachem i gwałtem dopnie upragnionego celu. Więc, skoro tylko Aleksander umarł, rozpoczął dalej najazdy swoje na Pokucie, pomimo próśb i upomnień senatorów polskich, którzy, zajęci elekcyą, o wojnie terar myśleć nie mogli. Dopiero interwencya króla Władysława położyła kres tym rozbojom wołoskim, a tymczasem Zygmunt wstą-wyrządzone mu przez Polaków, zresztą, domagał się uregulowania sporów granicznych, wolnego handlu z Polską i przepuszczenia posłów swoich do Moskwy. Ale poza tą pozorną skromnością kryła się dawna per-fidya wołoska. Bo skoro tylko dowiedział się Bohdan, że Zygmunt traktuje z Mengli Girajem, natychmiast wyprawił posła swojego do Krymu i w uniżonych wyrazach, nazywając chana ojcem swoim, doradzał mu, aby z Polską pokoju nie zawierał, a dla siebie prosił

za-

o pomoc, bo, jak słyszał, król wojsko wielkie zbiera na niego. Ostatnia ta wiadomość była zupełnie fałszywa, więc chan, u którego niedawno byli posłowie królewscy i stosunki z Bohdanem mu wyjaśnili, pouczył hospodara prostym swoim językiem, aby „swoich ludzi złych powstrzymywał i nie pozwalał szkody robić ziemiom króla, a wtedyu —tak kończył— „i od króla

także szkody mieć nie będziesz, ty więc złego nie czynaj “ *).

Czy Zygmunt I był powiadomiony o tych intry-

*) List w Metryce litew., przytoczony u Pułaskiego (Szkice i poszukiwania i t. cl.) w rozprawie: Wojna Zygmunta I z Bohdanem, wojewodą mołdawskim, w roku 1509, str. 102.

SE

SP

i*

Zamek w Dubnie.

(Według podania, Konstantyn książę Ostrogski między latami 1489 i 1507 zamek starożytny podźwignął, a raczej

P

fei

Bili

"i£ł

tg

lii

sil

.•i

•a

mmmm

liii

Li

V;

'7

V-

i-:

aRHHi

7-

SB

ii

ai

TO

■ ;:=--

=;-~==^=~=

-f--

ML

-r.v

BK

5.-

H

FWM&l*

Siły

O&iE!

HM

i¹-

-S.F—

.. •—

na nowo odbudował.)

ti

1881

iT

7,

P|

■ii

Ob i

EfeS

fiu

'mus

ii

ESK

FI

wrr^Łii^—r-

"i

11

•:

Sr." ••

WmŁ

fi

W,

gach hospodarskich. nie wiemy, ale, ostrożny i przezorny, nie spuszczał z oka Bohdana. Zaraz w r. 1507, skoro tylko sejm uchwalił pobory, wysłano ku granicom mołdawskim 500 koni i 400 piechoty, którym przez dobrych sąsiedzkich z Węgrami stosunków, co wzgląd na Mołdawię. Jeżeli bowiem kto, to Władysław, jako zwierzchnik bezpośredni Bohdana, mógł i powinien go był powstrzymać od łupiezkich na Polskę napadów.

Bi

l€

m

|

W

Mlii

m

■ *

y

W

-■

O

WM

r,

a

ii

SI

1

Desa

RK

mam

i

.

®.i

a

m

mm

i

fJY*

H

I

wsmjmk

i

mm

i m

JHĘP

17

SMU

m «"

;£2S

KS

•mdiii

m

iii

mm . i

m

wmm.

i

l

■>.i

asa

V

Gi"

i

w®

i

r,

^Sgil

H

i;

Hil

i

5!

f

rai

pin

!av

n

I

mgm

h

n

M

m;-..

m

Z-

pi

m

a

m

m

m

u

IH

fi

%

i

m

\

v

:

I

i

fjg

I

Piotr Tomicki, biskup krakowski. Ur. 1464 r„ um. 1535 r.

(Podług współczesnego portretu.)

trzy ćwierci roku żołd płacono, a równocześnie pojechało do Węgier uroczyste poselstwo i zawarło ścisłe, wieczyste przymierze z Władysławem. Celem tego nienowego zresztą związku było nie tyle utrzymanie

Jakoż Zygmunt co chwila prawie zwraca się do brata ze skargami na mołdawskie rozboje, bo Bohdan, korzystając z wojny z Moskwą, po dawnemu niepokoi granice ruskie, ale interwencya Władysława żadnego nie odnosi skutku. Ośmielony tern hospodar poczynał sobie coraz to zuchwałej: do papieża Juliusza II napisał list ze skargą na Zygmunta, że mu siostry w małżeństwo nie daje i tem chrześcijaństwu całemu wielką wyrządza szkodę, a w domu zbierał wojsko, jak mówił, przeciw Tatarom, w istocie przeciw Polsce.

Tak stały rzeczy na początku roku 1509, kiedy król, ukończywszy wojno z Moskwą, złożył sejm w Piotrko

wa chciał się ubezpieczyć na przyszłość przed możliwe-mi zarzutami i rekryminacyami węgierskiemi, chciał uniknąć tego, co zwichnęło ostatecznie zamiary Olbrachta. Kiedy jednakże Bohdan, zebrawszy liczne woj-sko z Wołochów, Turków i Tatarów, rozpoczął kroki nieprzyjacielskie od rozbicia załogi kamienieckiej, a nic mogąc zdobyć Kamieńca, zwrócił się na Halicz i, ztąd odpędzony, Lwów obiegł,' musiały ustać wszelkie wąt-

It

S!

lH

k”

- j-;

y;

**==>

........k I

3:

V r^l

te

kim

=£: r-

g:

Yii"

=:*

.1

"fi#

iii

m

Łń

SBj

■■i

i'n

Hh

!■/

ii

.....i

as. i

i'.

iii

kV

■i

p #sr;

Htij; •■■ ;

WMA

Ki

Si

v,

kra¹

rJ

dl

V:'

Domy drewniane w Wiśniczu. (Z początku XVI w.)

\\

w-

g.t

lii]

Rysunek .Jana Matejki.

pliwości i zwłoki. Król zajął się energicznie przygotowaniem do wojny, a że pieniądze z poborów wpłynąć miały dopiero później, pożyczył 35,000 złotych u królewny Elżbiety, biskupów krakowskiego i przemyskiego, u Mikołaja Jordana, kasztelana bieckiego, i u Jana Bonara,* wydał wici, zwołując pospolite ruszenie pod Lwów, i zażądał posiłków z Litwy. Zgromadziło się też

wie. Od granic mołdawskich nadchodziły coraz groźniejszo wieści, wysłano zatem pod Kamienieckim na Pokucie 700 koni, a Zygmunt, tak, jak przedtem, pisał listy do Władysława ze skargami i prośbą o pośrednictwo. Kunktatorska ta na pozór polityka miała swoje ważne powody. Zygmunt, naoczny świadek i uczestnik wyprawy tureckiej Jana Olbrachta, wiedział dobrze, jak drażliwą dla Węgrów była kwestya mołdawska, na początku sierpnia około 00,000 ludzi pod Lwowem,

i tem bezustannem wzywaniem interwencyi Wiadysla-

przybyły nadto roty zaciężne pod Bohuslawem Czerni-

na

nem 1,000 koni i 3,050 piechoty, dowództwo nad arma- i nego tłómaczenia ów nieszczęsny separatyzm litewski, lą objął koniuszy przemyski Dobiesław Chmielecki. Nie jawili się tylko Litwini. Na poselstwo królewskie, które nej. Mimo to jednak cały zastęp szlachty i magnatów sprawował Tarło, kanonik krakowski, odpowiedzieli senatorowie litewscy obszernem pismem, gdzie przedstawiali powody, skłaniające ich do neutralności. Wska-

który niejednokrotnie tak bardzo szkodził sprawie ogól-

lltewskich znalazł się w chwili stanowczej u boku króla, w obozie polskim, jakby na dowód, że owe wybiegi senatorów litewskich istotnej nie miały podstawy.

•I

KrH>

V,

V • vC -

\ ^ ~-. _

■*Ł*

-:    *2g§

'    - \^-__: ' —\HE

.. :

• V-

i:

c-*-

^•t-

*.

r—r

li

,!

WFĄ

—r*'

)-

"i

\ń

..

n fj

§s

li

li

^IlM

fol '•>

Itp

iii*

liM

f¹!

Hf®

Ml

lut

lilii

V:

'■iii i

ll

i.

Pi«]

I,

Wam

W:

U.

i:

mm

Ejn

amm

i. »v |

Ki

Mi

ii

Lj A|

TLI

jSBjpSj^

raS\lm\p!

»n

In

y?,

'§p,

<-y-

Wam

ym

mm

WEwm

gWgliil

OL

«£$

S2u

tsa

/*

Wm§

(2

Bysunek Jana Matejki.

Starożytna dzwonnica w Bochni. (Z początku XVI w.)

zywali mianowicie na niebezpieczeństwo, grożące jeszcze zawsze od strony Moskwy, na wielkie znędznienie kraju i zubożenie szlachty wskutek wojny ostatniej, obawiali się zresztą, że, biorąc udział w wyprawie na Bohdana, naruszą pokój, jaki mieli z Mołdawią od czasów Witolda. Przeglądał znowu z tego dyplomatycz

Kiedy wojsko polskie przybyło pod Lwów, nie zastało tam już Bohdana. Szturmował on przez kilka dni z wielką zawziętością stolicę czerwonoruską, ostrzeliwał zamek z przeciwległej góry, ale natrafił na opor dzielny, bohaterski. Częste wycieczki oblężonych, w których odznaczyli się włościanie, uzbrojeni kosami, przy

prawiły nieprzyjaciela o wielkie straty, zdemontowano mu największą jego armatę, zabito najcelniejszego puszkarza, a gdy wśród tego nadeszła jeszcze wiado-pewne, że, tak, jak dawniej, tak i teraz najazd ujdzie mu bezkarnie, liczył na opiekę węgierską, na niedostępne lasy bukowińskie, na trudność i niebezpieczeń-

W$7:.

gr**'"

'■*3

....

......

-JSSjS

r;

SI

t/MJ

Mm

.„j,.

fśi

Wm

//

li

Sk\.

ffwwm

Pt;VMB

w -i Ił*

IR,"

:⁷

f$

Ssfii

śg

IdiSr

\V

PB

im

f-j

1*1

>W

/j

HS

fi

m.

liii

Piw

ifll

jgr

V'

f

IM

mł /

ll

Mmi

ts M .

/l

Bk

'i

<VT

ii

a*

di

- ipij^

Hi

§fe

Herb województwa nąazowieĄiego.

mość o wyprawie królewskiej, Bohdan zwinął oblężenie, spalił i złupił po drodze Rohatyn i, ogromną zdobyczą obciążony, wrócił do Mołdawii. Zdawało mu się za-stwo wyprawy w głąb Mołdawii. nJakoż rzeczywiście Władysław nie szczędził starań i zabiegów, aby Zygmunta odwieść od dalszej wojny, zwracał uwagę jego na niebezpieczeństwa, grożące od strony tureckiej, na potrzebę oszczędzania hospodara, który tworzył niejako ścianę ochronną dla Węgier i Polski. Ale Zygmunt nie dał się zbałamucić dyplomacyi węgierskiej, widział bowiem jasno, że powaga Rzeczypospolitej i bezpieczeństwo granic południowych wymaga przykładnego niem ścigania nieprzyjaciela w głąb Mołdawii. Kamieniecki wypełnił ściśle rozkaz królewski, podążył na Kołomyję i Sniatyń ku granicom mołdawskim, a zostawiwszy wozy i tabor cały z tej strony Prutu, wkroczył w posiadłości Bohdana i zajął Czerniowce. Ztąd we wszystkich kierunkach wysyłał lekkie oddziały, które,

\v

Ai

\VA

(r%

!&//%

r ~

!//

m.

Bp

'A

/'(erb miasla Warszawy.

i surowego skarcenia wołoskich rozbojów. Więc, gdy sam, zachorowawszy na febrę, nie mógł brać udziału w wyprawie, powierzył naczelne dowództwo hetmanowi J) Mikołajowi Kamienieckiemu z wyraźnem polecc-

J) Podług Pułaskiego (Wojna z Bohdanem, str. 118), znajduje się w Metryce kor. nominacja Kamienieckiego na lietmań-stwo z dnia 1 września 1505 roku, byłby to zatem pierwszy hetman, exercituum regni campiductor, capitaneus generalis.

ogniem i mieczem niszcząc kraj cały, pomściły sowicie szkody, wyrządzone przez najazd wołoski. Ofiarą tego srogiego a jednak sprawiedliwego odwetu padły Czerniowce, Szepińce, Botuszany, Tyrasowee, Stefanowce i Chocim, cała północno-wschodnia część hospodar-stwa, pomiędzy górnym Seretem a Dniestrem położona, aż po warowną Suczawę. Przez ten cały czas nie ważył się Bohdan wychylić z wąwozów i kryjówek leś-

nych, lecz, naśladując taktykę Stefana, czekał na chwilę odwrotu. Jakoż, kiedy po trzech tygodniach hetman i się wyraźnie stronniczość węgierska. Kiedy bowiem wojsko, niezmierną zdobyczą obciążone, przez Dniestr

przeprawiał i pospolite ruszenie z Wielko- i Małopolski już na przeciwnym znajdowało się brzegu, uderzyli Wołosi nagle, z Turkami i Tatarami połączeni, na tylną straż polską, osłaniającą przeprawę. Ale Tworowski, któremu hetman zleci! dowództwo w tem ważnem miejscu, i zac:ężni pod Czerninem stawili się mężnie napastnikom i po uporczywej walce stanowczą zadali im klę-kę. Wzięto przytem do niewoli 30 dygnitarzy -wołoskich i kilkuset z pospolitego ludu. Z tych kazał 50 ściąć Kamieniecki, mszcząc się za podobnąż ilość Polaków, wymordowanych na rozkaz Stefana pod Podhaj-

kich zatargach pomiędzy Polską a Mołdawia, okazała posłowie polscy domagali się słusznie zwrotu kosztów wojennych, a bojarowie wołoscy skłonili ich do zdania sie w tej mierze na sąd króla "Władysława, zwolnił ten Bohdana od uciążliwego tego warunku. Skończyło się na tem, że wojewoda musiał zwrócić wszystkie łupy, zabrane w Polsce, i wszystkich jeńców uprowadzonych, jako też dokumenty, dotyczące małżeństwa z królewną Elżbietą, i że obowiązał się więcej nigdy sprawy tej nie wznawiać. Co do sporów granicznych, to te mieli rozstrzygnąć i granice oznaczyć pełnomocnicy króla Władysława łącznie z posłami polskimi i mołdawskimi.

Polska odniosła więc ze zwycięztwa nad Dniestrem

mm

Ul®

,KANDENBVEi

rs

===^=

o./.

ćC

r "V

-- r r =5=

&.

Sfgs

5s^:

#s

J&nta*

ftHPIw

|g

32

fil

k

i* -

-jy

lT~Xr—

~:-:j

=-=sg

to«

V=2

'7

7^1

£_^-

fs

sP&smś-

ŁS?;

&V

iggsir

►*Vs

pu|lg|§

Eg

Najstarszy widok Brandenburga. (Wiek XVI.)

catni. Chlubną tę dla oręża polskiego bitwę stoczono dnia 4 października 1509 roku, w dzień św. Franciszka, który odtąd jako uroczystą pamiątkę obchodzono ¹). Wiadomość o pogromieniu Bohdana, jak niewymowną radością napełniła króla, tak i węgierskiej interwen-cyi pomyślniejszy zapewniła skutek. Podczas gdy dotąd wszelkie zabiegi i starania dworu węgierskiego, szczere czy nieszczere, spotykały się z oczywistem lekceważeniem ze strony Bohdana, obecnie na pierwsze wezwanie posłów węgierskich, bawiących we Lwowie, wysłał wojewoda pełnomocników swoich do Kamieńca, aby o pokój traktować. I tu jednak, tak, jak we wszyst-

') Na synodzie piotrkowskim, zwołanym przez Łaskiego w roku 1510, zapadła uchwała w tym względzie. Ulanowski: Materyały do kistoryi ustawodawstwa synodalnego w Polsce w wieku XVI. Kraków, 1895. Str. 23.

właściwie tylko korzyść moralną, przywróciła zachwianą powagę swoją w tych stronach i na cały szereg lat uwolniła się od napadów mołdawskich. Przy większej cokolwiek energii można było niewątpliwie osiągnąć więcej, ale natenczas nie trzeba było przyjmować pośrednictwa węgierskiego i ufać dobrym chęciom Władysława, tak, jak to uczynił Zygmunt, który wiedział przecież, że poczciwy zresztą król „dobrze“ samodzielnej polityki prowadzić nie umie, lecz jest powolnem narzędziem w rękach magnatów węgierskich, popierających w istocie mołdawskich wojewodów przeciw Polsce.

Sprawa pruska. — Jan Łaski. — Małżeństwo Zygmunta i z Barbarą, — Zwycięztwo pod Orszą. Po ubezpieczeniu granic południowych i wschodnich musiała przyjść kolej na sprawę pruską. Mistrz krzyżaclo i jego wierni sprzymierzeńcy niemieccy, zaniepokojeni

powodzeniami oręża polskiego, podjęli zatem na nowo układy, aby zyskać na czasie i odwrócić grożące zakonowi niebezpieczeństwo. Jako pośrednik wystąpił tym razem cesarz Maksymilian. Posłowie jego Fiirst i Ku-chenmeister złożyli królowi najpierw gratulacye z powodu zwycięztwa mołdawskiego, następnie zaś zaproponowali zjazd w Poznaniu na dzień 24 czerwca 1510 roku. Równocześnie legat papiezki Jakób Pizo starał się nakłonić Zygmunla do podjęcia wielkiej krucyaty przeciw Turkom. Sejm piotrkowski, zebrany w lutym, miał więc obfity przedmiot do dyskusyi. Zajęły go przedewszystkiem sprawy skarbowe. Z końcem roku 1509 umarł podskarbi Jakób Szydłowiecki, a urząd jego objął Andrzej Kościelecki, dotąd starosta spiski, się i wszystko wracało do należytego ładu i porządku. Nawet na zapłacenie zaciężnych nie brakowało pieniędzy; przezorny król postawił na Rusi 3,000 koni pod dowództwem Tworowrskiego, aby trzymać na wodzy Tatarów i niepewnego zawsze sojusznika wołoskiego. Ten pomyślny do pewnego stopnia stan państwa wymagał jednak wielkiej ostrożności w polityce zewnętrznej. Plan wyprawy tureckiej, podjęty przez Juliusza II, odpowiadał zupełnie życzeniom i gorliwości chrześcijańskiej Zygmunta, ale budził oraz i poważne wątpliwości. System polityczny europejski uległ bowiem wielkiej zmianie, współzawodnictwo Francyi z domem habsburskim podzieliło właściwie już wtedy świat chrześcijański na dwa wrogie sobie obozy, zawichrzyło

-*—

~=~HZ

w ■

V 'l I

SB®*¹

TT-=r^

igy

f-

«*

>8^

rp__

V.

Tcy Jr⁻.-

J=:

M.

1:1

mm

wrę*

mrn

Wk

lii*¹

i'

■i

/i

i;

lii

Ab

Najstarszy widok Krosna. (Wiek XVI.)

wielkorządca i żupnik krakowski. Zastał on skarb tak wyczerpany wojną mołdawską i spłacaniem pożyczek, że zaledwie 61 złotych w gotówce się znalazło. Obmyślano więc środki i na dalsze wydatki, i na wykupienie będących jeszcze w zastawie posiadłości królewskich. Zwrócono się do duchowieństwa, które na synodzie piotrkowskim uchwaliło 210,000 złotych na wykupno dóbr ruskich; z tej sumy wpłynęło jednak do skarbu tylko 6,040 złotych. Mimo to wykupiono od Pawła Czarnego z Witowie żupy ruskie za 10,000 złotych, bo stany pruskie uchwaliły podatek 10% od dochodu, a jakkolwiek pobór ten nie wpłynął rychło, znaleźli się chętni wierzyciele, którzy skarbowi pieniądze potrzebne zaliczyli. Widocznie staranna i oględna gospodarka Zygmunta 1 budziła ogólne zaufanie, kredyt podnosił

Włochy i stało się przyczyną nieustających prawie wojen i zatargów. Połączenie wszystkich państw pod sztandarem krzyża przedstawiało zatem niemałe trudności i kazało się obawiać, że Polska, wystawiona na pierwszy impet turecki, cały ciężar wojny dźwigać będzie musiała. Gdyby przynajmniej stolica apostolska zatwierdzeniem pokoju toruńskiego powściągnęła była butę Krzyżaków i uwolniła Rzeczpospolitą od niebezpieczeństwa wojny domowej, natenczas mógłby był Zygmunt I z większym spokojem oddać się przygotowaniom do wojny tureckiej, tak jednak, jak rzeczy stały wtenczas, wszelkie hazardów ne przedsięwzięcie na południu byłoby pocągnęło za sobą niewątpliwie na północy bunt krzyżacki i oderwanie Prus od korony. Postanowiono zatem na sejmie piotrkowskim porożu -mieć się najpierw z Węgrami i wysłano w tym celu poselstwo do Władysława, tymczasem spodziewano się może, że zjazd poznański inny, pomyślniejszy nada obrót sprawie pruskiej, a nadzieja ta była o tyle więcej uzasadniona, że i papież, występując teraz w roli poselstwo krzyżackie, któremu przewodził biskup pomezański Hiob. Praw polskich bronił arcybiskup gnieźnieński Jan Laski, używający wielkiego wpływu i znaczenia w Rzeczypospolitej. Pochodził on z niezbyt zamożnej, chociaż nie z „chudopacholskiej“, jak chcą nie-

------^

^ ;-'V

7

^ TXr,,,

\JL? <

■i

NJp?S*

v<» «■ •** _

a\\. M

¥**:

M:.i.

.4.

Ąn

WJ,

%

w?,.w

ii

.j

■y i.

€SS1

s?

m- i

mm

•:

71

S.-->

K;.

'f

§1

4V VV7T •;

iy

mm

mu

u.

fp

Zygmunt I w młodszym wieku.

^Ze starego, prawdopodobnie spółczesnego portretu, ze zbiorów Tomasza Prylińskiego.)

średnika, wysyłał do Polski w tym celu osobnego legata.

W oznaczonym terminie zebrali się rzeczywiście w Poznaniu pełnomocnicy stron interesowanych: przybyli posłowie cesarscy, węgierscy i sascy, przybyło po-

którzy, rodziny szlacheckiej w Sieradzkiem. Dość wcześnie już, bo na schyłku XIV i na początku XV wieku piastowali Lascy senatorskie godności; pradziad prymasa Olbracht, założyciel późniejszego gniazda rodzinnego, miasteczka Laska, był kasztelanem lędzkim, brat jego

IrŚ

r ‘'i',:

"■

tŁ

||iX ' |

, ,    7 .    s

# ' ;JŚF

i 4

«    /£■

. 1

. .-i

Hs

•fer,

!&&

mm

LU’'

•'

el

r>

'    ||B

xr"‘iv&»

B( %

■**Ę. z$mB3&

i mt

ł

- lilia

-,yj

SM

■A

ISIS

gjl

15.S

).

i wjg5£-

r -1

WM'

.....

Jan Korab Łaski,

arcybiskup gnieźnieński oćl r. 1510. (Pierwszy legat us nałus stolicy apostolskiej.)

Dzieje Polski. Tcm HI.

is

jy£p/#r

'•.c

i.

48

. ■;

#4

1T V

v»

*r;

■y*

-<■ ,§f

l .-*■

/;

■Si.

p:

<<

i l

mm ''

*4W

. wt

Ł"V - j

jj|    r'"„...

S:

, ■ Sx-

ipa

ZJ*

y/

l*

■fiP&^gWEl

lc

m, ■ v,

J* V'

>A,

if /

ICgy:

iL;C

'i

■aA

KO

s»4

I;

' -SĆ£J2?

sf*

8s

A?*

*3^

<r

c. -

Ś3P«*“

5*

SlN

,    i.hwhiiw—wiiiwn

S#p*

Wg

"Sr

Zwaliska zamku w Ogrodzieńcu.

(Wzniesiony przez Seweryna Bonara, kasztelana sandeckiego, w pierwszej połowie XVI w.)

Jan Radlica biskupem krakowskim. Świetność ta nie trwała jednak długo. Syn owego Olbrachta a dziad arcybiskupa Jan jest już tylko chorążym sieradzkim, Jędrzej, ojciec prymasa, podupadły majątkowo, nie piastuje żadnego dygnitarstwa. W takich warunkach urodził się nasz Jan ¹) prawdopodobnie w roku 1456. O jego młodości i wykształceniu wiemy bardzo mało. On sam podaje jako nauczyciela swego Andrzeja Górę, kanonika krakowskiego, który w roku 1474 uzyskał promocyę na magistra, ale w metryce uniwersytetu Jagiellońskiego niema o Laskim żadnej wzmianki. 'Widocznie więc nie był na uniwersytecie, akademickiego wykształcenia nie posiadał, nauki pobierał albo prywatnie, albo w jakiejś szkole podrzędnej, a całe swoje wyniesienie zawdzięczał wrodzonym zdolnościom swoim i temu sprytowi, którym rodzina Laskich tak bardzo się odznaczała. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, zaczął karyerę swoją skromnie, jako altarzysta w Skokach; w roku 1495, kiedy się wziął do spisywania

J) Literatura o Łaskich jest bardzo obfita. O prymasie pisali: Zeissberg, Joli. Łaski, Erzbischof von Ctnesen 1510 — 1581 und sein Testament. Wien, 1874. Sitzungsber. der Akad. der Wiss., tom 77. Zakrzewski 'Wincenty: Jan Łaski (Ateneum). Hirschberg: Jan Łaski, sprzymierzeniec sułtana tureckiego. Lwów, 1879. Ks. Korytkowski: Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński. Gniezno, 1880. Maroński w Bibliotece warszawskiej 1882. nie licząc dawniejszych Damalewieża i Bużeńskiego.

testamentu swego, był już dziekanem włocławskim i kanclerzem gnieźnieńskim, rozstrzygającem jednak co do dalszej jego promocyi było to, że został sekretarzem ówczesnego kanclerza i biskupa kujawskiego Krzesla-wa z Kurozwęk. Nabrał bowiem na tem stanowisku nietylko znajomości spraw publicznych, ale pozyskał sobie nadto zaufanie i względy kanclerza. Umarł tymczasem Jan Olbracht i na tron wstąpił Aleksander, który, bawiąc przeważnie na Litwie i nie znając spraw polskich, potrzebował i do prowadzenia kancelaryi, i do zasięgania informacyi doświadczonego i biegłego w politycznych rzeczach człowieka. Ważny ten obowiązek spadał oczywiście na kanclerza i podkanclerzego, ale ani stary i schorzały Kurozwęcki, ani Maciej Drzewiecki, dotknięty mocno świeżem oskarżeniem o sprzeniewierzenia w skarbie królewskim i zachwiany wskutek tego cokolwiek w opinii publicznej, nie chcieli i nie mogli towarzyszyć królowa do Wilna. Prawdopodobnie więc podsunął Kurozwęcki sam Laskiego, a trzeba przyznać, że wybór był trafny, bo Laski, pracując przez cały szereg lat u boku kanclerza, znał sprawy i stosunki polskie wybornie, a podczas dwukrotnej swojej podróży do Rzymu, w roku 1494 i 1500, i poselstwa do Flandryi, o którem sam wspomina, miał sposobność rozglądnąć się po świecie i nabyć pewnego doświadczenia w traktowaniu kwestyi dyplomatycznych. Za zgodą senatu więc otrzymał Laski godność sekretarza królewskiego

i, złożywszy przysięgę taką, jaką zwykle senatorowie j Laski i o sobie, prawda, że w roku 1504 wsunął on za-składali, pojechał z królem na Litwę. Zadanie, jakie j pewne do konstytucyi sejmowych ustęp, zapewniający mu tam spełniać przyszło, było niezmiernie ważne.

kanclerzom pierwszeństwo przy obsadzaniu opróżnionych biskupstw i arcybiskupstw, prawda, że sam otrzymał trzy bogate probostwa, a synowca swego .larosła-wa wyniósł na godność wojewody łęczyckiego, a następnie sieradzkiego, ale postępowanie to nie było wówczas ani nowem, ani niezwyczajnem. Podobnie, chociaż o wiele bezwzględniej, działał Gliński, nielep-szym był Tomicki i Szydłowieccy, duch protekcyona-lizmu bowiem, właściwy możnowładztwu, przenikł wtedy całe społeczeństwo polskie i był zresztą wier-nem odbiciem humanizmu, którego najwybitniejsi reprezentanci, wieszając się u klamek dworskich, zdobywali sobie pochlebstwem i płaszczeniem się tłuste be-neficya i synekury. O Laskim tyle przynajmniej powiedzieć można, że charakteru swego pochlebstwem nie splamił, że się nie uniżał i że, wynosząc siebie i swoich, pracował przytem z pożytkiem i dla sprawy publicznej. Umiano to widocznie wtedy ocenić, kiedy nawet po śmierci Aleksandra wpływ Laskiego się nie zmniejszył, kiedy ostrożny i przezorny Zygmunt także nie komu innemu, jak jemu, najważniejsze powierzał sprawy. Jedzie więc Laski na początku nowego panowania do Węgier, prowadzi w Kamieńcu układy z Bohdanem, \n roku 1509 ma się udać na dwór me-klemburski, aby u księcia Henryka V robić starania o rękę córki jego Katarzyny dla Zygmunta I, a gdy plan ten upadł, powierza mu król obronę praw polskich na zjeździe poznańskim. Wszystko to dowodzi, że Laski posiada niezachwiane zaufanie króla i senatu,

Miał on bowiem stać na straży interesów polskich, miał zwalczać separatyzm litewski, miał czuwać nad utrzymaniem i rozwojem katolicyzmu, zagrożonego przez schizmę. Wyniknął z tego oczywiście antagonizm z Glińskim, wszechwładnym natenczas ulubieńcem Aleksandra. Że Laski wpływ jego zwalczał, że brał w obronę senatorów litewskich i że umiał sobie wśród bardzo trudnych stosunków wyrobić u króla znaczenie i powagę, to świadczy zaszczytnie o jego zdolnościach i zręczności. W przeciągu jednego roku doprowadził on do tego, że, gdy Krzesław z Kurozwęk umarł, 5 kwietnia 1503 roku, Aleksander, pomijając Drzewieckiego, pieczęć wielką Laskiemu powierzył. Na tem stanowisku ważnem wywierał Laski wpływ niewątpliwie wielki na politykę i na działalność sejmów, popierając dążności szlacheckie z czasów Olbrachtowych. Nie przeszkodził więc ograniczeniu władzy królewskiej na sejmie radomskim, nie przeszkodził obostrzeniu konstytucyi z roku 1496, wymierzonej przeciw „plebejom“, piastującym wyższe godności kościelne, bo to wszystko odpowiadało pragnieniom i celom ziemiaństwa, ale obok tego przeprowadził także rzecz pożyteczną niewątpliwie, t. j. spisanie ustaw obowiązujących, i sam tę pracę wykonał. W ten sposób powstał, w myśl uchwały sejmowej z roku 1505, statut, zwany statutem Laskiego, wydany przez niego w roku 1506 z pomocą .Tana z Zaborowa, uczonego prawnika i profesora krakowskiego.

Prawda, że, pilnując spraw publicznych, nie zapominał

f

l i

•.    -    . U ;*k

wl IIP"

-MŚ-fr ■•■.- .>"':

k<

A£f|U

$•£

2L

Si

• &

W& %Ź\

pip^

<&<

c-%

mm

JA-'; źtiMzr, *

•X

t •*

ŁF 31S

fr

*« -»2’ #&■

i,

Fi!

* /*

[< t Vj

J‘i:

&' - 11%:

-fr i

»K' w 1

i-

>£,*•'

PasF ^

KF

‘> F-V

cUXj»

rwg

^^HSP«S: i

*■» jF*^V jV a<Bg.yF

AFT

* {p

gs*

■hhmh<|

cas

- Ir A

li

:^so»jFta

**■*

!C

'tL*

r:

•MW

Zwaliska zamku w Smoleniu.

(Wzniesiony przez Seweryna Bonara, kasztelana sandeckiego, w pierwszej połowie XVI w.)

p

fc

>

¹

Hp®

/

S i

/

: ,

ś>:

P"'.

i.

r

"Ig

i

I

i

i \

kM ¹

i ■<%

'■

s ' \ • "a-

I:

; A

7<,«

*^V«

-V

%

* -W

V/,:,h

k

1

(I

V//:

r M

■ ■

aa

■\

> ••

i -

, 'U#S&

■

,/

,v»-:

W,- M“

*

' ./#>!

u

-

MfP f|\\'f # 1

R

-mv i

"

SŁWPi ' Xj§ą . ..    " \

II';    --1

V ⁵

i

\

i#$K1

alf

■

\

**S

^Hww" ■ -

'SmMi . • ,4y

3

yn

.."

#

■a

•a

' m

i

1§

***»#»

(

i

;y -

...

M

**■

.

fi

-

■ ’

£

a

#•

H

en

/

’ ■. -»

k.

■Mg#

-a&#.:';;'

'

■

■

S

iv'-

k-

fet; >»

\

'

%

.

I

ćk

>

&

.

•'sriM

J^Cerb województwa rawskiego.

ale obok tego są i pewne różnice. Zygmunt I dąży od początku do podniesienia podkopanej tak bardzo za Aleksandra władzy królewskiej, a szczególniej okazuje niepospolitą drażliwość w sprawie obsadzania katedr biskupich ¹) i stara się pod tym względem przywrócić j później wyraźnie w liście do Laskiego ¹). Tymczasem stan taki, jaki istniał już za czasów Kazimierza .Tagiel-

ści każdego, nam to było wolno, jako się czas poda, tudzież Rzeczypospolitej będzie pożyteczne, każdego z nich na wyższy stan i opatrzenie wyższe podnieść Tej zasady trzyma się król i wypowiada ją w ośm lat

Laski, mając sobie ofiarowaną koadjutoryę od owcze-

-vr~

fi

V, \v?

^(erb rąiasta l^awy.

lończyka i .Tana Olbrachta. Wyrazem tej dążności królewskiej jest konstytucya sejmu koronacyjnego, uchylająca ekspektatywy kanclerzy na biskupstwa. „W naszej i potomków naszych dobrej woli“ — są słowa tej uchwały—„to zostawiamy, aby, wedle zasług i dzielno-snego prymasa Andrzeja Róży, czynił zabiegi jeszcze za życia króla Aleksandra i za jego zezwoleniem, aby uzyskać na tę godność zatwierdzenie stolicy apostolskiej, i w tym celu wysłał do Rzymu Mikołaja Czepiela. Ale Czepiel, czy działał nieudolnie, czy też natrafił na nie-

M Tomicyana. toni III, str. 146.

.cigi«gi

kii.

PI

f/I

Jan Załoga, akademik krakowski w wieku XVI.

AJ?

if

v./

[li

•A

IN

§§g; -ą

SSwilS

Rysunek Jana Matejki.

(Podług pomnika, znajdującego się w kościele Dominikanów w Krakowie.)

spodziewane przeszkody, zmarnował rok cały i doczekał się przybycia Erazma Ciołka, który staraniom Laskiego na każdym kroku przeszkadzać zaczął z niewy-tłómaczonych dotąd powodów. Wśród tego umarł Aleksander, a Zygmunt I, innemi kierujący się zasadami, niechętnie widział zabiegi kanclerza, przesądzające niejako prawo królewskie przy obsadzaniu katedr biskupich. Niemałą też zawiść wzbudził Laski przeciw sobie i pomiędzy duchowieństwem, gdy, nie piastując dotąd wyższych stopni w hierarchii—był tylko kanonikiem krakowskim — sięgał od razu po godność najwyższą w kościele polskim.

Jakoż.Ciołek popierał przeciw niemu kandydaturę Jana Lu-brańskiego, biskupa poznańskiego. Ale, mimo tych przeszkód, dopiął nareszcie Laski w r.

1509 swego celu, uzyskał prowi-zyę papiezką na koadjutoryę, a w roku następnym został po śmierci Róży prymasem i złożył urząd kanclerski. W tym nowym charakterze też podążył on na zjazd poznański, aby prowadzić traktaty z Krzyżakami. Nie trwały one długo i nie doprowadziły do żadnego rezultatu. Zakon, widocznie podburzony przez Maksymiliana i ufność całą pokładający w jego potężnej opiece, zażądał zwrotu Pomorza i ziem pruskich, opuszczenia przysięgi, jaką mistrz królowi polskiemu składać był obowiązany, uwolnienia Krzyżaków od dostarczania Rzeczypospolitej posiłków na wojnę z niewiernymi i zamknięcia Polakom wstępu do zakonu, dokąd mogli być przyjmowani w myśl warunków pokoju toruńskiego. Wszystkie te nieuzasadnione niczem a zuchwałe postulata zbijał Laski gruntownemi wywodami, i konferencya rozeszła się bez skutku. W pół roku niespełna potem, dnia 14 grudnia 1510 r., umarł w Niemczech mistrz Fryderyk, książę saski, a kapituła zakonna, trzymająca się polityki starego Tieffena, obrała niebawem Albrechta, księcia brandenburskiego, siostrzeńca króla Zygmunta. Znikły zatem wszelkie nadzieje pokojowego załatwienia sprawy pruskiej, i sejm piotrkowski, zebrany po Trzech Królach 1511 roku, musiał obmyśleć środki stosowne na wypadek wojny. Wstrzymano najpierw bicie drobnej monety, której mnogość i jakość nieodpowiednia znaczną wywołała drożyznę, i przystąpiono do reformy podatkowej. Zrywając z dotychczasową zasadą, dla skarbu bardzo niewygodną, u-chwalono czopowe na lat trzy, łanowe i szos na lat dwa, z tą zmianą, że połowę łanowego miał płacić dziedzic. W ten sposób dano królowi możność u-trzy my wania większej liczby żołnierzy zacięż-nych, a pospolite ruszenie zachowano tylko na nadzwyczajne wypadki. Na sejmik pruski pojechał Laski; zadaniem jego było przygotować środki obronne. W powrocie z Gdańska, gdzie sejmik obradował, spotkał on się z biskupem Hiobem w Mal-borgu, i tu postanowili obaj raz jeszcze próbować układów. R.uszyło więc poselstwo do Krakowa, aby u króla wyjednać pozwolenie na zjazd nowy. Zygmunt przychylił się do prośby Laskiego, i konferencya zebrała się w Toruniu 13 grudnia 1511 roku. Prymas, obfity w pomysły, proponował, aby Krzyżacy króla Zygmunta mistrzem wielkim obrali, podczas gdy on gotów jest z godności arcybiskupiej zrezygnować i odstąpić ją księciu Albrechtowi. Plan ten, jakkolwiek na pozór dziwny, nie był nowym, zastosowano go już w Hiszpanii, gdzie Ferdynand katolicki tą drogą złamał niebezpieczną dla siebie potęgę zakonów rycerskich, ale właśnie dlatego zapewne nie chcieli się nań zgodzie

Krzyżacy. Rokowania rozbiły się więc znowu, i sprawa pruska zawisła groźniej, niż przedtem, nad Polską. Ważny głos miała tu stolica apostolska, na którą Krzyżacy zawsze się powoływali. Więc, kiedy papież Juliusz II zwołał w roku 1513 sobór powszechny do La-teranu, powierzono Laskiemu obronę praw polskich i starania o potwierdzenie pokoju toruńskiego.

Tymczasem horyzont polityczny chmurzył się coraz bardziej, szczególnie od wschodu, gdzie niezmordowany w nienawiści swojej Gliński nowe dla Polski gotował niebezpieczeństwa. Ruchliwy i z dawniejszych czasów jeszcze rozległe posiadający stosunki, starał on się wciągnąć do kombinacyi swoich Jana, króla duńskiego, a gdy to zawiodło, uderzył do książąt saskich, rozżalonych z powodu sprawy pruskiej na Polskę. Jakoż na początku r. 1511 pojechał dawny znajomy Glińskiego Krzysztof Schleynitz w misyi dyplomatycznej na wschód, wstąpił do Prus i do Inflant, wreszcie znacznego wpływu zwrócić przeciw Zygmuntowi. Skłoniło go do tego małżeństwo królewskie.

Zygmunt, mający lat 44, nie był dotąd jeszcze żonatym. Z początku, wobec licznie rozrodzonego potomstwa Kazimierza Jagiellończyka, nie zwracano na to uwagi, ale, kiedy w krótkim przeciągu czasu zmarli bezpotomnie Jan Olbracht i Aleksander, a Władysław jedynego tylko miał syna, cała nadzieja dynastyi i narodu, przywiązanego do rodziny panującej, polegała na Zygmuncie. Mało zajmował on się dotąd tą sprawą. Do zawarcia odpowiednich związków małżeńskich przeszkadzało mu nieustalone stanowisko, zawisłość od braci, szczupłość środków, a może i ów stosunek serdeczny z Katarzyną Telniczanką, zastępujący królewiczowi w posępnych chwilach życia brak ogniska domowego. Nie słyszymy też o żadnych projektach małżeńskich dla Zygmunta, raz tylko, w roku 1504, pojawia się na szarem tle jego ówczesnego życia postać kobieca

ii

wm

i|

BR

SwSłfSi^

1BI3S1

-i

ŁsV-5

<#

*v

«r

i'

•;

i:-i

15BM§

Rysunek Jana Matejki.

Stare domy w Bieczu.

(Z początku XVI w.)

podążył do Moskwy. Celem jego było nakłonić Wasyla, Krzyżaków i mistrza inflanckiego do związku z Jerzym, księciem saskim, przeciw Polsce. W Moskwie zastał on wielkie do wojny przygotowania; Wasyl sprowadzał z Niemiec puszkarzy i oficerów, werbował zaciężnych żołnierzy, myślał widocznie o stanowczej z Polską rozprawie, propozycya saska była mu więc bardzo na rękę. Schleynitz powracał pełen najlepszych nadziei, wiózł glejt dla posłów saskich, którzy układy z Moskwą ukończyć mieli, i głosił po drodze w Prusiech, że wojna wkrótce się rozpocznie. Intrygi te doszły jednak do wiadomości rządu polskiego, Schleynitza schwytano, a listy Wasyla i Glińskiego, które przy tej sposobności przejęto, zaostrzyły i tak już naprężone stosunki z dworem saskim. Do licznego grona nieprzyjaciół Polski przyłączył się wnet i Maksymilian. Od dawna już niechętny Jagiellonom, od dawna intrygujący przeciw nim w Prusiech i w Moskwie, miał on teraz szczególniejsze powody, aby całą potęgę swego — bądź, jak bądź —

z widoczną ku królewiczowi inklinacyą. Jest to Anna,

I księżna mazowiecka. Straciła ona na schyłku roku 1503 męża swego Konrada, księcia na Czersku, ale umiała, z rzadką w takich wypadkach u kobiet zręcznością i energią, zapewnić synom swoim posiadanie Mazowsza, a sobie władzę regencyjną. Korzystając bowiem z kłopotów finansowych Aleksandra, ofiarowała mu 30,000 złotych i za tę sumę uzyskała, wbrew dawniejszym układom, całe księztwo mazowieckie. Była to chwila, kiedy król regulował rachunki z Zygmuntem i zobowiązał się zapłacić mu 15,000 złotych. Otóż część jedną tych pieniędzy, 5,000 złotych, miał królewicz otrzymać od księżny Anny. W ten sposób nawiązały się pomiędzy Zygmuntem i mazowiecką regentką bliższe stosunki, chociaż nie brak dowodów, że istniały one jeszcze poprzednio, zanim przyszło do owych pieniężnych zobowiązań. Wiemy, że księżna przysłała królewiczowi swój portret i że Zygmunt odwdzięczył się jej podobnym podarunkiem ze swej strony. Odtąd

*

. r

Ili

* ‘ H

•/

J

w

-

4

r'

<

: •;-.

.

"V-

.*', "»'W-1

łl « *

: * . -*

i H? * ,€»

. ;

V

3 r-rj^T^

s**8r,s

^ * ćfm

yy

HS^Są u*je : J^JII

> v> -W

'

' t

t

pc

L J

«

S&JSSg

**r 4?* |

MC

#%»

I - ;    >«

,v’, * - n . *i" *

jySiii

/rJSr.nr,*. Ml

-gg?* ..*4 v i-» Lr^4-?ri->K

Ę#2ai

-v^ ''

C'HS-^sś-%)

M f

•V*    S

'■ f

-

& .- <TN

»3H

‘i>. > •

1

■ %Q

■

C:

%r ^3

K>f?

'4>4«SU>]

Blfe

Kp

. '

ryrm

U ■

•#]

1*5

■

I /-

[ h

ti

i

>

w»^f -.

“““~ 5* ~GZZ- *~

'

SE

r»

'

KS3

'£'**+*%

*

frjK :

ife]

jgj

, mmlSil:

i,jM8srm

psi

Si

"

/«.

©?,

Ws».

o „

li

~ -v LX*

*&^S5jj

;y

gig

P^CiflK

3

*s

Sic

j«l«

-

-J-'r>

$s»3b

scS

• . %

73: ■:■•■

'j"; ‘ ⁻-3iv-:-^<:

./■ >w 1 v 7

P‘5?~?

ir-iS

^ *

Wźs-źzź -

J 5|g&i

«sSS3sS^: ■■

% #• •

S* ■•

r% ^JLr

•'Vv / v~' -

i ;;.7

X

. m

r-\j

•HM

a

i,

s

T ^

-r

< 1K\ _

\ >%&

X «d

*^:. 4.

-

B^PPSb^.

św3., ';"'■*'%■}

i/

,-■ '

■BI, -    ■

S£fWrt t ,

-■ ■'"'^^TfX" ~"- J. 71”*«<-*'*    ...

ir>'

uljff'*'? Z

•-

-l ■

m

m

-i

; ;*«:. '

/    4*m0

%Ę0r/jj r//j/j /

'7

fif: ,s»>

.

3' ^

f '

7tf «5^

CL a?

Xwwmm>mr

M8P

%.....

ii

Zwaliska zamku w Borysławicach. (Wzniesiony w XVI w.)

bmw

SilggHBg

»

'7,'

||||§

MW

*

.

}

MiSM

<0 ■:

'i\‘

Wm&MM

e••ii

ja>.

m

flljllljfi rf tji ■

x3||c

k : Ą

W>

, : : : .... ■/ / ■ i .. Mi

.

*WmĘĘk

£ft, ';'.'£&( fmfii

i

r.

Wm

P/lffll

‘&:AkJMMJ$um

m

fc.

%

i

■■

M/ :Jr/ ”?

k

..%..

i $

jt-

fŁljpI

łf/JlI

MMoMm

>•

Wr'

' 1

fet-*

B lI

•'i

■

mm

■

i

"a:-^

&2;\

mmmm

mm*

*mm

r , !f^mĄ

\-2- i'-"W

.3-    ---W

3*    ,

Ural

¹■&: -

L^k:

5Sr

X-,

»ill .mm

miau

.

'

W**'™:

'■?

1 4

i

v:

:M

i

d

wĘ*T:^

fcr

ą,

pi

!:fts

■Sr.

ki,

V

■•■    Z¹- -łpl

.. TH

mfeJI

" ^

'

1Ł

m

-i

mm

:;

Mil

iii

.//■■

Ig

»

tIIś

•>;

■m

■ V

J

«'g

pi

$$

mmmmm

JggpM

Mi

■n

M

J*.

8S8

fj||i k .

,;■»

f;.,/

m

Vi

ii

,

II

■ 'ćĘĘĘM

śsilBr

2K&JI

Ms_.

o

I?

li

MU

śmmm

*ę

p

P

1

;sl

I

■^1

irl

m

I

&

I

*

. 1

-.

. .. '

’ t \

;

';:

• .«S

...

•W-

■

.

mĘm

■

'

' : •

i

J-

- T-    ^

■'    m

■ '-'-i

p : '

i 9

t

Ssri

-. _■

, a

X -

tót i

Zyg-miint I w wieku dojrzałym.

¹

Dowodzi tego cała korespondencja królewska, przede-wszystkiem listy w tomie III Tomicyanów.

ser-

niema już końca upominkom i korespondencyom; biegają ciągle posłańcy z Mazowsza do Krakowa i do Głogowa, jeden przywozi królewiczowi parę sokołów, drugi przyprowadza rumaka, inny wóz, pełen zwierzyny, a Zygmunt przez dworzanina swego Balickiego śle naodwrót listy dziękczynne. Trwa to wszystko bez przerwy aż do śmierci Aleksandra; w podróży na Litwę podejmuje księżna wspaniale przyszłego władcę

umiemy powiedzieć, co wpłynęło na to oziębienie decznych, kilkuletnich stosunków, to pewnem zdaje się być jednak, że, gdy zaczęto nalegać na króla, aby się ożenił, o mazowieckiej regentce mowy nie było. Myślano z początku o księżniczce meklemburskiej, a gdy projekt ten natrafił na jakieś bliżej niewyjaśnione przeszkody, znalazła się kombinacya inna. W marcu roku 1511, a więc wnet po sejmie, pojechał do Wrocławia

.Tg

:E_~

\j=rżr.~ . rszr--.•

~~hT

TT

rrr:"“i. r~ _z:rrrrr.~.

ri:

i?£-

2=

Z5d

===

TT

[!j

Łi-

g-T-

- -T

~T

TT

Mi

=1-

:~-

AgyT 4®

-Hag

fi=aa

iyJ!

MS

W33m}.

r-'-T5

i!

fijlgg

i-=T

tS.:

Ł_ -

«§?■

l~;

ij

liii;!

--i

iMM

»ll

li

__W^SĘBBmSi

WmĘSBgm

.-.T

rffl®

=^-:'

rarti£r

mm

WR

jy na i

li

■

pS

-■ •

-i

BBB; Ti^roTT^yiLti¹'tTicjPAtMjC’^S

hj

ik

aHDJDMi

Ifi

ifil

iii

o:

rJ

Ff

Bi

[i

śs

■■

Ift

a.

mm

Sr

r(

eS*^

i]T

T'

TT

//“

;T.

pT'⁻

Ratusz w Poznaniu. (Wzniesiony 1508 i*., ukończony 1514 r.)

Polski i Litwy, w dalszej drodze z Liwu do Wilna posyła do niego gońca za gońcem, stosunki są widocznie bardzo serdeczne... Ale po wyniesieniu Zygmunta na tron litewski i polski zmienia się położenie od razu, król w podróży do Krakowa omija dzielnicę mazowiecką, korespondencye ustają. Raz jeszcze, po latach dziesięciu, zwraca się księżna przez Laskiego do Zygmunta, ofiarując mu już wprost swoją rękę, król zbywa tę propozycyę... dobrotliwym uśmiechem. Nie

Piotr Tomicki, aby się porozumieć z bawiącym tam królem Władysławem i książętami szlązkimi w sprawach politycznych i zarazem prosić o rękę Barbary Zapolskiej dla Zygmunta. Była to córka Stefana Za-polyi, wojewody siedmiogrodzkiego, a siostrzenica Kazimierza, księcia cieszyńskiego. Pokrewieństwo to, jako też piękność i niezwykłe zalety, z których Barbara słynęła na dworze węgierskim, skłoniły zapewne ku niej serce Zygmunta, a niemałą rolę odgrywać mogły przytem także względy materyalne i polityczne. Barbara wnosiła bowiem 100,000 czerwonych złotych posagu i zapewniła Jagiellonom poparcie potężnej naów-czas na Węgrzech rodziny Zapolyów. Wobec takich stosunków i wobec wyraźnego życzenia sejmu, który, ze względu na dobro państwa, pragnął ożenienia królewskiego, układy nie trwały długo. Dma 2 grudnia 1511 roku podpisano umowę małżeńską w Krakowie, a 5 lutego roku następnego przybyła Barbara do Polski, witana w Morawicy przez króla i wspaniały orszak senatorów, avTrzy dni później odbył się akt,ślubny i uroczystość weselna. Kanclerzem królowej został znany poeta łaciński Andrzej Krzycki, siostrzeniec Tomickiego i autor okolicznościowego poematu na małżeństwo królewskie, ochmistrzem Stanisław Jarocki. Katarzyna Telniczanka, dla której miejsca na dworze już nie było, wyszła za Andrzeja Kościeleckiego, podskarbiego koronnego.

Ścisły związek Jagiellonów z Zapolyami zaniepokoił szczególnie cesarza Maksymiliana, który ani na chwilę nie porzucił dawnych zabiegów swoich o uzyskanie korony węgierskiej. Widoki jego pod tym względem były wprawdzie obecnie mniej pomyślne, zwłaszcza po przyjściu na świat Ludwika, ale podeszły wiek Władysława (miał on lat 56) i wątłe zdrowie królewicza mogły budzić pewne nadzieje w Habsburgach, że układ preszburski z roku 1491, zapewniający Maksymilianowi następstwo w Węgrzech w razie zejścia Władysława, nie jest pozbawiony pewnego na przyszłość znaczenia, zwłaszcza, gdy w roku 1511 udało się cesarzowi wnuka swego Ferdynanda zaręczyć z siostrą Ludwika Anną. Jedyną przeszkodą w tych planach odległych byliby Zapolyowie, niechętni Habsburgom i sami zamyślający o koronie. Wszelkie zatem zbliżenie dynastyi Jagiellońskiej do możnych magnatów węgierskich wydawało się Maksymilianowi wielce niebezpiecz-nem, bo i Zapolyom dodawało blasku i utrwalało zarazem panowanie Jagiellonów na Węgrzech. Z tych politycznych pobudek płynęła też niechęć cesarza ku Polsce. Z dawna wrogo usposobiony dla Rzeczypospolitej, nie szczędził on teraz zabiegów, aby Zygmuntowi jak największe zgotować trudności. Podburzał więc książąt Rzeszy do wojny z Polską o Prusy, opiekował się oczywiście jak najgorliwiej sprawą nowego mistrza krzyżackiego i wznowił stosunki przyjazne z Moskwą,, która o dalszych na Litwie zamyślała zaborach. Przychodziło to wszystko w chwili, kiedy na Polskę z innej strony wielkie zwaliły się kłopoty, kiedy Tatarzy, spustoszywszy w roku 1510 kraje południowe aż po Wilno, nowym zagrażali najazdem. Wprawdzie Mengli Giraj ofiarował królowi przymierze, pod warunkiem, że nie będzie ono obejmowało Mołdawii, ale Zygmunt, doświadczeniem nauczony, zgodzić się na to nie chciał, obawiał się bowiem słusznie, że hospodar, znękany napadami tatarskiemi, rzuci się w objęcia Turków i otworzy im drogę przez kraj swój, do Polski. Stosowniej-szem zatem i bezpieczniejszem wydawało⁴się odrzucić propozycye podstępne chana, a pieniądze, przeznaczone na podarunki dla niego, użyć na obronę granic południowych. Jakoż, korzystając z wewnętrznych niepokojów i wojen domowych, które rozrywały wtedy Turcyę, zwrócił król uwagę swoją głównie na Tatarów, sam bawił przez jakiś czas w Brześciu litewskim, aby ztamtąd kierować obroną, a na Ruś posłał 750 koni pod wodzą doświadczonego Tworowskiego. Przezorność ta, jakkolwiek niedostateczna, okazała się w skutkach swoich zbawienną, bo, zanim jeszcze przebrzmiały weselne uroczystości krakowskie, spadła horda tatarska na Ruś i, założywszy kosz pomiędzy Buskiem a Oleskiem, szeroko rozpuściła swoje zagony. Klęska była wprawdzie i teraz wielka, ale przecież nie mogli już Tatarzy gospodarować tak swobodnie, jak dawniej, co chwila musieli oni staczać utarczki z podjazdami polskiemi,,a kiedy, obciążeni łupem niezmiernym, przedzierali się do Krymu, dopadł ich pod Wiśniowcem książę Konstantyn Ostrogski wraz z Mikołajem Kamienieckim, wielkim hetmanem polskim. Siły obustronne były, jak zwyczajnie w tych walkach, nierówne, przeciw 20,000 ordzie bowiem stawało zaledwie 6,000 Polaków i Litwinów, zdolność wodzów jednak i dzielność rycerstwa zapewniały przewagę orężowi polskiemu. Niemałą też pomocą dla naszych było pole bitwy. Tatarzy stali nad brzegiem Horynia, który w tern miejscu, rozlewając się szeroko, tworzy bagna i trzęsawiska, utrudniające w wysokim stopniu połączenie pomiędzy oddziałami nieprzyjacielskiemi. Bitwa, w takich warunkach stoczona, skończyła sią zupełnym pogromem Tatarów. Z początku zaczęli oni przemagać Litwinów i Wołyńców, ale przytomność umysłu Ostrogskiego, który swoich, uciekających już, skłonił do wznowienia walki, i uderzenie Polaków od prawego skrzydła zdecydowało zwycięztwo. Raz złamani, nie mogli się Tatarzy opamiętać i szukali w ucieczce ocalenia. Ogromna ich liczba potopiła się w bagnach lub zginęła od miecza, cały obóz, bogate łupy i niezmierna ilość jeńców dostała się w ręce zwycięzkich hufców polskich. Radość z odniesionego tryumfu była nadzwyczajna; odprawiono w całym kraju uroczyste nabożeństwa dziękczynne, postanowiono święcić odtąd dzień św. Witalisa (28 kwietnia) jako święto narodowe, nadworny poeta Krzycki opiewał czyny rycerstwa pod Wiśniowcem w pieśni, oddzielnie wydanej *), a król wynagradzał hojnie walecznych. Bernard Maciejowski, sędzia lubelski, otrzymał 30 złotych na sprawienie sobie sukni aksamitnej, Berend Rusin 3 złote, Spytek Krakowczyk, który własnym kosztem służył, 50 złotych, nie licząc wielu innych, co w rozmaity sposób łaski królewskiej doświadczyli.

I w Krymie sprawiło zwycięztwo pod Wiśniowcem niemałe wrażenie. Tak, jak po klęsce kleckiej, tak i teraz zgłosił się Mengli Giraj z prośbą o pokój i gotów był nawet bratanka swego przysłać na zakładnika, ale król postanowił innej już względem Tatarów trzymać się polityki. Zwrócił on mianowicie uwagę swoją na zreformowanie obrony państwa. Ostatni okres czasu, od klęski bukowińskiej począwszy, dowiódł wyraźnie, że system pospolitego ruszenia, trwający z małemi zmianami od Kazimierza Wielkiego, jest i dla szlachty

9 Wiszniewski: Hist. liter. Tom VI, 235.

ia

1

?/

Sli

a

-p

yn

i

i\

r \ti f

-V\'

■

A

.

W

;

Hf

r

I ‘i®

c₄

C|J

li

/

•-fi

i

Ł

v*j;

urn

₍|ii

E-

Tj£

;

y-

I

. i

m

rf?

iii

■i

I

m

■

vW

li

/ f

mm

lir#

I

Mi (L

i

m

l< **r|

mn

1

/:

,¹

m

.■

i

i

m

tyli

J

li

a

A

J

u

fef

m

m

i

wd

f

/ A

r

:■

1

w'

"i

,

|

r

m

hi

ą

1

5

E

Jderb województwa chełmińskiego.

(Takiegoż herbu używa województwo malborskie.)

uciążliwy, i do odparcia najazdów nieprzyjacielskich niewystarczający. Przekonanie to panowało już wtedy w całej Europie, i wszędzie też zaczęto utrzymywać wojska stałe, kosztowne wprawdzie, ale o wiele sprawniejsze i sposobniejsze do wojny. I w Polsce także po-sowe. Ówczesny sposób opodatkowania był i wadliwy, i niesprawiedliwy zarazem. .Tuż ta sama okoliczność, że król nie posiadał innych środków pieniężnych, jak dwugroszowy pobór i dochody z dóbr własnych, i dlatego co roku musiał się targować z szlachtą o większe

f/j u

//)

'''ll u>\

r~i n

p_nnq

nnnn

j^terb miasta Torunia.

sługiwano się za Aleksandra i za panowania obecnego króla często żołnierzem zaciężnym, zachowując pospolite ruszenie tylko na wypadek jakiegoś wielkiego niebezpieczeństwa, a w praktyce system ten okazał się lepszym i skuteczniejszym. Dokonanie reformy zupełnej w tym kierunku zahaczało jednak o trudności finan-zasiłki podatkowe, utrudniała w wysokim stopniu porządną gospodarkę skarbową, ale obok tego był i ten podatek, z łanu płacony, zupełnie niesprawiedliwym, bo i rozległość łanu bywała rozmaita, i urodzajność roli niejednakowa. Złemu mogło zaradzić założenie skarbu publicznego, bo natenczas znalazłyby się środki

.i

t&tfl

rr*C

ii

mm

If',****

m

'ćCt

•V

>) rc

tm

W/A

:_a <

7'

kie pobory, i pożyteczna myśl Laskiego upadła. Jedynym jej skutkiem było, jak przypuszczać można, uchwalenie podatku na okres dwuletni i owa ofiara dobrowolna duchowieństwa (40,000 złotych), która w praktyce zmalała do drobnej sumy 7,000 złotych. Tymczasem stan Rzeczypospolitej wymagał nadzwyczajnych środków, zewsząd groźne zbierały się chmury i co chwila można się było wielkiej spodziewać wojny. Wkrótce zatem po sejmie roku 1512, na którym prawie tylko małopolscy zjawili się posłowie, uchwalono na radzie senatu reformę wojskową i podatkową. Zamiast pospolitego ruszenia i podatku łanowego, miała szlachta płacić na przyszłość 6 złotych za jednego jeźdźca; pieniądze te byłyby obracane na utrzymanie zaciężnych żołnierzy. Projekt ten, zaprowadzający właściwe wojsko stałe, postanowił król przedłożyć najpierw sejmikom, aby, uzyskawszy tam przychylną dla siebie uchwałę, z rzeczą gotową już stanąć przed sejmem walnym.

Sejmik wielkopolski w Kole zgodził się, pod wpływem Laskiego, zasadniczo na wniosek królewski, zmieniając tylko kwotę 6 złotych na 5, ale pominął milczeniem drugą część projektu, t. j. uchwalenie poborów na obronę potoczną aż do czasu, gdy nowa ustawa wejdzie w życie. Zrażony tern Zygmunt namyślił się inaczej, uchwałę, kolską złożył ad acta i na sejmie piotrkowskim w roku 1512 wystąpił z innym projektem or-ganizacyi wojskowej. Podług tego podzielono całe państwo na pięć okręgów, które kolejno od Wielkiej-nocy do św. Marcina miały bronić granic Rzeczypospolitej; nie należała do tego podziału Ruś, która, z powodu wyjątkowego swego położenia, była obowiązana

Umywalnia miedziana z XVI w. (Ze zbiorów Stanisława hr. Tarnowskiego.)

na utrzymanie wojska stałego i możnaby było pomyśleć, prędzej lub później, o jakiejś reformie podatkowej. Na takiej opierając się zasadzie, uczynił Jan Laski prawdopodobnie na sejmie r. 1510 wniosek o utworzenie skarbu publicznego ¹).

Mieli na ten cel wszyscy świeccy i duchowni złożyć połowę dochodów swoich z czynszów i roli, następnie płacić stale co roku dwudziestą część; oprócz tych dwóch źródeł, wpływały do skarbu wszelkie pieniądze z należytośei i grzywien sądowych. Projekt ten, zbawienny a podniesiony i rozszerzony w lat kilkadziesiąt przez Frycza Modrzewskiego, spotkał się oczywiście z gwałtowną opozycyą w sejmie. Oburzyło się nań duchowieństwo, wolne od podatków, powstała przeciw niemu szlachta, z taką trudnością uchwalająca niewiel-

Pi

11

i!::!:!

liii

ii!:;;:

iiiśsj

Ii

iśiii

im

I '"di

‘) A. Frycz Modrzewski: O poprawie Rzeczypospolitej. (Wyd. Turów.) Str. 292. Dr. Alfred Blumenstock: Plany reform skarbowo-wojskowych w pierwszej połowie panowania Zygmunta Starego. Przewodnik naukowy i literacki z roku 1888..

Jedna z głów w sali poselskiej zamku na Wawelu z XVI w.

do nieustannej służby wojskowej. Król z własnych swoich dochodów miał utrzymywać hetmana, artyleryę i 300 koni, duchowieństwo i miasta 300 koni i 400 piechoty. Ale i ten projekt, zawierający w sobie rezy-gnacyę z dawniejszych planów królewskich, nie podobał się szlachcie; posłowie wielkopolscy mianowicie zasłonili się brakiem instrukcyi, nie pozostawało zatem nic innego, jak tylko sprawę całą znowu przedłożyć sejmikom. Pierwszy miał wypowiedzieć zdanie swoje sejmik wielkopolski w Poznaniu, i tu było niebezpieczeństwo największe, bo Wielkopolanie, oddaleni od kresów wschodnich i południowych, mniej byli skłonni pozorną zgodą kryły się właściwe trudności. Do wykonania ustawy konieczną była t. zw. taksacya; co roku miało się odbywać około św. Michała zebranie szlachty, na którem wojewoda z kasztelanem i dwoma delegatami ziemiańskimi mieli przeprowadzić oszacowanie obowiązanych do pospolitego ruszenia i układać odpowiednie regestra. Kto, zamiast służby osobistej, płacił pieniądze, powinien był składać przeznaczoną na niego kwotę co roku w czasie od 8 grudnia do 6 stycznia, a to pod grozą konfiskaty majątku. O ten szkopuł rozbiła się właściwie cała ustawa. Kiedy bowiem przyszło do oszacowania na sejmiku proszowickim, nie mogli zgro-

P-

PbXMJSLIA

li¹

is§»

Najstarszy widok Przemyśla. (Wiek XVI.)

do ponoszenia nowych ciężarów, a nadto w łonie duchowieństwa wielkopolskiego powstała wyraźna przeciw projektowi opozycya. Podniecał ją mianowicie biskup płocki Ciołek, już to z niechęci ku Laskiemu, już to osobiście urażony świeżo powziętą uchwałą kapituły gnieźnieńskiej, wymierzoną przeciw zabiegom jego o uzyskanie godności kardynalskiej ]). Mimo tych przeciwności jednak, zwyciężył król, Wielkopolanie przyjęli projekt, z pewnemi tylko zmianami. Zgodzili się więc na podział, żądali atoli, aby w czwartym roku, gdy na nich kolej przyjdzie, mogli, zamiast służby osobistej, składać opłatę po 12¹/, złotych od konia. Za tym przykładem poszła także i Małopolska, i zdawało się, że król nareszcie dopiął upragnionego celu. Ale poza tą

) Ulanowski: Acta Capitularum etc. Tom I, str. 612.

madzeni żadną miarą zgodzić się na to, kto regestra ułożone ma przechować; senatorowie nie dowierzali szlachcie, szlachta podejrzewała senatorów, o bezpieczeństwie Rzeczypospolitej, o obowiązkach względem ojczyzny zapomniano. Słusznie też pisał król do kasztelana krakowskiego w roku 1513: „Zbytecznem jest pracować dla dobra tych, którzy dobra swego nie pragną i niem gardzą“. Tymczasem za przykładem sejmiku proszowickiego poszedł sejmik ruski, za nim podolski. Nadaremnie sejm, zwołany pod nieobecność króla, bawiącego na Litwie, starał się podtrzymać projekt pierwotny i zmienił niektóre szczegóły oszacowania, sejmik ziemi krakowskiej, odbyty w Wojniczu, nie zgodził się na te uchwały i oświadczył przez posła swego Taszyckiego królowi w Wilnie, że posłowie sejmowi krakowscy przekroczyli swoje instrukcye. Zygmunt

f£=

rPS

Z-~

:::

pi

£Ś

rp

a.

g=g

==

ss

r~^tzżr-

mrr.

zrrz

ligi

Wmmm

rrrrs

T~_

O-

3='

3?

gB

SES

-^oii

=g=5=

'^ ~'

fegtesil

|§EEE“r—i:—~-~-^r~7— __ --- ■

ż£--~-^~z-_^-_z__~--—    izżx

te

e~:

r-E

=53

:i?

===

=»;

. - ——rrr:“

plpPssp

--igs

_—

—i£r

:.§!

____    ,^H3j;

——srr:—=

g^T-ĘSEE,-

sg

isa

^np|pg

ii

S==—^r=

JE

SEi

i--'

jHi3

pEE3

iW;

taPEEpE

"

==E=fl

iSg

-ggl

3g

rJ^Sijg

ns_. -—

'-. ’ - S: '_'. -: ---. gv — ■ -- .f •

iHfasPPPiJS P

l—EEFSUrE

Pv

ii

j®?

Er

f:

,}.

—t. 3E--S-

5S--

Ml

E|

===£7rr

Ppla

sS

Jl||g|||g|=

sM

“!

r<

;;

M

gnilHl

aii’ijjr

ij||

[ź

-I

,i

11#

Hi

ra

Pff

J;

k-

P:

ii

•Sj

laSsUi

[)

!-li

§£

Hi

ET

»Rii

- *EŁ'i.

a^gs

mm

Ki

::e£

r=?T—

’-g- Jl' /-■ Av:

■:Wi

lii

!•*'

-.<*

i® = -M

.a

wĘKUM

wfflOMSiSSkyfflM

"■3 i

13

p||

I:

pa

f.:.

['•{

pr.,.3

•■i

'PB

iii

’*v

L?i Qp w

Bi

SIRp

ffi!

w|lt

‘.li!«!

■:'j

i')

r:

HM

f,,;

•Ą>

cv

Pp

(fj

iuDi.

rś

is!

‘]

ii

f:

:■■[: '.U;V| r

mmmmmm

ii

-\-

i.

r^-

,1

j!

i-

Ul

■;i

rST)

41

;!

Ii

Sa

.'V .

■fisi

iisfli,

'iiii

g!

wiiiiiW

m iilwlm

■H

ii

ii

lii

b(

Kościół św. Trójcy w Gdańsku.

(Budowę jego rozpoczęto około r. 1431; w r. 1503 runął front północny wraz z częścią sklepienia; w r. 1514 cała już

świątynia stanęła w dzisiejszym swym kształcie.)

zgromił wprawdzie i Taszyckiego, i szlachtę krakowską, ale dłużej nie mógł się już łudzić. Jakoż sejm roku 1515 zaniechał reformy i uchwalił, po staremu, pobór po 15 groszy z łanu dla Wielkopolski, po 12 dla Małopolski na przeciąg lat trzech. Pogrzebano tak reformę zbawienną w chwili najfatalniejszej, kiedy należało wyzyskać świetne zwycięztwo orszańskie, stracony

Zmniejszają się też'dochody skarbu publicznego; od 1 października 1512 do 31 grudnia 1513 roku wynoszą one 58,149 złotych, wydatki 93,647 złotych, w roku następnym, 1514, dają pobory tylko 33,669 złotych, szlachta spuszcza się na taksacyę, której w duchu nie pragnie, którą chce obalić i obala rzeczywiście, duchowieństwo uchyla się od dalszych zasiłków dla skarbu

TA

^(erb miasta €lbląga.

.-;J|

I

I

te

It;.-

Smoleńsk Moskwie odebrać, granice wschodnie od dalszych najazdów ubezpieczyć i rozwinięciem imponującej siły wojskowej poskromić buntownicze zamiary w kwocie 2,000 złotych, przybranego w habit krzyżacki Hohenzollerna. Zamiast tego, targowano się z królem przez lat kilka, przyjmowano i odrzucano jego projekta, a tymczasem uchylano pierw, a następnie już toczącej się wojny z Moskwą, się od płacenia podatków’, pod pozorem, że nowy system obrony inne na szlachtę nakłada obowiązki.

i przez posła swego, kanonika łęczyckiego Handę, uzyskuje od króla opust kontrybucyi, jaką ponosić miało

Z tern skąpstwem i z tą obojętnością dla sprawy publicznej spotyka się Zygmunt w chwili grożącej naj-

Wasyl, pomimo niepowodzeń, jakich doznał przy ostatnim napadzie na Litwę, nie zmienił wcale zasadni-

-,TV

mm

ff

m

rmii

li

W/

Łti

III

mm,.

Ii. ,

ffs

lii;

li i

'//■ TP

.o

|:C

Yt‘

V/

przy przeprawie przez Dniepr, pod Orszą, ciężką zadano im klęskę. Zdawało się, że po tych niepowodzeniach zaniecha Wasyl dalszej wojny, i dlatego król, zajęty właśnie

Posążek alabastrowy roboty lwowskiej z XVI w. (Znajduje się w Gabinecie archeologicznym w Krakowie.)

czej swojej polityki względem Polski. Zabór Smoleńska i Kijowa był, po dawnemu, celem jego zabiegów. System ten, praktykowany już od dłuższego czasu, przynosił niemałe korzyści.

Moskwa pozyskała sobie Stefana mołdawskiego, na jej skinienie pustoszył chytry Men-gli Giraj prowincye litewskie i ruskie, Maksymilian nawet podawał rękę wielkiemu kniaziowi, aby tylko Polskę ubezwładnić i pognębić. Do tego licznego zastępu nieprzyjaciół naszych przyłączył się obecnie także Gliński, straszny swoją nienawiścią ku wszystkiemu, co polskie, przebiegły i posiadający rozległe po świecie stosunki. Widzieliśmy, jak z jego inicyatywy zaczęła się kleić nowa przeciw Polsce koali-cya. Nie doszła ona wprawdzie do skutku, ale musiała niewątpliwie Wasyla ośmielić i podnieść na duchu. To ubieganie się książąt niemieckich o względy Moskwy, ta gotowość do przymierza z prawosławnymi przeciw katolickiej Polsce przedstawiała wielkiemu kniaziowi w innem zupełnie świetle stosunki państw europejskich. Wiedział on teraz, co trzymać o owych nawoływaniach do wielkiej na Turka wyprawy i o wspólności interesów chrześcijańskich, poznał, że poza szumne-mi frazesami humanistycznych oratorów kryje się wzajemny antagonizm mocarstw i obłuda, i położenie to postanowił wyzyskać dla siebie i dla swoich planów. Wojna z Polską wydawała mu się w tych stosunkach łatwą, chodziło tylko o pozory, któreby nowy napad na Litwę jako tako usprawiedliwić mogły. W październiku roku 1512 sta-

nęło w Wilnie poselstwo Wasyla ze skargą na prześladowania, jakich miała wrzekomo doznawać królowa Helena, i groziło wojną, w razie, gdyby Zygmunt pokrzywdzonej dostatecznego nie dał zadośćuczynienia. Król odpowiedział zgodnie z prawdą, że wieści, o Helenie rozsiewane, są mylne, ale Wasyl wynalazł wnet inne powody, podejrzewał mianowicie Zygmunta, że skłonił Tatarów do napadu na Moskwę i, nie czekając wiele, wysłał pod koniec roku 1512 ogromne wojsko na Litwę, którego głównym celem miało być zdobycie Smoleńska. Oblężenie nie powiodło się jednak; nadaremnie ostrzeliwali nieprzyjaciele ze 140 dział mury twierdzy, nadaremnie przypuścili o północy szturm gwałtowny, odparci na wszystkich punktach, zostawili 11,000 trupów i wycofali się z granic litewskich, znacząc odwrót swój srogiem spustoszeniem całej okolicy. Nielep-szy skutek miała druga wyprawa w roku 1513; i teraz odparto wojska Wasyla od Smoleńska i Połocka i

przeprowadzeniem reformy wojskowej, zgłosił się w listopadzie r. 1513 z pro-pozycyami pokojowe-mi do Moskwy. Tymczasem jednak zmieniły się stosunki, bo w lutym 1514 r. przybył do Wasyla poseł cesarski .Jerzy Schnitzenpaumer, ofiarując mu przymierze przeciw Polsce. Była to owa wielka koali-cya, do której mieli wchodzić i król duński, i książęta

1(

■J tli

Mm,

md

ad

fcśi

c    O ra:m

£>    * snom & *aim

HI

Iii

,1

il

■i

I!

li

L,

•j

w    c oyTD o ,

ll!

::

33

llHP

mądze, układał się z Tatarami, przyjmował pośrednictwo stolicy apostolskiej, która przez legata swego Pi-zona starała się nakłonić wielkiego kniazia do zgody z Polską. Pomimo szczupłych bardzo środków pieniężnych, zaciągnięto w Krakowie 7,000 żołnierzy pod -Tanem Swierszczowskim i całą tę siłę wraz z chorągwiami nadwornemi, któremi dowodził Sampoliński, wysłano na Litwę, dokąd także i król podążył.

Wszystko to przychodziło za późno, bo, jak grom z jasnego nieba, nadeszła nagle wiadomość o poddaniu się Smoleńska. Zygmunt, acz mocno tem dotknięty, nie upadł jednak na duchu, zwołał pospolite ruszenie litewskie i, powierzywszy naczelne dowództwo nad wojskiem księciu Konstantynowi Ostrogskiemu, ruszył ku Dnieprowi. Siły, jakiemi rozporządzał, nie były wielkie; armia polsko-litewska liczyła 34,000 ludzi, ale,

/USjjF

/>

Szafa z r. 1513.

(Znajduje się w kapitule katedry na Wawelu.)

§r i

sascy, i margrabia brandenburski, i mistrz krzyżacki Albrecht. Nie przyszła ona wprawdzie prędko do skutku, ani w takich, jak z początku myślano, rozmiarach, gdyż dopiero 4 sierpnia 1514 roku stanął traktat tylko pomiędzy cesarzem i Moskwą, ale Wasyl zaczął natychmiast innym przemawiać językiem, domagać się odstąpienia Smoleńska i zwrotu jeńców zabranych, tak, że o pokoju mowy być nie mogło. Z jednej i z drugiej strony zatem gotowano się do wojny. Moskwa pierwsza pojawiła się w polu; ogromne jej wojsko, opatrzone liczną artyleryą, którą kierowali biegli puszkarze włoscy i niemieccy, przysłani przez cesarza Maksymiliana, podstąpiło pod Smoleńsk. Zygmunt, przewidując ten zamach, wysłał na wzmocnienie załogi smoleńskiej 500 piechoty pod wodzą Szpargalda, ale pomoc ta przybyła za późno i zastała miasto ze wszystkich stron juz ściśnięte oblężeniem. Obrona mimo to była dzielna; nie pomogła nieprzyjacielowi liczebna przewaga, nie pomogła wyborna artylerya, Wasyl, zniechęcony, chciał już zwinąć oblężenie, kiedy oparł się temu Gliński, podając inny sposób opanowania twierdzy. Rozpoczął on mianowicie układy z rotmistrzami i dowódcami załogi smoleńskiej, a że to byli przeważnie Rusini, więc zdołał ich zręcznie przekonać i do zdrady nakłonić. To, czego dokonać nie mogła cała potęga moskiewska, dopiął Gliński intrygą i przebiegłością swoją. Niezwyciężona załoga smoleńska otworzyła w ostatnich dniach lipca bramy miasta Wasylowi. Zygmunt tymczasem, zawiedziony w nadziejach swoich co do przeprowadzenia reformy wojskowej i walcząc z największemi trudnościami, gromadził wojsko i pie-

/,

ol

er

7 C (,

^ Ci ll f

|E£j ^

w

irOl P

Szczegół szafki rzeźbionej dębowej z r. 1513. (Znajduje się w katedrze na Wawelu.)

158

1 50

ożywiona najlepszym duchem i prowadzona przez doświadczonego wodza, nie potrzebowała obawiać się przewagi Moskwy. Wasyl, powodzeniem swojem do-tychczasowem nadęty, wysłał 80,000 ludzi nad Berezynę przeciw Polakom, sam pozostał w Smoleńsku, nie wątpiąc ani na chwilę o zwycięztwie. Całe jego postępowanie jednak w nowo zdobytym kraju, rabunek Smoleńska, dokonany po zajęciu miasta wbrew warunkom kapitulacyi i srogie spustoszenie całej okolicy musiało wywołać pewną reakcyę w umysłach tych, co, zawierzywszy układnym słowom Glińskiego, doznawali teraz dobroczynnej opieki nowego swego pana. A i sam orszańską odesłał Wasyl zwycięzcę z pod Kiecka w kajdanach do Moskwy.¹)

Wśród tego posuwało się wojsko polskie przez Mołodeczno i Mińsk do Borysowa. Wojska Wasyla, jakkolwiek liczbą przeważające, nie broniły tu przejścia przez Berezynę, lecz cofnęły się ku Orszy, aby tam pod osłoną Dniepru oczekiwać Polaków, wielki kniaź pozostał w Smoleńsku, o 24 mile od przyszłego pola bitwy, a pewny zwycięztwa, naprzód już rozdawał prowineye litewskie pomiędzy swoich bojarów. Tym razem jednak miały go zawieść nadzieje. Polacy i Litwini, przybywszy nad brzegi Dniepru, ujrzeli na drugiej ujrzały następującego nieprzyjaciela. Ale Polacy nie dali im już czasu do namysłu; jazda polska wpław przebyła rzekę i na przeciwległym brzegu ustawiła się w szyku bojowym. Prawe skrzydło zajęli Polacy, lewe Litwini, piechotę umieszczono pomiędzy chorągwiami jezdnemi. Przez pewien czas stały tak oba wojska w szyku bojowym naprzeciw siebie, wreszcie rozpoczęli bitwę Polacy, i walka zawrzała wnet na całej linii. Przewaga nieprzyjaciela była wprawdzie zbyt wielka, aby ją natychmiast przełamać można było, ale też i natarcie hufców polsko-litewskich musiało być dzielne, skoro Moskwa, mimo sił tak znacznych, obronne tylko skq, i wszystko do bezładnej rzuciło si^ ucieczki. Tu jednak największa spotkała ich klęska, bo jazda polska, wsiadłszy na karki uciekających, sprawiła pomiędzy nimi rzeź straszliwą. Szalony pościg, oświecany promieniami zachodzącego słońca wrześniowego, trwał przez kilka godzin. O cztery mile od pobojoiviska wstrzymała wojska moskiewskie rzeczka Koprzywna, mająca tu brzegi częścią wysokie, częścią bagniste i podmokłe. Przerażeni, cięci mieczami polskiemi, rzucali się żołnierze moskiewscy na oślep w nurty rzeki, a tłok uciekających i zamieszanie było tak wielkie, że znaczna część, zamiast ocalenia, śmierć w falach znalazła. Ogromna

Ml

fi

* «B ‘TE

r„ m \ćhs

KRAKÓW

mm

11( u ie il

4-a

6-

ts::::

£2S&

Q»aa

mm

■ ■ ■a«i

II

Ć7?

• >} I

MSH >■»» g

Ul i

nu;

j >ł4L*'7

Sł-ty ,nąn

•«S egi

4i ni

fl

"S

* ^\*    | n *•*

■ro Jł

W3MSHĘM

ffilllf!

4 i    I    iii i i

Wta£y^|sp

i i f~.

&x t

t S« II i 6 lt

• i i O tł 19

llll

i*

fTTTT

Ti] f I • •

Ml

• « • i «

"Aft

tł

rj a

818

nu

UH

jtagpa

IS

j=3L—\=~=3 n ⁸¹

Qt=*

o!q₁

v_

ffl

yM_aan

a Q f

<a/o

mmmmm'

vS

?tTTTJ

dpV/3?l

Widok Krakowa.

Facsimile drzeworytu z XVI w.

Gliński, sprawca tych wszystkich nieszczęść, nie czuł się snąć ani zadowolonym, ani bezpiecznym w Moskwie, kiedy, za pośrednictwem węgierskiem, nawiązał układy z Zygmuntem i przyrzekł, wzamian za przebaczenie i łaskę królewską, wydać Smoleńsk Polakom i opuścić służbę moskiewską. Król zgodził się na te warunki, i rzecz cała była już zupełnie ułożona, kiedy Gliński, we własne uwikłany sieci, padł ofiarą-zdrady. Moskwa, ostrzeżona, jak mówiono, przez nieprzyjaciół Glińskiego w obozie polskim, schwytała Trepkę, który w roli zbiega przewoził korespondeneye na obie strony, i, wycisnąwszy na nim zeznania, kompromitujące Glińskiego, rzecz całą odkryła. Na kilka dni przed bitwą stronie rzeki ogromne wojsko moskiewskie, gotowe do bitwy. Położenie nie było korzystne, przejście Dniepru bowiem, w obliczu przeważających sił nieprzyjacielskich, nastręczało wielkie trudności. Mimo to powiodło się Ostrogskiemu w nocy z 7 na 8 września ustawić most i z brzaskiem dnia przeprowadzić na drugą stronę piechotę i artyleryę. Wojska moskiewskie, ufne w swoją potęgę, nie stawiały wielkich przeszkód wojsku polskiemu i dopiero teraz, ocknąwszy się ze snu,

J) Kronika Wapowskiego, str. 118. Zygmunt I wspomina o tym wypadku w liście do Łaskiego z dnia 25 września 1514 roku. Acta Tomiciana. Tom 111. str. 184.

zajmowała stanowisko, skoro po kilkugodzinnym boju, nie zyskawszy ani piędzi ziemi, wahać się zaczęła. Gdy bowiem walka w pierwszej linii z największą toczyła się zaciętością, skierowała artylerya polska ogień swój na rezerwy moskiewskie, gdzie pod gradem kul i pocisków niesłychane powstało zamieszanie. W jednej chwili zaczęły uciekać ostatnie szeregi nieprzyjacielskie, zachwiała się druga linia, a od lewego skrzydła z zarośli wysunęła się jazda polska, którą Świerszczowski wysłał z rana w celu obejścia nieprzyjaciela. Natarcie oddziału tego, liczącego 800 koni, rozstrzygnęło los bitwy, nieprzyjaciel, zmieszany i przerażony, nie stawiał już oporu, popłoch ogólny ogarnął całą armię moskiew-

ilość trupów ludzkich i końskich zaległa łożysko rzeki, woda wstrzymała się w swoim biegu i, krwią zarumieniona, rozlała się po bagnach nadbrzeżnych, gdzie znużeni pogonią Polacy tym wstrętnym napojem upadające siły swoje krzepić musieli. Pogrom Moskwy wśród takich okoliczności był zupełny i prawie do wiary niepodobny. Straciła ona w zabitych i rannych blizko połowę swego wojska, około 30,000 ludzi \), Iwan Cze-ladin, wódz naczelny, 37 wojewodów i 1,500 bojarów

!) Szczegóły w listach królewskich <lo biskupa krakowsk. Jana Konarskiego, do Łatkiego i innych, tudzież w liście legata ! papiezkiego Pizona. Acta Tomiciana, 111, str. 181—204.

o:

dostało się do niewoli, cały obóz z niezmiernemi łupami wpadł w ręce polskie, a wielki kniaź Wasyl, oczekujący na pewne zwycięztwa w Smoleńsku, na pierwszą wieść o klęsce uciekł do Moskwy. Otwierała się teraz dla Polski niezrównana sposobność do odzyskania Smoleńska i wszystkich zaborów moskiewskich, ale, zamiast korzystać z przerażenia nieprzyjaciela, wodzowie polscy i litewscy stracili czas najdroższy na wypoczynku pod Orszą i dopiero na wyraźny rozkaz króla, który stał w Borysowie, o 40 mil od pola bitwy, ruszyli ku Smoleńskowi. Tymczasem nieprzyjaciel, ochłonąwszy cokolwiek z przestrachu, opatrzył twierdzę znaczną spolita konsternacya z powodu tego niespodziewanego obrotu rzeczy. Cesarz Maksymilian nie posiadał się z gniewu i oburzenia, i kiedy król Zygmunt Avysłał do Rzymu w poselstwie Mikołaja Wolskiego i dał mu 14 jeńców moskiewskich, aby ich przedstawił papieżowi, napadnięto posła polskiego tuż u granic włoskich, na terytoryum cesarskiem, i owych jeńców odbito, aby ich potem przez Lubekę morzem odesłać Wasylowi. Pobudki tej polityki cesarskiej są nam znane z poprzednich ustępów. W chwili, kiedy dyplomacya austryacka, wbrew przeciwnym zabiegom Zapolyów, była już bliz-ką upragnionego swego celu, kiedy w roku 1511 poseł

CRACOY1A.

A Arx.

B- Forum.

C. Eccle.* S.Aiwae. G.Locus prm^ua’Vriiuer

D.

F.

Vnruerfitas

Casirm*.

Clepar

k\

VJ»

>J

y/i

A.

Ara

C3

uDbcbi SBOETJ

sS

/,

Plan Krakowa.

Faosimile drzeworytu z XVI w.

załogą, a że pora była już spóźniona i jesień chłodna się zaczęła, zaniechali Polacy oblegania Smoleńska i zmarnowali w ten sposób niepowrotnie owoce świetnego orszańskiego zwycięztwa. Nie było ono o tyle tylko bez skutku, że sprawiło w całej Europie głębokie wrażenie i podniosło sławę imienia polskiego. W Rzymie szczególniej radowano się z pogromu Moskwy, na polecenie Leona X odprawiono uroczyste dziękczynne nabożeństwo w kościele św. Piotra, a po ukończeniu mszy św., na której był obecnym papież i wszyscy kardynałowie, podnosił w wymownych słowach słynny naówczas kaznodzieja Camillus Porcius cnoty i zasługi króla Zygmunta około świata chrześcijańskiego.

Kongres wiedeński w roku 1515.—Śmierć królowej Barbary.-^Małżeństwo Zygmunta z Boną. W Wiedniu, przeciwnie, panowało wielkie niezadowolenie i niepo-

Maksymiliana Cuspinian przyprowadził do skutku zaręczyny królewny Anny z arcyksięciem Ferdynandem i królewicza Ludwika z arcyksiężniczką Maryą, powstała nagle na dworze polskim myśl ożenienia Zygmunta z Barbarą Zapolyówną. Nadaremnie starał się cesarz przeszkodzić tym związkom, nadaremnie ofiarował przez posła swego Jerzego Sztertza królowi polskiemu rękę jednej z córek Ludwika księcia Gonzagi, nadaremnie sam teraz chciał się ożenić z siostrą Zygmunta królewną Elżbietą,—na dworze polskim zabiegi te spóźnione żadnego nie odniosły skutku. Podrażniony tem Maksymilian chwycił się innego środka i z wrzekomego przyjaciela Zygmunta stał się najzawziętszym jego wrogiem. Doświadczył tego król najpierw w sprawie pruskiej. Nowo obrany mistrz krzyżacki Albrecht brandenburski skłaniał się, po pewnem wahaniu, do

o-

---

oO

-rT~-

SS:

Jakkolwiek bowiem Laski nie posiadał wielkich u duchowieństwa polskiego sympatyi, to jednak wpływem swoim i powagą umiał trzymać na wodzy ruchliwe i planom królewskim nieprzychylne żywioły. Ustało to oczywiście podczas jego pobytu w Rzymie, a duchowieństwo, niechętne ponoszeniu znacznych ciężarów na cele ogólne, uchylało się od płacenia kontrybucyi, jaką nań nałożono, zasłaniając się nieobecnością prymasa ¹). Nie dosyć na tern, cała działalność Laskiego w Rzymie była tego rodzaju, że zachwiała znaczenie jego u dworu i pomnożyła liczbę jego nieprzyjaciół. Wskutek intryg cesarskich bowiem i zabiegów krzyżackich wzięła sprawa pruska na soborze obrót dla Polski wcale niepomyślny, z kancelaryi papiezkiej wychodziły coraz częściej pisma, ubliżające powadze i sprawom zwierz-chniczym króla w ziemiach pruskich,* a winę za to

*) Acta Tomiciana, III, 51.

'!

- i f.*

<4 <

.B?

,V

1£

i»

Halabardy z XVI wieku. (Z muzeum Czartoryskich.)

i »'|

l!,

oj

tą

złożenia hołdu Zygmuntowi I; brat jego margrabia Kazimierz zawarł nawet w tym celu osobny układ z królem na sejmie piotrkowskim w roku 1512, i Albrecht miał przybyć niebawem do Poznania, aby przysięgę na warunki pokoju toruńskiego wykonać. Zdawało się, że w ten sposób sprawa pruska ostatecznie będzie uregulowana, ale Maksymilian umiał temu przeszkodzić, zakazał bowiem mistrzowi składać przysięgę, a następnie postarał się o to, aby spór pomiędzy Polską i zakonem poddać pod sąd soboru lateraneńskiego. Król, zagrożony wojną moskiewską i zajęty reformą wojskową, której szlachta, w dziwnem zaślepieniu swojem i wbrew oczywistym potrzebom państwa, największe stawiała trudności, musiał się zgodzić na wszystko. Wysłano zatem do Rzymu arcybiskupa Laskiego i Stanisława Ostroroga, kasztelana kaliskiego. Misya ta miała pod względem politycznym nadzwyczaj wielkie dla Polski znaczenie. Nieobecność Laskiego bowiem, który był stałym przeciwnikiem Habsburgów i, wskutek niepospolitego swego doświadczenia, wywierał wpływ znaczny na postanowienia króla i senatu, ułatwiła w wysokim stopniu zabiegi austryackiej dyplomacyi i, co gorsza może, przyczyniła się bardzo do udaremnienia reformy.

ll

O!

"3

i'

'Y

IjjSSSSÓ^r^

li

Pieczęć srebrna cechu rzeźników krakowskich z XVI w.

Halabarda z XVI w.

(Ze zbiorów Stanisława hr. Tarnowskiego.)

ii!

II

1

W

iy&!

.■■.■i

?■:<

.

’ !l

h"’'j

jjjBjgJlj

S i:

1

■ -¹

z

r.

-

śi

A)

j.

i

1

m

I?:

■V

i

mm

Wm

1

-

9i MffliS

—

Ml

S

I ■'

■:

;s

.

, ...    v-;.

SU

p

ul

k

■

fi;

'

,

■

i-:

wmm

WM

feji

....

'.i**.

#A-j

:3®BRx irasimffi

¹ ambr*.' .

mmm

l\|yl

Wh

- -

!!i

li

■i

■i

i» /»! H tftH

Ml

Wij|jj|g

......i.........

m

lilii

mm

Ik,

\

ił

Wmfc ś-

Pa

m

j..>,

imgĘk

OT

B

Illf mmiim

Mmmmm

'm;

ii

ssBESwM

ii

11

...

ps

fis

X]

, ■

■ V

1)1

: i

II

; ■

/•

jljj

S j

1

«jj|t(|

;

•’ [iii'j

li

I

1

W

1

r

3

.

WISu.

MKi

!i;;i;

'

z<&

£

I

m

■li

1®

■

1

f

H

y

1

Ili

r

!,.•-i

i-.'

i

IMW;

i

?v-.

L.:

0K

■H

i' rr

WYjfó:

JJ.

f/Jil

[Wi

m

—!hw

' .]

.r.-

Z obrazu Karola Millera.

Gliński w więzieniu.

wszystko składano na prymasa, który, bawiąc przez I pisywano niezupełnie słusznie, o ile się zdaje, Łaskie-caly rok w Rzymie, nic pożytecznego dla Rzeczypospolitej zdziałać nie zdołał ¹). Drażniło to Zygmunta tern król nie mógł się wydziwić, że sprawa promocyi tak więcej, gdy i w innych, drobniejszych kwestyach na bezustanne prawie natrafiał przeszkody. Mianowany wą karą, która go minąć nie miała ¹). Niepowodzenia niedawno po Macieju Drzewieckim na biskupstwo prze-

mu.

Tomicki narzekał głośno na powolność prymasa,

długo w Rzymie zalega, a Wapowskiemu groził suro-

te podkopywały oczywiście kredyt Laskiego u dworu

■ ■■ "

w**

■u

kr

; .

Mj

I f* KIŁ

■'vc-

fes*.

llśI

-i

Wmm

:c

r

..

I Hs?

BIB

li

i-

/JE

Ubiory z XVI w.

(Z obrazu w kościele św. Katarzyny w Krakowie.)

myskie Piotr Tomicki nie mógł się doczekać potwierdzenia swego w Rzymie, a znany historyk Bernard Wa-powski intrygował wprost przeciw królowi. I to pierwsze niepowodzenie, i tę drugą robotę podziemną przy-

i cały jego system polityczny, podnosząc zarazem ludzi nowych, prymasowi i jego widokom nieprzychylnych. Należał do nich przed innymi Tomicki, w ostatnich czasach używany do misyi politycznych, działający zu-

J) Tamże, str. 45. Propozycye sejmowe. List króla do Łaskiego, str. 81.

J) Tamże. Tomicki do Lubrańskiego, str. 70. Król do Łaskiego, str. 146.

fil

Sm

1SS

=1

Uiuj

THH

mm

i

ri

lii

V. I

ni

lj

ii

j|

JL

ieSill

(V

— U ;    *3

-_r—\~±

Futro od okna ściany frontowej zamku w Piotrkowie. (Z początku XVI w.)

mm

-• ;■    | 3 8 "JBB

—5525- 7--=^=r^§=^=-—---

r

jar .

•Si~    ••—

'juruiu-iTLrwr\^vrvi^nj^j\j-j\j^jvr^jł^j^rurwruT»rvr'jrvn-nj^j>njv”.

i-.::!:    :    ,    " . ' ,:i    !■ ij! ;■ .

T' SEłf    ..... - • - y?>“‘ tt.¹........

U LliUr-.—u li

JjMjTrjjjTiij.    Eu

ii bs

|J

?!

■ tr    imnr *ń?

rrr

mm

!!!:

Er

pełnie w duchu Laskiego, a teraz na niego rozżalony, należał Krzycki, siostrzeniec Tomickiego, piastujący urząd kanclerza królowej Barbary. Obaj oni czuli się dotknięci nietylko przez prymasa, ale i przez rodzinę Zapolyów, bo, gdy zawakowało biskupstwo przemyskie, polecali Zapolyowie na tę godność proboszcza bu-dzińskiego Michała Hamella, podczas gdy król Władysław i Szakmary, biskup z Pięciu Kościołów, znany stronnik habsburski, czynili wielkie starania za Tomickim, forytując go nietylko na katedrę przemyską, ale i na urząd podkancłerski. W ten sposób pozyskali oni sobie i Tomickiego, i Szydłowieckiego, który, w razie posunięcia Tomickiego na podkanclerstwo, miał otrzymać pieczęć większą. Stronnictwo Zapolyów, przeciwnie, straciło w znacznej części sympatye Tomickiego, bo Tomicki, powiadomiony przez Krzyckiego o zabiegach, czynionych na korzyść Hamella, upatrywał w tem, słusznie, czy niesłusznie, krzywdę, sobie wyrządzoną przez tych, dla których dotąd jak najlepiej był

usposobiony x). Drobne te na pozór wypadki, w związku z ogólnem położeniem politycznem, wywarły wpływ na cały dotychczasowy kierunek polityki polskiej. Król, zaniepokojony intrygami Maksymiliana, opuszczony przez szlachtę i rozgniewany opieszałością wodzów swoich, którzy orszańskiego zwycięztwa należycie wyzyskać nie umieli, był skłonniejszym do traktatów, niż do dalszego prowadzenia wojny, możliwem to zaś było tylko wtedy, jeżeliby się powiodło odciągnąć cesarza od przymierza z Moskwą i od popierania zakonu. Z drugiej strony i Maksymilian także przekonał się bardzo rychło, że król węgierski, bez porozumienia z bratem, nie zgodzi się żadną miarą na związki małżeńskie z Habsburgami. Więc, jakkolwiek poseł polski Rafał Leszczyński, wysłany do cesarza w sprawie pruskiej (w maju roku 1514), szorstką otrzymał odpowiedź, jakkolwiek przymierze z Moskwą przyszło do skutku, a Maksymilian, puszczając wodze bujnej swojej wyobraźni, nawet o podziale Połski zamyślał, znał on mimo to zanadto dobrze słabość koalicyi i swoją własną, aby wszystko stawiać na kartę i zrywać się do wojny trudnej i niebezpiecznej. Obie strony były przeto skłonne do porozumienia, a ani Tomicki, ani Szydło wiec-ld nie mieli powodu zamiarom tym przeszkadzać. Układy, rozpoczęte w Budzie, gdzie Szydłowiecki bardzo często przebywał, przerwała na pewien przeciąg czasu wojna chłopska, ale po uśmierzeniu buntu pojechał Cu-spinian znowu do stolicy węgierskiej, i tu już, pod wrażeniem orszańskiej bitwy, umówiono się o zjazd monarchów. Pozostało tylko jeszcze zapytać o zdanie senatu, i pod tym względem jednak ułożyły się stosunki pomyślnie, bo na sejmie w lutym roku 1515 posunął Zygmunt Szy-dłowieckiego na urząd kanclerski, Tomickiemu oddał pieczęć mniejszą, a obaj ci dygnitarze postarali się o to, aby senat zamiarom królewskim żadnej nie uczynił opozycyi. Za zgodą senatu więc wyruszył król dnia 5 marca r. 1515 ze świetnym orszakiem, liczącym 2,000 koni, na kongres wiedeński. Celem jego podróży był na razie Preszburg, gdzie brata oczekiwał Władysław z córką swoją i synem i gdzie miano się porozumieć co do najważniejszych kwesty i. Konferencya, na której Maksymiliana reprezentował Mateusz Laug, kardynał i biskup gurceński, miała z wielkiemi do walczenia trudnościami. Tak w Polsce bowiem, jak i w Węgrzech,

!) Liske Ksawery: Studya z dziejów w wieku XVI. Poznań, 18G7. Str. 22 i nast.

me była mysi kongresu popularną, a chociaż w Polsce stronnictwo antihabsburskie, pod nieobecność Laskiego, nie stawiało silnej opozycyi królewskim zamiarom,

laków i Węgrów olśnić wspaniałością i bogactwem. Więc, chociaż mu przyszło na ten cel sprzedać za 32,000 złotych posiadłość Biberbach i od stanów dolno - austryackich wycisnąć 24,000 złotych, urządził jednak wszystko okazale, z sumptem, odpowia-

wanych monarchów. Pomimo ulewnego deszczu, odbył się dnia 17 lipca uroczysty wjazd do Wiednia, a przez dwanaście dni następnych trwały nieprzerwanie prawie zabawy, igrzyska, turnieje i uczty. Wśród tych festynów pracowali dyplomaci nad ułożeniem potrzebnych dokumentów. Spisano zatem kontrakt przedślubny z jednej strony pomiędzy Ludwikiem węgierskim a wnuczką Maksymiliana Maryą, z drugiej pomiędzy Anną, córką Władysława, a cesarzem, z tym jednakże dodatkiem, że, jeżeli w przeciągu roku jeden z wnuków Maksymiliana, Karol lub Ferdynand, zaślubi Annę, umowa małżeńska, z cesarzem zawarta, traci moc obowiązującą. Dnia 22 lipca odbył się nawet w kościele św. Szczepana ślub obu par zaręczonych,

'M

ii

7--,

"77

|[j

=g=3M, ■KSg.

‘"•..•.‘u:.

TC

mu

- - ij

JA-.

s®

AiWsi

—tt •— - ■    ~ ap św

Ul ii

nu

Bs

I !./

■a

!:i! i

ms

■Sr

;(|l

‘■fi)

\~r

f-ąr-

ii

1(31

™S:

li

gjggpl

Ii-iii

SBifc

to w Węgrzech cala partya Zapolyi starała się wszelkiemu sposobami przeszkodzić ścisłym związkom dyna-styi z domem austryackim. Sam Zapolya, świeżo zwy- dającym i godności cesarskiej, i zacności podejmo-cięztwem nad chłopami wsławiony i zamyślający o małżeństwie z królewną Anną, gotów był nawet użyć gwałtu, aby do traktatów nie dopuścić. W tym celu rozpoczął on na własną rękę wojnę z Turkami, sądząc, że, w razie powodzenia, będzie mógł królowi dyktować warunki, ale klęska, jaką poniósł, zniweczyła jego zamiary i złamała opozycyę w chwili stanowczej. Zapolya nie przybył wprawdzie do Preszburga, mimo usilnych zaproszeń ze strony Władysława, król jednak, otoczony magnatami, przychylnymi Habsburgom, przyjął ostatecznie propozycye cesarskie. Większą trudność sprawiało pogodzenie Maksymiliana z Polską; w sprawie moskiewskiej gotów był cesarz do ustępstw, opuścił z lekkiem sercem swojego sprzymierzeńca Wasyla, przyrzekł, że go nie będzie wspierał ani radą, ani czynem i że dołoży wszelkich starań, aby pokój pomiędzy Polską a Moskwą przyprowadzić do skutku. Inaczej miała się rzecz z zakonem krzyżackim, tu bowiem tak względy narodowe, jak i polityczne stawiały Maksymiliana w niezmiernie drażliwem położeniu. Przez tyle lat głosił on ostentacyjnie i z właściwą sobie przesadą, że będzie bronił całą potęgą swoją zagrożonych interesów niemieckich na wschodzie, przez tyle lat podburzał mistrzów, krzyżackich przeciw Polsce i zapewniał ich o swojej opiece, a teraz nagle żądano od niego, aby ten zakon i te interesa niemieckie poświęcił dla celów dynastycznych, aby zrzekł się niewdzięcznej może, lecz efektownej roli błędnego rycerza germanizmu. Bronił się więc Maksymilian, jak mógł, upierał się przy klauzulach, warujących prawa cesarstwa niemieckiego do ziem krzyżackich, w końcu jednak musiał ustąpić i opuścił zakon, podobnie, jak przedtem wielkiego kniazia moskiewskiego, zastrzegając sobie tylko tyle, że, gdyby w przeciągu lat pięciu nowe pomiędzy Polską a Krzyżakami powstały zatargi, ma je rozstrzygnąć sąd rozjemczy, złożony z cesarza, króla Władysława i kardynałów ostrzyhom-skiego i gurceńskiego. Miasta pruskie zwolnił Maksymilian od wszelkich obowiązków względem państwa niemieckiego i zniósł wyrok banicyi, wydany przeciw Gdańszczanom i Elblągowi.

la

Po usunięciu tych największych trudności poszły już gładko dalsze traktaty;

Odrzwia sienne w zamku w Piotrkowie. (Z początku XVI w.)

16 lipca zjechali się trzej monarchowie na polach koło Trautmansdorfu, i tam zaprosił cesarz gości swoich do Wiednia. Zamiłowany w przepychu i ambicyą podrażniony, nie szczędził Maksymilian niczego, aby Po-

i

i?

!!

:|!

Ul

1

;

aimg

-

;:j

"

Ll-

11

• ^

n

S

w

!

1

l\

L'?

;

'

I

8M

w

‘Sj

! i

,1

'XmS«v

:VS*

,

N;

; i

¹ i

Bli

TB

£•-

SE

■im

ii

s

mmm

'lililli

Ili

i

W

1

U

lH|n

■mfiS

iĄi

lii

A

a

llll

iffffPs li 1 luRw

:fY

fi

■

Bil?

■I

bB

|K

II2!P«

1

1

i T '1

i

s

-

ii¹

i

u

7

V

vl

fiU

¹

b1

»i'd

l«!

■ i¹

|/vT

i;

i

Wij

■.

13

[JtfC

C77

MS

b'

>77

m

»Si

m

miii

IM

li

mm

1

iH

iii

V V

i::V

¹

L(

ii

}■.

s

a'

IS®

a

H

. ■:

:

1

. •

fi

V

iffi

‘

;

7'

■feilff'

;,«i

SS§

■■'

Hi

|wfe

i '

il

9

'i

Ta

fi

■

%

w

H

/ /

i

fc/j

;

f/

Kt

s

w

fi

g

77

ff

(i.

ii

fi

iŁ

7

v

V

i

%

7

/

SB®

h

'•V

m

s

Nl

iii

in

L5J

7

mSĘ&zsSmĘmm

h w5

ir/;

;■:

aSSIf

77

!|l]

■"

H

*..’ ■

PI

m.

rii

L

■

uaj

i

Jr!j

ii

mm

mim

Y-m’

,‘finń.i,;

|l

/■ :c

i-,

■I

SI

M

'

11A

\\

i

;■'

|:|

K

f

5\

Al

, ¹

&

B

-'■■/i

s

tl

s

iii;

■'!

E

I

i

I

Ep™.

1

l.,:

fili

■i

1

'

i^7rB

fY ’ ■

PI

1

s

■

.

,i(TI'il

1

I

*

U

x

,

h

I:

fi

i

p f

BS Vł Ji

f,

ill!'.tól,

i

'fi:

!;}•

I:¹

Ki

^-.S*.«nD

'V

:

’ J

,

i :

•.o.

,1:

pf.V

0,

;!

ś

,V

iiCY

1

liii i i iT

:

y

.

M

1

1

&

;, .''i, 'i

:-.:V: -¹

ii

.r

■#C'i

SłiJ^

i

>

wpi Bc

c, -. »•

Ęi

iJ

,;j

i J

8

¹:

n

I

c\

f

I

wm

:b -

Y

-

mt

ET

iilj

E

(

Y

Cl

m

wH

m

M

%

,

W

;

;

Willi llll

‘ł *-v-

§żr0Śc

mumnit

-

1. . .

j

ĘA ■

riiriiiTiTiiliiiMTniTiiiiirii

■*.

,i

as

i •

j::

5BPS

-

ńĄ

i

Ci

BWni!!l!li,J

Dl

■A

i;:.r

7.

lljiiiiiiiiiiiuiiiii

13

, ;

’

xws§mmm

1 1

_ 1

_ -

1.

.

^==^r-

mm

■i

n

7

h

W-!-.

V.

K

i

ir

I-'

;P

s

Śli

E

7¹

%

i

v;

mam

«0m^k

HIP*

ii¹

'

J/7i

'Mm

1

m

\m

1 i

I

i

!

ki

■

7

7j

i

1

r)

7:

■

i

11

M

• ■

r «

lIlH

%

¹.

7

, ;

p-

'£

m

l/v/,

:/,-j

71

i,

M

w

; i

m

7

m&m*

¹ - ••«.

fes

j

i

V,

i

3S11S

.

F j

1 11

.11.

liii

MT^" iiii; 'fi-- i‘i iŁ •' n"ii|nM3iri

,Y

m

I

V

C

■

i?

i

%

;Q

§@5**»

■£££$?

~X*'XZr-'f-'X7p

*

; ^

R

mmmm

i

m

v'wP

w.

r"

J

L_

VA

r4M

;l

li

x .x mxx :

*

7

KJ

E m^LLLŁJLJljl^i

m

al

U

M

.

■,

C*'

h

m

i;

¥4

i

OJ

B

1

:

x

7/Y

7^

fi

Ł

TxL

1F

fi

72

lim

ir

1

■1

1

v\ *

1

PC*

1

7

-.

7:

A

/

L V

fc.

00

BV

I

1%

fi,®miiDETr⁼

mSWę

jl"Yli[f

'■i!‘, V-

mdKgg

afiiiUmiiiiiji

1

ii

' ix

W

[oj

I ,

^yA'Um

i

:>\

II

fł

II

■ii

k

,'Ti

nr

v|

pP

r^4

,:l

m

>

m

lS'-

|Ł«

fj)

t

A>

te

<1*/

1

i

7

J

gj

v'

*

m

'

I

Irp-

M

f.

h

'I

|

fifO<

Tir

X\

I

U

A

/,

f

iii

i

77

I

j

ii

$

\r

n.

J

.ii

$

C

m.

MmM

Tumnwffui

f

y

v v\ \V V *

f/\

m

::a

w

Mi

i

l

L

\

r>

'

V

i-

i

rrrc

i1

li

^ltilli¹illiM‘7il'.il>

m

m

m

Uj

fM3

»k

Bc|

■

, u

9,

9

h

s

JM

Y

7

s

'm

(u

■ ;;

M

1.

U

*7

%

)nl

iw,

X.

Ul

,i

zM

U

\

YS

u

ri$3!

MS*

pjHif

1’,,

rniTiiinnuii

~rouiiiliinmliiMSMji»ś5''

HP¹

^5/

1

Cl

<3 H

WL:]J ,

1

■

m

nwmjtn|juj

1

V

■-i

11

I

V

| :

1

^•sH

mmb8

P||)|||^{i!|ll;l)|){‘,|||l|Kll||iij

■I¹

ii

■U

1

SSa

mm

Ss*

lilw¹

mm

i

[-#

ii

f;

■i

p

I

m

■

11

;• %

m

m

i I

Wm

⁷il

Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze na Wawelu.

tak pi-

i Anna pozostała w Wiedniu, aby odebrać tam wychowanie, odpowiednie przyszłemu jej powołaniu. Uradowany tern Maksymilian posunął się w uprzejmości swojej względem Jagiellonów tak daleko, że, chociaż miał dwóch wnuków, adoptował króla Ludwika i mianował go generalnym wikaryuszem świętego państwa rzymskiego. Jeżeli traktat małżeński zapewniał niepospolite dla Habsburgów korzyści, jeżeli otwierał im widoki osiągnięcia korony czeskiej i węgierskiej, czemu słabowity Ludwik długo przeszkadzać nie mógł, tr adoptacya dziewięcioletniego Jagiellończyka i przekazanie mu władzy namiestniczej w cesarstwie, w gruncie niemające żadnej prawnej podstawy, było obliczone chyba na łatwowierność Władysława i Zygmunta i na obałamucenie dygnitarzy polskich i węgierskich, którzy, nie zgłębiając prawno-politycznych stosunków niemieckich, przyjmowali w dobrej wierze to, czem cesarz, bez przyzwolenia elektorów Rzeszy i członków swojej rodziny, nie mógł rozporządzać. Dla Polski było to, co prawda, obojętnem. Zygmunt I zadowalał się ustępstwami w sprawie moskiewskiej i pruskiej, ale i pod tym względem nie były korzyści znaczne, bo, jakkolwiek Maksymilian ściśle i sumiennie zobowiązania, przyjęte na siebie, wypełnił, jakkolwiek i w Moskwie pośredniczył, i Albrechta do złożenia przysięgi nakłaniał, a ani jednemu, ani drugiemu otuchy nie dodawał, nie uniknęła Polska mimo to wojny pruskiej i nie uwolniła się od dalszych zatargów z kniaziem Wasylem. Że król Zygmunt I za taką cenę abdykował z polityki dynastycznej w Czechach i w Węgrzech, tego za nieszczęście nie uważamy, bo mieszanie się do spraw czeskich i węgierskich przyniosło nam dotąd więcej straty, niż korzyści, ale że to uczynił w chwili, kiedy, po zwycięz-twie pod Orszą, wypadało nie bawić się w dyplomacyę, lecz uderzyć całą potęgą na Moskwę, dowodzi, że zwątpił za wcześnie o sile narodu i o własnej swojej energii. Przyczynili się do tego zapewne niemało najbliżsi jego doradcy, Szydłowiecki i Tomicki, i oni też mieli zebrać wnet obfity plon za zasługi, oddane cesarzowi. Szydło-wiecki, jak sam zeznaje, otrzymał od rodziny habsburskiej 80,000 dukatów, a król mianował go, za wstawieniem się Maksymiliana, wojewodą i starostą krakowskim, nie odbierając mu kanclerstwa, co już wprost ustawom obowiązującym się sprzeciwiało i raziło tern więcej, gdy Drzewiecki, uzyskawszy biskupstwo kujawskie, mniejszą pieczęć złożyć musiał. Tomicki, o ile wiemy, wyszedł na razie z próżnemi rękami, ale niebawem został biskupem poznańskim, a następnie krakowskim.

W drugiej połowie sierpnia, po dwutygodniowej podróży, dla nieustających deszczów wielce uciążliwej, powrócił Zygmunt I do Krakowa i zastał tu smutek wielki. Królowa Barbara, tak bardzo ukochana przez niego i uwielbiana przez naród cały, zapadła ciężko na zdrowiu z winy nieumiejętnych lekarzy i żadną miarą sił już odzyskać nie mogła. Po długich cierpieniach umarła ona dnia 1 października roku 1515, zostawiając dwie córki, z których młodsza Anna niebawem poszła za matką, druga Jadwiga zaślubiła Joachima, margrabiego brandenburskiego. Nieutulony w żalu swoim król kazał pochować zwłoki Barbary w nowo wybudowanej natenczas wspaniałej kaplicy Zygmuntowskiej. Po tej pierwszej, najcięższej stracie nastąpiły wnet inne, śmierć w otoczeniu królewskiem obfite zbierała żniwo. Pomarli, jeden po drugim, najwierniejsi doradcy Zygmunta i współuczestnicy jego reform skarbowych, Bethman, Piotr Salomon, Jerzy Turzo, rajcy krakowscy, podskarbi Kościelecki, a wreszcie i siostra Elżbieta, wydana niedawno za Fryderyka, księcia lignickiego, król węgierski Władysław (*j* 1516 r.). Król musiał się czuć dziwnie osamotnionym i zbolałym, i niemile zapewne dotknęły go plany nowych związków małżeńskich, jakie mu przez Macieja Drzewieckiego przedkładał Maksymilian. Odpowiedział wtedy, że po śmierci ukochanej żony o powtórnych ślubach myśleć nie może i że jest zajęty zresztą wojną moskiewską. Ale cesarz nie zaniechał swoich zabiegów. Raz pozyskawszy sobie Zygmunta, pragnął on go jeszcze ściślej z rodziną habsburską połączyć i ofiarował mu w roku 1516 przez posła swego Szwichowskiego dwie księżniczki do wyboru: wnuczkę własną Eleonorę i Bonę Sforzę, której matka Izabella była córką króla aragońskiego Alfonsa. Pierwsza miała 300,000 dukatów posagu i widoki na sukcesyę we Flandryi i Burgundyi, za drugą obiecywano 200,000 dukatów wiana, a po śmierci matki jeszcze pół miliona. Zdania senatorów, których król o radę pytał, były różne, większość jednak oświadczyła się za wnuczką cesarską, ale, kiedy ani stany flandryjskie, ani matka Eleonory zgodzić się na związek ten nie chciały, zwrócił Zygmunt afekt swój ku Bonie. Zachwycająca piękność księżniczki sprawiła na nim głębokie wrażenie, senatorowie obliczali korzyści materyalne, które związek ten miał przynieść. „Księżna Bona“ sał Drzewiecki—„zkąd rodem i co za osoba, nie jest mi wiadomem, lecz jest znakomitą dla znacznego posagu“. Podobnie sądzili zapewne i inni, jeden tylko Laski, który tymczasem powrócił z Rzymu, ozdobiony godnością legata stolicy apostolskiej (legatus natusj, nakłaniał króla do małżeństwa z księżną mazowiecką lub jej córką, zabiegi jego pozostały jednak bez skutku, wpływ habsburski, popierany przez Szydłowieckich i Tomickiego, zwyciężył, i w końcu sierpnia roku 1517 wyjechali w poselstwie do Włoch Stanisław Ostroróg, kasztelan kaliski, i Jan Konarski. W Marigliano, gdzie Bona mieszkała, spisano umowę przedślubną, posag oznaczono na 100,000 złotych, wyprawę ceniono na 60,000 złotych. Dnia 15 kwietnia 1518 roku witał Kraków przyszłą swoją królowę, w kilka dni później odbyły się wspaniałe uroczystości weselne i obrzęd koronacyjny, którego dopełnił prymas Jan Laski. Nowa pani wprowadziła nowe na dwór polski obyczaje. Włoszka w całem tego słowa znaczeniu, Włochami otoczona, stała się Bona krzewicielką włoskiej cywilizacyi w Polsce. Grunt do tego posiewu był od dawna już przygotowany, bo i Zygmunt sam słynął z zamiłowania do muzyki i architektury, bo i jego pociągała blaskiem swoim owa kultura „odrodzenia“, rozwijająca się wspaniale na półwyspie Apenińskim. Otoczony bezustannie prawie lutnistami i śpiewakami, opłacający, pomimo skromnych swoich dochodów, po królewsku prawdziwie znakomitych wirtuozów J), sprowadza on w roku 1512 na swój dwór słynnego architekta Włocha Franciszka i odbudowuje wspaniałe zamek królewski na Wawelu, ozdabiając go krużgankami w włoskim stylu. Przykład króla naśladują możni panowie, Szydłowieccy, Kmita, Bo-nar; naśladuje zamożne mieszczaństwo krakowskie; dawna prostota Jagiełłowych czasów ustępuje miejsca wykwintnym wymaganiom nowej epoki. W takim sta-rnatach swoich Krzycki, podziwiający niedawno jeszcze cnoty królowej Barbary, ustępuje jej kaprysom roztropny Tomicki, ubiegają się o jej łaski przyszłe gwiazdy kościoła polskiego, lekkością obyczajów zbliżone do humanistów, a w kwestyach wiary skłonne do tranzakcyi i ustępstw. Szerzy się w ten sposób niewątpliwie ogłada, widoczna w obyczajach i w literaturze, ale upada zarazem dawna surowość zasad i dzielność cha-

'©

ssr - i

Lśs.

»<&■

mm

li

»i

~~

Pil

mm

TM

UH

ai

'■

11 Ali I

i mm

Kwili li

TMll¹

Odrzwia pokojowe w zamku w Piotrkowie. (Z początku XVI w.)

nie zastaje Polskę Bona, olśniewająca męża i dwór cały urokiem swojej piękności i niepospolitem wykształceniem. Ku temu słońcu nowemu więc zwraca się wszystko, co cywilizacyę italską przyjęło, zwracają się szczególnie wychowańcy humanizmu, wielbi Bonę w epigra-

1 Wirowski w Krakowie, słynny z gry swojej na klawi-cymbale, pobierał od królewicza za jedno posiedzenie dwa dukaty.

rakterów. Toż nic dziwnego, że w ważnych kwestyach politycznych i religijnych, o których nam mówić przyjdzie, główną rolę odgrywają nie zasady, lecz względy na korzyść chwilową.

Stosunki z Tatarami, Turkami i Moskwą. — Kozacy. — Sejmy. — Wojna pruska. Niemałem dla Polski szczęściem było wśród tych zawikłań dyplomatycznych i burz wojennych zachowanie się Tatarów. Pobici pod Wiśniowcem, zaniechali oni na czas dłuższy swoich napadów, ograniczając się do mniejszych wypraw, które szczęśliwie odpierał Jan Tworowski z garstką zacięż-ityeh żołnierzy. Ale w roku 1516, pomimo podarun-

Giraja, po ziemiach ruskich. Założywszy, podobnie, jak dawniej, obóz główny pod Baskiem, gospodarowali oni bezkarnie po województwie ruskiem, bełzkiem i lubel-

te%

{■

HŁ. !?

■ ."'Sp„

,x§§*:

■Ł-

lit

• X|

%T?£.r -*

>S

fój

:F

PP

s»

. <£■«?

■*.

ii

•;

■: -łP-

fff m- : #5«P

nmklpp

fcsssswsw

■K/ JlBP**' - ⁴

I!j

r/

;|V

§H

ii

ii

HiPl

IIP

Jp

Kiffli

mmm^

itiilSilf

r,

ii

i -J

P:i

i¹!

Hi

§§

flifllgl

II/MI ni KPiii

ii

Wmm

ii—

mmmmm

mmi i

fi

rn

P:

mm

mmmm

jsN

llilt

i-i

i iiłm

i •: j®

asm

ES

i:'¹

t\

i"

ii--i

Ti

s'--:rv. —. *

ii

.    j*

V;

;.<■

iS*

Matka Boska Jackowa. (Płaskorzeźba z XVI w. w katedrze w Przemyślu.)

ków, jakie król posłał Mengli Cirajowi, i pomimo uroczystych obietnic chana, że całą potęgą swoją zwróci się na Moskwę, rozlały się ogromne hordy tatarskie pod wodzą czterech „carzyków“, siostrzeńców Mengli skiem, zapędzali się aż nad Wisłę i zewsząd uprowadzali łupy niezmierne i ilość jeńców tak wielką, że ją współcześni na 50,000 szacowali. Marcin Kamieniecki, wojewoda podolski, Tworowski i Stanisław Lanckoroń-

___

fcSS.''

i,

lii -:H

asa

*4    *//'. fjfc#

4 -4

;i«

~W

W

■ '

'■i-M-saSm

?sM5|ia »€i -.-Si,-    ,

■ils

|f!::t; <;

V'K r?;V 1-*<W '>»V ^

ii.;

4|5 >«

4f?h $?<#?%■ >,wf

«& Ii ■ ;

;n

IVY

IggSP

;'X

W IM;

fi

j||l|

%?

•:

i§4

/4

;P4

JiŚfl

w.

El

El®?

&%

fet

*0:4    %4'Ą%

^' /

H £#f?4, PvP^-^

r- 7

X.

#®Sr: •

4££&BBb

14

&w^

Ił

44

•-«

S*

ii

% i ri

Wf

g||

anre

f/ a

Pi

fifc,

=««**

\\

: [<.ylwl

114 v<i; m

4'-

y#

Ml

1 UT

!#■

nm

jPC;t4t

4$

4$;

<4

xi

i ti r:^

ii &&

BUl;

gft'-

yr:

’*'] ; i;4’

- p . ■ pr—t~-^

•' *-. ^,£W{

'~    saka '* -\    / y mr^Jar -'/. ’ /$

\r r f

i\

rl

mrnm*r

▼i

> ’* ■

-m

l>.

lii

02C£~~*

url

ri iR9h

‘-r

Jj’

• X‘gf

sd i 8

7m

V:

<* 1

14'

ir^

mm^

_..4i

fi

/i

\|;c-7S| „1M-T ł'T#SSks^|!

i ;r:-

i .*]

0^'

\r ' V ¹ 'li

!l r,| Ą I

««" ■ -

ii

fi Sfpi I ■'

wiK?i;55j3E

jf-.- ■>

lifflM

?SS

II :1

■*

*?M

/-

'ii

s.

glggir

?x

' ■ 4.J

., ; •: ■' - •>

t L~-i '1' -rr“_Y V.’

a;

Wnętrze kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze na Wawelu.

AJ

id

...

fi

Ha

. i..».    >

ski gromili wprawdzie drobniejsze oddziały najezdników pod Trembowlą i Podhajcami, ale główne siły polskie pod hetmanem Firlejem, liczące, co prawda, tylko 2,000 koni, przyszły za późno i nie śmiały zresztą stawić czoła tak przeważnemu nieprzyjacielowi. Król, który bawił wtenczas na Litwie, srodze dotknięty spustoszeniem krajów ruskich i wiarołomstwem tatarskiem, w^ysłał

ILI;?

Ubiory z XVI w.

(Podług obrazu w kościele św. Katarzyny w Krakowie.)

posłów do Krymu, skarżąc się i gorzkie czyniąc wyrzuty Mengli Girajowi. Chan, jak zwyczajnie, zwalał winę na nieposłusznych „carzyków**, którzy bez jego wiedzy i wroli Polskę najechali, i zobowiązał się uroczyście do wyprawy na Moskwę. Jakoż rzeczywiście spustoszyły hordy tatarskie niebawem kraj moskiewski aż po Okę i powracały z bogatym łupem do Krymu, kiedy w pobliżu źródeł Donu dopadły uchodzących wojska moskiewskie. Wywiązała się zacięta bitwa, w której Ta-tarzy świetne odnieśli zwycięztwo i całą zdobycz w stepy swoje uprowadzili. Zdawało się, że bisurmani teraz oszczędzać będą Polskę, że zwrócą oręż swój w stronę moskiewską, ale wnet nadeszły wiadomości o pojawieniu się Tatarów nad Dnieprem. Król przedsięwziął stosowne środki obrony, upomniał mianowicie starostów pogranicznych, aby się mieli na baczności, i na zjeździe szlachty w Mielcu przeprowadził uchwalę wzmocnienia załóg kresowych nowym zaciągiem, liczącym 1,000 koni. Środki te energiczne i gotowość księcia Konstantyna Ostrogskiego, który wołyńską szlachtę powołał pod broń, przestraszyły Tatarów do tego stopnia, że napadu zaniechali, ale niebezpieczeństwo mimo to nie ustało wcale.

Stosunki na tem pograniczu tatarsko-tureckiem były tego rodzaju, że co chwila można się było spodziewać katastrofy. Bo jeżeli z jednej strony Tatarzy, niezbyt ściśli w przestrzeganiu traktatów i sąsiedzkiej przyjaźni, czekali tylko na sposobność do grabieży i napadu, to i ludność, po stronie polskiej osiedlona, odpłacała im, ile możności, gwałt gwałtem, rabunek rabunkiem. Tak zwrnne „dzikie pola*¹, step bezbrzeżny od ujść dnieprowych aż po Kijów, gdzie niegdyś koczowały hordy Pieczyngów, Połowców i Chazarów, gdzie

kopców granicznych nikt nie stawiał, były schroniskiem dzikich zwierząt i włóczęgów wszelkiego rodzaju. Błąkały się tu szczątki owych plemion tureckich i mongolskich, Berendeje, Turki, Czarne Kłobuki, Czerkasy, awanturnicy i wywołańcy z Litwy, Rusi i Polski, je-dnem słowem, szumowiny społeczeństwa, szukające w stepie swobody i zupełnej niezależności. Im bardziej okolica była odległa od siedzib ludzkich, tern swobodniejsze bywały warunki życia; u dolnego Dniepru, na t. zw. Niżu, każdy był sobie panem, urządzał się, jak chciał, danin i podatków nie płacił nikomu, zwierzchności nie uznawał nad sobą żadnej, bezpieczeństwo pokładał w orężu. Dalej ku północy były już stosunki inne, kraj więcej cokolwiek osiadły, blizkość miast i jaka taka organizacya zwracały ludność tę do zajęć pokojowych, do życia bardziej uregulowanego. Początkowo koczownicy stepowi osiadali po jarach i uroczyskach; trudnili się oni połowem ryb, myśliwstwem, hodowlą pszczół, zjawiali się od czasu do czasu na targach w Kijowie, Czerkasach i Kaniowie i wchodzili w ten sposób bezwiednie w skład społeczeństwa, owianego prądem cywilizacyi. Nazywano ich przy końcu wieku XV pospolicie „kozakami“, strzeżono pilnie, gdy przychodzili do Kijowa, jako „ludzi swawolnych¹*. Nazwa była tatarska, jak świadczy Gwagnin, kozak oznaczał „chudego pachołka, który, zdobyczy sobie szukając, nikomu nie jest poddany, a za pieniądze komu chce służy**. Tak było zapewne dawniej, ale już w wieku XV, za króla Aleksandra, zaczęto kozaków ujmować w pewne kluby i podciągać pod zwierzchnictwo starostów czerkaskich i kaniowskich. Niezależność i samowola kozacka bowiem coraz dotkliwiej dawały się

Ubiory z XVI w.

(Podług obrazu w kościele św. Katarzyny w Krakowie.)

uczuwać rządowi polskiemu. Co chwila szły skargi z Krymu za napady i rozboje kozackie. Tu uprowadzili (Czerkascy) dziesięć koni i trzech ludzi, tam zabrali Tatara jakiegoś i stado wołów, ówdzie znowu, przeszedłszy Dniepr pod Tahinią, rozbili okręt Mengli Giraja i zrabowali go ze szczętem. Wszystko to narażało naprężone i tak stosunki sąsiedzkie i ściągało na kraje ru-

cc

o-

najazdami na Wołyń i Podole. Dla polityki Zygmunta było to junactwo kresowe wielce niewygodne. Mająe na karku Moskwę, Tatarów i zatarg z zakonem, pragnął on uniknąć wszelkich nieporozumień z potężną Turcyą. Od dawna już nawoływano w świecie chrześcijańskim do wielkiej przeciw Osmanom krucyaty, ale wiadomo, jak marne były te usiłowania. I Zygmunt

skie mściwe najazdy tatarskie. Poddanie kozaków pod bici na głowę, mścili się w latach następnych częstemi zwierzchnictwo starostów kresowych było zatem koniecznością polityczną. Jakoż na początku wieku XVI, około r. 1504, starostujący w Czerkasach i Kaniowie Seńko Polozowicz powściąga cokolwiek swawolę kozacką, karze rozboje, na kupcach przejezdnych popełniane, i, powołując się na stary obyczaj, reguluje obowiązki kozaków względem władzy starościńskiej.

i, ,

IM

\-

Jf

mi

Skrzyneczka na klejnoty królowej Bony.

(Skrzyneczkę tę przysłał papież Leon X w darze królowej Bonie podczas jej wesela i koronacyi w Krakowie w r. 1518.)

Podobne stosunki panowały także i gdzieindziej, nad Dniestrem, w ziemi podolskiej. I tu strzegły granic Rzeczypospolitej trzy grodowe starostwa: kamienieckie, latyczowskie i czerwonogrodzkie, ale i tu były na porządku dziennym najazdy pograniczne i rozboje. Zaledwie minęła owa straszna burza tatarska, która wyludniła województwa ruskie, kiedy Przecław Lanc-koroński napadł nad dolnym Dniestrem na pasterzy tureckich i znaczną ilość owiec uprowadził. Dopędzili go wprawdzie Turcy kolo Whdowego jeziora, ale, po-

był przedmiotem tych zabiegów dyplomatycznych, i jemu podsuwano kilkakrotnie przedtem, a teraz świeżo na kongresie wiedeńskim zaszczytną misyę złamania potęgi bisurmańskiej, ale mądry król i trzeźwy polityk wiedział dobrze, że usiłowania te, o których szczerze tylko stolica apostolska myślała, żadnego praktycznego nie odniosą skutku. Nie odrzuci! więc przymierza, jakie mu ofiarował Selim, następca Bajazeta, wznowił pokój ten za pośrednictwem Władysława węgierskiego, a i teraz umiał zażegnać burzę turecką i przedłużyć ro-

zejm dawniejszy na lat trzy w roku 1519 ¹). Ostrożność ta była zupełnie usprawiedliwiona nietylko obo-jętnem zachowaniem się mocarstw europejskich w kwe-styi wschodniej, ale i niebezpieczeństwem wojny pruskiej i moskiewskiej. Zdawało się z początku, że przy-

kongresie wiedeńskim, zerwał dawną przyjaźń z Moskwą i wysłał jako posła Baltazara Edera w roli pośrednika. Ale wielki kniaź, nie mogąc zrozumieć tej zmiany w polityce cesarskiej, wtrącił Edera do więzienia, a nielepszy-skutek miała także misya Zygmunta

liJt

u?

ii

HP

ii.-*

..

AA

■V.

l\

,;s

i.

[■

x fn~z.

ł M X*

A:J-S

|l

jy

/WY

:Jt'

OiM

uLŹSe,

X-'

■0

¥£M

mm

mm* m,

X,

ty

Ul j

\\l

fJT

|!

■m 'O /.

.....

.■

te

/if, '

1'

w.

fy*

0.

. *"x.    '•*•****(]

,-x

\\

*S.

111

►n

®8

/i

Orze! z kaplicy ^ygnąuntows^iej w katedrze na Wawelu.

jaźń z cesarzem i pośrednictwo Maksymiliana skłoni Wasyla do zawarcia pokoju z Polską. I rzeczywiście uczynił cesarz wszystko, do czego się zobowiązał na

Herbersteina, który wśród rozmaitych przeciwności w roku 1517 jeździł do Moskwy. Jedyną korzyścią tej jego podróży był ciekawy opis Litwy ¹), zawierający

J) Inyentarium etc., str. 144.

Commentarii rer. Moscoviticarum. Basileae, 1549.

zajmujące wiadomości o Glińskim. Wasyl temi nego-cyacyami nie dał się ani na chwilę odwieść od zaborczej swojej polityki. Wojska jego wpadały co roku prawie na Litwę, a jakkolwiek wyprawy te kończyły się zazwyczaj klęską Moskwy, którą gromili raz po raz

Maksymiliana, widząc pogrom Krzyżaków z jednej, a wzrost potęgi tatarskiej z drugiej strony, zgłosił on się z prośbą o pokój do Zygmunta i zawarł z nim w roku 1522 rozejm na lat pięć.

Zawikłania u wschodniej i południowej granicy

:?v-

;•

y'

mm

?.

f %

J /9f ¹

># - *

»an

V# «S

"■

rvi

Z M,

“j&y

W*~~    1

'4j

jfi

V-

*L

ii

i\

■ii

i v;i

&,/

\:

■:

pogoń z kaplicy ^ygmuntowskiej w lęatedrze na Wawelu.

Świerszczowski, Ostrogski i Boratyński, to Wasyl jednak do pokoju nakłonić się nie dał. Dopiero groźne postępy Tatarów, wielka ich wyprawa na Moskwę i straszliwe spustoszenie krajów moskiewskich usposobiły wielkiego kniazia łagodniej. Opuszczony przez państwa wywierały wpływ niekorzystny na zachowanie się Albrechta i Krzyżaków. Jakkolwiek opuszczony przez cesarza, nie poczuwał się wielki mistrz wcale do spełnienia swoich obowiązków względem korony polskiej, upomnienia Maksymiliana nie odnosiły żadne-

go skutku, i wojna była nieuchronną. Król jednak, zajęty sprawą moskiewską i obroną Rusi, odkładał krok stanowczy z roku na rok. Skarb, jak zwykle, świecił pustkami, dochody w Koronie wynosiły za jedenaście miesięcy (1518—1519) zaledwie 39,154 złotych, wydatki 39,211 złotych; hojniejszą o wiele była Litwa, bezpośrednio zagrożona najazdem Moskwy, dala ona bowiem w tym samym czasie z poborów 134,000 złotych, a na rok 1518 i następny uchwaliła poglówne z oszacowaniem dość Wysokiem. Książę Konstantyn Ostrogski np. płacił 100 złotych, biskup wileński 50 złotych. Ale właśnie rok 1519 przyniósł królowi cały szereg nowych i niespodziewanych kłopotów. Dnia 12 stycznia umarł cesarz Maksymilian, od czasu kongresu wiedeńskiego szczerze Polsce przychylny, a ze śmiercią jego upadła zarazem nadzieja ukończenia wojny z Moskwą i uspokojenia Prus na drodze pokojowej. Co więcej, zachodziło teraz pytanie, kto zasiądzie na tronie niemieckim, pytanie, nieobojętne dla Polski, bo od zachowania się przyszłego cesarza zależało poniekąd upokorzenie Albrechta i dalsza polityka Wasyla. Na ele-kcyę niemiecką zaś mógł i powinien był wywrzeć wpływ stanowczy król Zygmunt, jako opiekun małoletniego Ludwika, mający, podług „złotej bulli“, prawo głosowania w jego imieniu. Wykonanie prawa tego, w zastępstwie króla czeskiego, przedstawiało dla Polski niemałe korzyści. Wiadomem było bowiem, że o koronę niemiecką ubiega się dwóch kandydatów: wnuk Maksymiliana Karol, król hiszpański i neapolitański, i król francuzki Franciszek I. Dla widoków polskich był oczywiście Franciszek I bardziej pożądanym, bo można się było spodziewać, że, jako Francuz, będzie obojętnym na los zakonu niemieckiego w Prusiech, a nadto, zawikłany w sprawy Europy zachodniej i współzawodniczący z Karolem hiszpańskim i całą rodziną habsburską, będzie się starał o utrzymanie jak najlepszych z Polską stosunków. Z drugiej strony jednak przemawiały i za kandydaturą Karola względy także ważne. Już bowiem w roku 1518 zobowiązało się w Augsburgu pięciu elektorów, na życzenie Maksymiliana, oddać głosy swoje Karolowi, a pomiędzy tymi elektorami byli posłowie króla Zygmunta, który występował tu w roli opiekuna Ludwika. Nie dosyć na tein. W tym czasie jakoś umarła królowa neapolitańska Joanna i zapisała cały swój majątek, wynoszący pół miliona dukatów, matce królowej Bony Izabelli. Wydobycie tego znacznego spadku zależało w pierwszym rzędzie od króla neapolitańskiego Karola. Z tego powodu wysłał Zygmunt natychmiast do Hiszpanii znanego zaszczytnie dyplomatę i poetę 'łacińskiego Dan-tyszka (Flachsbindera), ale, zanim układy o egzekucyę testamentu Joanny się ukończyły, umarł Maksymilian, a dwór hiszpański nie miał przyczyny spieszyć się z de-cyzyą ostateczną, wiedział bowiem dobrze, że ów spadek neapolitański wpływać będzie niemało na zachowanie się Jagiellonów przy elekcyi niemieckiej. Położenie dworu polskiego zatem było, jak widzimy, bardzo trudne: za Karolem przemawiały dawne.zobowiązania i interes neapolitański, za kandydatem francuzkim wzgląd na sprawę pruską i moskiewską. A i Franci

szek nie zaniedbał także zabiegów o pozyskanie sobie głosu polskiego. Na początku kwietnia roku 1519 przybyli do Krakowa przebrani za kupców i pielgrzymów posłowie francuzcy z żądaniem, aby Zygmunt, w razie, gdy trzech elektorów oświadczy się za Franciszkiem, rozstrzygnął wybór na jego korzyść. Wzamian za to ofiarowali oni pomoc na wypadek wojny i korzystne związki familijne. Obok tego nie zapomnieli Francuzi i o brzęczących argumentach. Sprzedajność, panująca wtedy na wszystkich dworach europejskich, tłómaczy dostatecznie ich postępowanie, a że i ministrowie polscy nie byli Katonami, więc skutek zdawał się pewnym. Trafili do Szydłowieckiego x), który wziął 5,000 dukatów, w ten sam sposób pozyskali Tomickiego i Krzyc-kiego, ale mimo to musieli czekać na odpowiedź przychylną długo, bo król odniósł się tymczasem do dworu węgierskiego, aby zasięgnąć opinii stanów węgierskich i czeskich. W Budzie stały jednak rzeczy inaczej. Przypomniano tam sobie ów dokument adoptacyjny, wystawiony przez Maksymiliana podczas kongresu wiedeńskiego, i, budując na tej kruchej podstawie swoje nadzieje, postanowiono popierać kandydaturę króla Ludwika. Jeździło w tym celu poselstwo węgierskie do Wenecyi i do Rzymu, a ponieważ przyniosło ztamtąd tylko dość niejasne obietnice, więc nawiązano układy z Habsburgami, domagając się, aby Karol, a nie Ferdynand poślubił królewnę Annę. Dyplomacya austryacka zrozumiała dobrze znaczenie tych propozycyi. Do Budy pojechał Cuspinian, rozdał pomiędzy głównych doradców króla Ludwika 10,000 dukatów, i dwór węgierski przechylił się natychmiast na stronę Karola; jedni tylko Czesi trwali w opozycyi, zaprzeczając zarazem królowi Zygmuntowi prawa głosowania przy elekcyi. Wobec tak sprzecznych zdań i krzyżujących się interesów, postanowiono w Polsce ostatecznie poprzeć kandydaturę Karola i wyzyskać tym sposobem sytuacyę polityczną dla siebie. Z taką instrukcyą wyjechali posłowie polscy Maciej Drzewiecki i Rafał Leszczyński na elekcyę do Frankfurtu, tu jednak powstał spór pomiędzy poselstwem polskiem a czeskiem, i elektorowie przyznali prawo głosowania Czechom, którzy też głos swój oddali Karolowi V.

Niespodziewany ten obrót pogrzebał oczywiście wszystkie nadzieje Zygmunta. Jak długo bowiem nie było pewnem, kto w imieniu króla czeskiego głosować będzie, łudzono posłów polskich obietnicami, po wyborze dokonanym jednak oświadczyli radcy Karolowi, że do niczego zobowiązywać się nie mogą. Zaledwie wiadomość o tern niepowodzeniu doszła do Polski, kiedy od południa i wschodu nadbiegły nowe, bardziej niepomyślne wieści. Z Litwy donoszono o wielkiej wyprawie Moskwy, z Rusi o zagonach tatarskich, widocznie Wasyl, w porozumieniu z chanem perekopskim, zamierzał opanować Litwę i zmusić króla do odstąpienia Smoleńska i Potocka. Powodzenie miał też chwilowo znaczne. Wojska Wasyla, pustosząc i paląc wszystko, dotarły aż o dwanaście mil od Wilna, ztąd jednak co-

!) Lisbe Ksawery: Stosunek dworu polskiego do elekcyi Karola Y. Studia etc.

fnęły się, ścigane przez wojska litewskie. Tatarzy ! książę Konstantyn Ostrogski ku Sokalowi, gdzie połą-w lipcu, przeszedłszy Bug, rozlali się po województwie bełzkiem, ruskiem i lubelskiem. Wobec znacznej po-

czyły się z nim chorągwie polskie; razem nie było więcej, jak 5,000. Książę, zająwszy stanowisko nad Bu-

JI

Sjwe^rr-:

•{'4,

fi

lii

>s

wc

X’

-' . :/r.;- r.^.7

, ' '

F

L*.. ...... .■......_ -i - -■ ---^

J^ĘpMeęwfJfW* <vwV-(W    «gggg|3łB8??$ SSfii#?®

,':u^i' «ctF*tt33zri8zXr tT-y~w‘*tót

. v ......    ^ /:\w

*; ImL d- ■ :v i 'W

' - ■:■■}- -    ^ 'l.jg

*,. WifrttifysAsss.ą-:    *.—r-iC>r-'. . r * **—' - • ‘ -

3SS

“ssśr

>7

i ^

Ł; JiSS”

seww-w.. _. /£ ».m

a ; - ' .'■

|    s!

rf

. •s*śaS83**atstó

^S²²®³

| ' ■ ” .... !

1§|    * -•pjjg

Vj

S'| ^ ' pl: .a

:. r;^? siu.J-'<74’ ;U{Ł Jl

jl **"6yBS]§ - 13BI

g —f wE*-    zt ,j|y T-~V^ ‘i '••;- ~7':r.,. js~-

wt

li

T-"

■y

Przekrój kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze na Wawelu.

tęgi nieprzyjaciela, nie mogły rozproszone i nieliczne oddziały polskie przeszkodzić zniszczeniu. Dopiero przy końcu lipca ściągnął ze 3,000 Wołyńców swoich giern, postanowił tu oczekiwać nieprzyjaciela, na zmęczonego i obciążonego łupem uderzyć i klęskę mu zgotować. Położenie było dla naszych korzystne, od czo-

: i

1

iii

ii;

1

iii

1,

mm

; j

i i

IMI

PP'', ii! E

I liii! iii jilij1 i! iliiilllll ||;|i

wmmśjmtoi

liii!

—

" ;

i,.ni

fc

Biimy

H

^8

fcgi

,

¹ i - /

i!

gppsf^gj^

fcjpgrojlpf

hs=H£=

■i.

SsIaMife

L:'>;

:••

-—--s^ssm^ą

RB

i lin

i

= -■

m

i

m

x-

i

fi

; -X

Jillllllliilll

mmm

¹

ns

r^agąlb

:. .Ti

wm

• ¹ •■

r

5 S s

- •;

ls^sg>

mmsfc

i

mmmm

m

aa

sil

i

i - -

■i

\ ■

11

/i

r5ji

1

X

A:"'--..

m

ig

j{]

» 91

...

m

'3|

Rysował z własnego obrazu K. Mirecki.

ggp    p™

M

1

i

"SU

iii

■w

•lii!

1

lip

4 .^^SaSssgSlg

g i

.

:;'i!:!!

i'łi

jvj§!!

X

W?

ii

Ul

a

I'i

kg?

m

m

si

.

i

liii

■

X-

Li

!®y

Wf’

Im

m

1

fi

lll

!gfe

¹ i

;. ,i

- i

mim

SsjŁpI

m

Fj

h

II

■■!

I!

BBSSisl i

wmi

li lilii

IgXx

M

-;

Pi

jąrn

.

/l

xl

k

iii

i" *1

:

;

1

Wm

mt

m

'/

iż¹

i

mm

a

r *

gg

sam.

'Hi

Z -]Ą

5

l

,VJ

'V

mk

■

y

i

a

ł:^4

-■V- ...'i- :•;

['/,

i

xxi§i^ W- -_r IH=iLs

xx

X-

; .- -

r

«%ig|||p

:v x r-._\

•'*:=;

m

m

IZl_f

źrrr--_

m

5

i

4-/?f :li

mf

\

m

Wprowadzenie muzyki włoskiej na dwór Zygmunta Starego przez królowe Bonę w r. 1518.

i.

■

ii

iĘm#m

t V I .—■■■g^

'- w

dśil

m

m

'

■:

!«

PL

X; L;//. •: ż

i 3

5

■Jk

EJ

a

i^iiii

•VI

K®

l.'OL

mmm

y

Ki

KT

Wi

v

^.

i¹;

(s

w

1

i

i

©

i

Li

u/

Tl

mm

%

i ■

1

n

a

I

■iii

i

V

i

1

i

BR

i

$

w

as

ss

P*

FI

tfe

feM

m

m

Ś

iS-

Wi

WMl

wwii

m

i

r>

■■■liii

■ 1

W

MS

HI*

T:

V

v\

vr J

I

4

w=

ML

rai

3)

&

m

OL

A

L'!,

tę"'

B

r^s

fi

HM

Rffit¹ .

,y

1

1

; .

\

M

!l!l

w*

liii

:

w.

s;l

p

J

a

«

P

m

M

M

M

r\

ĄA

n

Wmi

1

jr

rś

W.

oia.

■0 '

-ii

W

k

f

i

*»<

U.

Jk,

3

m

1

rr

1

W ml

m

lir

'

r

'A

11

sm

1

f

I :

Or

wmm.

r

■■■■■■■

I

■

1

mm.

l!

i.

I

¹

a

2

I

Kj/*

•m.

i

ii

TT

W'j

I

w.

m

=

*.''

" v.

ggg

. |=\,

Wi

c \

v-'-Y -

i

m

• : j

i' ■

■

i?|

Ti

C? =u

• VSE^

A

Zesłanie Ducha św. na Apostołów. (Rycina z dzieła Baltazara Opecia z r. 1522.)

la bowiem zasłaniała ich rzeka, a zamek sokalski stanowił dogodny punkt oparcia. Niebawem nadciągnęli Tatarzy i, jak szarańcza, pokryli rozległe pola na lewym brzegu Bugu. Rycerstwo polskie, zapalone zemstą na widok ogromnego taboru jeńców, pragnęło natychmiast uderzyć na wroga. Ostrogski, widząc jednak liczebną nierówność sił, sprzeciwiał się stoczeniu bitwy; podług hatera nie zdołały powstrzymać młodzieży, gnanej am-bicyą i żądzą łatwej, jak się zdawało, sławy. Wtedy książę kazał sobie podać konia i dał znak do bitwy. W oczach nieprzyjaciela, stojącego spokojnie w szyku bojowym na lewym brzegu, przeszły hufce polskie rzekę i uderzyły na Tatarów w miejscu dla siebie najnie-dogodniejszem. Trafiono bowiem na gruzy i zgliszcza

Mm

BBSHfiilip

fi

/fy

gpąpBSfe

llif

Rh

ggfj

bp

■//a

iH

be

Si

ii

[§>££3gi!l

Igi

ras

as

łj

Dzwon Zygmunta I w katedrze na Wawelu.

(Na froncie dzwonu widnieje postać Zygmunta I, fundatora dzwonu: obok herby Polski i Litwy; poniżej nazwisko ludwisa-rza, który go odlewał; powyżej zaś napis następujący: D. O. M. ac Yirgini beatissimae sanctisąue Patronis suis, Sigismun-dus, Poloniae Rex, campanam hanc, dignam aniini operumye ac gestorum suornm magnitudine, fieri fecit. Anno 1520. Po polsku: Bogu i przenajczystszej Dziewicy, oraz świętym Patronom swoim, Zygmunt, król polski, odlać kazał ten dzwon, godny swym ogromem dzielności jego i spraw dokonanych. Roku 1520.)

jego zdania, należało czekać na Tworowskiego, który ze swojemi chorągwiami dążył na pomoc, i upatrzeć odpowiednie pole do bitwy, gdzieby, tak, jak to pod Wiśniowcem było, bagna i moczary przeszkadzały skupieniu i natarciu hufców tatarskich. Spodziewał on się także, że nieprzyjaciel będzie usiłował dostać się za Bug, że rozdzieli przytem swoje siły i że wtedy nastręczy się dogodna sposobność do zniesienia wroga. Ale wszelkie perswazye i zaklęcia osiwiałego w bojach bo-spalonego poprzednio miasteczka, gdzie chorągwie rozwinąć się nie mogły z powodu dołów i przeszkód rozmaitych, podczas gdy nieprzyjaciel, ukryty za płotami i węgłami niedopalonemi, zasypywał naszych gradem strzał. Widząc to Ostrogski przeprawił co rychlej swoich Wołyńców i rzucił się na wroga. Bitwa zawrzała z wielką zaciętością ze stron obu, ale kurzawa, wznosząca się z pooranych pól (było to 2 sierpnia), zasłoniła zupełnie prawie widok rycerstwu polskiemu,

cc

tak, że Tatarzy, rozstępując się zwolna, garść naszych dookoła objęli. Zaczął się teraz już nie bój, lecz rzeź straszliwa, Polacy, zapałem uniesieni, drogo życie swoje sprzedawali, mało który myślał o ocaleniu własnem. Fryderyk Herburt, który najwięcej bitwy się domagał, widząc teraz klęskę ogólną, zawołał: „Boże tego nie daj, abym ja przy mej miłej braci gardła nie miał dać“ i, z temi słowy rozpuściwszy konia, wpadł w gęstwinę tatarską, siekąc wokoło siebie tak długo, aż znużony pod szablami tatarskiemi ducha wyzionął. Obok niego padli także inni z gorętszych, zaraz przy owych opłotkach; wodzowie: Ostrogski, Marcin Kamieniecki, wojewoda podolski, i Stanisław Halicki, marszałek koronny, kiedy pogrom stał się powszechnym, uszli na zamek sokalski. Straty wojska polskiego były olbrzymie w stosunku do liczby, zginęło bowiem 1,200 ludzi, a więc czwarta część całego rycerstwa, ale i Tatarzy okupili drogo zwycięztwo, zostawiając na polu walki 4,000 trupów. Nie kusili się też wcale o zdobycie so-kalskiego zamku, lecz uszli co prędzej ze zdobyczą swoją do Krymu.

Wiadomość o klęsce sokalskiej pokryła żałobą kraj cały, a nieprzyjaciołom Rzeczypospolitej dodała serca i otuchy. Przedewszystkiem zaczął się krzątać żywiej Albrecht brandenburski. Nietajną mu była owa porażka dyplomatyczna, jaką posłowie polscy ponieśli we Frankfurcie, nietajnem usposobienie Karola V, który, zagrożony ruchem protestanckim w Niemczech i nieuniknioną wojną z Franciszkiem I, starał się książąt niemieckich pozyskać i do sprawy swojej przywiązać. Jasnem więc było wobec tego, że polityka nowego cesarza w kwestyi pruskiej na inne wejdzie tory i że przyjaźń z Polską, o którą się Maksymilian tak bardzo ubiegał, dla Karola V żadnej już nie przedstawia wartości. Pozyskawszy sobie wiadomym sposobem dwór węgierski i upewniwszy się co do małżeństwa z królewną Anną, nie potrzebował on pomocy Zygmunta, a w razie jakiejkolwiek opozycyi z jego strony mógł odnowić związki z Moskwą, wziąć w opiekę swoją zakon krzyżacki i nie dopuścić do wydania sukcesyi nea-politańskiej. Im bardziej zawisłą była Polska od cesarza i im więcej zależeć jej musiało na utrzymaniu przyjaznych z nim stosunków, tern śmielszym stawał się Albrecht. Nie myślał on już teraz wcale o wypełnieniu warunków toruńskiego pokoju, ani o ugodzie z Zygmuntem, lecz gromadził zapasy, sprowadzał działa, werbował ochotników i otwarcie gotował się do wojny. Król, który pilnie śledził wypadki w Prusiech i którego ostrzegały miasta pruskie o machinacyach krzyżackich, postanowił uprzedzić nieprzyjaciela. Powaga państwa i bezpieczeństwo ziem pruskich wymagały koniecznie kroków stanowczych i upokorzenia zuchwałego lennika. Król mógł liczyć przytem, tak, jak i Jan Olbracht, na poparcie całego narodu, bo wojna pruska, już ze względów ekonomicznych, była pomiędzy szlachtą bardzo popularna. Chodziło tu o utrzymanie związków z morzem Baltyckiem, o te ogromne korzyści, jakie dawały ziemianom stosunki handlowe z Gdańskiem i z miastami pruskiemi wogóle. Nie miał więc powodu król zwlekać i wahać się i, zwoławszy sejm do Torunia w grudniu roku 1519, wojnę rozpoczął. Niepomyślny stan skarbu, wyczerpanego do dna wojną tatarską, wymagał nadzwyczajnych poborów, bo doświadczenie uczyło, że wojna z zakonem, zasadzająca się głównie na obleganiu i zdobywaniu miast warownych, nie jest łatwą i musi być prowadzona systematycznie, bez przerwy i wytchnienia. Sejm toruński stanął też na wysokości swego zadania, uchwalając znaczny podatek: podwójne łanowe, czopowe, szos, i wkładając na duchowieństwo obowiązek przyłożenia się do podatku w połowie z dochodów od sum, lokowanych na dobrach ziemskich. Za tym przykładem poszły także stany pruskie, zezwoliły bowiem na akcyzę od słodu i miodu i podatek od gruntu, dochodu i patentów. Ale ofiarność ta nie była bezinteresowną. Tak, jak niegdyś, za czasów Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta, tak i teraz zażądała i uzyskała szlachta od króla, wza-mian za swoją powolność podatkową, znaczne ustępstwa i przywileje ze szkodą stanu miejskiego i włościańskiego. Niechęć do mieszczaństwa, objawiająca się tak wyraźnie w konstytucyach z roku 1496, nie straciła nic na swojej mocy i sile, owszem, wzmogła się może jeszcze bardziej od czasu, jak Zygmunt I politykę swoją skarbową oparł na żywiole mieszczańskim, jak w radzie królewskiej zaczęli przemawiać głosem stanowczym przy reformie skarbowej Bonarowie, Bethmano-wie, Turzonowie, Salomonowie i jak ubogi skarb publiczny zaczął się ratować pożyczkami u zamożnych rajców krakowskich. Powstało skutkiem tego pomiędzy szlachtą przesadne wyobrażenie o bogactwach mieszczańskiego stanu, powstała obawa, że mianowicie ci patrycyusze krakowscy, łaską i zaufaniem królewskiej silni, zrównają się powoli z ziemiaństwem i sięgną po te same przywileje i dygnitarstwa, które dotąd były wyłączną własnością rodów senatorskich i celem ambicyi sprytniejszych synów szlacheckich.

Pierwszym szczeblem do tego był zaś udział mieszczaństwa w sejmach i sejmikach, więc drogę tę najpierw zamknąć mu wypadało, należało wyrzucić mieszczan z pośród szlachty, gdzie zasiadali na mocy dawniejszych przywilejów. Pierwszy krok uczyniła ku temu szlachta krakowska w roku 1513 na sejmiku nowo-korczyńskim, usuwając ztamtąd burmistrza i konsulów miejskich, ale król, na skargę pokrzywdzonych, bezprawie to uchylił i mieszczaństwu krakowskiemu potwierdził uzyskane dawniej w tym względzie przywileje x).

Nie wydawało się szlachcie właściwem, wobec wyraźnej i stanowczej woli królewskiej, wznawiać ową kwestyę drażliwą na sejmie toruńskim, ograniczyła się więc do uchwały, na pozór mniej ważnej, a jednak wkraczającej znacznie w zakres praw miejskich. Kon-stytucya sejmowa postanawiała mianowicie, że urząd miejski szlachcica, schwytanego w mieście, nawet na gorącym uczynku, sądzić nie może inaczej, jak tylko w porozumieniu i ze współudziałem starosty. W razie

b Piekosiński: Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa. Tom I, str. 8. Kraków, 1885.

mm

€

y

J

>—

~^:~=

Bi

rs

m

^Arani

;- ■■ ■■■■— -. ■—

1

r j

£

fes

I

.

3/v

;

!

i

■

11

jj

■v

5

-

,■ J

tl

• i

\\

I

it

■'i'¹

Es

i

iii

%

W

m

Ili

liii

ji :/y V:/': V

ill

II

:

>-

Tvi

V

4.'.Hi

lUy

ZiA

i

:!:il

w

%

i

r>»

iii

iii:

ijiii-

hHPK

i

|

!

r-r.. -

!

i

L .

S,

ilBiilllliililll

■

:::

'

⁴-

m

m

f IM*

w m

■:\Ą

s

,v

z

*

•sen*'

Wlk

ii

T

mmmm

k

\

1

i

f I

r\

w

Yi

$

J

T

f'

:)

W

m

m

BHP*

mm,

RBK

W

p:-;:

Im

i

! ^

*.

■M

U

⁽ *

l

,'s

i", a

S

,y

Jfc

r-

igr

AS

NS-i -

■

£» i

91

i

JS

K

:l"

r

i*

H

1

-

ri

Pr¹

I

;|

ś-

pA

'm • -d!

W*!

V

&

W

rv

BB

IM

Vj

m

.

qi

W

'A

E

K

yĘ&n

1

fi

R

! ■

W

i

:y":

V

ii!

f £

pfll

pi

^3

V;f

i .

i

V

6

. ;

Hi

■

{

:r'

u.

:v

to,

,U:

lii

i

Si':

^V^^r->Vvv3®

i

n

3?

.'"X.

\

■i

i

a»»

L -Ti

&

rv

am\

H

s

"SSa

;\y

m

>-..

■

■<:

i

i

3 ?

gSĄ. •»

t£C

wm

1

SR

/

v ...

£

%

;

i

' ' .-Y

rj

i

A

nr,

VI

v.NA

ii

•rś|<

i

s:.-

i

>■5

MA

3

i

£

kś£

1

Al

a?

■

A

:SSi

1

ii

£

a

m

/ y

3

I

>1 $9

3:

■>

•>

M flmm

k -

m

>

V.

52

.3

■

■!

w

■gm

,

i

i

i

: 1

V"

m

fi

m

m

W&M

i

.

■•••••,

Br?

*■

1

:j

a

£C

m

tf/' .

fj

i

I

■

fam.

ii

i

I

mjJMm

J

'i;

i

■

■#

B

i

y/ffliilr1

fV'-f

•rv

rs

lv

X

l

.JkJ

.

i A

3!^

r j

\ A.

a

n

m

1

mmmm

"ti

Ii

I

psP?»S

SU

Si

Ni

PU

i’

.. ’

'

₄S

R.^

mmm

Hi

mm

i

ii

rj

■

;-• '

;v:

I

gUi!

f/MM

I

.

'■S ^

T

;..s

3

OflUl

iTu " -'

Wm mm.

B

Z obrazu Jana Matejki.

Wyciąganie nowo odlanego dzwonu Zygmunta wobec króla i dworu 1520 r.

przekroczenia tej ustawy burmistrz i rajca jeden mają być na gardle karani *).

O wiele bezwzględniejszym okazał się sejm toruński i następny bydgoski w roku 1520 dla kmieci. Znana uchwała pańszczyźniana sejmiku krasnostawskiego podobała się widocznie szlachcie innych województw. Skorzystano więc z chwili obecnej i postanowiono, że każdy włościanin obowiązany jest odtąd

robociznę, zwiększyli i mogą się wykazać osobnym na to przywilejem ¹).

Za cenę tych ustępstw doniosłych wytargował król na szlachcie, oprócz podatków, tylko jeszcze konstytu-cye, obostrzające kary na tych, co od pospolitego ruszenia się uchylali. Ustawa ta nie miała na razie o ty-I le praktycznego znaczenia, że wojnę pruską postanowiono prowadzić zaciężnym żołnierzem. Gromadząc ze

iii

..u

■■

Malowanie na stropie kościoła w Libuszy z r. 1523.

(Nad tęczą kościelną jest umieszczony następujący napis: Ecclesia haec depicta est sumptu honorabilis D. Johannis plebani in Libussa in honorem Omnipotentis et in honorem Nativitatis B. M. V. A. D. 1523. Po polsku: Kościół ten malowany został kosztem czcigodnego pana Jana, plebana w Libuszy, na cześć Wszechmogącego i na cześć Narodzenia N. Maryi Panny. B. P. 1523. Malowanie to przedstawia św. Wojciecha z wiosłem i drugiego św. biskupa, zapewne św. Stanisława.)

pracować dla pana dzień jeden w tygodniu z każdego łanu, jaki posiada. Obowiązek podobny istniał wprawdzie i przedtem, polegał jednak na prywatnej umowie pomiędzy właścicielem i kmieciem i nie był powszechnym, nie był ustawą określonym. Sejmy toruński i bydgoski rozciągnęły pańszczyznę na wszystkich włościan, z wyjątkiem czynszowników w dobrach królewskich, i to takich, którzy czynsz swój, wzamian za

>) Yol. leg. I, 179.

wszystkich stron pieniądze, ratując się pożyczkami, gdy pobory później dopiero wpłynąć miały, zebrał król tyle, że Mikołaj Firlej, hetmanem mianowany, wyruszył w pole na czele 12,948 ludzi.

Albrecht tymczasem, skoro tylko odebrał wiadomość o uchwałach toruńskiego sejmu, uderzył natychmiast na sąsiednie biskupstwo warmińskie i opanował

]) Tamże, str. 178 i 179. Porównaj zresztą D-ra M. Bo-brzyńskiego odczyt: Karta z dziejów ludu wiejskiego w Polsce. Kraków. 1892, str. 15 i IG.

Brunsbergę, najwarowniejszą twierdzę w tej stronie Prus. Na tem jednak skończyło się na długo jego powodzenie, bo Firlej, wyruszywszy z Torunia, zajął w styczniu i lutym roku 1520 Olsztyn, Iławę, Dombro-wno, Schónberg, Morungę, Lipstadt, Salfeld, zdobył Holland, warowny Kwidzyn i zmusił przez to biskupa pomezańskiego do poddania się. Naciśnięty w ten sposób mistrz krzyżacki słał listy błagalne do książąt niemieckich i do papieża, prosząc o pomoc i pośrednictwa. Tu jednak pokazało się, jak płonne były obietnice, któ-

licy swojej, ogołocony już ze środków pieniężnych i opuszczony przez Niemcówr, nie widział on innej drogi dla siebie, jak poddanie się królowi polskiemu. W tym celu, oświadczając się z gotowością złożenia przysięg’, prosił o zawieszenie broni, a gdy na to Polacy się zgodzili, pojechał do Torunia. Tu przez dni jedenaście trwały układy, wreszcie, gdy wszystko już postanowiono i nazajutrz miał się odbyć akt uroczysty złożenia hołdu, nadeszły wieczorem do Albrechta listy od komtura królewieckiego, donoszące, że 4,000 lands-

)£(Ll1l$ f$Ai6    'J)uctr$    O me, fLufsu Z.?-

pnftMuu>fli' cjuibuj tyfjndU' ^cneiA.li ^rwucifij    tcyttynul Ojiynciofo - j$tho (j>yt rć Wpij

5M.frrt.mei4.ru>    C/^e* tiCn    t Sc^CajcuiaS ejloffoz m ^ne\tj 3/f    £jua’^ Aj*

jjymiAS d: >h, tfjccfa mtmc in-tb. f [c uau/iiimJ ra n o {i ta yieccejs^a-te /    dóCnt abuujĄ

tł ^rvt>(ju} ćiSCH&imu-5 a Sumom j&urf** fas-tum fejCaajć rtt* 7u yu.ttj„ tijjtid    ZccC,

UrittContS ac -vi (La. J*'U\ (ijCy a.cj Lje^u,jcy tn, ^iftiictu    /u*' o/jlupUzirum. /~

MV    tcwbnhtbW) ch    JJ0f/ Jo<n0£L*i4. J? 20 u^ dr fjabic t&riJ&w.    tlnd- t\r    ~JiOfficleJr    ha.fv^

$exayCru4    yn**4 lA- a*nts/L ^cctyUS <jf 'm lf^    C,e*t&***)    wl #-j>

i ca muf te no ie

u) exUi}ct*X^ZfC£'

Jj/cUUty

'T>\ctfar* \ZvLLcl •M4 J t etui    ucuihS

itiAotij d siUAsWtr a t\Ą

CiA^yy) 0tnl

TS-

oitu*ua

LOut~

'd ir ti Cle

i-it) h4

(rvt^j qj- $'\A\<juhjS    Ac Otm |ui4- y l O jj

C [oaujntais/' A.J?

LtłłOrH'

pCCuy,

Ant va i *urr 6

dr o

eituio

■V yr a ó cimunu

S MA*t*l

aLa fed (o ta.ltyn-

CtL$ oh j-pJ    jfo^

ćjUA^udł+rt,

9Ar h

T-Ct> fcfhm o fU«    vu^Pwj/b

^tiiA    cvn-te j^flu+n P A/^^-P

(Lf P,IX    '

f/l

ylts%A.Asu(L. tjpCo

fpm

l lece^turu

ft,

5 Ft^ni

mu

Ci St+v)

ty~LCun\

v*\ junuL foli-

r*

r-

wi ^iirut

syu a*.

fe-yicCuyua-Zs viff 'ojj ć

ire+yfie fz+ur&Uust/ a*uF tsuA:    C**lilJ

yruhbuj c/y !*u &ayyovJu*v) /PaJu*v Anisno do nu JMUłetf O    '\j\.jtfst\ O tdlr\ o

^'-'jo rV/W&A# rt'ŁsHydkfj -y^ńofuiu^ TCit tAf/jp

O    yii.    ^/~sj\<cca.au^ a,—^—’

io cie,

pCl/ynf^ /

unc.

O) v» A

0VlC>

Dokument ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza, z r. 1523.

remi go karmiono. Zamiast spodziewanych posiłków, zaczęli książęta przez posłów swoich traktować z królem polskim, ale ani konfereneya w Toruniu, ani pośrednictwo stolicy apostolskiej, ani osobiste wstawienie się księcia lignickiego i Jerzego, margrabiego brandenburskiego, nie odniosły pożądanego skutku. Tymczasem Krzyżakom wiodło się coraz gorzej: poraził ich pod Preussmarktem Secygniowski Stanisław, książę mazowiecki, wziął Liche i Lecko, Kryski zdobył Nidhorg, Firlej wreszcie z glównemi silami, zająwszy Brandenburg, podstąpił pod mury Królewca. Albrechtowi pozostała tylko Sambia i Hinderlandia. Oblężony w sto-

knechtów niemieckich nadpłynęło z Lubeki do Sambii i że w- Niemczech gotuje się wielka przeciw Polsce wyprawa. Uradowany tym niespodziewanym obrotem rzeczy mistrz, za nic sobie mając przyjęte co tylko zobowiązania, zażądał od króla glejtu na powrót do Królewca, a Zygmunt, jakkolwiek miał wszelkie do tego prawo, aby wiarołomcę i zmiennika zatrzymać, z lekceważeniem i wzgardą pozwolił mu odjechać. Przyjechawszy do Królewca, wsparty owemi posiłkami nie-mieckiemi, zaczął on uzbrajać ludność wiejską i do rozpaczliwiej gotować się wTalki. Wobec tego radzono w obozie polskim nad dalszem prowadzeniem wojny;

*rA^>

ml

r£2

*śmt>

<ś§

^0?

--ii

?i

i on

\.

[Br

Wmi

/o

sf/!

\r

0M1

ta

5B.ffęps

%pte

PS

"af-

*A

'H

Wwni

gggfc

nmn.

*»

Średnia pieczęć Janusza, ks. mazowieckiego.

»*$

=£2

Średnia pieczęć ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza.

odzywały się głosy poważne, aby całą potęgą iść do Sambii, wydać tam bitwę nieprzyjacielowi i w ten sposób za jednym zamachem wojnę uciążliwą i kosztowną ukończyć. Na nieszczęście, projekt ten nie znalazł należytego poparcia w radzie królewskiej, i Firlej otrzymał rozkaz dobywania Rrunsbergi.

Przedsięwzięcie to było bardzo trudne, bo miasto, opatrzone liczną załogą, otoczone murem niezwykłej grubości i mające bezpośredni związek morzem z Sam-bią, broniło się uporczywie, a Albrecht mógł tymczasem poza plecyma armii polskiej, zajętej oblężeniem,

prowadzić wojnę podjazdową. Jakoż rzeczywiście podstąpi! on natychmiast pod Ressel, odparty tu i pobity przez Secygniowskiego, zwrócił się nagle na Melsak, opanował to miasto i przez zdradę rotmistrza Radwan-i kowskiego zajał Ornetę. .

Niepomyślne te wiadomości z pola walki zrównoważyło cokolwiek zwycięztwo, jakie odniósł w tych czasach rotmistrz Trzebiński nad Tatarami, i radosna nowina o narodzinach Zygmunta Augusta dnia 1 sierpnia 1520 roku. Król, który z takiem upragnieniem

-a

Ii

■lj

)77

■i

li¹¹

■V:

A''

liii/

II

P W.    *\

'A

HQ

'i

Pieczęć Anny, ks. mazowieckiej, matki Stanisława i Jan usza.

Rzeźba w kamieniu na jednym z domów w Tarnowie z r. 1523.

oczekiwał męzkiego potomka, zajął się teraz z podwojoną energią sprawami wojennemi. Kiedy w połowie września nadeszła wiadomość, że owa dawno zapowiedziana wyprawa niemiecka zbliża się wreszcie do gra-dopilnować. Szlachta zbierała się leniwo, a tymczasem Niemcy pod Szombergiem przeprawili się przez Odrę koło Frankfurtu 6 października i zdobyli słabo obwarowany Międzyrzecz. Zdawało się, że ztąd pójdą

jj£

'■

ił

mmmm

agm

w-

Wmmk

SpHStfifl

mmMr

miHg

Bi

”:~5

r»

r*

|ni

ii

ft:

lH

Mikołaj Kopernik.

Z portretu, znajdującego się w obserwatoryum astronomicznem w Warszawie.

(Na tle obrazu są dwa napisy: 1. D. Nicolaus Copernicus, Doctor Et Canonicus Warmiensis, Astrononius Celeberrimus, natus est A: 1473, obiit A: 1543, 11 Junii. 2. Non parem Paulo veniam Reąuiro Grati(a)m Petri necpue Posco sed quam in crn-cis ligno dederas latroni sedulus oro. Malowany na desce dębowej. Na odwrotnej stronie deski przyklejona jest kartka z napisem: Obraz ten, pochodzący z galeryi obrazów w Królikarni, darował w roku 1854 dla obserwatoryum Ksawery Pusłowski.)

nic polskich, postanowiono wojska zaciężne obrócić przeciw Krzyżakom, a najazdowi niemieckiemu stawić czoło z pospolitem ruszeniem Wielkopolan. Król powołał wiciami szlachtę wielkopolską do Węgrowca i udał się sam do obozu, aby przygotowań wojennych prosto na Poznań, król więc wysłał 1,000 piechoty na wzmocnienie załogi poznańskiej i sam gotów był, na pierwszą wieść o oblężeniu, pospieszyć na odsiecz. Ale Niemcy, dowiedziawszy się o pospolitem ruszeniu pod Węgrowcem, zwrócili się w lewo, przeszli Wartę pod

Skwirzynem i przez Nową Marchię dążyli do Prus, aby się z Albrechtem połączyć. W marszu tym spotykały ich co chwila niespodzianki. Okrążeni zewsząd podjazdami polskiemi, tracili oni wielu ludzi w drobnych potyczkach, w których odznaczali się dzielnością i sprawnością rycerze jerozolimscy, Przecław Lanckoroński i Andrzej Tęczyński, a chociaż udało im się zająć Chojnice, Starogród i Tczew, to musieli zaniechać przeprawy przez Wisłę wskutek dzielnej obrony Jana Koście-leckiego, starosty malborskiego. Król bowiem, odgadnąwszy plan Niemców, rzucił Kościeleckiego nad Wisłę, aby przeszkodzić połączeniu Szomberga z Albrechtem, do Gdańska wysłał 1,000 jazdy pod dowództwem Zaręby, wojewody kaliskiego, i piechotę pod doświadczonym Sztorcem, sam zaś z główną siłą, 40,000 ludzi, wyruszył do Bydgoszczy w trop za wojskiem niemiec-kiem. I Albrecht także, uwiadomiony o zbliżaniu się posiłków niemieckich, uczynił wprawdzie dywersyę ku Heilsbergowi, ale, odparty przez Secygniowskiego i zagrożony od prawego swego skrzydła, nie odważył się na marsz ku Wiśle, z obawy, aby go Polacy we dwa ognie nie wzięli. W takiem położeniu, po nieudanej przeprawie pod Tczewem, nie pozostawało Szomber-gowi nic innego, jak zwrócić się na Gdańsk. Miał on, o ile przypuszczać można, nadzieję niejaką, że Gdańszczanie, albo przestraszeni, albo z sympatyi dla Niemców, otworzą mu bramy miasta, omylił się jednak zupełnie, bo mieszczanie, wsparci posiłkami polskiemi, przygotowali się dobrze do obrony. Więc, chociaż Szom-berg, rozłożywszy się obozem na górze Biskupiej, przez dwa dni mocno ostrzeliwał Gdańsk, nie zrządził tern szkody murom, a sam, przeciwnie, od artyleryi miejskiej dotkliwe poniósł straty. Spóźniona pora roku, deszcze i chłody listopadowe, brak żywności i wiadomość o zbliżaniu się wojska polskiego pod Mikołajem Firlejem, którego król w 7,000 wysłał na odsiecz Gdańskowi, skłoniły Niemców wreszcie do odwrotu. Tu jednak czekała ich dopiero największa klęska, bo nietyl-ko Firlej ze swoimi, ale i Zaręba, wypadłszy z Gdańska, siedzieli Szombergowi przez całą drogę aż do Lauen-burga na karku, nie dając mu spoczynku, ni wytchnienia, tak, że zaledwie szczątki wojska niemieckiego powróciły do swej ojczyzny.

Albrecht zdawał się mało troszczyć o los swoich sprzymierzeńców; kiedy landsknechci Szombergowi ginęli pod szablami polskiej pogoni lub pod kosami mściwych Kaszubów, kiedy Firlej odbierał Niemcom Chojnice i inne miasta, podchwycone na początku wojny, on obchodził wesoło zapusty w Królewcu, wyprawiał się po raz trzeci pod Heilsberg i znienacka chciał opanować warowny Elbląg, a gdy ani jedno z tych przedsięwzięć się nie powiodło, zaczął przez księcia lignic-kiego i brata swego Jerzego traktować o pokój. Położenie zakonu było prawdziwie rozpaczliwe: mistrz nie miał ani wojska, ani pieniędzy, posiłków z Niemiec spodziewać się nie mógł, a podjazdy polskie pod Secy-gniowskim i Aleksandrem Iłowskim srodze pustoszyły ostatnie jego posiadłości i zdobywały słabo obronne zamki jeden po drugim. Zdawało się, że za chwilę oręż polski położy kres panowaniu Krzyżaków, że

sztandar polski powieje z murów Królewca, że Zygmunt I naprawi błędy Kazimierza Jagiellończyka... Nadzieje te zawiodły, niestety, król zawarł z Albrechtem czteroletnie zawieszenie broni w Brześciu kujawskim d. 22 marca 1521 r. Skłoniło go do tego kroku prawdopodobnie niebezpieczne położenie rzeczy na Wschodzie. W roku 1520 umarł Selim I, a na tron turecki wstąpił Soliman i rozpoczął świetne swoje panowanie wielką wyprawą na Węgry. Król Ludwik, zagrożony najazdem Osmanów, słał błagalne listy do stryja z prośbą o pomoc, jedna Polska tylko mogła rzeczywiście ratować w tej chwili Zachód chrześcijański, Karol V bowiem i Franciszek I toczyli śmiertelną walkę o panowanie nad Włochami. Względy te uratowały Krzyżaków; Zygmunt I, pozostawiwszy Secy-gniowskiego z zaciężnemi rotami w Prusiech, wyprawił 6,000 rycerstwa pod Janem Tarnowskim, „rycerzem grobu Zbawiciela¹¹, do Węgier. Wyprawa kosztowała 15,035 złotych i nie osiągnęła wielkich rezultatów.! Soliman zdobył Belgrad i Sabacz, posunął granice państwa swego aż po Sawę, ale, wobec połączonych sił węgierskich i polskich, zaniechał dalszej wojny i powrócił do Konstantynopola, aby w roku następnym 1522 opanować wyspę Rodus i wyprzeć ztamtąd niewygodnych dla Turcyi Kawalerów rodyjskich.

Przymierze z Francyą. — Hołd pruski. — Reforma-cya. — Bitwa pod Mochaczem 1526 roku. — Wojna domowa w Węgrzech. — Bitwa pod Obertynem 1531 roku. Nastąpiła teraz dla Polski chwila wytchnienia i spokoju. Nowy chan tatarski Machmet Giraj, podbiwszy No-gajców, zwrócił oręż swój na Moskwę, zdobył Kazań, dotarł do stolicy Wasyla i uprowadził z krajów moskiewskich 300,000 ludzi w niewolę. Wojna ta, uwalniając Polskę na czas pewien od niebezpieczeństwa najazdów-tatarskich, skłoniła wielkiego kniazia moskiewskiego do pięcioletniego zawieszenia broni z Zygmuntem, Pozbył się król w ten sposób dwóch najniebezpieczniejszych wrogów i mógł zwrócić uwagę swoją na sprawy zachodnie. Zmiany, jakie tu zaszły od czasu wstąpienia na tron niemiecki Karola V, nie były dla Polski obojętne. Zachowując pozory przyjaźniżyczliwości dla Jagiellonów, prowadził nowy cesarz, względem Zygmunta przynajmniej, politykę nieszczerą i podstępną. Wbrew zobowiązaniom swojego poprzednika, starał się cn nawiązać stosunki z Moskwą i w roku 1523 wysłał do Wasyla znanego dyplomatę austryac-kiego Antoniego di Conti, aby odnowić traktat z roku 1514 x) i podburzyć wielkiego kniazia do dalszej wojny z Polską. Misya Contiego nie powiodła się wprawdzie, bo Wasyl, zagrożony przez Tatarów, zawarł tymczasem rozejm z Zygmuntem, ale dwór polski, dowiedziawszy się o tych machinacyach rakuskich, zmienił swoją politykę i zwrócił się oczywiście w tę stronę, zkąd wychodziły wszystkie zamachy przeciw światowładnym zamiarom Karola V. Znane są nam już usiłowania, jakie czynił Franciszek I w celu pozyskania sobie Polski podczas elekcyi niemieckiej. Wiadomo, że zabiegi

J) Aleksander Hirscłiberg: Przymierze z Francyą z roku 1524. We Lwowie, 1882.

te, pomimo przychylnego zresztą usposobienia Zygmunta, nie powiodły się Avtedy zupełnie i że po wyborze Karola V zaniosło się wnet na wojnę pomiędzy nim a Francyą. W tej chwili w kwietniu roku 1520 pojawił się na dworze francuzkim poseł polski Hieronim Laski, bratanek prymasa, aby wytłómaczyć postępo-

właśnie w roku 1520, za pośrednictwem Ulryka V, księcia wirtemberskiego, kilku znakomitych panów czeskich. Tak Lew z Rozmitalu, burgrabia. królestwa czeskiego, jak i kanclerz Andrzej z Rozemberga, gotowi byli wszel-kiemi siłami pomagać Francuzom; gdyby więc udało się zjednać jeszcze stronnictwo Zapolyi w Węgrzech

%mm

W/

ml.

■8B

//////////////Afa/

i,

|BK

Mk

mi

jgl

BU

?5*§v.'

lift*.

ea

in

ii]

Mikołaj Kopernik.

(Podług kopii tegoczesnej z galeryi degli Uffici we Florencyi.)

wanie króla polskiego przy elekcyi i wybadać Franciszka I, czyby nie był skłonnym do nawiązania ściślejszych z Polską stosunków. W tym samym celu jeździł także do Francyi Sabaudczyk Antoni de Breves, posiadający szczególniejsze zaufanie króla Zygmunta. Dla Franciszka I było to odezwanie się Polski wielce pożądane. Pracując energicznie nad utworzeniem wielkiej koalicyi przeciw Habsburgom, pozyskał on sobie i króla Zygmunta I, natenczas znalazłby się był dom rakuski w położeniu bardzo niebezpiecznem.

Rozważywszy to wszystko, wysłał Franciszek I przy końcu roku 1522 Antoniego Rincona, który, obok zapewnień najszczerszej przyjaźni ze strony dworu francuzkiego, miał zwrócić uwagę Zygmunta I na szkodliwą działalność stronnictwa rakuskiego. w Węgrzech i prosić o pośrednictwo w nawiązaniu stosunków z Za-

II-

.

1!

'

¹

i i

1

:-■■!

¹ !■

19

1

iii a

■

......'Ul

m

«

ni

i

Mil

I' ! Ul

I

ns

SP3

n

uuintnmnuml

H

a

'i

!■*

i,'';

j

i

IHI

l i

IH

Bii

J.Ł

1

!

i:

I*

i::

9

r

‘

as

¹ ■

m

~~r '.T¹

*

łiiiiiimii

i EJ

i

:

1H1

i

|C

WM

"■j

—

■I

i

rp

;i

:

II

|

|

W

"I

I mmli

H

>

i

-

i

SiiSai

I

w

...

ii

i

w

m

,i

i::'

\m

' -‘i

!

•i

Wił i

)!

i

! .1 •

ii i'

1

M'

m

‘;

i*

> A

i.

i

h

: j&i

• ySA

¹ i

i

i

IIJI

■

Mm

P -/-

W-"’

i i

i

h:

-i

i!! i::

lii

i

I"

■|

ŁLV -tUg

V iii

W,

;

agjpj

%

EM

m

x;-4

.

ilfife' ."

■SrĄ

H

t"Ą

Ę

V

r:

-

Si

SiiS

IH

SN

&j

pffl

M

*

7ML

huM

i:¹

¹

1

Np

iii

\

l\1

LU'

%n

M

.:

[Wi

w

i35ga

ii

fM

fi

a!

ri

i

IH

Y%/

■y'J!

J:

' ,

9|

t ¹

4

I-

śsg.

i

■"■"i

$si-

mu.....|

rr=-

--=7F-r— “ •••

F':;

ilpi

&y

es

SI

!>•

■

$

w

isj

mm

iMMMf

W.iii?

>3

mm

V-

ra

M

■• u]

H

ISSi

;

B

,

ji;li;>'

li

i

;!

::

ifiii^Mr

a

li:

rm?"

śłm^

.

m

■uJ

■

w

fi

tt

,

■)

su

HH

S-:

'. ■

'J

i

gys

V J

ii

;

ilu

I

fi

f: -J: V--. :

.""s.

'[I

\

A'

’0

\\ m&k- V

"u

IllUiini

wi/ttu

yfyjt/yFjiiFiFiiim" ".u ii uir ii

i’ /•'.•' •;.*.•

'/v,

ii-''

m,

\;

ĆS0i

,„/'A

/r*'

•: 'i

p

V/

W:

i

M.

<S>

5ń

//Sr,

;

"X

K

'Źr

X H i>    \

W:; Mii//,

r% ;•

i

i

i

r!

Rysunek Feliksa Sypniewskiego.

Mikołaj Kopernik, broniący swojego „Sposobu bicia monety" na sejmie w Grudziądzu 1522 r.

polyą. Rincon zastał jak najlepsze usposobienie w Krakowie; polityka Karola V bowiem w sprawie pruskiej i intrygi jego w Moskwie oburzyły Zygmunta, a świeżo zdarzył się wypadek, bezpośrednio już dotykający królowej Bony i jej praw sukcesyjnych do księztwa medy-olańskiego. Oto w roku 1521 zdobyły wojska cesarskie Medyolan, a Karol V oddał go Franciszkowi Sforzy, chociaż Bona, pochodząca ze starszej linii Sforzów, do księztwa tego o wiele słuszniejsze miała pretensye. W ten sposób po raz drugi już pomijał cesarz z dziw-

Idem dyplomacyi habsburskiej, zmusił był do złożenia urzędów, ale wysłał nadto w roku 1524 Hieromina Laskiego, wojewodę sieradzkiego, do Francyi w celu ułożenia formalnego z Franciszkiem I przymierza. Hieronim, starając się pozornie o pomoc przeciw Turkom, prowadził w istocie układy o ścisłe połączenie obu dworów i, otrzymawszy nowe instrukcye z Krakowa, zawarł traktat z Franciszkiem I pod następującemi warunkami: syn Franciszka I Henryk ożeni się z jedną z córek Zygmunta I, Zygmunt August zaś pojmie

Wfy

W/i

"W

r-%

y‘ y

iw

r.~ §

Mikołaj Kopernik.

(Podług⁻ portretu z galeryi degli Utfici we Florencyi.)

nem lekceważeniem prawa królowej polskiej i narażał sobie niepotrzebnie Zygmunta. Oczywiście musiała powstać wobec tego na dworze polskim myśl zbliżenia się do Francyi, a że wojna pomiędzy Franciszkiem I i Karolem V toczyła się także o posiadanie Medyolanu, więc zdawało się, że, ustępując praw swoich do tego księztwa Francuzom, będzie można wzamian za to wytargować od nich dla Polski ważniejsze jakieś korzyści. Zygmunt I podjął się zatem nietylko ułatwić Rincono-wi porozumienie z Zapolyą, nietylko ujął się gorąco za magnatami czeskimi, których król Ludwik, pod nacis-w małżeństwo królewnę francuzką, Magdalenę lub Małgorzatę, której wiano wynosić będzie 100,000 dukatów. Zygmunt I, oprócz zwykłego posagu, przelewa na córkę, imieniem królowej Bony, prawa jej do księztwa medyolańskiego i zobowiązuje się, w razie, gdyby Franciszek I Medyolanu jeszcze nie posiadał, dopomódz mu do uzyskania tego księztwa.

Jakkolwiek układy te prowadzono w wielkiej tajemnicy, to jednak nie uszły one bacznego oka dyplomacyi hiszpańskiej. Karol V, uwiadomiony o poselstwie Rincona i o zabiegach Laskiego we Francyi, zajął względem dworu polskiego jeszcze bardziej nieprzyjazne stanowisko, niż dotąd. Dowodem tego było nadzwyczaj zimne przyjęcie, jakiego doznał w Hiszpanii Dantyszek, wysłany tam w sprawach sukcesyi neapo-litańskiej i barskiej. W przejeździe przez Włochy dowiedział on się już, że księztwo Bari, przypadające królowej Bonie, zajął, w imieniu Karola V, wicekról nea-politański, a kiedy przybył do Valladolid, musiał przez dwa tygodnie na audyencyę u cesarza czekać. Kanclerz Gattinara, okazujący dotąd pewną przychylność dla wytłómaczye co do układów z Francyą i starać się o uzyskanie sukcesyi barskiej. Obierano w ten sposób drogę ślizką, chwytano się środków niezgodnych—bądź, co bądź—z powagą państwa tak potężnego, jak ówczesna Polska, aby tylko ratować prawa Bony, z których Rzeczpospolita nigdy żadnego nie miała pożytku. Zrozumiał to Karol V i, nie chcąc sobie zrażać dworu polskiego ze względu na możliwe zawikłania w Węgrzech, udzielił Zygmuntowi i Bonie inwestyturę na księztwo barskie.

aa

Fi

mm

IJt

Hi: i i 7/ :

A:

¥i

Al

WM

fi®

WHmlm

WJ1'M

"Sar

i¹

Mikołaj Kopernik.

(Podług portretu z muzeum Galileusza w Torre del Galio, w pobliżu Floreneyi.)

Polski, nie przyjął nawet bogatych upominków, przysłanych przez króla polskiego. Nadaremnie Dantyszek, zasłaniając dwór swój od podejrzeń, prosił Karola V, „aby nie wierzył oszczercom, którzy rozsiewaniem po-twarzy usiłują zniweczyć wzajemną miłość i ścisłe porozumienie" Jagiellonów z Habsburgami, przebiegły cesarz wiedział dobrze, co trzymać o tych zapewnieniach „miłości" i przyjaźni. W pomoc Dantyszkowi wysłano zatem z Polski Stanisława Borka, kanonika krakowskiego, biegłego prawnika, który miał dwór polski

Jeżeli ta polityka wewnętrzna razić nas musi swoją miękkością i chwiejnością, to na wytłómaczenie króla powiedzieć trzeba, że działał tak, jak mu na to środki pozwalały. Skoro tylko bowiem rozejm w Brześciu położył koniec wojnie pruskiej, a zawieszenie broni z Wasylem i odwrócenie napadów tatarskich na Moskwę zapewniło jaki taki spokój prowincyom ruskim, ustała natychmiast owa dawniejsza gorliwość szlachty w uchwalaniu poborów, a sejmiki i sejmy stały się, po staremu, widownią kłótni i zatargów. Ani sejm piotrkowski z roku 1522, ani następny z roku 1523 nie obmyśliły środków na obronę państwa. Kroi, oburzony, wydał, po naradzie z senatorami, edykt wybierania czopowego w ziemi krakowskiej, w odpowiedzi na to padł strzał, który wymierzył jakiś nieznany sprawca przeciw Zygmuntowi, kiedy wyglądał z okna krakowskiego zamku. Równocześnie prawie doszło wzburzenie umysłów do tego stopnia, że na sejmiku wielkopolskim w Środzie omal nie zarąbano znienawidzonego przez szlachtę Łukasza Górkę, starostę generalnego.

stwem i wspólnością interesów, i że rody te na tej drodze właśnie dochodziły do olbrzymich fortun i nieograniczonych niemal wpływów. Któryż z ówczesnych ziemian nie drżał przed polęgą wszechwładnych Szydlo-wieckich, którego z nich nie raziła duma Piotra Kmity, wyniosły umysł i skąpstwo Łukasza z Górki? Kto nie wiedział, że siostra Szydłowieckich była za Andrzejem Tęczyńskim, córka .Jakóba za Spytkiem, córka Krzysztofa za Janem z Tarnowa, że Piotr Kmita, urodzony z Katarzyny Tarnowskiej, ma ża żonę córkę Łukasza

‘-'i

<U

K\

Im

v.

•'T

M ;ł

.sfggfe fi

fr-kźz*

■<

LV

W%

ggg

'*7H,

».-*

L.i>'

..

*v

— 'UST"

^&msżżz

>Wi

L\'

*C

A*Ł

***«

:,-^Ś

««

‘Si

kV -fS

V,

HŁ f,

-

ii

Ś@

[i

»v': ; --- - WotU tmmr-9*. _

g<ć fs^bflpa - i    : j*3ł;

^■'-4'    •■'!*■■    ‘i:

'■ •T”" Tu. K'l

i'.'fi55d?t ^

*•—

fc

A,

"A ®3KS j *v ■

«s\k

lS

.»

£?&*

I PH»r ■

$5!

Ifi

>----£

?#»»*»<

U A3>4LTs~-

* |y

Ł%p;V^»3

ol

SbŁ^J

J.

'1

ilp ,.J\

■>

■b^pCE -!

?,.o

<?

•i

' x'w,

< ***

- 2s*w,

**\W

«*tfP

■» ;■

S:

/ft?V A

Kościół w Chodowie. (Z początku XVI w.)

Nienawiść szlachty, która w zaślepieniu dziwnem na najważniejsze potrzeby państwa pieniędzy dawać nie chciała, zwróciła się przeciw możnowładztwu, jako głównym króla doradcom, trzęsącym Rzecząpospolitą. Źródłem tej niechęci była może zazdrość demokratycznej rzeszy ziemiańskiej ku oligarchom, opływającym w dostatki i zaszczyty. Ubogi szlachcic wioskowy, któremu ciężar pospolitego ruszenia i podatki o wiele dotkliwiej uczuć się dawały, niż bogatym magnatom, oburzał się szczególniej na ogólny kierunek spraw publicznych, na to, że cały ster rządu spoczywał w rękach kilku rodzin, powiązanych ze sobą ściśle pokrewień-z Górki i że ci wszyscy oligarchowie, tworzący jedną niejako rodzinę, Rzecząpospolitą rządzą, na tych rządach się bogacą, wyższe dygnitarstwa dziedzicznie niemal dzierżą, a wszystkie wpływowe stanowiska w państwie krewniakami swoimi lub kreaturami obsadzają? Rurzyła się więc szlachta i narzekała, że król tą kama-rylą się otacza i radami jej wyłącznie się kieruje, chociaż zapominała o tern, że ona właśnie sama swym egoizmem i niewczesną opozycyą przeciw zbawiennym reformom Zygmunta rzuciła go w objęcia możnowładztwa. Instynktowo więc czuła szlachta zle, ale nie umiała mu zaradzić, nie umiała się wznieść na to sta-niwisko, na którem stanąć była powinna, jeżeli chciała rządom możnowładztwa koniec położyć i sama chwycić ster państwa w swoje ręce. Najtrafniej też może scharakteryzował położenie Krzycki, kiedy pisał do króla: „Pojmują tu wszyscy, że największe zagraża niebezpieczeństwo, że jeżeli Wasza Królewska Mość nie będzie władać ciałem Rzeczypospolitej tak, jak dusza ludzka członkami ciała ludzkiego, to wszyscy przepadniemy*. I on więc, jakkolwiek należał do tej rzeszy dworaków, na którą szlachta krzywo patrzyła, i jakkolwiek zawdzięczał wyniesienie swoje nietylko zdolnościom własnym, ale i opiece możnych protektorów, widział jedyny ratunek w większej energii i samodzielności królewskiej. Do tego jednak nie był zdolnym Zygmunt I,

----' ~

*>

E&*

ŚB

'ts

W'.

***

||*^

<*<rv

Sc*'

.7^-,

1?

24T

SPRP

i#.ą.

i >***,

b4j

"i

V-

y.

SiA

k ^ i

■k V. ;'vŁ

, ■*    \ ■ ti

r , ;*

,?*► g

SIS

;]V

pi

ja

I]

»8gy

'~f!

s .- -wv f i-} .. -m* %

'i¹

•8

§-

*&

im

TM

i-i

/Ostoi

K< -

::

• -j

fe/l

rSS^¹ *

S **#*•

11

i «W:

■I

u I,

■tOBK i

/•

Ul

I

* W,

1 ■ v ?

1    \ i %

r-

■:

■ d«m^

m, i

■ % yWa

ib

li

*•<

fgm :

[£ V:

■M

ii gis

m.

,*^i

i -py

■;]

Wmś

Łśggśa

Grobowiec Barbary z Kossowa w kościele w Chodowie.

(Z początku XVI wieku.)

Relikwiarz Zygmunta I w skarbcu częstochowskim.

{Jegt to krucyfiks srebrny pozłacany, z figurami po bokaeli, przedstawiającemi X. Pannę i św. Józefa, zawierający cząsteczkę krzyża św., z orłem Zygmuntowskim i napisem na podstawie: Sigismundus D. Gr. Bex Poloniae 1510. Waży 17 t)

przynajmniej w tej chwili. Spokojny i rozważny, działał on w pieiwszych latach swego panowania podług planu, z góry obmyślanego, działał z energią i poświęceniem, zrażony atoli przez szlachtę i zawiedziony we wszystkich nadziejach swoich, stracił wreszcie zaufanie w siły własne i oparł się na tych, z którymi łączyły go długoletnie stosunki, na których zwykł był polegać w drobnych sprawach swojego królewiczowskiego jeszcze dworu. Byli to Szydłowieccy, wierni i doświadczeni jego towarzysze w czasach budzińskich, krakow-peramentu na tyle, aby je w czyn wprowadzić, pozostał takim, jakim był już od dłuższego czasu, zrezygnowanym, ostrożnym, jak od początku, unikającym wszelkich hazardów w polityce.

Wobec takiego usposobienia króla i rozgoryczenia szlachty, szły sprawcy publiczne utartym trybem. Sejm nie obmyślił obrony należytej, więc w r. 1524 zwaliły się hordy tatarskie na Buś, rozłożyły się obozem pod Mościskami i bezkarnie spustoszyły sąsiednie województwa ze szczętem. Był to drugi napad w tym roku, i on

'>

jjk<

ił'

■V-y\X i '-i ' \ : Ifejk,

ibf

mmmunw

iw;.

<«P8

x’'

ife*

y**"*

ps

uiir¹

-Jf-:

J^Srffc

mHf$L

fcf¹

ff

~'X^r

i#

>?

5.1

Ci

.-w-., I

VM V,,

WlX' "

I ||f-r il l:Lk*„ I •

UjfeLU

‘ n nfł¹ it fT

v,.s«i ^ -AJ-J-i—gjy .

^V'<TX •

'X'

i\

X'

'•

•V

f—

/9/J#

r~

Kościół w Borysławicach. (Z początku XVI w.)

skich i głogowskich. Ich też wyniósł, obsypał zaszczytami, im ufał i tym, którzy z nimi szli razem, których oni polecali. Było to całkiem naturalne u człowieka, dobiegającego lat 60, zrażonego do ludzi i zmęczonego walką z przeciwnościami. Człowiek ten zresztą, doczekawszy się w późnym wieku męzkiego potomka, na którym wszystkie nadzieje dynastyi polegały, pragnął mu zapewnić tron i panowanie spokojne, nie zrywał się wTięc do czynów wielkich, nie sięgał po większy zakres wdadzy i nie wyzywał do walki tych, co koroną i tronem rozporządzać mieli. Czuł może w głębi serca trafność zapatrywań Krzyckiego, ale nie miał sił i tem-poruszył wreszcie szlachtę. Sejm roku 1525 [uchwalił szos, czopowe i podatek łanowy po 18 złotych z 30 łanów, z czego połowę miał płacić dziedzic, a połowę włościanie. Zarazem jednak ograniczono urząd podskarbiego (był nim Mikołaj Szydłowiecki) i hetmana, odbierając pierwszemu szafunek pieniędzmi poborowe-mi, drugiemu popis wojska.

Uwaga powszechna zwróciła się też w inną stronę: z Węgier nadchodziły coraz to gorsze wieści o groźnem niebezpieczeństwie tureckiem i o zamieszkach domowych, sprawca pruska, blizka ostatecznego rozwiązania swego, zatrudniała, króla i całą dyplomacyę polską,

coraz

u nas

a obok i ponad to wszystko wyrastał niebezpieczny ruch religijny, wzniecony przez t. zw. reformacyę i wciskający się od zachodu do Polski.

Przyczyny tej gwałtownej rewolucyi, która potokami krwi zalała świat cały, są zbyt znane, abyśmy je tu powtarzać mieli. Składały się na nią wszystkie reformatorskie zapędy, tak liczne w wiekach średnich a skrystalizowane ostatecznie w ruchu husyckim, z którym Luter, jak to sam wyznaje, zgadzał się zupełnie, składały się wstrząśnienia i walki, staczane w łonie kościoła podczas soboru konstancyjskiego i bazylejskie-go, składał się wreszcie i prąd humanistyczny, podkopujący zwolna, lecz wytrwale powagę kościoła i średniowieczną zasad surowość. Gdy z jednej strony Erazm z Rotterdamu, Reichlin, Hutten i Eoban z Hes-syi u nas swojemi badaniami filologicznemi nad tekstem pisma św. wypierali wyłącznie dotąd używaną wulga-tę, gdy Luter, Kalwin i Zwingli, polegając na tych badaniach, stosowali je w praktyce przeciw kościołowi, z drugiej strony humanizm, przejęty duchem starożytnego klasycyzmu i olśniewający pięknością formy, rozpowszechniał, wśród duchowieństwa wyższego zwłaszcza, zasady, w głowę przeciwne ascetycznym pojęciom wieków średnich. Niewiara w kwestyach teologicznych, wzniecona naukowem dociekaniem, spotykała się w życiu codziennem z lekkością obyczajów i epiku-reizmem, wolnym od wszelkich skrupułów. Zepsucie, szerzące się w duchowieństwie wyższem, a brak wykształcenia dostatecznego i przygotowania pomiędzy klerem niższym budziły coraz większy rozstrój w kościele i doprowadziły wreszcie do rozpaczliwej i przewrotnej w gruncie zasady, którą wziął za hasło swoje Luter: „Grzesz dobrze, ale wierz jeszcze lepiej“ (Siindi-ge gut, aber glaube noch besser). Że ta dewiza spodobała się wielu i że porwała masy za sobą, to było zupełnie naturalnem i zrozumiałem, przemawiała ona bowiem do najgrubszych instynktów ludzkich i miała za sobą powagę uczonego świata. To wszystko więc, co z obecnego porządku rzeczy było niezadowolone, to wszystko, co pragnęło zmiany i w tej zmianie widziało możność naprawy złego lub polepszenia własnej egzy-stencyi, garnęło się pod sztandary wittenberskiego mnicha, głoszącego swobodę myśli i uczynków. Ruch, w Niemczech poczęty i o charakterze czysto niemieckim, musiał też przedewszystkiem objąć narody germańskiego szczepu, ale zarazem sięgnąć i tam, gdzie znalazł grunt dla siebie przygotowany.

Polska, jakkolwiek niezachwiana w wierności dla kościoła, nie była obcą zupełnie ruchom reformatorskim, które powstawały w zachodniej i środkowej Europie. Już papież Jan XXII widział się zmuszonym ustanowić dla Polski osobnego inkwizytora, 29 kwietnia 1326 r., w osobie Piotra z Kołomyi, prowincyała Dominikanów J), co świadczy w każdym razie o potrzebie takiego urzędu u nas. O działalności tych inkwizytorów nie mamy wprawdzie śladów żadnych, ale nie

9 Propago divi Hyacintlii etc. Venetiis, 1606 (Abrahama Bzowskiego), p. 62.

brak dowodów, że istnieli, a król Władysław Jagiełło' powołuje się na nich w edykcie wieluńskim wyraźnie.

Wtedy byli oni już rzeczywiście potrzebni, bo hu-sytyzm wdzierał się drzwiami i oknami do Polski, ale znowu o działaniu inkwizytorów głucha panuje cisza. Nawet edykt wieluński, sprzeciwiający się zasadniczo ustawie neminem captwabimiis, pozostał, o ile się zdaje, martwą literą. Dopiero w czasie zamieszek, jakie powstały podczas małoletności Władysława Warneńczyka, znajdujemy rozporządzenia tego króla, polecające starostom, kasztelanom i urzędnikom innym inkwizytora Mikołaja z Łęczycy, wydelegowanego w nadzwyczajnym charakterze do dyecezyi gnieźnieńskiej ¹). Widocznie szerzył się w tym czasie husytyzm w Wiel-kopolsce, szerzył się, jak zkądinąd wiemy, i na Mazowszu, a główną podnietą do tego był nietylko wpływ czeski, mający wtedy wielkie w Polsce znaczenie, ale i spory nieustające pomiędzy szlachtą a duchowieństwem z powodu dziesięcin. Szlachta, dobijająca się udziału w rządach, spoglądała z zazdrością na wyjątkowe przywileje kościoła, i jeżeli niechętnie znosiła przewagę możnowładztwa, to tern bardziej pragnęła zrównania duchowieństwa ze świeckim stanem co do ponoszenia ciężarów publicznych. Utwierdził ją w tem jeszcze więcej humanizm, który tak wielki wpływ wywarł i na Ostroroga a), skłaniały do tego rosnące z każdym rokiem potrzeby państwa, niedające się zaspokoić już zwykłemi poborami. Na tem tle powstawał silniejszy antagonizm pomiędzy szlachtą a duchowieństwem, rodziła się wzajemna niechęć i zarzuty, których obie strony sobie nie szczędziły. Już Ostroróg mniemał, że duchowny, nieprowadzący przykładnego życia i nieposiadający wyższego wykształcenia, różni się od świeckiego tylko „wygoloną czupryną¹⁴. Zdania tego rodzaju podobały się niewątpliwie masom szlacheckim i nie mogły się przyczynić do podniesienia powagi duchowieństwa. Więc, kiedy nagle w Niemczech podniesiono rokosz przeciw kościołowi i uderzono gwałtownie na duchowieństwo, karcąc aż do przesady nadużycia jego i ułomności, od których i karcący wolni nie byli, musiała wrzawa tej walki i w Polsce także głośnem odezwać się echem. A jednak luteranizm, dlatego właśnie, że był w Niemczech poczęty, nie znalazł nigdy silnej podstawy, szerokiem korytem za to popłynął od razu do Prus, gdzie i ludność niemiecka sklon-niejszą była do przyjęcia reformy, przez Niemca obmyślanej, i stosunki społeczne pomyślniejsze dla propagandy protestanckiej.

Tam więc rozpoczął się ruch religijny, a musiał być silnym bardzo i szybkie czynić postępy, kiedy Zygmunt I już w roku 1520 edyktem, w Toruniu wydanym, zakazał wprowadzać do kraju ksiąg luterskich, pod karą konfiskaty majątku i wygnania ³). Łatwo sobie wyobrazić, jak bardzo zgorszył się król, szczerze

’) Tamże, p. 60.

-) Bobrzyński: Jan Ostroróg, studyum z literatury politycznej XV stulecia. Pamiętnik Akad. Umiej., tom V. str. 114.

³) Zakrzewski Wincenty: Powstanie i wzrost reformacyi w Polsce 1520—1572. Lipsk, 1870. Str. 24.

:;ł

v

t£ i

~<££ .Jl ' pp

*-y-Ł~-'V}r?

jSłifiKife'

'V'

*

5

śgs>'*35

y\V>;

Ipg

gflPig

&

li

.

1

B

I    ,

mśś mmmmt rJHl

x * <* , -

Ł ••• •'    •

■J

| « :

,p |2gw

II f*

g|

IS

lif§|

mSm&

f

...

l/py '<:

,

■ ”'Jtvv

P

L ..*

■;:

s

V

P 'SM

S

3

8j

I

■;

y *%;

• *

•::v

Si - j

I a ja X.i

\ V ’ ^

.

H

m

*₍

r ^

i.

i

m

t?

4

•y

v hS 1 i

fi

&

IS

:

PL

BK

Kl;

■

SK3fWf!

9W^

if J- %'

k-*::

ii

?/;

i

f *

SŁ

,,

t«4

%

1

#'y i

l| g

■j

7*:'/*•/ £‘ ; ■ -•■

7

jr&jrg

* i

I#

pi

1

SM

ii

v

9>i

i

%

mm

jĘmji

d/wi

%

W,

;

>7

f? vi

■■ 5

Hrf - .H.\fY -i -

;; '* 1

v'- ; •

tV

jrvrwi

.*

Sj

®r-,: ;l

‘d

s

&

s/

LS'5

iuiai

\f:

ra

m

ji

y}

.-■'a

5^

'<ij

rBl

mm

i”

•■'*3

ffl

3l3

fclpł;

0

I

'

p

i

J

ii

<M r 4«

ki

Ł

Wl

m

II'- ' .1

9X\

%

jf 4

r#

K l<

Ir F

v

>**

FS

(i

J

*

■

rj

.li

uJ*,

3

Mi

;.;i

, <3

'łj

Jl

t

KJr

4#l

!!

5J-

PI

m

iś

8

R

*

ry ^

«!r S ; / m

mmmmżf

Ł‘ i# F***

yy|; r*l

* «••••    - X «'■

4\W'

■%S(.

F:>l

i f ^

I ■ g

j

y.

I

IwA,’ 5

C-,: \f>vrr?i»; ,.-    ■

•■X

#

SB®

K;

Sr

m

& ;,

, ™

|p|pi^f|

:.-v -x

„__11SP sSI! -*? -J

*■.;

V->

‘

1

•:

ł.

'•

i

#y

m

\ '% jć*r "■

y’'!

HEWR ,-;| Y

,*>

.*

!

m?*

w

JSSj

’

&

■

I!

I

m;

m

■

f J

♦

'łHl

yf

mi ^ w

-

iY

X

.■:

&

j

I

m

>

t

8S3

1

m

S

sil

;

' ‘

r i

yi

Z obrazu Jana Matejki.

■

pobożny, odstępstwem Lutra. Zwykle łagodny i łaskawy, występuje on też w tym wypadku z niezwykłą surowością i energią, i skoro tylko dowiedział się, że w Krakowie pojawiły się książki heretyckie, że je ludzie czytają i do nauk luterskich się przyznają publicznie, natychmiast wydaje w Grodnie w roku 1522 rozkaz staroście krakowskiemu Szydłowieckiemu, aby, w porozumieniu z radą miejską, starał się pilnie o ścisłe wykonanie edyktu toruńskiego, a gdy i to widocznie nie skutkuje, ogłasza w roku następnym, 1523, srogie rozporządzenie, zagrażające wyznawcom zasad protestanckich konfiskatą majątku i śmiercią na stosie. Środki te, jakkolwiek surowe i zgodne może z duchem czasu, nie prowadziły jednak do celu. Rozgłos, jakiego cy do końca życia swego godność edyła kościoła N. P. Maryi ¹), wyznawał zasady luterskie, to nie ulega wątpliwości, że, jako człowiek wykształcony i będący w stosunkach z Niemcami, czytał zapewne księgi heretyckie i w rozmowie z biskupem rzucił może zdanie zbyt śmiałe, które nań podejrzenie ściągnąć mogło. Wypadki podobnego rodzaju musiały się zdarzać często, i dlatego to Zygmunt I, widząc, że środki, jakich używał dotąd, herezyi powstrzymać nie są w stanie, udał się do papieża Klemensa VII z żądaniem, aby zwołał sobór powszechny, gdzie duchowieństwo razem ze świeckimi miało radzić nad przywróceniem jedności w kościele ²).

I rzeczywiście, jeżeli kto, to kościół i duchowień-

to

lilii

■11

ni

iii

wami

mm

w/t

iO

w®

/.if

mm

•V

hm

N5

.I'¹    ‘

|\(KvV\<

“W

■*m

Wid

-1

i®

",

mi

mmmm,

mm

Sir

li

Albrecht, pierwszy książę pruski, składa Zygmuntowi I hołd i przysięgę wierności 10 kwietnia

1525 r.

(Ze starej ryciny.)

Str. 64.

nabrala w świecie nowa nauka, i właściwa naturze ludzkiej ciekawość budziły ogólne zajęcie w masach, a rozkazy królewskie mogły się chyba przyczynić do większego jeszcze rozpowszechnienia książeczek luter-skich Przekonał się o tem sam król, kiedy tuż pod bokiem jego wszczął się spór pomiędzy biskupem kamienieckim Wawrzyńcem Miedzielewskim a sekretarzem królewskim Decyuszem, znanym historykiem, którego biskup w zapale nazwał heretykiem. Oburzył się srodze Decyusz na ten zarzut i oskarżył Miedzielew-skiego o obrazę honoru, a król, rozpatrzywszy całą sprawę, wydał wyrok, w którym oświadczył, że wyrażenie porywcze biskupa czci Decyusza nie ubliża. Jakkolwiek niema dowodów na to, aby Decyusz, piastują-

stwo było w pierwszym rzędzie powołane do walki z herezyą. Nie mamy wiadomości, jak kler polski zachowywał się w chwili, kiedy protestantyzm po raz pierwszy do nas zawitał, wiemy tylko tyle, że Drzewiecki, którego dyecezya kujawska najbardziej była narażona, starł się najpierw z heretykami i że wspomniany już biskup kamieniecki Miedzielewski ułożył nieogłoszone zresztą pismo przeciw nauce Lutra. Inni, jak Krzycki, Dantyszek, Tideman Gize i Dobrogost, wydawali co chwila wiersze lub pisemka ulotne, ośmiesza-

J) Hirschberg: O życiu i pismach Justa Ludwika Decyusza.

²) Zakrzewski: Wzrost reformacyi. Str. 37.

jące i odpierające zasady wittenberskiego reformatora. Do zbiorowej, poważnej akcyi przeciw protestantyzmowi zebrało się duchowieństwo dopiero na synodzie łęczyckim w roku 1527, i przyznać trzeba, że działało rozumnie. Nietylko bowiem zajęło się reformą obyczajów kleru i usunięciem nadużyć, które, zdaniem zgromadzonych, były główną przyczyną herezyi, nietylko zażądało ustanowienia inkwizytorów dla dyece-zyi kujawskiej i wrocławskiej, ale sięgnęło głębiej, po-krzyżackiego. Straciwszy raz, skutkiem nawrócenia Litwy, racyę swego bytu, nie mogli już Krzyżacy odzyskać dawniejszego swojego znaczenia. Z instytucyi duchownej o wzniosłych celach stał się zakon państwem zupełnie świeckiem, stał się tem, czem był właściwie od samego początku i co przed Europą starannie ukryć pragnął, przednią strażą germanizmu na wschodzie. Za tą zmianą charakteru musiały pójść i inne, ważniejsze; zachwiała się wiara w posłannictwo

,4'",

mm

r.

.....

WmmSi

PU

■a

Me

[Mliii

isa

fi

WĘBBĘĘm

wm&m

11

V'-'.

iii

■u

ii

mi

■4

W,

mm

mm

Kościół w Wiźnie. (Fundacja Anny, ks. mazowieckiej, 1525 r.)

stanowiło mianowicie, stosownie do ducha i wymagań czasu, zreformować uniwersytet krakowski, system nauki na inne, odpowiedniejsze wprowadzić tory, aby duchowieństwu dać wykształcenie takie, któreby je czyniło zdolnem do skutecznego zwalczania herezyi ¹).

Kiedy tak król i biskupi dokładali wszelkich starań, aby szerzenie się protestantyzmu powstrzymać, ogarnął on tymczasem miasta pruskie i znalazł bezpieczne schronienie pod skrzydłami wiarołomnego zakonu

J) Ulanowski: Materyały do kistoryi ustawodawstwa synodalnego w Polsce w wieku XVI.

zakonu chrześc;jańskie, zepsuły się obyczaje mnichów, żądza używania stała się hasłem wielkich i małych. To, co mogło jeszcze ratować zakon od nieuniknionej zguby, to była idea narodowa niemiecka. Chwycono się więc tej deski zbawienia na początku wieku XVI, podjęto wojnę z Polską po to, aby haniebnej doznać porażki. W tej chwili wypowiedział Luter posłuszeństwo kościołowi, wypowiedział wojnę klasztorom i zakonom, oświadczył się przeciw celibatowi, przeciw całemu średniowiecznemu kierunkowi w kościele.

Krzyżacy zerwali z nim wprawdzie już od dawna, ale starali się przynajmniej zachować pewne pozory.

Obecnie, w przededniu upadku, kiedy, po upływie zawieszenia broni z Polską, czekała ich nowa wojna, której wynik z góry przewidzieć się dawał, owładnęło wszystkich uczucie rychłej śmierci. Użyć zatem żywota i z ogólnego bankructwa ratować dla siebie cząstkę najlepszą — to było hasłem mnichów, pozbawionych wiary w siebie i w egzystencyę zakonu. Temu usposobieniu odpowiadały zupełnie zasady wittenberskiego reformatora; przyjęto je więc chętnie, tern chętniej gdy przykład szedł z góry, gdy mistrz zakonu Albrecht wtedy poselstwo na dworze węgierskim, i za jego wdaniem się został przyjęty przez króla.

Starania te nie miały pomyślnego dlań skutku, bo, jakkolwiek Ludwik, któremu chodziło bardzo o pokojowe załatwienie sprawy pruskiej, aby tem snadniej uzyskać pomoc od stryja przeciw Turkom, nakłaniał Zygmunta do układów i proponował w tym celu kon-ferencyę w Preszburgu, król oparł się temu stanowczo, i Albrechtowi nie pozostawało nic innego, jak albo poddać się Polsce, albo ostatecznej czekać zagłady. Wobec

mśŁ

A.

w.

■m

m

ta

U:'.:

Sb

Ji

-i

f-M

):/■

mwmmW

mR:i.

A. U

■■

■f-

(nc

Zygmunt Stary. (Ze starej ryciny.)

życiem swojem dawał przykład gorszący, gdy w praktyce wykonywał od dawna już to, co Luter głosił dopiero w teoryi.

Po układzie brzeskim puścił on się w podróż po Europie, szukając rady i pomocy, widział się z Lutrem, Ossiandrem i Melanchtonem, wszyscy trzej zachęcali go do przyjęcia reformacyi; nie usłuchał na razie, lecz postanowił próbować jeszcze ostatniego środka, udał się do Węgier, aby użyć pośrednictwa króla Ludwika, aby przez niego wpłynąć na dwór polski. Nadrabiając miną gęstą, którą chciał pokryć rozpaczliwe swoje położenie, spotkał on się tu z Krzyckim, odprawiającym tego poszedł on za radą Ossiandra, postanowił przyjąć reformacyę i utworzyć w ten sposób z posiadłości zakonnych w Prusiech odrębne księztwo dla siebie i swojej dynastyi. Krok taki jednak, pomijając już stronę moralną i religijną, był pod względem politycznym oczywiście pogwałceniem traktatu toruńskiego i wymagał koniecznie zezwolenia króla polskiego. Rozpoczęły się więc w tym kierunku starania i zabiegi, pojechali do Krakowa mianowicie dawni pośrednicy: książę lignicki i Jerzy, margrabia brandenburski, aby w imieniu Albrechta układy prowadzić. O przebiegu tych negocyacyi nie mamy, niestety, dokładnych wiadomości, wiemy tylko tyle, że pomiędzy senatorami sprzeciwiało się wielu sekularyzacyi, że przytaczano bardzo trafne i przekonywające argumenty. Zakon, czynią się tem samem do rozszerzenia protestantyzmu, co zaś do korzyści mniemanych, to i one są wielce wątpliwe, gdyż nie można spodziewać się wierności od

i'

fg

SIS

W,.--?

A:-

•V

'J

ii

iii

Portrety ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza, i ich matki Anny. ■    (Ze współczesnego obrazu, znajdującego się w magistracie warszawskim.)

mówiono, podlega stolicy apostolskiej i bez jej zezwolenia nie moŻ3 być zniesionym, na Polskę spadnie zarzut, że, przychylając się do życzeń Albrechta, przy-tych, którzy wiarę Bogu samemu złamali. Zapomniano dodać, że zdrowy zmysł polityczny kazał korzystać z nadarzającej się sposobności, aby zgnieść hydrę krzyżacką i, tak, jak warunki pokoju toruńskiego orzekały, wcielić rzeczywiście ziemie zakonne do Polski. Nie ulegało wątpliwości, że, wobec przejścia Albrechta na protestantyzm, stolica apostolska byłaby poparła usi-zostający stosunkach, zapatrywali się inaczej na sprawę sekularyzacyi. Kwestya religijna, mniemali oni, należy do papieża. Ani król polski, ani żaden Polak nie pobudził Krzyżaków do przyjęcia nowej wiary,

sS,

■i:;

ir

MM

>'

Cr

■'

»• ‘A

V'~'

f,

mm

■ ;\p

■i.:

y.

Jr

;•

•W

■i

-a

Mgii

* A-

'-fA

a-

§§1

jar**/:'

fA

? ?Sr

' v* ''4* i . -

•’

Janusz, ks. mazowiecki.

łowania tego rodzaju, a cesarz, zajęty wojną francuz-ką, nie byłby się odważył wbrew papieżowi bronić apostaty. Ale najbliżsi i najzaufańsi doradcy Zygmunta I, a mianowicie kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, człowiek próżny i w przyjaznych z wielkim mistrzem o powstrzymaniu herezyi w ziemiach zakonnych nie może myśleć Polska, bo musi się sama u siebie bronić od protestantyzmu. Zakon taki, jakim jest, jest plamą, którą ze świata chrześcijańskiego wywabić należy. Na poparcie tych płytkich i naciągniętych argumentów znalazły się także względy polityczne. Bardzo być może, że za Albrechtem wstawiał się Franciszek I, szukający związków z protestantami niemieckimi, a najgoręcej już pragnął, jak wspomniano, zgody z zakonem dwór węgierski. Wszystkie te wpływy przeważyły szalę na stronę Albrechta. Dwór polski nie zdobył się na energiczną i śmiałą politykę; oportunizm Szydłowiec-kiego i krótkowidztwo senatu polskiego popchnęły króla na drogę fatalnych ustępstw i tranzakcyi, przyczem chciano widzieć nawet jakieś korzyści dla ogólnej sprawy chrześcijańskiej! Tak więc zawarto ugodę z Albrechtem dnia 8 kwietnia 1525 roku, król zezwolił na sekularyzacyę i rozciągnął prawo sukcesyi w księztwie pruskiem także na trzech braci wielkiego mistrza, margrabiów: Jerzego, Kazimierza i Jana, którzy razem z Albrechtem hołd złożyć mieli. W razie wygaśnięcia wszystkich czterech linii, powraca lenno pruskie do Korony. Książę pruski ma odtąd pierwsze miejsce w senacie polskim i jest zobowiązany do dostarczania posiłków Polsce (100 ludzi) na wypadek wojny, za co król płaci mu jurgielt roczny w kwocie 4,000 złotych. Obie strony zwracają sobie wzajemnie miasta i posiadłości, zabrane podczas ostatniej wojny, i ogłaszają powszechną amnestyę. Po podpisaniu tego brzemiennego w następstwa traktatu złożył Albrecht dnia 10 kwietnia hołd królowi na rynku krakowskim. Wrażenie, jakie sprawiła sekularyzacya w świecie chrześcijańskim, było niesłychane. Mówiono, że Zygmunt I przechylił się stanowczo na stronę protestantyzmu, głoszono, że córkę swoją wydaje za Albrechta, a posłowie polscy u dworów obcych musieli słuchać na ten temat gwałtownych zarzutów i szyderczych docinków. „Jeżeli to prawda“— mówił Gattinara do Dantyszka — „jeżeli to król wasz uczynił, skończyło się z jego pomiędzy książętami chrześcijańskimi powagą“. Tak, mniej więcej, sądzono wszędzie, i dwór polski miał pracy niemało, aby się usprawiedliwić i wytłómaczyć. Uczynił to najpierw Krzycki w liście do legata papiezkiego w Węgrzech Antoniego Pulleona, gdzie przytoczył wszystkie argumenty za i przeciw sekularyzacyi i z niezwykłą zręcznością starał się oczyścić króla i senat polski z zarzutów, następnie pisał król sam do papieża Klemensa VII, dowodząc, że katolicyzm i zakon w Prusiech i tak przepadły, a przez układ z Albrechtem zawarowano przynajmniej pewne dla kościoła korzyści. O politycznem znaczeniu traktatu milczano, bo o to nikt nie pytał, bo to była sprawa wyłącznie polska, a w Polsce ci, co u steru rządów stali, pragnęli przedewszystkiem spokoju, nie troszcząc sie wcale o skutki swej niedołężnej polityki. To, o czem w listach współczesnych nie wspomniano, a co na postanowienia dworu polskiego wpływ stanowczy, o ile sądzić można, wywarło, to był wzgląd na politykę zewnętrzną, smutny stan Węgier i bezustanne intrygi rakuskie w Moskwie. W Węgrzech mianowicie wszczęło się wielkie przeciw rządom Ludwika niezadowolenie, podsycane zręcznie przez Zapolyę z pobudek czysto prywatnych. Małżeństwo króla z arcyksiężnicz-ką Maryą i wydanie królewny Anny za Ferdynanda utrwalało związek Jagiellonów z Habsburgami i odejmowało dumnemu wojewodzie wszelką nadzieję uzv-skania korony węgierskiej na wypadek spodziewanej śmierci Ludwika. Dotknięty tem mocno, nie wahał on się ani na chwilę podburzyć szlachtę przeciw królowi. Więc, gdy Ludwik, po śmierci Wawrzyńca Ujlakyego, odmówił Zapolyi nadania dóbr, które zmarły posiadał, powstała gwałtowna burza w kraju. Szlachta uchwaliła cały szereg artykułów, wymierzonych przeciw duchowieństwu i magnatom, i domagała się wydalenia Niemców. Król, bezsilny i przez wszystkich niemal opuszczony, szukał ratunku u stryja, sądząc, że powaga jego i znaczenie, jakiego zażywał w Węgrzech, zdołają uspokoić wzburzone umysły. Jakoż Zygmunt, stosując się do życzeń Ludwika, wysłał wtedy w poselstwie do Budy Krzyckiego i Jana Wytwińskiego, kasztelana płockiego. Posłowie polscy zastali Węgry, pogrążone w anarchii. „Przybyłem tu zdrowo “ —tak pisze Krzycki — „i znalazłem tak wielkie zamieszanie, takie straszne wzburzenie, że przy tem nasze zjazdy wspominają się jeszcze błogo“. Sejm, na polu Rakosz zgromadzony, uchwalił też owe ostre artykuły i postanowił nadto wydalić posłów obcych, z wyjątkiem ambasady polskiej.

Anarchiczne te porywy szlachty węgierskiej, niebezpieczeństwo, grożące od Turków, i rozpaczliwy stan zdrowia Ludwika poruszyły dwór wiedeński do nowych zabiegów. Katastrofa zdawała się nieuniknioną, i lada chwila mógł nastąpić wypadek, przewidywany już podczas kongresu wiedeńskiego a otwierający Habsburgom drogę do pozyskania korony węgierskiej. Powodzenie Ferdynanda zawisłem było natenczas nietylko od pokonania Zapolyi i jego stronnictwa, ale także od zachowania się dworu polskiego. Ubezwładnić więc Polskę i zatrudnić ją gdzieindziej—to stało się, tak, jak dawniej, glównem zadaniem dyplomaeyi rakuskiej. Wierny tradycyom dziadowskiej polityki, zwrócił się zatem Ferdynand znowu ku Moskwie i, występując pozornie w roli pośrednika, knuł rzeczywiście nowe przeciw Polsce intrygi. Jeżeli ta przewrotna polityka, o której Krzycki donosił z Węgier Tomickiemu, mogła zaniepokoić Zygmunta I, to niemniej ostrożności wymagał także ruch protestancki w Gdańsku. Rozpoczął on się już w roku 1518, a stłumiony wtedy przez Macieja Drzewieckiego, podniósł głowę na nowo w dwp. lata później z większą, niż przedtem, gwałtownością. Tak, jak wszędzie, tak też i tu zwrócili się nowatorowie religijni nietylko przeciw kościołowi, ale i przeciw całemu istniejącemu porządkowi rzeczy; po ich stronie stanęły uboższe warstwy ludności, domagające się usunięcia ówczesnej rady miejskiej i burgrabiego Ferbera, popieranego przez rząd polski. Poselstwo, z senatorów polskich złożone, z prymasem Laskim na czele, starało się te rewolucyjne zapędy powstrzymać, ale, nie mając siły zbrojnej do pomocy, musiało w końcu ustąpić. Ośmieleni tem malkontenci uderzyli d. 22 stycznia 1525 r. na ratusz gdański, zmusili radę miejską do rezygnacyi, wybrali nowych rajców i w ten sposób dopięli zamierzonego celu. Zamknięto bowiem natychmiast klasztory, wprowadzono nabożeństwo protestanckie, zabrano własność kościelną, zniesiono cła i podatki niemal zupełnie i ogłoszono wolność rybołówstwa.

mm

,v '

/ .*

Mg||p

siii

Ą

m

a:

rj.

y

*

i.**

*4

s/iT

lim

l* i

, i]

',i

sP

m.

aC

• ^

■>

y ś«.

£ w*»

WlT

s»i 0.5-' *

V

%

■*.

i '

i- o

20.

I

M wut

«. $ 'W4'gSp22r^

. (O.    '    • * iż Ą •#

a    trn a-a w

>A

s

A f- -IriS)

i 5".

5

O O

jo*-

8

fc,i

W

Ir

- ■

•■%

r

m:

mXi-

J8.

IPi

#3-li

li^o.

A

■Aj#-

A

. "i -3

r a

/

-»'4aA-1A

i

:

i.

}•

W

■M

*

mł

”4/ a

ł

/

Ca- >>s^łfS

- A,    n

«

V,

Hf'.'

.*< -

C-* <

O

j

14

&

' frfl

$

>

.n.

-6.

A

Hic

1

AJ

Ws&L

m

&

sep**-

«m£j-

D.

■r<

Wr^b

A:,

1

7

"W

jfc.

t’

■tfej*

■ iśjAptP S-

:.....

•/.r-

9-

Ot

>

i

,/‘l •

o.

:

.IŁ. /fe‘. t v

^2r

t: iOG'

wl

"4

A

pi

a*

jga

.•\-n *

4

X

r’~-

/

3

U

■ ^wL

Mmm

O •

V:S

,•

-•«r-

I

i

|

.2

•4

v.

mi

f**ą

.. V;T?

m

wm*Ą,

/C

QO.

,v

5.

i

viS

(2&%

fo.v

4ifiS

i T. %

«

‘k-

Ai

i®

IX.

52 A

V

26'.

W

.ś;

M

:

jr ,!

„w

:rA

/

r5:i •

la

i >''■

.mt

■

V

^4^

'h . '

^ -sr^a^

„A '5 y*£'-€F

’•'    *.. ip

-

■-•'•'o

/

Vp.

4

«.. 3d%

.*..

CC -1 p o« CO LnC m

Król Zygmunt I.

Zygmunt August.

Piotr Opaliński.

Piotr Tomicki, biskup krakowski Hieronim Łaski.

Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński. Krzysztof Szydłowiecki.

Mikołaj Firlej.

gs

.V-’*,

r,-

IR* ^^p<>

NgWj«

a

•r:-:r

■ i

£

*v

' 2g.'

,V

\ !

5? { .

• i#V -

<• c* ■

\

By simek Jana Matejki.

Główne postacie z obrazu Jana Matejki: Hołd pruski.

9. Andrzej Tęczyński.

10.    Gasztold.

11.    Górka.

12.    Jan Bonar.

13.    Albrecht, książę pruski.

14.    Hej dek.

15.    Fryderyk, książę li gnie ki. IG. Jerzy, książę Anspach.

rr

17.    Królowa Bona.

18.    Zofia mazowiecka.

19.    Anna, ks. mazowiecka.

20.    Janusz mazowiecki.

21.    Jadwiga Jagiellonka.

22.    Konstanty, książę Ostrogski.

20. Jan Tarnowski.

24. Maurycy Ferber, biskup warmiński.

25.    Kreuzer.

26.    Piotr Kmita.

27.    Andrzej Kościelecki.

28.    Seweryn Bethman.

29.    Przecław Lanckoroński.

30.    Bartłomiej Berecci.

31.    Stańczyk.

Wiadomość o rewolucyi gdańskiej nadeszła do Krakowa w chwili, kiedy układy z Albrechtem rozpoczęto, i musiała wywołać niemałe obawy. Tak, jak rzeczy stały, można się było spodziewać, że mistrz, przyciśnięty do muru, przeniesie działanie swoje do Prus królewskich, że złączy się z nowatorami gdańskimi i, rozwinąwszy sztandar protestantyzmu, porwie za sobą mieszczaństwo pruskie, przychylne nauce lu-terskiej. Nie można wątpić ani na chwilę, że względy te wpłynęły znacznie na postanowienia dworu polskiego w sprawie sekularyzacyi. Tak, jak zwykle, tak i teraz przeceniano znaczenie ruchu gdańskiego, nie ufano siłom własnym, wzdrygano się przed każdym krokiem stanowczym i, ratując wrzekomo Rzeczpospolitą od nowej, uciążliwej wojny, któraby na szlachtę znaczne nałożyła ciężary, poświęcono dobro państwa chwilowej korzyści. Wypadki następne dowiodły aż nadto, że obawy senatorów nie były uzasadnione. Skoro bowiem król ostrym listem upominał Gdańszczan i zawezwał radę miejską przed sejm piotrkowski w roku 1526, upadło serce nowatorom. W pokornych słowach tłó-maczyli się posłowie gdańscy z popełnionych gwałtów i zdawali się na sąd królewski. Król pojechał rzeczywiście na sejmik pruski do Malborga, a ztamtąd udał się do Gdańska ze znaczną siłą zbrojną i licznem gronem senatorów. Tu przywrócono, na rozkaz jego, natychmiast nabożeństwo katolickie, rozbrojono ludność miejską, zakazano czytania pism luterskich i, nie poprzestając na tem, przystąpiono do ukarania winnych. Wyrok wypadł bardzo zbyt może surowy, ścięto bowiem piętnastu przywódców buntu, pomiędzy tem dwóch rajców miejskich i czterech ławników, i wydano ordynacyę dla miasta Gdańska i dla całej prowincyi pruskiej, zapewniającą przewagę szlachcie nad mieszczaństwem. Przeciwnicy kościoła katolickiego, jako też księża i zakonnicy, którzy przyjęli protestantyzm, mieli, pod karą śmierci, w przeciągu dwóch tygodni Gdańsk opuścić. Szlachta uzyskała znaczne przywileje, uwolnił ją król mianowicie od podlegania sądom miejskim, nadał wyłączne prawo polowania i rybołówstwa. Ordynacya ta, jak zgotowała upadek stanu miejskiego, tak nie powstrzymała z drugiej strony wcale protestantyzmu. Ogniskiem dla nowatorów religijnych stał się dwór królewiecki ex-mistrza Albrechta, ożenionego z królewną duńską. Przebiegły Branden-burczyk przyjmował u siebie gościnnie uciekających z Polski protestantów, założył drukarnię polską, a nawet na dworze swoim utrzymywał polskiego kaznodzieję, protestanta. Ta opieka książęca dodawała niewątpliwie otuchy luteranom pruskim, podczas gdy nowo ufundowany uniwersytet w Królewcu dostarczał mistrzów biegłych w nauce teologicznej i Prusakom, i Polakom zarówno. Nie trudno domyśleć się, jaki cel miała ta hojność i to mecenasostwo Albrechta względem protestantów. Prześladowani i uciskani przez rząd polski, widzieli oni w ex-mistrzu naturalnego swego opiekuna, zamiast do Krakowa, zwracali coraz częściej wzrok swój do dalekiego Królewca. Albrecht tymczasem zadowalał się na razie wdzięczną rolą filantropa, a w polityce dążył tylko do ustalenia świeżo nabytej władzy książęcej i do wyzwolenia się z pod zwierzchnictwa polskiego. Skoro zatem dowiedział się o podróży królewskiej do Gdańska, nieomieszkał stawić się tu osobiście, przyprowadził nawet pomoc zbrojną przeciw tym samym protestantom, których wspierał u siebie, ale za to wszystko kazał sobie zapłacić nowem ustępstwem. Król dał mu prawo ustanawiania w księz-twie pruskiem ceł i jarmarków, oraz bicia monety.

Półczwarta miesiąca bawił Zygmunt I w Gdańsku, przyjmował hołd księcia pomorskiego za Lauenburg i Bytów, regulował stosunki skarbowe pruskie, oddając je w zarząd osobnemu podskarbiemu, Janowi Balińskiemu, głaskał mieszczan, surowo ukaranych, przywilejami, wreszcie podążył na Mazowsze, dokąd go ważne wzywały sprawy. Mazowieckiem księztwem zarządzała, w imieniu nieletnich synów swoich, znana nam już księżna Anna, ubiegająca się przez długie lata o względy królewskie, merząca o koronie polskiej. Sprytna i energiczna, nie zdołała ona jednak utrzymać na wodzy butnej szlachty mazowieckiej, i w roku 1518 złożyła regencyę. Zaczęli teraz rządzić obaj synowie, Stanisław i Janusz. Nie byli oni bez pewnych zdolności, starszy nawet Stanisław zasłynął z rycerskiej odwagi podczas wojny pruskiej, ale, zostawieni sami sobie, oddali się wnet wyuzdanej rozpuście i pijatyce. Dokąd starczyło skarbów książęcych, które przechowywano w starem dworzyszczu Szczkwa, położonem wśród jezior i lasów zapadłych pomiędzy Różanem a Nowogrodem, dotąd przelewało się na dworze, a gdy zasoby się wyczerpały, zaczęto zastawiać i sprzedawać klejnoty siostry Anny, która braciom niczego odmówić nie umiała. Szalona ta gospodarka i życie hulaszcze zrujnowały kraj i zdrowie młodych książąt. W roku 1522 umarła księżna-matka, licząc lat 46, w dwa lata po niej zeszedł ze świata starszy syn Stanisław, w roku 1526 zakończył życie Janusz, ostatni po mieczu potomek mazowieckich Piastów. Zgon ich, podobnie, jak i śmierć nagłą dawniejszych książąt z linii Ziemowita IV, przypisywano truciźnie, obwiniano o to faworytów książęcych, podejrzewano Bonę, wszystko bez dostatecznej podstawy. Poza temi obwinieniami jednak kryła się myśl polityczna, separatyzm mazowiecki, niechętny połączeniu z Koroną. Obecnie, po wygaśnięciu linii męzkiej, pozostały dwie księżniczki: Zofia, wydana w roku 1523 za Stefana Batorego, i Anna, dotąd niezamężna. Z dawniejszych układów wynikało jasno, że lenno mazowieckie, skoro braknie męzkich potomków, staje się własnością Korony, ale na dworze warszawskim myślano inaczej. Anna, natychmiast po śmierci Janusza, przybrała tytuł „Księżny z Bożej łaski44 i, jako „jedyna księżna, dziedziczka Mazowsza¹⁴, zaczęła zwoływać sejmy, odprawiać rady i wykonywać władzę monarszą w całem tego słowa znaczeniu. Aby zaś o ile możności upozorować to bezprawie, zwlekano z pogrzebem księcia, i ciało Janusza od chwili zgonu, dnia 10 marca, leżało niepogrzebane aż do końca sierpnia. Napróżno wysyłał Zygmunt I z Gdańska swoich pełnomocników, którzy oznaczyli uroczystość pogrzebową na dzień 30 kwietnia, szlachta mazowiecka trwała w swoim uporze, chcąc Annę, „dziedziczkę swoją⁴¹, utrzymać na tronie, „choćby krew przyszło przelać i życie położyć* x). Tymczasem odezwała się i Zofia ze swojemi wrzekomemi prawami do spuścizny po braciach, a poparł ją i sejm węgierski, i król Ludwik. Sprawa, jasna,

z Gdańska, przybył dnia 25 sierpnia do Warszawy, sprawił Januszowi pogrzeb przyzwoity i lenno mazowieckie przyłączył do Korony. Anna otrzymała stosowne opatrzenie w dobrach ziemskich i zamkach na Ma-

wy

Si

.f ,"

PKP

Stanisław, ks. mazowiecki.

jak słońce, zaczęła się wikłać. Wtedy król ruszył

ł) Pawiński Adolf: Ostatnia księżna mazowiecka. Warszawa, 1892. Uzupełnia te pracę, na archiwalnych materyałach opartą, rozprawa F. Bostla pod tymże samym tytułem, ogłoszona w Kwartalniku historycznym z roku 1892, str. 498 i następne.

zowszu, przyczem zastrzeżono wyraźnie, że, w razie jej zamęzcia, król wypłaci sumę posagową w kwocie 10,000 czerwonych złotych, a księżniczka nadania wszystkie zwrócić będzie obowiązana. Ale znowu, pomimo tych dokładnych zapisów, stało się inaczej. Po latach 10 bowiem zjawił się kandydat do ręki niemłodej już Anny. Był to 27-letni wojewoda podolski Stanisław Odrowąż, który przez protekcyę królowej Bony uzyskał był i starostwo lwowskie, i Samborskie, i wresz-z Piastówną podnieść splendor swojej rodziny i własne w Rzeczypospolitej znaczenie. Niemałą też zachętą dla niego musiał być i posag księżniczki, słowem, wszystko składało się na to, że Odrowąż, jakkolwiek

|j?

m fi

II

A:

Ł: & |

: ■?

13

-1

. f

m * • i

H".'! ,M

ii

■W

PS

i'

łsMM

gil

SBH

■11

?*-

m ,*f

:f W

i,.

L;

<£■(

Anna, ks. mazowiecka (matka).

cie województwo podolskie. Wznowiona w ten sposób dawna świetność i potęga Odrowążów nie zdołała jednak zadowolić ambicyi pana Stanisława. Sięgając coraz wyżej, mniemał on przez związek małżeński młodszy o lat 10 od Anny, strzelistym ku niej zapalał afektem, a gdy król, jako opiekun Piastówny, pozwolenia swego nie odmówił, odbyły się wspaniałe gody weselne w lutym roku 1536. Przybyli na tę uroczystość i komisarze królewscy, aby stosunki prawne uregulować i dobra, Annie zapisane, odebrać. Ale chociaż podskarbi koronny gotów był sumę posagową natych-nika królewskiego siłą od intromisyi powstrzymać kazała. Nie pomogły surowe upomnienia i listy Zygmunta I, nie pomogły wywody prawników, którzy starali

=5=r==

SU

p5^=H

Kr*

ss

jp

Bpi

s:

gfSSPŚife:    : '

SH

IB!

- •

BB

i-

m

mm

U.

SN

mm

fi

Fi    •

IW

Kafli*

li

mm

!:•

as

WM

r2

KIP*-

1111

■m

Si

=i

ąr:

mi

Kościół w Serocku.

(Fundacya ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza.)

li

tam

WSI

mm s

śIśMkbs

SR

Fwi

'A

..

Sm

..

ii

BI

=j

■i

:::

mm

miast wypłacić, to pani Odrowążowa nie poczuwała się wcale do swoich względem króla obowiązków, z dóbr dzierżawionych ustąpić nie chciała i pełnomoc-się przekonać wojewodzinę; zacięta w swoim uporze kobieta lekceważyła sobie i mandaty królewskie, i argumenty jurystów, i refleksye senatorów, przyczem popierał ją mąż, dwuznaczną odgrywający rolę. Wreszcie przebrała się miarka cierpliwości królewskiej, i sprawę całą wytoczono przed sejm. Sąd sejmowy w roku 1536 postąpił zupełnie słusznie, wydając wyrok surowy i bezwzględny. Przyznał mianowicie dobra mazowieckie królowi, a Odrowąża, który, jako senator, wbrew przysiędze swojej, występował właściwie przeciw władzy monarszej, ukarał odjęciem starostwa Samborskiego i lwowskiego. Obwiniano Bonę, że, mając oprawę na Mazowszu, wpłynęła na surowość wyroku, że, kiedy Odrowążowie wobec sejmu całego do nóg królowi się rzucili, prosząc o łaskę, ona o żadnem złaz których ubóstwa i niedostatecznego uzbrojenia natrząsa się autor dyaryusza sejmowego w r. 1587. Cały dochód z Mazowsza, przyłączony w roku 1526 do prywatnego skarbu królewskiego, nie przenosił 14,000 złotych, chociaż podatki były dość znaczne i uciążliwe. Nic dziwnego zatem, że w czasach późniejszych prąd kolonizacyjny płynie szerokiem korytem z Mazowsza na wschód i że szlachta drobna mazowiecka szuka i dobija się fortuny poza obrębem ściślejszej swojej ojczyzny. Przyłączenie Mazowsza do Polski było więc i dla jednej, i dla drugiej strony korzystne; ostatnia dzielnica, dzielnica piastowska, żyjąca dotąd życiem odrębnem,

jKttna

eU^^^^ynfureu^*^5 Ltnjort jyncu^, <jw^^a'*^>^ Cpć^rc^hłr \)v^vi.ć^*S ■    (o*.(4Msicf\)£^txA£iL. ^Jo4vu*l'Vi>aysla.\V'fl(y C(V*ovuco Ccleftć \t /vr fcJj o⁰*

f"    H \A.ct*U*cf fc jcajfeM.a-S'^io ffoy! <4* v*u^yS Jjf rt>ff*S ćjual a.yu& *p/u.<*^

ałun ^p-fundy-J ehdm^Jóa*,HiS ^ujra. ffitecft ^.ojteA, r c c ej? «-+4vtW * tłr wj c

|'Yi hcbtbć naftn '~S~fcnift+nutr d et- ń^n^ułut;

te oę~ralcm*i<-cl^, i«»• -et*.

0 UCg tM" •

^to CjCycS ictona jerultoru ucmeun >trt

/uńiAłH |)iu> i<-wu/ vw |ud- /e-kc^" ct“ yó    ⁰ j³

litf-ŁSAf &t infućy(i**.U cAxA.fi

ł^/nr £^ia-**.

f0 'H. tt-C d

'Vdl'^ ***

;ł

AłŁŁ. -Vli3

■JufA

'Juo^ yYla.fou,i<

ffcctru. L e ^ cLvł-«>vMA y.

cv

JC

rtoir&j

60*-

30Lli.eeitutr /t i

J,

c ^p£iyu*l    y yro but*,

(Loiyi ti~ cJrret

w*> 'U 6i vVLw_r’

ć\.£>r i<f x^°

fco.fv£

f < o <j

o/ e

^tri c l) o-iyźvvU'/

L^P" y C^fcCi^u

f-CO-lrtAf    c\')A¹póy*A'

CC C*UMJ AXUAV^ 'VtnJXum- ^«t n\A\M*n A-I^**vi0 ytxuyyl Si^jilbi*

He cetta fue.net* ct -uoiun^n^e no^trx yTe

fcb<>vu^'~£e

vi^cf

UVC^ ^

WU vVL6<^ IOC V ć

i .76'

--a

^AA-O-Ćj K A. *    kL0 i) O KtArO--

^ nn<t

Tl/W

4-

Dokument Anny, ks. mazowieckiej, z r. 1526.

godzeniu kary słyszeć nie chciała, ale kto bezstronnie śledzi przebieg całej tej sprawy, ten przyznać musi, że wyrok sejmowy był sprawiedliwym i że król musiał ukarać butę magnata, lekceważącego sobie i własne obowiązki, i powagę korony.

Zanim się ten epilog sprawy mazowieckiej rozegrał, przeszła cała prowineya, bez żadnych zresztą trudności, pod panowanie polskie. Ludna, zamieszkana głównie przez rzesze drobnej szlachty, gotowej zawsze do korda, stała ziemia mazowiecka pod względem cywilizacyjnym o wiele niżej od Wielko- i Małopolski, ale stanowiła też w przyszłości żywioł konserwatywny, tak w życiu politycznem, jak i religijnem. Piaszczyste po większej części lub głuchemi borami pokryte obszary nie dawały znacznych dochodów panującym, ani nie były w stanie utrzymać rojnego tłumu szaraczków, zlewała się z mocniejszym od siebie organizmem państwowym i, krzepiąc go świeżym zasobem sił niezuży-tych, zyskiwała dła przedsiębiorczości swojej i zapobiegliwości rozległe pole do działania. Na razie zmiana ta uczuć się nie dała; król, potwierdziwszy prawa i przywileje mazowieckie, powierzył zarząd prowincyi namiestnikowi swemu wojewodzie mazowieckiemu Feliksowi Brzeskiemu, w roku 1529 jednak wcielono Mazowsze do Wielkopolski, i odtąd zasiedli posłowie i dygnitarze mazowieccy razem z Wielkopolanami w izbie sejmowej polskiej.

Jeszcze nie przebrzmiały echa pogrzebu warszawskiego, kiedy dwór polski nową i to cięższą miał przywdziać żałobę; na polach pod Mohaczem bowiem zginą! dnia 29 sierpnia 1526 roku dwudziestoletni król Ludwik w nierównej walce z Osmanami. Jeżeli historya rodzin i dworów królewskich w wieku XVI szczególniej w tragiczne obfituje wypadki, to życie tego ostatniego potomka Jagiellonów węgierskich budzić musi od początku do końca prawdziwie rzewne uczucia. Słabowity od kolebki, od chwili przyjścia na świat na śmierć przedwczesną skazany, w 18 roku życia srebrnym okryty włosem, jest on bezustannie przedmiotem kombinacyi politycznych dla tych, co, chciwem okiem spoglądając na koronę węgierską, pragnęliby w skrytości serc swoich nieuniknioną katastrofę przyspieszyć. Dla nich żyje ten młody Jagiellończyk stanowczo za długo, pomimo, że zaledwie wyszedł z lat dziecinnych, a że jest słabym fizycznie i niedoświadczonym, więc każde stronnictwo dąży do tego, aby nim zawładnąć. Otoczony sprzedajnymi doradcami i osnuty siecią rozmaitych intryg, ucieka sie Ludwik w chwilach krytycznych pod opiekę stryja Zygmunta, ale stryj, sam zajęty sprawami rozległego swego państwa, pomocy mu udzielić nie może, chociaż rady doświadczonej i rozumnej nie odmawia. Jedno poselstwo za drugiem spieszy do stolicy węgierskiej, aby pośredniczyć i łagodzić zawziętość stronnictw, aby ratować zachwianą powagę królewską. Zabiegi te nie wystarczają jednak, i Krzyc-ki, któremu bystrości politycznej odmówić nie można, widzi jedyny ratunek dla Węgier w pokoju z Turcyą, w uchyleniu tego wielkiego niebezpieczeństwa, które, jak chmura gradowa, zawisło nad państwem Arpadów. Ale trzeźwe rady jego są głosem wołającego na puszczy. Cała Europa chrześcijańska, drżąca przed potęgą Osmanów, popycha wszelkiemi środkami Węgrów do walki z półksiężycem. Z przekonania czyni to papież i stolica apostolska, z obawy o własne bezpieczeństwo inni monarchowie, z niewczesnej dumy i zarozumiałości szlachta węgierska. Tak, jak niegdyś Władysławowi Warneńczykowi, tak obecnie Ludwikowi nie szczędzą dwory europejskie najuroczystszych obietnic pomocy, cóż dziwnego więc, że, młody i niedoświadczony, przyrzeczeniom tym uwierzył. Odezwała się w nim rycerska krew Jagiellonów i, stawiając wszystko na kartę, gdy Turcy wkroczyli do Bośnii, zwołał pospolite ruszenie do Toiny nad Dunajem. Ale w chwili stanowczej zawiodły go wszystkie nadzieje. Karol V, monarcha, w którego krajach słońce nie zachodziło i który, po zwycięztwie pod Pawią, stał na szczycie potęgi, zachował się zupełnie obojętnie, sejm niemiecki, obradujący w Spirze pod przewodnictwem szwagra Ludwiko-wego Ferdynanda, nie posiał ani jednego landsknechta na ratunek chrześcijaństwa, tylko papież Klemens VII dostawił garść piechoty, a stryj Zygmunt 1,500 jazdy pod wodzą doświadczonego Jana Gnojeńskiego. Wyprawa turecka zaskoczyła bowiem Polskę w chwili najnieodpowiedniejszej, kiedy przyszło uśmierzać bunt gdański, odpierać najazdy podburzonych przez Turcyę Tatarów i podwoić baczność od strony moskiewskiej. Niedarmo pracowała nad wielkim kniaziem dyploma-cya rakuska, niepróżne były przestrogi Krzyckiego. Dwór polski wiedział dobrze, czego się ma spodziewać po owem pozornem pośrednictwie Ferdynanda w Moskwie, a to, co w kilka miesięcy potem się stało, obecność posłów Wasyla na koronacyi czeskiej i podróż ich na dwór Karola V do Hiszpanii, stwierdziło dowodnie obawy Zygmunta I i jego ostrożnych doradców. Nie mogła zatem Polska wesprzeć skutecznie Ludwika, nie wsparli go też i jego właśni poddani. Zapolya, najdo-świadczeńszy z wodzów węgierskich, zwlekał z przybyciem, w obozie pod Toiną zebrało się, razem z posiłkami obcemi, zaledwie 25,000 ludzi i 80 armat. Z tą armią nieliczną stoczył Ludwik, wbrew radom Gnojeń-skiego, bitwę pod Mohaczem i stanowczą poniósł klęskę. Z ogólnego pogromu niewielu ocalało, piechotę na początku bitwy w pień wycięto, jazda, po śmiałym ataku na Turków, złamana, bądź padła od miecza, bądź zginęła w bagnach poblizkich. Król, opuszczony od swoich, w towarzystwie jednego tylko Polaka, Trepki, znalazł śmierć w odwrocie z pola bitwy, padł również Gnojeński i cały oddział polski. Stało się to, co od dawna przewidywano: tron czeski i węgierski, osierocony przez zgon Ludwika, otwierał obszerne pole dla pretendentów, oczekujących długo tej sposobności. Pytanie, kto jedną i drugą koroną zawładnie, nie było dla Polski obojętnem. Granicząc bezpośrednio z Czechami i Węgrami, powinna ona była starać się o to, aby panowanie nad temi państwami nie dostało się w ręce pretendenta zbyt potężnego i Pizeczypospolitej nieprzychylnego, aby nie wróciły czasy Macieja Korwina, tak szkodliwe i niebezpieczne dla Jagiellonów. Najłatwiej można było uniknąć podobnej kombinacyi, wysuwając kandydaturę Zygmunta I, łącząc koronę polską z węgierską i czeską, wznawiając tradycyę z czasów Władysława III i Kazimierza Jagiellończyka. Ale dwór polski wiedział bardzo dobrze, że chwila do takiego działania nie była stosowna, wiedział, że ani w Węgrzech, ani w Czechach nikt o kandydaturze Jagiellońskiej nie myśli, że dawne hasła przebrzmiały nie-powrotnie i że zabiegi o koronę jedną i drugą wywołałyby wojnę, jeżeli nie z dwoma, to z jednym pretendentem, potężnym i nieprzebierającym w środkach. Dynastyczna polityka Kazimierza Jagiellończyka miała podstawy zupełnie inne, tam chodziło bowiem o stosowne opatrzenie dla licznych synów królewskich, podczas gdy obecnie cała nadzieja dynastyi i państwa polegała na sześcioletniem dziecku i na starcu, chylącym się do grobu. W takich warunkach nie należało chyba ubiegać się o obce trony i rzucać w hazardowne przedsięwzięcia z oczywistą szkodą własnej ojczyzny. Panowanie węgierskie Władysława Warneńczyka pogrążyło Polskę w odmęt anarchii i wojen domowych, Kazimierz Jagiellończyk okupił koronę czeską abdyka-cyą na rzecz Moskwy w sprawach wschodnich i stworzył właściwie to niebezpieczeństwo, na które Polska teraz była wystawiona. Czyż Zygmunt I zatem, w gorszych warunkach, miał naśladować błędy ojca, uganiać się za marnym blaskiem dynastycznej świetności i poświęcać dlatego najżywotniejsze interesa własnej swojej ojczyzny? W pierwszej chwili może być, że i on dał się porwać tym ponętnym mrzonkom, bo, gdy na wiadomość o śmierci Ludwika Krzy.cki i Stanisław ze Sprowy pojechali w poselstwie do Węgier, polecono im w instrukcyach sekretnych, aby wysunęli ostrożnie kandydaturę Zygmunta I, a w razie wyboru Zapolyi, starali się zapewnić po jego zejściu następstwo Zygmuntowi Augustowi. Na szczęście jednak, były te zabiegi spóźnione. Dwór polski dowiedział się o tragicznym zgonie Ludwika dość późno, wieściom niepewnym, jakie kupcy przywieźli, nie dowierzano z początku tak dalece, że Zygmunt I, już po bitwie mohackiej, zachęcał nieżyjącego bratanka przez posła swego Nipczyca do energicznej walki z Turkami. Tymczasem Ferdynand, bliższy teatru wojny i przygotowany od dawna do dzia-zania względem Habsburgów, przyjęte na kongresie wiedeńskim, i tajny traktat z rodziną Zapolyów, zawarty w roku 1512, w którym obie strony nawzajem wspierać się przyrzekły ¹). Obecnie osiągnął Zapolya upragniony cel swoich życzeń, ale stronnictwo raku-skie, skupione około królowej-wdowy Maryi w Presz-burgu, nie myślało wcale ustąpić, i dnia 16 grudnia obwołało królem Ferdynanda. Zachodziło teraz pytanie, jak dwór polski wobec obu pretendentów zacho-

^ggagBSSllMlil

/fL-

ni

mm

m

: -'ś

PA

f§f|g

wm

iii

im

Wa

jlllllliCTOfllB

SiiSiSŚŚ

mm

-i- -v    ~

r.y

Wr-

as

djii.il

(Dik r-,

ijji jia

li

w.

m lilii

./i

mm

wBŁ

‘‘A****

il

Mli.

JM

Ti

211

liii

njj

IflHI

OTou

i.i,i

III

'if

Ul

''

I!

mmmm is I * ii Pi

MMM

im-

&.

^niWTBńf

SU

jś

l/i

...

IM

7,

ggl

pi

Bi

M.

TOSlM

Ml

Iffi ¹

iii

ii

uz

mmm

wrlsitilł

Ili

■■

ii

Ir

i.

ŁJJlilL

liii

I li

ml

iw

i-.zz;:r=z

(jj

EsS

r«=u,v,

'■JraaOOTfł

Mi

HU

Kościół w Łomży.

(Fundowany przez ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza, i matkę ich Annę, dokończony przez Jana na Wielkim Wojsławiu Woysławskiego, kanonika płockiego i warszawskiego, plebana łomżyńskiego, 1526 r. Poświęcony

przez Andrzeja Noskowskiego, biskupa płockiego.)

łania, nie tracił czasu i, wbrew zabiegom książąt bawarskich, uzyskał koronę czeską już dnia 25 października. Z równą szybkością odbyła się elekcya także w Węgrzech. Zjazd w Tokaju postanowił zwołać sejm elekcyjny do Białogrodu, posłowie polscy dowiedzieli się o tern w drodze do Węgier, a zanim przybyli na miejsce, rzecz była już rozstrzygnięta, Węgrzy wybrali królem Jana Zapolyę 11 listopada. Nie miał więc dwór polski czasu nawet na tyle, aby czynić poważne zabiegi o jedną i drugą koronę, a wiązały go nadto zobowią-wać się powinien, i tu odpowiedź była najtrudniejsza. Z Ferdynandem i Zapolya łączyły Zygmunta I nietylko wspomniane wyżej traktaty, ale i węzły pokrewieństwa, od Habsburgów zależało nadto uregulowanie korzystne spadkowych spraw królowej Bony we Włoszech i poniekąd pokój z Moskwą, po stronie Zapolyi stała Francya i sympatye całego narodu polskiego. Franciszek I popierał go przez znanego nam już Rin-:) Zakrzewski: Rodzina Łaskich w wieku XVI, str. 492.

■f

i

/

■

Mi|j

m

ppg

'■ ■

■

AS

■a i

f

A A

m

i

i

%

%

J

'

II

i m

\

■fj

A.

■

v

m

\

m

r

\

m

%

*

ii

■'• Ą:“"’

pA A

'

A

■

i

' 's

’ wmt

'':'A1

m

łV

-1

* -'^4

A

A

WkB'łM

4

i

,i

■■

i

i,

flr-A

11111

AA-k

Arl

:;V| Sj

.* j

;X|i|. i

1

A

■

A

w.

j!'

f

M y

mm m

w

fef

r>ś

•• :

a ym

-U

A

i

li

^Cerb województwa bełzkiego.

•fi*-}A

jg

.....i

i Ani

ku (r. 1527).

JHin

•%

LU

\\

11

wij

m.U

ii

ar

na

Ubiory z tryptyku w Osieku (r. 1527).

eona, a w Krakowie obchodzono każde powodzenie Zapolyi ilumina-cyami, nie szczędząc przytem demonstracyi nieprzyjaznych dla posła austryackiego, który zaledwie z mieszkania swego wychylić się ważył. Ale i w radzie królewskiej były zapatrywania różne. Szydłowiecki, u-jęty przez dwór wiedeński, i Tomicki, niechętny Zapolyom, skłaniali się na stronę Ferdynanda, prymas Laski z całą swoją klientelą popierał Za-polyę. Straciliśmy prymasa z oczu w chwili, kiedy, pojechawszy na sobór do Rzymu, przestał wywierać wpływ na sprawy publiczne, kiedy upadł kredyt jego u dworu, a w radzie królew-Ubiory z tryptyku w Osie- skiej zastąpił go Szydło-

wiecki i poróżniony z arcybiskupem T o m i c k i. Widzieliśmy, jak od tego czasu polityka Zygmunta I przybrała kierunek sprzeczny z zasadami Laskiego, a chociaż prymas powrócił wreszcie z tytułem legata stolicy apostolskiej, to już znaczenia dawniejszego tak rychło odzyskać nie zdołał. Niezrażony tern, nie zaniechał on żadnej sposobności, aby króla do energiczniejszego nakłonić działania, aby przyjaźń rakuską, jeżeli już nie rozerwać, to przynajmniej zachwiać i osłabić.

W tym celu doradzał, natychmiast po kongresie wiedeńskim, wojnę z zakonem, sprzęci wi ał si ę m alż eń-stwu z Boną, podsuwając królowi, zamiast niej, księżniczkę mazowiecką, i był najgorliwszym zwolennikiem wyprawy przeciw Albrechtowi w r 1520. Obok tej polityki, w której same prawie zbierał niepowodzenia i która ściągnęła na niego nienawiść Bony, krzątał się Laski

pilnie na polu kościelnem, wizytował kościoły litewskie, zwoływał synody, występował stanowczo przeciw protestantyzmowi i nakłaniał duchowieństwo podczas wojny pruskiej do ofiar na cele publiczne. Jeżeli gorliwość ta nie zjednała mu pomiędzy ówczesnym klerem polskim sympatyi, to zabiegi, skierowane ku podniesieniu własnej rodziny, pomyślnym uwieńczone skutkiem, podnieciły jeszcze bardziej nienawiść licznych jego nieprzyjaciół. Brat prymasa Jarosław zawdzięczał wpływom Jana godność wojewody sieradzkiego, ale, nie odznaczając się szczególniejszemi zdolnościami i liczną obarczony rodziną, nie mógł przyczynić się wiele do pomnożenia splendoru familii. Wyręczył go pod tym względem prymas, nie szczędząc kosztów i starań na wytworne wykszlałcenie i jak najszybszą promocyę bratanków. Najstarszego Hieronima (Jarosława) wysiał na nauki do Francyi i w pielgrzymkę do ziemi świętej, po powrocie do kraju umieścił go na dworze królewskim i ożenił z Anną Kurozwęcką, pupilką swoją, panią rozległych włości w województwie krakowskiem i Sandomierskiem. Odtąd powodzenie i przyszłość Hieronima były już ugruntowane: w roku 1520 został on kraj-czym koronnym, w roku 1523 wojewodą inowrocławskim, a wnet potem sieradzkim. Drugi bratanek prymasa, Jan, przeznaczony do stanu duchownego, wykształcony w Bolonii i Francyi, w Bazylei zaprzyjaźniony ze słynnym. Erazmem z Rotterdamu, otrzymał, również za staraniem stryja, już w roku 1517 kanonie w Krakowie i Płocku, jako też kustodyę łęczycką, a w roku 1518 został dziekanem gnieźnieńskim. Zapewne, że karyera jednego i drugiego była nader szybka, że Hieronim w 27 roku życia doszedł do godności senatorskiej, a Jan, siedząc jeszcze na ławie szkolnej, był kanonikiem i kustoszem, ale w owej epoce, gdzie prolekcya znaczyła wszystko, nikogo to zadziwić nie może. Wszak widzieliśmy, że Stanisław Odrow iż, pod opiekuńczemi skrzydłami królowej, w równym wieku będąc z Hieronimem Laskim, zasiadał także na krześle senatorskiem i najbogatsze w Rzeczypospolitej dzierżył starostwa. Lascy przynajmniej odznaczali się niepo-spolitemi zdolnościami i starannem wykształceniem, całem życiu późniejszem dowiedli czynami, że i

‘a

V\

-u

opiekę stryja i na wczesną promocyę w Rzeczypospolitej zasłużyli. .Tan, jakkolwiek można się nie zgadzać z późniejszym jego kierunkiem i potępiać go jako apostatę, zasłynął jednak w Europie jako jeden z najwy-

w zabiegach prymasa tylko najpospolitszy nepotyzm i rzucono się na niego z zajadłością bezprzykładna. Tomicki w listach do przyjaciół swoich nie wahał się nazywać prymasa „człowiekiem bez charakteru, kłam-

łi

Ii;

■pr-*Ł

=i '

1$S

’■

mt% \

JL\;

jpv JĘEĘjs

. %

WSę

M- '

\mt

mt.

wm

lllggg

(L

1 % ^

>. V -.3

,,

(\ -

Lu

r£if^

■% >,4 “ - |^-</J/^

ł

I, t\

■ - Ki

''

J,

gg

$

A- ;;a

WmMmm

' ‘ 1

f,i

•

ymgimiSnfi

:,-y-

\SJgp *

w

•SU

JL

Ludwik, król węgierski.

Zginął w bitwie pod Mohaczem 1526 r.

(Ze starego, prawdopodobnie spółczesnego portretu, ze zbiorów Tomasza

Prylińskiego.)

l\

7i

bitniejszych reformatorów, Hieronim jako znakomity polityk i dyplomata. Ale wtedy, gdy jeden z nich piął się na krzesło senatorskie, a drugi, w spółce z Erazmem Rotterdamczykiem, przejadał dochody kanonii krakowskiej i płockiej w Razylei, nikt chyba nie mógł przewidzieć ich późniejszego znaczenia, upatrywano więc ca i szalbierzem “, który „dla swych spraw prywatnych i własnych korzyści odważał się na rzeczy najniego-dniejsze i najszkodliwsze¹¹, a siostrzeniec podkanclerzego Krzycki lżył go w epigramatach swoich jako hipokrytę, oszusta, ba, zarzucał mu nawet, że zdradza króla i ojczyznę. Wszystkie te wybuchy szalonej niena-

wiści są raczej objawami bezsilnego gniewu, bo dowodów na zarzuty, czynione Laskiemu, w historyi współczesnej nie znajdzie, przeciwnie, król, jak zawsze,

promocyi Hieronimowi, nietylko posuwa go z urzędu na urząd, Janowi daje prezentę na probostwo gnieźnieńskie, ale nadto wysyła Hieronima w poselstwie do

i

1

w

E5

k

i

ę

1 i

iii

p-

H

ia

B

:

§

73

Kościół w Janowcu.

(Wzniesiony 1529 r. przez Jana Firleja, wojewodę naskiego).

m

V ¹

3E3

aasi

;

PŁ

■ ! ■ » 5

SlSiiSli

s V-

i.-ss

i

9S

'

«i: ^

§8k

i

■

.ijz

-:«3

•TTfct-

m

EH

tT"

i

Pi

y

i

U i Paiśi

$

a

W:-!*

V

Lj

ES

’ w ;

32

iafti

Si

l-3fe

rSi

' ^

Ki

i.?;

IIP

'■h

MMmi

Pi

Uf

g

m

y

lias

ma

o

p±5§2lri^.

-■jŁMr*uwx

S

. - Sś •

- i

Mi

rpi:

safc-P

Bi*®

I

. ■

*

*•?

= :W*

'ź~źżjw.mv.--f

wmm

S5t

m

.i

Sb

m

i

ostrożny w wyborze doradców swoich, coraz przychylniejszym okazywał się dla prymasa, coraz względniejszym dla jego rodziny. Nietylko bowiem nie odmawia

W

*

ii

-

ISSili

--- ru

ń

atii

m

m

55

m

==

cesarza do Akwisgranu i powierza mu raz po raz ważną misyę do Francyi. Traktat, z Franciszkiem I zawarty a otwierający Jagiellonom widoki korzystnych związ-

ków małżeńskich, utwierdził jeszcze bardziej kredyt młodego dyplomaty u dworu i, kiedy w rok później Stanisław Kościelecki posunął się na województwo poznańskie, nadał król starostwo malborskie, dotąd będące w posiadaniu Kościeleckiego, Hieronimowi Laskiemu. Nowy ten dowód łaski monarszej oburzył do ży-

T:

uh

■ mmĄ

i!

i*?

V V*

mm

i.

mm

fi

:......~ |

i' -• •

■

iW

I-. ;

PM$

i 111

« •8»< £|

JT

«*

.-

-

••

ifg

! IM

'.|i

> ui

' •    ~ f- <    —

. - r: -

mm

;■ '

Stifil

mm    ,

3B*- ----„ M W~~!>

ij......i

tM %£&h ^ „

• ■ n

■f; K t '

fi

■■■■i-.

r*

li

li

PS

!«r

,wr

.    ;p*rV

Grobowiec ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza, w katedrze św. Jana

w Warszawie.

(Wzniesiony przez Annę, ks. mazowiecką, siostrę Stanisława i Janusza.)

wego wszystkich nieprzyjaciół prymasa, radzono długo i zdecydowano się nareszcie na krok, rzucający nieszczególne światło na charaktery poważnych senatorów: oto wręczono nie królowi, ale Bonie, nienawidzącej Laskich, memoryał z prośbą, aby wzięła w obronę Kościeleckiego i nie dopuściła do „hańbiącego“ dlań

■'

;i

■*m

fr

mS

V-

mm

k-i

vl

j \ :

;/    \ J

'II,

li

rv

'"S

(ł

Afl

i--

esss-

v-

L ^

’fcT\

n-

%.

L”

:V

‘•ttH

4.

...

Ssi

F?

JF- S

■$**, ■ M

v,.m

iftKSlS

f II

li

ii

i®

IM

w*

Sgfc

•j

ilu

KLIF

«lll.

4ig ...

jderb województwa pomorskiego.

odebrania starostwa malborskiego na rzecz Hieronima. Zygmunt I, pomimo, że memoryał podpisali tacy dygnitarze, jak Szydłowieccy, Łukasz Górka i Piotr Kmita, pomimo, że i królowa niewątpliwie nalegać musiała, nie zachwiał się w raz powziętem postanowieniu i eks-pektatywy, danej Łaskiemu, nie cofnął ¹). Tak stały rzeczy w przededniu bitwy mohackiej. Że Łascy, po wyborze Ferdynanda i Zapolyi, całym swoim wpływem drugiego z nich popierać się starali, to było tylko naturalną j konsekwencyą dotychczasowej ich polityki, ale patrzyli na tryumfy wielkiego Solimana, co boleli nad upadkiem Kawalerów rodyjskich i opłakiwali zgon bohaterów z pod Mohacza. Zdawało się więc, że będzie lepiej i dla Polski bezpieczniej, jeżeli Ferdynand opanuje Węgry, bo wtedy potęga rakuska będzie dźwigała na sobie cały ciężar wojny tureckiej, będzie osłaniała, chętnie, czy niechętnie, Polskę i całą Europę od jarzma muzułmańskiego. A i Ferdynand sam nie szczędził obietnic. Poseł jego Jan Mrakiesz, wysłany do Krakowa nazajutrz po elekcyi preszburskiej, przyrzekał,

mm

II

h|

lii

ii

TTTT

ę.

WL

łV\:

\V

;\

Ca-

.2

‘V-

ittt#

IL

ii

JL

^Ccrb rąiasta Gdańska.

król innego był zdania. Oprócz najrozmaitszych względów i zobowiązań, które go z jedną i z drugą stroną wiązały, obawiał się także, że zwycięztwo Zapolyi na Węgrzech będzie zwycięztwem wpływu tureckiego i przewagi tureckiej z tamtej strony Karpat. I jeżeli Orzechowskiemu w kilkadziesiąt lat później ten „Turek, babiloński król, przez Beskid do Polski naglądający “, wydawał się wielce niebezpiecznym *), to stokroć groźniejszym przedstawiał się tym, co własnemi oczyma

J) Dr. Al. Hirschberg: Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński, sprzymierzeńcem sułtana tureckiego. We Lwowie, 1879.

²) Quincunx, to jest wzór korony polskiej etc. Wyd. Turowskiego, str. 101.

wzamian za poparcie pana swego na Węgrzech, pomoc przeciw Moskwie i Tatarom. W takiem położeniu najodpowiedniejszą wydawała się królowi i jego doradcom polityka neutralna wobec jednego i drugiego elekta. Nie mogła ona wprawdzie liczyć na powodzenie i uznanie w kraju, bo tu wszystko sprzyjało Zapolyi, od podkanclerzego Tomickiego począwszy, a skończywszy na pospólstwie krakowskiem, ale król inaczej postąpić nie mógł, jak tylko podjąć się, co najwięcej, roli pośrednika. Odpowiadano więc uprzejmie na poselstwa Ferdynanda i Zapolyi, zapewniano jednego i drugiego o przychylności dworu polskiego, pracowano w pocie czoła na konferencyach w Ołomuńcu i Poznaniu, oczywiście, bez skutku żadnego i powodzenia. Najmniej

już zgadzali się z tą polityką królewską Lascy, ale Zygmunt, stanąwszy raz twardo przy swojem postanowieniu, zachwiać się nie dał, od prymasa widocznie się

przeciwnego on oz u; dla Hieronima nie było miejsca. Zniechęcony tem i chciwy sławy, postanowił on więc działać na własną rękę. W połowie kwietnia roku 1527

Grobowiec ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza.

* fiim.

,-'H- • &3^qd|/*r;

lf§j

wjl '*%'

'■ł- n    i i

:‘r

••

m-A¹

v ą

22Sl§f~

l!

fi

l uwili

./ p^S-^f^P.CZ r->/> • ' ’ i

*‘r bUJ 7^ i ^ 4- rr    *

^ . ■' Jt2rb< Sb|'95A' ‘ '•

^ < ib ^ .za )• -

ż:    r f :•••?.* f;D^

⁴. <lg%i $.. v£?feffiśi®rvf i

:    i ' '

-

4|£1 :;-■>:*? 'i

; - y* J, >l0    •• v, t

■. --> ■■• ■ 2.1

.. J

tS. ■.

■■■

i.

L:

JJfcAi

odsunął, o radę go nie pytał, a w stosunkach dyplomatycznych ówczesnych posługiwał się Szydłowieckim, Krzyckim, wreszcie Andrzejem Górką, słowem, ludami

. gag

ii

-i

Jj:

ir.i

-a

|‘

i\

I?

Ir

■w

ii

II

§>

wyjechał, pod pozorem pielgrzymki do Loretto, z kraju, udał się na Węgry i wstąpił tam w służbę Zapolyi. Przyjęto go zapewne z rados'cią i wysłano natychmiast

w misyi dyplomatycznej do Monachium, Paryża, Londynu i Kopenhagi. Wszędzie wiodło mu się dobrze, wszędzie zyskiwał dla Zapolyi przyjaciół, nawet zasiłki pieniężne, ale gdy powrócił, zastał w 'Węgrzech sytua-cye zupełnie inną. Zapolya, pobity pod Tokajem przez wojska Ferdynanda, stracił dawniejszą popularność i, opuszczony przez swoich, musiał szukać schronienia w Siedmiogrodzie. Nie pozostawało mu nic innego te-

mmm

b*i -M

§pPf

>3

\i

ii

m<i

,-i

glj

Hi

sHNilte ‘i

.'^1

-f'-

tttfS

■

|Xi :

4®

IjO*

II

JL:

r\

raj

‘ "SUT

nJh

:.1S i*

y'fcN

i ■ '/ ** ■ *

KZ iGk

js>-

ii

s.

lll

>1

%*■

#v'«

*;i

ffl

iv • ,i

i jPff 3* ' J

► i|p

.

•4‘

II

|h

fi

.fi

*A|l]’li

S*I* i

ii' 6 ?

'^1

11

m.

fi

■-

nim

tmwm

•:ł * k

mm

iM ą ił*.!’

iś

• \f

II i

lilii

r|p; |

iBFćk

f- Iwrim

SI

lJUJ

i0m •

Tm

|{

jfg

1, | i

mi

sj

■C”3

Grobowiec ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza.

jak tylko rzucić się w objęcia Turcy i. W tym celu

raz,

pojechał do Konstantynopola Hieronim Laski. Zadanie, jakie mu tu spełnić przyszło, było niezmiernie trudne i drażliwe. Odarty ze wszystkiego w drodze, bez pieniędzy i zwyczajnych podarunków, nawet bez listu żelaznego, traktowany z lekceważeniem przez Turków, zdołał on jednak pozyskać sobie Alojzego Grittiego, faworyta wezyra, i z jego pomocą uzyskał to, co z początku zdawało się niepodobnem. Usunąwszy bowiem warunki upokarzające, jakie Turcy stawiali, skłonił sułtana do przymierza z Zapolyą i do udzielenia mu znacznych posiłków, a nie poprzestając na tem, uczynił rzecz niesłychaną, oto zawarł w imieniu króla polskiego, do czego nie miał żadnego upoważnienia, z Solima-nem 10-letni rozejm i przyrzekł, że Zygmunt będzie wspierał Zapolyę. Po tem wszystkiem podążył na czele 10,000 wyborowej jazdy tureckiej do Węgier, Ferdynandowi posłał wypowiedzenie wojny, a w listach prywatnych do Polski odgrażał się Tomickiemu i wszystkim swoim nieprzyjaciołom, mówiąc: „już mi zęby wyrosły, nietylko szczekać, ale i kąsać potrafię⁴.

Na wiadomość o tych nagłych zmianach powstało wielkie przerażenie w Wiedniu i w Krakowie; Ferdynand skarżył się na zuchwalstwo Hieronima, Tomicki i całe jego stronnictwo drżało o własną skórę, ale najbardziej oburzał się król Zygmunt na ów rozejm, samowolnie zawarty a kompromitujący Polskę wobec całej chrześcijańskiej Europy. Wysłał więc czem prędzej posła do Konstantynopola, aby zawrzeć z sułtanem rozejm 5-letni, bez wmrunku popierania Zapolyi, Laskiego zaś ukarał odebraniem starostwa malbor-skiego.

Gdy tak wojewoda sieradzki w Carogrodzie niespodziewane odnosił tryumfy, Zapolya, wyparty z Węgier, musiał szukać w sąsiedniej Polsce schronienia. Przyjął go gościnnie na zamku odrzykońskim pod Krosnem Marcin Kamieniecki, następnie Jan Tarnowski u siebie w Tarnowie. Przez pięć miesięcy bawił tu król Jan, czekając na skutek dyplomatycznych zabiegów Laskiego i starań, jakie czynił dla niego w Węgrzech Jerzy Martinuzzi, przeor OO. Paulinów w Częstochowie, wreszcie opuścił w jesieni roku 1528 gościnny dwór tarnowski, zostawiwszy w upominku gospodarzowi swemu złotą tarczę i buławę, a mieszczaństwu tarnowskiemu znaczne przywileje. Z hufcem zaciężnych polskich i w towarzystwie Hieronima Laskiego, którego, w nagrodę za usługi carogrodzkie, mianował hrabią spiskim, podążył król-wygnaniec na Węgry, odniósł zwycięztwo pod Saros-Patak i odzyskał dawniejsze swoje znaczenie.

Mimo tego powodzenia jednak i mimo pomocy tureckiej, nie umiał Zapolya skupić pod swoim sztandarem całego narodu. Chwiejny polityk i wódz mierny, oglądał on się bezustannie na obcą pomoc i w niej tylko całą swoją pokładał nadzieję. Niepodobny w ni-czem do Macieja Korwina, który energią i siłą woli łączył najsprzeczniejsze żywioły, a blaskiem czynów swoich najzawziętszych jednał sobie nieprzyjaciół, szukał król Jan wszędzie i zawsze poparcia poza granicami kraju. I teraz więc wysłał Hieronima Laskiego z całym zastępem agentów do Niemiec, aby tam zwerbować wojsko i niepostrzeżenie przeprowadzić je przez Polskę do Węgier. Hieronim, nie szczędząc własnej fortuny, wywiązał się zręcznie z trudnego zadania i, zebrawszy zaciężnych, gromadami małemi poprowadził ich przez Wielkopolskę. Wyprawa tego rodzaju nie mogła jednak pozostać w tajemnicy, nie mogła ujść bacznej uwagi Tomickiego i całego jego stronnictwa, a że król właśnie wyjechał na Litwę i władzę w Koronie powierzył kanclerzowi i podkanclerzemu, więc nieomieszkali oni z tej sposobności skorzystać, aby zamiary Laskich pokrzyżować i zniweczyć. Upominał się o to natarczywie także poseł cesarski Zygmunt Herberstein. Podburzeni zatem przez niego i na Laskich zawzięci, wydali oni polecenie, aby zaciężnych powstrzymać i z Polski wydalić. „Tedy starostowie Królestwa polskiego⁴ — tak skarżył się później Zapo-lya—„i inni urzędnicy na wiele miejsc nie dopuścili im przejścia, a tak z nich niektórzy musieli się wrócić, a niektóre pojmali, a dlatego drugie rycerstwa, słysząc to, nazad się wrócili⁴. Tak upadły nadzieje Hieronima, a nieprzyjaciołom jego serce rosnąć zaczęło. Dwór ra-kuski, oburzony szczególniej na Laskich, postanowił upokorzyć ich i złamać zupełnie. W Polsce, wobec ustaw obowiązujących i wobec sympatyi dla Zapolyi, było to niemożliwem, zwrócono się więc do Rzymu. Chwila była bardzo dogodna potemu, bo Klemens VII, przestraszony zwycięztwami Karola V, pojednał s:ę z nim właśnie w Barcelonie, w roku 1530 ukoronował go cesarzem w Bolonii, w polityce zewnętrznej oddał się zupełnie na jego usługi i, zapominając, że niedawno ten sam Karol na czele luteranów zdobył Rzym, a brat jego Ferdynand opierał się głównie na protestantach węgierskich, wyklął wiernego kościołowi Zapolyę i całe jego stronnictwo jako sojuszników sułtana. Skorzystała z tego natychmiast dyplomacya hiszpańska, i kanclerz Karola V Gattinara, i poseł cesarski w Watykanie Schepper naparli na papieża, aby z równą surowością wystąpił także przeciw prymasowi Laskiemu, który dopomagał bratankowi swemu w sprowadzaniu owych hufców zaciężnych z Niemiec dla Zapolyi. Wydano zatem w Rzymie pozew arcybiskupowi, zredagowany właściwie w kancelaryi cesarskiej, nazwano go tam zdrajcą, arcydyabłem, .Judaszem i, pod grozą klątwy, kazano się stawić dla usprawiedliwienia przed papieżem. „Monitoryum⁴ to miał przesłać ambasador polski królowi w celu publicznego ogłoszenia. Ale w Polsce wiedziano dobrze, zkąd owa nienawiść ku Laskiemu pochodzi i jak ją ocenić należy. Górski, redaktor To-micyanów, chociaż był poufnym podkanclerzego, oburzył się na ten krok niesłychany i, wpisawszy w księgi akt cały, skrytykował go w dosadnych słowach. „Coś tu przeczytał⁴ —objaśnia czytelnika — „wiedz, że to są kłamstwa i wściekłe infamie, to Romaniści za pieniądze razem z Niemcami poszaleli4 x). Nie wszyscy

*) Leniek Jan: Król Jan Zapolya w Tarnowie. Kwartalnik historyczny. Rocznik VII, str. 624.

Zakrzewski: Rodzina Łaskich etc., podług manuskryptu biblioteki książąt Czartoryskich, nr. 268, fol. 82.

stronnicy Tomickiego zapatrywali się w ten sposób na monitoryum papiezkie, są ślady, że w pewnych sferach przyjęto je z zadowoleniem, król jednak nie dał się użyć za narzędzie, pozwu ogłosić nie pozwolił i akt cały kazał odesłać do kancelaryi papiezkiej. W ten sposób upadła wprawdzie sprawa cała, z takim hałasem podjęta, ale pozostało wrażenie przygnębiające dla prymasa. Wierny syn kościoła i gorliwy patryota, widział on z boleścią, jak na schyłku życia jego tryumfowała intryga, niwecząc najlepsze jego zamiary, podając w po-wany biskupem weszprimskim, był doradcą Zapolyi, Stanisław, najmłodszy, służył Franciszkowi I, w Polsce miejsca dla nich nie było, prywata nie dopuściła do tego, aby Lascy znakomite zdolności swoje mogli poświęcić na usługi i pożytek własnej ojczyzny. Jeden tylko Zapolya, przyjaciel Laskich, utrzymał się w posiadaniu Węgier z łaski sułtana. Soliman, wyprawiwszy się w roku 1529 pod Wiedeń, zdobył Budę i oddał koronę węgierską Zapolyi, jako swojemu lennikowi.

Im trudniejsze było stanowisko Polski na zewnątrz

llltilir*

pir

r-

nn

slii

sil

iillt

ii?

V\J

Zygmunt I.

(Ze starej ryciny.)

dejrzenie najszczersze jego intencje. Więc, chociaż czuł się niewinnym, o obronie już nie myślał. Złamany niepowodzeniem więcej może, niż wiekiem podeszłym, czekał z rezygnacyą śmierci, która uwolnić go miała wreszcie od ciężkiej walki z losem i ludźmi. Umarł dnia 19 maja 1531 roku z tern smutnem przeświadczeniem, że praca jego życia poszła na marne. Ani unia z Litwą, ani przyłączenie Prus do Polski nie przyszły do skutku, rozwiały się marzenia o założeniu skarbu publicznego i o znaczeniu Laskich w Rzeczypospolitej. Hieronim, jako hrabia spiski i wojewoda siedmiogrodzki, stał na czele dyplomacyi węgierskiej, Jan, miano-i im bardziej wikłały się stosunki w najbliższem jej sąsiedztwie, tern potrzebniejszem stawało się wzmocnienie państwa wewnątrz, ustalenie następstwa po starzejącym się królu i uorganizowanie obrony, która jedynie mogła Polsce zapewnić szacunek drapieżnych sąsiadów i bezpieczeństwo. W chwili, gdy dwór krakowski, wciągnięty w kombinacye ogólno-europejskie, tak ważną odgrywał rolę, gdy w Polsce krzyżowały się poselstwa obu pretendentów węgierskich, królów fran-cuzkiego i angielskiego i wielkiego księcia moskiew’-skiego, gdy królowa Bośnii, król cypryjski i wygnani biskupi szwedzcy w Polsce szukali schronienia i wspar-

#*25

f iś®i

miśl,

' . ’    \£Zi23m£ih'. ’ - :

•    :.zr ,

&• f-;v

P|j| I

mm

%:iSJ? • :    i

W '.JOB

U% ' i

fig/

ST.

, ■

r * s ^W9» .-• >** •*'•'••••'•••*

**»iś£ 5iswfeC«2

I®!

fgSd

sfg

S&AśE

, ' <flN

:-*mm

fi$£J

pwl

•' v;

-iiŁrffS

ii •

, , «*»•

i#» - m-m

p;

«S®

llf

jjs

ML

teffe

V^rv: • »»«*«.».

ir

13

<i

t*

r Ib

II i

J ** 1/ ^l/ pffig

Ttss=zzJ    ...

,    . 31

i    ^    « w***⁵*®®*-    ,*<«**♦*;* :■

|E—-Jlo—v|.

;y

gpll-

BSlAdaHMpBLWi

SHE

1 mmmm \

i'

H®

yr

$iv-»-. —

•‘i

.fefet

Mn Mi.. .

Jpą ^fggf

■■BKs/ '-pi

■PPF

f.f ' «• :    I l! -‘

¹¹ ^

•??

li

fM

Sukiennice w Krakowie z XVI wieku.

BH

W'".........^

•#<

S^r'^ŁU*w^.

I RE&k-

.«...___M/’^^sŁj,mIS£5ś

>-a4t-SLl . ^^sess

21

/v

■ ■    3

: . /

YmmŹjl :

> - »• |

'    .'i

-Jt- •:

te

TM

-t

•»«

-m

3p| iw*]

'I

i-J

S \ t '

;s| im i mg

s.ą> i m>im

m l ^ li

m Igm J »• j§m

1    "- ikWmm

ps& '

! m MW

l v=stf • Smm.

[ m

i ----- /

lif

II

>•;

=asi

%,

t|J:.

:■ .

•iJ

'M

,

r

i

•?,

/

&

w

p

gT

■'•

m

> ^eP*

:

gjj

i

l

•1!

\

,

?¥■

r

■i

»

łj

H

ssi

II

.

■V- “

"\

i

i

/

<,f»',* -

Maciej Ciołek Drzewiecki,

arcybiskup gnieźnieński od r. 1531. Umarł w Łowiczu 1535 r.

Dłieje Polski. Tom III.

29

cia, nie można było chyba dopuścić, aby najazdy tatarskie zapędzały się co roku niemai pod mury stolicy.

natarczywiej uderza na możnowładztwo i duchowieństwo. Jest to z jednej strony objaw demokratycznych zasad, przenikających społeczeństwo szlacheckie w niższych szczególnie warstwach, z drugiej wpływ protestantyzmu, wciskającego się do Polski z Niemiec i Prus sąsiednich. Jakoż system dotychczasowy pod naciskiem tych dwóch prądów ulega stanowczej zmianie. W roku

Niebezpieczeństwo zaś było tem groźniejsze z tej strony, gdy Soliman, chcąc Polskę powstrzymać od mieszania się w sprawy węgierskie, wydał rozkaz chanowi, aby prowincyi ruskich i litewskich nie oszczędzał.

niej jest ich już 51, w roku 1525—60, a po przyłącze-

W istocie też w roku 1526 i 1527 wpadli Tatarzy na Ruś i na Litwę i przez ziemię pińską dostali się aż 1511 zasiada w sejmie 3-t posłów, w dziesięć lat póź-w głąb województwa lubelskiego i bełzkiego. Na wia-

Tmrrrr,

nv

ftmt

S?

hihiLiitj ituti

>)

PESi

mm

Mi

a,

PIOTR GAMRAT B. K.

Piotr Gamrat, biskup krakowski.

(Ze zbiorów Matiasa Bersona w Warszawie.)

domość o tem zgromadzili książę Konstantyn Ostrog-ski i Ostafi Daszkiewicz znacz ńejsze siły pod Kijowem, uderzyli na powracających z łupem bisurmanów i pobili ich na głowę pod Kaniowem i Czerkasami, uwalniając przytem, jak podają kronikarze, 80,000 jeńców. Wznowione niebezpieczeństwo od południa zwróciło uwagę króla i sejmów na organizacyę wojskową, od roku 1522 podnosi szlachta obok tego skargi na krzywdy rozmaitego rodzaju, domaga się kodyfikacyi ustaw, której statut Laskiego zadość uczynić nie mógł, i coraz niu Mazowsza 78. Żywioł demokratyczny bierze więc widocznie przewagę, szaraczkowa szlachta mozowiecka wysyła trzy razy tylu posłów, co siedziba możnowładztwa, województwo krakowskie. Łącznie z Wielkopolską, gdzie fortuny magnackie są nieliczne, reprezentuje Mazowsze kierunek demokratyczno-szlachecki. Skutkiem tego jest zmiana dotychczasowego prawa wyborczego. Wybór posłów, zawisły dotąd głównie od urzędników ziemskich, którzy też po większej części mandaty poselskie piastują, staje się teraz udziałem szlachty uboższej, wioskowych i półwioskowych ziemian, i odbywa się nie na zjazdach prowincyonalnych, lecz na sejmikach ziemskich. Niestety, ruch ten, tak zbawienny dla Rzeczypospolitej, zatrzymał się u bram miejskich i wrót zagrody kmiecej. Mieszczanin, biorący wyjątkowo tylko udział w życiu publicznem, i kmieć, wykluczony od niego zupełnie, pozostali i nadal martwymi członkami narodu, którego pojęcie skupiało się tów, Odrowążów i Kamienieckich. Jan Tarnowski posiadał tam 26 wsi z miastem Tarnowem, Stanisław 11 wsi i zamek Rzemień, Mikołaj Ligęza z Bobrka i Przecław 14 wsi, Piotr Lubszynę z 9 wsiami; wójtostwo ropczyckie i pilzneńskie, oszacowane każde na 2,000 grzywien, są także własnością szlachty, w chęcińskim powiecie za to i w okolicach Kielc przeważają posiadłości duchowne, wielkie dobra arcybiskupa gnieźnień-

> ■*'-

Ak> ''Ą?*#. ■

■••', • * ■ ■

■ ***

% H Sn

- " lip

[aV

Hf

aj

■■■ 'i

ii

2L*pa

lęgi

Łr> v

t» En\ i #,

cip r\mJ <nsrgS>jtrĄ

&M ^

g#

!*

r>

PP

S»,

c?3

40k>*

2. L;

...

8B:,

fii

pi \

c«f i- 2

V” ••

Wi

•Sm

<s

, ■■

'im

lii

|flW;

■*

"'i

•/

-c.

'>/#■&

Kościół w Chodlu.

(Fundacya 1580 r. Bernarda Maciejowskiego, kasztelana lubelskiego, ojca Samuela, biskupa krakowskiego,

kanclerza wielkiego koronnego.)

w uprzywilejowanej warstwie szlacheckiego społeczeństwa. A i pomiędzy szlachtą także nie miał kierunek demokratyczny wszędzie powodzenia, zależało ono bowiem od stosunków miejscowych, od większej lub mniejszej przewagi możnowładztwa. Cały powiat pilz-neński np. należał do Tarnowskich x), Ligęzów, do Koń

J) Lubomirski: Trzy rozdziały z historyi skarbowości w Polsce. Str. 86.

skiego i biskupa krakowskiego, drobna, wioskowa szlachta stanowi więc w tych okolicach mniejszość, niemającą w życiu publicznem żadnego wpływu i znaczenia. A jednak mimo to żywioł szlachecki odzywa się coraz głośniej na sejmach i przeprowadza tam ustawy, wymierzone przeciw możnowładztwu, odbiera więc hetmanowi popis wojska, podskarbiemu zarząd podatków, kanclerzowi wpływ na sądownictwo, znosi uwolnienia od służby wojskowej i stawia pod tym wzglę-

i" '

.i

[.

-•

MB

ar**

p|:

Jrah.;

SUgs

EKSlł;

!§

X ’£

IllllllB

■ _1§§J y

_

mJą

13

;i ,1

Ęmm

lv

iyggl

y m i &.

§11 a llSfei

; v    j£]ig

.Ji

fpr''v

:m > %\

, fi

:y

li

•>j

#fl

P.

llfe

kP

m3r‘mBm

y-y

1^4 .-•

« ^ •y #S

55%^ś#l

A p-.

rt^-s

i ll ***

i'-i,

ye

, :V - |;x P y ,>-

£ -y'

'■;P'

<\A,

.    ’ -Cv

, -.. w

!y

' &:m

y -1

BSSft

;V

gS

,1 I • ■ . ■ ■'-.

*y

wm

Lsćs?

& ji

piT H

>J||

ar

l VS

- - 'mn

Wmm

&v:

raj

■ : ff tU

fc>.

p^u

ij

.. •-

- -

S55-

'^0-

ilJ-M

’ ■ ,’

pi|&

|p!

HHl

•Śi

i/

ii

|r

IW

<v

:^v

Ey.suuek Wojciecha Gersona.

Jan Tarnowski,

kasztelan krakowski, hetman wielki koronny

1,L)

i

mmmm

wk

w

\ §M

Mmmmm

psmi

r

fi

r**Wi

Pili

!*■

Jan Tarnowski.

(Podług obrazu w b. galeryi Stanisława Augusta.)

aj

nB

Sm

Leliwa,

herb Jana Tarnowskiego.

Podpis Jana Tarnowskiego.

Buława Jana Tarnowskiego.

(Srebrna, złocona, wysadzana turkusami i rubinami, w stylu odrodzenia; w rękojeści ukryty sztylet; robota piękna i misterna.

Przechowuje się w zbiorach Jana hr. Tarnowskiego w Dzikowie.)

dem najmożniejszego pana na równi z najpospolitszym szarakiem.

Król, acz prądom tym niechętny i zrażony słusznie do szlachty w początkach swojego panowania, godzi się z losem i podejmuje na nowo pogrzebaną już myśl oszacowania (taksacyi) w celu sprawiedliwego wymiaru podatków i uorganizowania obrony kresowej. Sejm krakowski z roku 1527 przyjmuje projekt królewski i postanawia, że oszacowanie w każdem województwie ma przeprowadzać kasztelan wraz z dwoma mężami zaufania i rozpoczynać czynność swoją od taksacyi dóbr własnych, aby w ten sposób uniknąć zarzutów stronniczości. Dzięki tej reformie, postawiono na Podolu w roku 1529 wojsko, złożone z 3,200 koni i 300 det Giraj w Czerkasach, ale chociaż miał 50 armat i 1,500 janczarów tureckich i przez dni 13 szturmował do zamku, jednak z niczem odejść musiał. Bohaterska ta obrona zjednała Daszkiewiczowi wielką sławę, król dał mu Krzyczew i Cieciersko za Dnieprem i, gdy, przybywszy na sejm piotrkowski w roku 1533, pytał, jakby napadom tatarskim zepobiedz, Daszkiewicz radził zaludnić i obwarować ostrowy dnieprowe, po stepach zakładać wsi i miasta, a dla obrony trzymać 2,000 ludzi, do czego w kozactwie był materyał gotowy. Plan ten, obejmujący, ni mniej, ni więcej, jak organizacyę i zużytkowanie kozaczyzny dla celów obrony kresowej, podobał się ogólnie, „ale przedsię nic się nie stało¹¹, jak powiada Bielski.

&??<

ggHgjsjsg

te

-s

Ii

i:.

p*!

wm-M

...

im)

ajs®

fil. ,:iti IhJ

’\

gf

** fr-c

#1^

ii

an

51

talii

ii

t/ó

'lilp

fś.

Arniko

58

■i im

HO

Rl

WWm

Bf

IW

'/Nb;

fi

‘&t

)i-I

A*

II!

%r.

1^*8 J -i

/'

r/i*

1*

L':'

t||

■M

IId^ca

|1P||

Sl

ii

1/5

■■

Uli

Koronacya małoletniego Zygmunta Augusta 20 lutego 1530 r,

(Ze starej ryciny.)

piechoty, a staranie o niem i werbunek złożono w ręce króla, który wraz z hetmanem miał mianować poruczników po województwach. Za przykładem Korony poszła także i Litwa, chociaż tam oparto organizacyę na podatku i służbie osobistej wojskowej. Najmożniejsi

.....panowie musieli skutkiem tego dostarczać największą

ilość zbrojnych: tak Gasztold 480 koni, książę Olelko-wicz Słucki 433, książę Konstantyn Ostrogski 426. Pozostawała jeszcze Ukraina, gdzie panowały stosunki odmienne, gdzie wśród nielicznej, osiadłej ludności wytworzył się, jak wspomniano już, odrębny żywioł kozacki, w luźnej tylko będący zawisłości od starostów królewskich w Kaniowie i Czerkasach. Obecnie sprawował ten urząd ważny Ostafi Daszkiewicz, znany ze swojej dzielności rycerz kresowy. W pięć lat po zwycięztwie kaniowskiem obiegł go chan tatarski Sea-

•leszcze mniej miała powodzenia t. zw. korektura praw. Wybrano w tym celu na sejmie komisyę i ułożono, głównie ze współudziałem Mikołaja Taszyekiego, sędziego krakowskiego, statut, ogłoszony drukiem w roku 1532, ale, za wpływem królowej Bony i oddanych jej senatorów, pracę tę pożyteczną odrzucono na sejmie roku 1534.

Inaczej było na Litwie. Państwo Gedymina, na odmiennych urządzone podstawach i pod względem cywilizacyi niżej stojące od Polski, zaczęło, od chwili wstąpienia na tron polski Władysława Jagiełły, przejmować obyczaj zachodni i przekształcać stosunki społeczne na wzór polski. Postęp ten odbywał się powolnie, na mocy przywilejów książęcych i aktów międzynarodowych, które łagodziły surowość zwyczajowych praw litewskich i wydziedziczonym dotąd warstwom

ffp

L-!

ii

wmm

Vk

fm

- ..

,-yi

ZC

w/m

m,

■'MW/A

Głowa z sufitów pałaców na Wawelu z r. 1530.

Konstantyn Ostrogski. Gasztold wyrażał się o nim pogardliwie: „człowiek nowy. nizkiej kondycyi, urodzony w bardzo ubogim domu książęcym ruskim, przodkowie jego stawali u podnóżka przodków moich,“ a kiedy Zygmunt I, w nagrodę za zwycięztwo pod Orszą, nadał Ostrogskiemu opróżnione wtedy po Grzegorzu Ościko-wiczu województwo trockie, powstała na sejmie grodzieńskim w r. 1522 z tego powodu taka burza, że król, przerażony, wydał zapewnienie na piśmie, że odtąd ludziom, nienależącym do kościoła rzymsko-katolickiego, wstęp do senatu będzie wzbroniony, tak, jak to dawniejsze przywileje orzekają ]).

Zadanie panującego było w takich stosunkach bardzo trudne, a trzeba przyznać, że Zygmunt I pojmował je trafnie i spełniał w duchu postępu i cywili-zacyi. Prawowierny katolik, odznaczał on się mimo to niezwykłą na owe czasy tolerancyą, strzegł pilnie praw cerkwi greckiej, duchowieństwo greckie otaczał swoją opieką i każdą krzywdę, która doszła do jego wiadomości, karcił surowo, tam zaś, gdzie walka pomiędzy dwoma wyznaniami się toczyła, stawał na stanowisku równouprawnienia. Tak polecił np., aby w Połocku wybierano 12 rajców z pomiędzy katolików i tyluż z pomiędzy wyznawców wiary greckiej, jednego burmistrza katolickiego i jednego obrządku wschodniego; tak potwierdził przywilej Witolda, żydom nadany w roku

Str. 120.

x) Dr. A. Mosbach: Początki unii lubelskiej. Poznań. 1872.

ludności zapewniały opiekę prawa i względną przynajmniej swobodę. Niemałą przeszkodą dla tych prądów wolnomyślnych, wdzierających się z Polski na Litwę, były różnice religijne i narodowościowe, była walka dwóch cywilizacyi, które, ścierając się na gruncie litew-sko-ruskim, zaostrzały istniejące już od dawna antagonizmy. Ci wszyscy, co przyjęli wiarę rzymsko-katolicką, tak Litwini, jak i Rusini, wyposażeni znacznemi przywilejami, spoglądali z pewnem lekceważeniem na wyznawców obrządku greckiego i strzegli zazdrośnie swojej przewagi w życiu politycznem. Żywioł możnowład-czy, od początku silny na Litwie i Rusi, wzbił się skutkiem tego do niebywałej przedtem potęgi, cała władza spoczęła w rękach senatu litewskiego, związanego pomiędzy sobą wspólnością interesów i pokrewieństwem. Szlachta, ziemianie, nie mieli żadnego znaczenia. Jeszcze na sejmie lubelskim w roku 1569 opowiadał poseł litewski Buyno dziwne rzeczy o stosunkach litewskich. „Sejmiki* — mówił on — „nie odbywają się na Litwie tak, jak u was. Na Litwie przyjeżdża bowiem na sejmik tylko wojewoda ze starostą i chorążym i spisują tam, co się im podoba, i rozsyłają potem uchwały te szlachcie, a który podpisać nie chce, kijem go karzą. “' Na początku XVI wieku było oczywiście jeszcze gorzej. Kto do kasty możnowładczej nie należał, kto osobiste-mi zasługami lub łaską książęcą na wyższe "wyniósł się stanowisko, ten spotykał się ze zwartą opozycyą litew-sko-ruskiej oligarchii. Doświadczył tego Gliński, acz spokrewniony ze znacznemi rodzinami, doświadczy

/Mm

Ul

tn

ii

74

\\\

\\\

Mi

mis

U'

Jp| i

'i

L\

Głowa z sufitów pałaców na Wawelu _ z r. 1539.    _

1507, a w roku 1533 wydał rozporządzenie, aby tych praw nikt nie naruszał, aby żydów nie krzywdzoro i nie uciskano ¹). To głębokie poczucie sprawiedliwości, to

’) Tamże, sir. 117 i 135.

postępowanie, pełne taktu i nacechowane prawdziwą miłością chrześcijańską, mogło budzić w pewnych kołach niesmak i niezadowolenie, ale podbijało serca ogółu i jednało królowi miłość i szacunek nawet w tych kołach, które z pojednawczą polityką jego się nie zga-

w

,

i

1

■

G!

lii

SL*

rf

m

m

I

m.

i

Medalierzy włoscy, przedstawiający swoje prace Zyglmuntowi 11530 r.

, y X;;

a

m

w

r

i

m

_ '

m

i

25

77

m

rei

y

i

s

V.

(1

W

orj

i

“

7,;V,

I

¹

I

V

i

1

r

*

UŁMi

w

m

i m

i

i

B

¹

m

1

IM

»

1

m

lii

ii

i

mm

I

I

p

a

U

I

I

'M

M

w

• s

3

H

KmII

M

/

k

w

m

id

I

1

ssPligsi

WJ

1

1

i

M3

S

i

Z obrazu Feliksa Sypniewskiego.

^ 7:

H

•^sa

■A

i

i

i

i

1

i/

k\t 1

«>

IP4/1

x\ \j&MSbŁ

■fl

V

k<S

l

'

pu

A.

i

[ 3

m

m

ii

X:

.

*

I f

JlA

i

i lim

m

D

■Bi

■

li :i .....ijiiSi^ji.Ji.niBiiiiii.aniiiŁNiiiiiiiii¹! anuBiiii:;.. i:;ijiiij;»ii|i-i;;iit;iiL^|5niHii!ii!iM!n!iiiaMiiNiiJiiaai;Miil!ii!iilii-: I iiU jl ■ iLli, ■ :    illiailll

i

a

mm

i-

1

W

V

L,

.■ ii

•v

is:

m

m

........._......._

i.li:

f 1

m

>r.

u

mm

£

c '&Ttt

B

i

.

I--

1

r

&

1

■

i

i

i

iii!;

ii

t "V.....J

L

■H

i

11

■

I

1

Si

Si

il

n

iii

mmmmmm

i

mm

m

m

Li

SM

m

HK

i

i

ii

IIM 1! il

m

1

:

I

I

0

sa

liii

■

mi

mmmmmm

' : \ \

■

m

” i

1

i

■

4 §

mm.

m

'mm

dzały. Najlepszym dowodem na to była skwapliwość, z jaką sejm grodzieński w roku 1522 obrał dwuletniego Zygmunta Augusta wielkim księciem litewskim. Król, wywdzięczając się za to Litwinom, przyrzekł kodyfika-cyę ustaw, dotąd niespisanych i chaotycznie pogmatwanych. Trudnej tej i niezmiernie ważnej pracy dokonała komisya, z senatorów złożona, pod kierunkiem kanclerza Alberta Gasztolda, i w roku 1529 ogłoszono na sejmie wileńskim statut litewski, spisany w języku ruskim. Poprzedziła go ustawa ekonomiczna, regulująca stosunki w dobrach monarszych. I tu król, kierując się ludzkością, zniósł pańszczyznę, jaką włościanie dnie elekcyę królewicza. Król wydał stanom zapewnienie wolnej elekcyi na przyszłość i przyrzekł, że Zygmunt August, skoro do lat przyjdzie, potwierdzi wolności i przywileje. Po załatwieniu tych formalności ukoronował Jan Laski d. 20 lutego 1530 roku nowo obranego monarchę w katedrze krakowskiej. Już podczas tych uroczystości koronacyjnych, które były wspaniałym tryumfem mądrej polityki Zygmunta I, zaniosło się niespodziewanie na wojnę od strony mołdawskiej. Po wyprawie Kamienieckiego w roku 1509 spokornieli na czas jakiś hospodarowie. Bohdan dochowywał przymierza z Polską, szukał u niej pomocy podczas na-

pf

Mu

Ś£ V~°

gtp.o

o ==2

rm

Y-,.

H:

mmmmM

i#

'fĘĘBŚk':

2TK.O ° o ° o n 'O-=⁰ r

sa

§g

POLE

BITWY POD OBERTYNEM

DNIA 22. SIERPNIA 1531R.

POLACY:

działa:    TABOR

1:30000

WOŁOSIr Ul

MOGllYr. *

• niiiiiiiiimmmimd

IR

-ł-t-

ł-H

ML

|ff

: -:.ę:-£SL TLT5gŁ =^==g '    ......,...    a5&S5—=>^

\V:

0v

"..^:

ŁAU

:ss

Ps.

mmmrnem

■JliĘĘm^ĘW^P

Vfł

|jf

•W

Pole bitwy pod Obertynem.

na Żmudzi odrabiali staroście i ciwunom, i daniny, jakie płacili, i postanowił, aby szlachcic, pozwany przez chłopa, odpowiadał przed starostą i ciwunami. Statut sam, złożony z ustaw ruskich, polskich i czeskich, odznaczał się większą surowością; szlachcic za zabójstwo szlachcica płacił 100 grzywien rodzinie, 100 sądowi, złodziejstwo karano śmiercią, równie, jak gwałt i rozbój, morderstwo ojca lub matki. Władza sądowa była w rękach wojewodów, starostów i dzierżawców królewskich. Fałszerz pieczęci wielkoksiążęcej ulegał karze śmierci przez spalenie.

Ogłoszenie statutu, który miał obowiązywać od św. Michała roku 1529, poprzedziło uroczyste wyniesienie dziewięcioletniego Zygmunta Augusta na tron litewski, poczem i sejm polski w Piotrkowie przeprowadził zgo-

padów tatarskich, ale obok tego uznał i zwierzchnictwo tureckie w r. 1512 i stał się lennikiem Selima II. Syn jego i następca Stefan (1517—1526) naśladował politykę ojca i dziada, ulegał bowiem Turkom, a równocześnie okazywał przychylność Polsce, uwiadamiając króla i senatorów o ruchach wojsk bisurmańskich. Po gwałtownnj śmierci Stefana objął hospodarstwo Piotr, udający się za syna Stefana Wielkiego, a pospolicie Petryłą zwany. Niespokojnego usposobienia i wielkich czynów żądny, mieszał on się w sprawy węgierskie, walczył w Siedmiogrodzie przeciw Ferdynandowi jako sprzymierzeniec Zapolyi, odniósł tam zwycięztwo pod Braszowem (Kronstadt) i, wzbity tem w dumę, o większych jeszcze rzeczach zamyślał. Ubezpieczywszy się zatem od Turków złożeniem hołdu Solimanowi i obie-

30

Dzieje Polski. Tom III.

ł>

ma

-

A

ęsg

-

C ]

PS

L i'

fi

-

;-^Aa

Th

?

«

SHtejj

'* i

/

iii

• ;

!'|

»

1

3

■

-

_50; laSSH

p^ma

•;

p.l

ć

»

,, i A

i^^PPf: mini

liSsille

& '

v N

y

:.,■

" I

H,

A

, ... .'

■I

:

I;

I II

¹ ||.il®U' a.ańuffi

H

■

r .

ii

i

;,ll

■mii ■iil>ć

■

,

=

w

M

isi

#4

-

. •

BE

gjjg

r.

;;S

HIHII

s .    " '

UJ

jli

-

■

r|iJ| Mg ■!

11 n

m

'Sk

!'j ■'

m

i

14

!i>|

L:i

■■i

: i'n! <j HSP

II 1 rl:;!i s'fN

\.mm

m

9

I

□

•;!

1

i.

li

:. ,**f

I lii 1)1

l(|jj|

!i*ff

•< i

f

f:¹

!-;ii

¹

f'

» ■

m! .' >

ii :!

W-

m

iiiii..

' li¹ i

j 5

r !

f! i H ! |p

i.

yti

III i'

\

V, , J

fii,

b

i eS

f 1

H

■

J

Hi

iii!;¹" iK

mSmamm

■i-;W0n liii

r

r

im-

liii

1

B

..

■ SŁ

y

p

S

1

!■

i

m

lii

u

.■ii

I.

■

'4i

r

[:

>

v

: 1

fl

]

;■ I

I!

,;,i|

ł

[ s

I:

f-c

'■i'':

r''/

i'':¹

, ,

v;

^111

V

■■i 1

■km

11 5

''i

i:

5S

4:3

:

i

i

1

l iJSsife

‘li

r

~

i

/ ’■

J

\

)

i i

i

i i

»

■'i

||

■ii

m

• “A

śp

W

I®

I

&AWm\

Ji;.    Itfti‘ir

fi

1

1

n

! ■

ku:;

w.

;|

■I

!!

••ii

linii-

t'

,

1

i

i'.'-

L«:

Ifrrśj.

lii

lj

¹

i 'i

;

u

-

1

Sil

V "!

is:

1*

w

■

r\

v.

sg

¹

"■■r;

JjJ

fl"' 1 1

i

\\

: ' !

.

I

mrą

wi

k.l

: "

'i

u

'

^ --

f:

V i:

i

li

'

vi

I

\

[fi

mm

;i

P

M

J \

m

'

V

l

I

bij

rej

M'

f

i,V

Lj,

i#ll

K

~s

fi

- • ••

i

JSHH

(I

m

—

"'•.ui"'in|l'llil|H|j

Im

i

I

li;

4t

;f.p

ZMr-M

i '

I

K

I

O

fil

m

e

1.

n

■

r.vi 1

1

“

u

- f

FkJ

7 \

-^r-_

:::-“

:

Bi

t]

LJ

I

■Ł

j :

~

J

h

f ,

‘ t

te ^

:=a

?.

f j

■Sm

L'

-bir^_

=^-';

K

L

1 i

H-:-

-

Piotr Gamrat w powrocie V'uczty królewskiej.

.1

C‘%

i

Ha

’

fs

m

Z obraził Jana Matejki.

tnicą rocznego haraczu, zwrócił się przeciw Polsce i wznowił owe dawne urojone pretensye hospodarów do Pokucia. Zawiązała się na tem tle drażliwa bardzo korespondencya pomiędzy Petryłą a dworem polskim, która oczywiście żadnego nie odniosła skutku. Król, nauczony doświadczeniem lat ubiegłych, wiedział, do czego to wszystko zmierza, i dlatego zwołał sejm do Piotrkowa na św. Andrzeja roku 1530, aby obmyśleć środki obrony na wypadek wojny, kiedy, w kilka dni po rozpoczęciu sejmu, nadbiegł goniec od starosty halickiego Ottona z Chodczy z doniesieniem, że Petryło Pokucie najechał i zdobył. Jakoż rzeczywiście w pierwszych dniach grudnia wkroczył wojewmda z licznem wojskiem w kraj pokucki, a że mu tam tylko zameczek drewniany Tworowskiego w Gwoźdźcu jaki taki opór stawił, więc, zdobywszy bez trudu tę warowienką, zajął cala ziemię aż po Czessybiesy. Sejm piotrkowski, dla późnego przybycia posłów rozpoczęty późno i zamącony opozycyą duchowieństwa, które, na dawnych polegając przywilejach, od płacenia podatków się uchylało, uchwalił pobór znaczny, po 20 groszy z łanu, król jednak, ostrożny, jak zwykle, nie chciał wojny rozpoczynać wprzódy, ażby się upewnił o właściwem znaczeniu zaczepki mołdawskiej. Zdawmło się bowiem, że hospoiłar, bez upoważnienia zwierzchnika swego, sułtana, nie odważyłby się na wojnę z Polską, a w razie porozumienia jego z Solimanem, przybierał zatarg charakter poważny, i wojna wymagała środków i przygotowań zupełnie odmiennych, niż wyprawa na zbieraninę mołdawską. Wprawdzie niedawno, bo na poprzedni sejm piotrkowski, przyjeżdżał w poselstwie od sułtana sturczony Polak Kierdej z zapewnieniami pokoju i przyjaźni, ale wobec podstępnej polityki tureckiej ostrożność była konieczna. Król więc wysłał do Caro-grodu gońca Jana Ocieskiego w celu wybadania sułtana, z Petryłą zawiązał układy listownie, a tymczasem wszystko do wojny przygotowywać kazał. Ostrożność tym razem okazała się zbyteczną, bo Ocieski, powróciwszy z początkiem czerwca, przywiózł wiadomość, że sułtan o napadzie nic nie wie i że surowo natychmiast nakazał hospodarowi, aby z krajów polskich ustąpił. Czy rozkaz taki wysłano rzeczywiście, czyli też odpowiedź, udzielona Ocieskiemu, była tylko udaniem turec-kiern, nie wiadomo, to pewna, że Petrylo o zaniechaniu wojny i o zwrocie Pokucia słyszeć nie chciał i na listy królewskie, w pojednawczym pisane tonie, odpowiadał zuchwale i wyzywająco. Prawdopodobnie działał on w porozumieniu cichem z Turcyą i wyraźnie nawet do tego się przyznawał. „Spodziewamy sięu — tak pisał do króla—„że Wasza Królewska Mość uznasz za słuszne, żeśmy te naszą własność zajęli. Jeżeli zaś grozisz nam i sądzisz, żeśmy niesilni, to będziemy się starali odeprzeć napady Twoje pomocą cesarza tureckiego¹⁴. Bezczelność taka i pycha nie pozostawiały teraz innej drogi do wyboru, jak wojnę. Dnia 1 czerwca więc zwołał król radę wmjenną i oddał naczelne dowództwo nad wojskiem Janowi Tarnowskiemu, wojewodzie ruskiemu i hetmanowi wielkiemu koronnemu. Wybór był pod każdym względem trafny, bo Tarnowski, ze sztuką wojenną doskonale obeznany, miał nietylko w Polsce, ale i w Europie całej sławę znakomitego wodza. Siły, któremi rozporządzał, były niewielkie, liczyły bowiem 4,567 jazdy i 1,500 piechoty, ale żołnierz, doborowy, doskonale wyćwiczony i uzbrojony, mógł sio śmiało mierzyć z najgroźniejszym nawet nieprzyjacielem. Mimo to hetman działał ostrożnie i nie lekceważył sobie wcale przeciwnika. Wyszedłszy dnia 17 czerwca z Krakowa, założył on obóz w Rohatynie i ztąd wysłał doświadczonego rotmistrza Trzebińskiego w 1,600 jazdy na wypłoszenie załóg wołoskich z Pokucia. Trzebiński wywiązał się znakomicie ze swego zadania; przeszedłszy Dniestr w bród, uderzył niespodziewanie na. Czessybiesy, wyciął znajdujących się tu Wołochów, rozdzielił następnie hufiec swój na drobne oddziały i w przeciągu dwóch dni, 4 i 5 sierpnia, wyrzucił b^e-tryłę z całego Pokucia. W jednym tylko Gwoźdźcu bronili się Wołosi uporczywie, ale i tu ich zdobyto i opatrzono zameczek stosowną załogą pod dowództwem dzielnego rotmistrza Macieja Włodka. Podjazdy polskie rozlały się po ziemi pokuckiej szeroko, dotarły do granic mołdawskich i, przekroczywszy je, pomściły najazd Petryły srogiem spustoszeniem własnych jego dzierżaw. Hospodar zawrzał straszliwym gniewem i wysłał natychmiast na odzyskanie Pokucia 6,000 wyborowego żołnierza pod dowództwem Barnawskiego i Włada, burkułaby chocimskiego, sam zaś gromadził spiesznie wszystkie swoje siły, aby zgnieść garstkę Polaków. Przednia straż wojewody próbawała nagłym napadem opanować Gwoździec, odparta jednak energicznie przez Włodka, musiała przystąpić do regularnego oblężenia zamku. Zagrożonej twierdzy pospieszył na odsiecz Tarnowski, a za jego przybyciem wywiązała się bitwa, w której Polacy świetne odnieśli zwycięztwo. Zabawiwszy dwa dni pod Gwoźdźcem i sądząc, że wojna na tem się zakończyła, ruszył hetman z powrotem ku Dniestrowi i dnia 21 sierpnia stanął obozem pod wsią Obertynem. Już miał ztąd wysłać list do króla z wiadomością o potyczce gwoździec-kiej, kiedy właśnie przed samym obiadem doniosły podjazdy, że od strony Gwoźdźca zbliża się 10-tysięcz-ny hufiec Wołochów. Była to część głównej armii hospodara, który, srodze oburzony klęską Barnawskiego i Włada, z całą potęgą swoją, wynoszącą 22,000 ludzi i 50 dział, wyprawił się na ponowne zdobycie Pokucia. Obawiając się zaś, aby Polacy nie uciekli, wysłał przodem wodza swego Mikułę, aby obóz polski otoczył i powstrzymał hetmana aż do nadejścia głównych sił wołoskich. Tarnowski, nie tracąc zimnej krwi ani na chwilę, wydał natychmiast stosowne rozkazy. Obóz, w niewygodnem położony miejscu, przeniesiono na płaskowzgórze, o dwa kilometry od dzisiejszego Obertyna oddalone, gdzie i wody było diakoni podo-statkiem, i dla jazdy polskiej obszerne do działania otwierało się pole. Tam, otoczywszy się taborem z wozów i na prędce usypanemi szańcami, postanowił czekać nieprzyjaciela. Nie czekał długo, bo o zmierzchu już pożar blizkiego Obertyna zwiastował Wołochów: był to Mikuła, który, nadciągnąwszy od Gwoźdźca, starał się przy świetle płomieni rozpoznać stanowisko Polaków. W nocy przybył sam Petryło, i połączone woj-

lyun

li¹!

RS

I

III

PI iH

U.W.I

miumiiiiiii

MDH

i

i

I:

If

.

IMMMi

ffif

M

mmmm

im

: :

i

i I

¹

LI

li

;'

i:;

lilii

Jaj;

II

L

te

m

i 1

m

ci;

J

■

-

!S MSI

M

■

fi

SJ

r'.-¹

1111

“'.‘‘i

lilii

H

.

illł

■'i:

..

■

1;

l/i

/

'■i

|

*

;te' i

ij

1

(c

K

!i 'Ł\

c*-

s

i;

pi

I;

I

&

te

i?

M

%

i

i

m

te

i

i

11

m

<

I

k*

fy

i

iiite

1

i

i

i

■:

Sfi

U

t

1¹

te

'

m

i, ,

1 '..i

mmlM

u

i ■ •/' j

U

M

te

; y

I

'te.

iii

mm

fili

SB

ipsii

W^mKm

IŁ diSli

I sMHfc*

kfttteli

-i

V

&

;V:

K

'

j

K

U

I m

■

■/

^r- .a

Mli

te i

Al

1

!.

ii¹

.

ms

■*

\ \

gAf?

ftp

... I

A

'•V

i V t

yHBŁ-te '^^1'

[• r

^-VJ

war?

Pte

w

'O

5

‘ V

m - ^

* - «>

i?...

i W,

tek

1

ą

:'V-

-4

l=v.v^

A

te!

111111S

181111

Lt ; = .

sili

m.

1

,^v

te

Ipi

■' .

II

I1K

1

m

a

i

?:* '

y liii

iH8

. jj

n

i;

i

i,;

fr

W,

w

i i

1

i

si

fc

!i,!

fi

a

■y

1» iii¹ ii w! B

%

ii

1

Ł

IBif

*

liniiw

m

I

i, i

;

■;

i,

I,

fte

U-

j

.-' "i

In,

U m

m

iń

K;

Ite

iV'v

Ja

/

Eli

KS

-

*

"1

.te

m

te.

i*.

V

i

\.“¹1

f? w

ills

?.i

' /te

;;te

lit

80

4 ■ .

%AV-'

... ...

fł

i i

%

: >

■w

|T

WłĄ

m?

l

i

m

■r~yr ri

,

M

--.:—. yzz

.3 ■    .-£

M.

H

ł'fiYiiIt''-t

r-

(

'

m

:

m

:,r; :

Z obrazu Józefa Simlera.

Młodość Zygmunta Augusta.

sko wołoskie oczekiwało niecierpliwie jutrzenki, pewne zwycięztwa. Hetman przez całą noc trzymał swoich pod bronią, ogni rozpalać nie pozwolił, a o świcie wyprawił podjazd, który sprawdził niepewne wiadomości o potędze nieprzyjaciela. Około godziny dziewiątej tych narodowości, przeważnie jednak z Wołochów. Lud to był po większej części wzięty od pługa i roli, licho uzbrojony, ale zręczny i w boju śmiały. Siedzieli na drewnianych terlicach, o drewnianych strzemionach, zbroi używali mato, jako osłonę mieli tarcze proste, za

(J

I®

SU-

Wyi

r\

IV

'o

.pi-

Mm

.V

mm

mm

S\

(r

/U

®Ev*“

St.

S-.'\

mii¹

ml

RYS) MATEJKO /&.

W

Eysunek Jara Matejki.

Bona w wieku dojrzałym.

z rana rozwinęło się całe wojsko Petryły, w półkolistym szyku ogarniając obóz polski, przodem szły działa, dalej jechał sam hospodar, w zieloną, złotem tkaną przybrany szatę, w hełmie i z dwoma zlotemi łańcuchami na szyi, za nim ćma wojska, złożonego z rozmai-broń służyła im t. zw. osęka, opatrzona u końca hakiem do przyciągania nieprzyjaciela. Główna siła i cała na- -dzieją hospodara polegała jednak w licznej artyleryi, którą kierował jakiś ksiądz łaciński, z Siedmiogrodu sprowadzony. Zbliżywszy się na strzał armatni do

iii

il

ii

■f

yj?

msiP

ni

mm&m

f\J,

rfi:

f;/

III

Ug

il

:'i

C?

ilM

i

1

fi

MSeS

5'^

Mii

lali

v.i

SW

OT

ir=====j

■ j

Uli

t ■ • .

s.

■Bi

■Hi

ćapSBl

!)?=• • •    . ”

fa^aaSaą=

ii

■M

|J|d

liii

yW%3,

PjLC.tS

!|

iori

8.. ' '' &rfr»-3v. ^

Bi

to?

L *§

ii»giuiigr-Bfe

F‘

tr --.j|

V" ':r

3BK

Pilii

................

Mjlllillljl

sw

Bi

: -i

"i

£&&

Mi

mmm

Tj

ii

i-

y//.

WmŻłi

// /<

'U..

Lj

flU iTilTIIT i iii ii mu mu

« ^inniiiiiiiiiiiiiiniiiiiuiimiiiiiiiiiniiiiiiiniiiiiiiinTmninnniiiiiiiiiiininiiniiiiiiiiiili;iini..lmin

HS

____

lil'lliilllillllllli!illKllt

^ ah

BiŁ teJg

lir

rpiMKi

JmjM

tgsl

Sil

l.C

■I

M’

■j

mm®!

•V

ił

ba

a -Si'""

wi€s

flo

Th

■■

ii i

nil

■r.

HiH

I

i : ii

' 1® i I II

Ci

14

ś.

li

I> <

i:

li

///

‘j/Jk

,/L

'Ó

II

fi

Pi

' '•"■It":

nassn

a.

IW

ii

CBSP

a- .

4,

||

i;

fc

af

Sa,

iife

fc

figi: •

rp

ł:

i:s

i'

fi

P-

a'

Wm

iSW|'a

ib

ni

Albrecht, książę pruski.

(Podług sztychu, znajdującego się w dziele Hartknocha „Alt-und Neues PreussenA)

Ur. 1490 r., lim. 1568 r.

Dzieje P< Is'.:i. Tom IIT.

?.l

it

it

wm

kin

■j.

fm

!f

•A/

Wieniec królowej Bony.

(Zdobi szczyt monstrancji, zachowanej w skarbcu klasztoru Dominikanów w Podkamieniu. Dar to, według- podania, królowej P>ony dla kościoła tamecznego. Zabytek sztuki złotniczej z XVI w.)

mm

mm

mm

mm

i..

•s*if

IL

s-m

ts

^■Ir

I"

jlfrl ,

imm i IJfFj

71

chów, ale siły były zanadto nierówne, bój krwawy i zawzięty trwał przez półtorej godziny. Hetman, z obozu śledząc pilnie natarcie, słał co chwila nowe posiłki, które ginęły wT tumanach kurzu i gęstwinie walczących; nagle z pośród tego kłębu ciał ludzkich i końskich wysunęła się chorągiew Mikołaja Sieniatvskiego i, jak piorun, uderzyła na artyleryę Petryły. Z przerażeniem spostrzegli to Wołosi i rzucili się na obronę armat, wszczął się bój zapamiętały, ale przemogli nareszcie Polacy. Na widok tej klęski nadbiegł hospodar, zawrócił uciekających i raz jeszcze próbował odzyskać utracone działa. Daremne były jednak te usiłowania, bo Tarnowski wysłał tymczasem w posiłek Sieniawskiemu piechotę, która szybkim ruchem opanowała wzgórza i rozpaczliwy atak wołoski odparła, równocześnie zaś na drodze od Chocimierza ukazała się chorągiew Szafrańca, starosty tłumackiego. Paniczny strach ogarnął teraz Wołochów, utrata dział i wieść o posiłkach, nadchodzących Polakom, odjęły resztę odwagi nieprzyjacielowi, i wszystko zaczęło uciekać w kierunku ku Gwoźdźcowi. Ale odwrót bezładny wobec pościgu jazdy polskiej zamienił się w pogrom zupełny, a nieznajomość miejsca zgotowała Wołochom klęskę straszliwą. Niedaleko poła walki rozciągało się znaczne trzęsawisko, dziś Sołoniec zwane, i tu wtłoczyła się główna masa uciekających Wołochów. Jedni więc tonęli w bagnisku, drudzy, ugrząznąwszy z końmi, padali pod mieczami i kopiami rycerstwa polskiego, a niewielu tylko zdołało po ciałach towarzyszy na przeciwną dostać się stronę. Podobny los spotkał także i uciekającego hospodara; gdy koń jego ugrzązł w błocie, pachołek jakiś jednem uderzeniem oszczepu strącił mu hełm z głowy i już do drugiego, śmiertelnego zamierzył się ciosu, kiedy nadbiegający dworzanie hospodarscy trupem go położyli. Pogoń szalona trwała tymczasem bez przerwy, bo aż do Sniatynia siedziała jazda polska uciekającym na karkach, na polu walki pozostała piechota, zbierająca rannych i lupy, a wspaniała kometa, jaśniejąca wtedy na niebie, oświeciła niepewnem światłem swojem straszliwe pogorzelisko. Przy samym taborze polskim naliczono 2,246 trupów, do 3,000 zginęło na przeprawie przez Sołoniec, tyluż, a może więcej padło w dalszej pogoni. Straty polskie wynosiły 250 zabitych, zginęli rotmistrze Andrzej Kalinowski, Herburt, który, jak drugi Winkelried, rzucił się na osęki wołoskie, aby swoim drogę utorować, Łukowski i Kuźmiński, ale zwycięztwo, jakkolwiek opłacone śmiercią tylu walecznych, było świetne, armia wołoska zniesiona ze szczętem, pycha nieprzyjaciela upokorzona, Pokucie odzyskane i na długo ubezpieczone, potęga Polski zajaśniała nowym, wspaniałym blaskiem. Drugie tyle znaczyły może olbrzymie łupy. Mnóstwo wozów, napełnionych żywnością, moc koni i bydła, niezliczona ilość broni dostała się w ręce Polaków-. Mikołaj Kalinowski zdobył wielki sztandar mołdawski, zdobyto kotły i bębny Petryły, a nadewszystko ową artyleryę słynną, gdzie były działa, za czasów Olbrachta przez Wołochów zdobyte, i moździerz żelazny tak wielki, że człowiek w otworze jego mógł się zmieścić. Hetman, którego przezorności i rozwadze wielkie to zwycięztwo zawdzięczać głównie należy, przeznaczył całą zdobycz

sm.

Grzegorz Przybyłko, złotnik krakowski, i jego żona Katarzyna.

(Rzeźba w drzewie z r. 1534. Cech złotniczy.)

wojsku, powodzenia swego jednak wyzyskać nie mógł, bo król, obawiając się zatargów z Turcyą, polecił mu wyraźnie, aby granic mołdawskich nie przekraczał. Zostawiwszy więc na Pokuciu 300 koni i trochę piechoty, udał się Tarnowski wprost z pola bitwy ku Dniestrowi. Pochód jego byl nieustannym tryumfem. Z zapałem niesłychanym witali go Lwowianie, a wjazd do Krakowa, dnia 7 listopada, przypominał świetnością swoją powrót zwycięzkich konsulów rzymskich. Pierw-

sze kroki swoje skierow ał tu hetman do katedry, zkąd, podziękowawszy Bogu za zwycięztwo i zawiesiwszy u grobu św. Stanisława zdobyte sztandary wołoskie, udał się na zamek. Król, na widok wchodzącego do sali, podniósł się z tronu i, wbrew etykiecie dworskiej, postąpił kilka kroków⁷⁻, aby powitać zasłużonego ojczyźnie bohatera. Nie minęła też Tarnowskiego nagroda, odpowiadająca znaczeniu zwycięztwa: otrzymał od króla 1,000 czenwonych złotych, sztukę aksamitu,

Tl-

'Om

Ti?

"Ci

Ml

fp

!•

Jfei

BI, *

li#

Wwm wamrn

I:-

JBpsii

Ul

wmm

r/v '\\

isS

>■

Łr*-⁻

3. CJLł ćwieki

c ^/Cr\‘./ś

K‘

=f=tx

ULL

Gm

i/c

MSp

Sili

ib

m

r--/'

-■i

IW?I

;:₅vy:

Rysunek Ludwika Łepkowskiego.

Róg obrzędowy górników wielickich.

(.Test to róg bawoli, okuty srebrnemi obręczami w stylu odrodzenia. Największa jego średnica wynosi blizko (3 cali. długość 20 cali. Okucie składa się z 3 gładkich szerokich pierścieni, rytowanych sposobem niello a zakończonych przezroczysto wyrabianemi wzorami, pięknie odbijającemi na czarnem tle rogu. Podstawa, całkowicie srebrna, wyobraża klęczącego górnika, uginającego się pod ciężarem. Na jednej z obręczy wyryty rok 1534, orzeł, wąż Sforcyów i herby: Bon arowa i Ogończyk. ‘.Róg ten otrzymali w darze górnicy wieliccy 1534 roku od Seweryna Bonara, kasztelana sandeckiego i żupnika, którego żona Kościelecka Ogończykiem się pieczętowała. Wyrób

złotniczy.)

II m

W&&.

44

SśfSK.5

W,

Yk

Kfifigil

5&£

ii

|p

w.

•>*■

IfUriS

Sfc

-I

mą

V i®

,f.-_ .

■'U

-"4

--aa

EB

liii

IBi

□Psu

w

mm

m i4-v

IgpgP

WrV ■

|?|y

ki

HK§|.

Kr

1.

Hlfe- '

llpu i

!§l-

'W

W?

Sa

-■

w**

*n

ig

W W'"

Andrzej Kotwicz Krzycki,

arcybiskup gnieźnieński od v. 1535.

Umarł 1537 r.

■■■

r-' ^yp WS *

I '    mimi,

i

i j m

Śk JH

>T5£: K

m

ffp'ŻS2i

m

'■ ■i ,* ‘

i

T* ^

.

1

■Mlii'

pf

Sp'

m

Kg

W

“ii

.< j

IP

pPPiflr

Jan Prawdzie Latalski,

arcybiskup gnieźnieński od r. 1537. Umarł w Skierniewicach 1540 r.

m

t

\

L

i

$

H'

■

m

ś‘^

w

fT

ł

v . /

/

/

m

przetykanego zlotem, i dochód ze starostwa sandomierskiego za dwa lata; sejm, wdzięczny, uchwalił dlań nadto y₆ łanowego z całego państwa. Wojsku darowano żołd za ćwierć roku — 6,073 złotych. A jednak zwy-cięztwo obertyńskie, jakkolwiek głośnem rozległo się echem po całej Europie, nie przyniosło Polsce znacznych korzyści, wzgląd na Turcyę bowiem wstrzymał króla od zupełnego pognębienia Petryły. Natychmiast po bitwie wysłały Zygmunt I do Konstantynopola .Takó-ba Wilamowskiego, aby uwiadomić sułtana o swoim tryumfie. Soliman wyraził posłowi polskiemu radość swoją z powodu zwycięztwa i polecił hospodarowi, aby Rzeczypospolitej nie najeżdżał. Mimo to trwała wojna pograniczna dalej, i dopiero za pośrednictwem Zapolyi zawarto zawieszenie broni z Petryłą.

Ostatnie lata Zygmunta I. — Gospodarka Bony. — Wojna kokoszą. — Stosunki z dworem austryackim. —

Tak, jak niegdyś na cerekwickich polach, tak i teraz czuje on przedewszystkiem to, co mu bezpośrednio dolega, co indywidualność jego krępuje, rozwojowi gospodarstwa przeszkadza, a inne klasy społeczne wzbogaca i podnosi. Pojęcie Rzeczypospolitej, jako państwa, zlewa się w jego umyśle z pojęciem szlacheckiego stanu. Im stan ten jest swobodniejszym, zamożniejszym i potężniejszym, tem potężniejszą jest Rzeczpospolita, im rząd i administracya lepiej oipowiadają potrzebom i wymaganiom jednostki szlacheckiej, tem są doskonalsze. Król nie jest niczem innem, jak tylko „egzekutorem a wykładaczemu praw, obmyślanych i ułożonych dla pomyślności stanu szlacheckiego i każdego szlachcica z osobna. Z tego ciasnego punktu widzenia wypływają też wszystkie zapatrywania polityczne rzeszy ziemiańskiej, nie obejmują one całości państwa, lecz obszar wioski szlacheckiej, nie sięgają do

o*

jOYw$

3 yo eiU-M c

ac

Cristoforus de S. (Seh id lowycęz) pa lat. et C. Cracov.

Ii. P. Canccll.

(Podobizna podpisu Krzysztofa Szydłowieckieg-o z przywileju Zygmunta Starego, danego w Toruniu 1520 r.)

Sigismundus Lcx.

(Podobizna podpisu Zygmunta Starego z przywileju, danego w Wilnie 1542 r.)

4c*3\/

rv\ <A

cJ

Petrus Episę opus et Vicecancellarius.

(Podobizna podpisu Piotra Tomickiego z przywileju Zygmunta Starego, danego w Krakowie 1523 r.)

Stanislaus de Orzcchuwicze Nolarius tcrrestris mann yropria.

(Podobizna podpisu Stanisława Orzechowskiego z dokumentu, wydanego w Przemyślu 1536 r.)

Śmierć króla dnia I kwietnia 1548 roku. Schyłek panowania Zygmunta Starego, najmniej dotąd zbadany i wyjaśniony, odbija ponuro ciemnem tłem swojem od jasnej—bądź, co bądź—chociaż chwilami przyćmionej epoki poprzedniej. Król, dobiegający siódmego krzyżyka, trzyma się na pozór krzepko, dzięki herkulesowej budowie ciała i olbrzymiej swojej sile fizycznej, ale umysł skołatany pragnie spokoju, obojętnieje i zastyga wtedy, gdy wszystko około niego nowem wre życiem, gdy świeże prądy z dawnym łamią się porządkiem, gdy społeczeństwo, z form średniowiecznych wykolejone, szuka instynktowo innych dróg dla siebie i innych celów. Brak programu politycznego, brak myśli przewodniej nadaje tym dążeniom cechę chaotycznego jakiegoś zamieszania pojęć i wyobrażeń. Pierwiastek szlachecki, z pod przewagi możnowładztwa wydobyty a politycznie niedoświadczony, nie umie wyjść z zaklętego koła dawnych haseł i zaściankowych pragnień.

kresów Rzeczypospolitej, lecz, zatrzymując się u kopców granicznych swej dziedzicznej włości lub, co najwyżej, powiatu, wtłaczają w ten szczupły horyzont wszystkie zadania potężnego państwa. Prądom tym nikt się nie sprzeciwia, nikt nie karci egoizmu szlacheckiego, nikt nie prostuje błędnych jego wyobrażeń. Z widowni życia publicznego ustępują, jeden po drugim, doświadczeni doradcy królewscy: umiera Laski, w rok po nim Szydłowiecki Mikołaj, później cokolwiek Krzysztof, w roku 1535 Tomicki. Miejsca ich zajmują ludzie, wychowani pod tchnieniem humanizmu, przejęci jego zasadami, o charakterach giętkich, jak trzcina, bez głębszej myśli, bez idei przewodniej. Za słabi, aby przeciw prądowi płynąć, za wygodni, aby nim starać się zawładnąć i rozsądnie pokierować, szukaj i jedni popularności u rzeszy szlacheckiej i zdobywają ją pochlebstwami, inni podają się za narzędzie intryg dworskich i tą drogą dochodzą do zaszczytów i fortuny.

Dwie bowiem są potęgi wówczas w Rzeczypospolitej, które, zdążając do podobnych celów, państwem trzęsą i sprawy publiczne mieszają: szlachta z jednej, a królowa Bona z drugiej strony. Wpływ królowej był o wiele gorszym. W tej masie szlacheckiej bowiem, jakkolwiek przesiąkniętej kastowym egoizmem, tkwił—bądź, co bądź — pierwiastek szczero-polski, patryotyczny.

wyniesienie swoje, szczęście rodzinne i fortunę. Zachwycająca pięknością, zgrabnością ruchów i wykształceniem, biegle władająca językiem łacińskim, wywierała ona na króla i całe otoczenie dworskie urok nieprzezwyciężony. Krzycki porównywał ją z .Tunoną, wobec której Zygmunt, niestety, odgrywał rolę słabego Jowisza. Pod nadobną powierzchownością złotowłosej

i;

II

■-

BU

fi

iii

HI

11

fisi

Mmlrn

ij

l-i

' .sJi-ŻŁ

im

i!

i'

SU

Wmf

Hsllpi

Jan Dantyszek.

(Podług sztychu z biblioteki senatu gdańskiego.) Ur. 1485 r.. um. 1548 r.

1!

!l

Pokierowana zręcznie i oświecona, mogła ona się stać filarem Rzeczypospolitej, miewała chwile zapału i bohaterskiego poświęcenia dla ojczyzny. Bona, obca pochodzeniem, przebiegła i chciwa, widziała w Polsce tylko źródło zbogacenia się. Trzydzieści siedm lat mieszkała w Polsce i ani na chwilę nie przylgnęła sercem do tej drugiej swojej ojczyzny, której zawdzięczała

Włoszki trudno odszukać rysów kobiecych, pociągających łagodnością, miłością i cichem spełnianiem obowiązków. Zła matka, kierująca najniestosowniej wychowaniem syna-jedynaka, zaniedbująca córki i kłócąca się z każdą synową, w której widziała niebezpieczną dla wpływów swoich współzawodniczkę, zna ona tylko dwie namiętności: żądze władzy i chciwość. Pracując

fi

li

li

i!

il

,,i

ii,

|pp

ii

ijj]

¹¹¹¹

•X3!

jm

ii

ojm

-•

X.

sipy

!ii

il

ii

li!

li

x.

li

XsV?

TPa

<sgi \

rJa.-ś

--:

L\|

UW

...

Pi

>u

Es:

X-:

k-\

te

HH"

11!

>x

=====

•.

N.

to

-z: ;

s-l

IM

•i;

II

ii::

Iw

i?

lii !

^.; V': ' li. >

MMMMMI

ii

II

i¹.¹!¹

ri

Ml,

liii

i&i

M

Hi

i!

ii

II

|i

K$5

' X;

sil

lH

■ss

HU

;j

lilii

mu

l(

is

•;

sS

ii

ppT^

Jfc

SX '1

rśśz/j..

Bernard Pretliez (Eernat Pretwie, Pretwiez),

starosta barski i trębowelski.

(Podług portretu ze zbiorów lir. ordynatów Zamoysl ieh w Warszawie. Umarł lo61 r.)

z niezrównaną wytrwałością i zapobiegliwością w jednym i drugim kierunku, staje ona u celu na schyłku panowania Zygmunta I, kiedy się usunęli doświadczeni jego doradcy, a pochylony wiekiem monarcha stracił dawniejszą energię i siłę woli. Zaczyna się sprzedawanie urzędów bezwstydne i gorszące. Latalski, zna-

IPRc⁵!

■:.U.

\J;

-

fi-

(SUS?

EM

ęj-

—

wm,

■ ■ r-

'sy^isEF

■MM

'.4

jm.

Jan Dantyszek.

tm

i?

te ?.

v|»i|

88

tm \Si))) i\ fi £2

S

VrcWSL

vk:rW ^ Ł

■ mJw/

TkwZS

§3/

c/i

N%isA3tó;

sl

I#

Medal, wybity na cześć Dantyszka przez cesarza Karola V.

[i]

<*

Lji

Im

Ł. J

Sm’;

ij

u>-

Monstrancya gotycka (srebrna, wyzłacana), zwana Gieranońską; ma naleciałości epoki odrodzenia.

(Ofiarowana 1535 r. przez Wojciecha Gasztolda. wojewodę wileńskiego, kanclerza wiel. lit., kościołowi św. Mikołaja na zamku Gieranońskim (pow. oszmiański). W roku 154-2 monstrancya ta przeszła na własność katedry wileńskiej. Znajdują się na niej herby lamilijne ofiarodawcy: Habdank, Hippocentaurus, Pło-mieńczyk i Druck. Zawiera figurynki: św. Wojciecha, św. Stanisława, N. Maryi Panny, św. Jana Ewangelisty i inne. Wysokość—1 m. Ze skarbca katedry wileńskiej.)

Bona regina.

(Podobizna podpisu Bony z listu, pisanego z Wilna d. 5 stycznia 1542 r. do Stanisława Bagińskiego, pisarza barskiego.)

Johannes l)ziadvski Episcopns Przcmislien. m. pra.

(Podobizna podpisu Jana Dziaduskiego z przywileju, danego w Przemyślu dnia 5 lipca 1546 r., w którym potwierdza nadanie sołtysostwa we wsi Lubiathowa Mikołajowi Cebrzykowi.)

ny pijak, „kuflem“ przezwany, kupuje u królowej biskupstwo poznańskie za 12,000 czerw, złotych. Piotr Gamrat, człowiek, najgorszej używający sławy, zostaje, za protekcyą Bony, biskupem przemyskim, a następnie krakowskim, Zebrzydowski pieniędzmi opłaca wyniesienie swoje na katedrę biskupią, pięćdziesięcioletni Łukasz Górka nawet oddaje województwo poznańskie synowi, aby się bogacić dochodami biskupstwa kujawskiego, Piotr Kmita, „gwałtowny, podstępny, chciwy i okrutny“, jest doradcą wiernym i wspólnikiem królowej. Temi środkami i tym wpływem na męża dochodzi Bona do olbrzymiej fortuny. Tytułem oprawy, dzierży ona Mazowsze; w Wielkopolsce posiada: Wieluń, Rogoźno, Przedecz, Kłodawę, Konin, Łęczycę, Pyzdry i t. d.; w Małopolsce: Korczyn, Wiślicę, Radom, Żarnowiec, Chęciny, Ojców, Łobzów; na Podolu: Bielsk, Tykocin, Siedlce, Mielnik i Suraż; na Litwie: Grodno, Kobryń, Pińsk, Kłeck, Krynki; na Rusi: Samborszczyznę i Leżajsk; na Podolu otrzymuje w roku 1537 Bar, na Wołyniu w roku 1536 starostwo krzemienieckie, a wkrótce potem kowelskie. Na tych olbrzymich, prawdziwie królewskich posiadłościach prowadzi ona gospodarkę wzorową *), zaludnia puste obszary, sprowadza osadników, obwarowywać każe zamki, budować mosty i groble, a wszystkiego tego dogląda sama osobiście, nie spuszczając się na sekretarzy i urzędników. Podpisuje więc własnoręcznie umowę z dzierżawcą myta Skujbedą w Krzemieńcu, interesuje się każdym niemal puszkarzem na zamku barskim lub krzemienieckim, każdą rodziną Czeremisów, osiedloną w okolicach Baru, wie, ile niosą stawy i młyny, od starostów swoich wymaga ścisłej liczby z każdego grosza, a przy tem wszystkiem czuwa pilnie nad tern, aby nikt w jej dochody i w stan jej majątków nie wglądał. Kiedy w roku 1545 pisarz królewski Lew Tyszkiewicz, z polecenia Zygmunta Augusta, jako wielkiego księcia litewskiego, przedsiębrał lustracyę zamków, starosta krzemieniecki nie przedłożył mu inwentarzów, wymawiając się, że od królowej nie otrzymał żadnej w tym względzie „ naukiu. Była w tych zabiegach gospodarskich Bony niewątpliwie i strona cywilizacyjna. Warownie zamku barskiego wstrzymywały najazdy Wołochów i Tatarów, szczególniej od czasu, kiedy starostą barskim został, z ramienia Bony, Szlązak Bernard Pretficz, o którym mówiono na kresach, że stoczył 70 potyczek zwycięzkich z Tatarami. To też pod jego opieką zaludniła się i zakwitła okolica Baru, osadnik z odległych stron ściągał się tu chętnie i licznie, aby pod osłoną tego „muru podolskiego¹⁴ używać swobody i dostatków. „Za czasów pana Pretfica spala od Tatar granica⁴¹, powtarzano sobie długo, budując na nim nadzieję bezpieczeństwa całego kraju, a z tem bezpieczeństwem współcześnie rosły i dochody królowej. Pieniądz, wydany na warownie barskie, wracał się więc z procentem, podobnie, jak i sumy, wyłożone na oprawienie zamku krzemienieckiego, bo oba, osadzone „prawie w gębie nieprzyjaciela krzyża świętego⁴⁴, miały

J) Pułaski: Gospodarka królowej Bony na kresach. (Szkice i poszukiwania, str. 131).

znaczenie nietylko strategiczne, ale w wyższym może jeszcze stopniu ekonomiczne.

Wszystkie te sprawy, drobne na pozór, budziły w społeczeństwie niesmak, rozstrój i niezadowolenie. Szlachta, patrząc na rosnące fortuny możnowładców, na gospodarkę królowej i bezsilność króla, na uchylanie się duchowieństwa od ciężarów publicznych i na zamożność mieszczaństwa, czuła się dziwnie pokrzywdzoną i upośledzoną. Czuła, że jest źle, a nie umiejąc złemu zaradzić, ani źródła tych uciążliwości wskazać, zwróciła niechęć swoją przeciw królowi, stróżowi praw i swobód szlacheckich. Usposobienie to pociągnęło za sobą najfatalniejsze skutki. W roku 1533 skończył się sześcioletni rozejm z Moskwą, a równocześnie umarł także wielki kniaź Wasyl, zostawiając małoletniego syna swego Iwana pod opieką matki Heleny, bratanki Michała Glińskiego, i rady bojarów. Wszczęły się, jak często przy taRich zmianach w Moskwie bywało, intrygi i zamieszki. W radzie bojarskiej ścierał się wpływ Glińskiego z wpływem Iwana Owczyny Telepiewa, kochanka wdowy po Wasylu, dwaj bracia zmarłego kniazia knuli także jakieś niebezpieczne zamiary, inni wreszcie, jak kniaź Szymon Bielski i okolniczy Lacki, porozumiewali się z dworem polskim i ostatecznie w Polsce szukać musieli schronienia. Z tego zamętu sprzecz- > nych interesów wyszedł zwycięzko Owczyna, pozbył się bowiem i braci Wasyla, i Glińskiego, którego wtrącono do więzienia i z rozkazu Heleny zamordowano. Pomimo tego zamieszania wewnętrznego, nie myślała Moskwa o odnowieniu rozejmu z Polską, więc Zygmunt, uwiadomiony o tern, wysłał wojsko pod Jerzym Radziwiłłem, który nieprzyjaciela pod Starodubem pobił i Radogoszcz zdobył. W roku następnym, 1535, kiedy Moskwa aż w okolice Wilna się zapędziła, wziął Jan Tarnowski szturmem Homel i Starodub, poczem Helena sama o rozejm pięcioletni prosiła.

Wojna ta, jako też niepokoje od strony mołdawskiej skłoniły króla do zażądania nowych poborów, ale sejm roku 1535, mianowicie posłowie wielkopolscy nie zgodzili się na propozycyę królewską, i uchwalono tylko pospolite ruszenie na wypadek jakiego niebezpieczeństwa od wschodu. Obok tego pojawia się na tym sejmie po raz pierwszy wyraźniej żądanie t. zw. egze-kucyi praw i statutów, powtórzone na następnym sejmie roku 1536, który trwał aż do 2 marca 1537 roku. „Izdebka prawodawcza*, jak sejm szlachecki zwykł był nazywać z przekąsem Tomicki, zawichrzyła się srodze. Już w roku 1535 jest prąd, Bonie przeciwny; stany? niezadowolone z kierunku wychowania królewicza, wyznaczają dla niego ochmistrza Piotra Opalińskiego, kasztelana gnieźnieńskiego, który ma przestrzegać, aby Zygmunt August nauk pilnował, a płochemi rzeczami się nie bawił. Po tej klęsce królowej następuje wnet inna, dotkliwsza może jeszcze dla dumnej kobiety. Król ma rozdać kanclerstwo, opróżnione przez śmierć Szy-dłowieckiego, i mniejszą pieczęć, którą dzierżył do niedawna Tomicki, Bona forytuje swoich kandydatów, szczególniej Gamrata, biskupa przemyskiego, i ten jest tak pewnym kanclerstwa, że, kiedy w izbie sejmowej marszałek wielki koronny Kmita zaczął czytać akt no-

u d*

.................. .

- ■ ■ - ■    -iii

easBS

P¹

&

■jm

... . .....*■*

ma

w;

ik

Monstrancya gotycka (srebrna, pozłacana) Zygmunta I z r. 1542 w skarbcu częstochowskim,

J

Sjg:

iP

¹

ZZL

: Z

sił

m

m

N

:[ '

III

,j.

■

I

'•

ijijUl!

:j

1

1

z

II

:

^'x2x:

śsy£"3£

;iŚ%

1

:

:---i

j,

i

”.■■

;

: 1

,:1

i

;

.i

v,

1

Z

wj

=r:

ZZ£Hz~~ ~~-ZZ~

=S-"

1=

-■

;: fj

Spl

iij;.’.

11

!.

:

ki

j

r

n

- fŻj

Z5b£

I,;

- >i

z;

‘i;

i;;.!:.

xrxr;

rTa

:

f„!

.1

i' ■;.1il*lŁ"

,

H

.

na

1

t;

j

3Er

rr^r

'Z^SSZrZ;.- • 1

Z

■■‘•i

I

r-S,!

i;

1

i:!'

z8

#1

•.

Ss

| jf

--

z..

S

lilii

^______

.-xr?.x

£•$5

■

~ fC

SB

śH

w.

C*~TZŻ£ ■' ’

i

r

'

liii

lii

ii

ir

o*?

i

$s.

V

'SM

Li;

v

Z?

:';!

:■

Z

i •

i

i

lii

V,

i

,,^f

i

„ii;

m

.■Im

*

z

ZP\

%]

1

y -

m

m

Ś

I

m

H

L<

:v

¥

”* vv-

Iz

1

JĄ

.

Z z Zz* z

Z

&

:

¥

Pi

$

r,.*.jiN<Yrt*fto

mmMmmimmi,

H»M>n

ES

y

••z-m

‘V/-

■ • j

IPl

S«

E?I

-y^ii

r V

,

.

K*

|KF

«»»,

&■

Br;

Z*

&

■f.

:.

;

1.

%

ra

srn

52

U

y.

Li

X

r

Żł

.

m

tg

*

a

y.

v'a

V

S.

i

t.

• zliZrf

"ńZJ

i

;^'v\

i!

!

fls

ii

•v

■ l-

i

1

m

ii

■j

¹ j

-

:m

'S

Z-

|r'';y

i

■

I

i

¥

i

\\

tó

i

*Ą

& z

o i

%Si0

ffiS

i

•,

•a

z

I

■

i

...

i*

z

i

1

i

■A

4j

L4

‘

Z

I

I

z

H

iii

n,

:

m

iZ\j

i

I

W

i

r,#i

;iil

y

1

§

ii

m

Z-

Jr->

fel

,•

P⁴

h ■

I

*

Z

;

- ^

u

■

■ ,;

Z

wmm^Ą

■■i-,

;■[

z

. "X.,    ^ -

,-ZZ

:

.--• ■

ft-

• ‘ ‘1

•_-^^g-=y

1 -' i

•    ~" irflfarlw

M

~ Z~*y,

z

z

-

I

i\\

' :

•ii

i

S⁵

!

Zr.-

3^fi5

p'Si

il

.-Z.:iz

zz:

—_' .;-ZZ-

Wojna kokoszą 1537 r.

Z obrazu Henryka Rodakowskiego.

minacyi, Gamrat podnosi się z miejsca, aby królowi podziękować. Oburzony tą bezczelnością monarcha stracił równowagę i piorunującym głosem zawołał do bi-sochaczewski. Epizod tego rodzaju nie mógł wpłynąć na ułagodzenie umysłów, posłowie ziemscy stanęli twardo przy egzekucyi, domagali się mianowicie rewi-

',5

••••

'*

ii

JS    ' :

*    -    . . .. . . t

w.

f. c

£:ccąi0Mi

Mii

-.........-,

Grobowiec Seweryna Bonara w kościele N. Maryi Panny w Krako wie. *    Umarł 1542 r.

‘(Wzniesiony przez samego Seweryna Bonara 1538 r.)

skupa: „Siadaj Waszmość, nie Waści się to tyczy Kanclerstwo otrzymał też zasłużony biskup płocki Jan Choiński, mniejszą • pieczęć Paweł Wolski, kasztelan

zyi nadań królewskich, zniesienia cła podwyższonego, ograniczenia władzy biskupów, zniesienia annat, wysyłanych do Rzymu, i wznowienia dawnych uchwał co do

Fe Itr 0omohiu(u. &tt³i?3>8

xnctg*6 rcares euru rcpormrpnrc nerres n.u^ct yfyit ® ca[t«f©n^@ tett ament y    m* o

i;:

235^

lii

ii! iRBiilE

pi

\\

11

IB

mm

./

. jJLk:

Jl

r-

ii

ssn:

iriJ

SI

j:

lir

■Jl.

"•

JUt

Hs

■M

r5 s

=£2i

Ł:'_.

BgggJ

ji fn

;Srv.V-v-=s

•I

—If^jr

Chrzcielnica, kielich i łyżka trybularzowa w kościele w Charłupi Małej z roku 1538.

ani

■

■SB

W,; M

wiii

■: -r

r\=

f

v '>

'

i

m

f?i

MM

■

wmgsm WBmmM

■

m

i¹'

1

u

f;

.

?„jpn

i<:"<Ps0-

'

1

fili i i

>

gig

■*»

Sit

:n

m

1 - m

w

«fi

-P

18

w

m

■f

■fra

E3

=-5

Uu

a

i J

WJH1

- J

A

li

|j'i;

.1

S!

» J*

■ ' V ■

V..."

-m

V>‘

w

mmmm-

f

a?.

ii

'I;

Z obrazu Kazimierza Alchimowicza.

mmmm

a

mm

==•'

9J;

js

fr

'I

■

ans

..

W^'MĘSk

jljjj||

-

sagwg.

■

■i

if i

L f.: fi

ii

■

f •■. i

P.

■Kfc

m

■&

xiSj|

91

•A

¹

mg

1

;v

v. 1

al

H

2m

Nfli

Mm

- • -v- . -

;

w

\

g|||pJM

mm

; .■

■‘ti

il

fUl

iii ■

i

fflPl

-}

Al

aa

•v

I

■ ■

WH

1

¹

f,

■

mmi

Wra¹'! Sm*

»9

■BUg"

i

■>.

:

;■

X'

x

,V

I

F *

Gody weselne Zygmunta Augusta z Elżbietą, arcyksiężniczką austryacką, 15 maja 1543 r.

[2£

tgmmm

Ł:;™

«r

r

SP

p

■SĘMmsmk

W

m

rjł.:Ł

\

m

M

-;j

■

A-

77

v

«

§ISj

¹ 3

E

.

■ a...

¹

II

■

tąM

I

A

A

«

'

¹ż

Si!

IBpig

I

gtJL

m

—a

•-- .

r,» - .bT),

> i

■ S ~.-7

- -. v*

ZŚ2mI

•A

,

if7 •*    ?

?

.

i. /

/

arls

n, ,i

y hi/i

f'J ‘ /j

ag

s

'C

■ S4M

ig'

■

X;¹

■V

0^,i

j

v

Sl

f t

c.?r ■

■

v

: :v

>:.

K

mm

I

,'f.

EMi#

p;

f:»

i:'

’i|M

8

•-

¹ >

m

---_^

5j!

■Krfj W Imtk

L

f .

fjKmfi

r/i*-}:

'■

\

-

F

a- ^0i§fL

|

ii-A

a • -

f

SP

ns

.

'■ m ^

(i

Bk

mm

fi

X

--

mmi

:,:

,t.    ’

■

-

t

rg#a.„^

MM

:a

x> a

a.

■$■

s

I

Ei

'

a P

i_~-v

#§■§§ H

1.

i¹

f

......

-/;:• - i

M

;•

fe

1

.

■'

a

.-s

■

?

!„!

a

®aT

Aa ;• x---

■i

a.-

a '

5

i

:

AJi -

Ii

iilH

I alit! i

■■

s?

'5S

i .*>!

ul**

/>

PSI;

mi

SI

Hi

SI®

'>

.

mm

SE

-śśm

..i: v?'j

«S88

-.■Vs

"4

•;v-:

’ *^lr *    -■ •”■■»■<?;

IISP

Piotr Sulima Gamrat,

arcybiskup gnieźnieński od roku 1540. Umarł 1545 r.

Deieje Pętaki. Ton II'.

'zbiegłych kmieci i posiadania m a j ą t k ó w ziemskich przez osoby stanu mieszczańskiego. Szczególniej drażliwą i dla szlachty, i dla możnowładztwa była sprawa dóbr królewskich. Wiadomo, jak hojnie szafowali Jagiellonowie olbrzymiemu swemi posiadłościami, jakie nadania czynił Władysław Jagiełło, jak Władysław Warneńczyk o-płacał koszta węgierskiej wyprawy swojej niezliczonemu zapisami na majątkach królewskich i jak wreszcie Aleksander roztrwonił do reszty to, co po przodkach odziedziczył. Z nadań tego rodzaju wyrastały ogromne fortuny małopolskich panów. Taki stan zastał Zygmunt I, i p erwszem staraniem jego było po

V,

i;..

■ -i

. ...... ^

zastawiane starostwa i dobra wykupić i dochodami, jakie one dawały, zasilić ubogi skarb królewski. Wiadomo, jak w krótkim stosunkowo czasie zadanie to trudne wykona! rzeczywiście, ale przy ogromnych wydatkach i nieustających prawie wojnach nie mógł już sięgać poza czasy najbliższe, nie mógł przedsiębrać rewizyi nadań dawniejszych, do czego właśnie zmierzała e-gzekucya. Tymczasem szlachta spodziewała się, że przez odebranie nieprawnie dzierżonych dóbr królewskich pomnożą się dochody skarbu królewskiego, że będą one obracane nietylko na „wychowanie" króla i dworu, ale także na opłacanie rot zaciężnych, wsku-

A* j . y *V'>«

\

jte

PBll

PBpr-

igj

' ' '

Katedra w Wilnie.

(Odbudowana po pożarze przez Zygmunta Starego 1538 r.)

r-

s,i

,•

S:

4-

IMS

ii

•**»«**>*

.'i

/t.#

1/ •

■ii

r, -t.*~

ĄJf

ST

dr

az ’ ry

I*-**’

,£i

IsAsgZS

I]

Z*

a®

•. 4 «

iirl

Kościół św. Krzyża (po-Bonifraterski) w Wilnie.

(Na miejscu, gdzie obecnie wznosi się kościół św. Krzyża, za czasów Olgerda pogrzebano siedmiu zamęczonych Franciszkanów miejsce to należało do obrębu gmachów Gasztoldowych, w których ci zakonnicy początkowo mieszkali. W rŻ1543 biskup Paweł Olgi-muntowicz. książę Holszański, zbudował na ich mogile kościółek. W roku 1635 biskup Abraham Wojna osiedlił braci św. Jana (t. zw. Bonifratrów) i urządził szpital dla obłąkanych. Kościół w stylu rocoeo; wewnątrz znajduje się studnia zdrojowa, której wodzie lud przyznaje własność cudownego leczenia oczu. Nad drzwiami wchodowenii mieści się wizerunek N. Maryi Panny, będący w wielkiem poszanawaniu u ludu. Na ścianie zewnętrznej kościółka znajduje się kamień z napisem: Paweł, biskup wileński, książę Holszański,

kaplice te wymurował w roku 1543.)

tek czego zmniejszą się pobory, a nadto otworzy się dla onecnego pokolenia możność korzystania z łaski i szczodrobliwości monarszej. „Jeśli król⁻⁴ — tak pisał później Orzechowski z powodu egzekucyi—„chce mieć mię ku służbom swym gotowym, niechajże łaskę jego kac musi ¹). Z drugiej strony, stara się duchowieństwo-uwolnić od podlegania sądom świeckim i sprawy z poddanymi swoimi załatwiać bez mieszania się starostów ²). Wymagania szlachty w tym względzie były więc zupełnie słuszne, bo tak dla kościoła, jak i dla świeckich

••

znam; co gdy bęizie, na gotową śmierć przy królu swym oślep pójdę; nie będzie mi żaden zamek tak wy- ne tylko przynieść skutki. Inne żądania sejmowe do soki, ani góra tak przykra, na którąmbym skokiem nie bieżał, wzbudzony szczodrobliwością królewską⁴¹ *).

Otóż rękę tę królewską najpierw napełnić, a potem dla siebie ją otworzyć było celem ziemian, wołających o egzekucyę. Drugim, zasadniczym punktem egzeku-

określenie ścisłe kompetencji sądowej mogło zbawien-

tykaly ceł, mianowicie od skór i od wołów. Podniesiono je w roku 1507 i uszczuplono przez to niewątpliwie dochody ziemian, płynące ze zbytu płodów surowych, a przytem, oddając cła te w dzierżawę, narażono szlachtę na rozmaite szykany i uciążliwości. O wiele-

•7ryn>tfTR. Af    t*7D    /$<

tj&TFmtn n^ę^ruL tMgtów+rfc&P/ e& 'prip^yę

• fiinbt&    pfę^iwfdA Jkmb&r *?0«gr fn trdmi? j?d"

nri^ynm§ f #t fiJbt    'pyirfiwfanY • Ąg-zdut.

^    : swrfi+fo fy Afr^

h“> arndiM*';ddl^tA&Vyę: eyb) *4- & $r~f*^³ estetę " ytrrrtJi r* reef»    : 4r

Jfrndr    eyt.jrf+mA'. O^&ul    r&Je j»w\rv*nf

fippMrC An4>d icrrĄ*⁷**^ £?Jdt?A #?rr*A / 44**d S>A T*^nr%j>^

bdLyJrfr: C*Ln* eł~bnrJ+ty*r+*”£»**\;

ilt**i C*t+Ą% *jt+rV\M+*n . fpnrni j?Ur*y ^lytUfejĄ^ W ^

pytćfrn ?f*4 tjtrdlrifh& sS?*f* ^*lf~drrrm

fi Srttrw    frerffp f*&r £<p&l h***4££ #»**&+*

fyĄ'    ^jbtnr/bfifrtr^, ;    *JUj 4j*ńdf~iAj\y &**&?** <S*g—

41L,    CęfićT:    ‘WfYć &r>/r9lr*i    rv>/r> "

fpf* rtjrdr*'tgp^*^**

Fn4t7F*£ ty&rm UfoGrO : &r£rt*iś j+rę m*Mj;fr’rAł%re& ńf^rwl^T fiUtA^r .^4v*4Ąrrrt"4rtr& Gctryrrpfa*^'' Cj^h** G?vJUf+&- fflfdy &fft ‘f*? 1‘^rri'^lut: crTrmfrę aJ ««A*r* fcfe rrr^cy*tf '-flf-

fy^

izieiL

Autograf Mikołaja Kopernika.

(Początek rękopisu przedmowy do dzieła -Be- retolutiónihm, przechowywanego w bibliotece lir. Xostica w Pradze czeskiej.)

cyi było uregulowanie stosunku szlachty i stanu świeckiego ogółem do duchowieństwa. Znane nam są już zatargi, jakie od dawna zachodziły pomiędzy ziemianami a klerem, obecnie wpływ protestantyzmu podniecił jeszcze bardziej istniejące antagonizmy. Spór o dziesięciny i o kompetencyę sądów duchownych nabierał znaczenia politycznego od chwili, kiedy za czytanie książek luterskich można było szlachcica pociągnąć do odpowiedzialności, wyzuć z majątku, zniszczyć jego całą egzystencyę. Rośnie więc wzajemna niechęć, i synod łęczycki w roku 1527 przedstawia królowi cały szereg gwałtów, na duchowieństwie dokonanych. Zdarzają się wypadki takie, jak w Nieborowie, gdzie pleban, zagrożony przez patronów swoich, z parafii ucie-dalej sięgały wnioski co do sprzedania dóbr, kościołowi zapisanych; dobra te były właściwie wolne od służby wojennej, która, wskutek wzrostu zapisów tego rodzaju, tern bardziej ciążyła na stanie ziemiańskim. Szlachta więc, tak, jak sprzeciwiała się posiadaniu majątków ziemskich przez mieszczan, niepelniących także służby wojskowej, tak też dążyła i do ograniczenia posiadłości kościelnych. Z ogólnego stanowiska sądząc rzeczy, nie miała egzekucya zatem na celu gruntownej reformy Rzeczypospolilej, nie dążyła do zmiany systemu rządowego lub przeobrażenia stosunków społecznych, lecz, stając na gruncie wyłącznie niemal ekonomicznym o podkładzie protestanckim, pragnęła zabezpieczyć i polepszyć dolę rządzącej klasy, która pono-

¹t Ulanowski: Ustawodawstwo synodalne etc., str. 53. ?) Tamże, str. 47.

U Dyalog albo rozmowa około egzekucyi Korony polskiej. Wyd. Turowskiego, str. 53.

I

1

■ /;!,

i

it^

WbA

:;im.

zza

fi

■

J

i

m.

£>-.

;

ś:

■ i

B

£i

- -:- u.-.

-r.

m

f5

" :i

ZZZt

KBKir

T mmU - -

2łS£

(HBI

Hgl

8W

i 1 £

?ipa-i

Tvu

■11

—-

£

1

Mfi

■J

£23

-iiuB Łś^tl

! -    i

W

mAb

-J

Si

^ i

B

i

I

a

iL

§

■ •

r^& -

fm

B

i

i

i

psw

#s i

----•?

L

--- -i

i'

u =*-

IW

v

m

^ •

■

r.

M

Pu

W A

■

!>!

BB

H

Ml

.- V^5

1

*.

\' : v *;>> i

1

. !

i!

w

r> >>:

■1

ŁAWA

•=.-

i

m

i\.

=

U

B

i ^

:g.

r

=-.

- r

3

==

■

■ !

;, -

i:

r/

iiM

a

b

-

=

m

:H*i

ai

7-1

ę

. V

By*

£1?

II

^ - : *

IffilRi

pj

A

w

m

£

£*v

1

i i

a:

Łł"

• >jrg

eB

a

1

m

i

w

*

f:

H

m.

i^ai

"-WT

.-ii

<

pa

iv

. /

/'

łT

■ ?'

mm

RflSg

r

\

»*

m

i

^fcjT

-

2

i

i

m

7/J

W

i

i

B

UK

v

m

iH

1-

%

m

f

i

mmmmmi

F2

u

r 4

■4S

c

• • i

r:'-.

’

i

JIII

■

-'•

-■U

v-

mm

**rA:i

.

■

■

ni

a

g^ggll^jp^

f-A*x &

a

r *

rm

i?*

CT8

s

!■:

Ki.

ńW’ f/;

b

PI

a

L

I

i

n

II

wiŚA0

WMMMM

wCs-il

hp

Ki

I

i i

uta

3*^#5ctsS!

r.

v'

\>

S:x

i

■4.

m

⁴

M

Isfes-.

■z

mm

£

Ki

£

'=ŻL.'-

:

a

B

rwm..

a

Ł

■HP

P»

1

aa

ismam

NSs

\!

W *

..: ,•

1

ifiN

m

I

;\£

•v

IE&

i

k\

e

im

kbmk

« *p§S5i»‘ IMIcc

r.t

■u

m

t"

k$.

r.

&

I

■ m

■

a

mm

m

N

;

n

i

b:A

I

>

,

i

ii

■.'ii¹

1

/,

■P

A

Si

0!

■

I

1

■

I!

Ostatnie chwile Mikołaja Kopernika.

Z obrazu Aleksandra Lcsscra.

Umarł 1543 r.

siła ciężar służby wojennej i wymagała za to coraz to większego wynagrodzenia. Ale prąd ten, który, należycie pokierowany i zastosowany, mógł państwu i władzy królewskiej niemałe przynieść korzyści, spaczyła i zwichnęła natychmiast prywata. Przybył mianowicie na sejm znany nam już Stanisław Odrowąż, mąż Anny podobne krzywdy Lityńskiego, Kazanowskiego i Kie-tlińskiego. Tern głośniej zaczęto wołać o egzekucyę, o ograniczenie sądów królewskich, o rugowanie cudzo* ziemców z dóbr królowej i o potwierdzenie prawa wolnej elekcyi, wrzekomo zagrożonej wyborem Zygmunta Augusta. Stanęły naprzeciw sobie interesa szlachty

<\

■A-

li

Mlii

Mb

Ha

i;;',

pi

i.

[ME

TifO

iflll

k.,

«p-

Hi

r‘

Vb

]K

------

i'

gfl

-/

lii

SlSi

#¥

i\

iii

V 3«ix

li

Słup graniczny pod wsią Bogusze z r. 1545.

(Jest to słup murowany, stojący na linii granicznej, który, jak świadczy znajdujący się na nim napis, wzniesiony został 1545 roku przy odgraniczeniu od ówczesnej Polski tej części Prus, która 1525 r. przez Zygmunta Starego oddana była w lenno siostrzeńcowi jego Albrechtowi, margr. brandenb. Na slupie widać wyobrażenie Pogoni litewskiej i ówczesnego orła pruskiego z koroną na szyi i głoską 8 na piersiach (płaskorzeźba na kamieniu piaskowym). Poniżej mieści się tablica z wklęsło wyrytym następującym napisem: Quaudo Sigismundus Patriis augustus in oris primus. et Albertus Marchio jura dabant. Ille Jageilonis veteres quae binominis urbes hicąue Porussorum pace regeb t opes. Haec erecta mit moles, quae limitae finis signat et amborum seperat arna Ducum Anno MDXLV

Mense Augusto.)

mazowieckiej, i zaczął skarżyć się o krzywdę z powodu odebrania Samborszczyzny. Dekret, wydany w tej sprawie, był, jak wiemy, zupełnie słuszny, ale że tu chodziło o opozycyę przeciw królowi i Bonie, która, dzierżąc Mazowsze, najwięcej była interesowana w wyzuciu Anny z dóbr, danych jej w oprawę, więc Odrowąż znalazł takich, co go poparli, podnosząc zarazem i senatorów, bo jasnem było, że egzekucya i rewizya metryki koronnej, gdzie się znajdowały zapisy i nadania królewskie, zatrzęsie niejedną fortuną możnowład-czą, a najmniej zaszkodzi drobnej szlachcie. Podzieliły się zatem zdania, podzielił się i sejm, senatorowie i posłowie obradowali osobno, wreszcie ułożono w drodze kompromisowej wspólne żądania i przedstawiono je

królowi. Król uwzględni! tylko niektóre, inne odrzucił w całości, i tak sejm rozszedł się w wielkiem rozdrażnieniu. Wśród takich okoliczności zbierało się pospolite ruszenie pod Lwowem przeciw Petryle. Szlachta, wbrew utartym zwyczajom, zjechała się bardzo

kasztelan małogórski, przedzierzgnęli się nagle w trybunów ludowych i objęli dowództwo naczelne nad bezładną gromadą szlachty, będącą bezwiednem narzędziem w rękach możnowładczych demagogów. Był to zręczny sposób uzyskania popularności. Po pierwszem

•:A

*>

■m

i,

t Jiif.ą

li#

Uf

\-v\

ii®

IB™

•₅V

j]

Pfk

W

Rysunek Jana Matejki.

Piotr Gamrat.

licznie, było, jak twierdzą, 150,000 ludzi konno i zbroj-no, ale o wojnie nikt nie myślał. Podzieleni na kółka i koła, radzili ziemianie o tern, co im najwięcej dolegało, był to dalszy ciąg sejmu, ale sejmu „Końskiego¹⁴, ochrzczony mianem „wojny koko-szej⁴⁴. Burza zwróciła się oczywiście przeciw królowi i możnowładztwu, ale nie cały senat staną! przy królu. Ci, którzy najwięcej mieli na sumieniu, jak Kmita, uciskający szlachtę przemyską, ciężki dla duchowień-stwa i sąsiadów, jak dumny Marcin Zborowski, co prokuratorów „na rybnych stolech kijmi bijać kazał⁴⁴, jak brat jego Piotr,

■M

mi

S/;

Ml

Grosz Zygmunta Starego z r. 1528.

zgromadzeniu, którego przebiegu nie znamy, zebrał się tłum pod Zboiskami dnia 22 sierpnia. Piotr Zborowski, jakkolwiek do koła senatorskiego należący, uderzył namiętnie na senatorów, którzy szlachty nie bronią i od pospolitego ruszenia się uchylają. Zawtórowali mu oratorowie szlacheccy, Księski, "Walenty Dębiński, Sierakowski i stary Taszycki, narzekając na złe wychowanie królewicza, na obce obyczaje, na cudzoziemców. Odpowiadała wszystkim Tarnowski, zerwał się po nim do głosu Kmita, z Boną wtedy poróżniony, kiedy ulewny deszcz i pioruny przerwały zgromadzenie. Na

fes

Wj

SS8I

Jm

IBS

Talary:

Zygmunta Starego z r. 1533 i Zygmunta Augusta z r. 1540.

Grosz pruski z r. 1533 (grossus communis tarrarum Prussie).

\

-

■

r

,

■

*

-

■

....

ńM

3|

' S*Wta

i *i.

'

■i

1

Ultpl

'X

$

<U

m

■XI'/

m i

mm

»!

1

::

flis

■mssm,

:

za

wsmt

m. ,:X

m

gSggi

■ Mm

im

4|S

m

i

1

u

/«4W*

• ISltli

: >⁴,    *.;    . *i

% ■ .'I

:'Ęmm

. I

&S

M

m

:

31IIIK1

3

W

- m

/'

■

w

Mikołaj Jastrzębiec z Dzierzgowa Dzierzgowski,

arcybiskup gnieźnieński od r. 1545.

Umarł w Łowiczu 1559 r.

: Oł

drugi dzień odbyła się narada w kościele św. Franciszka; [ ani ceł, ani metryki nie zniesie, a sprawę o konfiskatę powtórzyły się te same, co wczoraj, zarzuty, tylko wy-

i tu ułożyła t. zw. przez Orzechowskiego „plebiscyta⁴⁴, ujęte w 35 punktach, które Marcin Branicki, pisarz zie-

dóbr na sejmie roztrząsać każe. Oburzona tem szlachta raźniej już przeciw królowej skierowane. Piotr Zbo- zebrała się po raz ostatni pod św. .Turem d. 31 sierpnia rowski radził, aby sejm piotrkowski kończyć sądem na „winowajców¹⁴, wzywał więc już jasno i otwarcie do

: ' ir- Ś - . \    .    / V:

ILpipLiliii: '0mĘM

SWii

r-v=i ⁵H

Si

III-:

Iii

iBi

Ci

jpijk

?-:=iri;|gS

)=£=£H:te=

r“:

iiiii

;L" 1

l»?tf V

' 'V *

oS

fśEiij

rf».

s

fm=Ękzśzh

fi|r

I iMu.

i    '

'■ -= -III

j^Smai

w ;'s

111

"i#

ag

"fj

U.

=£i£=f=3⁵

i .

MU

IB

mi

RgJ

..

[:V

Wlii

»

:;;'

(gg

llf

ilT/K

Vs-

L-i

*>s

|§|

MIS

'ii

IP

il

llfe

Ry simek Jana Matejki.

Piotr Kmita.

(Podług portretu, zachowanego w zamku w Lesku.)

rokoszu, a wezwanie to, w lat 70 później, zabrzmiało w gwałtowniejszej formie pod Sandomierzem, Lublinem i Jędrzejowem. Ostrzej jeszcze przemawiali Marcin Zborowski i Kmita, ale król, niewzruszony, odpowiedział przez usta podskarbiego Spytka Jordana, że mi lwowskiej, królowi doręczył. Zawierały one, oprócz dawniejszych, znanych już żądań, także i to, aby król urząd kanclerski i podkanclerski innym powierzył ludziom. Życzenie to, wychodzące oczywiście z kół, zbliżonych do królowej i Gamrata, rzuca ciekawe światłe

34

r zieje Polski. Tom III.

na cały ruch szlachecki; ta sama szlachta, która przed tygodniem jeszcze przyklaskuje wycieczkom gwałtownym Piotra Zborowskiego przeciw Bonie, staje się obecnie narzędziem w rękach ambitnej królowej i jej zauszników. Najlepszy to dowód chyba, jakie intrygi grały tu rolę i jak dalece rzesza szlachecka dala się powodować ambitnym „trybunom¹⁴, którzy przy publicznym ogniu własną chcieli upiec pieczeń. Król w odpo-

Oprawa od książki Zygmunta Augusta, zawierająca portrety dwóch pierwszych jego żon: Elżbiety Austryaczki

i Barbary Radziwiłłówny.

Oprawa ta, pokryta aksamitem karmazynowym, posiada klamry i narożniki złote. Po środku każdej potowy mięsni się medalion złoty, jeden z ni eh przedstawia cyfrę Zygmunta Augusta, drugi popiersie tego króla. Narożniki opatrzone s$ frendzlami ze złota i czerwonego jedwabiu.)

;,C

yr

"Ąr-

■fl

•k

■i

X-*>

.>

•i

fc

'-W

sr

p#.

f ...

i.

li

m ;

i. ....

fi

E?

''I

!•$

:n

Bt

M

fe jjfl

J- V

W.

-V

i* ;

wiedzi, odczytanej przez Jana Tarnowskiego na zamku wobec tłumnie zgromadzonej szlachty, uderzył zręcznie w strunę egoizmu szlacheckiego i możnowładczego, zgodził się bowiem na to, aby metryki nie używano do rozeznawania i odbierania dóbr królewskich, i darował clo od powolowczyzny ¹). Zaspokoiwszy w ten sposób najdrażliwsze interesa opozycyi, odłożył załatwienie

’) Powołowczyzną nazywano bydło, które szlachcic, zakupiwszy poprzednio, u siebie tuczył i później za granicę wyprowadzał. Własne woły jego były wolne od cła.

r:

r/5'

fi

PB

ega

rm

V- -

liii

w-

■W

Portrety dwóch pierwszych żon Zygmunta Augusta': Elżbiety Austryaczki i Barbiry Radziwiłłówny, mieszczące się w oprawie

od książki.

(Portrety te sa malowane olejno na blasze i oprawne w ramki czarne.)

W.'.'

I"

feS®

Ifil.

llB

WĘmmm

im

i;

•?*

F#--

:J-~ i

i ■;

;S*‘

f¹ * I m ^ Ifell

m*

. ..

i,': 1

jfc?

■atis

ti,

»v’

l.vi'•

"Vs

Ł*HP

i]

||

HI

f%'

włrnMmmm

''•I

śł£

. ♦'Tf

K-

t®'

*>1

vt<

<u

fali

5£ «V ■'

mmii,

iU

x:

§§|!|j§

ijf

'.J

Lira

j'ł!

•4

:/?PB

fit

k-V.4

Sfe I

f ,■ l

(w/

U;l

•y

ff»

fm

Sm

M

mi II

•>&

#1

: .■

j&i

ip® i

'■/'

* Ks

IRjf

ffl

Ki!¹!

•v:

i V,

H

Mi

Bi

HS

- *&

.■

Si

Ml

■i

Ify;

4t

■HI

;!j m

■rm

s-

Ki

Ki

'k:

WM

Kran

LjK

fJK

ml

V'

? Sb n

Wm

fifw

ia

kil

r‘:J<

S3

-:r

III

<*V

5"

,,Hs

ii

ra

Sil

EHFPP

MMiSi

w. jft TymKr " łX ¹ -^^p, & «*aj

P5

r-«?.

Jr

l-r

>-<?

HR

mm

B' \f

SI!

ii;

m 2v\

l\, v-,

im

ifill

,;i

lljy!

iMM

ll llllj

jg

i:i ]}

Samuel Maciejowski, biskup krakowski, kanclerz wielki koronny.

LTr. 1498 i\, um. 1550 r.

(Ze zbiorów Matiasa Bersora.)

)

M

m

i

m

m

I-

~

-~^=ś*K-*S

Al

FnS^SSS

k

-

L.....

iK

mmm

w&s

m

■

o

■

H

= .

m

si

rt#

_A

■ 5

m

1

s

?*?'..rira

m

m

, V

m m

mm

C

®:i a

li siLMŁLmJ mJlM

i

A-i

JS

mA

'Ite^ '

F'~'    '

7

:

si ■

PI

i ’

m

j

'3

0M

m

,Qi<

I

m

r-

F

^ ‘

m

jcJ

b7

i w

mm

m m ■

Bs '«•*'..■

##

•#/

XJ

H

wili

A'

..

|^8

m

żś#:

r§l

zm

S

n

n

śsSss

gjjg

■e

iHi

II

g

? r

is.

s%,,

-si

W-j

ilIlS

0

m

Ifeiii

wmmmM

SA:

IfcaB ^

P

■B

m-

mm

i

. .1

Ł-'

AA'

m

i

A*

?

as

⁵A

: m

ss

m

'7^

~ ■

Ł,

u

K'

mm

m

m

-

i

B

m

>5

r* fa-lit

m&m

sag

5as&

J

■sS

i%maS:

m

rr^

AA

i

-•

>

i

i

Bill

i

jkŁ

lipy*:

mm

ii i

i 1

Hi

SSitl

6-,

32

a.

£

m

B

i

*■>

Ł

Ą=S§5

li?

|gB»

m

-

Afl

5

s

£

.. i •

3l

A--- ' ^

- i

Wk

kij: •~

i 1

^BIIh

i ?

i »

y

i

•*

■ s

i

ijllP

=

£?

■

&

lEe^Si

mm

m

ass

S!

"Z*

h

:

I

r

M

■’

0

#

i

i : i

\

ii

a

...

r

9

•ń

PIS

!

'i'

I i

i

I

3

i

:

Z obrazu B. Abramowicza.

Ostatnia chwile Zygmunta’^Starego. (1 kwietnia 1548 r.)

innych żądań do sejmu. Mimo tych ustępstw znacznych, nie poszła szlachta na wojnę, i mołdawski najazd trzeba było zaciężnemi odeprzeć siłami. Wszyscy oczekiwali sejmu, na którym rzeczywiście opozycya program swój przeprowadziła. Uwolniono tam szlachtę od ceł, zastrzeżono, że przy wy kupnie dóbr królewskich mieszczan i statuta o zbiegostwie kmieci. Był to więc tryumf zupełny opozycyi, jedno z najważniejszych zwycięztw szlacheckiego stanu, otwierające na przyszłość smutną perspektywę gorszych jeszcze i bardziej anarchicznych ruchów.

Wśród tych przykrych zajść toczyła się dalej woj-

W*

^/'/i

v *?

;X *

>3?

fl

Wfr

Xi;

illgi

•;i

Ii

■BWHk jjf

ir«il

'/■

(.

Łjg

...y

•j

ssgj». ^

' V

*m

PTll

(y

ii

o^rapf*'

’£'

mt m

■Sm.

......

fi

gp\

Be

.11

y.

r'r-s,

NU

iii

//'i

'1

,ll

L fl

mwk. ‘‘i

*. '    \*K "V

Uff i&k

.■fil j^gpi©;^

./A

k?

•ę

’ó

• "7

§§

W,; M

Im

■/

mZJkf

Wh^um

Rysunek Jana Matejki.

Agnieszka Firlejowa, z domu Tęczyńska, siostra rodzona wojewody krakowskiego, żona Mikołaja Firleja.

(Ubiór Firlejowej przedstawia strój uroczysty, jaki nosiły nasze niewiasty stanu wyższego: kapelusz z krótkiem rondem, przewiązany sznurem pereł; na podpięciu z prawej strony pęk piór, przetykanych brylantowemi spinkami; kryza hiszpańska, wysoko pod szyję dochodząca, na niej sznur powyżej z brylantów, poniżej złocisty, z bogatą broszą na sukni; futro gronostajowe na ramionach, z pod którego widaó fałdziste rękawy z haftem i sznurami. To ubranie Firlejowej przypomina strój Barbary Radziwiłłówny w zachowanej miniaturze tej królowej, będącej niegdyś własnością Zygmunta Augusta.)

Js)>

ma być dzierżawcy najpierw pozew wręczony, a następnie wyznaczony czas 6-tygodniowTy na t. zw. ru-macyę, czyli wyprowadzenie się z majątku, usunięto kierując zupełnie polityką króla .Tana, ściągnęli na sie-dowód przez metrykę koronną o posiadanie własności, tak, że wszelkie zapisy właściwie moc swoją straciły, j przez malkontentów, Laski, uwięziony z początku, od-i nikt nie był obowiązany wywodzić się z praw swoich zyskawszy wolność, przeszedł w służbę Ferdynanda, do dóbr, jakie posiadał, obostrzono dawne uchwały sejmowe co do kupowania majątków ziemskich przez

na pomiędzy Ferdynandem a Zapolyą, przeplatana wewnętrznemi zamieszkami. Gritti i Laski Hieronim,

bie nienawiść Węgrów, Gritti zginął, zamordowany

Największą korzyść odnosiła z tego Turcya. Wreszcie porozumieli się pretendenci i zawarli w roku 1538 taj-

ny^między sobą układ: Zapolya otrzymał Siedmiogród i wschodnią część Węgier w dożywotnie posiadanie, reszta przypadła Ferdynandowi, obaj mieli używać tytułu królewskiego. Dwór polski, wierny swojej polityce neutralnej, utrzymywał przyjazne stosunki tak żeństwo, mimo znacznej różnicy wieku—Zapolya liczył lat 52, królewna 19—przyszło do skutku, ale nie przyniosło szczęścia Izabelli. W rok po ślubie umarł Zapolya, zostawiając małoletniego syna Jana Zygmunta, który, podług traktatu z roku 1538, praw do korony

Pierścień złoty z brylantem, rzniętym w kwadrat, którego każdy bok ma blizko pół cala długości.

(Robota gruba.)

agi

«    A. \

ml

i ilgj

Krzyżyk złoty, ozdobiony 22 brylantami.

(Dar Anny Jagiellonki dla kapituły krakowskiej. Krzyżyk ten umieszczono później na szczycie monstraneyi, przechowującej sio dotąd w skarbcu katedry na Wawelu.)

4M|

y:;;

y'\

Krzyż na łańcuchu złotym.

(Krzyż z jaspisu czerwonego, osadzony w złote ramki i ozdobiony perłami i rubinami.)

Zegarek w kształcie krzyża złotego, powleczonego emalią.

Ułamek złoty z cyfrą Zygmunta Starego i imieniem Bony.

Klejnoty po Zygmuncie Starym (prócz krzyżyka Anny Jagiellonki), znalezione przez Tadeusza Czackiego

w końcu XVIII stulecia przy otwieraniu grobu tego króla.

(Znajdują się obecnie w jednym z prywatnych zbiorów w Paryżu.)

z Habsburgami, jak i z Zapolya, od roku 1530 toczyły się nawet układy o małżeństwo Zygmunta Augusta z córką Ferdynanda Elżbietą, którym przeszkadzała jednak przychylność, okazywana przez Zygmunta I Za-polyi. Obecnie znikły te trudności, król Jan, pogodzony z dworem wiedeńskim, zgłosił się z prośbą o rękę Izabelli,] najstarszej siostry Zygmunta Augusta. Matnie miał i powinien się był zadowolić posiadaniem Spiża. Ale stronnictwo Zapolyów obwołało królem niemowlę, a Izabella, pomimo odradzań ojca, słuchając głosu ambicyi i miłości macierzyńskiej, rzuciła się odważnie w wir wojny domowej. Wojna wzięła jednak obrót dla niej niepomyślny, wojska Ferdynanda obiegły Budę, gdzie królowa wraz z synem się znajdowała.

Wtedy doradcy jej, .Jerzy Martinuzzi i Petrowicz, wezwali na pomoc Solimana. Sułtan, któremu Laski, poróżniony z Zapolyą, zdradził był układ między obu pretendentami, zawarty w roku 1538, wyruszył teraz na zdobycie Węgier, zajął kraj cały, młodego .Jana Zygmunta wziął pod swoją opiekę i przeznaczył na utrzymanie jego i matki Siedmiogród, przyrzekając oddać mu koronę węgierską, gdy przyjdzie do pełnoletności.

Ten obrót rzeczy w Węgrzech nie był po myśli Zygmunta I, raziło mianowicie jego umysł szczerze chrześcijański owo przymierze z Turkami, i dlatego nakłaniał córkę usilnie do zgody z Ferdynandem. W roku 1542 doszedł rzeczywiście układ do skutku, Izabella miała zwrócić insygnia królewskie i otrzymać dla syna hrabstwo spiskie i 12,000 dukatów rocznej pensyi. Po usunięciu tych najważniejszych trudności podjęto na nowo rokowania o małżeństwo Zygmunta Augusta z arcyksiężniczką Elżbietą. Ślub i koronacya odbyły się w roku 1543, a związek zdawał się jak najlepsze zapowiadać nadzieje. Młoda, piękna i dobra królowa była jakby stworzona na to, aby Zygmunta Augusta do siebie przywiązać i stworzyć to szczęście rodzinne, za którem później tak długo i bez skutku się ubiegał. Ale Bona, dworowi austryackiemu nieprzychylna i obawiająca się stracić wpływ swój na syna, użyła wszelkich środków, aby Zygmunta Augusta do żony zniechęcić. Opuszczona i zaniedbana, umarła Elżbieta w roku 1545, a młody król, poznawszy niebawem potem wdowę po wojewodzie trockim Gasztoldzie Barbarę, Radziwiłłównę z domu, niepohamowanym ku niej zapałał afektem. Najbliżsi opiekunowie Barbary, brat jej rodzony Mikołaj Rudy, podczaszy wielki litewski, i stryjeczny Mikołaj Czarny, marszałek, matka Barbara z Wolskich, kasztelanowa wileńska, i Stanisław Do-wojna, blizki krewniak Radziwiłłów, znali i ułatwiali stosunek miłosny pomiędzy młodą parą, a gdy poznali wreszcie stateczną skłonność Zygmunta Augusta ku

Barbarze, zażądali od niego stanowczej deklaracyi. Młody, szlachetny i rzeczywiście zakochany monarcha nie wahał się długo i w roku 1547 ożenił się z Gasztol-dową. Ślub odbył się w największej tajemnicy w pałacu Radziwiłłowskim w Wilnie, Barbara pozostała, dla usunięcia wszelkich pozorów, i nadal przy matce, podczas gdy król wyjechał do Krakowa, aby czynić tam starania o uznanie romantycznego swego związku.

Tymczasem w Polsce działo się coraz gorzej. Obok dogorywającego króla, wodziła rej Bona ze swoją ka-marylą, na sejmach przewodziła szlachta w dalszym toku konstytucye dla siebie korzystne, a wichrzyciele możni dogryzali przez posłów, sobie oddanych, sędziwemu monarsze. Na sejmie ostatnim w roku 1547 Lupa Podlodowski, narzędzie Kmity, śmiał grozić Zygmuntowi nawet rokoszem. To nieposzanowanie wieku i władzy, ta niewdzięczność narodu, który tyle królowi był winien, ubodła srodze Zygmunta. Powróciwszy z Piotrkowa już dobrze chory, zaniemógł on ciężko i dnia 1 kwietnia 1548 roku, w pierwszy dzień Wielkiejnocy, „przed wielką mszą“, oddał ducha Bogu w obecności królowej, królewien, biskupa krakowskiego Maciejowskiego i spowiednika swego ks. Wita. Skończyło się panowanie jedno z najdłuższych, bodaj czy nie najlepszych w Polsce, umarł monarcha rozumny i cnotliwy; nie wielki wódz, nie wielki polityk, ale gospodarz rządny i opatrzny, ojczyźnie swmjej i narodowi z poświęceniem służący. Wspaniała, prawdziwie królewska postać Zygmunta I odbija też dziwnie od tła współczesnych wypadków, gdzie intryga, przebiegłość i podstęp idą ze sobą w zawody o lepsze. Można ubolewać nad błędami politycznemi, jakie popełnił, nad słabością, której czasami ulegał, ale trudno nie uchylić czoła przed zacnością umysłu, czystością zamiarów i szlachetnością środków. One też zapewniły mu u potomności tę miłość i cześć, które, mimo ujemnych sądów nowszych pisarzy, stoją i stać będą niewzruszone.

rSC*

t*.

Hf

Hełm, czyli szyszak żelazny z XVI w.

(Ze zbiorów po Konstantym Swidzińsbim.)

*% w*

r% ł

ii\

;'w*M ST**

WM

■ .<

if*,

--

iii

HWIi

Wpił

ą?

mm

r£j

Ti

ip

hi

, -' ®Ł

Maili

iJIsS

-JilB Ptiife

>,«

■;

sD»®i

mi

Pili

ą

•»V Mil

Pij

3H

fi

s*ł«

*il

m§:

m mII

»«&&■?* ■

mm

-•i

*.wU$

EsiapH

mim

;s

v Ł‘f v? v|

V₁?|

m;

P^»nd »■ -; .&jIIppI

i«f8w

i\

' .1:•■:■'■•'i

SV^ •• i/--;

■yMmm

>j

[is

'Jilll

i

in

u;

^łtWL;,

tt:

./

i®

il?

fes

li

!Oś

KS

IgfMi

Sgfsl

uMM,

f;ra

mer*

jF-źm

'KTSt-.h

-fli

' fMM

"/■i

wp&m

Uą ' <•

..

r- .

■,

k:

vjł

*«

r.i?

ftH

iSM

[fei

#p®s

s^s®sw®i ^ «*f

Zygmunt II August.

KP

-⁴1

@s

fili

V

Ł: i

BEML" '^.f'

BNBh VY ’"•

R> Ąy-;. • . '< :

i; <».;

r'* ;

' *,

Rysunek .Tana Matejki.

GM

ZYGMUNT II AUGUST.

1548—1572.

tan państwa.—Wzrost protestantyzmu.—Walka o małżeństwo królewskie.— Koronacya i śmierć ę) Barbary. W dniu 17 kwietnia 1518 roku gotowano się do wielkiej uroczystości na zamku wileńskim; młody król wyjeżdżał do Krakowa, aby objąć tron osierocony i ciało ojca wspaniałym uczcić pogrzebem, tłumnie więc zbierali się panowie litewscy w celu pożegnania i ucałowania ręki królewskiej, która teraz Rze-cząpospolitą zawładnąć miała. O godzinie pierwszej w południe powitał zgromadzonych w sali zamkowej Zygmunt August i, podniósłszy się z tronu, wyjawił obecnym znaną już, acz pilnie strzeżoną tajemnicę krótkiemi i zwięzlemi słowy: „Co słuszne i nader ważne przyczyny¹*—mówił on—„zmuszały mnie taić dotąd, to wszystko dziś wam odkrywam. Barbara Radziwiłłówna, wojewodzina trocka, jest moją żoną, oddaną mi w małżeństwo obrządkiem chrześcijańskim, w obliczu krewnych. Wiecie, iż związku takiego, prawnie pomiędzy chrześcijanami zawartego, żadna w świecie moc zerwać nie może“. Po tej przemowie otworzył król podwoje sali i wprowadził Barbarę, otoczoną licznym orszakiem pań i senatorów litewskich. Spełniły się w ten sposób najgorętsze życzenia królowej i jej rodziny, spełniły się pragnienia rozmiłowanego w żonie Zygmunta Augusta, ale fakt, sam w sobie prawny i żadnej niepodlegający wątpliwości, obudził tern większą

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

W!

mi

tj

k)

it

liii

,~d

Al

Vv

~~

Si

Sp

h.

m:

mm

mm

iill

w> i

Sn

llpH|

n.

■fi

■(i

Wił

II

ii

As

li

Imt

Hi

li

mm

LI

wm

imi

Rysunki Juliusza Kossaka.

Dworzanie i dygnitarze królewscy.

(Rysunek wzięty z płaskorzeźby na grobowcu Krzysztofa Szydłowieckiego.)

Mg

Sbk:

U'

i i

mm

mki

•ii

ii

W*

i.-.

hm

'i

. ......

Nieistniejące już dziś zwaliska pałacu Barbary Radziwiłłówny w Wilnie.

zawiść i niezadowolenie w sferach możnowładczych i na dworze królowej Bony. Znane nam są dostatecznie smutne dzieje Elżbiety, trzeciej żony Władysława Jagiełły, znana zajadłość, z jaką ścigała nieszczęśliwą tę kobietę cała kamaryla dworska. Położenie Barbary było o wiele gorszem. Młoda i jaśniejąca pięknością, nie mogła ona wprawdzie być do tego stopnia, jak schorowana Granowska, przedmiotem zjadliwych paszkwilantów, ale znaczenie Radziwiłłów i miłość króla, otoczonego urokiem młodości i władzy, stokroć większą zazdrość wzniecać musiały w umysłach możnowładztwa i w sercu wyniosłem królowej-matki. Oburzyły się też srodze możne rody litewskie, współzawodniczące z Radziwiłłami, na to nierówne małżeństwo królewskie, a jakkolwiek ugiąć się musiały przed wolą Zygmunta, to nie zdołały się powstrzymać od okazania swojej niechęci Barbarze w sposób, właściwy ludziom tej sfery i tych wyobrażeń. Posypały się więc przy-gryzki jakieś i uchybienia ze strony pań litewskich, zaczęły krążyć „pletliwe wieści“ z Korony, w przesadnych barwach malujące trudne położenie króla i możliwą z tego względu zmianę w stałych jego dotąd dla żony uczuciach. Wszystkie te błahe na pozór, ale dla serca niewieściego bardzo dotkliwe przykrości były przedmiotem ożywionej pomiędzy parą królewską korespon-dencyi. Zygmunt August, z najwyższą troskliwością czuwający nad spokojem ukochanej żony, usiłuje w każdym liście niemal ukoić i rozproszyć owe przykre uczucia i łatwo zrozumiałą niepewność Barbary, ale i z listów jego wieje pewna obawa o zdrowie i życie roztęsknionej małżonki.

Jeżeli stosunki układały się podobnie na zapadłej Litwie, gdzie i znaczenie władzy królewskiej było większe, i potęga Radziwiłłów niemałego splendoru dodawała Barbarze, to cóż dopiero powiedzieć o Koronie, roznamiętnionej agitacyą polityczną i rozpalonej prądami rewolucyjnemi, idącemi od dołu, a podnieconemi z góry ? Tu musiał król stoczyć walkę o wiele cięższą, bo tu nie chodziło jedynie o małżeństwo jego z Radziwiłłówna, ale i o rozwikłanie mnóstwa drażliwych kwe-

styi, które Stary Zygmunt młodemu w spu-śeiźnie zostawił. Zygmunt August obejmował państwo, ubezpieczone od nieprzyjaciół zewnętrznych i kwitnące pod względem ekonomicznym; nie zagrażał Polsce ani najazd Moskwy, ani zawikłania od strony węgierskiej, trwał pokój z Turcyą, umocniony mądrą i przezorną polityką Zygmunta Starego, naprawiły się niebawem stosunki z dworem rakuskim, a napady Tatarów straciły dawniejszą swoją gwałtowność. Inaczej przedstawiały się stosunki wewnętrzne. Rozbudzony ruch polityczny pomiędzy rzeszą szlachecką spotykał się z potężnym prądem religijnym, budzącym nowe pragnienia i wstrząsającym do gruntu Rzecząpospolitą. Jakoby w przewidywaniu wypadków, które niebawem nastąpić miały, wytężył Zygmunt I wszystkie swoje siły na poskromie-nieherezyi, ale edykta jego przeciw innowiercom, jakkolwiek surowe i krępujące w wysokim stopniu wolność obywatelską, nie odniosły zamierzonego skutku. Przyczyna złego leżała głębiej: w niemoral-ności i gorszących obyczajach niższego duchowieństwa, w obojętności i indyferentyzmie religijnym biskupów ówczesnych, w braku oświaty, która, rozpowszechniając się u góry, średnie warstwy społeczeństwa w dawniejszej zostawiała ciemnocie, i w tych częstych przy-kładacłrodszczepieństwa, zagęszczonych w całym święcie chrześcijańskim i ponętnych, jak zwykle, dla wrażliwego umysłu polskiego. Riskupi, z małemi wyjątkami, wyrośli pod demoralizującym wpływem Rony, chwiejni w rzeczach wiary lub wprost sympatyzujący z protestantyzmem, przyczyniają się raczej do wzrostu, niż do pognębienia reformacyi. Kanonicy krakowscy, piastujący następnie najwyższe godności w kościele polskim, Jakób Uchański i Zebrzydowski, biorą udział w naradach takich reformatorów, jak Jan Trzycieski, księgarz Rernard Woje wódka, Jakób Przy łuski, pisarz grodzki, i Andrzej Frycz Modrzewski J). Urząd biskupi

’) Szujski: Odrodzenie i Reformacya w Polsce. Dzieła, t. VIII, str. 63.

Nieistniejące już dziś zwaliska pałacu Barbary Radziwiłłówny w Wilnie.

staje się dla jednych pożądanem źródłem bogatych dochodów, dla drugich zadowoleniem ambicyi osobistej. „Nie dziwmy się“ — woła Piotr Myszkowski, kanonik krakowski, na synodzie prowincyonalnym piotrkow

skim w roku 1544 — „jeżeli nas zaniedbują, jeżeli nami pogardzają, jeżeli nas wyśmiewają, bo największa ilość kierowników łodzi naszej śpi, inni steru dzierżyć nie umieją, a inni nie są w stanie sile wichrów przeciwnych

gjffeS

i

em

ttjgjy

SśH

li

■i '

i *

H

H|’;|

$

81

£k. ¹ ł

m

m)

V?* <'    \

m

w

■:

iw

i

t.

"

>t * /

■

mm

:

:

i

I

la!

: 'n ^

\⁴"H/ ? j

■ ‘ - ■ -

■

m tai

f

li mjĘBi

1 fef; •

m

Sg!

■ Hł

li

1

i

■

m

im

'

-•

I S?

>

111

:'Ą

1

n

Tm

• '

PSI

S

ij

:\

■

J11S1

V.-'

• ;V#<'- •*•*-*3

m

TmiP.

i w?

{Vj&

;i ;

m*

i

f

-- . -

tri

:;:

E*

5

f

*4

f J

r

JPB?

feli

;r:7

w

&

II

'

*,d.

"f

tm

V£K

v\

j.'^. M

r

kDj

ai

3

ia|i

Emm

6^v>

c-' '■*.

i

m

I&4

W*?? ^ ■* *

f

•i

ifilg

i

V. •!.,

4j

r

ąp

K*

s

Si]

wiii

IfSm

‘MM

m.

MiiiiSf

Jj, * ■«£

i :

F

Ha

'

.•

i

''*swa§l

/ygnąuat )\ugust i J3arbara Radziwiłłówna.

Z obrazu Jana Matejki.

kiem walka o chleb powszedni, ruch rewolucyjny gminu szlacheckiego przeciw oligarchii duchownej. Ze do niego przyłączyli się natychmiast i „plebeje⁴¹, wykluczeni od wyższych godności kościelnych, i cała inteli-gencya umysłowa, skupiona około uniwersytetu krakowskiego, to łatwo zrozumieć. Akademia Jagiellońska bowiem, jedyna krynica nauk i wiedzy na całym obszarze ziem polskich, opuszczona ze wszystkiem prawie przez trzęsącą państwem oligarchię szlachecką, stała się właściwie mieszczańsko-włościańskim zakla-kowem pracować skutecznie, ani zmienić przestarzałego systemu nauczania, jaki w uniwersytecie panował. Dziewiętnastoletni młodzieniaszek powtarzał więc z katedry uczniom swoim to samo, czego się nauczył od podobnych sobie starszych kolegów; o postępie, o rozszerzeniu zacieśnionych skotyzmem horyzontów naukowych mowy być nie mogło. Gdy wszystko naokoło świeżem wrzało życiem, gdy za granicą system nauczania na nowe wchodził tory, obracała się akademia krakowska, po staremu, w błędnem kole filozoficznych

.;ŚŚ

TT

ET

R|

pi

==-=

==

«p

'M

l~Z

i!

IH

'i

==^

■--=

‘;'¹

V.

Pili

u:

'I

'Ipl

ii

h.

l': <■ 'uli'

■<

IH'J)

Bsf

i? a/i r=sf|

II

iiiii

rfii

il

Fil

SS5

sijsa

jp||

fx *

>1

gs

Si

bhu

ffs^syg

sa

|5

«•

...

,rtr-

L^gapj

£f;~-

rgr

mm

A*

ii

-L=3^“r;

Zwaliska zamku w Mokrzku. (Wzniesiony w połowie XVI wieku przez Piotra Kmitę.)

dem szkolnym ¹). Na 550 magistrów, wykładających pomiędzy rokiem 1478 a 1563 na t. zw. fakultecie artystycznym, pochodzi ⁶/s ze stanu mieszczańskiego lub włościańskiego, reszta to albo obcy przybysze ze Szląz-ka, Węgier i Niemiec, albo nieliczni reprezentanci ubogich rodzin szlacheckich. Cala ta rzesza biednej młodzieży, żyjąca z jałmużny, dobiwszy się o głodzie i chłodzie po latach kilku stopnia magistra, który zaledwie mizerne dawał utrzymanie, nie mogła ani na polu nau-

x) Dr. Wł. Wisłocki: O wydawnictwie Liber deligentiarum. Pamiętnik Akad. Umiejętn. Tom TI.

i scholastycznych formułek i zasadzała całą mądrość swoją na czczych dysputach i ścisłem przestrzeganiu zarzuconej gdzieindziej metody. Toż nic dziwnego, że ci, co wiedzy łaknęłi, a mieli jakie takie środki utrzymania, udawali się na obce uniwersytety, że w półroczu zimowem r. 1553 np. ośmiu magistrów bez pozwolenia pojechało do Włoch, ubożsi mieścili się po domach zamożniejszych jako nauczyciele prywatni lub po koloniach akademickich. Skłaniało ich do tego nietyl-ko ubóstwo i żądza wiedzy, do której zresztą ochoczo się garnęli, ale także owo coraz wyraźniejsze i jaskrawsze lekceważenie praw uniwersyteckich, zadokumento-

srane świeżo głośną burdą służby Czarnkowskiego z żakami krakowskimi. Dnia 14 maja 1549 roku wydarzyła się krwawa bójka pomiędzy czeladzią pijaną Czarn-

podnieśli na to krzyk srogi, tak, że sprawca aż do króla doszła, i biskup Maciejowski wraz z rektorem Mikołajem Prokopiadesem z Szadka i kilku senatorami we-

Ł

m ;i

y

■

i

I

a

mm

h

m

m

i"

K

&

M5

&s2

- ar-'

i

w

te

m

%

m

ii.

P

£

Zamek w Wiśniczu.

(Odnowiony i obwarowany w połowie XVI w. przez Piotra Kmitę.)

mm

V

w

I i

9-^

^L

asf

m

mm

;

^8

t

:

{>:

fśl¹

#9

s

i

te

V,

m

b

gS™5Bg

vV<3

i

□

L

kr ]

=—    ------ -

&

ii%-u

i;

mm

m

m

ii

lis

=

m

Ss

r

n

J

i

K

m

-

p

'Tr -    .j™.

ii

ss*

r.

. •

B

B

X

1

pi żmm

mmssssa^gmm

s

1p

wM

■ ■

s3

SB

m

iS

Hlsill

m

ci

- y"

la

-----

■yggT—

m

;1I

m

Mi

a

in

y

bK -II'--if-'Jfi

M

IBśHSIigHI■BSMH

' :>v-:    .V

.

m

Pr

SB»F

1

HM

kowskiego, proboszcza u Wszystkich Świętych, a studentami, przyczem jeden z nich, Jerzy z Pienian, Wi~ knczyk, został zabity, a siedmiu pokaleczono. Żacy

pS

19:

«5:«

lUBiMi

m

■

w

ss

K

|T

i

m

•f

mm

.

V:-jj

=9^

-~r

m

TW

mm

C.::: S.....£

-r

zwali Czarnkowskiego przed swój trybunał, gdzie bakałarz Odachowski i magister Jan Grzebski imieniem młodzieży rzecz prowadzili. Kiedy jednakże proboszcz

-•

Ąjii

li!;

§&.£

|ą

f|j.

:‘5§

y, i c

far,

*•«><

Ifill

mi

Vf-

Hf

Rysunek Jana Matejki.

V? Hf i' ii

IM

"\l

•V'

Sf

Ipj |

f£

i!

liiil

-j.

!|

ii

t¹

ui

II :

if,!

Itlii

111-

;--j

ii

!|l

;||ti ii

iii

i:

iii'',!:::;

Mji'

iii

tn

i¹

m

mi

,!l

»!

|i!l

liii

iH;

---

'Ili ! I

ii! i

liii

Ili

:,i,!!| I

lii

ii

n ;r

ni

li

••I

Ili

nBI

.. J?OS|gLtf*

W)*§f*k-.    M

wiD

Hi

,f 3;

--55

- .^srr-

_:r

lt

^ęmrn^m

Ł •• v •• ‘■mJssMIy-

-m

* ■*i

?i

gs- •-.■*'

■'V-l

LEJ

Kśr^A.JŁ/J

'SSt

Rv

Sb

^ - "sa*

Itp! •W#V'    . „-—i,'.- -i

B&2£S^, -A^r:-- JilgJ

jllliSjiill lilii; Ili

li

lii

ll

y fe

THBŁM

i; | |

UPS

b!

'/ ;VV-

Hf

w)

mM

Wi

TM&:

Jpllsyfel

T-

Łi

IM

-•>

r". ,-rr^

\ v;

Zamek w Wiśniczu.

'*Jjfeg£»a=- f    ^

gi

ii

.4

’rJ-

zWa

!!lll

LI!

||

iii

iii

ii!

liii

•'

i'

;|;j

:l

IKW

apis

źv:

K*j

I®

ił

mgśrt

mm.

mm

|

l'* 5

ij

jfdk|

S3a

Sfl

li

P*(V

iii

'31

Yf

fil

i? i

WĄK 5SB

MM

li

iii

' ‘*|L§§§

pif

■'.: J¹ |:-|;l

iii

I!

Hf II

Dzieje Polski. Tom III

Ir

!lj:

ii:'

1 l!;

il:\,

iJśl ll^B

j IfSEj

ii

SplEll

i: 1

IbhbM

••

-ii

ml

£i*M

- i i?r«

li

36

<M

CC

4-

sam się uniewinnił, a służbę swoją przyrzekł sądom oddać dla przykładnego ukarania, uspokoiły się rozdrażnione umysły, i sprawa zdawała się skończona. Tymczasem, w cztery dni później powracał Czarnkow-ski od biskupa z Prądnika, otoczony tą samą służbą, która na rynku krakowskim z żakami, wychodzącymi ze szkoły, starła się ponownie. Studenci na widok za-żaków tryumfujących rozpędziła, a jednego z nich, 14-letniego chłopca z Warszawy, pojmawszy, wtrąciła do więzienia, gdzie go oddano katowi miejskiemu Mateuszowi, który, strasząc biedaka torturami, zeznania jakieś na nim wymusić usiłował. Takie oczywiste pogwałcenie praw uniwersyteckich dolało oliwy do ognia. Przez kilka dni burzyli się studenci i domagali się spra-

Hi

m,

ag

iim

sfea

mm

wm

"f

mm*

mm.

r~-

K-

mmmmm

im

mm

tik

mm

zygmunt August. (Ze starej ryciny.)

bójców kolegi swego, dotąd nieukaranych, podnieśli krzyk i lament wielki, i wnet grad kamieni posypał się zewsząd na orszak proboszcza. Napadnięci chwycili wprawdzie za broń, ale konie, przestraszone i rażone pociskami, wzięły na kieł i uniosły walczących, a sam Czarnkowski ucieczką do mieszkania swego ratować się musiał. Wśród tego nadbiegła jednak straż miejska, wiedliwości, a kiedy to wszystko nie pomogło, dnia 4 czerwca z płaczem i narzekaniem opuścili gromadnie miasto, wysłuchawszy poprzednio mszy św. u św. Flo-ryana. Wprawdzie secesya ta nie trwała zbyt długo i nie była, jak mniemano dotąd, przyczyną upadku uniwersytetu, ale w każdym razie do rozwoju akademii przyczynić się chyba nie mogła. Krzywda, wyrządzona młodzieży, była zbyt rażąca, postępowanie władz miejskich i królewskich zbyt stronnicze, aby je przed okiem świata ukryć było można. Przywileje uniwersyteckie sponiewierane, młodzież ucząca się wydana na pastwę pachołkom miejskim i pozbawiona wszelkiej opieki władzy — oto były rezultaty tego smutnego zajścia. Tak pojmowali je nawet uczciwi mieszczanie, tak, a nie inaczej, magistrowie uniwersyteccy, a za-

i 5

OH

gj

li

m

fj|g||

li

-

rSS¹

M

m

m

m

m

i

&

f i

Ul

J

\V

6

m

f!

mi

m

(/

{¹]

i

SB

\vi

//

i

;■

m,

\

IS \ '

m

-\

m

=s i

m

■wj

Ml'

m

I

m

/

m

s

w.

>

m p

f” \\ \

■V

¹

Barbara T! ręką swą.

(Podobizna podpisu Barbary Radziwiłłówny.)

Barbara Radziwiłłówna. (Ze starej ryciny.)

/ii'

/

r

C.

^ r

4^

Samuel Episcopus Cracovicnsis et Vicccancellarius scripsit.

(Podobizna podpisu Samuela Maciejowskiego z przywileju Zygmunta Starego, danego 154G r.)

Stauislaus Hosius Episcopus Culmensis Nominatus.

(Podobizna podpisu Stanisława Hozyusza z listu, pisanego 1549 r.)

S

'.-V

i,

h,

,v:

i 'Ki -fiSf

aśmil

Ig

Ki

i

PP

gjt»<

i ;

V

«£

■'■■

r-ir-'.?S

$gsjć

i

u:im

e;

;• , •'

>/;

-

35ti

M

. \

mi

Mm

mm

b«s&;

1,-:

:: ii

rs

i

Sb v

f$£?M •V Pj^

tm

i

.*- ' i

-i

x4ł

r- ■

$&;

ĘmĘ§

^'<^i3s>:

: '

•V

'

i

§11;-,

..

SZSfS

11

u'

.:

S; ■ ...

tim.

*

¹

Mi

iiaef

g®H

i uU~śi

•J

S2

Wm

.1

‘    '■*'•■ ni ■    ,*

PKjy*

*

PJ

-'

-

f? {.ł*    \    i-'    /

'

» , s* .... * .^ *

m

.

V\

-•

|l

3

JH

v

i

~„ r

: ' '

.

i

i

vSt:-

* r*

i;

■

-'- .- .r' w

i

a

i

1v^ i

«*«»■»..

iH

s

Z^SŚpSTsg,

Bi*

j£*tS

4!

fesv

i

. ■

i§iB

ffM

fe

Sr r' ~

fc ,ii

:Kg

\

V

w

11

i

i

m-jżłźż

{;’

?!

• :\

M

•\>. __ - 'I

ri

:■;

?o1

K    . j/". '*v

H *^’j

■

IP

11

i:v;

;•

:■

tg&łZCm

*

1 /

1

i

n

gfl

V,,’

*>■

pliPlllj

1

lii

Łat

i

Sil

IgiS

Bggs&a

U;

m%

wim

Lr

.fi

»

k-

|:j

:

I'

gjj.-s

|C-..

L%

. 1-J

[wysr <<

I4i

1

[O

m

m

r.

i/i

! i

IV

i

l

rt:

J|

L4"

llj

n •

II

T

'

?!

V'

&

|Ł^4j

' I

*

.• '

pil t' :

Iss

i

';M

^>i

i •

■3

I .. .

i

■

i- .-

■Vi

fSem

isn^

11'1

EK3

>'-•

w •

£VkV

Ip3

Ula

V ..; - ■-

■

śl I

■

Z uh razu Jana Mulej ki.

Wyjście żaków z Krakowa.

k

pewne i wszyscy ci, co akademią w jakikolwiek sposób się interesowali, przedewszystkiem rodzice i młodzież. 1 jeżeli system nauczania uniwersyteckiego był przestarzały, jeżeli na polu naukowem akademia w tym czasie znacznemi nie może się poszczycić talentami i jeżeli dlatego każdy, co może, za granicą szuka światła i nauk, to i owo poniewieranie przywilejów akademickich jest jednym z powodów późniejszego opustoszenia uniwersytetu. Nadaremnie stary król w roku 1534

długo nie podniesiono mizernej dotacyi uniwersytetu i nie zapewniono ubogim magistrom utrzymania, dającego im możność swobodnej pracy naukowej. Uznał to w końcu synod piotrkowski, w roku 1542 odbyty, gdzie arcybiskup gnieźnieński i biskup krakowski przeznaczyli na ten cel po sto dukatów, a inni biskupi po sto złotych ¹). Trudno powiedzieć, czy postanowienie to wykonano, ale to zdaje się być pewnem, że przychodziło za późno. Herezya bowiem -szerzyła się tymczasem

i-

/W

4'L.

UA-

;Ą

P#Ńs

f,

Si

'AM

ii

Kamili

GntJflf

k \\v\Mv .    .-

•v

mk

L;

.<.pż

sss

iii

i kVi

MSI

vv

ii

■■

im

||»

I,

s‘ \

Wrn.

mm

*]m

Hf

:U; %,

Dgss&l

rJs

II

(śCj

tf j ?)1PU

wajp

;IS«B

^li

fjt.

A.

Ki*,

i:\. ') c

A-2AAtO(K!7S.

mrmnm*

almW&ś

Rysitnek Jana Matejki.

Jan Łaski.

.*

Urodzony 1499 r., umarł 1500 r*. (Ze spółćzesnego sztychu.)

wydał zakaz jeżdżenia do tych miejsc, gdzie reforma-torowie głośni przebywali, napróżno powtórzył go w sześć lat później, ciekawość i żądza nabycia wiedzy były silniejsze od woli królewskiej. Rozmawiać z Lutrem lub Melanehtonem, przysłuchiwać się naukom genewskiego reformatora Kalwina stało się celem ambi-cyi dla jednych, modą dla drugich. Głębiej i poważniej pojmowali położenie biskupi i podnieśli myśl reformy uniwersytetu krakowskiego. Uchwalano ją kilkakrotnie na synodach, od roku 1512 począwszy, ale uchwały te żadnego nie mogły mieć skutku tak długo, jak bez przerwy, naprzód pomiędzy mieszczaństwem, a następnie pomiędzy duchowieństwem niższem i szlachtą. W roku 1522 uwięziono Marcina Bayera, proboszcza w Bieniarowej, za zalecanie pism Lutra, w trzy lata potem oskarżono bialoskórnika Beniaka w Krakowie o herezyę i bluźnierstwo, innych sześciu rękodzielników o herezyę i niezachowywanie postów, w roku 1526 Bartłomieja, rektora szkoły u Bożego Ciała, o podobne zbrodnie, i odtąd już, z roku na rok, powtarzają się

') Ulanowski: Materyały etc., str. 76.

procesy tego rodzaju, aż nareszcie w roku 1528 wdzie- zyskuje protestantyzm coraz to więcej adeptów i wyra się protestantyzm w mury uniwersyteckie, i jako obwiniony staje przed sądem biskupim Jakób z Iłży, się nawet wypadki przechodzenia na wiarę żydowską, magister i kaznodzieja w kościele św. Szczepana. Za-

woluje zamęt w pojęciach religijnych taki, że zdarzają

Ogniskiem tej dziwnej propagandy jest, o ile przypusz-

V/.

li

•//

V-

//

r.

II

W/M

JAS

Mi

fi

//

■A

7/

•cr,"

iM

NŚF

wm

/•

/y

\4

UL

Włodek i’Katarzyna z Koniecpolskich.

(Z nagrobka z XVI wieku u Dominikanów w Krakowie.)

--------

wieszony w funkcyi kaznodziejskiej, ucieka on do Wrocławia, a sąd w r. 1535 skazuje go na odjęcie benefi-cyów kościelnych i potępia jako heretyka x). Widocznie

9 Szujski: Odrodzenie i reformacja. TV dodatkach podług aktów konsystoryalnych. Kraków, str. 141.

czać można, Kraków, bo biskup krakowski Samuel Maciejowski poszukuje zbiegłych prozehtów na Litwie ¹), a król Zygmunt Stary listem, pisanym z Krakowa d. 10

9 Mosbach: Początki unii lubelskiej, str. 136.

ńv« £\m

■(i!;! j III

si

:N,1

WMMM

Wfi

*    r.&\

■ •i

■ ■'

ii

i'

!|

|j |||

ę**

Tm

s»£

ig

mm

r€*

'*i

ii

rv> ■;

i: mm

^OI|

l'

KiiMBa

pa't’lSlI wWBm$m

fmam*

f5

■;

iii

ofez&Ł

mm.

Rysunek Jana Matejki.

;;

■i.

:>\1

ll

Sfdl ;

i-

>„

i..

Ii

PI

WM-W

«»|

U|tt j| ■l|l|i:.iH1 lii® : Kil ■ ¹

,,.„■ ■ liWlIlillł.lHliiBI

;| HI 11 r.llij! J'(,ti!l I •    ||! n H! • 1111!! i i • 111

.....■'■'/"•“ ■' ' "

'I:

i*

,a

Wi

ftni

■SSI

liriffisfi

Au.\\

¹WjPSSswm

1|||

ilfa

aap- 'jmjL

WJT.'.'.:,v:i-'

mm mmm

*® fali*'

•fa

'• •

'';H|

mm

■Si

fa

11

'N'\ Y^NcS^aY.i

as

'emm:ĘS*m

I*«'■!

<r\

A;

v\\\

NSTwJ

aJ

mmm

. fa

JIME

ISH|

KM*

k\S

iGsm

* ~rt

|i

SSl#®

NIbhi^

&Yi

SIPmi

ifa

■O'"    ^

ir • gjfe.    w

fal

S»S

ma

.:£L

im

.. -

‘A\

¹ In

fS3

»\r

fK

ii

mmmmmii mA^ s igP

'a

■pn

Jń-

i-

fa

MmksM

life

,    | L»,

'jmFm

i»l#

;"-f^

i»Si

«#s

#SP

i;

?r#

f||lig|S

wĘm,

««

Baszta zachodnia zamku w Wiśniczu.

:.V

■ś

Wfaj

w:

SM-.-, -;

III I I

1!

iii

mhb

:: M I *»

WmM¹

I®

•:

K;

mm

fa;

mm

____.

iii

.faa*

U.

^ i fi)'Wit

HN*

ffmi

fa<T

Ul

Wm&WKmm

fc

kI>

;i;

fa

ii

ai,

S*P^D

IM ■

/■i'

WBę0ś

Wm.

.....    '    ' b#M-

km

j|®i

i j

lii

lii

liślrf

Ijjft

uy

r%jv*

:)W!1

i!

/;

mpi ii p

m

i\\\ i

li''.

■<jU

fig

lii

i,i

g;

- fl/

•S:

h.

Zamek w Wiśniczu od^strony zachodniej

#'P

kfm

% i w ^

Wm&

1»a\:K SmB

"(mc:

-sir''

Z/5

rfMja

wMl

|i;;

0~k

r"

Si

JUIR

*

■J

;V"s.

] r:

"i

n.

‘-'li'

IS

411.

lii

\v

iii!

h]

| —----

L ¹ lV

r^m

—_,r

l|i

■li

fi

V\

-5.S

|]iy

1,1

pkm;

mmm

U’

f/

ijiii 11

ii

ni-

iii

iv

lii.

: i!i!

,!;

#ł»;

iii

lii

:i

.j

ii

IK3

,ni

>>

T*W.

'JlATit&L

fi

:pp-gr

:flB{

lii

iii,

%•

iii

mmm

uStoiiF**'**

„M!

s «r

f-

iin-

WM,

▼"I

K;

. i=

■

:;M ' :

p

'■ć.

’    '-Asfr- r ■ (, f,-    1A

M£Ui -dum

»i ptlri-

mtśMMMt

fl

I;

ii,

'f\i '

U?

a;-.

I /

•t*    »

Kr-

:==

mm

>.A\

NWAWa

wJe»

//i;

TMmr

ii

/■

⁷śr

yferi,

j_-

ppi'

ces

mm

gis

Rysunek Jana Matejki.

i/

J R > P

l v/

sny

" ŹS

HI

ł.

r: ■

'l

f

‘i

a -k

■i ¹ V)

& r., j

>5

v1t

SSm

W/

1 £JS*fśt&±

! fi

ii/

liii

mm.

**in V5‘

WwA

V$y

lipca 1539 r., poleca urzędnikom litewskim, aby winnych imali. Faktem też jest, że w r. 1530 Piotr Tomicki powołał przed swój sąd Katarzynę, żonę konsula miejskiego Melchiora Weigla, pod zarzutem judaizmu będącą, przyjął ją jednak napowrót do kościoła, kiedy błędów swoich się wyrzekła. W ośm lat później Ga-

Jakkolwiek prześladowania te i wyroki dotykały wyłącznie tylko „plebejów“, to nie ulega najmniejszej wątpliwości, że protestantyzm i pomiędzy szlachtą licznych znajdował adeptów. Tu jednak przybierały rzeczy inną zupełnie postać. Szlachcic, ubezpieczony przed działaniem sądów biskupich obowiązującemu

S\1

ggh

K'-

... ''

Sm SSIlf w

mmm

iw

wi?;

Li

mmmmM

. * i Jr-

// p?    £?

SS.SB.

■*

V .3

i-

h g

I IH

Zp *9 I i

sfl

Yr ^

i, ,

Barbara Radziwiłłówna.

(Z portretu, przechowywanego w zamku w Nieświeżu.)

mrat, zachwiany w opinii publicznej, wznowił ten proces szczególny, a gdy ośmdziesięcioletnia wtedy już Weiglowa „od tej żydowskiej religii odwieść się nie dała, naleziono ją być bluźnierką i do urzędu miejskiego odesłanou, gdzie ją skazano na śmierć i spalono na rynku krakowskim ¹).

J) Górnicki: Dzieje w Koronie polskiej. Wydanie Turów skiego, str. 5.

ustawami, mniej zwracał uwagi na zewnętrzną stronę protestantyzmu, wiedział bowiem dobrze, że ani za łamanie postów, ani za czytanie ksiąg luterskich do odpowiedzialności pociągać go nikt nie będzie, chodziło mu więc głównie o reformę kościelną w duchu politycznym i społeczno-ekonomicznym, o ograniczenie wpływu duchowieństwa na sprawy publiczne i o pociągnięcie kleru do ponoszenia tych ciężarów, które do-t id wyłącznie niemal na stan ziemiański i poddanych

I o

'O

jogo spadały. 1 rzeczywiście pokusa pod tym względem musiała być wielka dla każdego, kto stosunkom współczesnym dokładniej się przypatrzył. Dobra kościelne hojnością panujących i ofiarnością możnych wzrosły do niezwykłych rozmiarów. Sam biskup krakowski posiadał w Małopolsce 300 wsi, zajmujących około 60*mił kwadratowych obszaru, sandecki klasztor Klarysek 48 włości, położonych przeważnie w żyznej dolinie Dunajca, dobra miechowskich i jędrzejowskich zakonników obejmowały 2 do 3 mil kwadratowych,

poczuciem sprawiedliwości, gotowa była do poświęceń na rzecz państwa i społeczeństwa, ogół jednak, nie zdając sobie sprawy z położenia, naśladował egoizm szlachecki i trzymał się mocno korzystnych dla siebie przywilejów. Dobra duchowne i dygnitarstwa kościelne uważano jako opatrzenie dla synów mniej zamożnych rodzin szlacheckich, bogate biskupstwa za podstawę przyszłych fortun magnackich, chwytano też jedne i drugie skwapliwie, używano w tym celu rozmaitych fortelów, a ogromne dochody obracano następnie na

7/

'V -Si

r.

Pil i

IM

/,

firn

k7

mm

ii

M&

Mm

j\

J 1¹    iiMuira

Rysunek Jana Matejki.

Bona w wieku sędziwym.

-JM

m.

ogółem należało do kościoła w prowincyi małopolskiej korzyść swoją i rodziny swojej, zbywając kościół i oj-772 wsie, 23 miasta i 83 cząstkowe posiadłości, w Wielkopolsce o 70 mniej¹). Ogromne te majątki stwo niższe stosowało się do tego przykładu u góry i że były, na mocy przywilejów egzemcyjnych, niemal zupełnie uwolnione i od służby wojskowej, i od płacenia podatków, chociaż, z drugiej strony, biskupi, zasiadając w radzie królewskiej i piastując najważniejsze urzędy, na sprawy publiczne potężny wpływ wywierali.

Skarżyła się’ na to szlachta już dawno, a światlejsza część duchowieństwa, przewidując burzę i kierując się

czyznę okruchami. Nie dziw zatem, że i duchowień-

na synodach niezbyt chętnie przyjmowano wnioski, wymagające większej dla państwa ofiarności. Z naciskiem podnosił potrzebę reformy w tym kierunku Piotr Myszkowski we wspomnianej mowie swojej na synodzie piotrkowskim, ale synod wiślicki, w trzy lata potem odbyty, polecił biskupom, aby się starali dawniejszy zwyczaj utrzymać i aby czuwali przedewszystkiem nad zachowaniem przywilejów stanu duchownego *).

') Pawiński: Polska XVI wieku pod względem geograficz-^ no-statystycznym. Źródła dziejowe, tom XIV, str. 72 i 84.

ł) Ulanowski: Materyały etc., str. 8!) i 93.

mm

(t; <1

1*

V

<X lT

M

^1^

1

<

-

5

i .

/

.

#w.vXXśJl

,j

.

..

p

• 4

*

X

V -;:

jfffi

S-J

L2v

'

X" ** f "j

&sl

a

lwi

■

: 1

■

:1

i

ym

i'-.;

* *

EŁft

£

X :

s

'i

; t, ... i

r '

Sb!

m

i

v'

J

'"’ - ;

..

Sk

X

.

if "x

$:<2

S

Vk^

SA

? ■

p

mm

W

sp

p

S

• :Ł2 M ■■'

ję

r.

r#

wi

i

rSt*

IM

r.*J

H

/:

Httki

*$

li

El

yr

f;:’|

El

>• :

rf||

\ iw:

..4 W?

:.V ,

r— ■ >•

^' xT>iw^ .-.{Sllępf^'*'

* u

a,

P]

. :

&-

I'*'¹'*' ■ 'j»-feX -$m

p

I

va

r’

m

.-; 1

[II

i

.

Wli

Ą.C .Wig

Ękjfii

/

WA'«8

IM i

1

i

km

' V-.i

' i

j

I’X/J

mi

vP

i

:-'

su

f

r; ■ m

;jfl

%r

i

,

•i

lilią WfM

WM

1

IX||

>

a«

i¹ :

*. ji

j

:■#',,

*\

.

fili

i

:;

-i

■ i

Hs

"

m* :

m

feftfi

. :

i

&

IIP#

■ - ■■

M

m

mmmi

■

•■ ■" • >

R, \    >    . . ’ ■$

m

i

. ;

XI

:ialH

w

.

■ ' ‘ . ' :‘

■

sr> ,

■

; v-

'^n-k

Z obrazu Józefa Simlera.

(ę\

mm Jifisfj mfalwlflówaj,

a

Że na takim gruncie schodził bujnie posiew reformacyi, temu nikt dziwić się nic może, ale dokąd żył Zygmunt Stary, dotąd i cały ruch religijny trzymał się w granicach pewnego umiarkowania, kroki stanoweze odkładano na później, kiedy zmiana panującego otworzy, jak zwyczajnie, rozległe pole do targów z koroną. Położenie w tej chwili było wprawdzie cokolwiek inne, bo ściolowi. Dochod z nich miał być obrócony na obronę Rzeczypospolitej. W razie przychylenia się Zygmunta Augusta, mieli go dopiero „za pana wziąć i wszystko postąpić, o coby ich żądał“, przeciwnie, na wypadek odmownej odpowiedzi, gotowi byli wypowiedzieć mu posłuszeństwo. Przez Marcina Zborowskiego, któremu król za owe wichrzenia na wojnie kokoszej odebrał by 1

-Aa;

II!

ni

f-'3

mmm

,4

t-

■■ i

i*

di

mi

111

x'ź:

Aj

UBOis

Mfj

I.

ii

IM

r.

ii

It

Eysunek Jana Matejki.

Andrzej Zebrzydowski, biskup krakowski. Umarł 1560 r.

(Według- współczesnego portretu.)

Zygmunt August, obrany królem i koronowany za życia ojca, ani względów elektorów szlacheckich, ani potwierdzenia ich nie potrzebował, ale i na to znalazła się rada. Niebawem po owym rokoszu lwowskim, kiedy król stary zaniemógł i powszechnie o rychłej jego śmierci mówiono, powstał w łonie możnowładztwa wielkopolskiego, sprzyjającego reformacyi, spisek, mający na celu zażądać od młodego króla potwierdzenia praw i odebrania trzeciej części dóbr duchownych ko-urząd podczaszego koronnego i który skutkiem tego do najzjadliwszych należał malkontentów, dowiedział się o spisku starosta barski Pretficz i doniósł listownie o wszystkiem królowej. Zygmunt Stary kazał sprawę badać podczas sejmu krakowskiego w roku 1540, przesłuchiwano Pretficza, postrzelonego natenczas z naprawy Zborowskich i blizkiego śmierci, ale do wyroku nie przyszło, a sejm roku 1542 wstawiał się już u króla za Marcinem Zborowskim i zdaje się, że przebaczenie dla

niego uzyskał !). Taki stan umysłów i taki ferment I stępowała równocześnie i sprawa małżeństwa królew-polityczno-religijny zastawał w Polsce Zygmunt August skiego, tak niepopularna w sferach możnowładczych, w chwili objęcia rządów. Można się więc było spodziewać, że jakkolwiek ów spisek, przez Pretficza od- wszystkich tych żywiołów, które wprawdzie różniły się kryty, dawno już nie istniał, to znajdą się ludzie, co, ująwszy ruch cały w swoje ręce, przed młodym monarchą program swój rozwiną i, stanąwszy twardo

tak wstrętna Bonie i całej jej kamaryli. Połączenie

co do celów swoich, ale jednoczyły w opozycyi przeciw królowi, było rzeczywiście groźne. Wszak przebąkiwano już o bezkrólewiu, mówiono o kandydaturze ar-

.j

jj

JJ

/v ^

w/ 7JjJ V//

rvVĆ

C-

mi

,V

Cr

W'

ii

V i O Jj'

i->

Oo

um

wmm.

/M

jt/

di

JIM v£

4j

ii

iii

lf\

w;

61]/⁵

'//

'•.

"mm

A/

Andrzej Zebrzydowski, biskup krakowski. (Z obrazu u Franciszkanów w Krakowie.)

cyksiecia Maksymiliana, burzono opinię publicziią zja-dliwemi paszkwilami, Orzechowski puszczał pomiędzy ludzi traktacik swój: „De obscuro regis matrimonio*, Andrzej Górka znosił się z Janem, margrabia branden-

przy reformie państwa i kościoła, porwą za sobą i rzeszę szlachecką, i magnatów, szukających popularności, i cały tłum wydziedziczonej inteligencyi plebejskiej.

Położenie zaś stawało się tem niebezpieczniejszem dla króla, gdy, obok kwestyi politycznych i religijnych, wy- burskim.

J) Zeznanie Pretficza, podług Metryki kor., przytoczone w całości u Zakrzewskiego. (Wzrost reformacyi etc., str. 237.)

Z senatorów koronnych dwaj tylko, prawda, że najznamienitsi, stali przy królu: Samuel Maciejowski, biskup krakowski, i Jan Tarnowski, hetman wielki koronny, inni, bądź to od Bony zależni, bądź szukający popularności w kołach szlacheckich, gotowali się do najgwałtowniejszej opozycyi, którą podniecała króloważę będzie odtąd tak synem, jak i mężem kierowała bez przeszkody. Nie na rękę było jej małżeństwo Zygmunta Augusta z Elżbietą Bakuszanką, więc „obmo-

>•

!fe«§ijrtSS

Ła.

;•/

Li

Ul

l.v:

I*

i

Bp =    , -r

A,

HH-

cg • .

fSSG

II

s!

§itlć

te

i*

HBIbI

JBs„

V.

r.J

uv

Jji

Ugl

Srj

5)

tey

r-

ii

m*\

ij

Mmmm

Zygmunt August wdowcem.

Ir

Ii

Igi

Br

sglBfś

@śM

■MriH

feiv

In

t*:;

“■=£

^Rrbtc:

u®

p

f|r

|p|l

te?

H li! ¹

iir| jj -!

lii M Fi il

fe .

i;7

77

31

I jjj I

;!'

x.

\ t m l. mr.:^

’’ /*£

/ i__-4-^

ii

/ '6

gEĘyąss;

!)

).

:Vi:

r°

wi

j' /    --, i . j

f:_

-I

_.~~X g*

-"P--

*»

(S

1

i ’ II

Jl-,1

srr-r_

y\

\M

> >_s

HHb

jif-Ui?s==^SB

|S@1S6

Z obrazu Wojciecha Gersona

A/C

jSpAgl

smi

Eggę

isfcElg

\ \

//!

~J

1/

-7g-rrgf|

T=-r=:~~—-

''figi

; V v~-~ '

u- ¹ | ' i

mm

M:

matka. Stosunek jej do syna zmienił się w ostatnich latach zupełnie. Ująwszy w swoje ręce wychowanie jedynaka i zwichnąwszy je gruntownie, sądziła Bona, wą i czarami“ odstręczyła umysł syna od żony. Pani starościna kobryńska Falczewska wyszukała jej w tym celu w bagnach poleskich słynna czarownicę, „wielkim

mm- - i -

x/^r% ,p p

I ii*f

• 1* :Wplf• ,’• • ■'* -'

...... ^... . ,zm,-,

-

■ .

.

■ ^ *

v. q%M

*r?

•« •

i-

'Mi

-fi

;V ’»'

Eli

-* ?r§y

' * ¥ gjgsg

ot <■$*& '‘-M

'    7    ■■";•    !

|

f" ’ • ' ' IRSl śm "

Hi

Ii f, fc % i% i

IU Wmm

111

liii

&SI

P '*■£&&>

■-im,-

••'T

_ ' ' ' C^I ■1‘    ' %l|f

■ Mm»-

ijf '"y ,rJ \ 1 ' ' Iffe

J-:*:

-.•i'

'■41

raf

■$f

-r r " '

Liki •

If*

/J

/ii

{*

hJ5

ii

*e

•:

::i

Mf

Ja

/i

ŚjM

■Ą;

L]

f,.#v •

mi

>?vs

Ł ’5V

Ip^il -im

•ia

:-i

V,

mm:: 1

gigi

HsH

[Z obrazu Wojciecha Gersona.

Twardowski, wywołujący cień Barbary Radziwiłłówny przed Zygmuntem Augustem.

Dzjeie Po:łkŁ Tom III.

38

ożogiem“ zwaną. Jakoż miody król odłączył się od żony, w Wilnie na biesiadach i pijatykach czas trawił, wydając po 10,000 złotych tygodniowo. Strapiony tem i całej jej kamaryli obojętnym, widocznie przejrzał Zygmunt Stary posłał na Litwę Samuela Maciejowskie

go i przywiódł syna do opamiętania. Powróciwszy do Polski w roku 1545, stał się Zygmunt August dla matki

wreszcie intrygi, jakiemi go omotano. Śmierć Elżbiety

A*

osy

' / V*^y77v "

U "-

■ Mil >t /2®>*w> ■

“|ij/f^* 1155

A

mm

tej

Sb

tfc;i

rh e>y

X3^

Oh-

:'p

•p

r>

i

wftTiw ^mmmmmm ?•**»"*

ć    . jL

^I.M

f fes

SUSI

•‘

: te- /^

lip

/;.

;<#»■

v v>Ub«5$

te

isli?.

-te;:.,II >>

i-'

K

Im > '    *££w

-i

i-r

rrr

wn

fi

te,

4?

;i

c‘VJ

'łfutnrM<ft'.y'u' -tn-g tJri

*sp

Sfi

■)

AJ

iV

EV

'mM

t_^\VSVV

#4.,

tiO

r:

m

p

Ste

v-

te

lfĄ

*«£ST?!®Ł

nr

ms;Z^\

•;

- .; \Vte’

ir

!/

”?r

Stef

*■>»— Z:-':.:—

t;

Aftąma, Pi Laskiego r»

JitJi. Cli. SateuksK-, a. Parts.

Facsimile z rękopisu Kroniki pruskiej z r. 1522,

posłów i możnowładztwa, więc Zygmunt August, objaśniając opinię, rozesłał uniwersały, w których przedstawił właściwe powody owej burzy sejmowej. „Są zapewne tacy" — pisał on — „którzy dla powagi swojej i wygody potrzebują zmniejszenia naszej, aby nie było w postanowieniach swoich zachwiać, zręcznością poko-    | nikogo, coby wspierał uciśnionych, wymierzał sprawie-

nać. Obecnie, gdy się rozchodziło o los ukochanej dliwość, bronił od rabunku i zabójstwa. Pilnowaliśmy Barbary, rosły w nim te przymioty umysłu i serca, miłość dodawała mu sił, stawał się niezwyciężonym,

strasznym dla opozycyi. W takiem usposobieniu po- J leżeć powinno". Słowa te, skierowane najoczywiściej jechał na sejm piotrkowski, rozpoczęty 31 października 1548 roku. Po pierwszej sesyi, gdzie króla witał marszałek izby poselskiej Sierakowski, domagając się w ogólnikowych wyrazach utrzymania swobód i egze-kucyi praw, rozpoczął na posiedzeniu senatu dnia 3 listopada walkę Kmita wzmianką, aby król stanu swego nie hańbił. W dwa dni później wymierzono główny

atak. Delegaci izby poselskiej: Sierakowski, Lupa Pod-lodowski i Piotr Boratyński przedstawili żądania i skargi szlachty, domagali się mianowicie egzekucyi, unii z Litwą i Prusami, wolności w rzeczach wiary, narzekali, że król objął rządy, nie opowiedziawszy się nikomu, że senatorowie, wbrew ustawom, piastują po kilka ' August odniósł moralne zwycięztwo i postanowił je urzędów (co inkompatibiliami nazywano), wreszcie Bo- wyzyskać. Przez cały rok 1549 nie zwoływał zatem ratyński w długiej mowie, w której wspomniał „o tym ogniu, którym się francuzka, węgierska, angielska i inne ziemie palą", prosił: „zaniechaj tego, coś wziął przed się, nie nazywaj tego małżeństwem, co małżeń-

i małżeństwo z Barbarą nie mogło stosunków naprawić. Bona spostrzegła, że wpływ jej upada, i użyła wszelkich środków, aby związek „nierówny“ i majestat królewski, jak mówiono, hańbiący rozerwać. Wiedział o tern Zygmunt August. „W rzeczach naszych nadziewamy się od królowej Mości matki niemałego ciosu “, tak pisał do Mikołaja Radziwiłła, ale zarazem był zdecydowany nie ustąpić ani na krok. Miękkość wychowania nie uczyniła go wprawdzie zdolnym do rycerskiego zawodu, ale intrygi i obłuda, wśród których ■wzrósł, wyrobiły w nim tę przebiegłość i finezyę dyplomatyczną, które go w najcięższych ratowały położeniach. Ostrożny, ludziom niedowierzający, a przytem niepospolitym obdarzony rozumem, umiał on przeci-wników swoich własną ich pobić bronią, • stałością

stwem nie jest". Mowa ta i cala scena niezwykła sprawiły widocznie wrażenie wielkie; senatorowie wszyscy prawie oświadczyli się przeciw małżeństwu, nawet Maciejowski chwiać się zaczynał, jeden Tarnowski tylko wytrwale stał przy królu. Zygmunt odpowiedział łagodnie, lecz stanowczo: „Każdy człowiek ma prawo obrania sobie małżonki, czemuż go król mieć nie może? .czyliż religia chrześcijańska pozwala mi opuścić tę, której ślubowałem? Wy, duchowni, o tern najlepiej wiecie, przekonajcie więc bracie waszą. Do ostatniej koszuli żony mej nie opuszczę". Proste i szczere słowa królewskie nie przekonały nikogo, owszem, powszechne wywołały niezadowolenie, szemrano tak głośno, że król „sileiitium/“ wołać musiał, prymas Dzierzgowski, narzędzie Bony, oponował najgłośniej przeciw małżeństwu, wtórowali mu inni biskupi i senatorowie. Dnia 14 listopada wznowiono dyskusyę, Andrzej Górka przypominał znane porąbanie dokumentu za Władysława Jagiełły szablami, Kmita wyrażał się tak zjadliwie, że król głos mu odebrał. Zawrzała cała izba na ten krok niezwykły, Zygmunt jednak zastraszyć się nie dał. „Co się stało (mówił), odstać się nie może, a wam przy-

stało nie o to mię prosić, iżbych żonie wiarę złamał, lecz o to, iżbych ją każdemu człowiekowi na świecie chował. Przysięgłem żonie, tej nie odstąpię, póki mnie Pan Bóg na świecie zachowa". Z taką stanowczością dawno już nie spotykało się możnowładztwo i izba poselska, ale rozdrażnienie było tak wielkie, że nikt ustąpić nie myślał, i, kiedy kroi sądy sejmowe chciał rozpocząć, Kmita, jako marszałek koronny, złożył laskę, aby temu przeszkodzić. Sejm rozszedł się na niczem, a że zachodziła obawa agitacyi pomiędzy szlachtą ze strony też nie tego, czego chcieli posłowie wasi ponad waszą zapewne wolę, ale na czem wam przedewszystkiem za-przeciw możnowładztwu i posłom, od niego zawisłym, nie mogły chybić celu. Praktyczny umysł szlachecki pragnął egzekucyi, burzył się przeciw duchowieństwu, ale nie pojmował wcale opozycyi tak gwałtownej przeciw małżeństwu królewskiemu. Owszem, demokratyczne uczucia szlachty stały raczej po stronie króla, zniżającego się do związków z rodziną ziemiańską, nie po stronie tych, co z osobistych pobudek w tern uniżeniu poniżenie majestatu monarszego upatrywać chcieli.

Niemałe też wrażenie na szlachcie musiała sprawić stałość i energia królewska, podobało się niewątpliwie owo surowe skarcenie Kmity, jednem słowem, Zygmunt sejmu, chociaż wiedział dobrze, że pragnęła go szlachta i najzawziętsi jego przeciwnicy, których popularność chwiać się zaczęła, wreszcie, na nalegania Tarnowskiego, zwołał stany do Piotrkowa na dzień 4 maja 1550 roku. Sejm zebrał się w usposobieniu znacznie spokoj-niejszem, na sejmikach nie wspominano wcale o małżeństwie królewskiem; za to Dzierzgowski i Górka uskarżali się gorzko na uniwersały królewskie. Widocznie król dopiął celu i pozyskał sobie szlachtę, której nie o Barbarę, ale o egzekucye i pomnożenie wolności chodziło. Spostrzegli senatorowie tę zmianę, i, gdy Mikołaj Siennicki-, poseł chełmski, w dość niezręczny sposób zaczął narzekać na upadek powagi senatu i królowi despotyczne zarzucał dążności, obruszył się na to Kmita i upominał posłów, aby nie tamowali sądowniczej władzy królewskiej. Nie z pochlebstwa, jak chce Orzechowski, lecz z potrzeby zmienił w tak krótkim czasie przebiegły marszałek swoje zdanie, bo wibdział, że cała rzesza szlachecka gotowa połączyć się z królem, aby reformę Rzeczypospolitej, nawet wbrew woli senatu, przeprowadzić. .Takoż wnet odezwały się wołania O egzekucyę, sformułowane cokolwiek wyraźniej, ale mimo to chaotyczne jeszcze zawsze*i przesiąknięte na wskroś kastowym egoizmem. Sto pięćdziesiąt artykułów naliczył Harberstein, a było pomiędzy niemi, oprócz znanych nam postulatów, już także żądanie, aby król

zwołał synod dla dopięcia zgody między stanem duchownym i świeckim, dla zjednoczenia stronnictw religijnych i uchylenia jurysdykcyi o herezyę. Inne wy-    \ niektóre¹⁴. Przestraszyli się senatorowie tej propozycyi

nowładztwa. „Jeśli ma być egzekucya⁴⁴, mówił, „to

zupełna, bom przysięgał na wszystkie prawa, nie na

magania tyczyły się spraw ekonomicznych, które szlach- | królewskiej, bo wiedzieli, że, w razie jej przyjęcia,

jfclgjSl

.

'/ * -

f-fc

%*M

Ri

LVS>*^ VV%wr .-

11

h isĘ

j?y!

wt

;*l

lA:

f5

gy; •"

W&M

-‘«

' • M

gpf//p

«s?ęrr

$P

iK

F3&'.W&XS

:l

Km

S,,. *yi3is

Ww& ;•*

lll&s

mm

% -3

Ki

as*

5S«

Orzeł z rękopisu Kroniki pruskiej.

ta pragnęła uregulować z największą dla siebie korzyścią, a z oczywistą szkodą mieszczaństwa. Egzekueya dóbr koronnych miała się zacząć od roku 1504. Ale Zygmunt August umiał i tu pokrzyżować zamiary moż-wielka ilość fortun magnackich się zatrzęsie. Jan Tę-czyński, wojewoda sandomierski, starzec zgrzybiały, kazał się zanieść do izby, aby przestrzedz senatorów przed groźnem niebezpieczeństwem. „Jużem jedną nogą w grobie"¹—wołał on—-„weźcie mnie i pochowajcie, jeśli dojdziecie końca z tą egzekucyą. Radzę zacząć od Olbrachta i Aleksandrau. Rzecz stanęła w ten sposób na ostrzu miecza, a gdy król od swego zdania odstąpić panowania Zygmunta Augusta wzmogła się bowiem znacznie herezya; w roku 1548 przybyli do Wielkopolski wypędzeni z Czeeh Bracia Czescy i znaleźli tam przytułek u Andrzeja Górki, a jakkolwiek dekret kró-

ii

la

fas

fii-t

wygasi

J&fo

W’’ . *

lii

[ -w*

sfo. I&ld-

imm

t\k

-f-i

:fe

i®

MS:

jr

? jjj

Av.;

'yfe

Pogoń z rękopisu Kroniki pruskiej.

lewski wypędził ich do Prus, pod opiekę księcia Albrechta, to zdołali oni mimo to utrzymać nawiązane raz stosunki i licznych pozyskać sobie zwolenników. Równocześnie prawie zaczyna głosić naukę Kalwina

Stało się więc zadość gorącym pragnieniom Barbary: mimo intryg Bony, mimo zazdrosnej opozycyi możnowładztwa, osiągnęła ona wreszcie cel swoich marzeń i swojej rodziny, ale szczyt powodzenia miał być zarazem kresem jej doczesnej wędrówki. Tajona przez nią choroba rozwinęła się nagle i gwałtownie. Królowa, o ile sądzić można, cierpiała na raka; na lewym boku utworzył się guz, który rozcinać miano, a który w ostatniej chwili pękł sam z siebie. Nastąpiła ulga chwilowa; chora czuła się o wiele lepiej, cieszyli się lekarze, cieszył się król. „Królowa Imć od dnia do dnia do zdrowia przychodzi“, pisał Mikołaj Radziwiłł Czarny do Rudego, wszyscy najlepszym oddawali się nadziejom, nawet Bona, dotąd wrogo dla synowej usposobiona, zmieniła politykę i, widząc, że małżeństwa rozerwać nie może, postanowiła przynajmniej sytuacyę wyzyskać,’ z Barbarą się pojednać i syna w ten sposób dla siebie przychylniej usposobić. Z polecenia królo-

Andrzej Prażmowski, proboszcz przy kościele św. Jana w Poznaniu, i, wypędzony przez DiskupaGzdbienskiego, znajduje przytułek u Rafała Leszczyńskiego, wojewody brzeskiego, w Radziejowie, na Kujawach, i ztąd organizuje kościół kalwiński. W Małopolsee Franciszek Lismanin, spowiednik królowej Rony, szerzy pod bokiem urzędu biskupiego naukę heretycką, w Pińczowie młody Mikołaj Oleśnicki wypędza Paulinów i kościół ich na zbór zamienia, w Aleksandrowicach, Chrzęci-cach, Secyminie występują jawnie już ministrowie protestanccy pod opieką możnej szlachty: Karwińskich, Filipowskich i Szafrańców, ale ponad tern wszystkiem góruje głośna sprawa Stanisława Orzechowskiego. Niepospolity ten człowiek, szlachcic herbu Oksza, urodził się w roku 1515 z ojca, pisarza ziemi przemyskiej, i matki, księdzówny ruskiej. Mając lat 12, puścił się w podróż za granicę, był w Wiedniu, w Wittemberdze, pojechał do Włoch, uczył się w Wenecyi, Padwie i Bo-nonii i strawił na tej wędrówce, bywając jednak w kraju od czasu do czasu ²), lat 17. W Wittemberdze cieszył się szczególnemi względami Lutra i Melanchtona i pod ich wpływem przechylił się ku nowej nauce, ale pobyt w Rzymie i stosunki z kardynałem Contarinim zwróciły jego umysł wrażliwy na nowo ku katolicyzmowi. Bez powołania, przez ojca do tego skłoniony, poświęcił się Orzechowski stanowi kapłańskiemu, szukając na tern polu łatwej i intratnej kary ery. Ale umysł niespokojny, zdolności wybitne i niepohamowana namiętność nie dały mu spokoju. Wśród wiru walki, wznieconej reformacyą, nie mógł milczeć Orzechowski. Ruskie jego pochodzenie po matce budziło w nim odmienne na kwestyę religijną zapatrywania. Rzecz nie była nowa. Już Fijoł, drukujący w Krakowie liturgiczne księgi ruskie, był więziony przez kardynała Fryderyka jako heretyk, małżeństwo Aleksandra z Heleną, nieu-znane od kościoła, łączyło się z zabiegami o zjednoczenie cerkwi wschodniej z kościołem katolickim. Współczesny Jan Sakranus rozbierał błędy Greków i żądał, na wypadek unii, chrztu powtórnego (rebaptyzacyi), papież Aleksander VI w bulli, wydanej w r. 1501, oświadczył się przeciw rebaptyzacyi. Wznowił to Orzechowski i, ogłosiwszy w roku 1544 rozprawę „o chrzcie ruskim“, poszedł o krok dalej i w piśmie do Syrycyusza wystąpił przeciw celibatowi księży. Próba powiodła się, w roku 1549 pojął żonę proboszcz z Krzczonowa Walenty, a kiedy go biskup Maciejowski przed swój sąd zapo-zwał, przybył otoczony licznym orszakiem adherentów, pomiędzy którymi znajdował się i Orzechowski, który „rzecz dosyć uczoną a nastrzępioną łacińskiemi słowy podał ku obronie księdza Walentego “. Zawahał się biskup i sprawę odłożył na później, Orzechowski zaś, pozwany przez biskupa swego Dziaduskiego, popędził na sejm, aby kwestyę drażliwą celibatu publicznie wytoczyć. Na prośbę posłów, skarżących się na zbytnią przewagę biskupów, pozwolił król przemawiać Orze

chowskiemu w izbie sejmowej. Mowa jego gwałtowna obraziła i oburzyła biskupów, ale, chcąc ułagodzić niebezpiecznego przeciwnika, skłonili Dziaduskiego do cofnięcia pozwu. Orzechowski, który groził biskupowi, że się ożeni, przyrzekł czekać na .pozwolenie papieża.'Sejm w ten sposób żadnego nie osiągnął skutku, nastąpiła jednak zmiana w usposobieniu dla króla. Przestraszone możnowładztwo zaczęło się ubiegać o jego względy, Kmita zaprosił króla z królową do siebie na zamek w Wiśniczu, gdzie ich wspaniałe podejmował, Andrzej Górka odgrywał rolę najpokorniejszego sługi królewskiego, a szlachta objadała Mikołaja Radziwiłła Czarnego, „aż mieszek trzeszczałZa przykładem senatorów świeckich poszło i duchowieństwo, wobec zamachów innowierczych zdane niemal na łaskę królewską. Obawiano się, że Zygmunt August w rzeczach wiary będzie mniej skrupulatnym od ojca, wiedziano, na jakie pokusy narażony jest przez heretyków; wszak Jakób Przyłuski w statucie swoim, świeżo opracowanym, przyznawał królowi władzę niezmiernie rozległą, poddawał woli jego kościół, czynił go sędzią w kwestyach wyznaniowych, papieża zwierzchność uznawał tylko w teoryi. Mieli więc biskupi wiele powodów, aby króla nie drażnić, aby go nie zapędzać w objęcia innowierców, aby pomoc jego w walce z herezyą pozyskać. Porozumienie wzajemne było łatwe. Zygmunt August był zanadto dobrym katolikiem i politykiem, aby pójść za głosem reformatorów, którzy sami między sobą zgodzić się nie mogli i których cel ostateczny jasno określić się nie dawał. Z drugiej strony, nie żądał od biskupów niczego innego, jak zaniechania opozycyi przeciw małżeństwu z Barbarą, i wzamian za to ofiarował nawet znaczne ustępstwo. Zgodzili się biskupi, i dnia 7 grudnia 1550 roku ukoronował królowę w Krakowie prymas Dzierzgowski, w pięć dni potem wydał Zygmunt August słynny edykt swój, gdzie słowem królewskiem obowiązuje się utrzymywać jedność kościoła, prawa i przywileje kościoła zachowywać i pomnażać, tych, którzy się od kościoła oderwali, do senatu nie przyjmować, starostw i dostojeństw im nie powierzać, a przekonanych o herezyę karać podług ustaw krajowych.

r*

^mujjrujtu.c

ii

%-P

SZZ3ZZTS

mry*

*>

«3»

* ^

rfeC

li

PJf-/

-\f 14

■g.

TC

«»

1

1'

i#

ftmptlue

3>4n/%f

Anno lisi

'IP'

f/i

Mi

^SSS^aaaasa^^

tpij

EĘ?

k\\

rsjjfc

v-

IV

mm

..

5^.

'Vvvy «** **■«*■•*• *»    -*

-__

*»

ferw.

Facsimile z rękopisu Kroniki pruskiej z r. 1552.

T

I

l:

fĘC

n

> i

' 7^1

;a

63

3

Air

p⁵

3

⁶H&w

Vl

,A”

•*»

«

ta

r<sSć

$

.r-

•ZŹ&t

ko

'

s

I

JAW '

f%#

Wś,

W>\\ <=**^

>1    !<f 7//.^-^*—

MS&kl

>Tc

fj

M

^3®

v. "

3^,

•\

gSi

UW.

, f:

li, 3

A

ę

r

ss

&■

3?

fi®

m'

V

3

m

\

4

im

i' ¥t

m

V

«AVilłł V1.

n

K/&

m

/

h

,mg

T

ł

s

f.n

i

z°.

//

«

i

*

«

*

nt.

li

“u'1

{form

JŁ>

1 -I

.

;i;

*N

1

i*

d

vv

<* ’

(V

^Ti

N

NS

Mikołaj Czarny ks, Radziwiłł, marszałek i kanclerz w. litewski. (Ze zbiorów Matiasa Bersona.)

-I

1

,1

v\\'v:

:0

gMg

hHb

Łv:

SSiS?

•N

g—

tam¹: sm^tmŁ\ ®iip; &

w.

555

1111

ip

i SPW

mm

in

iii

M|

mm

\wm

HI

ii

-W

Jll

HHB

II

MM-;

WMli

ijgfM

—

' ::>

.•v ;

\v.

mm

[(

r:

wKm.

■Ip?

. /\U^

~x

vi

L\;

mmmm

i«S

?!

Lit

:;P

A

bhP

\i

■fi

S2-%*

0ŹŹ:

‘zzgźsćZk

7/P

722

\>

Izm

MM

teJf

##Ł-S

HE^

liKife

Hl

-«p3

iii

wn

mmmm

n®

i V.

agi,:

<fp

snu

wr ■

vA *

yy

-ń

'?’s“

Enii

Ig§

~2‘

iwiiiww

i.

jf/.

•r

jfitźasas

iTm

3\

L.v;;

>ł r

Jan Dziaduski.

Rysunek Jana Matejki.

(Odtworzony ze starej pieczęci.)

XrX

»j

O Of

wej-matki przybył więc do Krakowa mnich Franciszkanin i, wręczywszy Barbarze, w obecności licznie zgromadzonych senatorów i całego dworu, listy od Bony i królewnej Zofii, oświadczył, że „królowa Bona, pani moja najmiłościwsza, po długim i dojrzałym namyśle, przyrzeka uznać i szanować Waszą Królewską Mość jako swoją córkę i synowę najukochańszą⁴⁴. Usunęła się tak „ostatnia kłoda z drogi⁴⁴, ale z drogi, wiodącej już do grobu. W kilka godzin bowiem po tym akcie pojednania pogorszył się stan chorej; obok: pierwszego guza powstał drugi, febra gwałtowna i gorączka wyczerpywały siły królowej, choroba przybierała charakter ostry, dla otaczających wstrętny, kto mógł, usu-

układaniu noclegów troszczył się przedewszystkiem o umieszczenie stosowne kolebki, wiozącej drogie szczątki ukochanej Barbary. Pod koniec czerwca wreszcie przybył orszak żałobny do Wilna, ciało złożono obok Elżbiety Rakuszanki i oba grobowce ozdobiono, na rozkaz królewski, wspaniałemi pomnikami, kutemi w marmurze przez włoskich rzeźbiarzy. Odtąd zaczęły się dla Zygmunta Augusta dnie smutku i żałoby. Pamięć ukochanej żony towarzyszyła mu nieodstępnie: i w kirem okrytych komnatach knyszyńskiego zamku, i we wspaniałych gmachach krakowskiego pałacu. Otaczając się sprzętami, pozostałemi po zmarłej, żyjąc cały przeszłością i wspomnieniami, szukał on wprawdzie

gn

"Z

fu

JjC

‘■ii;

li

toffi

IB

r-

■V¹:

'©-i-""

::

w.

: .C

•li

Bl

•r-

U;

ii

;y”.

ra

Ę»

Ifffl

!| ¹

■hi

wmm

lilii

,0

■■ i

wmwrn

łsSr"®

!■ ifil #

■i

i;

fi

mm

BB| $&iHP

M

BBB

'mm

M,

Ht!

II

(Mm.

SU

Mmii

mmm

Mm

II

§fh

W'

mm

WmKsIMm, mmmm

Wi

■4§bs

tr-IÓ“^|v ■'l|i|' y\ j

Kil W

iiliF

!■•

ijiir

*•»

Pi

w-%

mm

wm-ł ' s

iv

m*

BdaraWte

11:;:

mi

Mlii

PI

''i^W

SteSiflepsifl

*fi

§$?$?=

I jIIŁ

im

llfi 11 »ulp

■M" ;{ ■ M

/Swe

fe§

śsis^felr

^*-'₀

w

* '•-</j.......

....

r ?    -wowiB

gSessi

Rysunek Jana Matejki.

Kuchnia w zamku wiśnickim.

wał się od łoża cierpiącej, jeden tylko mąż zrozpaczony wytrwał do końca. Dnia 8 maja nastąpiła nieunikniona katastrofa. Król, niepocieszony w żalu, zajął się spełnieniem ostatniej woli umierającej. Życzyła sobie, aby jej ciało złożono na ziemi litewskiej, więc, pomimo starań i zabiegów rodziny, która pragnęła, aby zwłoki Barbary w grobach królewskich spoczęły, nie dał się zachwiać Zygmunt August w swojem postanowieniu. Dnia 25 maja wyruszył kondukt pogrzebowy z Krakowa. Król, przybrany w czarne szaty, których odtąd nigdy już nie zdejmował, był nieodstępnym zwłok towarzyszem. Przez cały czas podróży, trwającej niemal miesiąc bez przerwy, jechał konno za marami, przed każdem miasteczkiem, gdzie odbywały się zwykle nabożeństwa żałobne, szedł pieszo za trumną, a przy szczęścia, ale znaleźć go nie mógł. Pozostał samotny, odosobniony i przejęty boleścią tem sroższą, gdy śmierć Barbary własnej przypisywał matce. Wina Bony w tym wypadku nie jest udowodnioną, ale podejrzliwy i zbolały umysł królewski zwracał się przeciw tym wszystkim, co szczęściu jego i połączeniu z Barbarą walne stawiali przeszkody. W rok po śmierci żony, widząc się po raz pierwszy z malką w Radomiu, gdy mu doradzała nowe ożenienie, odpowiedział: „Nie myśleliśmy dotychczas nic o ożenieniu, bo w takowej skórze, w której jesteśmy, trudno o tem myśleć. A k' temu mieliśmy dwie małżonki, które, iż tak prędko zeszły, nie my jesteśmy przyczyna, ale są tacy, którzy do tego przyczynę dali. Przeto, oglądając się na to, aby i trzeciej k’temu nie przyszło, nie chcemy więcej innym tego

Sejm

życzyć, co się, za przyczyną niektórych, tym dwom małżonkom naszym stało

Im większa gorycz i rozstrój panowały w sercu jego, tem gorliwiej jął on się spraw publicznych, które wymagały teraz szczególniejszej opieki i troskliwości króla.

Sprawy religijne. — interim z roku 1552.

zamienioną w zbory, lud pogrążony w pijaństwie i próżniactwie, to instrukcye, jakie kapituła krakowska dawała posłom swoim na synody piotrkowskie w roku 1551 i 1554 ¹), odsłaniają nam właściwe a zaiste przerażające niezwykłością swoją przyczyny upadku kościoła polskiego. Biskupi, powiada instrukcya z roku 1554, nie odznaczają się ani pobożnością, ani gorliwo-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

BU

mm

iitri

II

j!

"i

11

'lift

ilł

i'?'-

Wwvv-

Mjipg

.....®M|

iffl

}1

m*.

||||j||

Mm

■ „W

..

y,i

mm

MjM

A

rWą

ii

[A

V'

• v. A

A- ■

■ESI

L-

WM

W,

w*

i

¹ ■

f.v

5^1

yHi

V-

li

-f sŁ.

Rysunki Juliusza Kossaka.

Mieszczanka przędząca,

w czepcu białym, czapką czerwoną przykrytym; suknia zielona. Przy niej na ziemi siedzi trefniś z kobzą pod pachą; szata na nim żółta z kipturem.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Benie.)

ścią. mszę św. odprawiają rzadko i tak niedbale, że zdaje się, jakoby po raz pierwszy ofiarę św. spełniali.

w roku !555.—Nuncyusz Lippomano. Edykt królewski, wydany po koronacyi Barbary a zapewniający duchowieństwu opiekę władzy świeckiej, nie mógł powścią- Ksiąg świętych nie mają i nie czytają, siedzą po wsiach

zajęci gospodarstwem, a z dochodów swoich wyposażają krewnych i braci. Parafie znajdują się bardzo często w rękach nieletnich chłopców lub młodzieńców,

gnać herezyi. Złe leżało gdzieindziej, w upadku moralności pomiędzy klerem, w obojętności i egoizmie wyższego duchowieństwa, w braku oświaty i wykształcenia. Jeżeli biskup Padniewski, wozytując dyecezyę krakowską w r. 1567, znalazł trzecią część kościołów

I, 477.

’) Dr. Wisłocki: Codex epistoł. Andreae Zebrzydowski.

■A

-M

C9

. ■--......- ■■■-■ -■ - x.'■■■■■•---l-j.y-i^ J .>tli liMitn itiiiii ■'HMiinin'1 riilV'Triirlt'ii'1łT*^,***t*‘tl>

ll

“1

\'

Af

//

lGmillduiA uouft i

ómSt acn'Ę<iniń(f€). °&tru

'tluhrWM x) 10$f> Wslo-JuiWstrb * Aviikr wąiMnojffz-

ss,

¹-------

/;

'/

\\

/;

1WJ

-/

ul ii

h SA i

[ii/

pl

r'

vl

■5*

W//

>0

s*

i;

Al

tv '

:c

iA

u\

mŁ

A’

[fi

VJ

VI,

JM

;Pt

uv

%-

Wi

(7

f.A

H-

A

v*

m.

r«',

I

sm

'W-Z

^■T"

A-

<e

fe,

kJj

!l

ud

I /I

4,1

£?■

:v>

V:

«!

i/

fi

A!

ip>

T|

Wiś!ht^w\

\i\

[łS

\y

3H

7.

flj

yj§

5P5E3

ISA- \h>'R| Ag

mm

JM

'h-

S5SC

fz-SS,

Al

:-W

i-

£;

"■

5pSStS

j ,-j

tam

y?

Facsimile z rękopisu Kroniki pruskiej z r 1552.

(SE-

m.

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

\S)

liii

£ IrWf

ii

fi

ifcłJ

f i Ifij

Ili i

Sil

liii

■i-

sL

mm.

iJH

ISSr

li!

Y-X

li

m.

IM

pi ii

i*

ftH

'^Tt40ł[

mm

AA

ati-

\s

? i;¹

T i:

Itli

AJ

P[

i|;li "ii

§jp

SN

pfgp

1®

i*;

-V

li

@S~s,

SfcU

ił

-■

C\

5§

*v>

Kj§

Ki

w"

X.~

iJJrSZ

uK

r~----

~pSl

Rysunki Juliusza Kossaka.

Pan i młodzieniec.

ł) Czapka żółta, z pod której widać niebieską siatkę na włosy; delia bronzowa w złociste kwiaty, białem futrem podbita; spodnie ubranie z aksamitu niebieskiego, z białem wykładaniem; trykoty na nogach żółte, trzewiki czarne ze złotemi ozdobami. 2) Czapka szafirowa, złotym sznurem wyszyta, płaszcz wiśniowy ze złotem obszyciem; spodni strój napół szary, napół niebieski; trzewiki czarne.

Rysunki Juliusza Kossaka.

Duchowny, prowadzony przez młodą osobę, za nimi chłopak.

Duchowny w szacie ponsowej, futrem obszytej; młocla osoba w zawoju żółtym i kożuchu baranim tej samej barwy; chłopak w czapce i spodniach czerwonych, w niebieskim kaftanie.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

(Rysunek wzięty z Pontyfikatu Erazma Ciołka.)

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

sil

mil

III

ii

SR

A,

mjlWj

k'r

ii

r:

i SMj

kil

iiJiM

Mm...................

El

iii!

iujcj

1111

11 I

PiHl

m

i.

i"

k,-«i

mili*!; i:Sr;

mm

r.tfig

U'/

liii'¹¹

wEm

-------r:

Mp

Ari.

Rysunki Juliusza Kossaka.

Trefniś nadworny, bawiący się z pieskiem.

Suknia z kapturem, z uszami długiemi, do których są przyszyte szele (dzwonki okrągłe); przy butach równie uszy; sukni strona prawa

żółta, lewa czerwona.

(Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckich—Liber geneseos illustris familiae Szidloyieiae.)

których ojcowie zabierają dziesięciny i dochody wszystkie, powierzając pieczę dusz jakiemukolwiek kapłanowi ubogiemu i niewykształconemu ¹).

Że wśród takich stosunków działo się źle, bardzo źle i coraz gorzej, temu dziwić się nie można. Księża zdolniejsi i zuchwalsi zaczęli odpadać jawnie odkościo-

cały szereg ostrych artykułów, i jęli się, co prawda, po swojemu, niezręcznie i nieracyonalnic, naprawy kościoła. Ilozyusz obok Kromera—obaj mieszczańskiego pochodzenia—główny filar katolicyzmu, ułożył krótkie wyznanie wiary, które odtąd każdy starający s‘ę o be-neficyum duchowne podpisywać musiał. Było to nie

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Mu

■EH

mmmmm

HSIpiSittEA

i¥.fiSr

mam

•i

w.

mm

gg

rm

1

■m

.'i

i-

■ /.V

'MW,

łgi

111

SU

mi

Mg

irtC-r--

AT

wam

mmmM

Mmm

mmmm

fe

Ci .

SliS

jgpl

mm

mm

ES.

Iw

ss.

mm

Wiś

iii

L*

ii

ii

li

AS

Rysunki Juliusza Kossaka.

Szlachta, zebrana w sali.

Na głowach różnego kroju czapki i zawoje: żupany z góry obcisłe, na rząd guzików zapinane, od pasa gęsto fałdowane; L przy bokach miecze; huty skórzane i sukienne, z rozcięciami na palcach; kolory różne.

(Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckich.)

dencki ostatecznego w tej sprawie nie wypowiedział słowa, ale na tern też się skończyło. Uchwały synodu niewykonane ’) pozostały na papierze, biskupi, chcąc

la, powodem był szczególniej celibat. Ożenił się Mar- wątpliwie potrzebne i zbawienne, dokąd sobór try-cin Krowicki, Orzechowski, Marcin z Opoczna, brali żony inni, mniej głośni. Biskupi, ośmieleni dekretem królewskim, zwołali synod do Piotrkowa, który uchwalił

sławę swoją nadszarpaną jako tako naprawić, wystąpili z całą surowością przeciw heretykom i odstępcom. Dziaduski, biskup przemyski, jeden z dzielniejszych pasterzy, pozwał przed swój sąd Marcina Krowickiego i Orzechowskiego, skazał zaocznie Stanisława Stadnickiego z Dubiecka za przytułek, dawany heretykom; Zebrzydowski, dawniej innowiercom przychylny, wytoczy!

uznany za heretyka. Równocześnie potępił prymas Dzierzgowski „bezużyteczne brzemię ziemi“ (telluris inutile pondus), Krzysztofa Lasockiego i Jakóba Ostro-roga, jednego z najmożniejszych magnatów wielkopolskich. Strach padł na szlachtę, bo jakkolwiek starostowie wyroków biskupich zwyczajnie nie wykonywali, to jednak uważano je za pogwałcenie swobód, przez

f®ff

•\

■ji

•>:

iii;

'4

su

ił

iHi

,xn

gę

/ %

zjś

mi

IM IW

X-'J

mm

v,\

:;v!

||

mmm

W//,

Bi

ii

mP

wm

Rysunek Jana Matejki.

Andrzej Górka. (Odtworzony ze starej pieczęci.)

proces Konradowi Krupce Przecławskiemu. Stawił się Krupka otoczony gromadą przyjaciół, w towarzystwie Marcina Zborowskiego, kasztelana kaliskiego, ale zastał bramę dworca biskupiego zamkniętą, a u furty działka i arkabuzy ustawione. Protestował przeciw tym niezwykłym środkom Zborowski i wejść nie chciał, poszedł Krupka sam z kilkoma tylko towarzyszami i został króla poręczonych i zaprzysiężonych. Zawrzało więc na sejmikach, które się odbywały przy końcu roku 1551, i szlachta poleciła posłom wszędzie, aby się upominali o zniesienie jurysdykcyi biskupiej.

Wśród takiego rozdrażnienia umysłów zebrał się sejm piotrkowski w roku 1552, w końcu stycznia. Obrady zapowiadały się burzliwie, innowiercy gotowi byli iść na przebój, a i katolicy, także zaniepokojeni o swoje swobody, wtórowali im bez wyjątku. Już podczas mszy św., poprzedzającej posiedzenie sejmowe, zdarzył się wypadek niebywały: oto Rafał Leszczyński, starosta radziejowski, stał w czapce podczas całej ceremonii, a przyszedłszy do izby, oświadczył, że posłowie o ni* czem radzić nie będą, dokąd król nie usunie krzywd, że i władza królewska. Ale słowa jego przebrzmiały bez skutku, a kiedy w zapale oratorskim zawołał: „Czemże będę, gdy o herezyi sądu mieć nie będę, biskupem czy woźnym?“—odpowiedział mu hetman Tarnowski: „Prędzej tobie być woźnym, Zebrzydowski, niż mnie niewolnikiem

Wobec takiego rozgoryczenia było stanowisko

"X

y.s-/,

■fet i,

im

Cm

fil

V* \ll\xj

Jlf,    ■

ilmm

mm

Ml

mmm

wm\

mi,

-W

NN

ti*.

‘•v>

'mm

MlW'

f®

y? i

Wmi

A h

a;

A,

A.

bV4

W-

mm

Kysunek Jana Matejki.

Walenty Dębiński.

\2f

jakie dzieją się szlachcie ze strony duchowieństwa. Na ten temat rozpoczęła się dyskusya gwałtowna i namiętna, wszyscy senatorowie świeccy i cała izba poselska stanęła murem przeciw jurysdykcyi biskupiej. Duchowieństwa bronił Andrzej Zebrzydowski, biskup krakowski, najwymowniejszy pomiędzy biskupami, wykazując, że z osłabieniem władzy kościelnej upadnie tak-

króla niezmiernie trudne i drażliwe. Wychowany w zasadach katolickich i związany świeżo zawartym układem z biskupami, nie mógł on iść za prądem ogólnym, z drugiej strony zaś, jako król konstytucyjny, widział w wyrokach biskupich oczywiste nadwerężenie swobód obywatelskich, obrał więc drogę pośrednią, kompromi-j sową i przyprowadził do skutku ugodę, w której bisku-

pi zrzekli się na razie jurysdykcyi, a szlachta zobowią- Dziaduski obłożył, i postanowiono czekać orzeczenia zała się do płacenia dziesięcin, które często już zatrzymywano. Tak powstał ów interim religijny, przedłużony następnie do roku 1562, zapewniający toleraucyę innowiercom i dochody nieuszczuplone kościołowi ka- stanci ochłonęli z przerażenia, jakiem ich dawniejsze tolickiemu, był on niewątpliwie porażką dla ducho- i napełniły prześladowania; przywódcy ich, wypędzeni wieristwa, ale porażką w tych stosunkach nieuniknioną.

stolicy apostolskiej.

Doniosłe te wypadki nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój reformacyi i położenie kościoła. Prote-

z Małopolski, Feliks ze Szczebrzeszyna, Krzyżakiem zwany, i Stankar, powrócili z bezpiecznego ukrycia na

Gorszeni było, że jedno ustępstwo pociągnęło za sobą

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

usii

i

i! ! ii

iii

i/Ar.

Sit'

I!

i:

.i#

v'-~ A

k.:

' -A

mm

Kn\

fil

i*

Rysunki Juliusza Kossaka.

Niewiasty stanu szlacheckiego w strojach świątecznych. (Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckieh.)

drugie. Stanął na sejmie Orzechowski, wytaczając sprawę swoją o małżeństwo i skarżąc się na zaoczny wyrok biskupa. Poparli go innowiercy, poparli i biskupi: Drohojowski, kujawski, i Zebrzydowski, pierwszy heretykom przychylny, drugi z Orzechowskim spokrewniony, a że Dziaduski w wyrokach swoich dopuści! się pewnych nieformalności i duchowieństwo obawiało się zdolnego i zuchwałego przeciwnika zapędzać do obozu heretyckiego, więc zniesiono klątwę, jaką go dworze Oslroroga, aby na synodach, zwoływanych wbrew zakazom królewskim, reformę rozwijać i utwierdzać, a że sejmy, z powodu sporów o egzekucyę żadnego nie miały skutku, więc i kwestye religijne były w ciągiem zawieszeniu. Korzystali z tego innowiercy w celu skonsolidowania i zjednoczenia sekt rozmaitych. Jeżeli bowiem interim, dając zupełną tolerancyę, był niebezpiecznym dla kościoła katolickiego, to zaszkodził on niemniej i reformacyi. „Zepsowanie jurysdykcyi

księżej" otworzyło wrota niesłychanej swawoli. „Przyszło do tego" — pisze Górnicki

i kobiet wątpliwej sławy, najeżdżał domy szlacheckie i w wielkim poście odbywał publiczne maskarady, pan-

„iż bezkarnie teraz

bracia siostry, synowice stryje i inne powinne powinni ny z zacnych rodzin szlacheckich wychodziły bez wa-pojmują; są i ci, co po dwóch żon mają, są i ci, którzy z cudzemi żonami ślub biorą i mieszkają". Ten upadek moralności i obyczajów był naturalnym skutkiem wybujałej i nieokiełznanej niczem swobody religijnej. Pol- nie miał ani siły, ani powagi na tyle, aby złe poskromić

bania za mąż za księży-apostatów, studenci uniwersytetu krakowskiego, oddani pijaństwu i rozpuście, knuli spiski na życie przełożonych burs akademickich, a nikt

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

- -MsM

ggjfj

r:Sj

mĘ

śi

-11181

UH®

!'

WmW

MM

»•*

i ; '■

Wo,

l;

W;

r\

?:■

r\

/M

i ||

[1

|kflf

■m

' "Bi

Ili

pif

u,

|§||

''■I

111:9

lilii

liifp

fi!

V,

Hf

■■hi

ii

mi

Z.-A

i":'

bB':JK JP

lir *

W*

Sslss

U¹

UcJl

■.i ,

eMwm

t-

Rysunki Juliusza Kossaka.

Mężatki wysokiego stanu w strojach świątecznych.

Czepce z bindami, bogato w kamienie i perły ozdobne, złote łańcuchy na szyjach, rękawiczki i pierścienie na rękach. Wierzchnie suknie o długich do ziemi rękawach, kosztownem futrem podbite; pod temi suknie z adamaszku, w rozmaite

wzory i barwy.

(Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckicli.)

ska, z tolerancyi słynna wówczas, stała się panteonem wszelkich sekt, jakie w Europie istniały. Komu było niewygodnie w jednej, chwytał się drugiej, z zamętu pojęć religijnych powstawał zamęt w wyobrażeniach o porządku społecznym i moralności. Piotr z Goniądza, potępiający z zasady wojnę, chodził z drewnianą szablą u boku, Mikołaj Rej, otoczony gronem pijaków

i zachwiany porządek społeczny przywrócić. Nie czynili tego biskupi z wymienionych wyżej powodów, nie śmieli czynić sekciarze, aby nie odstręczyć od siebie umysłów. I oni bowiem, tak, jak nieprzychylni byli kościołowi, tak prawdy nie mogli znaleźć u siebie. Wiodąc nieustanne spory ze sobą, żyli w ciągłej rozterce i i rozróżnieniu. Kalwini kłócili się z protestantami, pro-

?■ 2S

i yM

K

n

01

aB

tó?

I

SffiW

<r3- a

im

• •']

i

*

t

'i ^

-T

: ]

: i

f,3

I

... - ', ' -

i Mmi ' - ‘ In'" '■■

?/#&.&■

j^' ----- —

1

<‘

??

a

r;\

&ia

;V

-B

H1

tói

-ki

.. - -.■£•%

z

<

I

'!>i* JSk

f ?-

;r.

I

f

-:%;;

j**-*

I

»«*-‘

*fp»jiŁ

4-

■-< K,

7

ŁZ

. \ >

V-V>v

:>\

N\

.'%Łv

\

\

Hf;': \

-WrC*

P^Ó’

v>

>f’

śf4i>*

*e

m

N;;

\v

^ 7

psa.

rv

i

Z obrazu Jana Matejki.

«ir

'**i

ęp- -

,‘.'A

■j&r*

r'~\X

*-*-w.

SŁ

■* ; <

? • .

*

wg

’'f7

'i#®!

>

V

f '..

.7

*

fcU

.^5

zX

fis

-

"V.

JęŚj

.-

B

3pwr‘

■ i«s ■

■

i#

I-;,

a

» ;

kjŃ

pi

;o

iVTb?

.

Lh|

₄>i ,y*f *'***■*■

fcl

lS,

Vy

j-

na

I,-' \

m

*

„ <

:

,. -«-*k

«

Af.

U

jPP?

i

II

7

Ifc

i

\ }

\

w

‘

<vr*-

.3®

BRl

gra#

PSj

*r •

>

J? ‘m.

'r

•4# . <7$

4gF , > ,f ntM*

i*

",

i

¹

€"'L

>. * ......

%

*■,.

.

m

]

łP

*->.*

•?

aa

%

Jialat^t| ivq £11 iotr i|acK4q.

f

Z c

;■

51

:>

p&4

«

f.

p|-

“-V

KJg

v

n-Ml

■

i

Ę&

m

:

'g,'^

/

m

li

$v1

....

~.....

■z*-

•Sn

3

S

...... «

B

*-

2 -

-;-i

“5ggfe

a

:

yfl

li

p

f.

rrJ

> »

.€S

Jrs.

rKih

*4

BB

>1:

'

i

HSH

11*

%

?Sfl

H

ifi i

*

v

F3-

' 9

SHi

-

II

E£&H

%ii

vj

y|

/i

K\

m?,

■

os

r

i

i

f ’"\

u-

WĘTJji

ky

“7

'

t3

, j

Ki.

m:

;r j

ItfSfSol

Mffl

«v <;>,,    Z

|j|

m

li

.

Egr*

r ^

m i

§&§

rp

<Ł

S KlSi

Kr

i

:-;

W

r /j

a,

m

’S

W‘

rySs

im

/»,

w: •

ęś”*¹?

A_^

mfs

j.

!

¥'

1

&V

K-;-H

»

;

;

:

M ¹

LS

fts

-!:

*

i;

, 1

l2

te*5i

■4

ł

F .

Z

M

f

#

y]

; i;ł

x>]c\ i C>11 p 17|1111 tu h ficy fiaiuj i i j <

Iri

' ■

sh

f/m

|:s

V

#1

śł“

FU

|>

Es* fn

K ⁴‘^

y

‘«

o*

';

/OCIO

m

r,- i

»v

!#

<11

/w

P^'

z ■

K;

.vrj

'•- *

«

S

■'&£&%

| <yfegd

■ '-T

*r

mi.

;:-'

s

i

Mmii

p*f :-r

.. upszi

at«Żaw>a£t5Sw>Ł

:j.m

©■

m

r#;

i

msm

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

ss?Ss

Sf

w]

Kil

w.

W?*

:y§

l tr.

H::

Ss§g

it

■y.

Lj//

BI

U U- J

«w

:,a,

gP?

's

tp

mM

;a

OT

W0S.---

(jj

.:-

r~

ęĘz",

mmm

mm

lita

•111

1%

m

m,

=T:“

'"/V

iHi

&g

-ej

ii

sSFi;

jSliii

Es?

---ii

el

A»

V..-'

K~śt

Wóij

£D

Ha

my

Rysunki Juliusza Kossaka.

Rycerze w pełnych zbrojach.

(Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckich.)

1111

3^-.

isp%

OiMmi

Jl •! 'I 'I <1 Ł2^

jŁ

II*

Jl

;'V

i|

-- J

uXv§

!;!

|yx

li

wBmhI

l:

IpAS^

-I i

iłłBB jt

rrnnnnn

^pRl|

Jg

#_SE

r^S"

/TT,

=X:

=>>r-

Rysunki Juliusza Kossaka.

Bakałarz, uczący dzieci.

(Rysunek wzięty ze starych drzeworytów w Zwierciadle Reja.)

testanci nie zgadzali się z braćmi czeskimi, a wszyscy razem brzydzili się aryanami, których sektę wznowił w Polsce Leliusz Socino, wygnany z Wenecyi w roku 1551. Rozumniejsi i trzeźwiejsi reformatorowie widzieli dobrze niebezpieczeństwo, jakie z tej niezgody dla nich wynika, i usiłowali powaśnione sekty zbliżyć i pojednać. Jakoż, po licznych zjazdach i rozmowach, zgodził się synod różnowierczy w Koźminku, w sierpniu roku 1555, na połączenie kalwinów z braćmi czeskimi; oba wyznania jednak miały zachować samorząd, obrzędy i ceremonie swoje, a nie przedsiębrać nic bez wzajemnego porozumienia. Zanim jeszcze ta powierzchowna zgoda przyszła do skulku, zebrał się sejm roku 1555, gdzie, jak to zapowiadały instrukcye królewskie, miano załatwić spory religijne. Pragnęły tego wszystkie stronnictwa: i szlachta, i król, i duchowieństwo nawet, które na synodzie piotrkowskim w roku 1554 postanowiło próbować porozumienia z innowiercami ¹). Ale jeżeli skłonność do zgody była w teoryi powszechna, to w praktyce powstawały na każdym kroku nieprzezwyciężone trudności. Innowiercy przybyli na sejm dobrze przygotowani, wysłano najtęższe głowy protestanckiego stronnictwa: Leszczyńskiego , Ostroroga i Marczewskiego z Wielkopolski, Ossolińskiego i Siennickiego z Małopolski, marszałkiem izby poselskiej został Siennicki: żarliwy protestant, a nieco później zagorzały aryanin. Marczewski wystąpił z ostrem oskarżeniem biskupów, domagał się zniesienia jurys-dykcyi duchownej, wolności opowiadania słowa Bożego i oświadczył, że protestanci gotowi są przedłożyć swoje wyznanie wiary. Na podstawie tych żądań rozpoczęły się namowy pomiędzy posłami a świeckimi senatorami, zgodzono się na szereg artykułów, warujących zupełną swobodę religijną, komunię pod obiema postaciami i wolność żenienia się księżom. Biskupi oczywiście przyjąć tego nie chcieli i nie mogli, więc król wystąpił w roli pośrednika i podniósł myśl, od dawna przez protestantów propagowaną, soboru narodowego, miał on się zebrać wtedy tylko, gdyby sobór powszechny do skutku nie pszyszedł, i za zezwoleniem stolicy apostolskiej. Ale artykuły, zmodyfikowane przez króla, nie podobały się szlachcie, w sejmie wszczęła się na nowo dyskusya namiętna; Rafał Leszczyński zapomniał się tak bardzo, że nazwał księcia pruskiego Albrechta „naszym miłościwym panem“. Wywołało to ostrą replikę od tronu, kanclerz Ocieski oświadczył, że król uprzykrzył już sobie daremne rozprawy o religii i że dłużej propozycyi poselskich w tej sprawie słuchać nie będzie. Dotknięci tem posłowie tłómaczyli się ze swego postępowania i przedłożyli nowe artykuły, które król wysłuchawszy, odpowiedział, ze synod złozy w czasie stosownym, tymczasem zaś ma być w sprawach religijnych pokój zachowany, jurysdykcya biskupów zawieszona, a wykonanie wyroków przeciw innowiercom wstrzymane. Biskupi zaprotestowali wprawdzie przeciw uszczupleniu praw swoich i wysłali do Rzymu archidyakona Franciszka Krasińskiego, aby zwrocie uwagę papieża na niebezpieczeństwa, grożące

¹

ie chciał, zaniechano na teraz egzekucyi i zadowolono się tylko potwierdzeniem swobód i przywilejów. Zgodziła się na to chętnie opozycya, aby atak swój skierować przeciw duchowieństwu. W pierwszych latach

²

) Dr. Józef Korzeniowski: O autorach żywota Piotra Kmity i opisu wojny kokoszej, Pamiętnik Akademii umiej., VI, 1887, str. 229. O pobycie Orzechowskiego w Wenecyi, porównaj dyalog YI, wydanie Turowskiego, str. 69.

P Zakrzewski: Powstanie i wzrost reformacyi etc., str. 72.

kościołowi polskiemu, i prosić o przysłanie nuncyusza, i ale krok ten nie powstrzymał wykonania uchwał sej-| mowych. Natychmiast po sejmie pojechał do Rzymu kasztelan sandomierski Stanisław Maciejowski z poleceniem, aby złożył obedyencyę nowemu papieżowi Pawłowi IV i prosił o zezwolenie na: 1) odprawianie mszy św. w jęz\ ku polskim; 2) komunię pod obiema postaciami; 3) wolność żenienia się księży; 4) sobór narodowy.

Tak daleko, ale nie dalej poszedł Zygmunt August na drodze reformy kościelnej; uczynił to pod naciskiem sejmu, pod wrażeniem obojętności i chwiejności biskupów, chociaż nie z głębi własnego przekonania. Zarzucano mu, że sprzyjał heretykom, że nie umiał wyzyskać reformacyi dla ugruntowania i wzmocnienia władzy monarchicznej. Zarzuty to nieuzasadnione. Rozterka religijna, przenikająca na wskroś całe społeczeństwo ówczesne, obejmowała najgłębsze nawet umysły, budząc w nich poważne wątpliwości. Wobec oczeki-! wania soboru powszechnego, który w kwestyach wyznaniowych ostatnie miał wypowiedzieć słowo, i wobec namiętnej polemiki sekt rozmaitych, które gotowe były ] poddać się wyrokom władzy świeckiej przynajmniej pozornie, było obowiązkiem panującego zoryentować się w tej gmatwaninie pojęć i dziwacznych teoryi. Czynił to Zygmunt August, czynił Maksymilian II, podejrzewany także o sprzyjanie herezyi. Ale ani czytanie książek heretyckich, ani obcowanie z innowiercami nie daje jeszcze dowodu, że jeden i drugi gotowi byli wejść na drogę odstępstwa i herezyi. Owszem, Zygmunt August, przedkładając papieżowi prośbę o zwołanie soboru narodowego i polską liturgię, zaznaczył wyraźnie, że powagę stolicy apostolskiej i zwierzchnictwo ojca św. uznaje, że stoi na gruncie katolickim i związków z Rzymem zrywać nie myśli. Postanowienie to jest zaś tem ważniejszem dla ocenienia przekonań królewskich, gdy najrozmaitsze wpływy usiłowały zaprowadzić go do obozu heretyckiego. Pracował w tym kierunku Mikołaj Radziwiłł Czarny, żarliwy innowierca, który „mocą czartowską“ króla opanował, nie wstrzymywali go biskupi, marzący o kościele narodowym, nęciła szlachta widokami wzmocnienia władzy monarszej, pociągał przykład Henryka VIII i państw skandynawskich, gdzie na gruzach kościoła katolickiego wzniosła się absolutna monarchia, zasilona obficie skarbami, za-branemi duchowieństwu. Że Zygmunt August oparł się tym wszystkim pokusom, to świadczy zarówno o mccnem jego przywiązaniu do wiary ojców, jak i i o niepospolitej bystrości politycznej. Wyborny znawca charakterów ludzkich i usposobienia narodowego, wiedział on dobrze, że nowe prądy religijne objęły tylko wierzchnią warstwę społeczeństwa polskiego, że jednych pociągnęła do odszczepieństwa nowość, innych zatarg z duchowieństwem, a nielicznych tylko przekonanie, zaczerpnięte z pism głośnych herezyarchów. Masa narodu pozostała albo obojętna, albo wierna trady-cyi swoich ojców, milcząca i tem milczeniem swojem groźna. Przeprowadzenie reformacyi w Polsce nie było zatem rzeczą łatwą. Zrywając z kościołem katolickim, tracił naród polski jedną z najważniejszych podstaw swego politycznego bytu i stawał bezradny wobec całej gromady sekt religijnych, kłócących się zawzięcie ze sobą o subtelności dogmatyczne, niezrozumiale dla ogółu. Któreż z tych wyznań miał wybrać Zygmunt August, gdy wszystkie wyklinały się nawzajem i w najważniejszych punktach zgodzić się ze sobą nie mogły ? Gdy Osiander reformował luteranizm w Prusiech, Kal-jących sporów sekciarskich, jak nadzieje wzmocnienia władzy królewskiej przez tych, którzy władzy kościelnej wypowiadali posłuszeństwo, a rozkazów monarszych słuchali tylko wtedy, gdy one ich widokom partyjnym lub interesom indywidualnym dogadzały. Trafnie bardzo zatem ocenił położenie Zygmunt, gdy, wyjeżdżając na wojnę inflancką, powiedział Modrzewskie-

ii

PA

W,

Wfm

iif

ISp

mm

■JH

v:

-<v

mw

■fW

ly^rn-i

Rysunek Jana Matejki.

Jan Szczęsny Herburt.

win zakładał nową sektę w Genewie, a Leliusz Socino wracał do błędów Aryusza, potępionych na soborze nicejskim. A wybrawszy, czyż mógł być pewnym, że inne przeciw niemu nie powstaną i nie porwą się do oręża, aby zagrożoną wolność sumienia ratować? Marzenie o narodowym kościele i o jakiemś powszechnem wyznaniu wiary było podobnie utopią wobec nieusta-mu: „Pogódźcie się o Trójcę'⁴. Tak, w tern pogodzeniu się tkwiło jądro rzeczy, leżała możność jedyna jakiejkolwiek reformy religijnej, zarówno, jak i politycznej. Z wielogłową herezyą nie mógł paktować król-katolik, nie powinien był układać się król-połityk, bo nie miał ani rękojmi zjednoczenia wyznań, ani widoków poparcia dostatecznego politycznych swoich zamiarów.

ny więc |przestrzegł stolicę apostolską że car o unii nie myśli, lecz pragnie tylko tytułu królewskiego, aby podnieść przez to swoją powagę w świecie chrześcijań-cześnie, dla tern większego nacisku na Austryę, powołał do siebie młodego Jana Zygmunta Zapolyę i zaczął się ostentacyjnie porozumiewać z posłem tureckim ku

tfiiSrfT^T..

cf.

lwi

fiwli

Z'';

Sli il I

H :

an. m

Ok

w.

i#*sr

yo,v

ii

0ĘA

SP

Iftll

Sm

Hf

li

fe::

„____pp^^pwiis

i mm' ■ %

SfeKsi

lip?

WĘ¹^

MMĘĘk

■i

SE

&7ŁJ

■c.

yy

y.

.z

gt

!«BSy m»«ss

“•Sr IsMu y ‘*Ęm.ćfifl

lir!

mm

7' ’ •

. •;

mE?\

Sc-

m

mm

I

F"

f- -

iS» 1

iii

, ■<

::

t Jfe yi#)*.,

' isfl

■:■ ' *& "M

: - i ftWB

i:- -a

HE

wm I

i#

llN

ii

mtWi

Ęm*

il

2?y

il

my-

,\

r.ifi

:'Vjń

f 75

i—**

Slt^

mffi; m

Wi

wkLz

m 'i

fu

pi

'<3

;v

isip

■*

PS

itw;,

aty’'

W24

m£kh- : A„_

•®““•: ; ¹ **

V®

gp

ii®

PPs *

■M

•gg 2

'■jBw

»!?M.

HF

Jan Tarnowski,

kasztelan krakowski, hetman wielki koronny. (Z nagrobka w Tarnowie.)

skini a drugiej wysiał do Wiednia Mikołaja Radziwiłła Czarnego, który miał odwieść dwór tamtejszy od popierania zabiegów moskiewskich w Rzymie, a równo-niemałemu przerażeniu rezydenta austryaekiego Langa. Zrozumiał wybornie te grę dyplomatyczną Ferdynand I, zrozumiał i niebezpieczeństwo, jakie dla Habsburgów powstać mogło, gdyby Polska połączyła się z Turcyą i Francyą, i oświadczył natychmiast Radziwiłłowi, że o traktach moskiewskich nic nie wie, że napisze bezzwłocznie do Karola V, aby starań carskich w Rzymie nie popierał, w końcu zaś podsunął mu projekt ożenienia Zygmunta Augusta z Katarzyną, siostrą zmarłej Elżbiety, wdową po księciu mantuańskim. W ten sposób zamierzał Ferdynand pokrzyżować zabiegi dyplomacyi francuzkiej, bo Lang donosił mu z Polski, że Radziwiłł jedzie do Włoch, aby w imieniu króla poślubić księżniczkę Ferrary, siostrzenicę króla francuzkiego. Propozycya ta nie nowa, bo już dawniej

Polski, i dnia 30 lipca odbył się ślub królewskiej pary w Krakowie.

Związek zdawał się rokować jak najlepsze nadzieje, poseł austryacki zachwycał się wzorowem pożyciem małżonków i przychylnością Polaków. „Najjaśniejsza królowa Katarzyna" —tak pisał do Wiednia —„nie ma nic do życzenia tak ze strony króla, jak też i od Polaków. Ten kochają czule, ci mają dla niej poważanie i cześć osobliwą". Ale harmonia ta nie trwała długo. Najpierw zaczęły się mącić stosunki polityczne. Ferdynand nie wypłacał sum przyobiecanych Izebelli, protestował przeciw darowiźnie Sanoka, gdzie królowa wę-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

'£=•

UJM

".•z

. i.

Aj

A.

Pa

ii

Y‘

U!

==

1

'A

== :

SiS

?•

I)

A-O;

Eall

P.tsimki Jiuius?.a Korsaka.

Dwóch szlachty, rozmawiających z lekarzem; za nimi dworzanie z odkrytemi głowami.

(Rysunek strojów wzięty ze Zwierciadła Reja.)

podsuwana przez posłów austryackich Zygmuntowi Augustowi, *) wydała się Radziwiłłowi w warunkach obecnych wcale korzystną, umiał więc przekonać króla, który wzdragał się przed małżeństwem z rodzoną siostrą pierwszej swojej żony, iw kwietniu roku 1553 pojechał Jan Przerębski, biskup chełmiński i podkanclerzy, do Wiednia w celu ukończenia rozpoczętych układów. Po uzyskaniu dyspensy papiezkiej, przybyła Katarzyna w towarzystwie brata swego Ferdynanda do

P Szujski: Trzecia żona Zygmunta Augusta. Przegląd pclski, r. 1877.

gierska zamieszkać miała, Zygmunt August darowizny cofnąć nie chciał, a Izabella, podburzona przez dyplo-macyę francuzką i turecką, po krótkim pobycie w Sanoku, wróciła w tryumfie do Siedmiogrodu. Król odgrywał w całej tej sprawie rolę dwuznaczną, widocznie życzył sobie widzieć Jana Zygmunta na tronie siedmiogrodzkim; agenci rakuzcy donosili, że się porozumiewał nawet z posłem francuzkim; to pewna, że usiłowaniom Izabelli, dążącym do odzyskania Siedmiogrodu, wcale nie przeszkadzał. Przeciwnie, królowa Katarzyna, obdarzona niepospolitym sprytem politycznym, poczuwała się do obowiązku strzeżenia interesów austryackich

Hi

i-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

iii

m

.ki

V‘7

•w

i:

hLL

10

lii

itei

IKK

M-s

mi

EMf/

& --/d

SJ

mmM

KM]

koniec dowiodły, nie chciała wypuścić z rąk swoich olbrzymiej fortuny, dość, że nagle przypomniała sobi e prawa liiewsKie, które panującemu dawały wpływ wielki na postanowienie córek szlacheckich, i, pod pozorem, że bez woli królewskiej nic uczynić nie może. przyzwolenie dawniejsze cofnęła. Wtedy Sanguszko, porozumiawszy się z księciem Wasylem, razem z nim wpadł do Ostroga otoczony gromadą zbrojnych i gwałtem Halszkę poślubił. Beata, nie posiadając się z oburzenia, wytoczyła całą sprawę przed sąd królewski. W zimie, po weselu z Katarzyną, słuchał Zygmunt August stron obu w Knyszynie. Imieniem księżny przemawiał Stanisław Czarnkowski, Sanguszkę bronił Litwin Odachowski. Król przystąpił natychmiast -do wydania wyroku, chociaż obecni senatorov.de litewscy żądali, aby wezwać i księcia Dymitra, i Halszkę i sprawę w ten sposób wszechstronnie wyświetlić. Stało się jednak podług woli królewskiej, Sanguszkę skazano na infamię, a dekret ogłosił wojewoda wileński, jako marszałek wielki litewski; za dekretem poszły uniwersały o pojmanie księcia, jak sobie tego rozżalona Beata ży-

PS

¹ -W.

r;

fm

>3-

Rysuuki Juliusza Kossaka

Ubiory, używane przez zamożną szlachtę i mieszczan krakowskich, przeważająco cudzoziemskiego kroju. -

(Rysunek wzięty ze Zwierciadła Reja.)

w Polsce i tern postępowaniem obudziła niechęć męża ku sobie, dobił ją zaś brak potomstwa, którego król gorąco sobie życzył, i choroba, w jaką popadła w roku 1558. Rwała się tak jedna nić po drugiej, łącząca małżonków, Zygmunt August zobojętniał dla żony, a zawód uczuwał tem mocniej, gdy i stosunki wewnętrzne coraz niepomyślniej dla niego się układały. Dotknęła go najpierw sprawa Halszki z Ostroga, tak rozgłośna w historyi i w literaturze naszej. Syn sławnego Konstantyna Ostrogskiego, Eliasz (z ruska Ilia), ożeniony z Beatą Kościelecką, zostawił jedynaczkę swoją Halszkę, dziedziczkę ogromnej fortuny, pod opieką matki i stryja Wasyla. O rękę pięknej i bogatej księżniczki ubiegało się mnóstwo konkurentów; byli pomiędzy nimi i zagraniczni książęta, Polacy, jak Piotr Zborowski, syn Marcina, wojewody kaliskiego, wreszcie ruscy kniaziowie, Dymitr Sanguszko, starosta czer-kaski, i Dymitr Wiśniowiecki. Sanguszko ubiegł swoich współzawodników, pozyskał sobie względy stryja Halszki, a nawet obietnicę „gruntowną“ matki, księżny Beaty, tak, że mógł być pewnym swego. Ale w ostatniej chwili zmieniła Beata zdanie; czy obawiała się księcia Dymitra, któremu nieprzyjaciele zarzucali życie hulaszcze i brak odwagi osobistej, czy też, że była zmienna i kapryśna, czego późniejsze jej życie i smutny

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

|p>

Si

-m

■o

Mi

mS

c<

\i!

ig

■' X

Mg

Ml

A';.

AJ

es

\r

13

mi mmmm

/l

W ml

o-

■m

**

\.\33

nf^

'Slt&BĘ

msilllli

swa*

tig

Cs

jj^/ rC*>-*

KSas

-2

‘Jf I

■;

•o

>4J

C.

v.. —

vl

■'i

MI

Rysunki Juliusza Kossaka.

Młodzieniec w rozmowie z dziewicą. Za nimi niewiasta stara.

(Rysunek wzięty ze Zwierciadła Reja.)

saRU

Mizm

L''.;

wmm

:• •- .< IM - •’

ms

li

53

■V

sw

SM

Mi

H

lii

SIS

Im

L-m

*383

.•v

Sil

\.

'

Ay

Al

Bi

. *1

Sk-V:

Aii

im

mi

ii

.A

ii

m

mi

a*

S3

Mm

H.

Is

as

KI

tęmm,

Ł:

..

■.

rm

li

i'

•.

tzi

ijpm

li

W’Stfy

W:ti

W: tsm i

:*7

mi

zmm

•'

i'-'-"!

pili#

ŚKj

mm

■!m

■.

. mm®

rm

aa

EP

HEy

..

fppg

•A

: |

L 1.

4 a£ * ■

CS

m - l s

m.......*

■*:" i

Z obrazu Jana Matejki.

nga

'ai;L2L

SA.'

PN

ipi

Hi

Ni

li

ffl

ctó

iii

i:

wa

A-

'JmM

JH

;:^i

li

LA

KI

Pi

to

Ci 53

.. . W

⁷l i "- i • ‘v '■'-'' .

*&&& k >>: v. »-w>**v, rs. ,»•    *ę*    ^.725??

i-. ’

ksSSS

>•..

i.'

vs

si

-^yni

•i, v •.

■'*

Si

■'<

Otrucie królowej Bony.

swa

li

vi;S

II

Pmi

Ifi

<>■

•'•••■

if

S3t

Ur>

mm

•-'i;

W>}

,..

mm

ii \

»lśg#

1

ps

B

f|

ii

4r'/ '1

■.

ŁmS" ⁴I.

2W

■tó.:

i.

|g@§l®

II 13

g 5ggj

mLi J?!

jjgp

l:W

i 1 fcH

spin**

w*

JSEBm

KI r

SKSffi

ki

W]

mmś

&

p«§

w

. -.....

a;:

ss

ES

Ot

CO

05

czyja. Tak przedstawia się sprawa Halszki na zewnątrz. Za kulisami jednak toczyły się jakieś niewyjaśnione dokładnie intrygi. Są ślady w listach królewskich, że hetman Tarnowski, który córkę swoją Zofię wydał za Wasyla Ostrogskiego, wywierał tu wpływ pewien i że król z tego mieszania się jego był niezadc-

! brzydkich intryg całego swego otoczenia, nie wyjmując matki, kobiety bezwzględnej i namiętnej.

Sanguszko tymczasem, w przewidywaniu wyroku królewskiego, odjechał wraz z żoną do Czech. W pogoń za nim puścił się jednak Marcin Zborowski, spekulujący na rękę bogatej księżniczki dla syna Piotra, do-

iv A    „Z :

I

*Srj

)/

m)

,v % ■

■■a

Mi

•!

■mm

Ali ’

mm

ĘmFL

iii*

■Jffi

k<>

flfc

\v

IfiiM

■l

HKRSl

|||w

W, A

mm

<1

s<

mmmm

fl

\ \\'i-

i*. W W||

v    \»i

I ywlllfe

PM

KI

m-m

lik

mm

Rysunek Jana Matejki.

Olbracht Łaski.

wolony. Jakoż, gdy zawakowało po śmierci Kmity (f 1553) starostwo krakowskie, Zygmunt ikugust, nie zważając na prośby Tarnowskiego, oddał je kanclerzowi Janowi Ocieskiemu, o co urażony hetman na sejmie lubelskim gorzko się żalił i królowi ostre czynił wymówki, Prawdopodobnie odgrywmły przytem główną rolę sprawy majątkowe, a biedna Halszka była ofiarą padł młodą parę w Nimburgu, zabił Dymitra, a następnie przez Tarnowskiego starał się o względy księcia Wasyla Ostrogskiego, będąc pewnym zezwolenia matki. Ambitnym planom Zborowskich przeszkodził król, znając bowiem zbyt dobrze Marcina, nie chciał „puścić węża na Litwę, któryby po całym Wołyniu i Rusi po-tencyę swą rozciągał¹⁴, i na męża Halszki przeznaczył

cc

cc

wojewodę brzesko-kujawskiego Łukasza Górkę. Temu postanowieniu królewskiemu oparła się jednak stanowczo księżna Beata, a gdy prośby i instancye senatorów poważnych nie skutkowały, użyto podstępu, i Górka na dworze królewskim wziął ślub z Halszką. Mimo to matka, powróciwszy i dowiedziawszy się o wszy-stkiem, nie chciała wojewodzie oddać córki i bawiła

granicę i że, mając w ręku liczne zapisy na dobra koronne, może je przefrymarczyć obcym. Kiedy więc w roku 1555 oświadczyła synowi, że zamierza udać się do Włoch dla polepszenia zdrowia, a Zygmunt August to żądanie matki przedłożył senatowi, powstała gwałtowna przeciw temu opozycya. Nie pomogły zabiegi i starania Bony, nie pomogły upominki, jakie rozdzie-

fi

-mm

jggg

i3j|

matm

k-.

li.

i-

rj

Tm

CM

as

Ul

Rysunek Teplera.

Olbracht Łaski.

odtąd razem z nią stale na dworze Bony. Trwało to tak długo, dokąd Bona z Polski nie wyjechała. Pragnęła ona tego już od dawna, widząc, że wpływ jej upadł zupełnie i że syn od śmierci Barbary coraz to wyraźniejszą okazuje jej niechęć, ale senatorowie i król sam nie chcieli pozwolić na wyjazd, bo wiedzieli, że Bona ogromne skarby, zebrane w Polsce, wywiezie za lala między senatorów, wszyscy, nawet ci, co z łaski jej wysokie osiągnęli godności, przemawiali przeciw wyjazdowi, podkanclerzy Przerębski wolał, „żeby mu zaraz pieczęć z głową zdjęto, niżby miano jego pieczęcią liitcras passus królowej pieczętować¹⁴. Widząc to Bona zaczęła płakać i narzekać, używać pośrednictwa córki Izabelli, wreszcie zwróciła królowi wszystkie

.,

ligi

SsH

mrnm

BBS

PI

•:>4

■ JłBHHfeflP¹®**"!*

• .....- -

łssj?s

wat

s*tBP .

LWI

r^SSE!

■v-&

186*

1111

| , TOB

I.' .Mi

s-

\ itfifliNSPIl

’/3r ', ...lallllll

Vi4Sf

teifi

Hi

ST

te*

.7*

•V,

'. ^SSaawaSa

<. i^s^oemstm

Bg?

iifw*

.•

sm

■P

|¥Ja

f-;:

"fil

'\\p

V&:

i: g .' *

Iii

£'*■>

Mm*

!§;*# i

■ wmm M

mij

i-S

mm

mm

f:j

aMMra*

silili

fm

Hf

mm

i m & ,.*-■■■. x ?, *i

SM

Mim*¹ m

MGT*#

•r ,|k

W fc ■

€ G|M

v-

pi

m.

E -i#

■Silił r' 2#J

; !"1 :«lf &■■ mPIpiIS' *Kw*<

r* i -• -k ■ ■

i-#

?3

lii

•'

I v*'l

!    m#ill

;■;• .i;. *®

|]

|Mhi

§ptgi

:•

iSi$i

asaf#

...

BU 3

|

1 JŚi

•; ?

Ul

i:-T,

wi*.

^śęĘ§.

, •:

w¹

•;/

BliSSBHR!

i. . ■ ••

RffiS

SL ';WźM ’

pg

mm

»r\-SZS.

mm

pi?"

WSEmi

t»;

»A

rm JrSSpi

•i.'m . I

mm

£"•>

6

HH

ysSyi

Rysunek Wojcieeiia Gersona.

Jerzy Radziwiłł,

kasztelan wileński, hetman wielki litewski.

W tych] warunkach oparła się kwestya religijna o Rzym. W Rzymie wstąpił właśnie] na stolicę apostolską po Juliuszu III Paweł IV, znany z surowości względem heretyków, soborowi powszechnemu niechęt-bec opozycyi protestantów, którzy soboru, zwołanego przez papieża, obsyłać nie chcieli, i wobec naprężonych stosunków pomiędzy Francyą a cesarzem było powodzenie soboru bardzo wątpliwe. Paweł IV mniemał, że

pi

mm

<7

Si

to.

HF

mm

Si

ifi-f

mm

Kr

'l

He

mm

mm

i SI

wm.

IBM

MM

SB

im

Jan Herburt z Fulsztyna.

Ur. 1508 r., um. 1576 r.

(Podług współczesnego obrazu olejnego w zbiorach Kickich.)

ny. Sobór zwołano wprawdzie w roku 1547 do Trydentu, przeniesiono go następnie do Bononii, w r. 1551 otwarto ponownie w Trydencie, ale wojna z Maurycym, księciem saskim, przeszkodziła dalszym obradom. Wo-pożyteczniej będzie herezyę stłumić gwałtownemijśrod-kami, niż wdawać się w dyskusyę bezowocną. W takich stosunkach nie mogło być oczywiście mowy o przyjęciu żądań polskich. Maciejowski otrzymał odpowiedź

==7/1 ł

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

c//

....

ii

'A

'Ż//S

ijM

W/j

U-

yMmi

giej mieszczanki sochaczewskiej, służącej u żydów, która, obwiniona o sprzedanie hostyi swemu chlebodawcy, wraz z nim spaloną została. Król na wiadomość o tym dekrecie oburzył się mocno, polecił natychmiast staroście miejscowemu, aby żydów, oskarżonych o wspólnictwo w tej zbrodni, uwolnił, posłał komisarzy w celu zbadania całej sprawy, a nuncyuszowi wyrzucał niewczesną gorliwość, która niepotrzebne wywołuje rozdrażnienie ¹). Jakoż rozdrażnienie rosło, szlachta witała legata, gdy przybył na sejm warszawski w roku 1556, okrzykiem: ,,Ecce progcnics vipcrarum !* (oto ród żm j), król okazywał mu jawnie obojętność, a duchowieństwo, zwołane na synod do Łowicza, zachowywało się względem Lippomana chłodno i z wyraźną nieufnością; na następne zgromadzenie w Piotrkowie 1557 roku, przybyło tylko dwóch biskupów. Zniechęcony tern wszystkiem nuneyusz wysyłał rozpaczliwe listy do Pizymu, przedstawiał stan rzeczy w Polsce

ZT.t

yi/h

H..

jM

b Akta do tej sprawy znajdują się w Itelacyach nuneyu-szów apostolskich, t. I.

=&r

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

!«1

rp*

W.

TL

mĄi

Rysuaki Juliusza Kossaka.

Pachołcy szlachetni.

Jeden w ręku trzyma przyłbicę, drugi proporzec i miecz. Obydwaj w barwach herbowych.

(Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckich )

V-~—'

?:~5-

~A

Mb

r.

:_r_

.^'ĄT

N.o>

Pb"

Sr;

i.

W-

KS

53

odmowną i obietnicę, że sobór powszechny będzie niebawem zwołany, tymczasem papież, stosownie do życzenia episkopatu polskiego, postanowił wysłać do Polski legata. Misyę tę, niezmiernie ważną, powierzono biskupowi z Werony Alojzemu Lippomano. Słynął on z nienawiści ku heretykom i z nadzwyczajnej surowości, a jak się pokazało następnie, nie posiadał ani taktu, ani zręczności dyplomatycznej. Poprzedzony najgorszą sławą, którą protestanci o nim szerzyli, rozpoczął on działanie swoje w Polsce od nawracania innowierców. Napisał w tym celu list do Mikołaja Radziwiłła Czarnego i otrzymał odpowiedź zjadliwą i przepełnioną obelgami na duchowieństwo katolickie. Niezręczność tę wyzyskali natychmiast protestanci. Yerge-rio, biskup z Gapo d’Istria, który oderwał się od kościoła i bawił na dworze Radziwiłła, ogłosił całą korespon-dcncyę nuneyusza z wojewodą drukiem w Królewcu, nie szczędząc wycieczek przeciw legatowi. Większego jeszcze hałasu narobiła sprawa Doroty Łażęckiej, ubo-

\V

tEtEŚ

fc'>;

Ig!

L Im

■ mm

fj]

li

ns

c<~~

i¹

|,(|g

!*

i\

'-ć'

A-

*>

.TvV/-/-

•«r

Rysunki Juliusza Kossaka.

Rycerz w pełnej zbroi; za nim szlachetne pacholę trzyma proporzec.

(Rysunek wzięty z Księgi rodu Szydłowieckich.)

w najczarniejszych kolorach i prosił usilnie o odwołanie. Stało się zadość jego gorącym życzeniom, papież w^ysłał do Polski nowego nuncyusza Kamilla,] biskupa z Sutri, a chcąc ująć sobie króla, zatwierdził na koa-djutora w dyecezyi gnieźnieńskiej podkanclerzego Prze-rębskiego, o którego prawowierności Hozyusz jak najlepsze wydał świadectwo.

Stosunki z Austryą. — Trzecie małżeństwo Zygmunta Augusta. — Halszka z Ostroga. — Sejm z roku 1558. —Przyłączenie Snflant w roku 1561. Wśród tego

rów“, było widocznem, że Polska, prędzej lub później, będzie musiała stoczyć bój śmiertelny nietyl-ko o posiadanie ziem ruskich, ale i o polityczną swoją egzystencyę. W wieku XVI, a nawet i później cokolwiek mogła Polska walce tej bez wielkich trudności podołać, ale nieustalony wewnątrz stan państwa, brak mianowicie ścisłego, organicznego związku pomiędzy Litwą, Koroną i Prusami i wojska stałego nie pozwalał na żadne ważniejsze przedsięwzięcia. Zygmunt Stary ograniczył się zatem do odpornej tylko roli i do odoso-

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

T^-W,

'I

mm

P

®*

vu ' '.'-l

J|

51

mmm

łasi

,i_

mm

, "W

• >' W

hit

■5

A:

"itij

*/•

jf

i/

!i

Sn

aj

|P

li¹!®-':"

fefc.

o'ii

II¹

=!

&11/U

.V^vx

VI

żfk>

-C.’

ć .:A’4

-i.'

Rysunki Juliusza Kossaka.

Garbarz przy robocie i wyrostek.

Garbarz w kożuszku granatowym, przy pasie torba skórzana, buty żółte. Wyrostek na kiju oparty, z koszeni na reku, w szarej sukni, z czerwonym, szeroko wyłożonym kołnierzem.

(Rysunek wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

gwaru walki wyznaniowej, oświecanej od czasu do czasu wybuchami wyuzdanej swawoli i ciemnego separatyzmu, rozwijały się ważne wypadki polityczne, wywierające wpływ znaczny na postanowienie królewskie. Zygmunt August zastał wprawdzie Polskę spokojną i stosunki dyplomatyczne uregulowane, ale bezpieczeństwo to było więcej pozornem, niż rzeczywistemu Odkąd bowiem na wschodnich kresach Rzeczypospolitej Moskwa otwarcie z zaborczemi swemi wystąpiła zamiarami, odkąd wielcy książęta moskiewscy przybrali tytuł władców całej Rusi i, z upoważnienia cesarza Maksymiliana I, z kniaziów przedzierzgnęli się w „ca-

bnienia politycznego Moskwy. Okupiwszy znaczną ofiarą sojusz z cesarzem, stara! on się przeszkodzić ściślejszym związkom carów z Mołdawią i Tatarami, pilnował granic wschodnich i pojednawczą polityką względem Rusi łagodził zajątrzone powstaniem Glińskiego umysły. Bystrzejszy od niego Zygmunt August poświęcił też pilniejszą uwagę sprawom wschodnim i, oceniając trafnie położenie, widział w Moskwie najgroźniejszego wroga Rzeczypospolitej. Ażeby temu niebezpieczeństwu skutecznie stawić czoło, należało prze-dewszystkiem załatwić nieporozumienia u zachodniej granicy państwa i z Habsburgami przyjazne utrzymać

stosunki. Tymczasem, skutkiem śmierci królowej Elżbiety, której los smutny nie był tajemnicą dla dworu wiedeńskiego, i wskutek roli, jaką Izabella i syn jej także i sprawa pruska, żywo obchodząca, przynajmniej pozornie, cesarza i rzeszę niemiecką. Natychmiast po sekularyzacyi zakonu i po hołdzie krakowskim odezwali

hm: ■■

Hi

U il

h,

li

ii

mm/ -mm

■t=“

■ "f

i

Sn p i

fi#

mm

Ł-:4£4

mm' ia

m

;X,kv

umm

km

ięv\ *>.<%

mWŃ,

g|j

3,!:

•-

MM

• ••'.i

Dl

_ - Jk W

jSHfcjjl |

2Pv^

»

£„■*■

\.-v I sH

fWF ■:

i*

■■■ 1

' V • ■

^ •- «* 1 ■:

: •:

-

; U%A

/rap ,:

D- •'

'/

<-if#

li

rT'.

Zygmunt II August.

(Według portretu, malowanego w r. 1353 lub nie jo później przez Łukasza Uranashi, syna.)

w Węgrzech odgrywali, powstało właśnie u schyłku rządów Zygmunta I pewne naprężenie pomiędzy Wie-. dniem a Krakowem. Przyczyniła się do tego niemało

się ze swojemi pretensyami pozostali jeszcze w Niemczech Krzyżacy. Zwołano generalną kapitułę, obrano nowego mistrza Waltera von Kronberg, który, założywszy rezydencyę swoją w mieście Mergentheim, we Fran-konii, starał się u cesarza Karola V energicznie o unieważnienie sekularyzacyi pruskiej. Jakoż cesarz nadał

Wprawdzie od wydania wyroku do jego wykonania było bardzo daleko, ale krok taki, ubliżający poniekąd powadze królewskiej i zaprzeczający Polsce prawa do

MM

hJ

f:

m.

AS

w- .

mm

mm

-W.

rM

MM

wm

...

id

Ir?

V ' lip - . :

Uli

'W

f,

. 'jt.

Za

mm

Ta

fi*#* ■,

r ^ , ■ ■■

?•

Katarzyna Austryaezka.

(Według portretu, malowanego w r. 1553 lub nieco później przez Łukasza Cranacka, syna.j

prowincyę pruską jako lenno Krónbergowi, a gdy Albrecht oczywiście do tego zastosować się nie chciał, skazał go najwyższy trybunał Rzeszy na banicyę.

posiadania ziem pruskich, nabytych w toruńskim pokoju, nie mógł być obojętnym dla dworu polskiego. Wysłano więc w roku 1547 na sejm augsburski Stanisława

lj§

Mm

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

j.

Ud

ii.

v%

i r³⁸ i m

'I

Sii

fffju

k.

*L

I,

.1

y.

■ńv!

V.

ił

Ijj11

CTIII

W

i.

si

tąd do nowej swojej rezydencyi szlązkiej ¹). A jednak były to tylko pozory. Zygmunt, podejrzliwy z usposobienia i chłodny polityk, nie myślał wcale iść w służbę rakuskiego domu, wiązał się z Austryą o tyle, o ile to interesom jego dogadzało, zachowując zresztą zupełną samodzielność. Zamiar Habsburgów wciągnięcia Polski do wielkiej koalicyi przeciw Turkom nie podobał się królowi. „Ci panowie, Karol V i Ferdynand 1“ — tak pisał do Radziwiłła Czarnego — „nie myślą o czem innem, jak tylko, aby wszystko działo się podług ich woli. Nie mają oni przeciw nam dobrego afektu.“ Tak sądząc sytuacyę polityczną, wymówił się od ścisłego sojuszu przeciw Turkom, ale zarazem obiecywał pomoc skuteczniejszą, jeżeli wyrok banicyi na Albrechta pruskiego będzie zniesiony. Zaledwie jednak Padniewski propozycyę tę przedstawił Ferdynandowi I w Gracu, kiedy do Polski nadeszły z Rzymu niezmiernie alarmujące wiadomości ²). Oto agent polski Adam Konarski,

:ł

lir

:) Szujski: Stosunki dyplomatyczne Zygmunta Augusta z domem austryackim, 1554—1572. Dzieła, ser. II, tom V, str. 358—402.

|y

II

mm

-) Zakrzewski Wincenty: Stosunki stolicy apostolskiej z Iwanem Groźnym. W Krakowie, 1872.

Hgl

VzĄ

_ z:

y-_?

.-'W/

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Rysunki Juliusza Kossaka.

Bednarze przy robocie.

Jeden w koszuli białej, trzewikach i zielonej czapce; drugi w zawoju czerwonym, kaftanie różowym i butach czarnych skórzanych.

(Rysunek -wzięty z rękopisu Baltazara Bema.)

o,

wam

* Laskiego, wojewodę sieradzkiego, z żądaniem zniesienia banicyi, ciążącej na Albrechcie, ale misya ta żadnego nie odniosła skutku. Laski dość nieoględnie zgodził się ua sąd kompromisarski. Tak stały rzeczy w przededniu śmierci Zygmunta Starego. Zygmunt August inną obrał drogę, odrzucił kompromis i przez posła swego Hozyusza, nominata chełmińskiego, zaproponował Ferdynandowi I odnowienie dawnych przymierzy (1549). Przyszło też rzeczywiście do traktatu, w którym Zygmunt August zobowiązał się nie popierać .Jana Zygmunta Zapolyi na Węgrzech. Układ, ratyfikowany przez cesarza Karola V, nie przynosił wprawdzie Polsce bezpośrednich korzyści, ale dawał królowi moralne poparcie w chwili dla niego najkrytyczniejszej, bo podczas walki o małżeństwo z Barbarą. W ślad za tern ułożyły się także pomyślniej stosunki węgierskie: Izabella zrzekła się swoich praw do Węgier i Siedmiogrodu i miała otrzymać za to w lenno księztwo raciborskie i opolskie i znaczną sumę pieniędzy.

Zdawało się, że przyjaźń nierozerwana łączy teraz Habsburgów z Jagiellonami, Zygmunt August gotów był oddać „wszystko do koszuli dla króla Ferdynanda¹⁴, Izabella usunęła się do Krzepic, aby przenieść się ztam,-

m

CY:

pil

mmJm

x_

<NN

W/⁴

X-

mm

Er.

HM

Rysunki Juliusza Kossaka.

Ziemianie w ubiorach zwyczajnych.

Czapki wysokie, futrem wyłożone; u żupanów długich podpinanych wysokie kołnierze stojące lub wyłożone, albo kaptur; na nogach buty lub z cudzoziemska trzewiki; av ręku wysokie miecze teutońskie, oprócz zwyczajnych przy boku.

(Rysunek wzięty ze współczesnych drzeworytów w Zwierciadle

Reja.)

:5

,:A»3

■AP

mi*:

pa

P\

Sd)

lit I /

B

ty

aę

lip ■

A'

p'* Mii r; JlfłS

i'

|4

*k

• I;

ii

r. &?

pi:

Ag#*

■M

'i

t‘KjH

I!

::

Si

’<,:I S

'•*«

Hi

fe:

li ■;

Grobowiec Wojciecha Gasztolda,

kanclerza w. lit., twórcy pierwszego statutu litewskiego (1529), w kaplicy Zbawiciela w katedrze wileńskiej.

(Grobowiec ten, pochodzący z w. XVI, wzniesiony w stylu odrodzenia, z czerwonego szwedzkiego marmuru, przypomina artyzmem nagrobki Jagiellońskie na Wawelu. Na tarczy znajdują się herby familijne: Abdank. Hippocentaurus, Zadora, Druck.)

Grobowiec księcia Pawła Holszańskiego,

sławnego biskupa wileńskiego, zmarłego 1555 r.

(Wzniesiony z czerwonego marmuru, w stylu odrodzenia, znajduje się w kaplicy Zbawiciela w katedrze wileńskiej. Na tarczy mieszczą się herby familijne: Hippocentaurus, Pogonią, Trąby,

Leiiwa.)

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

r.

y>

fi

t-U

(i

,v

4h

,/A

w|

i)

W'

sps^s

mm

ST

12/^KKmK

Pmmr.

3|

r:

r

%?V m..

Wtm m

|\

tfj

■liii

?!

V,

'I,]

[ii;

V"

,/ż

KM

M®

://

.J

»A,

L'.

ę®'#®

sfopW'

^rnSm*^, •••••

A*

~^T|[g|

^ r* iSlSS:

Ń-'

kV

Rysunlii Juliusza Kossaka.

Myśliwy z sokołem w ubraniu dworskiem.

(Rysunek wzięty ze Zwierciadła Reja.)

bawiący w Wiecznem Mieście, donosił, że poseł Iwana Groźnego Steinberg prowadzi ze stolicą apostolską układy o unię kościoła greckiego z zachodnim, że żąda, aby papież przyznał carowi tytuł króla całej Rusi i że w tych negocyacyach ma poparcie dworu cesarskiego i listy polecające od Karola V. Doniesienie to było zupełnie zgodne z prawdą. Od roku już siedział w Rzy-któremi stolica apostolska względem Moskwy od dawna się łudziła. Jakkolwiek z pozostałych dotąd dokumentów wynika, że dwór moskiewski bezpośrednio nie miał udziału w tej sprawie, to w każdym razie dziwną i podejrzaną wielce wydaje się łatwowierność kancelaryi cesarskiej, która człowiekowi nieznanemu i niemającemu żadnego upoważnienia wydawała listy

cm

mm

m.

«-Wlk

Wm

wf/m

isssi*

/J

im'

pTyJ

a

I Ł ^

Mikołaj Rej.

Ur. 1505 i\, urn. 1568 r. (Podług- współczesnego sztychu.)

nne rzeczywiście ów Steinberg, odgrywający rolę posła moskiewskiego, chociaż niemający od Iwana żadnego do układów upoważnienia. Awanturnik pospolitego gatunku, o ile się zdaje, użyty za narzędzie przez istotnego agenta carskiego Schlittego, umiał on wkręcić się na dwór cesarski, uzyskał tam listy polecające, pojechał z niemi do Rzymu i tam wzniecił te same nadzieje, polecające w kwestyi, tak żywo obchodzącej zaprzyjaźniony z Habsburgami dwór polski. Słusznie też zupełnie uważał Zygmunt August to działanie dyploma-cyi austryackiej za nową przeciw Polsce intrygę, widział w tern potwierdzenie swoich podejrzeń i z całą energią zabrał się do dzieła, aby machinacyom, tak niebezpiecznym dla siebie, przeszkodzić. Z jednej stro

przywileje na dobra i temi sztukami zmiękczyła tak bardzo umysł Zygmunta, że na wyjazd zezwolił. W roku 1556 wyruszyła więc Bona z Warszawy, zabrawszy z zamku tamtejszego wszystkie sprzęty i obicia, a ze

sklepów^ zamkowych skarby ogromne, godziwemi i nie-godziwemi sposobami uzbierane w Polsce. Na 24 po-szostnych wozach wieziono te łupy włoskiej intrygan-tki, w skałach alpejskich za Wiedniem kuto dla nich.

",

> r*

9bś:

j\

. wiif

: i i 75

ł *>

N-\»

T-Z.

Zi

{■

:’t<\

6 £.:■

" •> 71 i-4

. ^ i i Yft

^ ; /

■ *£?*•»

ii

:v-.    ^

«!

-~»L 1 4

!:»

|p§

er- -

-i

■i¹!

/V

'•

ii mr;

l ■ 4:% ■

■ 4i-

i-ł.

T?Mfe

■pi™

: ' i

TC

: 4 t

'■ Y_ <

: Ą •.

i ;vit

i <Jp

Yl

ib v

Yt#

’.. X

*»    >3P

•» v 4

f vs

'•;: ■• tagfi

l • Y$

»vi> ?ł.

Herb

Jerzego Radziwiłła.

* ;%. »(i ¹ tN \

V' •

$ •

■$ I ■

’ > O

a v jn

Skytt

■ k !

U * *> , i

i ' .* iHi ' s

km

Nagrobek Piotra Kmity w katedrze krakowskiej.

£J & V O¹

Gothardus Ketller manu p(ro)pria. (Podobizna podpisu Gotharda Kettlera.)

Joanmis Ocieski B. F. Cancell.

(Podobizna podpisu Jana Ocieskiego z Przywileju Zygmunta Augusta, danego w Piotrkowie 1555 r.)

",

Ml

S;:

'“O

Li..

mm

SeSi

5?

-jif

0MX

II '

i-

WiTiiPBmn

OTFiT

I:!:

0™'!* ”• IHTPw

III lisi!!

(nVf/r<

k.

Łil

li

;i

..

>7*

'TWmm.

::

I'!

fs

»1

s. ■

:~

Pomnik Piotra Boratyńskiego w katedrze na Wawelu, (Umarł 1558 r.)

W chwili, kiedy te zajścia, drobne na pozór, a jednak nie pozbawione znaczenia ogólniejszego, zajmo-

nowe drogi, ale krzywdą dzieci i kraju niedługo miała się cieszyć królowa. W roku 1557 umarła, otruta przez faworyta swego Franciszka Pappakodę, który pozostały majątek przywłaszczył sobie na mocy wyłudzonego od konającej już testamentu. Ogromne sumy (430,000 dukatów), wypożyczone przez Bonę Filipowi II, podówczas królowi neapołitańskiemu (sumy „neapolitańskie“), nie wróciły nigdy do Polski, pomimo usilnych starań i zabiegów dypłomacyi polskiej.

Po wyjeździe Bony, księżna Beata, obawiając się, aby Górka żony nie tvyegzekwował, zamieszkała wraz z Halszką w klasztorze we Lwowie. Sprawa tymcza-

Górka zabrał do siebie na zamek szamotulski. Tu spędziła nieszczęśliwa ofiara majątku swego i kaprysów matki w osamotnieniu resztę zmarnowanego swego życia i umarła obłąkana, podczas gdy 50-letnia Beata, pani ogromnej fortuny, okupionej śmiercią tragiczną jedynaczki, wyszła po raz drugi za mąż za Olbrachta Laskiego, aby niebawem we wstrętnem więzieniu kesz-marskiego zamku, odarta z majątku przez Laskiego, odpokutować za ciężkie grzechy burzliwego swego żywota.

Wjk

JH

■%mSra;

fis

gig

ki

H?;i

i,

^///

iffif ł lll i

mpr

III i!'ii ¹ I

il

W.

li

Wł

Ll

Li

Mistrz łfrzyżacki Fiirstenberg przeprasza Zygmunta Augusta w r. 1556.

(Ze starej ryciny.)

sem zaostrzyła się bardzo, król odsądził od opieki nad Halszką księcia Wasyla i unieważnił postanowienie statutu litewskiego, który odbierał kobietom, wychodzącym za mąż za granicę, prawo do spadku po rodzicach. Ale sejm litewski nie zatwierdził tego wyjątkowego rozporządzenia królewskiego, a Mikołaj Radziwiłł, jakkolwiek blizki królowi, podniecał w cichości upór Beaty. Wreszcie Zygmunt August, zniecierpliwiony temi intrygami, polecił staroście lwowskiemu Piotrowi Parzeniu, aby Haiszkę oddał mężowi, a gdy Beata oświadczyła, że raczej córkę zabije, niżby miała zezwolić na oddanie jej Górce, starosta obiegł ją w klasztorze. Wtedy przebrany za dziada przekradt się do klasztoru, stary książę Siemion Olelkowicz i wziął ślub z Halszką. Mimo to Barzy zmusił Beatę do wydania córki, którą

wały uwagę królewską, powstał spór groźny u północnych granic Litwy, w ziemiach podległych zakonowi kawalerów mieczowych x). Prowincye te, pospolicie Inflantami zwane, oblane od północy i zachodu morzem Baltyckiem, na wschodzie oddzielone od dzierżaw moskiewskich Narwą i jeziorem Peipus, miały, skutkiem geograficznego położenia swego i obfitości rozmaitych płodów, niepospolite znaczenie tak pod tvzględem handlowym, jak i politycznym. Ktokolwiek bowiem myślał o panowaniu nad Bałtykiem, który w tym czasie

³) J. N. Romanowski: Wojna Zygmunta Augusta z zakonem inflanckim w roku 1557. Rocznik Tow. Przyj. nauk. w Poznaniu, t. I. Stanisław Karwowski: Wcielenie Inflant do Litwy i Polski 1558—1561 r. W Poznaniu, 1873.

&

- -*c

|-

' -•~

r*

<

isJI

U

* I

%

#

%

I

m

C7?

Jv

, MMMM

■

V

j

a

V

fjŚhiiM

w

- C! ^

«, VT3Jv j«%|5 fg -

tipi

gm

U

£* ■

v

SP- *

...-

'•3^ *>&:••

r$J ;

■4

mmmmmm

. i* :-K;

i jks>J

■

ft'

*sŚ3jiź Ł*4- ’. 30**?

i

* : m

iH

iv

«

i

, Si

3f

W

'JW

fi

f ^

■s^l

I

K

.....i

7]

, • v Ol

m

•Si

.

v',^j^

Wi1

>y -; V. ,    ^

fpp.

\ ‘ hK \

#*»l

>

17

PP1

7

m

w;

W. . .i

%;Jvl

rx-

4

' A

■t^,g|Mai

P§ł»7i

• ■•,

• /

>/ il,ŁuMi;

K i

¹ iww

Lx

m

:.

»¥ dg;

-

As

£

# liii

f*

te

■;

B

i €5

s ' iPw,.-

li? I

5®

i«

M

fi

r^€:;

7^

■^m£x

$Mł&tSK& •! 1

I

|jf*

**ĆS

Bi 1P

M

mm ii ■■##»ś:a*»>;^aflĘf{-/.

mi

w

;/V7j

WMr

f

*s

1

;

v -

si

t -

y

|,S

y7*5-    - Jjf

- A

il 2

' J

-

Nf<|H

p.-7

* • ■"

r

?<■ >

gf^i

llj

*■

A

fi\'

PJ

si

\ . > #

-/». A*

I^T *

vy>

4

W i

r

t

I

M

'C--f

p

* 7ś*Sg: śp^jfesf

j

»?

»

$5&

7:;1

ii

Ua '4

--i

k: 73

‘<Sv;

r

0^*-%^id -' ^vr i

i2

w

jtisrt''

4:

!

ffi

%

ii

h

KI*

i

in

t

y

■ ■■'' *'■

t-

i

I m

T,

~

H

-

f *' ♦

1

..s .

7J

zip

/

,.W

;-

.-■

** ****£&*'    I

-

i!

✓

--**■

mm

&m

Aj

CźS

a

rC

m'

i

KS

&

.

i

■

El

• :

I

■

a

K

#

>sL4

'" M

■ I

^3PiP

s# ,.

11

fe

7 i

Kf

f#.

-

u

■S!-1

”,

Pi

ty

-.

i - ■

gSt;^

fi

•y

. '

i

K

ii

m7

|

mM

fl

" •

W:

J^yt ?r?/ . .■.:..7 ~ ' ■■>-■■ -

.

<

«>-•

'

72

T>

W£

iiJ

<*■“'¥ %

^ liiiiiiwr./jr

%

-

7

M

J'

•<t :-«

i Ma

JM

fi

'a rJp^[

L-,$

ty pi. ': y% mty:

„. i J

.

jjts

-*■!

/

j

-

a

“J

Ig

r

|

Ą

rl^w!

i* M

4»| ■'    :

IM, ł -a

a

|A> ix' .

1 ps

m

|m

fc'i

Kl

pmL

mLM:

M*WM Almm;

, ^

K

m

y

s : ^

wm

I

f:vjp

Fj

• s

:X.;7' 1

WM

'

?:

«« - ^

*

b 4

.

m

j

, *

■■

: 7

I

,jB( .........

-p

...:'

%*■ -s

2«a

t. -i^Smk

"jiSp

-

ŚPI

£^l

>■

*.

-V

v' .#

r

Hi /

\

s«

I

ima.

■P

•v

:łl

r.

■***&

A

y

,Jjji

■

p

r:

fcwv

•y W

j 4V'# v-,*

m

., _ i|pi i

■i

i

1

f/i

■* *

-S-³^

-f#<

12

3P

m

Sejm w Piotrkowie w 1562 r.

Podług współczesnego wizerunku, wytłoczonego na blasze miedziano-srebrnej. (Ze zbiorów B. Wierzbickiego )

był najważniejszym gościńcem, łączącym zachód Europy z odległym wschodem, ten musiał przedewszystkiem dążyć do opanowania ziem inflanckich. Tu więcej jeszcze, niż w Prusiech, koncentrował się handel wschodni, ztąd brała Anglia budulec dla swoich okrętów, ztąd sprowadzali Anglicy, mieszkańcy Niemiec północnych i Szwedzi zapasy zboża, tędy dostawały się surowe płody z Litwy, Rusi i Moskwy na targi zachodnio-europejskie. A były to ziemie same z siebie także hojnie od przyrody wyposażone, posiadały bowiem glebę urodzajną, nieprzebyte lasy, a w jeziorach i rzekach nieprzebraną obfitość różnych gatunków ryb. Bacząc na te korzyści osiedlili się tu wcześnie Niemcy, podbili miejscowych Łotyszów i utworzyli państwo potężne, podobnie jak w sąsiednich Prusiech. Całe bursztynowe wybrzeże Bałtyku dostało się w ten sposób pod panowanie teutońskich rycerzy, a Inflanty stanowiły przednią straż tego najazdu germańskiego, który wciskając się klinem pomiędzy ziemie litewskie i Moskwę, sięgał po władzę nad Pskowem i Nowogrodem i zagrażał od północy dzierżawom litewskim. Handel i przemysł skupiał się jednak w okolicach nadmorskich, gdzie miasta: Ryga, Rewel i Narwa do wielkiej wzbiły się potęgi; reszta obszaru, oddana w ręce gospodarczych i zapobiegliwych komturów, najeżona warownemi zamkami, dostarczała płodów surowych dla utrzymania głodnej rzeszy przybyszów. Ludność miejscowa, Łotysze i Estowie, pogrążona w ciemnocie, tworzyła rodzaj niewolników, uprawiających rozległe latyfundia arcybiskupie, zakonne i szlacheckie. Uważani za własność pańską, traktowani na równi ze zwierzętami, odarci ze wszystkiego, pałali oni nieubłaganą ku swoim ciemię-życielom nienawiścią i nawet gdy umierali, „tedy przyjaciele ich do grobu siekierę na Niemce kładli, a przy-tem kładli strawy, trunku i trochę pieniędzy, a śpiewali z płaczem: „Idź nieboże z nędzy tego świata na świat lepszy, gdzie Niemcy tobie panować nie będą, ale ty im panować będziesz “.

Porządek taki trzymał się tak długo, jak długo zakon kawalerów mieczowych rósł w siłę i potęgę, jak długo miał silny punkt oparcia w państwie krzyżackiem nad dolną Wisłą. Klęska zakonu niemieckiego zachwiała egzystencyę inflanckich rycerzy, a reformacya podkopała do reszty podwaliny tej sztucznej budowy. Podobnie jak Krzyżacy, tak i Kawalerowie mieczowi stracili racyę bytu od czasu nawrócenia Litwy i zwrócili wszelkie starania swoje ku utrzymaniu zajętych dawniej posiadłości, które im zapewniały życie dostatnie i od trosk codziennych wolne. Nastąpił więc naturalny w takich warunkach rozkład organizmu zakonnego: państwo urządzone podług najlepszych wzorów średniowiecznych, rozbijało się na atomy, każdy ratował z ogólnego rozbicia co mógł dla siebie i dla swojej egzystencyi. Obawiano się tylko, aby do tej likwida-cyi nie zgłosił się jaki przedsiębiorczy dynasta niemiecki, który podobnie jak Albrecht brandenburski, mógłby był Inflanty przekształcić na państwo świeckie i zniweczyć przez to prywatne zabiegi rycerzy. Obawa ta zaś była tern więcej uzasadniona, że na stolicy arcybiskupiej w Rydzejzasiadał podówczas margrabia Wil-

hełm, brat rodzony księcia pruskiego, a cioteczny Zygmunta Augusta. Łatwo więc pojąć dlaczego na zje-ździe w Wolmarze w roku 1543 postanowiono, aby żaden stan nie przybierał sobie koadyutora z pomiędzy książąt niemieckich. Zdawało się Inflantczykom, że w ten sposób pozbędą się raz na zawsze awanturników niemieckich i samodzielność swoją ocalą. Marne to były nadzieje, bo już wszyscy sąsiedzi, spoglądający gło-dnem okiem na spadek po kawalerach mieczowych, czekali tylko chwili sposobnej, aby Inflanty dla siebie zagarnąć. Interesowane tu były i Dania i Szwecya i Moskwa i Polska, a nawet oddalona Anglia, dla której poprostu ze względów handlowych nie mogło być obo-jętnem, kto zagarnie spuściznę po zakonnikach inflanckich. Ale obok tej rzeszy pretendentów bliższych i dalszych był jeszcze jeden współzawodnik cichy i za-biegliwy t. j. dom brandenburski. Usadowiwszy się raz w Prusiech, nad morzeru*Baltyckiem, dążył on wytrwale do rozszerzenia posiadłości swoich w tym kierunku. Eks-mistrz krzyżacki Albrecht wydal jedyną córkę swoją za Jana Albrechta księcia meklemburskiego, i pozyskał sobie tym sposobem ważny punkt oparcia w zachodniej stronie Bałtyku; obecnie miała przyjść kolej na Inflanty, które stanowiły do niedąwna właściwie jeden organizm z zakonem niemieckim. W tym celu przybrał sobie arcybiskup rygski księcia Krzysztofa meklemburskiego za koadyutora. Arcybiskupstwo więc, a z nim razem i znaczna część Inflant przechodziła tą drogą niejako na własność dziedziczną dwóch rodzin, ściśle ze sobą związanych. Stanąwszy raz silnie na ziemi inflanckiej, mogli ci książęta naśladować przykład Albrechta i z sekularyzowanego arcybiskupstwa utwo-i rzyć księstwo, któreby pochłonęło i dzierżawy kawalerów mieczowych i całe Inflanty. Zrozumieli to dobrze zakonnicy i wzięli się energicznie do obrony. Stary mistrz Henryk von Galen mianował koadyutorem swoim Wilhelma Furstenberga, komtura felińskiego, człowieka gwałtownego i ambitnego, a len pozyskawszy sobie biskupów inflanckich, rozesłał posłów do Niemiec, aby ściągnąć stamtąd posiłki i zgnieść arcybiskupa. Miał wprawdzie i arcybiskup swoich przyjaciół w kapitule zakonnej, należał do nich przedewszystkiem marszałek Kasper Munster, dotknięty mocno owem nagłem wyniesieniem Furstenberga i ztąd na niego zawzięty, ale Furstenberg opanował Dynamindę, marszałka wypędził i, przejąwszy list szyfrowany arcybiskupa do księcia pruskiego, zwrócił się już otwarcie przeciw Wilhelmowi, który i postanowienia wolmarskiego zjazdu pogwałcił, i z bratem swoim Albrechtem knuł spiski na zgubę zakonu.

Zagrożony w ten sposób arcybiskup szukał pomocy w Polsce. Byli bowiem królowie polscy oddawna już protektorami arcybiskusŁva rygskiego, a jakkolwiek do spraw inflanckich mało się mięszali, to w chwili obecnej gdy chodziło o posiadanie całej tej prowin-cyi i o los ciotecznego brata królewskiego, zdawało się, że i Zygmunt August obojętnym nie będzie. Nieskorym okazywał on się wprawdzie do popierania swoich brandenburskich kuzynów, dla starego Albrechta miał wiele przyjaźni i szacunku, a jednak mimoto trzymał go

ścisłe w klubach należnego dla Polski posłuszeństwa, ¹) ale w Inflantach było inaczej. Tu polityka nakazywała popierać mniej niebezpiecznego współzawodnika, aby nie dopuścić do zaboru przez mocarstwa ościenne tak ważnej dla Rzeczypospolitej prowincyi. Kiedy więc i Munster wypędzony z Inflant i arcybiskup zwrócili się do króla, wysiał Zygmunt do Fiirstenberga Jana z Do-mianowa, biskupa żmudzkiego, i Kaspra Lackiego z przedstawieniami pokojowemi. Ale mistrz mało ważył sobie tę interwencyą, Lacki został zamordowany przez wójta izeżyckiego, a Fiirstenberg obiegł arcybiskupa w Ko-kenhauzie i, zdobywszy tę twierdzę, 'Wilhelma i koa-dyutora wtrącił do więzienia. Wiadomość o tym gwałcie, a szczególniej o zamordowaniu posła polskiego, tensye do Dorpatu i domagała się odbudowania cerkwi, zburzonych w Rydze. Ale właśnie to poddanie się woli królewskiej ze strony Inflantczyków i to zwycięstwo Polski obudziło zazdrość i niepokój w Iwanie Groźnym, bo jeżeli posiadanie Inflant nie było obojętnem dla Rzeczypospolitej, to dla Moskwy miały te ziemie nieocenione znaczenie pod względem handlowym i cywilizacyjnym, tędy bowiem tylko otwierała się caratowi w owych czasach droga do związków z zachodem, od którego zresztą odcinały go zupełnie posiadłości polskie. Uprzedzić zatem Polskę i usadowić się w Inflantach było teraz głównem zadaniem polityki rosyjskiej. Napróżno starał się Fiirstenberg o rozejm w Moskwie, zabiegi jego rozbiły się o wygórowane żądania Iwana,

IM,

li' s

■l:uL

WM

ii

■i

Mi

H|P

Jim

rflriTi

fj

i':

lii

MAu

W&

A;;

vĄ

XŁf

dl

; yJLk f

ps

m&

,'.jp

Ktfj

!y^|

Ó;¹’ ■ jj

ińp

-r

%*■

m--

Ę1

t:

tit ®'

m,

mi

5);|p%^

ff. W?

w fil

■/S

(I

yfm

i.v. "j-'.

't.

:r-

Af;

kS

'^wS&SĘS,

'•i)

:■/

'H-

Męczeństwo Dymitra Wiśniowieckiego w Stambule. (Ze starej ryciny.)

wywolala niesłychane oburzenie w Polsce i skłoniła króla do energicznego działania. Pomimo niechęci Litwinów, którzy Moskwy się obawiali, zebrał Zygmunt August ogromne, bo stutysięczne wojsko i, odrzuciwszy pośrednictwo duńskie, wkroczył do Inflant. Przestraszył się Fiirstenberg takiej potęgi i prosił o pokój, a król w polityce, jak zwykle, ostrożny, zaniechał wojny. Przybył zatem mistrz z arcybiskupem rygskim i koadyutorem jego do obozu polskiego pod Pozwolem, na kolanach przeprosił króla, zgodził się na zniesienie uchwały wolmarskiej i na koadyutorstwo księcia Krzysztofa i zawarł z Rzeczpospolitą zaczepno-odporne przymierze przeciw Moskwie, która rościła sobie pre-

J) Pawiński: Sprawy Prus książęcych. Wstęp.

tymczasem wojska carskie wkroczyły do Inflant i w roku 1558 zdobyły Dorpat. Mistrz zniechęcony tern wszy-stkiem, złożył godność swoją w ręce Gotarda Kettlera, chylącego się ku Polsce. Ale i Kettlera położenie nie było lepsze. Zygmunt August bowiem nie mógł i nie chciał udzielić Inflantczykom skutecznej pomocy, raz dla tego, że był związany rozejmem pięcioletnim z Moskwą, a potem i z tego powodu, że w tej chwili powstały zawikłania polityczne i burze wewnętrze, wobec których rozpoczęcie wojny tak wielkiej było niepodobieństwem. Powrót Izabelli i Jana Zygmunta do Węgier oziębił znacznie przyjazne stosunki pomiędzy domem rakuzkim, a Polską, i Habsburgowie zaczęli okazywać królowi jawną niechęć w sprawie barskiej, pruskiej i inflanckiej. W tej chwili, było to w roku 1558, zapa-dla królowa Katarzyna ciężko na zdrowiu; były to początki owej strasznej choroby, która Zygmunta Augusta zupełnie do żony zraziła i stała się powodem ostatecznego rozbicia i tak już nadwątlonego związku małżeńskiego. Straciwszy nadzieję uzyskania potomstwa i przewidując trafnie klęski, jakie na Rzeczpospolitą sprowadzić mogła przyszła elekcya, postanowił król uregulować w drodze ustawodawczej sprawę wyboru swego następcy. Zygmunt I wydał wprawdzie na usilne żądanie posłów w roku 1538 konstytucyą, która zastrzegała, że w razie śmierci króla elekcya ma się odbyć na sejmie i że biorą w niej udział wszyscy obecni sena-

mi

r!

ok

ta

A-

•‘■fes

'^ru*k

-<•'

§&?

nm

\v,

iM

y//ji

c^sMrsi

W

mi

;v,

lii

iii

i¹

f\Ą

■tri

■rj

r..

•IV

ZUS

Cn

&v.

'/II

AA

- U|

Co

Rysunek Jana Matejki.

Filip Padniewski, biskup krakowski,

Um. 1572 r.

(Z portretu znajdującego się w kościele Franciszkanów w Krakowie.)

Philipp u $ Padniewski Pci grałia Epfiscopn)s Craco(viensi)s.

(Podobizna podpisu Filipa Padniewskiego, biskupa krakowskiego.)

torowie i posłowie, *) ale ustawa ta, zbyt ogólnikowa i niejasna, wymagała koniecznie dokładniejszego określenia. Nadto pomiędzy szlachtą zaczęły od pewnego czasu obiegać wieści, że król z domem austryackim zawarł jakieś pakta pod względem następstwa, a jakkolwiek plotki te żadnej nie miały podstawy, wszelako Zygmunt August poczuwał się tern więcej do obowiąz-także i z egzekucyą, w przededniu zatem tak ważnych i doniosłych dla państwa całego wypadków nie mógł król chyba rzucać się w wir wojny wielkiej, wymagającej skupienia i wytężenia wszystkich sił narodowych. Roztropność nakazywała pierwiej uporządkować sprawy wewnętrzne i wyjaśnić stosunek Inflantczyków do Polski. Nie ulega wątpliwości, że Zygmunt August i je-

r.

?A

Ja

•-V

ill

mm

mm

Rj linek Jana Matejki.

Łukasz Gtórka.

ku kwestyę postawić jasno i podejrzeniom tego rodzaju tamę położyć. „Widzę—mówił on na sejmie—że mi tego żyda chcecie zagrześć, a ja się chcę o nim dowiedzieć i w niwecz się wdać nie chcę ani sprawować, aż mi powiecie, bo ja nie umiem zdradzać Rzeczpospolitej “. Obok uregulowania elekcyi miał sejm załatwić się go doradcy oceniali bardzo dobrze korzyści, jakie posiadanie Inflant Rzeczypospolitej przynieść mogło. Podkanclerzy Myszkowski mniemał, że „może i do tego przyjść, iż na morzu będą polskie okręty, a zatem pruska ziemia i miasta nad morzem w kleszczeby ujęte były, a król duński ciszejby siedział, niż teraz siedzi⁴*. *)

b Vol. leg. I, 254.

b Górnicki: Dzieje w Koronie etc., str. 120.

u"

IY

■S"

SZ

rJj

‘ \>r.-

12

£*5

t>

[f

fcT,

rpy.

IhK. ^'| ib_Aułh/'a3lt>^:X

V\

isa

jŁjl

fj

piłuj

fj\

^ssaBl-

£Z<

°M

\)

JŁ

•.«*

:2

4,

rr*;

miSFffl

. ,!¹ ksh > Wrtł

Ml

(L

ej

§£

<L

;}

>ra

dfflBO *

<rnmrm ^

kx

AŁ

/l

w-

JSk

im

fi

S'

fcs-

Vj

f#fl

I#

y%m

IMS

t>

Sj

Rl

3S

40,

■5S>

cSj

;«nmnig

\<|

l/rt

i.

yr

fejpr'

§^2i. i........Pfjg

v> vi

«A\u\' i n

Jfc

r>

junnmnm

/.

© »rirm> ’

\\ \m

Pil

IwJIr. In I

mm

Ti

rai

(■^

CW«

ij

;/

'W/

vh

ty

ty

Vj

W? I

arą

;.v ' ;

\.

ii

i'

I

§P

if

śM

■i

to

Ki

v\ /k

clc.

Pt

i,

1

'ife

.■:]

JtlfRI

mlii

I\

<w

yniuniy

Ru

-4

li

?bwu^u/

■M

•7

1//

J5

Tl]

lii

k\

7/

Si

VI

!!

^nsnsfet

:■?

Ij

■i

m;-i

^y_

>4jggg» ^

^SX!3ICV

A-V

)©

JWiSH

E!

\\

vi;

\'

i; iiri

•;

lii

lik

pi

!>-

Ji

ir

ijil

w:

SI

\V

i/

SU

I'©/

ml

fH\\

■;

|l

^iLOuTTT

fj

ffljEijjJ

i\

ff

l';iE''

.

IX?

Wm

."V

.7

*wIii

ijgSfi

s*

Li.,,

w"-

K6

<f

Grobowiec Piotra Salomona z Benedyktowie, rajcy krakowskiego, w kościele N. Panny

Maryi w Krakowie, zmarłego 1556 roku.

(Napis na grobowcu: Hic jacet nobilis vir Dominus Petrus Salomon de Benedictmycze consul Craeoyieusis. Obiit Anno Domini

MCCCCCLYI. Cujus anima reąuiescat in pace.)

rJ

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek, XVI.)

i®

wm

Al

sts

Jlfii

z Litwą nie chciała przyłożyć ręki do tego, co podług jej wyobrażeń, leżało w sferze interesów litewskich. Niemało wpłynęło na ten kierunek w polityce polskiej rozgoryczenie umysłów, wywołane ostatnią sesyą sejmową. Sejm zebrał się 20 listopada 1558 roku w Piotrkowie i miał, jak wspomniano, wielkie przed sobą zadania: miał przeprowadzić egzekucyę, a więc zbadać prawa i statuty, aby usunąć wszystko, co przeciw nim wykraczało, miał radzić o sprawach religijnych, miał wreszcie uporządkować elekcyę. Rozpoczęto pracę od —przeglądu praw, od statutu Kazimierza Wielkiego i tu odrazu zwrócili innowiercy ostrze opozycyi swojej A przeciw duchowieństwu. Uderzono na jurysdykcyę du-|s chowną, która, posługując się prawem obcem (kano-|gy nicznem), na cześć i mienie szlachty nastaje, domagano Eptj się, aby sołtysi dóbr duchownych obowiązani byli, do Kjj służby wojskowej tak, jak to statut Kazimierza Wiel-||_ kiego przepisał ²), ba! żądano nawet wykluczenia bi-|l| skupów od elekcyi, gdyż papieżowi przysięgają na HI wierność i będą się starali przeprowadzić wybór takie-Igr go monarchy, jakiego stolica apostolska zanajdogo-gP dniejszego dla siebie uważać będzie. Wszystkie te za-rzuty i postulaty wytoczył w izbie Hieronim Ossoliński §2g w długiej, umiejętnie ułożonej i cytatami prawnemi na-

llili

²) Helcel: Pomniki, I, 52.

Eg

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

Rysunki Juliusza Kossaka.

Pielgrzymi w drodze, w kapeluszach i płaszczach podróżnych, obaj z koszturami pątniczemi w rękach.

(Rysunek wzięty ze Zwierciadła Reja.)

——7*

Owo „dominium maris Dalticiu pojmowali więc tak dobrze polscy statyści, jak duńscy i szwedzcy, ale dążąc do tego, trzeba było mieć wprzód pewność, że Inflantczycy sami do zmian skłonni i pomiędzy sobą rozerwani, nie będą tym zamiarom przeszkadzali, że przyjmą chętniej zwierzchnictwo Rzeczypospolitej, niż jarzmo moskiewskie, lub opiekę skandynawskich władców. Tego pragnął Zygmunt August i wytrwałość jego odniosła w końcu tryumf świetny. Ro gdy w roku 1559 nowe wojska moskiewskie straszliwie spustoszyły Inflanty, a Kettler napróżno starał się o pomoc w Niemczech, w Szwecyi i Danii, oddały się stany inflanckie 24 czerwca 1559 roku Rzeczypospolitej w opiekę i odstąpi ły południową cześć kraju, od granic Litwy wzdłuż Dźwiny aż do Aszeradu. Zygmunt August zobowiązał się natomiast utrzymać swoich poddanych inflanckich przy dotychczasowych prawach i przywilejach i bronić całej ziemi tak długo, dokąd pokój z Moskwą do skutku nie przyjdzie. Cały ten układ, rozszerzający właściwie posiadłości polsko-litewskie aż po brzegi Bałtyku, za-wierał Zygmunt nie jako król polski, ale jako wielki książę litewski, gdyż krótkowidząca polityka szlachecka nie mogła żadną miarą dopatrzeć się w zawojowaniu Inflant znacznych dla siebie korzyści, bo rywalizując

ii

i*

'i

^    -- 'F

AS

i&

► A-

mmy.

'-X'

&S4

mi

cm

-AA

AA

llgMb

®wgs£m*^***

MM

II;

V WJ

rii

gi

■C"\^

§pp

Wm

;v

WjĄ

,2-

Czeladnik rzemieślniczy na wędrówce. (Rysunek wzięty ze Zwierciadła Reja.)

• v'-;"r 7

■7"’

§§||§pl

..--Tr

--=te-=te---

ya^-~^=ss

'

-

BSallSS

te te.te te~te

mm

rfep~

#§111

.,-    te-    '    :    ;

Sar

ISSlS

SPn*~rs

:77c7

r‘-V '

ts»B«s

; ..

.

...

J7;

Ęg^ętelste

WNParMI

5Ł

7-: Ą

. -- •

777-

flBRi

■H

w*

fcgaj

7'i

i.:

ĘM

;'ia

WM-i

mS

* ■'

77:’

agfel

liii

fp

if

gg®

• •7 r:

Wg§Ęgm

”7'7fiS

pi

KS

mm

§Jifj

Ri*

iV*-te łr^

51**38

mi

PIP

'te

-•* • ‘ . .*-.

mmmmm

smsm

T-::-.

:;M

mm

'mBBI

■te-7 ■7,71'

w.

’m

ii al

te

B&jP

■ 4,; m

l«P7l

73

ffl

Hftti

i mi

IIP#

fc?

iii

4‘

Pi

’;

K’

v:

.❖

gj§§Jfe ;

s IIJ

•te. -

HP

L*W

»«•

gjglfl

B

..

g=5

-

17'-,

137

7P

te?;

i°- "X te

■■LFfcfl

Ji

.«& . .;'

ii

ęĘ$;M

MB

fi

psi

Rp|i|Bn|

paf®

Jpi

7,

■Ą 'aaflF

^'■*1

te' -

; *.*

te-

h-i

7SSI1

... :

ter

K?3

m-X

te

ii

te

71

jte.

te

ptei-5JV

f\X.

P1

:mŁ

iaś®

Nte

V‘

U

te. •'

ii

;;?7:

ii

^r?f: P r^

Jc    ■    '* 7-¹

4 7v7 7t-..    ' <#; ■'

^    .^2 -tetete . *««    . ;J

".-* i|§*C *„*»    /

r s

i7$r|j

ii**

v7fte

Ij?

:r* •

teis

•m

P% ■'

.:7

jfejf -te-^|

*'-7; -.7

^‘7

mi

W:^

:ś

f-j

*: te:

bwapwwWM

I ^SHRpi

4. ■ 7 -    & ■ :;4fe7F 7..; i-£hSma

’te

f»F

te

SfllJ

zsm

r.l

ate

Pl

7r -'

,, ;

&■ «".:>•-tell

P-teW;tete-..%_ _. ^__r___

^    -. -,'7j

Ul

Ka

.ter7iiń

mx

-iS ;is

tefe.

ia

r--

IM

te-

ssr“.^ą~

. ..

Sr ’:‘ i0ź,

•:

i-7-7 ■

tepteteSteggil

fl -

«5^2»

77

feS!

te

gteVy_te5ajSg|gi

..

gBtey^iggjg

Jr .'•4£te-x'Ć7?

IŁ^PP

“-    •    ■-" -■■""*■*"_-~rterr.r_ar..“-

--

te.f ':

Sili; .--..r.7': '7‘te - ■•'

tete=~r2r3S:S5ggr^    -

=r7:te:

- .te

te

Ms

tete?

te    .-te.

wmmBSm ft

'♦.'5; 777^.7 .te.-..    ..rI-*-- 77^77.

7    ":³ PPg

^>te ...

. '■• te r :-: -te- \    ^7.;- ■ te^-' -X^m ’3m

ta

s*se6^p ais

tetete—

-te    ----yp~

"?^ą^gjSą>e

Vg. Siffl

r te

r;.: "

fefcte

^=55

. ..te

fcgfS

i' -

Przeprawa wojsk koronnych przez Dźwinę pod Żelborskiem w r. 1561.

■    /. te

Z otwarciu Juliusza Kossaka.

strzępionej mowie, a skończył tem, że dopóki biskupi obcym będą ulegać panom, nie mogą być uważani za jedno ciało z senatem i szlachtą. Jeżeli się zaś przysięgi tej wyrzekną i do prawa pospolitego zastosują, natenczas szlachta w zgodzie i miłości z nimi trwać będzie. Biskupi nie dali czekać długo na odpowiedź swoją; przemawiał Zebrzydowski, jak zwykle gwałtownie, ubolewał Noskowski, biskup płocki, nad owem rugowaniem biskupów z senatu, łagodził całą sprawę Uchański, nominat kujawski, dotąd jeszcze przez Rzym nie potwierdzony dla wątpliwej swojej prawowierno-ści. Inaczej jednak poszły rzeczy w senacie, który wraz z królem nad odpowiedzią dla posłów się naradzał. Przerębski, od kilku dni na miejsce zmarłego Dzierzgowskiego prymasem mianowany, oświadczył imieniem biskupów, że spory swoje ze świeckimi gotowi są duchowni oddać pod rozstrzygnięcie rady senatu i że biskupi jurysdykcyę wykonywać będą w granicach praw obowiązujących, a nawet ustąpią w tem, w czem im się ustąpić godzi. Senatorowie mniemali, że spory religijne najsnadniej załatwić można na soborze narodowym, przychylili się do tego zdania i biskupi, szczególnie Uchański, ale zaprotestował nuncyusz grożąc, że, w razie uchwalenia soboru narodowego, natychmiast Polskę opuści. Gorszego losu jeszcze doznał projekt elekcyjny; szlachta zażądała, aby na sejm elekcyjny wybierano poczwórną ilość posłów i aby głosy ich stały na równi z głosami senatorskiemu. Senatorowie odrzucili ten projekt, innego nie wnieśli, lecz postanowili trzymać się przywileju Zygmunta I, który właśnie z powodu swej niejasności był dla możnowładztwa o wiele korzystniejszym. W ten sposób zaprzepaszczono z pobudek czysto samolubnych jedną z najważniejszych reform i wydano Rzeczpospolitą na łup ambicyom prywatnym i intrygom mocarstw ościennych. A i egzekucya także, połączona ściśle z kwestyą religijną, nie mogła odnieść zamierzonego skutku, sejm rozszedł się nic nie zdziaławszy, interim trwał dalej; wszystko zresztą miało pozostać w tym stanie, w jakim było przed sejmem. W takich warunkach nie mogło być mowy o sprawie inflanckiej, król traktował ją ze stanowiska czysto litewskiego interesu, nie spieszył się wcale, czekał tak jak poprzednio, chwili stosownej, aby całe Inflanty zagarnąć. Tymczasem, w myśl układu z roku 1559, obsadził kniaź Aleksander Połubiński południową część Inflant wojskiem litewskiem, a do Moskwy pojechał Marcin Wołodkowicz, aby Iwana skłonić do ustąpienia z ziemi inflanckiej. Interwencya ta, nie poparta orężem, nie odniosła oczywiście żadnego skutku, a tymczasem rosły trudności coraz większe, cesarz patrzył krzywo na rozpościeranie się wpływu polskiego w Inflantach, bo miał oddawna władzę zwierz-chniczą nad zakonem, król duński, Fryderyk II, zazdrosny o panowanie na morzu Baltyckiem, nabył biskupstwo ozylskie i pilytyriskie i osadził tam brata swego Magnusa, Gustaw Waza wreszcie, a po jego śmierci w roku 1560, syn i następca, Eryk XIV, dążył do opanowania Rewia i Estonii—słowem ze wszystkich stron nagle zgłosili się rozmaici pretendenci do spadku po zakonie. Jakoż wt roku 1561 poddali się rewlanie Szwedom, a równocześnie papież Pius IV postanowił nawiązać stosunki z carem, aby go skłonić do obesłania soboru powszechnego. Okoliczności te skłoniły Zygmunta Augusta do energiczniejszego działania w sprawie inflanckiej; wzbronił więc najpierw posłowi papiezkiemu Canobiowi, który przybył do Wilna, dalszej podróży na dwór carski, do Inflant zaś wysłał wojsko pod dowództwem Radziwiłła Czarnego. Radziwiłł zastał Inflantczyków jak zawsze niezgodnych pomiędzy sobą, Duńczyków i Szwedów rozpościerających się po kraju, Moskwę zyskującą coraz więcej zwolenników wśród znękanej wojną ludności. Nie namyślając się zatem długo, zwołał reprezentantów inflanckich na zjazd do obozu swego pod Rygą, przedstawił im rozpaczliwe ich położenie i zażądał stanowczej decyzyi. Po kilkudniowej naradzie postanowili Inflantczycy poddać się królowi polskiemu; przemawiał za tern arcybiskup, popierał go mistrz Kettler, zgodzili się wreszcie i ryżanie. We wrześniu roku 1561 wysłano w tym celu uroczyste poselstwo do Wilna, a dnia 28 listopada nastąpiło ostateczne przyłączenie ziem inflanckich do Polski. Gotard Kettler, który podobnie jak Albrecht brandenburski habit zrzucił i przyjął wyznanie luterskie, otrzymał tytuł książęcy i, prawem lennem, dla siebie i męzkich następców swoich, Kurlandyę i Semigalię, prawo bicia monety z herbem polskim i litewskim z jednej, a swoim z drugiej strony, godność namiestnika królewskiego i wolne rybołówstwo na rzece Dź winie. Oprócz tego przyrzekł król Inflantczykom wolność wyznania augsburskiego, potwierdził ryżanom i szlachcie ich przywileje, zobowiązał się urzędy obsadzać tylko Inflantczykami i uwolnił księcia i szlachtę od wszelkich ciężarów wojennych. W ten sposób stanęła Polska, dzięki wytrwałej i roztropnej polityce królewskiej, silnie nad Bałtykiem, zamknęła na długie lata Moskwie drogę do morza, otworzyła dla krajów litewskich nowy szlak handlowy i zyskała możność stworzenia własnej potęgi morskiej. Jak znacznym i ważnym był ten nabytek, świadczą zabiegi mocarstw interesowanych w sprawie inflanckiej. Nagle bowiem zjawiają się na dworze polskim konkurenci do królewien Anny i Katarzyny: car Iwan, Magnus i Jan, książę finlandzki, bracia Eryka XIV, a każdy z nich myśli o tern, aby za wiano Inflanty otrzymać. Król, któremu leżało na sercu postanowienie sióstr osieroconych i starzejących się, odrzucił pro-pozycyę Iwana, ale dla dwóch innych kandydatów okazał się względniejszym. Mimo znacznej różnicy wieku, pomiędzy Anną a Magnusem byłoby prawdopodobnie to podwójne małżeństwo przyszło do skutku, gdyby nie intrygi Eryka. Król ten bowiem, obawiając się, aby bracia jego, rodzinnemi związkami z Zygmuntem Augustem połączeni, przeciw niemu się nie zwrócili, skłonił Magnusa do zaniechania małżeństwa, a Janowi, który już do Gdańska pojechał, nakazał surowo natychmiast powracać do Szwecyi. Ale Jan nie dał się odwieść od raz powziętego zamiaru, zadaleko bowiem zaszły jego starania i układy. Książę wypożyczył Zygmuntowi Augustowi 120,000 talarów, za co wziął w zastaw zamki inflanckie Karkus i Helmet, bolało go zresztą niewątpliwie owo obstąpienie brata Magnusa, więc wy

cc

)Q

DAWNE UBIORY I UZBROJENIA. (Wiek XVI.)

lulk" A

fu

es

M.

r;

ri

U:

i'

SsHoi

',}

pi

‘«i

5»

BP

i!

cya ziemi inflanckiej nabierała szczególniejszego znaczenia. W Węgrzech bowiem zaczął Jan Zygmunt po śmierci matki (Izabella umarła w roku 1559) używać tytułu „obranego króla węgierskiego “, a z Polski dochodziły coraz smutniejsze wiadomości o złem pożyciu Zygmunta Augusta z królową Katarzyną. Wobec tego zajął dwór wiedeński nieprzychylne dla Polski stanowisko w sprawie pruskiej, barskiej i inflanckiej i postanowił u granic południowych Rzeczypospolitej wzniecić niepokoje dla króla niewygodne i niebezpieczne.

Jakoś około roku 1558 „przywąkroniP się do Polski Heraklides Bazylikus, mianujący się synem despoty wyspy Samos. Człowiek zręczny, bywały po świecie, polyglotta taki, że i po włosku, i po niemiecku, i po łacinie, i po grecku, i innemi językami rozmówić się umiał, ćwiczony na niemieckich uniwersytetach, szukał on szczęścia po szerokim świecie i nadawał się w sam raz do odegrania roli dla dworu wiedeńskiego pożądanej. Teatrem jego czynów miała być Wołoszczyzna. Sąsiedztwo Wołochów było od czasu zwycięztwa pod Obertynem dość spokojne. Nie ustawały wprawdzie w tym kraju rewolucye i bójki krwawe, hospodarowie strącali się co chwila z tronu, mordowali bez litości nieprzychylnych sobie bojarów, uznawali zwierzchnictwo sułtanów, ale przy tem wszystkiem zawierali przymierza zRzecząpospolitą i pretensyi swoich do Pokucia nie wznawiali. W postępowaniu tem nie było ani śladu szczerości, w Polsce wiedziano dobrze, że kupcy wołoscy jeżdżą do Moskwy, że Czerńcy ze Świętej Góry zbierają tam jałmużnę x) i że po za temi stosunkami

Rysunki Juliusza Kossaka.

Zbroja rycerza chrześcijańskiego. (Rysunek wzięty ze Zwierciadła Reja.)

9 Jabłonowski Aleksander: Sprawy wołoskie za Jagiellonów. Warszawa, 1878. Str. 132.

W"

Nagrobek ks. Dymitra Sanguszki w Jaromierzu.

trwał. Ale za to na dworze polskim powstały nowe trudności: król wahał się, wbrew zwyczajowi jagiellońskiego domu, oddać młodszą siostrę przed starszą. Wtedy królewna Anna sama usunęła z właściwą sobie szlachetnością skrupuły brata i małżeństwo przyszło do skutku w roku 1562. Zaledwie jednak małżonkowie po długiej i uciążliwej podróży przybyli do Finlan-dyi, kiedy Eryk podrażniony owym związkiem brata z Jagiellonami, polecił stanom finlandzkim, aby wypowiedziały posłuszeństwo księciu .Tanowi, wysłał wojsko, obiegł od lądu i morza parę książęcą w Abo, zmusił miasto do poddania się i osadził Katarzynę wraz z mężem w ciasnem więzieniu na zamku grypsholmskim.

Sprawy wołoskie.—Polityka austryacka. —Wojna z Moskwą.—Unia lubelska w roku 1569.—Śmierć Zygmunta Augusta. Jeżeli przyłączenie Infllant do Polski wywołało zazdrość i niezadowolenie państw północnych, to i cesarz Ferdynand I czuł się niemniej dotkniętym polityką królewską w sprawie inflanckiej. Nie miał on wprawdzie słusznego powodu uskarżać się na postępowanie Zygmunta Augusta, gdy sam upadającego zakonu ratować nie mógł, ale że wtedy właśnie rozmaite okoliczności złożyły się na oziębienie stosunków pomiędzy Wiedniem a Polską, więc i owa okupa-

ij

fil

saytó

• IW

iS &&

k«

-A

'v

r,.<

si

"i

is

pi

mm

'irY-u "'.i/    ,f?

*    ■ * rl *    ' >:

mmM ,c ■ '

ysY: "/m

v^aP8p

. ■ **.. ^

jp|

mm

MM

S|>

aa

K ; ■?■

ifir

pif:"'

gf8r^

Roztruchan z XVI w. w kształcie pawia.

(Należał kiedyś do kredensów Zygmunta Augusta. Przechowany w prywatnym zbiorze starożytności polskich w Paryżu.)

:

B

V

7*.

*1

Mh ą

%

i#

m

ii

i

'2

f ,

r"

PI

itfw

fcs

•y

1121^

^SPS^ -xb^K

dSpsKK

»

i

W

& ' "zmmu

7a

V

i

i

/

n

Pii

® •

Ł

IN

.-A

«i

r jf.l!

(S

F

.

*

k ?

r <>

-

U

■r

TM

1

ss s

&

,rs4i

Hfe

iśsM. -. '

lUlJ

■

....:

&

m

:

i

1

>9

i

jderb województwa inflanckiego.

CO

' IG

cc

handlowemi, po za tą żebraniną mniszą, kryje się myśl jakiegoś sojuszu wołosko-moskiewskiego, oczywiście na szkodę Rzeczypospolitej. Nikt się też nie łudził u nas ową pozorną uległością hospodarótv, nikt nie wierzył układem, przyrzeczeniom i przysięgom dygnitarzy wołoskich ¹), ale korzyści wielkie, jakie dawał handel z Wołoszczyzną i wzgląd na Turcyę zalecały

August trzymał się w sprawach wschodnich tradycyo-nalnej polityki ojca, t. j. pragnął utrzymać pokojowe z Turcyą stosunki. Nie była to taktyka ani tak małoduszna, ani tak krótkowidząca, jakby się dziś wydawało, bo w chwili, gdy cały świat chrześciański, nie wyjmując potężnej Hiszpanii, drżał przed groźnym orężem Osmanów, nie mogła Polska, zatrudniona na północy

lik.

i

i.

ę-

fY

/%£Ł

KmI

g

iS;

tj'r. k ■    i

•m

Jan Franciszek Commendoni. (Ze starej ryciny.)

ostrożność i oględność w stosunkach z hospodarami. Zawierano więc z nimi przymierza, słuchano cierpliwie skarg zwykle nieuzasadnionych i kłamstwem podpartych, a tymczasem strzeżono pilnie granic, aby się uchronić od niespodziewanych napadów. Zygmunt

Orzechowsk : Annales (wyd. dobromilskie), p. 143.

i wschodzie, wyzywać lekkomyślnie do walki tak potężnego nieprzyjaciela. A jednak trudno było nie mieszać się zupełnie do spraw wołoskich, kiedy w hospo-darstwie co chwila powtarzały się krwawe rewolucye. Ów Stefan VIII, ostatni z dynastyi Drogoszyców, który z Zygmuntem Augustem zawarł „ wieczne “ przymierze, zraził sobie niesłychanem okrucieństwem bojarów, któ-

to

rzy, uchodząc tłumnie z kraju, w Polsce szukali przytułku. Pociągał ich tu nietylko wzgląd na bezpieczeństwo osobiste, ale i wspólność kultury. Całe prawie ówczesne bojarstwo wołoskie było słowiańskie, używało języka ruskiego, wyznawało obrządek wschodni, cerkiew wołoska zostawała w ścisłym związku z sąsie-

w państwie swojem rządził na wzór Stefana okrutnie, wcale nie po chrześcijańsku. Wynikły z tego nowe rozruchy i wtedy wystąpił Heraklides. Bawiąc w Polsce podczas wyprawy pozwolskiej Zygmunta Augusta, poznał on stosunki, wszedł w ścisłe związki z protestantami i znalazł gorliwego uczestnika swoich zamia-

Sigismundus Augustus Rew.

(Podobizna podpisu Zygmunta Augusta z przywileju, danego w Wilnie 1561 r.)

dnią dyecezyą halicko-lwowską, narodowość rumuńska nie istniała, języka rumuńskiego użyto po raz pierwszy dopiero około roku 1580 w zbiorze kazań, wydanych w siedmiogrodzkim Braszowie (Kronstadt). Wobec takich stosunków, wobec związków handlowych i geograficznego położenia kraju, skłaniała się ludność wołoska od niepamiętnych czasów ku Polsce, osiedlała się tłumnie na podgórzu karpackiem i w czasach ucisku chroniła się pod opiekę pogranicznych starostów polskich. Tak stało się i teraz, a hetman polny, Mikołaj Sieniawski, nie omieszkał z tego skorzystać, wyprawił się na Wołoszczyznę, strącił z tronu Stefana VIII i osadził na hospodarstwie poharnika, Piotra Lepusnano, który w Bakocie na Podolu poddał się wraz ze wszystkimi bojarami pod opiekę i zwierzchnictwo Rzeczypospolitej w r. 1552. Ale Zygmunt August unikając wojny z Turcyą, nie uczynił nic dla utwierdzenia władzy swojej na Wołoszczyznie. Sieniawskiemu kazał z kra-

OJ'i

'S

Całharina Regina Poloniae.

(Podobizna podpisu Katarzyny Austryaczki z listu, pisanego z Radomia d. 1 października 1565 r. do Piotra Myszkowskiego, podkancl. koronnego.)

rów w Olbrachcie Laskim. Ów Olbracht był synem znanego nam już Hieronima, odziedziczył po ojcu znaczne dobra na Węgrzech z zamkiem keszmarskim, pomnożył fortunę posagiem pierwszej żony swojej Węgierki, Katarzyny Seredy, i wstąpił w służbę rakuskiego domu. Ferdynand I, jużto ze względu na „wierne służby“ Hieronima, już to szukając dla swoich planów dynastycznych poparcia w Polsce, przyjął chętnie młodego magnata i przeznaczył go na sekretarza królowej Katarzyny x)- Jakie usługi oddał na tern stanowisku Habsburgom, nie wiemy, ale kiedy potrzeba było wzniecić niepokój na Wołoszczyznie, znalazł się Laski u boku Heraklidesa, dopomógł mu do wypędzenia Le-pusnana i zajął warowny Chocim, jako zastaw za koszta wojenne. Tak rozpoczęły się owe samowolne wyprawy panów polskich, kompromitujące politykę królewską wobec świata i ściągające na Rzeczpospolitą mściwy oręż Osmanów. Za jedną poszły wnet następne. Heraklides nie utrzymał się bowiem długo na tronie. Wbrew radom Laskiego jął on po roku „ciężkie pobory na Wołochy ustanawiać i angarae niemałe na nie wnosić, k’temu kościoły odzierać i na pieniądze się fundować¹⁴. Odstąpił go więc Laski, odstąpili bojarowie wołoscy, zjawił się pretendent nowy, Stefan Tom-źa, który Heraklida obiegł w Soczawie. Na pomoc uciśnionemu pospieszył skłonny „do wszelkiego koza-kowania⁴⁴ kniaź Dymitr Wiśniowiecki i Laski. Dymitr nie czekając Laskiego, każe się sam obrać hospodarem,

Powolna szluga y szyoszłra Ysabclla.

(Podobizna podpisu Izabelli z listu, pisanego ze Lwowa dnia 15 maja 1556 r. do Zygmunta Augusta.)

Yalentimis Herborth Epfiscopjus premislien. manu sna.

(Podobizna podpisu Walentego Herburta z nadania, wydanego w Głębokiej 1566 r.)

jów hospodarskich ustąpić i zadowolnił się tylko odnowieniem wiecznego przymierza z wojewodą. Ten, wierny swojej polityce, utrzymywał wprawdzie z sąsiednią Rusią jak najlepsze stosunki, we Lwowie wystawił własnym niemal sumptem cerkiew, „wołoską⁴⁴ zwaną, posłał biskupa mołdawskiego, aby ją poświęcił, ale ale pobity przez Tomżę i wzięty do niewoli, ginie okropną śmiercią w Konstantynopolu, jeńcy polscy, to-

J) Sokołowski August: Olbracht Łaski (Przegląd polski z roku 1882), Krauschar Aleks.: Olbracht Łaski, wojewoda sieradzki, II tomy. Warszawa i Kraków, 1882.

m*

nm

m i

v i? :j - • |

:■/ *PĄ.

?§

Es

f*

§1$

i’-. >■

■Bp

Kwitli

iliii

■S;

Hk ■

RS fSk*

I V%:&3 J||§ ' k#

‘ ' /

»i»L

Kjyj-

I

•i'    ,V:f:

r’? Ęm

ii

ii

§p

pl.’

H8

»•

*&>£%■*£

* '-JŻ? ,

;<-• V ,

f!

t\:± a

iii

Pr

L, %

Bm±

te

Hr

\ .........

lH ,■ v    . ■. *

i^mrzh.

mi Z :

i⁵ $

rł

IR kfl -

g;

,■

h'.~d

jT .

f M

Mii

- ? «_.    *i

iiŁii

SL |

ii?

:«

11

4i

[■ r

'.i.. »;

•akii::;

Zygmunt August.

(Ze starego portretu.)

ni

- 'n';

'nSJlWl

vV

;::r ■

Ki

A'

r,

Si

|\S

Wa

łh

ęm

V⁵

Mm

ym

mrm

XI

rj

S'\

ilE

fil

(h.

<1,

#j

lwi

wfd

C?

mm

mm

SA

—4®l

r,

i-

Sg)

m

-jAv

sss

i r/i # "W u rt •ff/i/ruHrfrni

VM7fflffl7T]7nriVffl77WI?7Tfn7r]fn7r/fniłMI1Mffl0flffTffl!l

SIG ISMVNDVS <^TV G VSTV S DEI

gratia Rex 'Polonia, magnus Dioc Lituanlce, Rujlice 9 Prufiice ₃ Mafouuz ₃ Samogitice &c.

Zygmunt August.

Facsimile współczesnego drzeworytu. (Ze zbiorów Matiasa Bersona.)

jS*

\\

Ci

r?

*•

PT'

fe.

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wie'i XVI.)

w*⁵

'iMit

ro .

Ml

aa

ATT

SA

31

wy

t'

lv.

Król i dwór.

Rysunki Jana Matejki.

warzysze jego niedoli, wracają z obciętemi uszami i nosami do obozu Laskiego, Heraldidesa morduje Tomża własną ręką i obejmuje rządy nad Wołoszczyzną, jako Stefan IX. Panowanie jego nie trwało także długo; z pomocą turecką wrócił Aleksander IV (Lepusnano). Tomża ratował się ucieczką do Węgier, ale w drodze pojmany przez Jazłowieckiego, dał gardło we Lwowie, ścięty z rozkazu Zygmunta Augusta.

Królowi przychodziło to „kozakowanieu magnatów polskich bardzo nie w porę. Zajęty sprawą inflancką, przewidujący wojnę moskiewską i szwedzką, obawia! on się więcej niż kiedykolwiek zatargów z Turcyą. Oburzył się więc mocno i na protestantów i na intrygi rakuskie i tę niechęć swoją dotkliwie dał uczuć królowej Katarzynie. Osadzona niebawem w Radomiu, opuszczona od męża, padła ona ofiarą polityki swego domu i swojej własnej. Wśród takich stosunków gotowano się do przyszłego sejmu. W lecie roku 1560 przybył do Krakowa nowy nuncyusz Berard, biskup kameryński, który miał skłonić króla do obesłania soboru trydenckiego, do przywrócenia jurysdykcyi biskupiej o herezyę, a nadto rozpatrzeć sprawę Uchańskiego. Opatrzony instrukcyą szczegółową i zalecającą łagodne postępowanie, zoryentował on się szybko w stosunkach miejscowych i wolny od wszelkich uprzedzeń, obrał drogę zupełnie inną, niż Lippomano. Zasięgnął przedewszystkiem rady doświadczonych senatorów, Osieckiego, Jordana Spytka, badał ostrożnie usposobienie króla i wkrótce po przybyciu swojem do Polski pisał do Rzymu, że Zygmunt nigdy heretykiem się nie głosi i że innowiercy polscy mniej od niemieckich zacięci, ustępują łatwo wobec dowodów trafiających do przekonania ¹). W sprawie Uchańskiego był także innego zdania. Spostrzegłszy, że prałat ten wolno-myślny w rzeczach wiary, zażywa wielkiej popularności w kraju tak pomiędzy katolikami jak i innowiercami i że biskupi uważają go za kolegę swego mimo pozwu, jaki mu z Rzymu posłano, mniemał, że należy się-wstrzymać od wszelkich kroków gwałtownych i starać się raczej o pozyskanie wpływowego biskupa. Lago-

*) Relacye nuncjuszów I, SS.

dna ta i rozumna polityka zjednała nuncyuszowi odra-zu umysły i zgotowała jak najlepsze przyjęcie na dworze królewskim w Wilnie. Przybywał on tam nadto w chwili, gdy Zygmunt August oburzony za wyprawę Heraklidesa na protestantów, względniejszym okazywał się dla katolików, jakkolwiek nie mógł jeszcze wyzwolić się z pod wpływów Radziwiłła Czarnego, gorącego orędownika heretyków. Okoliczności te ułatwiłv nuncyuszowi działanie. Sam Uchański zgłosił się do niego z prośbą o przeprowadzenie procesu i nietylko uzyskał rozgrzeszenie, ale nawet poparcie silne i pro-tekcyę legata w Rzymie. Z Litwy pospieszył Berard na synod, zwołany przez Przerębskiego do Warszawy w roku 1561, gdzie niewątpliwie pod jego pojednawczym wpływem zapadł cały szereg uchwał rozumnych i prowadzących rzeczywiście do celu. Upomniano więc surowo biskupów, ażeby dochodów swoich używali nie na zakupywanie majątków dla swoich krewnych, lecz na wspieranie uczniów ubogich i inne miłosierne uczynki, ustanowiono komisyę, która miała badać i spisywać nadużycia, jakie się wkradły do kościoła; polecono biskupom, aby dawali stypendya uczniom zdolnym, ograniczono dowolność w rzucaniu interdyktów i uchwalono po raz piąty z kolei reformę akademii krakowskiej ¹);

aby zaś króla pozyskać i Rzeczpospolitą w potrzebie ratować, zgodzono się na kontrybucyę po 24 grosze od grzywny srebrnej dochodu, co miało uczynić 60,000 talarów. Nie przychylił się natomiast synod do projektu Przerębskiego, aby sprowadzić Jezuitów do Polski, sądził bowiem, że i w kraju znajdą się ludzie zdolni do kierowania edukacyą młodzieży, byle tylko lepiej ich wynagradzano ¹). Na sobór trydencki postanowiono wysłać Uchańskiego i Walentego Herburta, biskupa przemyskiego, gdy jednak Przerębski w styczniu roku 1562 umarł, a król Uchańskiego prymasem mianował, skończyło się na tem, że do Trydentu pojechał ostatecznie Herburt i opat sulejowski Stanisław Falęc-ki. I rzeczywiście, jeżeli kiedy, to teraz była obecność Uchańskiego w kraju potrzebna ze względu na sejm, którego szlachta mianowicie niecierpliwie oczekiwała i na którym duchowieństwo postanowiło upomnieć się o przywrócenie jurysdykcyi i o wydalenie cudzoziemskich herezyarchów z Polski. Ale królowi, zajętemu sprawą inflancką, nie spieszyło się ze zwołaniem sejmu, dopiero narzekania powszechne szlachty i ostre uchwały sejmiku proszowickiego skłoniły go do powrotu do Korony. Sejm zebrał się dnia 29 listopada 1562 roku w Piotrkowie wśród odmiennych zupełnie warunków.

¹) Ulanowski: Materyały i t. d., str. 132,

J) Zakrzewski: Powstanie i wzrost reformacyi, str. 145.

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

Ar

Hi

>■ ł,

mm

U,

mtfm

f&sfes/y

Ił-

u,

'/I

W/

Wit'/

'\V

W,

AJ

Ma

Hi

V/-

ij

...

.M

y//c

ifi.

W'

TL

\\

'Z

fy

llf

1®/'

■I

Yż

SM

>1

Ja/

mmMś I

■Ui

i //

ty

Th

i-

:!

•j

Ducho wieństwo.

Rysunki Jana Matejki.

■» -igi

.UjU

53

»;

Ig

tf;U

mm

Ł,ł *1

■

■:

mm

ist

Mj

St° *

•.

- vjj

wiis

% "

4H

SI

■:y

•4

Si

->

sB ‘ ;

, .-\

14. j

W

W?"

«pf % i

pjń

- v łtv: '

UJP

Jan Frzerębski,

arcybiskup gnieźnieński od 1559 r. Umarł 1562 r., pochowany w Łowiczu.

co

Ci

ce, aby dzierżący beneficyum kościelne w miejscu miał swoją rezydencyę, natrafiły na znaczny opór pomiędzy

tów, jakich podówczas kur}'a posiadała. Byłto .Tan ce jednej osobie posiadać kilka beneficyów i nakazują-Franciszek Commendoni, biskup Zakyntu; polecono mu przeprowadzić w Polsce przyjęcie ustaw soboru trydenckiego, który miał się ku schyłkowi i w grudniu duchowieństwem polskiem, a sprawa małżeństwa kró-

\SĆm

Ml

pip

wm

■d

gffP .JM

Ma

'{w

mm

o?

Stanisław Hozyusz. Urodzony 1504 roku, umarł 1570 roku. (Ze sztychu Jana Klausa.)

roku 1563 posiedzenia swoje ukończył i przeszkodzie rozwodowi zamierzonemu króla z Katarzyną. Obie sprawy, trudne i doniosłe, wymagały wiele sprytu i ostrożności. Przepisy soboru trydenckiego, zabraniają-lewskiego dala powód do bardzo przykrych negocyacyj i cierpkich wyrzutów ze stron obu.

Już podczas sejmu piotrkowskiego przybyli posłowie króla węgierskiego Maksymiliana z prośbą, aby

*r •

liii

UHL

w:

HH'1

li

W;

/J-

FU

=p

—O

t-’

'■'r

ii

[1

//

ii

ii;

III

4-

fi

OT

Y'A

:-i

. j ^

■ip

V¹?'

nr

II

mm

SJfĄj

17

i!

jj/Ę/k

iii

HS

s * **

■g9

•lii!:

>1

ii

iU

;!

ik

1|

■y

■:

j'- ’

i* 'jń

S&

yr/'^gF|

fi|i

|1P| M r-f

|i

Pil

Si

"v-

,U

k.o.

i£

-V

:'s

5^

yt

Hiiit

fm

!:

p\

•W.

!V :

Mii',

Mi

il

i!

(\Sj

Sr

Ul

•!

•||

r\

Jfil

't

' tyi

?■

p

Ili

3

•••• -

Ki

rj

■d

ym

\ I;

Pjili

If

f/i

11

■*%

i\M

;<■

£iS

mm

V.\

fJ

K>

S3

v\

rai

11

mi ii

ki

Szarfy

iymuj

II]

rS

ssysy;

S-Si^

Dar królewski.

Z obrazu prof. Wł. Łuszczkicwicza.

&r

(Ofiarowanie kurka srebrnego bractwu strzeleckiemu w Krakowie w 1565 r.)

źv

368

Zygmunt wyjawił im powody swego zobojętnienia dla królowej. Król wysłał do Wiednia natychmiast Stanisława Wolskiego, kasztelana rawskiego i referendarza Czarnkowskiego z oświadczeniem, że do rozwodu skłania go skrupuł sumienia, że z siostrą żony pierwszej się ożenił i nieprzezwyciężony wstręt do Katarzyny. Maksymilian odpowiedział morałami i twierdzeniem, że ścić do rozwouu z Katarzyną i przygotować sobie drogę do korony polskiej, to było n aj ważni ejszem dla Maksymiliana zadaniem i tego chwycił się oburącz. Utworzenie stronnictwa rakuskiego w Polsce wydawało się rzeczą dość łatwą. Gotowi byli do tego duchowni, przestraszeni wzrostem reformacyi, znachodzili się przychylni i pomiędzy senatorami świeckimi. Filip

g£

ii

lii'

:ł

|!

ii

<ii

(i

Li

■■:

'ML

>V'.'

vV

;ś|

''li-

Kurek srebrny bractwa strzeleckiego w Krakowie. (Ofiarowany przez Zygmunta Augusta w 1565 r.)

z wolą Bożą pogodzić się trzeba. Tymczasem umarł w roku 1564 Ferdynand I, na tron wstąpił tenże Maksymilian II, a równocześnie poseł austryacki w Polsce, Logus, doniósł dworowi swemu o cierpieniach Zygmunta Augusta, który rzeczywiście na zdrowiu widocznie podupadł. Na pierwszym planie stawała przeto teraz kwestya następstwa po bezdzietnym królu. Nie dopu-

Padniewski posłał w tej materyi memoryał cesarzowi Ferdynandowi I, Marcin Zborowski ofiarował swoje usługi Maksymilianowi przez prezesa kamery szlązkiej, Olbracht Laski, niebawem wojewoda sieradzki, chełpił się, że „z młodości lat swoich czterem cesarzom Ich-mościom chrześcijańskim“ wiernie służył. To dodawTało otuchy i to skłoniło Maksymiliana, że już w roku 1564

polecił Kurzbachowi, aby sie starał o stronników, a następnie nie ufając jego zręczności, posłał do Polski Andrzeja Dudycza, biskupa z Pięciu Kościołów, zręcznego dyplomatę i humanistę niepospolicie wykształconego. Dudycz, jakkolwiek w rzeczach wiary do dalekich ustępstw skłonny, umiał sobie jednak pozyskać i Com-mendoniego i Hozyusza, a z drugiej strony nie zaniedbał stosunków z innowiercami i przez .Jakóba Ostro-roga burzył protestantów przeciw królowi, aby tylko do rozwodu nie dopuścić. Zachodziła obawa, że w razie śmierci Zygmunta sięgnie po koronę polską młody Zapolya, heretykom oddany, byli tacy, co myśleli jednak, gdy wzrosła niepomiernie potęga Moskwy, a uroszczenia jej coraz to szersze przybierały rozmiary, stawała się unia koniecznością, niezbędnym warunkiem utrzymania samodzielności i politycznego bytu Rzeczypospolitej. Zygmunt August pojmował to lepiej niż jego przodkowie, pojmowali to i Polacy, ale możnowładztwo litewskie i pruskie, zazdrosne o swoje przywileje, drżące z obawy przed masą szlachecką, która pragnęła gorąco zrównania się z ziemiaństwem pol-skiem, stawiało największe trudności zamiarom królewskim. Obawiali się mianowicie litewscy panowie, że w razie ścisłego połączenia z Koroną, żywioł polski

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

mi

m-fi

'i

<mr

iń

rrjN

f/A

\Jr j

*5!

immm

mit

m /jflc

r,

"m

i®

lip

UPi

MMii

'k/.

mą

'w

fil .w@m

Bi

j>

II

₍fmf% %[(§ *

($

Ti

'/r

II

iii

?!

U' 1

ffś

km

Mli

W-S

u.

pilili:

Rysunki Jana Matejki.

Magnaci.

o Iwanie Groźnym, w jednym i drugim wypadku była ówczesna Polska dla katolicyzmu stracona, interes kościoła schodził się więc tu z interesem rakuskiego domu, Commendoni stawał się najgorliwszym orędownikiem polityki austryackiej. Położenie to nie było tajemnicą ■dla króla. Straciwszy nadzieję uzyskania potomstwa, chwytał on się jeszcze myśli rozwodu, ale wobec wielkich trudności, jakie zamiar ten napotykał, pragnął Rzeczpospolitą ubezpieczyć, spuściznę Jagiellonów przekazać narodowi zlaną w jeden organizm polityczny. Celem jego życia stała się więc unia, zjednoczenie całego dorobku jagiellońskiej dynastyi z piastowską Polską, przodującą Słowiańszczyznie zachodniej pod względem cywilizacyi. Dążyli do tego i jego poprzednicy, rozwijając zwolna lecz wytrwale wielką ideę dziejową zespolenia pokrewnych narodów. W chwili obecnej

ruchliwy i bardziej przedsiębiorczy zaleje prowincye wschodnie i w spółce z drobną szlachtą litewsko-ruską, poddaną dotąd magnatom, położy koniec owym na poły jeszcze feudealnym stosunkom, jakie w dziedzicznem państwie Jagiellonów panowały. Z podobnego punktu widzenia zapatrywali się na unię także i Prusacy i dlatego na ostatnim sejmie piotrkowskim, gdzie dokonano unii księztwa oświęcimskiego i Zatorskiego z Koroną, zaprotestowali posłowie pruscy przeciw rozciągnięciu egzekucyi na dawne posiadłości zakonu niemieckiego.

Wśród tego nadeszła wiadomość, że Rosyanie zdobyli Połock, że Eryk szwedzki zawarł z Iwanem zawieszenie broni i gotuje się do wojny z Polską. Opozycya litewska przestraszona tern, spuściła znacznie z tonu, król zapowiedział sejm dla unii z Litwą i zawarł przeciw Szwedom zaczepno-odporne przymierze z Duńczy-

kami. Na sejm warszawski, który zebrawszy się w listopadzie roku 1563, trwał do kwietnia roku 1564, przybyli posłowie litewscy. Obrady rozpoczęto od re-wizyi dalszej listów w celu ukończenia egzekucyi. Pomimo zabiegów i intryg senatorów, którzy chcieli egze-kueyę odłożyć, a najpierw radzić o unii, zwyciężył król, rewizya utrzymała się, ale wobec ogromu pracy, musiano powierzyć wykonanie osobnej komisyi, złożonej z posłów i senatorów. Nareszcie stanęła na porządku dziennym unia; Radziwiłł Czarny, największy jej przeciwnik, odczytał w imieniu poselstwa litewskiego projekt bardzo luźnego połączenia obu krajów. Polacy trzymali się postanowień unii horodelskiej i aleksandrowskiej i żądali wcielenia Litwy; przyszło do ostrych kiem do obrony kraju. Umiarkowane to żądanie natrafiło na opozycyę biskupów; oświadczyli oni, że są gotowi do udzielania znacznego wsparcia pod warunkiem jednak zniesienia przeszłorocznej konstytucyi o sądach duchownych. Wszelkie przedstawienia i perswazye nie pomogły, król więc wydał uniwersał poborowy, nakładający podatek 20 groszy z łanu, z czego 10 groszy przypadło na dziesięciny.

W takich stosunkach nie można było myśleć o zniesieniu konstytucyi piotrkowskiej; usilnym jednak zabiegom Commendoniego i Hozyusza powiodło się wyjednać u króla objaśnienie ustawy owej w tym duchu, że odwołanie się do statutu jedleńskiego nie narusza w niczem wolności i praw duchowieństwa. Nun-

tesaijS

mi

1. "

Ba

ta

f VARS agia.

-- —.

fi

jLf

im

w

ii

‘.i*

N'

ii

iii

Widok Warszawy z XVI w.

przymówek z jednej i drugiej strony, król chcąc ułatwić sprawę, zrzekł się dziedzictwa Litwy. Krok ten, niepolityczny zresztą, przyjęty z zapałem przez Polaków, dał powód Litwinom do zerwania układów, skończyło się na ułożeniu recesu, który miał być podstawą dalszych traktatów; powiodło się natomiast skłonić Prusaków do przyjęcia egzekucyi. Pozostały jeszcze sprawy religijne. Przy ogólnej rewizyi listów zażądano od duchowieństwa, aby swoje przywileje przedłożyło. Po pewnem wahaniu się, pod naciskiem Commendo-niego, uczynili to biskupi, ale z przedłożonych dokumentów pokazało się, że duchowieństwo nie było zupełnie uwolnione od służby wojskowej. Wtedy sejm nie chcąc stawiać rzeczy na ostrzu miecza, zgodził się, aby duchowni osobiście wolni byli od pospolitego ruszenia, aby jednak za to przyczyniali się stałym dat-cyusz wyjechał z Warszawy mało zbudowany; widział, że duchowieństwo przedewszystkiem troszczy się o swoje dochody, że skłonne jest zawsze jeszcze do zwołania soboru narodowego i że obok tego herezya szerzy się gwałtownie. Ze wszystkich stron zbiegali się do Polski najznamienitsi przywódcy sekt innowierczych, co chwila odbywały się synody protestanckie, w celu zjednoczenia i zorganizowania wyznań rozmaitych; staraniem Radziwiłła Czarnego wychodził akatolicki przekład biblii, szkoły protestanckie roiły się od młodzieży, aryanizm zyskiwał coraz to liczniejszych zwolenników. Naradziwszy się przeto z Hozyuszem, u którego przez kilka miesięcy przebywTał, i zwiedziwszy po drodze kapitułę płocką i włocławską, podążył na sejm do Parczewa, gdzie mu się powiodło nakłonić króla do przyjęcia ustaw soboru trydenckiego roku

1564 i do wydania edyktu, wydalającego z kraju i Augusta, że sam tę interpelację wywołał. .Takoż król wszystkich cudzoziemców, szerzących zasady przeciwne nauce kościoła katolickiego. Surowe to rozporządzenie, rugujące z Polski tylu zawołanych i głośnych herezyarchów, poruszyło wielce innowierców, szczególniej w Wielkopolsce, gdzie generalny starosta tamtejszy, Kościelecki, gorliwy katolik, zaczął edykt królewski stosować do braci czeskich. Protestanci zwrócili się więc do króla z przedstawieniami, a Zygmunt August dał im zapewnienie, że edykt parczewski dotyczy

wyraził wdzięczność swoją senatowi, że podług życzenia posłów postąpił i dnia 30 stycznia przedstawił powody, dla których z królową żyć nie może. Commen-doni nie chcąc dopuścić do rozwodu, użył całej swojej wymowy, aby króla od zamiaru tego odwieść. Na dwukrotnej audyencyi, 30 stycznia i 4 marca, przemawiał on do sumienia królewskiego, wystawiał mu niebezpieczeństwa polityczne, jakieby z rozwodu wyniknąć mogły. Zygmunt poruszony wywodami legata oświad-

mm

•w

w.

■M

:,k

Ji

11

ii.

*T

iiiJi

jl

a#.

i'

Pi

apiliiŁ

! v *v-

ant:

ni

sufii

*

mm

ii.

ii

Wskźik

■:'vj

fe

ni

r.y :

Wm

raj

ii

mt

Bk-

J.

i}

l!

ii'!

i'?

ii

Iki;; I

ii

ii:

•tli

.V

,'iO

ig

*

:■

jfrj

i]

Vy

0 '/J

85-

Jf-

•/

—.^=3 . ”    -

~!CS5:.v=:

ćr - - v

«~0

o=_

'rV-r----

ffOŻi.fcou.'

Rysunek Abramowicza.

Zygmunt August nadaje herb Dęboroga.

tylko aryanów. Ale na sejmie roku 1565 wszczęła się burza przeciw duchowieństwu. Większość izby poselskiej stanowili, tak jak zwykle w tych czasach protestanci, marszałkiem został innowierca, Mikołaj Siennicki. Wystąpiono z prośbą do króla, aby zwołał synod narodowy. Król odpowiedział, że chce żyć i umierać katolikiem, a sędzią w sprawach religijnych nie będzie. Odpowiedź ta nie zadowolniła ani katolików ani protestantów, katolicy ze swej strony zaczęli się uskarżać na poniewieranie kościoła i duchowieństwa, powstały swary niemałe, gdy nagle posłowie protestanccy wnieśli sprawę pożycia króla z żoną ku wielkiemu przerażeniu nuncyusza, który podejrzewał Zygmunta

Dzieje Poiski. Tom III.

czył w końcu, że myśl rozwodu wyszła od kilku senatorów, nie od niego, i że w razie gdyby rozwód był niepodobnym, żyć z królową nie będzie.

Kiedy ta drażliwa scena rozgrywała się w gabinecie królewskim, w sejmie wrzała walka przeciw duchowieństwu o dziesięciny i o wykonanie konstytucyi piotrkowskiej. W jednej i drugiej kwestyi ponieśli wprawdzie porażkę biskupi, ale to pewna, że stronnictwo katolickie, dzięki zabiegom Commendoniego, zaczęło śmielej występować i gotować się do walki z protestantami. Hozyusz sprowadził w roku 1565 .Jezuitów do Brunsbergi, Noskowski, biskup płocki, postanowił osadzić ich w Pułtusku, Konarski w Poznaniu, sam król

v

MS

rr\

r/f-⁴

fi/

r

H

('A

4 3

\jr

&

U

»/'

W

SfcT

// /# v

11 / 4

i

"fi

i

i

.1?,

la

[J..

I

,

i

;

/

r/

ś£

l

i

EM ,i

Pr

4s

4t

f

v.

1

i

ii

2

\

%

i.

)

J

%

lu

m

*'N%% &

A

•>

Ł-S

h*

DAWNE UBIORY POLSKIE (Wiek XVI.)

'I

j

h

•» ail

/ÓS

E

«»

,V

fia

fef.

\'

i!

i

n r |ip!l ' I]

/f tjf ^ łJ

£

i

*

.

i i

ii

* y

gkw

>v

{[

? V

tói#i

Pi

I

5»»*>

i

i

•>;

*>

|:

8E

im

?J

t-t'

|/S

i

’k| SY,,

I

W,

-' \\\

//

Ui

I Pl

ii

</

'?

i

\u

W:.

-.

•i

if

m

m

Lt

igsirfia

r--A

l V

4

i

ź

■N

1^

Wr

t r.

J

3%^

i

\

t

JTv

H i W

W!

i

/fi

l

'

V

Szlachta.

\ 1

///

4

W:

m

ś %

1

1

\

w

i

! B/

it

§f f ff

*' I w

/

/

R

1

ii

U

■

;L-

C*

<s

V*

!kX *

W

i

N

5?

il

Sv

Tm

,68^

*3

L»i3

m

<e-

■s

2E

V

• o

SP5

-22

©

rsnr

$s

o o

S

§«

W

~L

Y

77

fi f '

PS

'Wh

W

fi

PSU

'*>s*

•t

N

/

Rycerstwo.

nic litewskich próbowali szczęścia w Inflantach, gdzie powstało niezadowolenie z namiestniczych rządów Kettlera. Ale i ztąd musiał Iwan z niczem powrócić, a Inflantczycy zawarli w r. 1566 unię z Litwą i otrzymali na namiestnika Jana Chodkiewicza. Wtedy Iwan porozumiał się z Erykiem, odstąpił mu Estonię i.zażą- * dał wydania Katarzyny Jagiellonki. Już posłowie moskiewscy byli w drodze, aby nieszczęśliwą księżnę przewieźć na dwór tyrana, gdy w Szwecyi wybuchła rewolucya. Eryka wtrącono do więzienia, a na tronie szwedzkim',zasiadł Jan, książę finlandzki, i Katarzyna.. W Moskwie tymczasem coraz sroższe okrucieństwa cara wywołały wielkie niezadowolenie. Kto mógł, unosił życie i mienie do sąsiedniej Polski, uciekł tam kniaź Kurbski, Dymitr Wiśniowiecki, który przed wyprawą, mołdawską służył jakiś czas Moskwie, powstawały spiski na życie Iwana. Zdawało się, że w takich stosunkach łatwo będzie Moskwę opanować. Wyprawił się rzeczywiście Zygmunt August z wielkiem wojskiem pod Radoszkowice, ale zamiast iść wstępnym bojem, czekał na skutek owego ruchu moskiewskiego. Iwan jednak zgniótł malkontentów, spiskowców ukarał i cala wyprawa królewska skończyła się na zdobyciu Uły i Iz-borska w Inflantach. Mimoto bwan, przerażony napadem Tatarów, którzy Moskwę spalili, zniechęcony niepowodzeniami, jakich doznawał, a przytem mając nadzieję pozyskania korony polskiej w razie śmierci Zygmunta, zaczął szczerze starać się o pokój i zawarł w końcu z Polską zawieszenie broni w roku 1571.

Klejnot z XVI wieku.

(Ze zbiorów Jerzego Lubomirskiego w Krakowie.)

■ '•

m?'

VI

nawet chciał ich osiedlić w Wilnie. Zaniosło się tak na reakcyę katolicką, której nie zdołały już przeszkodzić synody różnowiercze i t. zw. zgoda sandomierska na zjeździe braci czeskich, lutrów i kalwinów w Sandomierzu dokonana w roku 1570. Sroższego ciosu niż duchowieństwo, doznały na tym sejmie miasta. Rozciągając egzekucyę także do spraw miejskich, wydano cały szereg konstytucyj, rujnujących właściwie dobrobyt i handel miejski. Zabroniono mianowicie kupcom krajowym wywozić towary zagranicę, a obcym otworzono drogi w głąb kraju i pozwolono na wywóz towarów tak, jak szlachcie na wywóz płodów surowych. Ta przewrotna polityka ekonomiczna, obmyślona jakoby na zniszczenie kupiectwa polskiego i oddająca cały handel wywozowy w ręce szlachty i cudzoziemców, stała się przyczyną zupełnego miast naszych upadku; reszty dokonali starostowie, którym sejm z roku 1565 oddał jurysdykcyę nad miastami. Wśród tych zawikłań i sporów toczyła się bezustannie prawie wojna z Moskwą. Zdobywszy Połock zaczęły wojska moskiewskie wyprawy swoje w głąb Litwy i Infiant, prawda że bez powodzenia. Mikołaj Radziwiłł Rudy pobił ich pod Ułą w roku 1564, R.oman Sanguszko, hetman polny litewski pod Czaśnikami w roku 1567. Odparci tak od gra-

4t ■

l4v'. . M

■A

€W

2!

bel

mm*'

vJm

;r mama

ty

urn-

ii

W'

mm

1 ii1'

l :S'

SSL

Pi'’**,

Wf*y

Pomnik na pamiątkę Unii lubelskiej w Lublinie,

ii

i'-!;;

fil

:_-.I

,

i.;

filfifik

hbiimi

P®f|!lf;;M

I

j)

siin®

lis

as

I

ii,¹

im

I

"'.C"

_

{

“r

i

;

fcfcia

13iH§yj4it~

1

fi

V ■

gm

CC

: ■

i(

figa

1

m

cl

M

ii

HSliMi

Sj

'■

isiip^

filii

.

aasHB

I

_ L""j!

sil

iy

i

as

1

K

I

k

JjE'

lf; .A**?

Sfe

•'-

■pMP

’

■

'

jjjjflj

. N

i-⁻

.

cj -80,

*

■ :

c:

S.vS

k

f

!4«

,

Ł

i

P

c

C;

j

i *;

/»

••->

■

r

■

,.v:

« fi

SPPI

rj

•.

/^j/tfy/C^

ifci . •

C'

•'

i-

i

SaWfcMBa I "''«%-■

>

-> -

V'

;<a

\\

\ i

Vj

- ■

£.

: -,

r=>

■ i

j', )a I oą

ipji ■/

!

ifiv

; fk

;

• ST 4

1

1

I -

mm

mmM

ii'mBm&

ril'! !

1

lliff

v.

;‘. ,v

\M\

HMfll

111 mm

■ talii

i'

X

I

i

1

. iSwS

■HHI

;

'U

m

1

Jv>

-' ;■%

i

i,i f

i

■■:

.

aO'X

■

i

i*

■

'

£

f,

i¹;

■ >

Bglfi2|g

!f I, Xi-\ V

c"

pc-i pfisPPŁ

LSC>4::- - ij

i - 'kć tCT

¹ ‘ riflf

^>a

■fi tarł

xj3

^ lar H

fi=k>

i₃:.

-lyiiiptffii ■ ■

fm

pi

iftt

:

ffi

;;

i

g|    |fir aMife

j

u

•;

:

&W£mL !$S

lUBa

Swi

fi

^W3k

.

!E

w,

jmi

¥(M

m

SI

w

;

M

SE

f

'    '    , -r fi

m

H|i

Mna

A

c ,r

>

!s")

:

a®

■1JLS

i

m

Fjm

[sux

B

iii

• C v.

■:

fv.

i

«*

M-*®

WmW?^

^j®K£

.ćJ

■^Vró!ńH

I

a\'

i

fe

liii

[tej

mm

■

ii;

«/

w

i; ■

, A

m

«

,

III

■i

ii

n

\

iH

I,

i

W

yiij

fi/f

^\1

f,;J

'

:\ksa

;

w

fi ^

■

li rffr ⁽L,6U-/.

I

5£

’:, j

■

m

ii

\;

i

^ A\\wmSISlvN ' Nli

m

V

>

fi i

Cfil

L

■

:!!.

i

f®

-i

i

w;

lii

wy*

C--

CKi

■

fm

[..

ifll

i

I

i

1

iii

;tei

• \ '•<

Sk

i

fi

s

h

i

■i,;

5

acficfii

i ^ '

i ■    •fif/fjś

i

,

,

/fi

IB

ŚSf2

j®

SI

WĘSi%

SM:

1 ,J, r>. iC ę^v

. s\» ^ milp

-1

is

fi)

iTi

'' *■** A

-cc

JL

n

83

■WB

WmL

■ a

■

^t%fi

:fi'X"

\

Mi/l m

%

Mąi

!/,I

WnM 'im

/i

jr

v,fmM

ę)v-'./

■ y.

li»

W

F|g

P Ą

Ć

■

i

i >

fh

i

A-

C.

Wlmkt

t?

‘

w.i

-

s

IS

i*,*

WĘm''*&d

IKS

mm

K

C;

f

?t

:. im ;■

11

i

NS

fe

y

M

v1

; ^

r

5%

wx0mM

.

f«R

■

m 4

iSSJi

m

i #

■cl

155

i J.

.

--_• ' ' •

, -v

Ł. mm

i

, VfVf

i

v#

i.

m

i

|ra

ssawy

.:S$m

Im łw

li

|

i®

'T

|H|»r|

v^ii

'V

Pfi

fil®

*

II

, -:

:•■;. : ;

.''j

\

?S-,

r:;

kit 3

V

p@5

p

. •

vf.

■

*■?

.1

wsm^

fi

■f'

fi"

v-Sj

Ri>

Jmi

rai

, iJKS

w

\.i

■;

toŁm

li Y™

.

fi:

^c^słT

■ii

r\^ll⁽lll

Ł»iM^

My

1.5-^

//

j

' ,

m

Yf'*g

fili;

X V, ■

v

Ih

m

c ;

H

-;■

- -_

V'C

p

wmmmmm^

Unia Lubelska w 1569 roku.

r

m

5*8

m

V

43

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

r

-w

&-_

1

■'. nr

>■

KI

[9

£

mm

■*tzri?*3

41

fiUa

W

n

»l

w

&v3i m

iaj.

3

AWŁk?

?

\v

m

((

■

r

s*

m

jm

4 fi

Puli

?

la*

Zr Pt

SU V5> il^L^ir */

' /

i

te

V

n.

5W

|/J

mm

4

1

3

Tl

j

f

&

.NN

c

m.

sł

71

i h

I

!■!

f n?

vr

i

!

a^3

i

ii

n

t

J

4

141

t

:

'j

^ Z

l

[Afc /

L

S-

H

Mf

\

I

'■

J

V

A

w

.^4*3

s

'“'W

14

/■

;

'

IHI

J

I

hm

Ą

# \

Tl

X/VV

14/

%

#

n HIP

1

m.

mtw

Mieszczanie.

f/

fk

m

V

i,

V

V

W4_ U

PT

<;

mi

ąf

//i

Hi

6V~a

x\

»/.

£

i

%

H

•Y^

'5

W0SbŚ$* i

>o

®j

2T1^

ass

■ <❖■-

U

N

^⁵"'NNSi^

m

A

r^>

mm

s

sm

m

m

§2^F??rr7r

//( ^4

|-'Si5ŚsiS§w>??

ES

^5^

?*..

r

4

At

k

&

« >

r,

Ś5^>

73

$

7^

4

Cechy i bractwa.

ig

Mi

///

fi"p

Uh

Kufel szklanny Zygmunta Augusta.

(Malowanie na szkle, wypalone w ogniu, wyobraża Orła polskiego z cyfrą królewskę związaną S. A.)

Znajduje się w prywatnym zbierze w Paryżu.

Ęyło to już po unii, której król poświęcił wszystkie siły potężnego swego ducha. Zwrot ku szlachcie, dokonany w roku 1562, giętkość, z jaką się nachylał do życzeń protestantów i katolików, mająca wszelkie pozory chwiejności oraz wytrwałość niepospolita, uczyniły Zygmunta Augusta panem sytuacyi politycznej. „Naród tak trudny do prowadzenia“ z naj przebieglej szych dyplomatów austryackich—„prowadzi (król) zręcznie, mając podstawionych ludzi swoich w izbie poselskiej. Wie o wszystkiem, co się dzieje i nie można uczynić kroku, aby o nim nie wiedział. Słowem wszystko idzie po jego woli.u W podobny sposób wyraża się o Zygmuncie nuneyusz Ruggieri, następca Commendoniego: „król zna doskonale usposobienie umysłu swoich poddanych, do których się w potrzebie stosuje, a kiedy chce podług upodobania nimi kieruje¹⁴ A* Tym zdolnościom politycznym króla zawdzięczać trzeba ostateczne przeprowadzenie egzeku-

mówi jeden

J) Relacye nuneyuszów etc. I, 182.

cyi w roku 1567 i przygotowanie unii. Mając poparcie szlachty, dążył Zygmunt August bez wytchnienia do celu. Od początku panowania nagabywał go z uporczywą natarczywością Albrecht pruski o udział w elek-cyi, o zrównanie monety pruskiej z koronną, o zniesienie glejtów królewskich, wreszcie o rozszerzenie prawa lennęgo ziemi pruskiej- na cały dom brandenburski. Król odpierał długo i energicznie te wszystkie żądania, nie dawał się zmiękczyć nawet prośbami ukochanej siostry swojej Jadwigi, żony Joachima II, ale właśnie w roku 1562 zmienił zdanie. Wzgląd na sprawy inflanckie, do których potrzebna mu była pomoc starego Albrechta i brandenburskich kuzynów i trudności w przeprowadzeniu unii, skłoniły go do ustępstw. W roku 1563 więc, na sejmie w Piotrkowie, nadał prawo do sukcesyi lennej w Prusiech, po wygaśnięciu linii frankońskiej, elektorowi brandenburskiemu Joachimowi i jego potomkom w prostej linii. Była to druga z kolei ofiara, jaką król uczynił dla urzeczywistnienia ulubionej swojej myśli. Tymczasem umarł Mikołaj Ra-dziwiłł Czarny 1565 r., główny przeciwnik unii, a ci co po nim objęli naczelne kierownictwo spraw litewskich, Mikołaj Paidy i Chodkiewicz, nie dorównali zmarłemu zdolnościami i wpływem. Sejm lubelski, rozpoczęty 10 stycznia 1569 r., zbierał się więc w pomyślniejszych o wiele warunkach. Mimo to Litwini w memoryale, podanym przez podskarbiego Naruszewicza, stanęli na gruncie unii osobistej, domagając się zachowania dotychczasowych granic i osobnego rządu litewskiego,

i.

i w-

li

II

:5

// •

/ &

li i

Al

-H

ii

i

Flasza Zygmunta Augusta.

(Jedna strona przedstawia w popiersiu uciesznego szlachcica z długiemi wąsami i podgoloną czupryną: po bokach roślina konwalii, której kwiat, jak niesie podanie, Zygmunt August bardzo

lubił.)

Znajduje się w prywatnym zbiorze w Paryżu.

podczas gdy Polacy żądali zupełnego zjednoczenia obu państw i odstępowali tylko od egzekucyi, która Litwy dotknąć nie miała. Na te warunki nie chcieli się zgodzić Litwini i wyjechali z Lublina, pozostawiając dwóch delegatów swoich, Naruszewicza i Wołłowieża, w roli obserwatorów. Wtedy król uczynił krok stanowczy i z własnej mocy, jako władca Litwy, przyłączył Wołyń, Ukrainę i Podlasie do Korony, poczem pośłowie podlascy złożyli natychmiast przysięgę i zasiedli wśród swoich kolegów polskich; za ich przykładem poszli także i Wołyńcy. Litwini spostrzegli, że wszelki opór dalszy jest daremnym i powróciwszy do Lublina, przyjęli den sejm, jednakową monetę. Wszelkie ograniczenia co do osiedlenia się Polaków na Litwie i Litwinów w Polsce zniesione, Inflanty i Prusy należą do Litwy i do Polski. Tak ukończył się wielki proces dziejowy, trwający od roku 1386. Tryumfował Zygmunt August, a tryumf jego był nowem zwycięztwem cywilizacyi, ale także kresem tej energii, która wyczerpywać się zdawała siły jego ducha i ciała. Wyjazd królowej Katarzyny do Lincu, w roku 1566, budził w królu nowe nadzieje, dodawał mu otuchy; myśl rozwodu nie opuszczała go, chociaż równocześnie zgadzał się na zjazd z cesarzem Maksymilianem i wnosił na sejmie lubel-

DAWNE UBIORY POLSKIE. (Wiek XVI.)

tr.i

i*

A-

C/s-

MMI

>V'

PISM.

li

-mmmm

\ VI

i'

Rysunki Jana Matejki.

Chłopi.

wreszcie unię. Dnia 1 lipca 1569 r. zaprzysiężono uroczyście akt unii w kościeie 00. Franciszkanów, poczem król, pomimo rzęsistego deszczu, udał się wraz z senatem do kościoła 00. Dominikanów i uklęknąwszy na stopniach ołtarza, zaintonował Te Deum, albowiem dokonano rzeczy wielkiej, „która na wieki trwać miała“. „Korona polska i Wielkie księztwo Litewskie¹* — mówi przywilej — „jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało, a także nieróżna, ale jedna wspólna Rzeczpospolita, która się ze dwu państw w jeden lud zniosła i spoiła'* ]). Mają one zatem jednego, wspólnie obranego pana, je-skim sprawę uporządkowania elekcyi, znowu bezskutecznie. Kwestya sukcesyi zajmuje umysły wszystkich; na sejm lubelski zjeżdża Piast szlązki, Henryk książę Lignicki, łudzący się jakiemiś widokami następstwa po Zygmuncie, mówią o obecnym wtedy młodym Albrechcie pruskim, posądzają Jana Zygmunta Zapolyę o zamach zbrojny, rozważają kandydatury arcyksiążąt austryackich, Ferdynanda, Karola i Ernesta, nuneyusz Portico pragnie Karola ożenić z infantką Anną ¹), inni chcą młodego Zygmunta szwedzkiego. Król dążył wi-

’) Vol. leg. II, 89.

') Szujski: Ostatnie lata Zygmunta August?. Anna Jagiellonka. Dzieła, ser. II, tom VI, str. 313.

'j

»> i m- • ■}

#1

?sBm

x IM

•v ■'•

Pi

*s

4s

iśa

li Ir

Mt:

■4fi

Ul

|fe|

•1

. ;

|§gg

.. ■

■«•

f - . •

.

^ ■

/■ -rtel

^IRli

^01

«>S'J

-7

V^'

■■ź³

^sSHSwl™

?»’F;    ■

—JlfeP '    /

Jakób Uchański,

arcybiskup gnieźnieński od 1562 r. Umarł w 1581 r., pochowany w Łowiczu.

docznie w tej chwili do jakiegoś porozumienia z domem rakuskim, gotował się na podróż do Wrocławia, dokąd miał przybyć Maksymilian, ałe cesarz ostatecznie zjazd odroczył na czas nieograniczony. Zasmuciło to Zygmunta Augusta bardzo. Mocno zachwiany na zdrowiu, w przeczuciu może blizkiego zgonu, snuje najrozmaitsze plany, skłania się ku Zapołyi, oczekuje potomka z dorywczych związków z Zuzanną, z Barbarą Gi-żanką, z Anną Zajączkowską, wkłada pomiędzy propozycye sejmowe opatrzenie potomstwa, którego nie ma, to znów mówi z nuncyuszem o abdykacyi, zamierza przyjąć święcenia kapłańskie pod warunkiem, że królowa Katarzyna wstąpi do zakonu, a arcyksiążę Karol, ożeniony z infantką An

ną, otrzyma koronę polską. Nic smutniejszego nad to targanie się ducha potężnego niedawno, a dziś pogrążonego w rozpaczy i zwątpieniu. Polityka cesarza wobec tego była dziwna, niezrozumiała; zamiast popierać zamiary króla, przychylne dla domu austryackiego, czynił on wszystko, aby Zygmunta Augusta zrazić i odstręczyć. Nagła śmierć Jana Zygmunta Zapołyi, który, pogodziwszy się z cesarzem, umarł 14 marca 1571 roku, zwróciła myśl królewską mocniej, niż kiedykolwiek ku nowym związkom małżeńskim, a zgon królowej Katarzyny, 28 lutego 1572 r., zdawał się kombina-cyę tę ułatwiać. Zygmunt, pożegnawszy się czule z królewną Anną, wyjechał 12 czerwca z Warszawy do ulubionego Knyszyna; mó-

BEM I

Ii®

iifljLP

"'W¹

7)

wm

uh ™_

HPH

Sześciogroszówka z czasów Zygmunta Augusta.

Sześciogroszówka z czasów Zygmunta Augusta, bita w Toruniu.

Rękojeść miecza Zygmunta Augusta, skruszonego na pogrzebie w 1572 r. (Ofiarowany Zygmuntowi Augustowi przez Pawła III w 1540 r.)

jf»

Trzygroszówka z czasów Zygmunta Augusta.

wiono, że zamierza zaślubić Giżankę. Ale w drodze już pogorszyła się choroba tak dalece, że lekarze o życiu królewskiem zwątpili. Dnia 6 listopada wyspowiadał się Zygmunt, przyjął z rąk podkanclerzego Krasińskiego św. Sakramenta i nazajutrz, o godzinie 8, oddal ducha Bogu ostatni potomek dynastyi jagiellońskiej, przekazując narodowi w testamencie miłość wzajemną, jedność i zgodę. „Przeto tym naszym testamentem⁻¹ — tak pisał — „obiema państwu: Koronie polskiej i Wiel kiemu księztwu litewskiemu dajemy i odkazujemy i zo-stawujemy miłość, zgodę, jedność, którą przodkowie nasi po łacinie unią zwali i mocnemi spiski spoinie oby-watelów obojga państwa utwierdzonemi na wieczność ukrzepili; a który, z tych dwóch narodów, naród tę unię od nas wdzięcznie przyjąwszy, mocno trzymać będą, tym to błogosławieństwo dajemy: aby ich Pan Bóg w łasce swej, w szerokiem spólnem panowaniu, we czci i sławie domowej i postronnej i we wszystkiem dobrem i potrzebnem przed inne narody wysławił i wywyższył; a który zasię naród niewdzięczen będzie i dróg do rozdwojenia będzie szukał, niechaj się boi gniewu Bożego, który ma w nienawiści, jako prorok mówi, przeklinając te, które sieją niezgodę między bracią, za któ-rem przekleństwem i gniewem Bożym niczego się inszego nie bać, jedno doczesnego tu a potem wiecznego zginienia; od którego racz Panie Boże zachować i racz to w tern obojgu państwie utwierdzić, coś w niem przez nas sprawił, racz oboi ten lud w jedności spojonej, w niezmyślonej miłości wiecznie zachować⁴⁴.

wmm

Miecz Zygmunta Augusta skruszony na pogrzebie w 1572 r.

Uwagi ogólne o epoce Jagiellońskiej.—Ruch umysłowy.

JM

od roku 1386—1572 jest epoką tworzenia s:ę państwa polskiego we właściwem tego słowa znaczeniu. Z dawnej monarchii Piastowskiej, uszczuplonej utratą Szlązka i wybrzeży Bałtyku, powstaje Rzeczpospolita, obejmująca początkowo dość luźny związek różnych pomiędzy sobą organizmów politycznych, złączonych potrzebą wspólnej obrony. Skonsolidowanie i zlanie tych żywiołów, pokrewnych sobie, a jednak różniących się stopniem i rodzajem cywiliza-cyi, było głównem dynastyi jagiellońskiej zadaniem. Spełnił je ostatecznie Zygmunt August na pamiętnym sejmie lubelskim w roku 1569. Ale obok tej pracy o charakterze zewnętrznym, odbywa się równocześnie w społeczeństwie polskiem przeobrażenie innego rodzaju, w skutkach swoich niezmiernie doniosłe. Do walki z możnowładztwem występuje szlachta i zdobywa sobie w ciągu wieku XVI nietylko wpływ na spławy publiczne, ale bierze zarazem w ręce swoje naczelny ich kierunek. .Jak każde młode stronnictwo polityczne występuje i ten ruch ziemiański także z nie

zwykłą siłą, bezwzględnością i egoizmem. Krępuje więc do reszty włościan, zwalcza niebezpieczne dla siebie współzawodnictwo mieszczaństwa, uderza taranem egzekucyi w warowną twierdzę możnowładztwa i obala jurysdykcyę duchowną, posługując się popularnem hasłem tolerancyi i wolności sumienia. Polska monar-chiczna, Polska możnowładcza staje się w ten sposób Rzecząpospolitą szlachecką, stan ziemiański stanem wyłącznie i jedynie uprzywilojowanym, wolnym od wszelkich obowiązków i ciężarów publicznych. „Polak— woła też Orzechowski w „Quincunxie“—zawsze wesołym w królestwie swem jest, śpiewa, tańcuje swobodnie, nie mając na sobie niewolnego obowiązku żadnego, nie będąc nic królowi, panu swemu zwierzchnemu innego winien, jedno to: tytuł na pozwie, dwa grosze z łanu, a pospolitą wojnę; czwartego nie ma Polak nic, coby jemu w królestwie myśl dobrą kaziło.⁴⁴ Ale właśnie ta wolność, niczem nieograniczona i niekrępowana, nosiła w sobie nasiona przyszłej anarchii. Już ten sam Orzechowski, co przed chwilą wynosił wolność polską

r

*

SM

ss*

frj;

mk

-

St

fci

,

1

' 1

mi

k

N

■y"

m

m

K

/

«

Wa

f

A

//

/

m i j

SBo

CJSKl

T\g

-

U.S lT“, .    i

■:-N

.

\ ii

mmmmm Ti mnm m « w'm mm m ■■■■■■■■■* iiibiiiiiiiiiiiihiiimiiiiiiii

B T A T T

i!

■ i

3

:u:

a v L IN DOMINO M O R r IJ fi || N T U R. I

I

S6M^«b»

' ': ''

feS

fi

& % ■ IJOW^

jK*!

łll

11 *'#>■

£

*

>

/,i

• V

O

X .-

r ;#l

I;

t

SSS?

|

i

bJS

JM

f.

|

R

r ^

!i

n

'

F

i

ŚJ

«$

&/

■

■

Ki

Ml

i mi

kiś

:

m M .

!

i

M

iii

l

M i

11

1111131

5Męss

2

gffl

11

■

•4

„fi

k

M.t

H

■

Ml

1^1:

: - d

p

m

,

pfj

i |

H

'

p

;

a

*

]

f.-j

i

s»

gfc

lyp^j

I

H

/i

■ijL I^jSS¹

mm‘ — ..■• - K

■ zrr

“''i !

,

iP

:

1

lira;

SS

M

*

:

- i ^ppp m

■•?

' K . ¹

k"4

Pomniki Zygmunta I i Zygmunta Augusta w katedrze na Wawelu.

pod niebiosa, wyrzeka na innem miejscu na lekcewa-. żenie wszelkiej władzy. „ Bardzo się nam — powiada on — te języki dziś w Polsce rozbiegały, a też dziś nie

szedł w parze upadek moralny społeczeństwa, szlachetna ambicya zamieniła się w pychę, „języczne pochlebstwo zaczynało więcej ważyć niż rzemiosło rycerskie¹⁴,

fi

........HH

Em

*v0»*.

*V ijS^.

kV^

Ir

Vv

I ii

l«

pT

Sr

HI

i»

vT

n«-*t

*Mą

Hi

’r.

>-»

jp

l.>Sr _i

£•£»*&

fl

*?■'

"ĘĘ&mśf §? £

HM

\y*

ra i;-.,--.

BSK

Cis

fe

‘m%;i

? ir*\jt

I > ■ ^%}Ęwh

/i

>C3

*8£

a?

p§i

r*

w*

WMkŚ

ć:;

SH9£j

mmm

Ki

§cP|||p^ *

Fragment ze srebrnego ołtarza w kaplicy Zygmuntowsklej na Wawelu.

usłyszysz nic innego przeciw przełożonym, jedno złodzieje, zdrajcy “ ¹). Z jawnem| lekceważeniem władzy

J) Dyalog etc., p. 53

szlachcic patrzył więcej zysku, niż poczciwej sławy, dowcip polski terał się w jałowych dysputach z niedo-warzonymi teologami zachodu, chciwość i zbytek rozpierały się w sercach ludzkich wygodnie, rugując ztam-

gś

Jggpi :

Bifeift- H

-

■

tggMISi<i3&lś»MM

s;

<S((

ssfe

II ■-

1 m :

*»a

r * ./ ;>

■: ;«K

, W,:

»sk

■r, i-

'I

fu

rf I

ui -■

-JS

E:

papli

Si

SP?

153

g, : gUff

■m ■ -¥8!

p?

mk

K-'

spS

j. ;

SlsU ?

Z*.&

lii

sj

SafefeffagEsi

!<'iU

11$

y.-3',

pftt

fe

mma

KĄ{

f .i;.;-

-V-łv^ xj

ii

?'Ł

WffH

..............1:

ii

|S Uil 1 »

iii- • I

/ i ~x,    ■

4*-

ggig*>*

ii

sii

s5*E’4.j '

me

..

V. * I

i "i

■ut n

ę# ‘*s f I, I

f

S:jv; ■;

IM

Hf.

- a gpa

'v,.Vl

mm

u&* n

Roman Sanguszko,

}i

wojewoda braeławski, hetman polny litewski. Umarł w 1573 r.

Herb Sanguszki.

ląd staropolskie cnoty. Było to naturalnym skutkiem ; rodu i nad wykształceniem tych, co stali poza tą świet-nietyle tej wielkiej swobody, co niedojrzałości społeczeństwa szlacheckiego. Czasy Zygmuntowskie nazywają u nas słusznie złotą epoką dla literatury polskiej.

ną plejadą poetów, statystów i szermierzy teologicznych, którzy rozstrzygali sprawy publiczne na sejmikach i sejmach, będziemy musieli sąd nasz o tej epoce znacznie zmodyfikować. Skłania nas do tego przede-wszystkiem opłakany stan szkól i wychowania publicz-

I rzeczywiście, jeżeli się zważy mnogość talentów pisarskich, wytworność stylu, rozwój wspaniały języka

p5-

; li

,u*

r

■Ł

tNk

wX|y

.....

Rł

\\

ąi #

M

fen

rs^W >■

Ifel *

A* j, -

gKrP r\i

fra

>1

fk.'

‘ - -yA

►.-■j

'1

saSSi.

■#

:j

MS!

■:JB

..-i

uf

V⁻!

4*

Kn

“•a'^>\A

pf

'P&m

V?I

*4

ii

''%•

■■ :

>>1

“fS

■ _v«--

jSS

R/ś

•u

v,

SUfTS.

UL

V/

i jL ]

y*

,jfj

’’ ‘ j

tefej

/agj

S8£

•5? ; «,

.»*

r#

sc

S|

Jan Kochanowski. (Podług nagrobka w Zwoleniu.)

rów, wreszcie liczbę książek drukowanych, trzeba przyznać, że ani przedtem, ani długo potem piśmien- u schyłku XV wieku niepospolitą sławą swoich profe-nictwo polskie nie miało epoki równie świetnej i obfitej

do niedawna zaniedbanego, ilość i doskonałość utwo-

w dzieła znamienite. Ale jeżeli sięgniemy głębiej, jeżeli zastanowimy się nad stanem oświaty w masach na-

nego. Wspominaliśmy na innem miejscu o upadku akademii krakowskiej. Szkoła ta, jaśniejąca jeszcze sorów straciła z biegiem czasu zupełnie na znaczeniu. Nauczyciele licho płatni i obarczeni wielkiemi obowiązkami, spełniali szczytne zadanie swoje bez zapału, podług starego szablonu scholastycznej metody. Uczniowie kłócąc się, jakto mówią o „kozią wełnę⁴⁴, marnowali najlepszy swój wiek na naukach, które nic nie umieć uczyły *). Że wobec tego młodzież zamożniejsza stroniła od akademii krakowskiej i szukała światła za granicą, to rzecz zupełnie zrozumiała. Upadek uniwersytetu, jedynej szkoły głównej w Polsce, pociągał za sobą upadek innych zakładów niższych, gęsto po kraju rozsianych. Domagano się więc słusznie poprawy i reformy wychowania publicznego. Nawoływał do tego

naszą mizerną zapłatę¹⁴—powiada Górski—„raczej dzi-wićbyście się powinni, że się jeszcze między nami znajdują ludzie, którzy przynajmniej początków nauk wyzwolonych dość dobrze uczyć mogą. Wyznaczcież takie, jak oni mają nagrody. Wy zaś wymagacie po nas równej nauki, a żadnej nagrody nie obmyślicie, a nawet nędzną zapłatę przez przodków dla nas przeznaczoną nam wydzieracie, od wszelkich odpychacie zaszczytów, próżniakom niczego nie odmawiając¹⁴. Skargę gorzką Górskiego potwierdza w zupełności Modrzew-

ki

vV

•«

Autograf Jana Kochanowskiego.

Zakończenie listu do ks. Stanisława Fogelwerda, kanonika krakowskiego i arcliidyakona warszawskiego: „Tak my sam na wsi: kiedy już zasiejemy, komin wkoło obsiądziemy, a lada co i mó wiemy i piszemy. Tu frontem n u g i s s olv er e di s c e m e i s (Naucz się czoło wypogadzać fraszkami mojemi).. Zatem bądź Wasza Miłość po staremu łaskaw. Dan z Czarnolasa 6-go S-bris 1571. Waszej Miłości życzliwy przyjaciel i sługa J. Kochanowski, proboszcz poznański.“

VI, 146.

Frycz Modrzewski ²), .Takób Górski ³), uchwalały reformę synody, upominał się o nią energicznie sejm w kon-• stytucyi z roku 1563 ⁴). Wszystko nadaremnie. Re-forma szkół wymagała znacznego nakładu pieniężnego, a do tego nikt jakoś poczuwać się nie chciał. Zarzucano profesorom krakowskim, że na obcych akademiach są ludzie bardziej uczeni od nich. Ale, „wejrzawszy na

J) Tak wyraża się Jakób Górski. Wiszniewski, Hist. liter.

²)    O poprawie Rzeczypospolitej.

³)    Apologia u Wiszniewskiego. Hist. liter., VI, 69—74.

⁴)    Yol. leg. II, 21.

ski. „Macie tedy o to staranie czynić¹⁴—pisze on—„aby mistrzom słuszne zapłaty były naznaczone tak, żeby oni nie musieli sobie pożywienia takimi sposoby szukać, któreby ich od nauk odrywały44 1). Brak edukacyi publicznej starała się szlachta zastąpić ćwiczeniem prakłycznem: wyprawiała synów swoich na dwory możnych panów, gdzie się uczyli uniżoności, pochlebstwa lub dnie i noce trawili na pijatyce i mniej przystojnych zabawach ²). Ten sposób wychowania przy-

!) 0 poprawie Rzpltej etc., str. 324 ²) Marycki: De scholis, 1551.

gotowywał młode pokolenie szlacheckie wcześnie już do służalstwa, a nie dając mu żadnych gruntownych wiadomości, czynił je narzędziem powolnem w rękach jącym objawem w tej epoce upadku wychowania publicznego była ta okoliczność, że do tych szkół zaniedbanych i odstraszających zaśniedziałą metodą swoją,

zwm.

zmm

;V

ul-

i|g

<i •;

r.\! :-.P

■ '1-r

i' V u '•

SfflHKPa

i, lii

Z obrazu Jana Matejki.

BU

mm

Wit

SPą

’ «v •'

?L jMfjjS ‘    ‘

- 18®?

g||f#®glgr:

- "V

S~ _

1 ■■:-

illlB «aągig

r-i?

Ł.-

ĆL*

s2\

:; .-.u

ii

laśSlgjK

o?

i. N

-u.i

■Hi

l/ft

''3

^1/1

- :■ :

rv*

WWW

r^.

'V

;4

-i-’

Srti^SL--JtgsIBSia Blllliasl I

p⁵

lii

miś

*'

g\

><

li

m?.

iv-«

V'

Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki.

■i'

;‘l    ■ l

7*.

Ma

teg

0r

fs|^i

kP

SSflllfll

F?~

B.n

f*n

m

WUJ

r-<

£Ht~

~    7'-7~

:T---=rT-~

Ji’

il

-i

r-

|j»

lii

na

p\

li

SrjgkjJ

możnowładztwa, które, zachowując pozory równości z „młodszą bracią“, wodziło ją na pasku swoich interesów i swojej egoistycznej polityki. Jedynym pociesza-

Dzieje PoisM. Tom III.

garnęła sie licznie młodzież mieszczańskiego i włościańskiego stanu, że przy tern ognisku wiedzy słabo płoną-cem nie zapalały się wprawdzie światła, olśniewające

‘A

Ili

lilii

Fi|l|

^ggggg

T,

Ki

ggjggpl

gm

KM

|0g|ggg||j|

Krzesło Jana Kochanowskiego.

tylko naukowym, ale i światowym. Doszło więc do tego, że, jak się wyraża Kromer, nawet w Latium nie znalazłby więcej łacinników niż w Polsce. Znajomość łaciny wsiąkała w najniższe warstwy społeczne; woźnice arcybiskupa Przerębskiego rozmawiają w Wiedniu z cesarzem Ferdynandem I po łacinie, królowa Barbara Zapolska pisuje w tym języku listy do męża, Bona używa go w poufałej rozmowie, Piotrkowczykowa układa wiersze po łacinie, słowem całe społeczeństwo polskie jest na wskroś zromanizowane. W tym kierunku rozwija się też nauka uniwersytecka. Stanisław Zaborowski układa gramatykę łacińską, która ruguje używanego dawniej Donata, zanim będzie musiała ustąpić miejsca Alwarowi, Nidecki odznacza się stylem prawdziwie cycerońskim, Herbest kłóci się z Jakóbem Górskim o budowę peryodów, a wśród tej żmudnej i często jałowej pracy, pisze Mikołaj Kopernik po łacinie nieśmiertelną swoją pracę: „O obrotach ciał niebieskich¹⁴, wydaną w Norymberdze w roku 1543. Wielkość jego odkrycia, to ostatni połysk tego światła, któ-rem jaśniał wspaniale uniwersytet krakowski w wieku XV. Urodzony w roku 1473 w Toruniu, z mieszczańskiej familii w Krakowie, uczeń Wojciecha z Brudzewa, następnie słuchacz akademij włoskich w Bono-nii i Padwie, doktoryzowany w Ferrarze, jest Kopernik najwybitniejszym reprezentantem polskiej nauki i polskiego ducha z epoki jagiellońskiej. Podobnie jak wuj jego, znany nam Łukasz Wacelrode, powiernik Jana Olbrachta, przedstawia Kopernik ten żywioł niegdyś

potęgą geniuszu, ale rozgrzewały się i dojrzewały umysły maluczkich, którzy szczyptę wiedzy, zdobytej moralną pracą, roznosili po siołach i miasteczkach, wytwarzając w ten sposób tę warstwę inteligencyi, co, pogardzana i lekceważona wtedy, miała w chwali upadku stanąć do wspólnej pracy publicznej razem z klasą uprzywilejowaną, aby z ogólnego rozbicia uratować nie niepodległość już, ale honor i byt narodowy. Im mniej imion szlacheckich spotykamy w wieku XVI na katedrach profesorskich i wśród gwarnej rzeszy żaków, tembardziej rośnie tam liczba Olkuszan, Leopolitów, nowomiejskich łyków, zwanych z łacińska Neopolita-nami, Kośmiderów, Kobylinków i t. p. „plebejów⁴⁴, szukających na tej drodze światła i trudnej natenczas karyery *). Głównym celem ich starań i zabiegów na ławie szkolnej było nabycie biegłości w języku łacińskim i w dysputach scholastycznych. Łacina panowała wtedy bezwzględnie na wszystkich polach życia publicznego i prywatnego: w sądach, w izbie sejmowej w prawodawstwie, w kancelaryi królewskiej i w stosunkach dyplomatycznych. Ścisły związek z Włochami, zadzierzgnięty w czasach Zygmunta I, podniósł jeszcze więcej to znaczenie łaciny. Konieczność porozumienia się z cudzoziemcami, napływającymi wtedy tłumnie do Polski i częste podróże za granicę zmuszały Polaków do przyswajania sobie języka, będącego językiem nie-

iii

■ V - Ot!

gigi

m U

v ^    ^    -/Q\ -XX ..    1    . V -i,

■ ?X

'•-s-

_J3

h Porównaj ciekawą i gruntowną, rozprawę dra Wł. Wisłockiego: Z przeszłości Uniwersytetu krakowskiego w „Przeglądzie powszechnym¹⁴ z roku 1888.

Drzwi żelazne, prowadzące niegdyś do skarbca Jana Kochanowskiego.

obcy, a pod wpływem czasu zupełnie spolszczony, który z nową ojczyzną swoją zrósł się i zjednoczył na zawsze. Jeżeli Wacelrode uważał siebie za Polaka, to Polakiem był i czuł się niewątpliwie siostrzeniec, przez wuja popierany, jego kosztem kształcący się, a wyższy poglądem swoim nad wiek i ludzi, wśród których żył i działał. Ta arystokracya umysłowa mieszczańska, co dała Polsce obok Kopernika cały szereg wpływowych steina, Stanisława Wacława i Jana Konopickiego ¹)0 Ale już w cztery lata potem odnawia się spór i wywołuje, podobne jak dawniej, dekrety królewskie na korzyść mieszczaństwa, a w roku 1539 nawet groźny edykt zapowiadający, że król, w razie dalszych zamachów na posłów miejskich, uważać to będzie za ubliżenie własnemu majestatowi ²). Wobec tak stanowczego oświadczenia ucichły spory i odezwały się dopiero na

Ki i'_

■'r

Kg

.. im

w&w

jMip. _ fei§^)

L. VI

t-

;y

RS

"t

iul.

.iuij

«89BK5 iniujjp'.....-

t{.

I;..

Fi

i!

77.

Nagrobek Jana Kochanowskiego w Zwoleniu.

doradców Zygmunta I, co dostarczyła kościołowi w krytycznej chwili znakomitych obrońców w Kromerze i Hozyuszu, wywołała przez to samo już niechęć i zazdrość szlacheckiego stanu. Szczególniej solą w oku był szlachcie udział posłów miejskich krakowskich w sejmikach i sejmach walnych. Usiłowali więc rugować ich ztamtąd w roku 1513, ale napróżno. Król oparł się temu nieuzasadnionemu żądaniu i odtąd przez czas pewien panował spokój. W roku 1533 wybiera rada miejska krakowska trzech posłów: .Tana Morn-pamiętnym sejmie roku 1565, gdzie posłowie miejscy występowali przeciw krzywdzącym miasta konstytu-cyom, za co ich znowu wykluczyć chciano ³).

Przy takiem usposobieniu szlachty dziwić się nie można, że i akademia krakowska, będąca szkołą przeważnie mieszczańską, niewielkiej doznawała opieki.

*) Prawa i przywileje miasta Krakowa, tom I, str. 73.

²)    Tamże, str. 102.

³)    . . . „et parum abfuit, źe ich od siebie nie ekskludowali".

PV]

eA^-.

i

1^;

O

M

i---

1

#1

|;y 1

' rj

n 1

~j:-. c.t

pip-

H'-i»s

'■:&M

itsS

PU

|p~

g^.S^rr:^

,

Wą

V-ŁpĄ

%

tŁ

'

ł

'-

v/4

’ -;

!

a-

-r.1'

y,

1

mW

Ę>i

mm

¹-r:- •

:'■"■■■

-

IgS

&

i*

•#;

11

51

K\

p-Ł‘P

A-i

&

mUhM

, ĘsĘImMm:: w aati

jiy-i

v,

IPI

. "1

SM

mt

3

y:”

:.{tj

■

■y®

' V;-

.;r.

k>-:

8ri:,A'.v

>^itż

>.;i-

»»

Di

*

ŁJ^

ŻW

Ą

fiffSRliP

K» -y«~- "iM-irir- ''*'

PKi

fe

••.',

,

f#

Si

-„ „ .».«'u^.,'4;

gp‘:

m

fcL-3

S3M

••• d

V*

WM

Ł V-4 '

Po

II* '“-1-:'aV^

/■

fei *v-

-. ■

m

•^..i

■Mili

fj

Łm

rJSyl

53

W$

p-*

tS3

pm

i:

-• v-s£tei-«**<LfS

'

y 1

1

;-y

ir

iMral

s

• 2

-' /

•;.' '

9.

fe..

(PV ;

r ;-

■M

?T-7

• '>

■7

C

•>

m&Bggmim

p

mm

W

h .V;

Ki

hj£?

y*a

T* X

KI

01

m

m

KffiU

i

-

*.-ii

»

& -•>i'i.

•y.

tl

li

1-1

;

i-i

p.',

*>■ !

■ V

fW

n

3

m

: V>-1

„1

■

u ).

*rvW

•’j

• v

PV<i

P'

Ss

P

>.. j

*

1

f;i«S

w,

r?

,• >

11

.1

®3

SM

wm .

1

_V

Ł>.

śk

f;-j

:•;:

w

¹.'

UrSS

1

'Ąp:

C

u

(.V*

.

;j

.

'■;r~

SF

; v?

11

ff

*

fi f

W

m

□

>7

5 "i

H

i:'

m

y-

W>- J

i:

b

1

m

m

■

ŚłJl

u

:.i

te?

w

;^i

;y

j

»T{

r

pi

k'ć

ii

Id

X

m w

/Ty m

/

r

PS

#i

,p

•V

y

1US

»#- '

m

m:

j&s

5m

%

ki

m

%

m

V

f

(XV ■

:

I

■y

m

-'

f

■

£7

1

JE

«/!

tli

y

•y;

g

i- :

Ml

py

r !

II

s

U

i

1

■I

WW&.

. '

i

IŚ/

•^ >    •, Łł

SC.:.1^ " ' v'"^2

a

■V

1.^

K

i*

n

£

HHKi;

151

~ :.3

•X

5"

v

|fc

5S

.■ń

k-

v

'

m

i.<

'■!

1

i

m

1

i

II

Li;

■

l.K

pfc

W.: ;:

JPM

53.

;■}

f.;v

hmm&T-

*■*'    . w, r

15

y

m

>ry

;

1 i

f ;

pi ■

1P^

i

/I

jHiK,,

n

wm

m

I

^r-

•.

w

Ka

Z obrazu Jana Matejki.

:

y

K

i .

Rzeczpospolita babińska.

(1560 r.)

■

X

8?

O    Ó

'^^'3

S

Młódź szlachecka garnęła się na obce uniwersytety, a chociaż ztamtąd niewiele wynosiła nauki, mogła się jednak pochlubić stosunkami i znajomością pierwszorzędnych gwiazd naukowych, przyjaźnią Rotterdam-czyka, względami Melanchtona, uznaniem Lutra lub Kalwina. W kraju tymczasem rozwijała się literatura sza i Katulla. Cały ten zastęp poetów, pomiędzy którymi nie wyliczamy mniej głośnych, jak Grzegorza z Sambora, Jana z Wiślicy, Pawła z Krosna, Mikołaja Hussovina, nie stworzył nic takiego, coby do rozwoju języka polskiego i piśmiennictwa przyczynić się mogło. Pisząc językiem martwym i obracając się w świecie mi-

S8§

■'i

Sggg

VS£

-Ss

fi

• V*.--

gggjK

«K£?

.-«rf

NI

y^A/A. ■

— I

1111

■Rwn

-Ł

fet

H&.

ej**

% »V.

i-⁵’⁴'-

3&

g% / ‘,

P^J *'*' Ki* f ' ,%:«

a- a#⁴

urj

■✓A'*##

■* j*!

";a4

‘*n

Marcin Kromer,

kronikarz polski, urodzony 1512 roku, umarł 1589 roku. Podług obrazu w b. galeryi Stanisława Augusta.

Hfc

dalej na tle klasycznemu Krzycki, wróciwszy z Paryża i Bononii, poświęcił niepospolite zdolności swoje poe-zyi łacińskiej. Dantyszek, syn mieszczanina gdańskiego, Flachsbindera, poeta uwieńczony przez cesarza Maksymiliana I, pisał Wiersze swoje wzorowym stylem łacińskim, Klemens Janicki, syn włościański z pod Żnina, kosztem Piotra Kmity wykształcony w Padwie, przypominał pięknemi swemi lirycznemi utworami O widy u-tologicznym, obcy narodowi duchem, wyobrażeniami, znajdowali oni poklask i uznanie tylko u dworu, w kołach możnowładczych, czułych na panegiryki lub u cudzoziemców, którzy podziwiali gładkość ich utworów poetyckich i głosili po świecie sławę uczoności polskiej. Uczoność ta objawiała się w rozmaitych kierunkach: Szymon Marycki z Pilzna i .Jakób Górski zastanawiali się nad stanem szkół i wychowania publicznego, Nidec-ki opracowuje dzieła Cycerona, Jan Mączyński ułożył słownik łacińsko-polski, Marcin Kromer, urodzony w Bieczu w r. 1512, umarł jako biskup warmiński w r. 1589, biegły teolog i statysta uprawiał z powodzeniem histo-ryę. Jego Dzieje Polski J) w trzydziestu zawarte księgach, a doprowadzone do roku 1506, cieszyły się wielką łen wiadomości ciekawych o obyczajach i właściwościach narodu polskiego i o organizacyi państwa, jest dla znajomości stosunków współczesnych pierwszo-rzędnem źródłem.

Inną drogą poszedł, znany nam zkądinąd, Orzechowski. Zanim jeszcze puścił w świat głośne swoje

■'.A

ł*v

im

■na?

't ■

f,V?

mmm.

s^'j₁,V'),/V;),)/i ^

Pww»#

4fcWWW%J^v N\ »v> ■

Lv

<v

ul

ar

Mm³*

;ó

IńM

Av

YL

•im

[§§§

4v:

\!

Wm

mm

JK

■Jm

Mi

-T=>

f/j

V'J

WfPPf*Pi

Kysunek Jana Matejki.

Jan Leopolita.

Według nagrobka w kościele N. Maryi Panny w Krakowie.

w kraju wziętością, chociaż niedorównały wcale wielkiej pracy Długosza. Kromer przerobił właściwie tylko i skrócił poprzedników swoich, a na dziejach współczesnych sobie utknął „woląc tak ujść nienawiści ludz-kieju, jak Bielski się wyraża. Mimoto wstęp jego, pe-

9 De origine et rebus gestis Polonorum. Najlepsze wydanie wyszło w Kolonii w roku 1589.

mowy o małżeństwie Zygmunta Augusta z Barbarą, rzucił on się już w wir politycznej walki, był na sejmie „końskim** pod Lwowem w roku 1537 i, jako naoczny świadek, opisał całą tę burzę polityczną, a zasmakowawszy raz w autorstwie tego rodzaju traktował dalej historyę współczesną, od śmierci Zygmunta I począwszy. Jestto rodzaj pamiętnika, w którym autor stara się przedstawić właściwe przyczyny wypadków, oczywiście w sposób nie wyczerpujący i niewolny od pewnej stronniczości. Zmienny w swoich przekonaniach, raz przeciw królowi, to znów w jego obronie występując, wróg duchowieństwa, a następnie żarliwy jego obrońca, kończy Orzechowski zawód swój w służbie raku-religijnym, zwolennik kościoła narodowego, widzi on jasno i dokładnie wady organizacyi politycznej i w słyn-nem swem dziele: „De emendanda Republica“ (wyszło w roku 1551 w tłómaczeniu polskiem Cypryana Bazylika w r. 1557) podaje sposoby i środki poprawy złego.

! ml

•illilł

lii

pipa

■ąJi

i*

i!

|'y

i|

■■

iii

lifgia

1 llllftli

r'

I! I

liii' lis $1:

Bpa

es

?m

Hm

T-^rnS

ii

ilAii

iii

mm

ijsar.-.-

gyilf

#111

Ili

! SSH4

V".

iii

iii

ńt

i;¹

ki

iii

?!

Mir

iuwrin ii'rir'. in m rrnmTrmrn ninmnn iifimnmirriTl »n si- ^

rrr.

jrtu

pSKSSsKSigg

Jpl§n jjSfe

Si

BlggjgfgBM

V.

ŁócrirmTOifE;

r-WRS

ES

ImST

es3H

swsmsm

pa

IsS

filp

lal®

frT

i-j ;

L_- -_

mm

!•'

11

;'t

li

mmmm

|EH

Si w

,.i

Hil

liaSBHH

gTOggfB*?

!I

Sir

ii.

* ■' ;•

|f

Sm

SI

jwfj pj

iM

/,

Łi

Su

H -

3 ife

s.

a*£ tl

,r,

I:

IĄ

■\s

IMmI

'K'

'i¹

A

pi

Igi

! '-,f%

iL-:tż

ar

II

.1

JrTj

iT

wUpk-i

pMM

llr%i§ii

85SK>

WStiWi

IIIB

11

«•,.

hi: •

Hi

siiiii

ea

ilj

S" i

SP

Oddrzwia kamienne w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie.

skiej dyplomacyil głośną mową swoją na sejmiku w Wiszni Sądowej w roku 15(56.

Wyższym od niego, jeżeli nie zdolnościami, to charakterem i trzeźwością, jest Andrzej Frycz Modrzewski, urodzony w roku 1503. Przychylny nowościom

Cel pracy jego jest wzniosły, szlachetny i na wskroś postępowy. „Niechajże tedyu—pisze—„ten skutek będzie mieszkania w spółku Rzeczypospolitej, aby wszyscy obywatele szczęśliwie, t. j. uczciwie, a dobrze żyć mogli, aby się w dostojności i w pożytkach pomnażali,

Cii :i I

j||!

;]i

mrm

i ^

W

i    ^

if$pfe //ffljfjffl

■fjąĘjkf. it/flM®*

nmĘ^..... Mir

ptete®

Ś&jś&M

ym

IA/

d-U

PTi

4*3

rm

. ••

j|': i'

j!

i-    OJ*Ojc

Oi

HBł ■>

;|‘

M$k

?W!$- tt.

n..

sD«a

< S/M

4.)

rrA

?mĄl.

K^-sA I 1 *Ci

r 7 /$

iUjf

/.

ggrj?

'Ml

dl.!

X;

'fi /•

mm/

ĘĘ&s/,

\i

~ ,r

Ejsunek Jana Matejki.

J»1

hp> n

3M»rs»s?

WBsmŚk

łSs

§g

rrnrnwMmmŚ

■//yf :ff ■'4:.

t5BliS5l5ii

"'liEłSti

LM

W jw>

Eg

"V\

' fo-

HI

Sr

A 4 SA t,!

IM

5f?

pa

•7*

f'

~.

JĄ

c>T

!'S

■“jl

?/,

tgifes

mt®

cQ ~    >

^    - ctv

.0

Mi

UkAl

iflMi

•i-

I IIP

MiMpi¹

&    pj c

rnsm ,r¹

iSp

iMim®*L[ĘmS!!aF*

lis

li

//;

W1

iMHH

i

■■PI

■mĘimy

«r'M

Zwaliska zamku w Zborowie.

4(1

Ili!

i'

E'm

■0i i A i^P

SnSMi'- ;i^Hli

fi    '    ■'

, ;VTi -

il

di

Wm

PS

Tt

8*

»x /■'    ' -

's€b

'i

SSaSsi

gp;

v\

ri

r*

mmS:

‘H

!;«li

ii

itili

i i!

jjii! i mm

„ „iiiij pm

||(ii;j iUjĘm0Ą

! jllil llill

iii

MiiIP

?’/'

['>'

•.

396

aby wszyscy cichy, a spokojny żywot wiedli, aby każdy swego bronić i używać mógł, aby od krzywd i zabijania każdy był bezpieczen“. Powołany na sekretarza w kancelaryi królewskiej w roku 1547, umiera on w roku 1572.

Wśród tak rozbudzonego ruchu umysłowego wtargnęła do Polski reformacya, buntująca się przeciw da-lone, myślące i zastanawiające się nad stanem społeczeństwa i państwa stanęły odrazu pod sztandarem reformy nie z niechęci ku kościołowi i dogmatom wiary, ale raczej z pobudek czysto politycznych. Wszczął się zatem nowy ruch w literaturze, ale odmiennej nieco natury. Potrzeba oddziaływania na masy, chęć popularyzowania nowych zasad i przykład reformatorów

---

WlmA

Wmk

m

Mit:,'

WBF

'•mi

Ui J

'7

sr

i Li

7J

:ym

m

Wi m

ii

Ti

•j

FJ

Waleryan Protasewicz.

Podług portretu w zbiorach rodzinnych.

wnemu porządkowi, głosząca nowe zasady życia społecznego, wywracająca hierarchiczną władzę kościoła. Jeżeli gdzie, to w Polsce, to w tych masach szlacheckich, które zmiany pragnęły, na nieudolność rządów i rządzących wyrzekały, a z duchowieństwem w ciągłych były zatargach, znalazła ona grunt podatny i przygotowany. Wszystkie więc żywioły niezadowo-niemieckich, którzy do ludu zrozumiałym dla niego starali się przemawiać językiem, wywołały w piśmiennictwie kierunek bardziej narodowy. Język polski znajdował się dotąd w stanie zupełnego prawie zaniedbania. Wszechwładna łacina wyparła go ze wszystkich stanowisk życia społecznego, obawa przed husytyzmem i rusczyzną, panująca na dworach Jagiellonów, przeszkadzała rozwojowi mowy, będącej właściwie tylko językiem ludowym. Pod naciskiem rusczyzny od wschodu, pod wpływem czesczyzny od zachodu, a niemczyzny po miastach głównych, odgrywał język polski na własnej swojej ziemi rolę kopciuszka. Tuż pod mu-rami stolicy, w księztwie oświęcimskiem i zatorskiem spisywano jeszcze w drugiej połowie XV wieku dokumenty publiczne po czesku, w Wiślicy przemawiano w czeskim języku z ambony do ludu, z kazalnicy w kościele Najśw. P. Maryi w Krakowie brzmiała mowa niemiecka, a w stosunkach z Wołochami i Tatarami używano jeszcze na schyłku XVI wieku języka ruskiego lub serbskiego x). Nie było więc ani języka wykształconego, ani pisowni ustalonej i dopiero w połowie XV

MATTIAS STRUGO

VIVS OSOSTEVICJVS C: Sr H.1W.-&

Poćta: a:tatis fuc arrno^. falutiłen partusi 581.

jMittias tali cft Strijcouius ore uidcuduS) ¹'Oflbouiattd dopnij (jucm puerum (jcnuit*

8i

7<

y/y

TM,

scfrijcMiitó^cłu twpi tmr'f t; w#}/ tę ttęntiJt«rffmnijmglifiep ncw.

EMmm

-i

j-

wssgm

mm''¹

N-

isi

c-,

W.

WM

Itr

'i

d=

Maciej Stryjkowski, ur. 1548, um. 15S2 r.

Podług sztychu przy „Kronice¹¹ z 1582 r.

wieku zaczął układać .Jakób Parkosz z Żurawicy, proboszcz na Skałce i rektor akademii krakowskiej, pierwsze zasady ortografii polskiej. Wiek XVI zmienił zu-

Ferpctuus serims Mart. Cromcrus.

(Podobizna podpisu Marcina Kromera z listu, pisanego z Pragi dnia 8 marca 1562 r. do Zygmunta Augusta )

*) Terminatia powieści Imć Pana Herburtowcy o przyjściu Tatarów do Wołoch y postanowieniu pokoju z nimi. W Tekach Naruszewicza do roku 1595 nr. 20.

pełnie postać rzeczy. Rej, co prawda, nie umiejący po łacinie, stanął na gruncie czysto polskim:

„A niechaj narodowie wżdy postronni znają,

Źe Polacy nie gęsi i swój język mają: —

tak pisał on wtedy, gdy podług świadectwa Górnickiego panował u nas język czeski na dworach królów i możnych panów. Przed Rejem już zaczęły wychodzić pieśni nabożne polskie w drukarniach Wietora i Andrysowicza. Wydawał je po części Andrzej Trzy-cieski, znawca języków starożytnych, co do przekonań religijnych, innowierca. Za jego przykładem i za prądem ogólnym poszedł Mikołaj Rej z Nagłowic, urodzony w roku 1505 w Żórawnie (y 1569), szlachcic czystej wody, samouk i hulaka, obdarzony jednak niepospolitym, chociaż rubasznym wielce, dowmipem. Trzymając

misa

.-Ti

s.

_-A

mt i £

wśf*Z-

'm&SŚŁz*

•cii

■i&il

; •AJ

El

ii

i”

iia

W-

'i

■a:':

ii

i¹

ry-y- m

ii®

i?

v--\

rm

fry

|KP

ii

ii

Im

iKMCXcXQ

-------,

Ii

! II m

yf

I;s*

i" U 3

iii

JBHMJ LiifcS

ii

|P

A¹

lii

; A;

iassiS

■ Aj

[I

•'■i 'i

■:!

!•»

*£■

iiil

jj

IH

HL 1H

r>*.

I;<

7~vy j

•;

k:

y»

y:

CĄ A-—

i

!(t

Ml

mm

•/

:.h-

-j-

§g§

im

tli

Aj

i

w

:

" ■ .

Ci

ffl

::A .

y-:

II:

Fą

===m

mm

IH

,n !

A' -.i

=y

■ z' ’

•;    / _ . . • ■ ■

'•mt

iiil

J.:    ;;v-

■li i.............¹......

EEra

iiiil

Marcin Bielski, nr. 1495. mn. 1575 r.

(Podług współczesnego drzeworytu.)

się zasady, że „nie święci garnki lepią“, pisał on Postyllę, wydawał katechizm, przekładał Psałterz Dawidów, słowem podejmował się prac teologicznych, do których nie był powołanym ani z usposobienia, ani z wykształcenia swego. Najznamienitszem jego dziełem jest niewątpliwie: „'Wizerunek żywota człowieka poczciwego“, wydany u Mateusza Wherzbięty w roku 1560, rzecz dydaktyczna, podająca przepisy moralnego życia.

Ale już na Parnas polski wstępował ten, który miał zaćmić i dowcip Reja i tak rozgłośną na pozór sławę cieplarnianej poezyi Krzyckich i Dantyszków. Byłto .Tan Kochanowski, urodzony w roku 1530 w Sy-cynie pod Sieciechowem, z ojca Piotra i Anny z Biała-

W™

: '

■sm

łI,iS

fi

1 ‘S

it

ras

Ja

wm

EZir

m

hM

...

JUl

SI

f. T

w"¹'

Reformacya i przewaga katolicyzmu w Polsce w XVI wieku, (Ze szkiców do cywilizacyi polskiej Jana Matejki.)

i!

Mm

Fi

■li

rel.

ił.

* .A'    Ą

|J

r, 3

A:

wm

czowa Odrowążówny. Jako 14-letni chłopiec oddany na nauki do akademii krakowskiej, nie bawił on tam długo, jeździł następnie do Włoch i do Paryża, gdzie poznał się z Ronsardem i zaznajomił z kwitnącą już natenczas poezyą narodową włoską i francuzką. Wychowany pod wpływem humanizmu, próbował Kochanowski, podobnie jak i inni, sił swoich w poezyach łacińskich, naśladował Petrarkę i Tybulla, ale rychło porzucił ten niewłaściwy kierunek i zwrócił się na pole póezyi narodowej.

Już w Paryżu będąc, napisał pieśń o wielkości Bo-

dnak wymowna bardzo wzmianka kronikarza Bielskiego, że byłto „peta taki polski, jaki w Polsce jeszcze nic j był, ani się drugiego takiego spodziewać można¹⁴.

Zaszczycony przyjaźnią Zamoyskiego, względami króla Stefana Batorego i szacunkiem całego narodu, umarł on nagle w roku 1580 podczas sejmu w Lublinie. Poezya polska zawdzięcza mu cały szereg dzieł niezrównanie pięknych, odznaczających się gładkością myśli i ujmującą prostotą stylu, a język polski właściwe odrodzenie swoje.

Prędzej daleko i bezwzględniej, niż w poezyi, zapa-

'—    Li--li.

■U    i

iHi

, ..... ,

. -S

[l]

....... .....

Pil

tk

K:>

jr

ii

t-

«»

. .._r

f:

•>

■ ■

RKMWlKKeK mSS3S5SS8iS5S5s

r$l

«*

/U'J

if:,

■m

L.

Zwierciadło Twardowskiego z XVI w., znajdujące się w kościele farnym w Węgrowie,

ga, która, przesiana do Polski, głębokie tam sprawiła wrażenie. Prostoduszny Rej ocenił natychmiast talent niepospolity młodego poety i uznał wyższość jego:

„Temu w nauce dank przed sobą dawam

I pieśń bogini słowieńskiej oddawani,—

mówił on prostym swoim i nie wyszukanym językiem, a przyszłość dowiodła, że się nie mylił. Kochanowski bowiem w krótkim przeciągu czasu stał się najpopularniejszym, a pozostał do dnia dzisiejszego jednym z najznakomitszych poetów polskich. Jaki wpływ i jakie znaczenie miał u współczesnych, świadczy sucha a jenowa! język polski w bogatej ówczesnej literaturze teologicznej i polemicznej. Protestanci, idąc za przykładem Lutra, zwrócili zabiegi swoje ku rozpowszechnieniu pisma św. w tekście zrozumiałym i przystępnym dla wszystkich. Obok więc kancyonałów, czyli śpiewników, zawierających pieśni kościelne, zaczęli oni pracować nad przekładem biblii. Pierwszy dokonał tego Jan Seklucyan, przyjaciel Lutra, od roku 1541 kaznodzieja w kościele farnym w Królewcu. Jego tłómacze-nie Nowego Testamentu wyszło w Królewcu w roku 1551. Chcąc przeciwważyć wpływ protestanckich przekładów, postarali się katolicy o tłómaczenie biblii kato-

lickiej. Miało ono być dziełem Jana Leopolity i wyszło w drukarni Szarffenbergerów w Krakowie w roku 1561. Ale ani tłómaczenie Seklucyana, jako niezupełne, ani przekład Leopolity, dokonany z łacińskiego tekstu, czyli t. zw. wulgaty, nie mogły zadowolnić wybrednych wymagań ówczesnych teologów. Za namową więc dyssydentów, podjął Mikołaj Radziwiłł Czarny kosztowne bardzo dzieło wydania polskiej biblii. W tym celu użył on najbieglejszych teologów protestanckich: Jana Laskiego, który powrócił wtedy do kraju (f 1560), Franciszka Stankara, Andrzeja Trzycieskiego, Lizmani-na, Blandraty i wielu innych, mniej głośnych, łożył znaczne sumy na ich utrzymanie, sprowadził do Brześcia litewskiego drukarza Bernarda Wojewódkę z Krakowa i po sześciu latach usilnej pracy wydał, w roku 1563, wspaniałą księgę, zwaną pospolicie Biblią Radzi-wiłłowską. Przekład ten, dokonany w duchu aryań-skim, wywołał zarzuty z rozmaitych stron, a syn Radziwiłła Czarnego, Mikołaj Krzysztof, Sierotką zwany, powróciwszy na łono kościoła katolickiego, wykupił skrzętnie księgę przez ojca wydaną i kazał spalić, wraz z innemi dziełami heretyckiemi, na rynku wileńskim. Niezmordowani innowiercy, postarali się jednak wnet o nowe przekłady Nowego Testamentu z tekstu hebrajskiego. Pracę tę żmudną i, jak utrzymują, bardzo dokładną, wykonał Budny, następnie Czechowicz a wreszcie ze strony katolickiej ksiądz Jakób Wujek z Wę-growca. Tłómaczenie Wujka, zrobione z wulgaty, ukazało się w roku 1599.

Już ta sama mnogość przekładów pisma św. daje nam wyobrażenie o potężnym ruchu religijnym w Polsce ówczesnej, a obraz ten niedokładny, uzupełnia olbrzymia literatura polemiczna, w znacznej części dziś już zatracona. Wśród namiętnych walk religijnych bowiem i poczynającej się u schyłku XVI wieku reakcyi katolickiej, wytężyły wszystkie stronnictwa siły swoje ku wyniszczeniu dzieł przeciwnego obozu. Lutrzy i kalwini niszczyli więc pisma aryańskie, aryanie katolickie i luterskie, a wszyscy razem wykupywali i palili książ kę Skargi „O jedności kościoła Bożego“. Nie próżnowali też i katolicy. W roku 1556 spalono z rozkazu władzy duchownej na rynku w Secyminie bibliotekę

Koronka i wierzch kija pielgrzymiego księcia Radziwiłła Sierotki. Znajdują się w skarbcu jasnogórskim.

Szafrańców, w roku 1581 spłonęły z polecenia biskupa wileńskiego, Protasewicza, stosy ksiąg heretyckich, a pomiędzy innemi, przekłady pisma św., a nie brakło i takich, co wyrzekłszy się błędów kacerskich, sami własne niszczyli dzieła i zbiory. Tak uczynił Joachim Bielski z kroniką ojca swego Marcina, tak Słupecki z całą swoją biblioteką. W ten sposób zginęły z wielką dla historyi i języka szkodą liczne książki, będące obrazem żywym wieku i ruchu umysłowego, zginęły np. wszystkie pisma Abrahama Kul wy, który pierwszy rozszerzał zasady akatolickie na Litwie, zginął niejeden utwór Pieją. Nie wchodząc w ocenienie wartości tych wszystkich pism pod względem naukowym, przyznać trzeba, że przyczyniły się one wielce do rozpowszechnienia i ukształcenia naszego języka, że dały, pomiędzy innemi, popęd znaczny do rozwoju piśmiennictwa polskiego. Jakoż widzimy, że autorowie, używający początkowo w pracach swoich wyłącznie języka łacińskiego, zaczynają następnie pisać po polsku. Tak Orzechowski, posiadający niepospolite wykształcenie klasyczne i znaczną biegłość w użyciu języka łacińskiego, czego pisma jego dowodzą, przechyla się w końcu zupełnie prawie na stronę polszczyzny; tak dzieła łacińskie Modrzewskiego i Kromera znajdują niebawem chętnych polskich tłómaczów; tak historya wreszcie po łacinie przez

Miechowitę, Wapowskiego, Orzechowskiego, Kromera i Sarnickiego traktowana, przyobleka się w szatę ojczystą. Podobnie jak Orzechowski, pisze pamiętniki swoje Łukasz Górnicki (f 1602), pisze „Dzieje w Koronie polskiej", Marcin Bielski (umarł w Pajęcznie w roku 1575) wydaje w roku 1554 „Kronikę świata", a syn jego Joachim, wziąwszy w spadku po ojcu zamiłowanie do dziejopisarstwa, pracę przez Marcina na roku 1548 przerwaną, prowadzi dalej z wielką skrupulatnością. Dzieło jego, wydane w roku 1597, dotąd jeszcze należycie nieocenione, zawiera wiadomości czerpane ze współczesnych aktów urzędowych, z relacyj poselskich i z dyaryuszów sejmowych, które dopiero niedawno światło dzienne ujrzały.

Za tym ogólnym prądem narodowym idzie i dwór oraz izba sejmowa. Król Zygmunt August pisze i przemawia wyborną polszczyzną, królewny, siostry jego, korespondują ze sobą po polsku, w izbie sejmowej brzmi język polski, a konstytucye sejmowe za Zygmunta I jeszcze po łacinie układane, w ojczystym teraz pojawiają się języku. Polszczyzna, do niedawna nieokrzesana i obcemi naleciałościami przepełniona, wyłamuje się też z więzów jej narzuconych i dochodzi do tej doskonałości niezrównanej, którą dziś próżno naśladować pragniemy a podziwiać musimy.

wmm

Zwm

ii?

mM

¥/

b.

WSS'¹'

Zygmunt August.

' <4% KONIEC TOMU Iii-go. fpg>

-

'

*

\

/

^ .

\

%

I

*

\

4-

l

\

ł

*

'

.

*

■}

'

-^W

SPl

pl

N

Pr

C^T^SŚ*

(

««# **

CS

*

r

f j&/^ĘzL!

#fi|

kH

gars;

Uh.

S«

gg®®N"

»*

_ ‘ •'

»«,

fi

,

ca

k\

-\

MśP

i7K

"-<i

- -

.1 -o

z

mm

,

525

8K i

\

■ '

-

|ks%

■I

<iSI

ZŁ

J§ś

O

//

A

ra

S*

.*

-

i

V

i

mim

®4

ź£

€

^Sśjgs

fefe.

n

!»;

m

»

i

\ W

'm.

I

W

r\

fj|Svi::

(j

i' p

z

U

;?2

Ł

.

vj

c •*

■ ¹•^SSbSS

■ii

!®%^ !&

:

*

r<

¹1

|

msż '

i

i,

i _\

'i

f!

k\

O

®ś20

mz -. v

'a

i

'pjif

|P

jj£tó

A

e i/

E>p?s

a

[V

;...

l‘

I

,Z

9 '1

r>

m

m

i

3

.

«|

Ojjf

h

^ . fr

*9

Hjg|

&'.

msZ‘ ■

Ł. -•■

,-s

i %

7

iK

/

X''

Łl

I

ii,

■>N

i

' .*,

v

W

V. • I ®

ŁISS

-

;f

m

‘ *;

ss

I|g

£;?®;

⁷ ■' MM

i!

1

.

‘

i®

J

B

P li H

!-/fe

ri

:: j.kS

I

■>

^7

r >

■A-

L%

VVVn

- ;.'■* ~

Ir

*v

kS.

SI

r^Kse

' '■

A

Kg

wm^

-

... •

. v a^l<®sS

ZZA

•V.

⁵'A

Jfc

ze

r j

1

r.^4

fi

,■• '

' '^PzS&ZrS--

m^si

Ri.

!

7,

I

w

♦

m

i

Va

• .

LV

A/y

i-y BJfj-Myf?

■mm

'■o

t

/

m

s\'

‘S

s*£-

7

mi

m

37

frz’.

•te

%

c

Ił

/• ,«,

Ak ' N

s mu W

WL V

e!

«

________ .r^^--

-■/*****^“    T"-*'

4

7<5

Wfi

»

lf//^

ii^

»P

g„V^iPSl

m

fc?»

p

X

w

'- ‘

f{

h

S

te

[(

fi

♦*

A Nr 060003

^.-1

•r-w*

.i

mmm

mmm

lo,

Ml

ś,

#.

7-

N*

S3fc €v,.    *.4

//— Cena

\\ \

v£\?

T«

iSHl

mm

'W

'MWA

zł

DK - 28 d

boc

gr

1.54

*<£bs«

r?s3

-7-—'    *

Wzór jednoraz. CWD, W-wa. 2041 - Lak - 25.11.53

fwąaggH

HM

£2-1

W\ '

»K1

15973/K    ^

- 3000 w. a 100 k.

|M|

61

nu

rl&

fi

HHP

■ or, - \

7 Nr

lv «(!\l

\ v

pjj

MA

v/R

Mtfilirynw

iag

aal

VH

PS

L:1

I*

| * 'ĘĘ&zZjgm ⁹wĘmFr^

PU?

rf

(ssą

^SS5-J|

“i

rj

li

*W8

Hsfi

,,

fjmk

jg

mm

\ WL

m%L"

SM

-W/f'''

‘7‘

rV;

|v

- Cw

-C

SsscjT

WWM

K.i

\C ■

\v-S

«.

S7

K

.//7,

M /:

śs

/§i

■łM t

i'

ife

gw

i#

w,

ii

\>

;.

k-

'MM

41

'■ 1

Sł.’?

; i ■/

>v

3;

tfg.’

v?:

, •«

il

iP

IV'

■m

~ŚL

r .

*•

w]

-

I¹

(EP"

III

•fjif: '

UBU

Ęjf \

Kin H

ij

r i#

_ ¹ m t|

§b®IB iii

m I

m »

Swf *

«LJ 1

^■1-

/r

W\’M

nnn^^si

ffl l if Aft 7..-

li

u!

; :s

•j

/■N

.v

'*

*>k

■:

rj

y wiij'

'mmu

-r-=

y&-+

!i

\r

t:

i.

:.

i.

.1

\.

L.

i Mi

m.

V'4

lr«"'

./i

LN

ekion #

mi

pjufj

..

I:

17

f/ii

ipi

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

POLITECHNIKA KRAK WSK

proi lArrir x nłńi»M»ł

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

IV-301133

IV-301132

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000313381

Biblioteka Politechniki Krak

owskiej