1-1

#

Biblioteka Politechniki Kiakowskiei

I

100000301154

>

f-

:

.

.

*

.

WZORY

SZTUKI ŚREDNIOWIECZNEJ

W DAWNEJ POLSCE.

.

I

«s

ii

- . . r- s

'i

À Ü

:

" •

o

SÛ

o

*

X

<?>

//

-o

*

-t

^ £

yJ «

. o

S ‘O

D Tj

^ o ^

'

?

4

X*

*

h

£

%

fr

mm

ail

ili

HH

äÄÄfigS:

■T

ki,

rfk

j^F >

IK

Wà

TI ' Ü:

[T ■'■■=. .

-

*

¥ •

p^w^shbHII

■ Mi

Si-

F4

sa

[y

J»

TT

■yfl

vv Wa rs/.awi t* i Pà rv

. . ■ • *

■i

Lit.Braci Thnrvaiiger

WMÊKmmm x?*

Chroirolrtogr M.Fajansa w Warszawie Ui-Długa N° 550

MFki/xy tfthærif

Rys. Fajans

WZORY

SZTUKI ŚREDNIOWIECZNEJ

I Z EPOKI ODRODZENIA PO KONIEC WIEKU XVII.

.ż

W DAWNEJ POLSCE.

WYDAWANE

PKZEZ

ALEXANDRA PRZEZDZIECKIEGO I EDWARDA RASTAWIECKIEGO.

Serya Pierwsza.

W WARSZAWIE I W PARYŻU.

ZAKŁAD CHROM OLITOGRAFIGZNY M. FAJANS A. — DRUKARNIA JÓZEFA UNGER,

1853 — 1855.

w. /I

Wolno drukować, z warunkiem złożenia w Komitecie Cenzitry. po wydrukowaniu, prawem przepisanej liczby

exemplarzy.

to Warszawie dnia 7 (19) Maja 1855 roku.

Starszy Cenzor, B\ §obleszczańskf>

-for

7«

v>

I* BlBU.OT£KA

®£OWüa *

i

•7

" OOvS

&

Ąke. Nsr.

MONUMENTS

DU MOYEN-ÂGE ET DE LA RENAISSANCE,

DANS L’ANCIENNE POLOGNE.

:

'

7 '

’

-J*

. :

*

.

MONUMENTS

DU MOYEN-ÂGE ET DE LA RENAISSANCE, DANS L’ANCIENNE POLOGNE

DKPÜIS LES TEMPS LES PLUS RECELÉS JBSQE’À LA FIN DE XVII.

PUBLIÉS

PAR

ALEXANDRE PRZEZDZIECKI ET ÉDOUARD RASTAWIECKI.

Première Série.

À VARSOVIE ET À PARIS.

CHROMOLITHOGRAPHIE DE M. FAJANS. — IMPRIMERIE DE J. ÜNGER.

1853-1955.

Wolno drukować, z warunkiem złożenia w Komitecie Cenzury, po wydrukowaniu, prawem przepisanej liczby

exemplarzy.

w Warszawie dnia 7 (19) Maja 1855 roku.

Starszy Cenzor, F. iobieszczańskii

TABLICA TYTUŁOWA.

II

tf'

koło skrzyni mającej przedstawiać skarbiec wzorów sztuki w dawnej Polsce, poustawiane są klejnoty, krzyże, łańcuchy, złote zegarki, powtórzone w większych rozmiarach na szczególnych tablicach. Pomiędzy temi klejnotami jaśnieje i trzewik axamitny karmazynowy ozdobiony krzyżem z galonu złotego, doskonale zachowany; z grobu nadobnej i cnotliwej królowej Jadwigi, na początku zeszłego wieku

przez Tadeusza Czackiego wyjęty (*).

-"'wC'

(ł) Karta tytułowa i przedmowa dołączone będą do jednego z ostatnich zeszytów tej pierwszej Seryi, dla umieszczenia wraz z niniejszą kartą i spisem alfabetycznym prenumeratorów, na początku dzieła.

11

Wzory Szł. Śred. Zeszyt XI.

Ł.

•f

œ:-

dvf

utour de lécrin allégorique qui doit représenter la collection des monumens de l’or-^vrerie du moyen-âge et de la renaissance, dans l’ancienne Pologne, sont grouppés

f divers joyaux historiques, qui ont aussi trouvé place sur des planches séparées de cette collection. Parmi ces joyaux précieux brille un simple brodequin en velours cramoisi, orné d’une croix en galon d’or, retiré à la fin du dernier siècle du tombeau de la belle et vertueuse Hedvige d’Anjou, reine de Pologne, (f 1399) fille de Louis, roi de Hongrie, et femme de Jagellon, grand-duc de Lithuanie (¹ ).

(<) Le titre, la préface de l’ouvrage et la liste des souscripteurs seront joints à une des dernières livraisons de cette première Série.

Ł.

■J

‘~j

U;

s."

y/ -

[il

a.

flr

fajans.

\Y-

na Pierwszat Serye,

4*JP

151-

É»

rï '

vîs>

111

**

•jjw

*-o/~ ^QOnv

SZTUKI ŚREDNIOWIECZNEJ

m bïtnmrj Jlabrr.

■m

yvo¹

i⁴:

■s?    *

Ś,

•s

A'⁻

EC^

>■

BIBLIOTEKA

GŁÓWNA

./■

SPIS ALFABETYCZNY

>>

E2 nff u MC ME2

NA SERYĘ PIERWSZĄ

WZORÓW SZTUKI ŚREDNIOWIECZNEJ

W DAWNEJ POLSCE.

3.

5.    „

6.    „

14.

CIECIERSKI Stefan. CIELECKI Felix. CIESZEWSKI.

A.

1.    X. ARCYBISKUP Mohylowski i Metropolita,

Ignacy Hołowiński.

2.    ,, ARCYBISKUP Poznański i Gnieźnieński, Przyluski.

AKADEMIA DUCHOWNA w Warszawie. 4. P. ABRAMOWICZ Leopold.

ABRAMOWICZ Justynian.

ABRAMOWICZ Stanisław.

fi.

7. P. BABSKI.

5. X. BARANOWSKI, Kanonik.

9. P. BASSOWSKI Aloizy, U. Kom. Sk.

1 0. ,, BEJZYM Józef.

H. „ BERNSTEJN Józef, Dr Med. i Chir.

12.    „ BERSOHN Matias.

13.    „ BERSOHN M.

BIBLIOTEKA Ossolińskich, we Lwowie.

1 5. „ BIEŃKOWSKI Juljan.

16. hr. BNIŃSKI Roman.

4 7. hr. BNIŃSKI.

18. P. BOBROWICZ Włodzimierz.

1 9. P. BOBROWICZ Jan Nepomucen.

20.    „ BOCHEŃSKI.

21.    hr. BORKOWSKI Kalixt.

22.    P. BORMAN Libérât.

23.    ,, BOURGEOIS Gustaw.

24.    X. BOWKIEWICZ Kanonik Wileński.

25.    P. BRANDYS Wojciech.

26.    hr. BRANICKA Jadwiga z hr. Potockich.

27.    hr. BRANICKI Alexander.

28.    hr. BRANICKI Władysław.

29 — 30. hr. BRANICKI, Ex. 2.

31.    P. BROMIRSKA Onufrowa z Porczyńskich.

32.    BRYKCZYŃSKI Stanisław.

33.    hr. BRZOSTOWSKI Hipolit.

3 4. P. BRZOZOWSKI Zenon.

35. „ BUCZYŃSKA Matylda z hr. Ginterów.

c.

35. P. CIECIERSKA Konstancya.

40.    hr. CIESZKOWSKI August.

41.    P. CHOBRZYŃSKI Mikołaj.

60. „

61. „

62. „

71.    hr. DUNIN Paweł.

92.

93—95.

100. „

<01. „

<02. „

103. hr. GRABOWSKI Józef.

HIRT, Xiçgarz w Wrocławiu Ex. 2. HOŁYNSKI Stefan.

42.    hr. CHODKIEWICZ Karol.

43.    P. CHODYŃSKI Marek, K. D. J. C. M.

44.    ,, CHODŹKO Ignacy.

45.    hr. de CHOISEUL Alexander.

46.    P. CHOJECKI Tadeusz.

47.    hr. CHOŁONIEWSKI Adam.

48.    P. CHRAPOWICKI Gabryek.

49.    „ CHRAPOWICKI Ignacy.

50.    ,, CHRZANOWSKI Alexander.

51.    „ CHWALIBÓG Prosper.

52.    hr. CZACKI Felix.

53.    hr. CZAPSKA Zofia.

54.    hr. CZAPSKI Ignacy.

55.    P. CZARNECKI Felix.

56.    X. CZARTORYJSKA Marcellina z XX. Radzi

wiłłów.

57.    P. CZECHOWICZ Zygmunt.

58.    X. CZETWERTYŃSKA Karolina z XX. Cze-

twertyńskich.

U.

59. P. DACHOWSKI Kazimierz. DAROWSKI Alexander. DAROWSKI Stanisław.

DEBOLI Stanisław. DEMBOWSKI Ignacy.

DŁUSKA Anna.

DŁUŻEWSKI Erazm, z Dłużewa. DOBRYCZ Konstanty. DOWGIAŁŁO Stanisław. DROHOJEWSKA.

DRZEWIECKI Karol. DUCHNOWSKI.

72.    P. DUTKIEWICZ Saturnus.

73.    „ DWORZAŃSKI Lucyan.

74.    hr. DZIAŁYŃSKI Tytus.

75.    hr. DZIAŁYŃSKI Jan.

76.    hr. DZIEDUSZYCKI Włodzimierz.

77.    P. DZIEKONSKA Michalina.

F.

81.    P. de FRAENKEL Antoni, Bankier.

82.    „ FRIEDLEIN Xiçgarz.

83.    „ FUDAKOWSKI Ignacy.

Cr*

84. P. GADOMSKI Stanisław.

85.    X. GOLIĆYN Sergiusz.

86.    P. GAŁĘZOWSKI Seweryn.

87.    „ GERSTENZWEIG M.

88.    „ GIWARTOWSKI Ludwik.

89.    ,, GIŻYCKA Michalina, z Sobańskich.

90.    „ GIŻYCKI Michał.

91.    ,, GIŻYCKI Leon.

GLIŃSKA.

GLÜCKSBERG Teofil, Xiçgarz Ex. 3. GLÜCKSOHN Jonasz.

GODLEWSKI Władysław.

GÓRSKI Ludwik.

GÓRSKI Władysław.

GRABOWSKI Michał.

GRABOWSKI Ambroży.

GRABOWSKI Edward, Mecenas.

104. P. GRASS Hieronim.

1 05. hr. GROCHOLSKI Adolf.

I 06. P. GROCHOLSKI Józef. 107. ,, GRZYMAJLA Wincenty.

108.,, GUTTMAN M. Bankier. 109. „ GUZOWSKI.

H.

110. P. IIELZEL Antoni, Bankier.

111 — 112. ,,

<13. „

104.    „ HORNOWSKI Józef.

105.    „ HOSZOWSKI b. Senator Krakowski.

116.    „ HUBE Karol,

117.    ,, HUBE Romuald, Radca Tajny i Senator. 118 —121. ,, HURTIG, Xiçgarz w Kaliszu Ex. 4.

E.

78.    P. ENOCH Laura, z Brodowskich.

79.    ,, EPSTEIN Jan, Bankier.

80.    hr. ESTERHAZY Władysław.

J.

122.    X. JABŁONOWSKI Stanisław.

123.    P. JACZEWSKI Teodor.

124.    ,, JAKUBOWSKI Salwian, Administrator Lo-

teryi Klassycznej.

HS. P. JANASCH Jakób.

<26. „ JANASCH Józef.

<27. X. JANISZEWSKI.

<28—<29. P. JAROSZYŃSKI Stanisław, Ex. 2. <30. „ JAROSZYŃSKI Henryk.

< 3 <. ,, JASIEŃSKI Konstanty.

<32. „ JASIŃSKI, Rejent.

<33. „ JEŁOWICKI Ignacy.

<34. „ JEŁOWICKI Stefan.

<35. hr. JEZIERSKI Mieczysław.

<36. P. JĘDRZEJEWICZ Jan.

<37. ,, JOEL Lddwik.

<38.,, JUNDZIŁŁ Jan.

<39. hr. ILIŃSKI Henryk.

KAPITUŁA Gnieźnieńska.

<43.

KURTZ Alexander. KURTZ Władysław.

LASOCKI Władysław.

LESSER Alexander, Professor malarstwa.

204.

Mi.

<40. P. KANIEWSKI Xawery, Professor malarstwa. <41.

<42. ,, KARNICKI Justynian.

KASYNO Polskie we Lwowie.

<44. „ KASZOWSKI Adolf.

<45. „ KAWALEŃSKI, Jenerał.

<46. „ KLAMBOROWSKI Franciszek.

< 47. „ KLEMENSOWSKI M. Radca Stanu.

<48. ,, KOHEN Bernard.

<49. „ KÖHLER Józef.

<50. „ KOMARNICKI.

<5<. ,, KOMAROWA Rachela.

<52. „ KOMOROWICZ Maurycy.

<53. „ KOMOROWSKI, Marszałek.

<54. „ KONDRATOWICZ Ludwik.

<55. „ KORZENIOWSKI Józef.

156. „ KOŚCIAŁKOWSKI.

<57. „ KOŚCIELSKI August.

<58. „ KOSIELSKI Ludwik.

<59. hr. KOSSAKOWSKI Stanisław.

<60. P. KOSSECKI Stanisław, b. Referendarz Stanu. <61. ,, KOSSECKI Franciszek.

<62. „ KOTIURZYŃSKI Zygmunt.

<63. ,, KOŻMIAN Andrzej.

164. ,, KOŻMIAN Henryk.

<65. „ KOŹMIANJan.

<66. ,, KRAKÓW Paulina.

<67. hr. KRASICKI Kazimierz.

<68. hr. KRASIŃSKA Elżbieta, z hr. Branickich.

<69. hr. KRASIŃSKI Wincenty, Jenerał Adj. J. C. M.

<70. hr. KRASIŃSKI Zygmunt.

<7<. hr. KRASIŃSKI Adam.

<72. P. KRASZEWSKI Józef Ignacy <73. ,, KREMER Karol, Dyrektor budowli w Krakowie.

<74. ,, KROKOWSKI Alexander.

175—<8<. ,, KRONENBERG Leopold, Administrator dochodów tabacznych Ex. 7.

<82. hr. KRUZER Karol.

<83. P. KUCZYŃSKA Joanna.

<84. „ KULCZYKOWSKI Tomasz.

< 85. „ KUŁAKOWSKI Ignacy, Kam. D. J. C. M. <86. ,, KURTZ Adolf.

<87. „

<88. „

<89. „ KUSZLÓWNA Aniela.

190. hr. KWILECKI Józef <91. hr. KWILECKA Lenowa.

<92. hr. KWILECKI Waleryan.

L*

<93. P. LANDAU Gustaw, Bankier.

<94. „

<95. hr. LEDÓCHOWSKA Leontyna, z hr. Czackich. <96. P. LENKIEWICZ Gracyan.

<97. „

<98. ,, LESSER Stanisław, Bankier.

<99.,, LESZCZYŃSKI Ignacy.

200. ,, LESZCZYŃSKI Jan Nepomucen.

2 01. „ LEWIŃSKI Jakób.

202.    ,, LEWIŃSKI Michał, Rz. Radca Stanu.

203.    „ LIWSKI Jan.

LOMBARD.

205.    X. LUBECKI Karol.

206.    X. LUBECKI Alexander.

207.    X. LUBOMIRSKA Dorota.

208.    X. LUBOMIRSKI Jerzy.

2 0 9. X. LUBOMIRSKI Kazimierz.

210. X. LUBOMIRSKI Konstanty, b. Jenerał.

2 U. X. LUBOMIRSKI Władysław.

Ł.

2<2. X. ŁABANOW-ROSTOWSKI Michał, Fligel-adjutant J. C. M.

2 <3. P. ŁANIEWSKA Olimpia.

214. ,, ŁASZCZYŃSKI Felix.

215. hr. ŁĄCKI Władysław.

2 <6. P. ŁEPKOWSKI Józef.

217.    ,, ŁĘSKI Adam, Radca Tajny, Prezes Towa

rzystwa Kredytowego.

218.    hr. ŁOPACIŃSKI Ignacy.

2 1 9. hr. ŁUBIEŃSKI Kazimierz.

220.    hr. ŁUBIEŃSKI Leon.

221.    P. ŁUSZCZEWSKA Nina.

M.

256.    hr. MOSTOWSKA Ida, z hr. Ginterów.

257.    P. MOSZKOWSKI A.

258.    hr. MOSZYŃSKI Piotr.

259.    hr. MYCIELSKI Józef.

nr.

260.    P. NATANSON Henryk, Xięgarz.

261.    „ NATANSON Ignacy.

262.,, NIEZABITOWSKI Konstanty. 263. „ NOWOWIEJSKI Stanisław.

222.    P. MACKIEWICZ, Gubernator Cywilny Lu

belski.

223.    ,, MADAN Seweryn.

224.    ,, MADEJSKI Leonard, Marszalek Szlachty

Gubernii Kijowskiej.

225.    „ MAJEWSKI Wincenty.

226.    „ MAKOWIECKI Mikołaj.

227.    „ MAKOWIECKI Narcyz.

228.    ,, MAKOWSKI Alexander.

22 9. hr. MALATESTA Dorota, z XX. Jabłonowskich.

230.    P. MALCZEWSKI Korneli.

231.    hr. MAŁACHOWSKA Hortensya.

232.    hr. MAŁACHOWSKI Władysław.

233.    P. MAŃKOWSKI Walery.

234.    „ MAZEWSKI August.

235.    „ MELENIEWSKI Leonard.

236.    „ MERZBACH, Xięgarz.

237.    „ MEWES Dymitr.

238.    ,, MĘŻEŃSKA Karolina, z Rościszewskich.

239.    „ MĘŻENSKI Piotr.

240.    ,, MIASKOWSKI Felix, Referendarz Stanu.

241.    hr. M1ĄCZYŃSKI Atanazy.

242.    hr. MIĄCZYŃSKI.

243.    P. MICHAŁOWSKI Erazm.

244.,, MICHAŁOWSKI Tytus.

245.    „ MICHNIEWICZ, Doktór Medycyny.

246.    ,, MILLIKOWSKI, Xięgarz w Tarnowie.

247.    ,, M1LONICZÓWNE Izabella i Jadwiga.

248.    „ MITTELSZTEDT.

249.    „ MŁODZIANOWSKI Franciszek.

250.    hr. MNISZCHOWA Anna, z Hańskich.

251.    P. MODZELEWSKI Leon.

252.    „ MOJCHO Karol.

253.    hr. MOLL, Urz. Minister-finansów.

254.    ., MONIUSZKOWA, z hr. Rzewuskich.

255.    br. MORSZTYN Władysław.

O.

264.    X. ODESCALCHI Zofia, z hr. Branickich.

265.    X. OGIŃSKI Ireneusz.

266.    P. OKĘCKI.

267.    hr. OLIZAR Gustaw.

268.    hr. OLIZAR Emil.

269.    hr. OLIZAR Adolf.

270.    hr. OLIZAROWA Karolowa, z Dziekońskich.

271.    P. OLLENDORF Ludwik, Ajent B. P. 272—273. ,, OMIECIŃSKI Wincenty, Ex. 2.

274.    ORGELBRANDT, Xięgarz w Wilnie.

275.    „ ORŁOWSKA Róża, z hr. Krasickich.

276.    „ ORŁOWSKI Alexander.

277.    „ ORŁOWSKI Michał.

278.    ,, ORZESZKO Kalixt, Marszałek Szlachty

Gubernii Grodzeńskiej.

279.    ,, OSIECKI Michał.

280.    hr. OSSOLIŃSKI Wiktor.

2 81. hr. OSTROWSKI Władysław.

282.    hr. OSTROWSKI Alexander.

283.    hr. OSTROWSKI Stanisław.

284.    P. OSTROWSKI, Radca Tajny Marszałek Szla

chty Gubernii Płockiej.

P.

285.    P. PASZKOWSKI.

286.    ,, PĄGOWSKI Michał, Urz. do szcz. poruczeń

przy I. O. X. Namiestniku.

287.    „ PIASKOWSKI Gustaw.

288.    ,, PIĄTKOWSKI, Naczelnik Powiatu w Mie

chowie.

289.,, PIĄTKOWSKI Leonard.

2 90. „ PIETKIEWICZ.

291. ,, PINIŃSKA Nikodema.

RAU Wilhelm.

352.‘

ROSEN Szymon, junior.

ROSPOPOW, Pułkownik, Uubernator Wojenny Radomski.

ROTTERMUND Celestyn.

ROZWADOWSKI.

RUDZKI Henryk.

RÜHL, Xięgarz w Kaliszu.

RULIKOWSKI Gabryel.

RUPCZYŃSKI Alfred, Ex. 2. RUSSANOWSKI Alexander.

RZESZOTA RSKI.

292.    X. PIOTROWSKI.

293.    P. PIOTROWSKI.

294.    „ PIOTROWSKI Teofil.

295.    „ PIOTROWSKI Józef.

296.    hr. PLATER Adam.

297.    hr. PLATER Zygmunt.

298.    hr. PLATER-ZYBERG Kazimierz.

299.    hr. PLATER Włodzimierz.

300.    hr. PLATEROWA Felicya, z hr. Morykonich.

301.    P. PODHORODEŃSKA-BOŻYDAR Zuzanna.

302.    „ PODHORODEŃSKI-BOŻYDAR Eugeniusz.

303.    „ PODHORODEŃSKI-BOŻYDAR Alexander.

304.    ,, PODHORSKI Kazimierz.

305.    ,, POL Wincenty.

306.    hr. POLETYŁLO Aureli.

307.    hr. POLETYŁLO Leopold.

308.    P. PONIATOWSKA Daryuszowa, z Iwanowskich

309.    „ PONIATOWSKI Maurycy.

310.    hr. POTOCKA Przemysławowa, zXX. Sapiehów.

311.    hr. POTOCKA Arturowa, z hr. Branickich.

312.    hr. POTOCKA Pelagia.

313.    hr. POTOCKA Adamowa, z hr. Branickich.

314.    hr. POTOCKI Leon, Rz. Radca Tajny Członek

Rady Państwa.

315.    hr. POTOCKI Stanisław.

316.    hr. POTOCKI August.

34 7. hr. POTOCKI Włodzimierz.

3 4 8. hr. POTOCKI Alfred.

3 4 9. hr. POTOCKI Bernard.

320. hr. POTOCKI Henryk.

32 4 . hr. POTULICKI Kazimierz.

322.    P. PRUSZAK Tomasz,

323.    hr. PROZOR Edward.

32 4. hr. PRZEZDZIECKI Konstanty, Radca Tajny, b.

Marszałek Szlachty gubernii Podolskiej.

325.    hr. PRZEZDZIECKI Mieczysław.

326.    hr. PRZEZDZIECKI Karol.

327.    P. PUSŁOWSKI Franciszek, Rz. Radca Stanu,

Marszałek Szlachty gubernii Wileńskiej.

328.    ,, PUSŁOWSKI Xawery, Wice-Prezes Towa

rzystwa Dobroczynności.

329.    ,, PUSŁOWSKI Władysław.

330.    „ PUSŁOWSKI Wandalin.

334. X. PUZYNINA z Warzeckich.

H.

332.    P. RACIBOROWSKi Zygmunt.

333.    hr. RACZYŃSKA Atanazowa, z XX. Radziwiłłów.

334.    P. RADKE Emil.

335.    X. RADZIWIŁŁ Zygmunt.

336.    X. RADZIWIŁŁ Karol.

337.    X. RADZIWIŁŁ Konstanty.

338.    X. RADZIWIŁŁ Wilhelm, Ordynat na Nieświe

żu i Ołyce.

339.    X. RADZIWIŁŁ Bogusław.

340.    X. RADZIWIŁŁOWA Dominikowa.

34 4. X. RADZIWIŁŁOWA Michałowa.

342.    P. RADZISZEWSKI.

343.    „ RAKOWSKI Ludwik.

344.    „

345.    „ RAUTENSTRAUCHŁucya, Jenerałowa, zXX.

Giedrojców.

346—354. „ REMBIEUŃSKI Alexander, Ex. 6.

RESURSA Lubelska.

353.    P. ROGALIŃSKI Kazimierz.

354.    ,, ROLAND Michał.

355.,, ROSEN MATHIAS, Bankier.

356.    „ ROSEN S. Bankier.

368.    hr. RZEWUSKA Rozalia, z XX. Lubomirskich

Dama Dworu J. C. M.

369.    hr. RZEWUSKA Taida, z hr. Małachowskich.

370.    hr. RZYSZCZEWSKA Michalina, z XX. Radzi

wiłłów.

374. hr. RZYSZCZEWSKI Alexander.

372. hr. RZYSZCZEWSKI Leon.

s.

373.    X. SANGUSZKO Roman.

374.    X. SANGUSZKO Władysław.

380.

STOK Henryk.

425.    hr. TACZANOWSKI Alfons.

426.    hr. TARNOWSKI Marcin, b. Pułkownik b. Wojsk Polskich.

427.    P. TATAROWICZ.

428.    „    TEITELBAUM Em.

429.    ,,    TREMBICKA Róża,    żona    Radcy    Tajnego,

Senatora.

430.    „ TRUSZYŃSKI.

431.    „ TRYPOLSKI Karol.

432 — 433. „ TOEPLITZ Henryk, Bankier, Cz. D. S. E.

W. M. Ex. 2.

434.    ,,    TOEPLITZ Szymon.

435.    ,,    TURKUŁŁ Ignacy, Radca    Tajny,    Minister

Sekretarz Stanu królestwa Polskiego.

TURNO Wincenty.

TYKEL Benedykt, Radca Tajny, Gubernator Cywilny Augustowski.

438.    „ TYMOWSKI Józef, Radca Tajny, Prezes

Banku Polskiego.

439.    „ TYMOWSKI.

440.    hr. TYSZKIEWICZ Henryk, Radca Tajny, Mar

szałek Szlachty Gubernii Kijowskiej.

441.    hr. TYSZKIEWICZ Konstanty.

4 42 — 443. hr. TYZENHAUZ Rajnold Ex. 2.

444. br. URUSKI Seweryn, Marszałek Szlachty Gubernii Warszawskiej.

445 —450. P. WALEWSKI Cypryan. Ex. 6.

451.,, WAŻYŃSKI Bolesław.

452.    „ WERESZCZYŃSKI.

453.    ,, WERTHEIM Juliusz.

454.    „ WĘŻYK Ignacy, b. Prezes Komitetu To

warzystwa Kredytowego.

375.    X. SAPIEHA Leon.

376.    X. SAPIEHA Adam.

377.    P. SAWICKI Franciszek.

378.    „ SAWIŃSKI.

379.,, SCHLENKER Xàwery.

SEKRËTARYAT Stanu królestwa Polskiego.

381.    P. SEMPAŁOWSKI.

382.    „ SIEMIŃSKI Lucyan.

383.    hr. SIERAKOWSKI Alfons.

384.    P. SIPIAGIN Sergiusz.

3 85. hr. SKARBEK Fryderyk, Dyrektor GL Prezyd. w Kom. Rząd. Sprawiedliwości.

386.    P. SKIBICKI Franciszek, Członek Rządz. Sena

tu, Szambelan Dworu J. C. M.

387.    „ SKIBNIEWSKI Ludomir.

388.    „ SKIMBOROWICZ Teodor.

389.    „ SKIRMUNTOWA Helena.

390.    hr. SKÓRZEWSKI Heliodor.

391.    hr. SKÓRZEWSKI Zygmunt.

3 92. P. SKRZYŃSKI Eustachy.

393.    „ SKWARCOW Mikołaj.

394.    ,, SOBAŃSKA Róża, z hr. Łubieńskich.

395.    ,, SOBAŃSKA Michałowa, z Orłowskich.

396.    hr. STADNICKI Paweł.

397.    hr. STADNICKI Michał.

398.    hr. STADNICKI Xawery.

399.    hr. STADNICKI Władysław.

400.    hr. STARZEŃSKI Kazimierz.

401.    P. STARZYŃSKA Izabella, z hr. Mostowskich.

402.    „ STARZYŃSKI Bolesław.

403.    „ STECKI Henryk.

404.    „

405.    „ STROJNOWSKI Józef

406.    „ STRONCZYŃSKI Kazimierz.

407.    „ SUCHECKI.

408.    „ SUFFCZYŃSKI Juliusz.

409.    „ SUMIŃSKI.

410.. , SWIEJKOWSKI Fortunat.

411. ,, SWIEJKOWSKI Włodzimierz, Marszałek

szlachty gubernii Wołyńskiej.

412.. , ŚWIERŻAWSKA Kassylda.

413. „ SZASZKIEWICZ Antoni.

414.. , SZASZKIEWICZ Leonard.

415.    hr. SZADURSKA Ignacowa. z hr. Wielhorskich

416.    P. SZCZYT Justynian.

417.    X. SZELIGA, Prowincyał XX. Dominikanów

w' Lublinie.

418.    hr. SZEMBEK Józef.

419.    P. SZPOR Wincenty.

420.    ,, SZUBIN, Porucznik.

421.    hr. SZUWAŁOW Piotr.

422.    P. SZYDŁOWSKI Edward.

423.    „ SZYDŁOWSKI Antoni.

424.    „ SZYMANOWSKI Symeon.

T.

436.    „

437.    „

U.

W.

455— 456. P. WILD Karol, Xięgarz we Lwowie, Ex. 2.

457.    „ WOJCIECHOWSKI Tytüs.

458.    „ WOJNAROWSKA Karolina.

459 — 466. ,, WOLF Maurycy, Xięgarz, Ex. 8.

467.    „ WOLF Ludwik.

468.    „

469.    „ WOŁOWSKI Ludwik.

470.    ,, WOŁKOWYSKI Mieczysław.

471.    „ WRONOWSKI Adam

472.    „ WYDŻGA Wincenty.

WOLICKI Ludwik-Konstanty.

485.    P. ZAWISZA Jan.

486.    ,, ZBYSZEWSKA Paulina.

487.    „ ZIELIŃSKI Felix.

488.    ,, ZIELIŃSKI Tomasz, Naczelnik Powiatu

w Kielcach.

489.    „ ZIELIŃSKI Piotr.

490.    „ ZIELIŃSKI Dominik.

491.    X. ZIENKIEWICZ, Officyał Kanonik Gnie

źnieński.

ZAWADZKI, Xięgarz, Ex. 6. ZAWADZKI Michał.

473.    P. ZAŁĘSKI Władysław.

474.    hr. ZAMOYSKI Andrzej, Prezes Komitetu To

warzystwa Kredytowego.

475.    hr. ZAMOYSKI Stanisław.

476.    hr. ZAMOYSKI August.

477.    P. ZAPOLSKI.

478 — 483. „

484. „

492. P. ŻELECHOWSKI Antoni, Urzędnik Sekreta-. ryatu Stanu Królestwa Polskiego.

493 — 944. hr. ŻÓŁTOWSKI Franciszek, Ex. 2.

495.    hr. ŻÓŁTOWSKI Adam.

496.    hr. ŻÓŁTOWSKI Marcelu.

497.    hr. ŻÓŁTOWSKI Stanisław.

498.    P. ŻÓŁTOWSKI Edmund.

499.    ,, ŻUPAŃSKI, Xięgarz w Poznaniu.

500.    ,, ŻUROWSKI Marcelu.

U O » A T E H.

501. P. BORZEWSKI Antoni.

502 — 505. „ FRIEDLEIN, Xiçgarz, Ex. 4.

.

' .

.

'

.

■

/:

• l

. .li,:.'

.    : ïii

>. •    .., i' ö«: ^ i.v

■ ' ■

.

■

MATKI BOSKIEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ,

DRUGI KIELICH

CZAKA OBRZĄDKOWĄ Z PATYNĄ

BUSTE D’ARGENT

OBRAZ NADGROBNY

DEUX TABLEAUX

H. h.

WYMIARY:

SAINT CIBOIRE

BUNCZUK TURECKI I STRZAŁA PO JANIE DL

MATKI BOSKIEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ,

W SUKIENCE PERŁOWEJ, Z ORYGINAŁU PRZERYSOWANY.

WYMIARY:

Wysokość: 1,490 metr. Szerokość: 1,040 metr.

(Hi

_ udowny Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej, jest od wieków przedmiotem najwyż-blszéj czci i poszanowania wszech stanów mieszkańca polskiej krainy. Dawne kroniki dziejów xięgi pełne są. opisów tego szczególnego a powszechnego do owego miejsca

nabożeństwa, jak niemniej ważniejszych nastąpionych tu zdarzeń; bo miejsce to już

0

⁷Jj położeniem, już zwłaszcza jako przybytek największej kraju całego świątobliwości, ze-1 spoliło się ściśle z samego narodu losami, niejednokrotnie nawet w jego kolejach prze-ważne miało znaczenie. Wznawiały się też tu bez przerwy krociowe pielgrzymki pobożnego ludu, jak niemniej szlachty, dostojników państwa duchownych i świeckich, królów samych wreszcie. Czy to w przygodach publicznych, czy w ciężkich życia goryczach,

Wzory Szt. Śred. Zeszyt XIII.

N. Nu.

niemocy ciała, niepokoju duszy, czy w chęci uproszenia dla siebie lub swoich w brzernieniach nieprzyjaznego losu zmiany i pociechy, czy też w zapragnieniu złożenia hołdu przed świętem Jej obliczem, Orędowniczce Niebieskiej, błagania gorąca modlitwą pomocy jej w żywocie doczesnym i wiecznym; z tylu to pobożnych pobudek spieszył tam zawsze pątnik, pełen wiary i nadziei. Nie przestawano wszakże na niesieniu tu samych modłów; składano takoż hojne ofiary. Przodkowali w nich dawni królowie, którzy od Władysława Jagiełły począwszy, aż do Stanisława Augusta, odznaczali się wszyscy osobliwszą do Częstochowskiej Boga Rodzicy nabożno-ścią, a kiedy korząc majestat ziemski u stóp cudotwornego ołtarza, dawali z siebie okazały przykład chrześciańskiej pokory, nie szczędzili tam zarazem wspaniałych darów, opatrywali sowicie klasztor w fundusze i przywileje. Nie mniejszą okazała się w tóm różnemi czasy skwapli-wość możnych panów i mnogich obu płci osób bogobojnością przejętych; nieprzeliczone bywały takoż tłumnych pielgrzymów codziennie spływające datki. Dowodem takowej przodków szczodrobliwości była też dawna konwentu zamożność, wspaniałość miejscowej świątyni, okazałe klasztoru gmachy, skarbiec jego wreszcie w nieprzebrane bogactwa zasobny. Widziałeś tu, a w części podziwiasz dziś jeszcze, i mnóstwo drogocennych klejnotów, i pyszne złote i srebrne kamieńmi połyskujące poświęcone naczynia, i wybornego kunsztu szczerosrebrne wyniosłe posągi i kosztowne perłami lite kapy i ornaty, a z nich najszacowniejszy ręką królowej Jadwigi szyty; i hetmanów buławy, i dzielnych wojowników zwycięzkie oręże i na nieprzyjaciołach zdobyte trofea, i tysiące innych wotów dziękczynnych. Tak to wielką była owa ku cudotwornej na Jasnej-Górze Matce Bożej cześć starodawna, zarówno w modlitwie jak w uczynkach uświęcona. Dodajmy iż na szczęście wiara ta trwa silna dotąd: zbawienną jest też ona jak przedtem tak dzisiaj: bo ktokolwiek oderwany od światowego zamętu, przystąpi do świętego miejsca z sercem przejętóm skruchą i pokorą, znajdzie tam zawsze błogie uspokojenie, najczystszą z Niebios płynącą pociechę, pokrzepienie ducha w znoszeniu doczesnych strapień boleści, otuchę w szczę-śniejszą przyszłość na tym tu padole czy poza nim.

Uważany pod względem sztuki, obraz ten jest niezaprzeczenie najdawniejszym zabytkiem malarstwa w kraju naszym dochowanym. Starożytne podanie, świadectwy dziejowemi poparte, twierdzi że obraz ten malował S. Łukasz ewangelista za życia Najświętszej Maryi Panny, na desce od stolika cyprysowego, przy którym modliła się mieszkając w domu S. Jana w Jerozolimie. Zachowany od zagłady podczas zburzenia tego miasta przez Tytusa, wzięty był w r. 320 przez cesarzową Helenę do Carogrodu (Teodor Biskup z Cyru i Sozomen z Salaminy, oba w połowie V. wieku dziejopisarze kościoła Greckiego); następnie wpośród prześladowania obrazoburz-ców, ocalony przez cesarzową Irenę. Nicefor cesarz szukając przyjaźni z Karolem Wielkim, między innemi darami i relikwiami, ofiarował mu i ten obraz; wszystkie owe relikwie złożył Karol w stolicy swój Akwisgranie, gdzie po dziś dzień są przechowane, lecz obraz brał z sobą na

v?

Ss

xtjf -

tś

/X

v ■

XX «.-------- • •    _ V

mmm

Y%VX

;jK

/ an

Xx

¥ms»mmL

|gP

4iii

■0.7JIÎ&

k. .oV

; a*

xx

sa

Ä>|y|§x

V)

%

YAl

\|p

X-*’

VYxY

XX/

XX

VI?

>11

A' Vh X\ ,

vmA

/;

~y

XV

X~-'

BP*

I ^ylpSî^A

r'

W-

\ !pj k k '

••

!(X

iH

pY

XV

y:

‘ •*-»■*^ ~ "Xn iti rrti jïry'

iW³

,1

•c

‘«Ä

NV

Nvv,

\A ( ■,

'i-

vxj I

"\\X

X vV I

#£§

Ä*

Y^Śjl

xV»'

Pi

£ -A"

...X '

r

Xe ;v|

.-.......—V,.j

13

1:

L.--

,4

vvsxJH

y.

fl

x<

£sSsäW|

xf i

XX

X;.

(H

Vy

vf /X-i '

VZxx

|J|

si

/V

li

(fuóonmeoo Ôôitûjeu

X'4

A-

fôfiïm m$t\»

?/

M I! / Mr

" Py^

jip

Lit.H.Walter.

Chromolitogr M. Eajansa/wWarszawie ULDługa 550.

Rys.W Gerson. •

' «ssff •

^KO'râ

wojenne wyprawy, a na jednej z nich darował go znowu jakiemuś posiłkującemu go xiążęciu Słowiańskiemu. Ten, otrzymany wizerunek święty oprawił w blachę srebrna i drogiemi kamieniami ozdobił, a tak na zamku Bełzkim go złożył, gdzie przez długie wieki niezmiennie zostawał i tamże już cudami słynął. W dalszych czasach, kiedy Władysław xiążę Opolski dzierżył z upodobania ciotecznego swego brata króla Ludwika różne polskie ziemie, a między innemi część większą Rusi Czerwonej, doznawszy sam, jak chce podanie, cudowności obrazu Bełzkiego, umyślił przenieść go do Częstochowy. Jakoż w r. 1382 przewiózłszy go szczęśliwie, umieścił w kaplicy na Jasnej Górze, gdzie w tymże roku sprowadzonych z Węgier Paulinów osadził, a opatrzonym hojnie, straży ich obraz cudowny poruczył. Takim był tedy początek tej nadal tyle świetnej osady zakonnej, nieocenionym skarbem najświętszego wizerunku uposażonej. (Dłu-^ gosz, Bzowski, Nieszporkiewicz, M. Baliński).

Na obliczu Matki Boskiej obrazu po prawej stronie, widzieć się dają dwie kresy czyli od ostrego narzędzia przecięcia, czego przyczyną następujące było zdarzenie: roku 1430 zgraja nikczemna rozpasanych łotrów, ułożyła napad na zakonne ustronie, celem odarcia go z domniemywanych skarbów. Bezbronne miejsce uległo łatwo napaści ; zbrodnicza tłuszcza zabiera kosztowności, święte naczynia i sprzęty, a odarłszy sam cudowmy obraz ze złota i pereł, unosi go z sobą. Na domiar zbrodni, nie przestając na rabunku, gdy z zdobyczą uchodzą ze złupionego przybytku, rzucają o ziemię wizerunek święty, tak że się na troje roztrzaskał. Wtedy to jeden z zaciekłych złoczyńców porywa się do rapira i dwukrotnem cięciem uderza po twarzy Boga Rodzicy. W rabunku onym klasztoru, wedle tradycyi kościelnej, poniszczone takoż zostały z niepowrotną szkodą pierwotne przywileje i akta o cudach na tern miejscu zdziałanych świadczące , a nadewszystko opis pochodzenia świętego obrazu na pargaminie, od xięcia Opolskiego tu złożony. W roku następnym 1431, skoro wieść o bezprzykładnej zbrodni doszła do Władysława Jagiełły w Krakowie, i gdy mu Paulini połamane części obrazu złożyli; przejęty król zgrozą, rozkazał wyśledzić winnych, którzy też świętokradztwa swego karę na gardle ponieśli. Co do samego obrazu, z polecenia króla zebrali się najprzedniejsi malarze w stolicy, i rozpadłe części spoić na nowo zdołali. Lecz napróżno usiłowali oni pokryć świeżemi farbami owe od dwukrotnego cięcia kresy na obliczu Maryi, bo zpod każdej powłoki występowały one ciągle. Wtedy troskliwy król przywołał ulubionych sobie malarzy ruskich czyli greckich, którym jak zkądinąd wiadomo, powierzał z upodobaniem malowanie w bizantyńskim rodzaju różnych po kraju kościołów", a między innemi na Łysej-górze, tudzież komnat własnych na krakowskim zamku. Atoli i tych biegłość nic bliznom poradzić nie mogła; pozostała wdęc i trwa dotąd skaza, jakby na wieczną pamięć złości ludzkiej zatrzeć się niedozwalająca. Bogato ozdobiony z nowa przez króla Władysława obraz, w srebrne i pozłociste promienie klejnotami sadzone ponad głowami przybrany, odprowadzono uroczyście na Jasną-Górę, ku dalszemu tamże uwielbianiu wiernych. (Długosz, Wapowski, A. Gołdonowski, Nieszporkiewicz, Starowolski, M. Baliński).

Od tego przypadku spoczywał nienaruszenie obraz Boga-Rodzicy przez dwa przeszło wieki wuświęconem swojem schronieniu. Roku 1655 wynikła potrzeba przeniesienia go ztąd w miejsce bezpieczniejsze: srogi nawał Szwedów rozlał się już był po Polsce, szerząc dokoła pożogi wojny ogniem, rabunkiem i spustoszeniem. Już zagarnąwszy bezbronną Wielko-Polskę, przybliżali się ku Częstochowie, kiedy przezorni kapłani, Stróże Jasno-Górskiego przybytku, uradzili uwieść na pewniejsze miejsce kościoła kosztowności i skarb jego najdroższy Maryi Najświętszej obraz cudotworny; jakoż wywieziono go pilnie do Szlązka i złożono bez szwanku w Lubińcu, w zamku u hrabiego Andrzeja Cellary, gdy już nazajutrz Szwedzi byli pod Częstochowy mura-mi. Atoli choć zdała od swego grodu, nie wypuściła go z opieki Orędowniczka Niebieska, okazały dając dowód łaski i wszechmocności w cudownej jego obronie. Był pod te czasy Przeorem Paulinów na Jasnej-Górze xiądz Augustyn Kordecki, kapłan cichy i pobożny, służbie kościoła zupełnie oddany. Ten ogarnięty na raz z Niebios nań zesłaną siłą i zapałem, z uległego ołtarzów stróża, staje się mężnym rycerzem, obejmuje ster obrony, odpiera ponawiane zacięcie szturmy, podnosi w wojennych nawet ludziach zwątpiałego już ducha, zagrzewa do boju i wytrwałości, staje się głównem narzędziem cudownego ocalenia. Przykład zadziwiającego zakonników na Jasnej-Górze oporu, obudził też po całym kraju zapał powszechny, ocknęły się upadłe umysły, podwojono wysileń, wyparto w końcu zuchwałego napastnika. Gdy niebezpieczeństwo minęło, sprowadzono napowrót w roku 1656, cudotworny wizerunek Maryi, której opiece król z całym narodem przyznawał głównie świętego miejsca, a za niém kraju oswobodzenie.

Rozgłos nieustających cudów Matki Boskiej Częstochowskiej a powszechnego onej uwielbienia , skłonił Papieża Klemensa XI. do uchwalenia koronacyi świętego obrazu. Zesławszy tym końcem z Watykanu dwie ozdobne korony do obu głów, Matki Bożej i Jej Dziecięcia, polecił nuncyuszowi swemu uroczyste aktu spełnienie. Roku 1717 dnia 8 Września, jako w dzień Narodzenia Panny Maryi, odbył się ten obrząd z największą okazałością, przez Krzysztofa Szem-beka Biskupa Chełmskiego, od nuncyusza po temu zawezwanego.

Przerys tu domieszczony wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej, zdjęty został z tern większą dokładnością, ze z blizkiego nań patrzenia. Przyobleczona jest tutaj postać Najświętszej Maryi w tak zwaną sukienkę perłową; albowiem skarbiec kościelny przechowuje trzy takowe szaty, najmisterniej wyszyte, a drogiemi kamieniami z darów pobożnych pochodzącemi zasłane, które naprzemian na obrazie zakładane bywają. Jedna z nich brylantowa na tle zielonćm, druga rubinowa na tle fioletowóm, trzecia wreszcie perłowa na tle karmazynowem ; wszystkie od głównie zdobiących je kosztowności nazwanie swoje noszące. Obraz ten prawdopodobnie malowany był woskowemi farbami ; uderza w nim zczerniałość ciał na twarzach i rękach, co zapewne stało się raczej skutkiem wielkiej starożytności a działania czasu na farby, aniżeli z pierwotnej brunatności kolorytu. Wszakże, jak to zauważa trafnie Baliński, „zdaje się że jakaś święta tajemnica osłaniając go cudownie, wstrzymuje oko śmiertelnych od bliższego weń wpatrywania się. “ Nie każdego też grzesznika wzrok tyle jest śmiały, żeby w zimnym rozbiorze upatrywać się tam poważył artystycznej zalety pędzla i sztuki. Pod wpływem głębszego uczucia, a kornego uwielbienia, nie czujemy się takoż w sile orzekać sami w tym względzie; przestaniemy więc na przytoczeniu opisu obcego. Le Laboureur towarzyszący w podróży do Polski Marszałkowej de Guébriant Posłowej króla Francuzkiego, zwiedziwszy z nią Częstochowę, tak się o cudownym obrazie wyraża: „Postać Matki Boskiej jest w pół ciała, trzymająca małego Jezusa już podrosłego; ten w lewej ręce ma xiążkę na kolanie wspartą, co jako godło mądrości Bozkiej tłumaczą, ręką prawą, której dwa palce wzniesione, zdaje się chcieć dawać błogosławieństwo. Oboje są w koronach; Matka ma suknię i zasłonę zasiane gwiazdami, Dziecię w tunice różami pokrytej. Wyznać trzeba, że ten obraz posiada taką majestatyczność, że wszelkie pomysły malarstwa zdała przechodzi. “

Wszakże dodać winniśmy, obraz cudowny rzadko bardzo widzianym być może, tak jak jest rzeczywiście malowany; albowiem codziennie przedstawia on się oczom pobożnych, cały bez mała osłoniony kosztownemi przyborami, które prócz twarzy i rąk zasłaniają go całkowicie. Powiedzieliśmy wyżej, że bogata sukienka owleka zawsze obie, tak Matki Bożej jak i Dzieciątka Jezus postacie; głowy pokryte są ciężkiemi korony; nadto część nawet górna obrazu, tło jego do koła głów stanowiąca, założona jest zupełnie blachami srebrnemi pozłacanemi, na których dostrzegać się daje misternie wykonana rzeźba. Piękność a szczególność takowej, spowodowała do przerysowania jej osobno w większym rozmiarze, jak się to na dołączonej tablicy przedstawia. Rycenie rzeczone, rozdzielone na cztery pola i jeden odcinek, składa się też z czterech odrębnych obrazów większych i jednego małego. U góry po stronie lewej wyobrażone jest Policzkowanie Chrystusa Pana, obok po stronie prawej Zwiastowanie Najświętszej Panny; u spodu ze strony lewej Narodzenie Jezusa, z prawej Biczowanie. W odcinku jest całkowita postać Ś. Barbary. Rzeźby powyższe zwracają na siebie uwagę nietylko gładkością wykonania, lecz równie osobliwością szczegółów. Tak na dwóch obrazach naprzeciwległych Matki Boskiej, widzimy obok przedmiotów głównych, jako dodatkowe przyozdobienia, rozsiane zwierzęta w ruchu: orły, chart, zające. Na dwóch obrazach innych z męki Chrystusa Pana, zaciekawiają więcej jeszcze ubiory licznych przedstawionych tam osób ubocznych, sąto bowiem wszystko stroje z początków wieku XV. Te to właśnie ubiory, jak niemniej cały układ rysunku, dowodzą niezaprzeczenie, że same owe blachy są zabytkiem pierwszej piętnastego stulecia połowy, że wtedy ku większej ozdobie i ubogaceniu obrazu dołożone zostały. Owóż z kolei jakie przechodził Częstochowski obraz cudowny, a które poprzednio wyłożyliśmy, wnosić najwła-ściwiej wypada, że kiedy w Krakowie król Władysław Jagiełło (około r. 1431) odDawiać kazał z całą, troskliwością, poszkodowany obraz, i kiedy go bogato w klejnoty przybierał; przydał mu takoż jako ozdobp nową,, owe srebne pozłociste pieknie rycone blachy, które dotą,d nienaruszenie przy nim dotrwały, jawnym zarazem zostają,c dowodem niepośledniej pod owe już czasy sztuki krajowej.

IMAGE MIRACULEUSE

]W

rm? 3BEBL JË]

j» m n ses

DE CZENSTOCHOWA.

DIMENSIONS:

Hauteur: 1,490 mètre. Largeur: 1,040 mètre.

•-

§Sà

rvs'

j;^|epuis près de cinq siècles, cette image révérée de la Mère de notre Sauveur attire Itâft à Czenstochowa (I) une foule ipnombrable de pèlerins, de toutes les parties du SH ! pays et des contrées limitrophes; et cette tradition de prières ferventes et exaucées, de miracles demandés et obtenus de la Toute-Puissance Divine, par l’intercession V de la Sainte-Vierge, a fait de ce monastère, de cette église et surtout de cette cha-I pelle, le premier sanctuaire de la Pologne.

I „Ce tableau, (dit Le Laboureur dans son intéressante Relation du Voyage de l la Reine de Pologne) est sur une pièce de cyprez haute de deux coudées et d’une demy palme, large d’une coudée et de trois palmes : elle est à moitié de corps, et porte dans ses bras le petit Jesu desia grandelet, qui tient de la main gauche sur

C) Petite ville par laquelle passe le chemin de fer de Varsovie à Cracovie. Le couvent et l’église sont situés sur un monticule nommé Jasna-gôra, ç à d. Clair-mont. Voyez Le Laboureur, Relation du Voyage de la Reine de Pologne.

N. 3Vn.

son genouil un livre que l’on interprète en signe de la Sapience Divine: et il semble que de la droite il vueille donner sa bénédiction avec deux doigts qu’il tient levez. L’un et l’autre sont couronnés; la mère a une robbe et un voile semez d’estoilles, l’enfant a une tunique couverte de roses. L’on croit que c’est un ouvrage de l’Apostre Saint Luc, qui voulut peu devant la mort de la Vierge qui avait été révélée aux Apostres', contretirer une copie de son visage, afin que cette Image put consoler l’affliction des fidelles, qui seraient privés de son Auguste présence“ (*).

Nous laisserons indécis si cette image peinte par St Luc, transportée à Constantinople par Ste Hélène, fut donnée par l’empereur grec Nicéphore, à Charlemagne, empereur d’Occident, et par celui-ci à Léon, prince de Halicz (Gallicie). Ce qui est certain, c’est que cette antique image qui porte tout-à-fait le cachet byzantin, demeura pendant plusieurs siècles dans l’église du château de Belz, en Gallicie. En 1382 Ladislas, duc d’Opole (²), auquel Louis d’Anjou, roi de Hongrie et de Pologne, son cousin, avait confié le gouvernement de plusieurs principautés, et entr’autres de celle de Belz, résolut de transporter l’image de la Sainte-Vierge dans son duché d’Opole, en Silésie. La tradition veut qu’elle se soit arrêtée miraculeusement sur la montagne, qui prit en commémoration de ce fait, le nom de Jasna-gôra, Clair-mont.

Le duc y bâtit une église et en confia la garde aux religieux de St Paul Thermite, qu’il fit venir de Hongrie, où leur ordre était pour lors très-florissant. Le dimanche des Rameaux de Tan 1430, une bande de brigands vint investir et piller l’église de Clair-mont, sur le bruit des richesses que la piété des fidèles y avait amassées. Ils emportèrent l’image, et la dépouillant de Tor et des pierreries qui la recouvraient, la mirent en pièces en lui portant des coups d’épée dont elle porte encore la trace; puis ils durent l’abandonner sur la grande route de Silésie.

L’image sainte ayant été portée à Cracovie, le roi Ladislas Jagellon (1386 -J* 1434) la fit restaurer Tannée suivante par les peintres de sa cour; et remplaçant par d’autres richesses celles dont elle avait été dépouillée, fit recouvrir le fond de plaques d’argent doré, ornées de nielles.

La planche Nn. reproduit les détails de ces nielles dans cinq compartimens, dont quatre contiennent des scènes du Nouveau Testament : l'Annonciation, la Nativité, la Flagellation et l'Ecce Homo, et le cinquième l’image de Ste Barbe; le tout à grand renfort d’animaux bizarres; et avec les costumes du temps qui en précisent, pour ainsi dire, la date.

Ainsi restaurée par la pieuse munificence du roi de Pologne, l’image de la Sainte - Vierge fut replacée dans son sanctuaire de Czenstochowa, où elle attire jusqu’à nos jours un concours immense de pèlerins. Une fois seulement, en 1655, les religieux préposés à sa garde durent l’emporter en Silésie, avec le trésor de la Chapelle, pour soustraire Time et l’autre aux dan-

(') Partie lit. p. 19-20.

(a) Opole, en allemand Oppeln, petite ville de la Silésie prussienne.

gers d’un siège. Les troupes de Charles Gustave, roi de Suède, occupaient presque toute la Pologne avec ses deux capitales, Cracovie et Varsovie. Le courage de la garnison de Clair-mont, excité par celui du père Augustin Kordecki, prieur des hermites de St Paul (dits Faulins), triompha des efforts des assiégeans, et l’année suivante déjà, l’image miraculeuse revint à Czen-stochowa, avec le roi exilé, (Jean Casimir 1648—1668) qui avait mis son royaume sous la protection de la Sainte-Vierge.

Le 8 septembre de l’année 1717, on plaça solemnellement sur l’image les couronnes ornées de diamans que l’on y voit encore, et que le pape Clément XI avait envoyées à cet effet. Trois robes garnies de pierreries : une en diamans, une en rubis et une en perles, (celle que représente la planche N.) et un grand nombre de joyaux, de vases sacrés et de riches offrandes de toute espèce, font du trésor de Czenstochowa une des curiosités de la Pologne.

Déjà la maréchale de Guébriant l’admira à son retour de l’ambassade de Pologne; et l’auteur de la relation de son voyage, Le Laboureur, que nous avons déjà eu l’occasion de citer plusieurs fois, faisant l’histoire abrégée de Notre Dame de Clair-mont, termine la description de notre image par ces mots: ,11 faut confesser qu’elle a une majesté qui passe les imaginations de la peinture.“

A. P.

«

KIELICH

Z PATYNĄ,

W TRZEMESZNIE.

WYMIARY:

Prawdziwej wielkości.

Wiek X.

mà

‘ST fl,4| najstarszej siedzibie przodków naszych, znajdują, się jak słuszna, najstarsze zabytki

z r.

krajowe. Kościół w Trzemesznie wedle kronik naszych, założony był za czasów Mieszka, pierwszego xiążęcia chrześciańskiego w Polsce, dla sprowadzonych z Werony §\j/ kanoników regularnych. Podanie miejscowe, w rękopismie Trzemeszneńskim

1666 zapisane, pobożnej hojności xiężnej Dąbrówki przypisuje dar dwóch kielichów ze srebra pozłacanego, dziwnie piękną sztuką i smakiem owego wieku wyrobionych (*).

Pierwszy z nich większy, wraz z patyną, przedstawiają nam tablice X. x. i Y. a niektóre szczegóły znajdziemy na tablicach I. c, II. i III. Kielichy Trzemeszneń-skie poraź pierwszy przedstawione były w drzeworytach w pożytecznóm piśmie tygodniowóm,

(’) Dąbrówka pro liberalitate ad introductionem septem Jratrum canonicorum regularium, ecclesiae Tremesnensi donał calices duos argenteos deauratos, miro illius aevi et diverso artificio elaboratos quae hic describere libuit. (Mss. kościoła Trzemeszneńskicgo pod tytułem: Manuscripti variarum rerum curiosiarum a prima fundatione hujus domus canonicae Tremesnensis. Roku 1666 dokończył X. Żegocki.

X. x. i Y.

wychodzącćm niegdyś w Lesznie pod tytułem: Przyjaciel Ludu (rok 16'>); i objaśnione textem Dra N. za którym i my pójdziemy, o tyle o ile nie nakazała nam odstąpić od niego większa dokładność naszych rysunków, którą mieliśmy sposobność w r. 1854 na miejscu z samemi kielichami porównać i sprawdzić (I).

Ta sama dokładność udowodni najoczywiściej starożytność tych kielichów, które ze względu graficznego, i ze stylu jakim nacechowane są wyryte na nich symboliczne postacie, zdają się do X. wieku należeć. Tak więc tradycya miejscowa znajdując potwierdzenie w krytyce archeologicznej, podać winna do potomnych wieków, pamiątkę tej Dąbrówki, która kraj nasz światłem wiary chrześciańskiej obdarzyła (z).

Kielich (X. x.) srebrny pozłacany, cały ozdobiony rytowaniem czarną farbą napuszczoném (nielle) składa się z trzech części: z czary, z gałki i z ‘podnóżka; ale rytowania w pięciu rzędach po sobie idą, gdyż czara i podnóżek mają każde po dwa rzędy rytowań na sobie. I tak naokoło wierzchniej części czary, sceny biblijne ze starego i z nowego testamentu, rozwijają znaczenie napisu okolnego u samej góry.

Matre deo digna sunt hec pro virgine signa. Pro nostris damnis lavat hune jordaniens amnis. t. j. Godne Boga są te znaki dla Matki Dziewicy; za nasze utraty zmywa Tego woda Jordanu (Tab. II. a).

„Tak zwięźle zawierają w sobie dwa wiersze (leoninami zwane), cały potok cudownych dziejów, z których składa się dzieło naszego zbawienia. Rzeźbiarz obrał sześć scen z Pisma świętego jako główne epoki tegoż dzieła. Cztery pierwsze odnoszą się do Matki Zbawiciela, i do narodzenia Messyasza.

„Dwa pierwsze wyrażają figurę ze starego testamentu wziętą i spełnienie onej w nowym testamencie,- dwa następne podobnież figurę ze starego testamentu i spełnienie jej w nowym zakonie:

zawieszony róg, czyli trąbkę pasterską; na lewem ramieniu opartą laskę; gło-

1. Objawienie się Boga Mojżeszowi w krzaku gorejącym. Widać Mojżesza w postaci pokornej zdejmującego obuwie. Ubiór jego przypomina śliczną draperyą posągów Greckich. Na przepasce ma

nam samym, razem

('*) Niech nam wolno będzie tu publiczne podziękowanie złożyć szanownemu X. Tyc dziekanowi Trzemeszneń-skiemu, który tak posłanemu przez nas do Trzemeszna artyście, panu Leonowi Dembowskiemu, jak i wszelkie ułatwienie zrobił i objaśnienia dawał. Jego to światłej gorliwości winniśmy zachowanie i oprawienie rozproszonych dyplomatów Trzemeszneńskich z których najdawniejszy r. 4 145, panowania Mieszka starego sięga.

(²) Innego zdania był nieodżałowanej pamięci hr. Edward Raczyński, jak czytamy w jego wspomnieniach Wielkopolski T. II. str. 377. Sądził bowiem że kielichy Trzemeszneńskie nie są dziełem X. ale XII. lub XIII. wieku. Różnicę zdań tych, rozstrzygnąć mogą teraz archeologowie nasi i zagraniczni.

zawojem okryta; jeden trzewik zdjęty przy nim stoi; dalej pod krzakiem leżą,: owieczka, pies i koza; pies obraca się ku Mojżeszowi i zdaje się szczekać, koza także głowę obróciła ku niemu. Krzak rozdzielając się od dołu na dwie gałęzie, tworzy jakby wieniec z liści ząbkowatych, pomiędzy któremi w regularnych odstępach buchają, płomyki. Środek wieńca tworzy medalion z popiersiem Chrystusa Pana. Otóż przepowiednia, czyli figura Zwiastowania N. Maryi Panny, które na drugim obrazku widzimy.

wa

2.    Anioł w długiej szacie, skrzydlaty, z ręką podniesioną do góry, zwiastuje N. Pannie cudowne wcielenie Zbawiciela. W lewem ręku trzyma na wstędze słowa pozdrowienia: Ave Maria gracia plena. Duch św. w postaci gołębicy ukazuje się u góry; z głębokióm zadumaniem N. Panna przyjmuje pozdrowienie Anielskie.

3.    4. Trzeci i czwarty obrazek odnoszą się do Narodzenia Pańskiego, którego przepowiednią czyli figurę wystawia Aaronowa rószczka kwitnąca na trzecim obrazku. Widać Aarona stojącego przed stołem, na którym liczba XII. i słowa: Aaron virge (różczki)“ (I).

„Czwarte pole jako spełnienie tajemniczej figury Aaronowej, wystawia Narodzenie Pańskie. W miejscu słupków przedzielających inne obrazki, widzimy dwie wieże kościelne w bizantyńskim stylu. Niezawodnie rzeźbiarz chciał wystawić stajenkę, ale zarazem przypomnieć, że to miejsce jest jakoby świątynia Pańska, poświęcone Bogu jak kościół; wszakże oddawna kościół wystawiono nad żłobem Zbawiciela. Lecz dziwny jest układ pojedynczych figur tegoż pola czwartego. U samego wierzchu widzimy głowy wołu i osiołka, zaglądających do żłobu, w którym leży w powiciu Dzieciątko „Żłób ma kształt budowli z której by dach zdjęto; spoczywa na łonie N. Maryi Panny.

5.    Następne pole wystawia Chrzest Zbawiciela. Chrystus Pan bez szaty; z ręki Jana św. leje się strumień wody w takiej obfitości, że cała rzeka zdaje się spływać w kształcie płaszcza na święte ciało Chrystusowe. Z drugiej strony stoi anioł i trzyma odzienie oburącz.

6.    Ostatni obrazek przedstawia Wieczerzę Pańską. Pan Jezus siedzi wśród dziesięciu Apostołów za stołem, trzymając S. Jana na łonie swojém i podaje chléb osobie ze srebra zczer-niałego wyrobionej, klęczącej z drugiej strony stołu, a mającej przedstawiać zdrajcę Judasza. Tak więc w sześciu scenach zawarte są główniejsze momenta sprawy odkupienia rodzaju ludzkiego : Zwiastowanie, Narodzenie, Chrzest i U stanowienie Sakramentu Ciała i Krwi Pańskiej na ostatniej wieczerzy.

Figury w tych obrazkach są wyzłacane; tło zaś całe jest rytowane w arabeski napuszczone czernią [nielle). U dołu czary ciągnie się drugi napis okolny literami czarnemi na srebrném

(') Miejsca cudzysłowami oznaczone, wyjęte są z Przyj. Ludu rok 1 6ty str. 1 ! 5-— \ 18, z potrzebnemi zmianami.

tle, w te słowa: Concordes isti fanlur magnolia Cristv, t. j. »Zgodnie ci opowiadają wielmo-zności Chrystusa.“ Słowa te są objaśnieniem figur pod niemi umieszczonych, a wyrażających czterech Ewangelistów w postaciach mistycznych wołu skrzydlatego (św. Łukasz), lwa (św. Marek), orła (św. Jan) i anioła (św. Mateusz) (Tab. II. b).

Średnia cześć kielicha, składa się z gałki, na której znowu wyobrażeni są czterej Ewangeliści, w figurach czterech potoków rajskich. Figury te wyrzeźbione są wypukłe. Każda z nich znajduje się w kółku z arabesków i w odmiennej postawie trzyma wiadro swoje, z którego wylewa czyste potoki słowa Bożego. Dwie z tych figur odziane są szatą po biodra, a dwie zupełnie nagie. Tu wszystko złocone, tła czarnego niemasz. Nad figurami napisy rzek : Tigris, Eufrat es, G eon, Phison. (Tab. I. c).

Podnóżek kielicha kształtu dość niskiego, ma tło czarne arabeskowane, jak czara. U góry w czterech framugach stoją cztery wyzłacane figury cnót kardynalnych, z napisami: Justicia, Temperancia, Fortitudo, Prudencia (Sprawiedliwość, Wstrzemięźliwość, Męstwo, Mądrość) (Tab. II. c). Poniżej na samej podstawie w ośmiu framugach, których łuki opierają się na wieżyczkach kościelnych, stoi ośm figur przybranych w długie szaty i trzymających, każda w odmiennej postaci, wstęgi z napisami z Ewangelii: Beati pavperes spiritu etc. (Błogosławieni ubodzy duchem i t. d.) (*). Figury te wyobrażają ośm błogosławieństw.

Na brzegu podstawy pionowym, napis literami czarnemi rzniętemi w srebrze: Gâlldid SUUÎ-morum queris habere polorum, Harum secłator virtutum sis et amator; t. j. „Który pragniesz osiągnąć radości najwyższego nieba, bądź tychże cnót zwolennikiem i naśladowcą (Tabl. III). „Pod spodem kielicha wyryte są znaki: M: 4. S. H; t. j. Marcas 4, semiuncias lf; (4 grzywny, półtora łóta) i słowa: Serenissima Dąbrówka Ecclae Tremesnensi obtulit Anno D. 965. t. j. „Najjaśniejsza więzną Dąbrówka kościołowi Trzemesżeńskiemu ofiarowała r. P. 965. “ Napis ten zdaje się być z XVII. wieku.

Patyna do tego kielicha należąca w głównym obrazie rytowanym, w środkowej wklęsłości, przedstawia nam dowód pochodzenia swego z czasów wprowadzenia wiary chrześciańskiej do Polski.

„Wykonanie tego obrazu prześliczne. Kształty ciała, ręce i nogi poprawnym rylcem oddane; szata, którą środek ciała jest przepasany, ułożona lekko i naturalnie, spada ku kolanom. Na twarzy Chrystusa jaśnieje pokój, jakby po dokonanym trudzie, po odniesieniu zwycięztwa. Powieki zawarte, głowa nieco owisła, nogi oparte na podstawie która z krzyżem jedne całość stanowi. Strumień krwi leje się ze świętego boku, ów zdrój żywota, który według słów Zba-

(ł) Ewangelia Ś. Mateusza, Iloz. 5.

-i

«i

< i»

NV^

s r dr

K

\L-

CNT

IL

¥■

m $

' T¹

F',

¹ dKT2X* r"J—

•A

Uj

./fi

Mi

L/m w

-J

F.\r

AT

Lit H. Walter.

Chromolitogr M.Fajansa, w Warszawie Ul Długa 550.

Rys. L. Demiowski

KIELICH DĄBRÓWKI W TRZEMESZNIE.

„ BiBLIOTEKA . GŁÓWNA *

wiciela prawdziwym jest napojem, jako ciało jego prawdziwym pokarmem, chlebem anielskim. U góry po prawej i po lewej stronie krzyża, widać słońce i xiężyc; pierwsze w postaci twarzy męzkiej, opromienionej; drugi jak twarz niewieścia na tarczy bez promieni.“

„Te światła natury patrzą, jako świadkowie na wielki moment śmierci Boga-Człowieka. Pod krzyżem, nie jak zwykle Matka Boska i Jan św., ale są dwie mistyczne figury: jedna po prawej stronie Zbawiciela, trzyma wlewem ręku kielich, w który się leje krew święta; prawa jej ręka dzierży chorągiew, niby tryumfalną. Głowę jej zdobi korona. Szata pokrywa ją od szyi do kostek; ma hafty u szyi, u dolnego kraju i u szerokich rękawów, a przepaskę pod samą piersią. Z drugiej strony stoi niewiasta podobnież ubrana, ale z podwiązaną twarzą i oczami prze-wiązanemi chustą z powiewającemi końcami. Prawa jej ręka nieco wzniesiona, palec wskazuje na figurę Zbawiciela; twarz zaś od niego nawpół odwrócona i cała postać zdaje się oddalać od krzyża. W lewem ręku także trzyma chorągiew, ale spuszczoną na dół, a korona jej nie na głowie, ale na ziemi u stóp krzyża leży“ (I).

Te dwie figury mogłyby przedstawiać Nowy i Stary Testament, albo też Chrześćiaństwo i Pogaństwo.

Zdaniem uczonego archeologa krakowskiego p. Józefa Łepkowskiego, (do którego i my się przychylamy) figura z zawiązanemi oczyma, ze spuszczoną na dół chorągwią i strąconą z głowy koroną przedstawia zwyciężone pogaństwo, a figura w koronie Polskę Chrześciańską mającą J upajać się Przenajświętszym zdrojem krwi Pańskiej. Najpiękniejsza allegorya wprowadzenia wiary chrześciańskiej do Polski przez tęż Dąbrówkę, której darem są Trzemeszneńskie kielichy

i patyna.

Cały obraz okolony jest napisem z końcówkami rymowemi odnoszącemi się do śmierci Zbawiciela:

Vita subit letum dulcedo potat acetum Non homo sed vermis, armatum vincit inermis.

t. j. „Zycie śmierć podejmuje, słodycz pije ocet,

Nie człowiek lecz robak, zbrojnego zwycięża bezbronny.“

„Naokoło tego obrazu głównego, na brzegu patyny ciągną się proroctwa i figury starego Testamentu, odnoszące się do Chrystusa, jego ofiary, śmierci, kapłaństwa, królestwa. Brzeg ten podzielony jest na dziewięć nierównych części, zawierających tyleż scen ze starego Testamentu. “

1. Nad krzyżem po lewej stronie widać Ofiarę Abrahama który miecz w jednćm ręku trzyma, a drugą trzyma za włosy małego Izaaka związanego i siedzącego na ułożonym stosie.

(’) Ob. Przyj. Ludu rok 16tv, str. \%\ —123.

pod którym już płomienie buchają,. Obok Abrahama wśród gałęzi zaplątany kozieł a nad nim lecący z nieba Anioł wstrzymuje krwawą ofiarę.

2.    Po prawej stronie Abrahama król Melchizedech z ofiarnym winem i chlebem. Płaszcz spływa z ramion jego w sutych fałdach, szatę zdobi szlak u dołu; na głowie korona. Otóż i dwa główne znamiona i przepowiednie urzędu Chrystusa ofiarnego i kapłańskiego. Chrystus kapłanem i ofiarą krwawą, jak miała być Izaaka, ze względu na śmierć krzyżową; a bez krwawą jak Melchidezecha, ze względu na ciało i krew Pańską pod postaciami chleba i wina.

3.    Obok Melchizedecha widzimy sen Jakóba, który w nieco dziwnej i wymuszonej postawie spoczywa, samą tylko głową oparty o skałę. Nad nim niebo otworzone, okazuje się Chrystus wśród aniołów, w głowach drabina, po której Anioł wstępuje. Znaczenie tego: Chrystus otworzył nam niebo.

4.    Dalej Mojżesz na puszczy zawiesza węża, którego sam widok uzdrawiał chorych. Tak Chrystus na krzyżu zawieszony stał się lekarzem dusz grzechem zarażonych.

5.    Potem Mojżesz uderzeniem laski wyprowadza wodę ze skały, w górze ukazuje się Chrystus na niebiosach; Chrystus bowiem jak pisze Apostoł, jest skałą, z której zdrój żywota płynie.

6.    Dalej dwaj wysłani Izraelscy, wracają z ziemi obiecanej, z winném gronem. Jest to symbol czyli figura owej krainy, którą Chrystus obiecał i otworzył wiernym zwolennikom swoim, krainy szczęścia wiecznego, czyli nieba, gdzie niema cierpień i łez, gdzie jest odpocznie-nie od wszelkich trudów ziemskiej pielgrzymki, jak Palestyna była dla strudzonych Izraelitów po czterdziestoletnióm tułactwie po puszczach. Winne grono nietylko oznacza jeden z głównych płodów ziemi obiecanej według słów Pańskich, że da ludowi swemu ziemię, w której miód płynie, mleko i wino, ale zarazem przypomina krew Pańską, którą pić ma ktokolwiek chce być współdziedzicem Chrystusa Pana w niebie.

7.    Podobnie na obrazku następnym, snopy zboża i kłosy, nad któremi młocek stoi z cepem podniesionym, wyrażają tę samą myśl, odnosząc się także do głównego płodu ziemi obiecanej; a zarazem przypominają mistyczny chleb żywota, chleb anielski, ciało Chrystusowe, dające żywot wieczny, którego Anioł z pokornie złożonemi rękami jest zwiastunem.

8.    Następny obraz wystawia Całopalenie, t. j. wielką ofiarę starego zakonu, kozła palonego na ofiarę błagalną. Była to figura Chrystusa, który wziął na siebie grzechy świata i ofiarował się Ojcu jako całopalenie. Dlatego nad płomieniem widać dolną część figury unoszącej się w niebiosa. Oczewiście na przypomnienie Zbawiciela wstępującego na niebiosa po skończo-nćm dziele odkupienia świata.

9. Obrazek ostatni ma dwie figury. Jedna jakoby w kapłańskim ubiorze trzyma na krzyż dwa drewna albo winne szczepy. Zapewnie znaczy to krzyż, przez który świat został zbawiony. U dołu dwa naczynia, jedno może z octem Męki Pańskiej, drugie z maściami pogrzebu Chrystusa Pana. Druga zdaje się być sam Chrystus, który na krzyż wskazuje. Tak więc skończyły się już figury, bo całe dzieło Boskie wykonało się na krzyżu, który odtąd tryumfalnym będzie znakiem i ofiara na nim spełniona nigdy nie ustanie. “

To samo wyraża i napis w trzech wierszach na brzegu patyny wyryty:

Clamant scripture, qnod signavere figure Signis patratis, jubar emicuit deitatis (tue precesserunt Christi tipus illa fuerunt.

t. j. „ Głoszą pisma co oznaczały figury;

Po spełnieniu znaków zabłysła jasność Bozkości,

Co poprzedziło, było Chrystusa znamieniem.“

„Obrazki przedzielone są słupkami najrozmaiciej ozdobionemi. Kształty figur są propor-cyonalne, szaty gustowne, sute, skromnie ułożone i nie mają tej sztywności, która znamionuje późniejszy styl gotycki w draperyach; co jest dowodem, że styl ten wykształcił się na ciosanych z drzewa lub kamienia wzorach. Malarstwo bowiem rozwinęło się w średnich wiekach później od budownictwa i wzory swe brało z ciosanych z kamienia posągów, zdobiących ściany, filary, dachy i ołtarze kościołów średniowiecznych; w dawniejszych wiekach zaś rysownictwo i malarstwo doskonaliło się i rozwijało razem z budownictwem, bo miało trądycyę sztuki Greckiej.“ Okólne ozdoby patyny przypominają także wszystkie wyobrażenia z Pisma świętego, jakie oglądamy na zabytkach z X. wieku, i łącznie z piękną allegoryą środkowego obrazu dowodzą, że ten kielich i ta patyna (według pięknego wyrażenia pana Łepkowskiego) „błogosławiły już naród u kolebki.“

A. JP.

V

'

-T

tr-

/

J77

t>

/fV>

■ ;

*NL

'“S

t4 tAlfÛk

dy>

4P&.

Ê

057

i/

°2

1*5«

A.

Ç'«!

Am

Qs

o

cx

/5

;

V

:•;

trM

•>\i

m

w

t

.T..-,

m

&

-a

GP

SÉ

to

'6

ä

F

wm

z**

\>

P

W

mm

TT

%

/

N/

i m

-==r- ÏT*^

m

o

to

. *

& K

K

• •;

<

.

=

•u?

Ti '

«Kvû'U'ÿ.V-

Łit. H. Walter

I

■$

H

2V i

7

■J

SSMl

:

-,

.V

^ «

;

J

asm

p

>

A

n

rj

Chromolitogr. M Tajansa, w Warszawie Ul Długa 550.

\-*T

Ci

PATYNA DO KIELICHA DĄBRÓWKI

Mdl/ane direz

1

a

A

&

T

à

m

>

wmm

M

i

'V

4

m

■—

: i

Sm

KJ

' ■ "•r

&

L5

m

z

%

J"

i.

^ /f

\VF

Rys. L. Dembowski.

„

BIBLIOTEKA m

* główna

CALICE ET PATÈNE

'V

De grandeur naturelle.

A TRZEMESZNO.

DIMENSIONS:

'ffü

X. Siècle.

W-

’est dans la Grande-Pologne, berceau de la nation, que l’on retrouve encore ses plus anciens monumens. La fondation de l’église de Trzemeszno (z) remonte aux temps \(p de l’introduction du Christianisme en Pologne par Dombrowlca ou Dobrawa, princesse mar^e en 965 a Mieszko (Miécislas) duc de Pologne, de la race de Pia-ste, encore payen. Le premier évêque, nommé Jordan, vint d’Allemagne; les pre-) miers prêtres, les premiers moines étaient Bohèmes, Allemands ou Italiens. L’ordre

• des Chanoines Réguliers, de la régie de St Augustin, de Vérone, envoya quelques uns de ses frères en Pologne ; ils s’établirent dans le bourg de Trzemeszno aux environs de Gnesne et de Kruszwica, villes principales du pays; et leurs successeurs y sont restés jusqu’au

(h Petite ville du grand-Duché de Posen, actuellement en Prusse.

commencement de ce siècle (*). L’église de Trzemeszno, sécularisée depuis, et d’une construction toute moderne, a conservé jusqu’à nos jours dans son trésor, deux calices qui, si nous en croyons la tradition locale, consignée dans les anciens manuscrits du couvent, lui auraient encore été donnés par la fondatrice (z).

Le premier de ces calices (PI. X. x.) est orné de sujets bibliques à figures gravées en creux et dorées sur fond d’argent niellé. La partie du milieu seulement, toute dorée, est ornée de figures en relief.

L’inscription qui suit le tour du haut de la coupe, résume brièvement la grande oeuvre de la Rédemption, développée par les six sujets bibliques placés au dessous (PL II. a).

Ce sont deux vers léonins:

Maire Deo digna sunt hec pro virgine signa Pro nostris damnis, lavai hune Jordaniens amnis.

ç. à d. Ils sont dignes de Dieu, ces signes qui se rapportent à la Vierge-Mère.

C’est à cause de nos torts que le fleuve du Jourdain lave Celui-la.

I

Le premier et le troisième sujet représentent deux figures de l’Ancien Testament; le second et le quatrième, l’accomplissement de ces figures dans le Nouveau Testament.

1.

Moïse et le buisson ardent. Nous voyons Moïse, un pied déchaussé et un genou en terre; il ôte son autre soulier. Le buisson se sépare en deux branches chargées de feuilles entremêlées de flammes, qui encadrent un médaillon avec la tête et le buste de Jésus-Christ.

2.    C’est la figure de ï Annonciation représentée dans le tableau suivant. La sainte Vierge écoute avec respect les paroles de l’Ange qui tient de la main gauche une banderole avec les mots: Ave Maria gracia plena.

3.    La verge d'Aaron est la figure du quatrième sujet, de la Nativité.

4.    Ce dernier sujet est représenté d’une manière symbolique peu commune. La crèche qui contient l'Enfant. Jésus, et derrière laquelle on aperçoit les têtes de l’âne et du boeuf, a la forme d’une basilique dont on aurait enlevé le toit. Cette crèche ou cette basilique écrase de tout son poids mystique la sainte Mère de Dieu qui la porte couchée sur son sein. Enfin les

(’) Ils avaient apporté avec eux de Vérone la relique de la tête de sainte Euphémie, contenue dans un reliquaire en argent ciselé qui a été volé en 1838.

(⁵) On conserve dans l’église de Trzemeszno un manuscrit intitulé: Manuscripti vartarum rerum curiosiarum a prima fondatione hujus domus Canonicae Tremesnensis, terminé en 1666; où se trouve une description des dits calices qui commence par ces mots: Dombrowka pro liberalitate ad introductionem septem fratrum canonicorum regu-larium, ecclesiae Tremesnensi donat calices duos argenteos deauratos, miro iilius aevi et diverso artifteio elaboratos quos hic describere libuit.

clochers byzantins qui encadrent cette scène, donnent à l’humble étable de Notre-Seigneur le

r

caractère du Temple ou de l’Eglise future.

5. Le Baptême de Jésus-Christ. Le fleuve du Jourdain qui s’échappe de la main de St Jean Baptiste, enveloppe le corps du Christ, comme un manteau, tandis qu’un ange tient les vètemens de Notre-Seigneur.

6. La sainte Cène. Le Christ est assis à table avec dix apôtres, tenant St Jean penché sur son sein, et présente le pain à Judas Iscariote agenouillé de l’autre côté de la table, et tout noir, (en argent niellé, au milieu de toutes les autres figures dorées) comme on représente l’esprit malin.

Le bas de la coupe est orné de quatre animaux allégoriques représentant les évangélistes auxquels fait allusion l’inscription qui les couronne:

Concordes isti fantur magnolia Cristi. ç. à d: Ils s’accordent pour dire les grandeurs du Christ (PI. II. b).

La même idée est exprimée une seconde fois par des figures allégoriques exécutées en relief sur la partie du milieu du calice; ce sont les quatre fleuves du paradis terrestre, encadrés dans des arabesques à feuillage, et faisant découler chacun de son urne, et dans une attitude différente les torrens qui représentent la parole divine. Les noms des fleuves sont inscrits an dessus de l’arabesque: Tigris, Euf rates, Geon, Phison. (PI. I. c).

Le pied du calice dont la forme basse et évasée porte le cachet du style byzantin, est recouvert d’une double rangée d!ornemens allégoriques. En haut nous voyons les quatre vertus cardinales, encadrées dans des niches à plein cintre et indiquées par l’inscription qui en fait le tour par dessous: Justicia (justice), Temperancia (la tempérence), Fortitudo (la force), Pru-dencia (la prudence), (PI. II, c).

La partie inférieure contient huit niches dont les arcades sont soutenues par des colonnes'* en forme d’églises byzantines. Dans ces niches se tiennent debout des figures de femmes revêtues de robes flottantes, et qui tiennent à la main des banderoles avec des inscriptions tirées de l’Evangile.

Beati pauper es spiritu etc. (Bienheureux les pauvres d’esprit etc. (*).

Co sont les huit Béatitudes, auxquelles fait allusion la dernière inscription gravée sur le rebord du pied:

(’) Évangile de St Mathieu Ch. â.

Gaudia summorum qui queris habere polorum,

Harum sectator virtutuoi sis et amator.

ç. à d. Vous qui recherchez les joies du Ciel Pratiquez et aimez ces vertus-là (PI. III).

En dessous de la base du calice est gravée en caractères du XVII. siècle, l’inscription suivante: M. 4. S. l£; (4 inarcs lj once).

Serenissima Dombrowka Ecclae Tremesnensi obtulit. Anno D. 965. ç. à d. La Sérénis-sime Dombrowka l’offrit à l’Eglise de Trzemeszno l’an du Seigneur 965.

La Patène (PI. Y) qui appartient à ce calice, contient dans le milieu, gravé en creux et niellé, le grand drame de la Passion de Notre-Seigneur, exprimé aussi par les deux vers léonins qui en font te tour:

Vita subit letum dulcedo potat acetum Non homo sed vermis, armatum vincit inermis.

ç. à d. La vie subit la mort, la douceur boit le vinaigre

Ce n’est pas l’homme, mais le ver désarmé qui triomphe de l’homme armé.

C’est bien l’expression calme de la mort qui est une victoire que nous remarquons sur les traits du Christ. Aux deux côtés de la Croix au lieu de la Sainte-Vierge et de St Jean, se trouvent deux figures de femmes allégoriques. Elles sont revêtues de longues robes pareilles ornées de broderies, avec des manches larges et flottantes. Celle de droite, la couronne en tête, et un drapeau dans une main, tient de l’autre un calice, dans lequel elle recueille le sang précieux de Notre-Seigneur. Celle de gauche, les yeux bandés, et tenant d’une main son drapeau renversé, indique de l’autre la croix dont elle s’éloigne, et au pied de laquelle sa couronne est déposée.

Ces deux figures représentent peut-être l'Ancien et le Nouveau Testament, ou plutôt le paganisme aveugle vaincu et détrôné, et la foi nouvelle, couronnée, triomphante, et puisant sa force et sa sainteté dans le sang divin de Notre-Seigneur Jésus-Christ. Cette dernière explication que nous a donnée un jeune et savant archéologue de Cracovie, Mr Joseph Lepkowski, est celle que nous préférons, puisqu’elle confirme encore la tradition locale qui rattache cet antique monument au berceau du Christianisme en Pologne.

Le bord de la patène est divisé en neuf compartimens d’inégale grandeur, qui renferment des prophéties et des figures de l’Ancien Testament, relatives à la mission divine et à la Passion de Jésus-Christ.

1. Le sacrifice d'Abraham. Isaac est assis sur le bûcher allumé: Abraham tenant d’une main son enfant par les cheveux, et de l'autre un glaive nu, écoute la voix de l’ange qui descend des cieux; le bélier expiatoire est pris par les cornes dans les branches d’un buisson.

2. Melchùèdech, le grand-prêtre couronné, tient des deux mains le pain et le vin de l’offrande.

Ce sont les deux figures du Christ: le sacrifice sanglant d’Abraham, représente celui de la Croix; et l’offrande de Melchisédech, le sacrifice non-sanglant de l’Eucharistie.

3.    Le songe de Jacob. Jacob endormi (dans une posture impossible), voit la figure du Christ dans les Cieux entre deux anges; un troisième monte à l’échelle. C’est Jésus-Christ qui nous ouvre le Ciel.

4.    Moïse suspend le serpent d'airain dans le désert. C’est le Christ suspendu sur la Croix pour la rédemption de nos péchés.

5.    Moïse fait jaillir T eau du rocher. On voit la figure du Christ dans les Cieux, car c’est le Christ qui est le rocher dont jaillit la source de la vie éternelle.

6.    Les envoyés d'Israël rapportent une grappe de raisins de la terre promise. C’est le Symbole de la vie éternelle promise par Jésus-Christ à ceux qui boiront le fruit de la vigne, le sang de la nouvelle alliance.

7.    Un homme armé d'un fléau se prépare à battre deux gerbes de blé. Au dessus des gerbes est suspendu dans l’air le pain à la confection duquel elles doivent servir; le pain des Anges, devant lequel un ange se tient, les mains jointes, en adoration.

8.

Uu holocauste de FAncien Testament. On voit au dessus de l’Autel les pieds de No-tre-Seigneur Jésus-Christ qui est monté aux cieux, après avoir accompli le grand sacrifice de la Rédemption.

9. L'accomplissement de l'Ancien Testament par le Nouveau. La figure qui tient deux bâtons noueux (peut-être deux ceps de vigne) en croix, représente le nouveau Testament. Deux vases, l’un contenant probablement le vinaigre de la passion, et l’autre les aromates de l’ensevelissement du corps de Jésus-Christ, séparent cette figure de l’autre qui semble être celle de Notre-Seigneur, et qui indique la Croix tenue par l’autre figure, comme devant être le signe de la foi nouvelle.

L’inscription qui fait le tour du bord antérieur de la patène, indique sommairement la signification de toutes ces allégories:

Clamant scripture, quod signavere figure Signis patratis, jubar emicuit deitatis due precesserunt Christi tipus ilia fuerunt.

ç. à d. Les écritures annoncent ce que les figures signifiaient: les figures étant accomplies, l’éclat de la divinité s’est manifesté. Ce qui a précédé était la figure du Christ.

La pureté du dessin des figures et des draperies, qui n’ont pas encore la roideur du style formé sur les modèles sculptés de l’architecture gothique, accuse une origine antérieure à cette époque, et porte le même cachet du style byzantin que nous retrouvons dans beaucoup de mo-numens du X. siècle.

A. P.

CT\

DRUGI KIELICH

W TRZEMESZNIE.

WYMIARY:

Wielkości prawdziwej.

s,

Wiek X.

I^Jf/rugi kielich Dąbrówki w Trzemesznie, także srebrny pozłacany, równie starożytne-mjk go kształtu, ale niższy i szerszy od pierwszego, różni się nade wszystko sposobem ! wyrobu. Rzeźba na nim młotem jest wy kowana i grubo pozłacana. Około gałki > tylko arabesk napuszczony jest emalię, czarna. Naokoło czary idzie napis:

, Unctio tam regum quam vir tus mistica vatum, omnibus indutis X. P. M. I sunt signa salutis.

lj i. j. j.\urnu,6äcze/tic mroiow i cuvai mistyç, Vf dla wszystkich obleczonych w łaskę Chrystusa.

o*

'I

Cały obwód podzielony jest na sześć pól w których umieszczone sa sceny ze

Starego Testamentu. (Tabl. IV. a).

1. Na pierwszém wyobrażony jest król Dawid siedzący na tronie, pomiędzy prorokami z których jeden jest Natan; korony jego dotyka się Joab, który dopiero co popełnił zabójstwo na Absalonie (napis: Natan P. DD. Joab). Korona, berło i jabłko z krzyżem, tudzież stojący

Wióry Sit. Śred. Zesiyt XXL

21

Y. y.

za Joabem kat z mieczem (oznaka władzy królewskiej) przypominają podobne figury na drzwiach spiżowych katedry Gnieźnieńskiej (x).

2.    Pole drugie przedstawia nam króla Dawida przed śmiercią, błogosławiącego syna swego Salomona, namaszczonego na królestwo, w przytomności matki jego Betsabei (napis: David Rex, Salomon Rex, Betsabea).

3.    Prorok Eliasz wskrzesza zmarłego syna wdowy z Sarepty (napis: Elias P. Paer Su-nam). Pomieszał rzeźbiarz ten cud z podobnym cudem proroka Elizeusza.

4.    Porwanie proroka Eliasza do nieba, na gorejącym rydwanie, o czterech kołach, z którego rzuca płaszcz swój Elizeuszowi (napis: Elias P. Suum vest dans Eliseo).

5.    Prorok Elizeusz wrzuca sól do studni w mieście Jericho, i cudownie uzdrawia wodę (napis: Eliseus sal in puteum).

6.    Prorok Elizeusz cudem wyciąga z rzeki siekierę (napis: Eliseus P.).

Spodnia część czary ozdobiona jest sześcią wypukłemi rozetami (Tabl. IV. b); a gałka ara-beskiem z liści czarno emaliowanych (Tabl. IY. c).

Podstawa znowu, podzielona jest na sześć pól z figurami wypukłemi złoconemi na sre-brnćm tle przedstawiającemi sceny z życia proroka Samuela i króla Dawida (Tabl. IY. d).

1.    Prorok Samuel dzieckiem ofiarowany przez matkę w kościele (napis: Samuel).

2.    Król Saul zatrzymując proroka Samuela, oddziera mu połę od płaszcza (napis: Samuel P.).

3.    Samuel namaszcza na królestwo młodego Dawida (napis: David).

4.    Zamach Dawida z procą, na Goliata uzbrojonego jak rycerz średniowieczny (napis: David, Goliat).

5.    Michol, córka Saula, a żona Dawida, dla ukrycia ucieczki męża, wkłada posąg ubrany do jego łóżka (napis: Simulacrum David).

6.    Arcykapłan oddaje Dawidowi chleby ofiarne i miecz Goliata (napis: R. SaulXII. panes).

Pod dnem podstawy wyryte są znaki M. 3f, czyli 3§ grzywny wagi kielicha; i napis głoskami XVII. wieku: Serenissima Dąbrówka Ecclesiœ Tremesnensi obtulit anno Domini 965. t. j. Najjaśniejsza Dąbrówka kościołowi Trzemcszneńskiemu ofiarowała R. P. 965.

Oba kielichy Dąbrówki wraz z patyną, a także kielich S. Wojciecha, staraniem i kosztem czcigodnego Dziekana Tyca, umiejętnie oczyszczone zostały w roku 1854 w Poznaniu, przez biegłego złotnika Wiszniewskiego, bez zatracenia żadnej cechy tak odległej starożytności której są najpiękniejszemi u nas pomnikami.

A. JP.

(’) Przyj, ludu rok 4 6ty str. 102.

Lit. H. Walter.

sJl®f

mml

»—«i

Hr

.....

[•

■--»    ;T: ,f ^

Ppf.D D'VÂ EX-Ï o A!

a MA f

r- v i -

ji

vlf

LA ï

X‘>% z?

PfUt

ÏS&,< ■ H

«ŁwtflK' " '

)M'

CS

V-5

Vs

CkromoUtogr. M. Eajarisa, w Warszawie UJ. Długa 550.

Rys.L.DemlowsTci

DRUGI KIELICH DĄBRÓWKI W TRZEMESZNIE.

M ftdjd/is Jfrer.

'î

T»

biblioteka #

GŁÓWNA

SECOND CALICE

A TRZEMESZNO.

DIMENSIONS:

De grandeur naturelle.

-<SKJ/

X. Siècle.

■ IL lHt

J/ical X

3^1-/

n second calice offert par la princesse Dombrowka à l'église de Trzemeszno est aussi en argent doré; mais les ornemens de la coupe et du pied sont travaillés au marteau. L’arabesque seul, qui orne la pièce du milieu, est fait en émail noir. La coupe est plus grande et le pied plus bas que dans le premier calice. L’inscription suivante fait le tour de la coupe:

Unctio tam regum quam vit tus mistica vatum, omnibus indutis X. F. M. % Sunt signa salutis.

* ç. à d. L'onction des rois et la vertu mystique des prophètes sont des signes de salut pour tous ceux qui sont revêtus de la grâce du Christ.

Cette inscription se rapporte aux six sujets de l’ancien testament qui forment le revêtement extérieur de la coupe. (PI. IV. a).

1.    Il semble que l’artiste ait voulu représenter le roi David, assis sur son trône entre les prophètes, (dont l’un est Nathan), et Joab qui vient d’accomplir le meurtre d’Absalon; ainsi que semble l’indiquer le personnage du bourreau avec le glaive nu et l’inscription: Natan DD. Joab.

2.    David, avant de mourir, en présence de Bethsabée, sa femme, donne sa bénédiction à son fils Salomon qu’il vient de faire sacrer roi. (David Rex. Salomon Rex. Betsabea).

*• y.

3.    Le prophète Elle ressuscite le fils de la veuve de Sarepta. {Elias P. Puer Sunam). L’artiste a confondu ce miracle avec celui du prophète Elisée, ressuscitant le fils de la Sunamite.

4.    Le prophète Elle, enlevé au ciel sur un char de feu, jette son manteau à Elisée. (Elias P. suum vest. dans Eliseo).

5.    Le prophète Elisée jette du sel dans les fontaines de Jéricho; aussitôt leur eau devient bonne à boire. (Eliseus sal in puteum).

6.    Le prophète Elisée tire miraculeusement du Jourdain le fer d’une cognée {Eliseus P.).

Le bas de la coupe est orné de six rosettes (PI. IV. b); et la partie du milieu, d’un arabesque émaillé en noir (PI. IV. c).

Le pied est divisé en six compartimens qui contiennent l’histoire du prophète Samuel, et du roi David. (PL IV. d).

1.    Samuel enfant présenté au temple par sa mère (Samuel).

2.    Saul arrêtant le prophète Samuel par le pan de son manteau qui se déchire. (Samuel P.).

3.    Samuel répand l’huile sainte sur la tête du jeune David, qui dès ce moment fut rempli de l’esprit du Seigneur (David).

4.    David armé de sa fronde, se prépare à combattre le géant Goliath, revêtu d’une cotte-de-maille du moyen-âge. (David, Goliat).

5.    Michol, fille de Saul et femme de David, pour cacher l’évasion de son époux, lui substitue dans son lit une statue habillée. {Simulacrum David).

6.    Le grand-prêtre donne à David les pains de proposition et lepée de Goliath. (R. Saul XII. panes).

En dessous de la base du calice est gravée en caractères du XVII. siècle l’inscription suivante: M. 3§. (3 marcs et demi). Serenissima Dombrowka Ecclesiœ Tremesnensi obtulit anno Domini 965. ç. à d. La Sérénissime Dombrowka l'offrit à ïéglise de Trzemeszno en 965.

Les deux calices de Dombrowka et celui de St Adalbert, ont été habilement nettoyés à Posen par un orfèvre distingué de cette ville, Mr Wiszniewski. L’abbé Tyc, doyen de leglise de Trzemeszno, s’est acquis des droits à la reconnaissance de la postérité en lui transmettant en si bon état les plus anciens monumens religieux de notre pays.

Æ. JP.

*

s

m

&

//'

m

sÇ

\v

V,

s

/T,

•)>

/>•

<:

K

VUV___A

^^5

-J

v

«

_^V

«^2^2

£

sa

w

i£

#

=g§

'JSy

6fc>

ST

Q>

€1

X2&

(r

~s£Z

<H§)

5>

40

—Q

,r

>

co

Cfl

)-4

oi

(D

h

g

O

V}

>—t

K

Ph

g

y

'

'■%

m

/ _

)J f

/

J,

V:

r->«

s

J

b

b

b

U1

G?

H

<

oi

A

i

*t ?

„.X'AS

i

Ÿ£\

Vr’ V

a

Pss

rr-^A

Q

K

m

ü

v -«

\

'■ A /

y N/

•J .

a

» Gt

»5

1.

a.

mm

ifoe

l\/

. ..

O,

Rg

Si

Kit

uÇ^îkmi

i!

<^i

■fl

m****

w //

ike\

57/.

e*

2K

FÎ» cv 5^. '

té

r/

e£

MQ

K$i

M.

sg

i3

ĘjA AfW

I R i: JfE

iOkf PÊFr

r?

* /mJPr «CI

&sï

(TqjïlC

O B,

ayi

'S

oi

JJ f! -

as

w**«³

i7D4@,

w«

ai

P!

8Ä-

</

ikżćkil h 7?*I.

fj-i

vè

COi

<0

A,

JO^HJV

"îiâ

.£j£śff

SEI

t-

&2

H-(

T>

f*E

'/kPa©

Jgl

cV

;5

iis-

Pï?

o-PNs

ŁW

cï5

IW

F?

ISfeSlI

Ôh

05

lté

3 TL^Ęmm

- Kcr^m

itill&L>

’M-

M.

C-P^7

f "7

tó

HKÜ

'y '

«ft

<•

«A

sgv

Vi'V

ic/*

V>

*»ï llOl

iV M ' ' A £f\ A Pf

féwpSi

vvw

ïm

@13

TP«

MtS

5ÜÉ

<===>

c=3

7/

r@~ r

c2

Cyft

C-^.

Ö»

cP

P*

«MJ

mfc*

Vb

cP

I -L S_f

S^pT

êUMÊèÊ

A\

'{ M'a

[>,

<P

à<

"V

HD m,

Hire

d&g

3:^7

HS

IIW

iWi

Vi

rd

gg

7

03

ri

r<?

=KBLiL-H *• sIK(O-i-

, JI§ i

I

\

-

I

»

Ha

Y'

J¹

Ht

y.

.-a

S#

^9 S'ai A

y ■ T\V

mm

Wm

Êi

"V,

tat

O'

yÆî

sSAfTdAJ

Wà

J;

>a;

si.

sg

\W

Jit

v\\

Ü!

Ay^

n'

PTT^

/ZÆ

:EÄiÄ

êh.'U-n).?;

SJ

///

XV

Sa

AI

SRC-?'

Si

r '4

PMI

vA

>y

cV

r Ajwmi

eéSmffl IaA

Ai

SfeAÏ

■7" \Fftv

'*m&Æ

Ap

KA

te

Bü

■Xi

vm

ICO

O

5?-JvS2;

mm

jtv\j

izQixSa

GAYDIA SVMODORVœ-OvVeRIS HAB G R G-

POLO RVCO •HARVM SeC TATOR

YIRTVTYOO-SIS' G TAODATOR *

CH/V/a

y\K'

MIS T

rPfi

LU

•cA\vrrv

A*

istfr¹

Sz€m

IP 2

'&

éV'

SF

i

iu

«

^\W

O*

il

/ $§**

»

K

|P7cLIAS- p

Ho

fn

îj

c.

P>5

«

^pAML-

*âfe2i?

y?

PL

fis

J

MBB

£3

d

v

/i

/J A

B

éé

A»

pç?

v

%

if

ru» (S) Ar:

¥* /né

itJL 4=

%

rA¹'

w

3

s-

«

y

Mj

pdr-r

T

%

!

1

■Ç

o-

w

9

Jl

4

*N

P

5

r m

r

>N

h K

Æé

fe

SI

pwp

r

Vj

«

Bl

rU

BBl/p

'è

v€>

a 1

t»»J

?^0 *■* ^<

lia

;S5?

pp>r

*-0

E!

Mg

*

<v

|A»,'

g

\

m

A:

fA

<-£3

/)

BV

VA

O-

M VUS

.il»

C*

c

w

Ägä

mv*

Ve

\i

b-

/ Æ

wj

«

LAul

X

jT

■?

y.

)

V;.‘

a®

%ÿtëÀ

O

#

»

K0W^

3

\

bîI

T\ C

\i

|\\

x/

SI

O o

O O

.

■a

&

<?■

y >

&

©

A

A"

Vf ë MF

5

LŹ !

K

r

o°⁰

ü

iV

V

([

I

I '

; u

£M

\

d

Ël® IS*

rpj $ V îj} y

W

rjU, 03,

ti

Ml

./ *:*•*.

jSsr

rn

ü

AS W

4

I '■ / ..

V

I

4

♦

Ś. WOJCIECHA

W TRZEMESZNIE.

WYMIARY:

Prawdziwej wielkości.

Wiek X.

ga    ⁹

A.

Relikwie S. Wojciecha, apostoła Polski i Prus, okupione skarbami Bolesława Chro-jiff brego od Prusaków, najpierwiej złożone były w Trzemesznie, w kościele fundowa-st^^S^nym przez pierwszego Mieszka dla sprowadzonych z Werony xięży kanoników re-jci gulamych. Z Trzemeszna przeniesiono te święte szczątki do katedry Gnieźnień-^iskiej, zostawując jednak na pierwotnćm miejscu jedno ramię i jedne nogę S. Patrona, które dotąd w srebrnych relikwiarzach z XVI. wieku roboty miejscowej JT w skarbcu Trzemeszneńskim są zachowane. Skrzynię w kształcie kufra srebrnego / z galeryjkami wyzłacanemi i postaciami świętych rytowanemi naokoło, wykonał r. 1507 mistrz Piotr złotnik i mieszczanin Poznański (I). Relikwiarz w kształcie ręki

(’) Jak świadczy napis naokoło wieka wyryty: Hec cislella sive Cnpsa diligentia et opera reverendi patris Andrée Drzasznó divina patiencia abbatis Re (?) monasterii Tremeschen facta est et operata sub anno Domini 1Ö07, consummata vero est XXL mensis maii féliciter per rnagistrum Petrum aurifabrum et civem Poznaniensem ad honorem Sancti Adalberti pontificis et martiris ecclesie hujus.

21

Wzory Szt. Śred. Zeszyt XXI.

podniesionej na ramie Ś. Wojciecha, wyrobił roku 1533 Bernard złotnik, mieszczanin i burgra-bia Gnieźnieński (r).

Poszanowanie dla relikwii pierwszego patrona Polskiego zachowało nam podziśdzień te szacowne zabytki sztuki krajowej; a co więcej, pozwoliło dochować ten sam kielich poświęcony z którego S. Wojciech ofiarę bezkrwawy odprawiał. Takie przynajmniej jest o tym kielichu podanie miejscowe, a o starożytności jego świadczy kształt niski podnóżka i styl ozdób na nim rytowanych.

Sam kielich z jednej sztuki agatu ciemnego, pękniętego w jednóm miejscu, oprawiony jest w złoto; obwódka dolna wyrobiona jest na podobieństwo kwiatów liliowych. Część środkowa wyrobiona jest w kształcie gałki ozdobionej arabeskami z gałązek liściowych obwijających lwa, człowieka wpół nagiego, strusia biegającego i innego siedzącego ptaka (Tabl. I. a).

Podnóżek przedstawia przewróconą koronę powoju zfałdowaną w szesnaście niby rozchodzących się promieni, na wypukłościach których rytowane są różnego kształtu fantastyczne kwiaty (Tabl. I. b).

A. P.

(') Najdawniejszy relikwiarz Trzemeszneński był ten w którym przechowywano głowę Ś. Eufemii, pierwotnie jeszcze z Werony przez kanoników Regularnych w X. wieku przywieziony, ale wraz z innemi srebrami kościelnemi skradziony w r. 1 838, bez śladu zaginął.

»

-v

::c..

! I

IR,

ii '

:

a -fl

| f «    |

f y, \ï

K

I«

J* f

»»

i-:

■

•t

l

9B

M:

L ■■

fel

t

//J

♦

I

if r

v-âs

R

Lit. H. Walter.

Chromolitogr. M. Tajansa, w Warszawie Ul. Długa 550

Rys. L.Dembowski

KIELICH S. WOJCIECHA W TRZEMESZNIE.

' ■> sr.»

M Æ/âsr direx.

cy

en

cn to    > >

9' o    o

iO    -A    X

*ï *'

T*i

4*J

DE S* ADALBERT

A TRZEMESZNO.

DIMENSIONS:

De grandeur naturelle.

X. Siècle.

>i

n sait que St Adalbert, évêque de Prague, premier apôtre et ensuite premier patron de la Pologne, subit le martyre en Prusse où il était allé prêcher la foi Chrétienne sous les auspices de Boleslas Chrobry (le Vaillant) alors duc, depuis roi de Pologne (I). „Or le prince Boleslaus adverti du faict (dit un ancien chroniqueur polonais traduit en français dès le seizième siècle) rachepta le corps du Saint Martyr, à fort bon pris: car quand ce vint à le peser à la balance, comme il avait esté convenu avec ces Barbares de leur bailler son pesant d’or ou d’argent, Dieu voulut qu’il ne pesât que bien peu. Le corps fut porté en solennelle procession et colloqué j[premièrement au Monastère de Tremesne, et puis après en l’église Cathédralle de iGnesne par le commandement du Prince“ (²).

L’église de Trzemeszno, première dépositaire de ces glorieuses reliques, en a conservé jusqu’à présent une partie (un bras et une jambe) dans des reliquaires en

{’) Le 2 3 avril de l’an 997, près d un village au bord de la mer et qu’on appelle aujourd’hui Fischhausen, non loin de la ville d Elbing.

(²) Histoire des Roys et Princes de Pologne composée en latin par noble et magnifique Sieur Jean Herburt de Ful-stin Castellan de Satioc etc., traduite de latin en français, et dediée au Roy de Poloigne. A Paris a l'Olivier de Pierre l'Huillier, rue St Jaques 1575 p. 15.

argent d’un beau travail, et qui datent du XVI. siècle. On y montre aussi de temps immémorial un calice du saint évêque martyr, dont nous offrons ici l’image (Planche X). La forme et le style des ornements gravés sur le pied attestant sa haute antiquité, viennent à l’appui de la tradition locale.

La coupe en agate de couleur sombre est malheureusement fêlée d’un coté; elle est montée et doublée en or à l’intérieur, la bordure inférieure est travaillée en forme de fleurs de lys. La boule applatie qui joint le pied à la coupe est recouverte d’un arabesque dont le développement nous montre un lion, un homme à demi-nu, une autruche qui court, et un autre oiseau perché sur les branches de l’arabesque (PI. I. a). Le pied a la forme d’une fleur de liseron renversée, à 16 nervures, sur lesquelles l’artiste a gravé comme une dentelle de fleurs fantastiques. (PI. I. b).

A. P.

71

KATEDRY KUJAWSKIEJ.

WYMIARY:

s/₃ Prawdziwej wielkości.

Wiek X.

w.

Relikwiarz ten jest zabytkiem bardzo odległej starożytności, bo sięga wiekiem X. > jeszcze stulecia, a czasów zaprowadzenia wiary Chrystusowej w Polsce.

& Jest to skrzynka podłużna, z jednej sztuki drzewa dębowego wyrobiona, bla-\ chą miedzianą, pokryta, po której na tle emaliowaném wyżłobione są postacie świę-te, całe złocone. Na wieku czyli przykryciu górnem wyobrażony jest Chrystus 'W Pan wpośród apostołów, oddający chorągiew chrześciańskiego kościoła S. Piotrowi. P° drugiej stronie Zbawiciela stoi Najświętsza Panna, zaś apostołowie rozdzieleni na dwie części, sześciu obok Matki Boskiej, pięciu obok S. Piotra. Święci ewangeliści Mateusz, Marek, a z drugiej strony Jan, wyobrażeni są na czele innych apostołów z xiegami w ręku. Postacie te są płaskie, głębokiemi obrysami odznaczone, pozłotą pokryte. Tło jest emaliowane, w środku szafirowe, po bokach niebieskie; aureole około głów zapełnione emalią żółtą. Boki relikwiarza przedstawiają w płaskich bizantskiego stylu arkadach popiersia dwunastu apostołów w obrysach wypukłych, po cztery na stronach dłuższych, a po dwa na krótszych. Z tych ostatnich jednego boku całkiem brakuje, w miejsce którego

Wzory Sit. Śred. Zeszyt XIX.

szkło przezroczyste wprawione. Popiersia są tu takoż złocone, emalia na arkadach niebieska, na podpierających je słupach zielona, na ścianach podarkadowych dokoła figur szafirowa.

Pod względem wykonania, rzeźba na tym pomniku nie jest jednostajną; na pokrywie daleko lepsza, mniej poprawna w rysunku dolnych popiersi. W ogóle całość roboty jest tu dość mierna, sztukę w kolebce jeszcze okazująca.

Zdaje się że skrzynka przechowywała w sobie drzewo Krzyża S., urządzona pierwotnie z otwieranóm wiekiem, dla całowania relikwij, później wieko przytwierdzono stale, a natomiast wyjęto jeden z boków, zastępując go szkłem przez które całowano tak zasłonioną świętość.

Relikwiarz ów był własnością katedry biskupstwa kujawskiego w Włocławku. Atoli katedra Kujawska znajdowała się początkowo w Kruszwicy, r. 966 przez Mieczysława I. zbudowana, ztąd przeniesiona do Włocławka około r. 1159. Ze relikwiarz w ozdobach swych stylu bizantskiego, nosi wszystkie znamiona X. wieku, że przedstawia główniejsze z życia S. Piotra zdarzenia, pod którego właśnie wezwaniem pierwotna w Kruszwicy katedra przez Mieczysława postawioną była; domyślać się ztąd nie bezzasadnie można, iż relikwiarz pochodzi z czasów a nawet z daru, pierwszego w Polsce chrześciańskiego monarchy, Mieczysława I. katedry Kujawskiej założyciela.

Szacowna ta zamierschłej przeszłości pamiątka, znacznie już dziś czasem podniszczona, z zakrystyi Kujawskiej katedry w Włocławku dostała się w darze od kapituły znamienitemu archeologowi p. Kazimierzowi Stronczyńskiemu; obecnie też zbiór jego zasobny starożytności krajowych wzbogaca.

£. Mi.

3i‘

Vj

I«

•%

........y

*.•

Kii

Tl.

Rys. J. Drewaczyśfiki.

Vy..',-¹-

•»

•v

K.

** *

■v*.

mJ)

>1

. A*

Lt> -* »^1

f/’?"

V*

>2

L VV*

*XJ

ii

-V*.

.... H

i :■

if!

CKromolitogr. M. Fajansów Warszawie Ul. Długa 550

RELIKWIARZ KATEDRY KUJAWSKIEJ.

MFą/drg direz..

„T

■ï":

em

Lit.H Walter.

s’-.

■j ;

\H

*/

O

>'%%

1%. >%

Î*A

RELIQUAIRE BYZANTIN

DE LA CATHÉDRALE

XJ

DIMENSIONS:

a/₃ de la grandeur naturelle.

X. Siècle.

ME

■r*

e reliquaire a la forme d’un coffret. Il est en bois de chêne noirci par le temps. Il est recouvert de plaques de cuivre avec des figures fouillées et dorées sur fond d’émail. Cet émail a été endommagé par le temps et mal restauré, ce qui explique toutes les nuances que l’on y voit depuis le bleu lapis lazuli jusqu’à la teinte bleuâtre et mouchetée

des côtés.

plat nous voyons N. Seigneur Jésus-Christ sur une éminence, offrant à saint Pierre le drapeau de l’église militante. La Sainte-Vierge se tient à la droite de Jésus-Christ; les apôtres sont partagés des deux côtés; il y en a six du côté de la Sainte-Vierge, et cinq du côté de St Pierre. Les évangélistes sont en tête des autres, leurs évangiles en main. St Mathieu et St Marc du côté de la Sainte-Vierge, St Jean du côté de St Pierre. Sur le côté du coffret les images des apôtres sont répétées en buste dans des arcades de style byzantin, mais il n’y en a que dix, les deux qui manquent étant remplacés sur l’un des côtés par un verre, à travers lequel on exposait aux regards des fidèles la relique contenue dans le reliquaire.

u.

L’ouvrage des plaques de coté est fort grossier, et celui du couvercle même assez médiocre; mais il porte l’empreinte d’une antiquité fort reculée. Nous n’hésitons pas à le faire remonter au X. siècle, c’est-a-dire à l’époque de l’introduction du Christianisme en Pologne.

Les évêques de Cujavie eûrent primitivement leur siège épiscopal à Kruéwica, l’ancienne capitale des princes de la race des Piastes en Pologne (x). Vers le milieu du XII. siècle seulement cette cathédrale fut transférée dans la ville de Wloclavek (Vladislavia) (²), où elle existe encore de nos jours. Le chapitre de la cathédrale a fait don de cet antique reliquaire depuis longtems hors d’usage, à Mr Casimir Stronczyński, avantageusement connu par ses savantes recherches sur les antiquités du pays.

A. P.

(’) Aujourd’hui une petite bourgade dans le Grand-Duché de Posen.

(*) Petite ville commerçante sur la Vistule, audessus de Thorn, dans le royaume de Pologne.

RELIKWIARZ CZERWIŃSKI.

WYMIARY:

Vs prawdziwej wielkości.

Wiek XII.

iü

Czerwińsku miasteczku Ziemi W}⁷szogrodzkiej jest starożytny kościół z klasztorem niegdyś Kanoników regularnych Laterańskich, przez biskupa Płockiego Alexandra Dołęgę tu w początku XI. wieku sprowadzonych. Roku 1117 wystawił im w Czer-^) wińsku okazały kościół z ciosu, sławny swojego czasu rycerz i dostojnik, a siedm-gggapl dziesięciu siedmiu kościołów zakładca, Piotr hrabia na Skrzynnie; zaraz też potem opactwo kanoników tamże fundował. W kościele tym Czerwińskim, że powiemy nawiasem, przechowuje się potąd wizerunek zakładcy, owego hrabiego Piotra, dawnego, lubo już pewnie nie współczesnego pędzla. Tamże znajdował się relikwiarz tu wyobrażony. Ma on pozór głębokiego kuferka z daszkowém przykryciem, takiego kształtu właśnie, w jakim w wieku XII. i jeszcze nawet XIII. stawiano grobowce znakomitszym nieboszczykom. Wyrobionym jest z drzewa dębowego, blachą miedzianą pobity, na której bogate ozdoby w rzeźbie złoconej i emalii; z wierzchu i boków zupełnie zawarty, otwierał się tylko od spodu, którąto stroną włożoną była do środka relikwia. Nie był on urządzony do całowania relikwii, lecz raczej do stawiania go na ołtarzu jedną stroną do patrzących; ztąd część jego przednia i dwa boki przyozdobione są wytworniej od części tylnej.

U» u.

Myśl do wyobrażeń na stronie przedniej powziął artysta z objawienia S. Jana. W pośrodku siedzący na tęczy Zbawiciel z xięgą w ręku, czterema apokaliptycznemi zwierzęty otoczony, odpowiada niemal zupełnie wyrazom rzeczonego objawienia.

„A oto stolica postawiona była na niebie, a na stolicy siedzący: a który siedział, był podobny pojźrzeniem kamienia jaspisu i sardyna; a tęcza była około stolice, podobna pojżrzeniu szmaragdowemu“ IV. 2, 3. (Z przekładu biblii X. Jakóba Wuj ki, wyd. warszawskie z roku 1821).

„I widziałem w prawej ręce siedzącego na stolicy księgi, napisane wewnątrz, zewnątrz zapieczętowane siedmią pieczęci“ V. 1.

i około stolice czworo zwierząt pełne oczu z przodku i z tyłu. A zwierze pierwsze podobne łwowi; a wtóre zwierze podobne cielcowi; a trzecie mające oblicze jako człowieka; a czwarte zwierze podobne orłowi latającemu. A czworo zwierząt każde z nich miały po sześć skrzydeł; a w około i wewnątrz pełne są oczu“ IY. 6, 7, 8.

Umieszczony u góry baranek odpowiada słowom:

„1 widziałem: a oto wpośród stolice i czworga zwierząt, i w pośrodku starszych, baranek

I przyszedł i wziął xięgi z prawice

stojący jako zabity, mając siedm rogów i oczy siedm siedzącego na stolicy.“ Y. 6, 7.

Nareszcie czterej aniołowie baranka otaczający, wspomnieni są znowu VII. 1, 11: „Potemem widział czterech aniołów stojących na czterech węgłach ziemie, trzymających cztery wiatry ziemie, aby nie wiały na ziemię, ani na morze, ani na żadne drzewo.—A wszyscy aniołowie stali około stolice, i starszych, i cztery zwierząt. *

Dopełnieniem obrazu są cztery postacie ewangelistów, z których dwaj siedzący zamieszczeni na stronie głównej po bokach Chrystusa Pana, dwaj zaś inni stojący na ścianach bocznych relikwiarza. Postacie te zastępują tu poniekąd dwudziestu czterech starszych w objawie-

r

niach S. Jana, których z powodu małego rozmiaru nie mógł artysta w całości i należycie wyobrazić.

„A gdy one zwierzęta dawały chwałę i cześć i dziękowanie siedzącemu na stolicy, żywiącemu na wieki wieków: upadali dwadzieścia i czterej starszych przed siedzącym na stolicy.....“

IY. 9, 10.

„A wszelkie stworzenie które jest na niebie, i na ziemi, i pod ziemią, i w morzu jest, i co w nim, wszystkie słyszałem mówiące : Siedzącemu na stolicy, i barankowi, błogosławieństwo, i cześć, i chwała, i moc na wieki wieków. A czworo zwierząt mówiło: amen. A dwadzieścia i czterej starsi upadali na oblicze swoje, i kłaniali się żywiącemu na wieki wieków“ V. 13, 14.

Część tylna relikwiarza jest jak się rzekło skromniej przyozdobiona: pokrywa ją tylko emalia, w pięknym rzucie czterolistnych kwiatów na tle szafirowćm.

'v

V»

F"

'*4 '

.♦

-'V. 4*

Â.

C.

il

Ëigfl

/:

!    ■> Vj

b«:

,4

L4

■ * * *1 *'■* - '21'i »

II

li

lm

m.

\i

j X

SÊi

a.

Mk

.Vj

I:

i*

:h

!^#1

•

SI-,

;!Â.

V3

SJiip _ IUI!

fe¹

*51

..

>v

|iA\#KP

.f.« -S'VJ

WIEK XII

-\<r

W.

■i-

... -i

t* ?

* v.

Lit. H. Walter.

■SlÇ;'

_ChroDioîitugr. M Fajaasa, w Warszawie'UJ. Długa 550

w RELIKWIARZ-:'CZERWIŃSKI. ' '

«*■

Rys. J.Lrewaczyński i B. Po dc z as z y ń -s k i

y

*.

4

•i

O

N/

cÆ

Co do samej roboty ozdób relikwiarza : tło ścian obrazowych jest ryte wklęsło w kwiaty i liście, całkowicie wyzłocone; obrysy figur emalią wypełnione, przedstawiają takowe płasko, tylko głowy są wypukłe, gdyż rzeźbione są na główkach ćwieków blachę do drzewa skrzynki przytwierdzających. Rażącą jest też głów do całego ciała małość.

Relikwiarz ten kształtem i wykonaniem odpowiada innym z wieku XII. pochodzącym; wnosić więc wypada, że się odnosi do czasów samego założenia Piotrowego w Czerwińsku kanoników regularnych przybytku. W ostatnich latach z zakrystyi Czerwińskiego kościoła, dostał się był do zbiorów hrabiego Franciszka Potockiego w Warszawie; po śmierci którego zakupiony został przez hrabiego Piotra Szu wałowa do Petersburga.

£. H.

i

■    ■    \    i    .

' . . . .

■i/    ■■ i.:•< ; ;    • ; .    ’    •' >; ••■■■■    -    < t> : cmi ss , /■ ■ , ■

Rt of) ffl "    ■ **.. ' 'UV :'it ^ ly/i irv x thr. ■ i ^ V. .u . .jivw-, il

M J3ft

■

t

m

--

CZERWIŃSK.

DIMENSIONS:

*/s de la grandeur naturelle.

XII. Siècle.

s?

<§£

^>e reliquaire en forme de sarcophage, est construit en bois de chêne recouvert de plaques de cuivre à figures émaillées et fouillées ; les têtes seules de ces figures beaucoup trop petites, sont ciselées en relief, et forment les têtes des clous qui rattachent les pla--Sx ques de cuivre à la charpente du sarcophage. Le reliquaire fermé de tous côtés n’a

kzßsj: qu’une ouverture en dessous, qui servait à placer les reliques. Il était destiné à fi-I ' ^ gurer sur l’autel; aussi le côté antérieur est-il beaucoup plus riche d’ornemens que les

* trois autres.

Le côté antérieur représente des scènes de l’Apocalypse de St Jean. Au milieu on voit le Sauveur un livre à la main, assis sur un arc-en-ciel et entouré des quatre animaux apocalyptiques, selon les versets 2, 3, 6 et 7 du chapitre IV. de l’Apocalypse:

„2. Et ayant été soudain ravi en esprit, je vis un trône dressé dans le ciel, et quelqu’un assis sur ce trône.

a 3. Celui qui était assis paraissait semblable à une pierre de jaspe et de sardoine; et il y avait autour de ce trône un arc-en-ciel, qui paraissait semblable à une émeraude.

IJ. U.

„4. Autour de ce trône il y en avait vingt quatre autres, sur lesquels étaient assis vingt-quatre vieillards, vêtus de robes blanches, avec des couronnes d’or sur leurs têtes.

„ 5. Devant le trône il y avait une mer transparente comme le verre et semblable au cristal; et au milieu du bas du trône, et autour, il y avait quatre animaux pleins d’yeux devant et derrière.

„ 6. Le premier animal ressemblait à un lion ; le second était semblable à un veau, le troisième avait le visage comme celui d’un homme, et le quatrième était semblable à un aigle qui vole.

L’agneau placé au faite du'sarcophage répond aux versets 6 et 7 du chapitre V.

„7. Je regardais et je vis au milieu du trône et des quatre animaux, et au milieu des vieillards un agneau qui était debout et comme égorgé, et qui avait sept cornes et sept yeux qui sont les sept esprits de Dieu envoyés par toute la terre.

„8. Il s’avança, et il reçut le livre da la main droite de celui qui était sur le trône.

Les quatre anges qui entourent l’agneau sont mentionnés au verset 1. livre VII.

„ 1. Après cela je vis quatre anges qui se tenaient aux quatre coins de la terre, et qui arrêtaient les quatre vents du monde......

Les quatre évangélistes qui complètent l’ornementation du reliquaire, et dont deux sont représentés assis de chaqne côté du Sauveur, tandis que les deux autres sont debout sur les côtés du sarcophage (a, b) semblent destinés à remplacer les 24 vieillards de l’Apocalypse adorant l’agneau, et pour lesquels la place manquait évidemment à l’artiste.

Le quatrième côté du reliquaire (c) destiné à être appuyé contre le tabernacle de l’autel, est orné seulement d’un dessin émaillé qui n’est pas sans grâce.

L’ouvrage de ce reliquaire, et sa forme en sarcophage, rappellent le goût du XII. siècle. C’est aussi l'époque de la fondation de l’église de Czerwińsk, à laquelle il avait appartenu. Il fit partie plus tard de la riche collection d’objets précieux du feu Comte François Potocki à Varsovie; aujourd’hui il se trouve dans celle du Comte Pierre Schouwaloff à St Pétersbourg.

A. P.

/ou

CZAKA OBRZĄDKOWĄ Z PATYNĄ

W KATEDRZE PŁOCKIEJ,

Dar Konrada I« Xiecia Mazowieckiego*

WYMIARY:

Wysokość Czary 0,210 metr.

Srednica górna i dolna 0,173 metr.

Przedmioty: a, 5, c, d, e, /, <7, (na tablicach A. i Aa.) są wielkości naturalnej; część spodu czary w zmniejszonej wielkości.

Średnica Patyny 0,208 metr.

Figury: a, 6, c, d, (na tablicy Z?.) są naturalnej wielkości.

Wiek XIII.

Rok 1228—1237.

ĘĘ edyny ten zabytek złotnictwa w wieku XIII., w kraju naszym, przechowuje sie yè w skarbcu starodawnej katedry w Płocku. Pierwszy zwrócił nań uwagę w podró-/ I ŻJ P° kraju, uczony archeolog nasz, Kazimierz Stronczyński; a gdy opis na miejscu yfj zrobiony, uprzejmie do użytku nam oddał, z niego po większej części dosłownie, wyjątki tu umieszczamy :

Kielich fundacyi Konrada I. Xięcia Mazowieckiego (ur. około r. 1191 7 1237) jest srebrny, pozłacany, pokryty ryciem wklęsłem napuszczanćm czernią. Wielkość jego nadmierna, kwiat półkulisty. Noga w samym środku nadęta i ośmią główkami wypukło wytłaczanemi przyozdobiona. Rzeźba w nich wyrazista, a pro-porcye twarzy bardzo regularne.

Wzory Szt. Śred. Poszył I.

A* Aa* i B*

Na samym kwiecie tego kielicha znajduje się ośm medalionów stanowiących cztery obrazy, tak że dwa medaliony całość jednego obrazu składają. I tak : na jednym z nich wyobrażony jest Anioł stojący z wstęgą w ręku, na której wypisane Ave Maria ; na następnym zaś Marya siedząca, w jednej ręce wrzeciono, a w drugiej kłębek trzyma. Jestto obraz Zwiastowania.

Na trzecim medalionie siedzi na ziemi Marya, obok niej w żłobie leży powinięte dzieciątko Jezus, z za żłobu widać głowy wołu i osła; na czwartym zaś medalionie siedzący S. Józef tworzy wraz z poprzednim obraz Bożego Narodzenia.

Piąty medalion przedstawia Maryą siedzącą z dzieciątkiem Jezus na ręku, przed nią klęczący na jednóm kolanie król. Dwaj inni królowie wyobrażeni są w medalionie szóstym, i to stanowi obraz Pokłonu trzech króli.

Na siódmym medalionie widać siedzącego króla Heroda z mieczem na kolanach. Przed nim stojący siepacz pokazuje rękę odciętą dziecka, kiedy tymczasem, wyobrażona na ostatnim medalionie Marya z dzieciątkiem do Egiptu się chroni.

Nad medalionami w około kielicha pomiędzy dwiema liniami wyryty w scholastycznych literach następujący napis :

f DVX CONRADUS * DVX BOLEZLAVS* EMOMIZL⁰ MĘSKO⁰ LVDVMILLA0 SA LOME A ⁰ IVDITA ⁰ IVDITA *

Dno kielicha czyli podstawa ma na sobie kilka figur głębokieini obrysami wyrytych. W jednej jego stronie stoi krucyfix z ukrzyżowanym Chrystusem. Obok niego z prawej strony S. Jan Chrzciciel, z lewej zaś Jeremiasz prorok. Za Jeremiaszem Izajasz, dalej Abraham, Mojżesz i Eliasz. Figura Chrystusa przybitą jest do krzyża czterema gwoździami, nie trzema, co pomiędzy innemi jest jedną z cech znamionujących najdawniejsze wyobrażenia o śmierci Pańskiej. Patryarchowie i prorocy krzyż otaczający, wyobrażeni są w postawach siedzących, każdy z nich trzyma rozwiniętą wstęgę, na której wypisane jest jego nazwisko literami schola-stycznemi.

Na patynie do tego kielicha należącej, w polu mającóm kształt sześciolistnego kwiatu, wyobrażony jest Jezus Chrystus, siedzący na tronie, z prawą ręką nieco w górę wzniesioną w lewej trzymający xięgę, podług najdawniejszego Bizantyńskiego typu. Nad nim jakby anioł (wszakże wyobrażony bez skrzydeł) trzyma w prawej ręce koronę, lewą trybularzem kadzi. W zagłębieniach tego sześciołucznego pola, u góry Xiążę Konrad z jednej, z drugiej małżonka jego, klęcząc, ofiarują wyżej wspomniany kielich Panu Jezusowi; niżej Xiążęta Kazimierz i Ziemowit (synowie Xięcia Konrada) podobnież klęczą, z rękami do modlitwy złożo-nemi. Rzecz dziwna, że usta na wszystkich twarzach nawet Pana Jezusa zastąpione są tym kształtem • .' • krzyża świętego. Ubiór niewieści długi i obszerny, twarz tylko odsłonioną

fj§s|a|&*c'cröM <v, a a> y    s> v « n o m% £ w -v' >• *

#*■ 1’lCn'IO. M.*^    O V«ÔŸM ÏLQl> *

fV.j»*#

*    * a> vjc <: o m R re "äfrvss¹ » ff gg

r-C'N'-

SSL>

ife

111%

yi Cfïi'W 1-/7 \é

\\

✓V

•/

y;

■\ ,

/Æ

f/M

//

0fÆ

tyt

-/i

? A/

b.

a.

■W?/

!f-'’

yâ)

;^iI4Va

V)

V*

»JT* FS

UC

VW^i;

, •.

Ksës

((p?

•A

yco,

>-v:

cv^Atxi VK

|p%pÉA

r—-—'~*Tr*-.-.    _    _______ ,~. !

•>

r A VIL

\iâ

\v.

\\

Nasjï

C>A

Sç

cź

>=#

w;cSc/P

y £4 4'

V°

; :%gßf jgr

'r-

■v

«Ktit&r

„ ^ TriŚfó

7 4<â‘" Æ ...    ,

¹ t/v ^yÆM

_J7Â, u .,-

S®®®®**..

sfr¹

yim

K ClJfôL,

łat Bracia Thuwan^er

Cbromobdi. de lemercier .Paris.

SBH

Rys : z cat : ß .Podczaszyński Bud N S.S. P w W

CZAKA OBRZĄDKOWA W KATEDRZE PŁOCKIEJ

Par Konrada ] Xią.Mazowieckiego

X

<

G H H

v

s/

i. ^A KÛ'ÿ*

O-

*

.

V

«.

c.

Lit : Bracia Thurwan^er.

\N

*i ■'

m^Ê:ï

L%

T/

im

m?-

lb \

-fr

-vs»ÿ

hä

■*z^*xrv ;

>=ATA—'—1

rA

VW

i4é

uJüJJ

Sa

wSÊÊ

Midi!

A i'Pfzÿpkj

sm

f.

p,i

A®

tr?

%s    k &

^    */V m

XJ'

v 0O>

t\

i-^f/

idiÉSI

P-jb-

" 'Hà,

"ii,

Iq!

y æ

'Va

~h

\\\

g/

/>

AJ

/ÆA

Ghroniolith Lemercier, Paris

Rys. znat B.Podczazzyński Bud N.S.S.P wV

CZARA OBRZĄDKOWA W KATEDRZE PŁOCKIEJ

Dar Konrada I. Jua . Mazowieckiego

₀v-

\TEC

• BlBLlQTï s<ÔWh

'.‘*

zostawia, ale głowa przykryta jest rodzajem zasłony opiętej na czole, jak te która włościanki zamężne na Podolu i Ukrainie noszą i namitkami zowią (I). Mężczyźni zaś mają na opiętych długich sukniach obszerne płaszcze z kapturami, na podobieństwo tych, jakie wieśniacy dotąd w Kujawach noszą. Głowy ich są podgolone; u Konrada przykryta czapką oznaczającą godność panującego. Uderza między niemi kędzierzawość głowy Xięcia Kazimierza, która i na pieczęciach jego nie jest pominiętą.

Odpowiednio położeniu tych figur wyryte są w otoku patyny napisy: DVX CONRAD VS°

SEMOVITUS* HAZIMIRVS (sic) OAFIA. Cały rysunek lichu wgłąb tylko jest rytym i czernią napuszczonym.

na tej patynie podobnie jak na kie-

Ponieważ pomiędzy wymienionemi na tym pomniku synami Konradowemi nie masz Przemysława , który zginął w bitwie pod Skałą, z Henrykiem I. Xięciem Włocławskim w r. 1228 (²). a znajduje się Mieszko, przez szczurów, jak chce Długosz, r. 1137 zagryziony, łatwo w przybliżeniu datę sporządzenia onego oznaczyć, która pomiędzy rokiem 1228 a 1237 przypadać musi.

Chybaby przypuścić, że rok śmierci Xięcia Mieszka niedokładnie naznaczony jest w Długoszu ; a wtedy ofiara kielicha do Katedry Płockiej przez Xięcia Konrada i jego żonę, mogłaby być uważaną na ofiarę przebłagalną za śmierć Jana Czapli Scholastyka Płockiego i Kanclerza, okrutnie zabitego z rozkazu Xięcia i namowy Xiężny, w r. 1239; zabójstwo, za które Konrad i jego żona, jak nam wiadomo z historyi, sowicie musieli opłacić się Duchowieństwu.

Kielich ten prostuje jeszcze i uzupełnia genealogią Konrada, szczepu Mazowieckich Xią-żąt protoplasty. Okazuje bowiem, że żoną jego nie była Agata albo Agazya, jak to Hübner, a za nim Naruszewicz położył, ale Ofka (na kielichu Oafia, a na dyplomacie Konradowym 1230 Cafia) (³), i wymienia oprócz tego Ludmiłłę, Salomee i dwie Judyty, z których o jednej tylko Judycie, córce Konrada, zaślubionej Mieczysławowi Xięciu Szląskiemu, wiedział Hübner.

Tak wiec kielich Konrada posłuży do objaśnienia niektórych szczegółów ze stosunków domowych tego Xiążęcia, założyciela zarazem dynastyi Mazowieckiej (zgasłej r. 1526) i Państwa Krzyżackiego w Prusiech, najzaciętszego jej przez tyle wieków wroga !

(■*) Ob. Gołębiowskiego : Lud Polski. Tablica z Ubiorami N° 41.

(⁵) Podczas wojny o opiekę młodego Bolesława (Wstydliwego) Xięcia Krakowskiego a Konradowrego synowca,

(3) Wydrukowany we Wzorach pism dawnych Tab. 3. Xiężna ta, (wedle Długosza) była córką Świętosława Mścisławicza Xięcia Ruskiego, wziętego w niewolę przez Polaków we Włodzimierzu r. 1207. O tém uwięzieniu wspomina i Kronika Wołyńska pod tymże rokiem. Ob. Ipatiewskaja Lietopis str. 157, w Zbiorze Latopisów Ruskich.

Kielich powyższy używany jest do obrzędów kościelnych dwa razy do roku, tojest : na S. Jana Ewangelistę (27 grudnia), i na S. Zygmunta patrona Katedry Płockiej (2 maja). W obu dniach podają ludowi pobożnemu do picia wino, któróm zlewają czaszkę S. Zygmunta, łyżką starożytną, znacznie jednak od samego kielicha późniejszą, i najpewniej z XVI. wieku pochodzić mogącą.

A. JP.

/

a.

V

I

9

/

w

V> - V $

AAN

ifej»

M

■

,

V

■Ml

<v

■ :

JÉ

i \

!

o.

i

/

[/

Lit. Bracia Tirurwan^er

M

/

V

m

y

I

. o

o

o)

0

.

W

)

51

i

L/nr

fi

V > ,

5^-

w

\

\

J

> i 7

A# T'YA

IVk'

P7y7\

;

llCnll

-

-Sjÿÿ<

;?

>

I

I

la

ni

»

«

7

/

^fYn\CTl

m f w

4 Ł»*

Chromolith ‘Lemercier, Pans.

PATYNA

t*Vi

A

i

&J

i

n

/-

A?

’ O

ErA

0/

gp&pr

DO CZARY OBRZĄDKOWEJ,W KATEDRZE PŁOCKIEJ

Daj- Konrada I. Kią : Mazowieckiego

M.Fajass dire*

b.

A

m

\

V

W

; '/ \,

p- •

fy>

ïe#

'S

Rys : z nat. E. Podczaszyriski Bad II S.S PrVV

" lK ^

rv

■

e

-

* 7

I

»

!

,

i

■ \ •

DE LA CATHEDRALE DE PŁOCK,

Offert par Conrad I., duc de Mazovie.

DIMENSIONS:

Hauteur du Calice 0,210 mètre.

Diamètre: 0,173 mètre.

Les objets a, è, c, d,e,f, (Planches A. et Aa.) sont de grandeur naturelle; la figure#,qui représente une partie du pied du calice, est plus petite que nature.

Diamètre de la patène: 0,208 mètre.

Les figures a, b, c, d, (Planche /?.) sont de grandeur naturelle.

.te

1228—1237.

XHI. Siècle.

d>

rf

SC

Çjj son retour d’un voyage archéologique entrepris sous les auspices du gouvernement, || M. Casimir Stronczyâski a, le premier, appelé sur ce calice l’attention des savans et des artistes. Il a bien voulu nous communiquer la description détaillée qu’il en a faite sur les lieux; et nous ne pouvons faire mieux que de l’insérer ici, en la traduisant à peu près littéralement du texte polonais, et en y ajoutant nos propres observations.

Ce monument, peut-être unique de l’orfèvrerie du XIII. Siècle, en Pologne, se trouve au trésor de l’antique Cathédrale de Płock (I).

Le calice de Conrad., duc de Mazovie (né en 1191 f 1247) est en vermeil, orné de nielles. Sa grandeur est au-dessus de la moyenne ; la coupe en est applatie ; le pied est

(¹) Płock, sur la Vistule, chef-lieu du gouvernement du même nom; au nord-ouest de Varsovie; communication par les bateaux-à-vapeur.

A. Aa* et 11.

bombé vers le milieu et orné de huit petites têtes en haut-relief. La sculpture ne manque pas d’un certain caractère, et les proportions des figures sont assez bien observées.

La coupe elle-même est entourée de huit médaillons formant quatre tableaux, de manière à ce que deux médaillons composent toujours un tableau. Ainsi sur le premier médaillon on voit un ange debout, une banderole à la main, sur laquelle sont inscrits ces mots: Ave Maria. Sur le médaillon suivant, la Ste Vierge est représentée assise, tenant un fuseau d’une main, et un peloton de fil de l’autre ; c’est le tableau de VAnnonciation. Sur le troisième médaillon, la Ste Vierge est assise à terre; à côté d’elle l’enfant Jésus repose emmailloté dans sa crèche, audelà de laquelle on aperçoit des têtes d’âne et de boeuf. Sur le quatrième médaillon, St Joseph assis complète avec le médaillon précédent, le tableau de la Nativité. Le cinquième médaillon représente la Vierge Marie assise et tenant l’enfant Jésus sur ses bras ; un des rois-mages a fléchi un genou devant elle ; les deux autres rois-mages sont représentés sur le sixième médaillon, qui forme avec le précédent le tableau de VAdoration des mages. Sur le septième médaillon on voit le roi Hérode assis, avec un glaive posé sur ses genoux; devant lui se tient un de ses satellites, qui lui montre la main mutilée d’un enfant. Sur le dernier médaillon enfin, la Vierge Marie est montée sur un âne avec l’enfant Jésus ; c’est la Faite en Egypte.

Au-dessus des médaillons, une inscription en lettres scolastiques fait le tour de la coupe entre deux lignes niellées: f DUX CONHADUS * DUX BOLEZLAUS * EMOMIZL * MESCO . LUDUMILLA . SALOMEA . JUDITA . f

Le pied du calice, est orné aussi de plusieurs figures niellées. On y voit N. S. Jésus Christ sur la croix; d’un côté est St Jean Baptiste, de l’autre le prophète Jérémie, suivi d’Isaïe, d’Abraham, de Moïse et d’Elie. La figure du Christ est attachée à la croix par quatre clous, au lieu de trois, ce qui est un des signes distinctifs de la haute antiquité de l’image de la Passion. Les patriarches et les prophètes qui entourent la croix, sont représentés assis, et tenant à la main des banderoles sur lesquelles leurs noms sont inscrits en lettres scolastiques.

Sur la patène (planche B.), au milieu d’un champ à six lobes, N. S. Jésus-Christ est assis sur un trône, la main droite levée comme pour bénir, et tenant un livre de la main gauche, d’après le plus ancien type Byzantin. Une figure d’ange, sans ailes, tient de la main droite une couronne audessus de sa tête, et de la main gauche un encensoir.

Dans les lobes de l’encadrement, on voit d’un côté le duc Conrad, de l’autre la duchesse, sa femme, à genoux, offrant le calice à N. S. Jésus-Christ : plus bas sont agenouillés leurs fils, les princes Casimir et Ziemomysl, les mains jointes comme pour prier. Toutes les bouches sont formées par de points disposés en croix • ;. La duchesse est enveloppée d’une robe ample ; sa tête est recouverte d’un voile serré sur le front par un bandeau semblable à ceux que portent encore les femmes mariées dans les villages de la Podolie et de l’Ukraine. Les hommes sont revêtus de robes longues et étroites recouvertes de manteaux fort amples avec des capuchons, tels que les portent jusq’à présent les paysans en Cuïavie (*). Les têtes sont rasées à la hauteur des tempes ; celle du duc Conrad est recouverte d’un bonnet, signe distinctif de la veraineté ; celle du prince Casimir, surnommé le Crépu, est couverte d’une chevelure bouclée qu’on retrouve aussi sur les empreintes de son sceau, conservées jusqu’à nos jours.

sou-

Sur le rebord de la patène sont inscrits les noms des personnages respectifs: DUX CON-RADUS . SEMO VITUS . HAZIMIRUS . OA FI A.

La nomenclature des enfans du duc Conrad, inscrite sur le calice, peut servir à fixer, jusqu’à un certain point, la date de sa confection. On n’y retrouve pas le nom du fils ainé de Conrad, du prince Przemyslas, tué à la bataille de Skala, en 1228 (²); mais on y voit celui du prince Mesco, mort en 1237 (³) ; d’où l’on peut conclure que ce calice a été fabriqué de 1228 à 1237.

Cependant il se pourrait qu’il y eût une erreur de date, quant à la mort du prince Mesco; et si l’on pouvait reporter l’époque de la confection du calice à l’année 1240, on y retrouverait peut-être une des nombreuses offrandes expiatoires par lesquelles le duc Conrad et sa femme furent obligés de racheter le meurtre cruel du chanoine Jean Czapla, leur chancelier, qu’ils avaient fait périr sur un gibet, l’année précédente.

La même nomenclature corrige en la complétant, la généalogie des ducs de Mazovie, de la race de Conrad 1. La duchesse sa femme n’y est pas nommée Agasia, ou Agathe, comme l’appellent Długosz, le généalogiste Hübner, et d’après eux l’évêque Naruszewicz (⁴); mais Oafia, ce qui veut dire Euphémie (⁵). Les noms de Ludomille, de Salomé, et d’une des Judith s’offrent ici à nous pour la première fois, le généalogiste Hübner, ne faisant mention que d’une seule Judith, fille du duc Conrad, mariée à Mesco, duc de Silésie.

Ainsi le calice du duc Conrad, servira à jeter un plus grand jour sur les rapports de famille de ce prince, qui fut en même tems le fondateur de la dynastie Mazovienne, éteinte en 1526;

p) Province de l’ancienne Pologne, riveraine de la Vistule, entre Thorn et Płock; une partie de cette province appartient aujourd’hui au grand-duché de Posen, en Prusse.

(²)    La bataille de Skala fut perdue par le duc Conrad, contre Henri-le Barbu, duc de Breslau auquel il disputait la tutelle de son neveu, Boleslas le Pudique, duc de Cracovie.

(³)    Długosz (le père des historiens polonais -f- 14-80) raconte la mort tragique du prince Mesco, sous la date de 1237; il prétend qu’il fut dévoré tout vivant par les rats, en punition de ses excès en tout genre.

(⁴)    Le premier historien critique de la Pologne; il écrivit son histoire à la fin du dernier siècle.

(⁵)    Cette princesse est nommée Cafia dans une charte du duc Conrad, de l’an 1230: dont l’original est conservé aux archives du Royaume, à Varsovie.

et de la puissance de l’ordre des Chevaliers Teutoniques en Prusse, destinés à devenir plus tard pour cette même dynastie, et pour la Pologne entière, d’implacables ennemis.

On se sert de ce calice deux fois par an: pour la fête de St Jean l’évangéliste (17 décembre), et pour celle de St Sigismond, patron de la cathédrale de Płock (2 mai). Ces deux jours-là on y donne à boire aux fidèles du vin bénit, avec une cuiller dont l’antiquité ne remonte probablement qu’au XVI. siècle.

GROBOWIEC

BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO

W OSSYACHU.

WYMIARY:

Wysokość: 1,159 metr. Długość: 1,554 metr.

Po r. 1253.

Wiek XIII.

onad pięknem jeziorem u stóp Alpów sławiańskich, w Karyntyi, niedaleko miasta Clagenfurtli pomiędzy mieścinami Villach i Sanct-Veit, wznosi się po dziś dzień JBOfcgf kościół którego założenie VII. wieku po Chrystusie sięga.

Samo nazwisko Ossyachu obudzą w nas dziwne wrażenie ciekawości i niedo-Si wiarstwa ; przywiązuje się bowiem do niego legenda o pokucie Bolesława Śmiałego /HrpSll¹ myśl ° tajemniczym kamieniu grobowym króla pokutnika (I).

Położenie Ossyachu jest nad brzegiem jeziora tegoż nazwiska, długiego na y trzy godziny drogi, a szerokiego w niektórych miejscach na pół godziny. Po obu stronach ciągną się pasma gór: od Feldkirchen niższe, od Villach wyższe, z wierz-) chołkami pokrytemi śniegiem ; tworzą one zamkniętą w sobie cichą i malowniczą dolinę. U podnóża gór ponad samem jeziorem, kilka zabudowań otacza kościół: jestto Ossyach, niegdyś opactwo Benedyktynów, dziś stajnia dla stada wojskowego.

(9 Artykuł ten wyjęty jest z dziełka: Ślady Bolesławów Polskich po obcych krajach przez Alexandra Przezdziec-kiego, z Rozdziału o Bolesławie Śmiałym, w Ossyachu.

Wzory Szł. Śred. Zeszył V.

K.

Po drugiej stronie jeziora u podnóża wyższych jeszcze gór, po wyniosłościach rozsiane chatki, kryjące się nawpół w przerzedzonym lesie, tworzą okolicę zwaną Sanct-Joseph.

Kościół jest długą, nizką, zewsząd skarpami podpartą budową, jakby przybudowaną do kaplicy półokrągłej, zupełnie podobnej do naszych Duninowskich kościołów (*).

Do tej kaplicy dotyka grobowiec Bolesława, w ścianę północną kościoła wmurowany. Poza grobowcem ciągnie się część kościoła w XV. wieku przybudowana, a dalej, gdzie dziś wielki ołtarz stoi, pod dzwonnicą, przybudowanie jeszcze nowsze. Facyata z drzwiami głównemi ni-czóm się nie odznacza. Grobowiec składa się z grubej tablicy z marmuru Karraryjskiego, niegdyś białego dziś pożółkłego od starości, z głębokióm wyżłobieniem na środku, o trzech bokach prostokątnych, a czwartym u góry zakrzywionym. Pośrodku wyżłobienia stoi koń, wypukłą rzeźbą wykuty, z kawałkiem lejców na grzywie i siodłem nawpół startem na grzbiecie ; uszu, oczu i nozdrzy zupełnie startych dopatrzeć się nie można. Na szerokim brzegu w około wyżłobienia środkowego literami scholastycznemi, noszącemi cechę XIII. wieku napisano : Rex Boleslaus Polonie, occisor Sancti Stanislai Epis. Cracoviensis. (Król Bolesław Polski, zabójca świętego Stanisława Biskupa Krakowskiego).

Nad kamieniem grobowym, (który podobno kilka razy miejsce przemieniał, na tej samej ścianie północnej kościoła), ponad daszkiem z desek, stoi we framudze obraz przedstawiający rycerza w zbroi z hełmem na koronie, otoczonego siedmią medalionami, na których malowane olejno sceny z życia Bolesława Śmiałego: 1) Biskup Krakowski wyrzuca Bolesławowi jego życie występne ; 2) Biskup modli się, klęcząc przed krzyżem jaśniejącym na niebie ; 3) Bolesław zabija Biskupa odprawiającego Mszą św. ,* 4) Bolesław w odzieży pielgrzyma ; 5) Bolesław nosi drwa do kuchni klasztornej ; 6) Bolesław na łożu śmiertelnem otoczony zakonnikami ; 7) Zakonnicy niosą zwłoki Bolesława do grobu. — Obraz pierwiastkowy malowany był, zdaje się pod koniec XVI. wieku, po odwiedzinach w Ossyachu, Walentego Kuczborskiego i biskupa Bia-łobrzeskiego, którzy o nim nie wspominają (²); odnowiony został wr. 1680 przez Opata Krzysztofa , a przed kilkunastą laty obalony wichrem, zachowuje się jako pamiątka w skarbcu kościelnym.

Obraz dzisiejszy jest kopią w r. 1839 sporządzoną; oprawny w ramy drewniane i daszkiem blaszanym przykryty. Na około całego grobu ułożono za staraniem kilku Polaków posadzkę kamienną, i ogrodzono ją kratą żelazną z drzwiczkami i napisem literami mosiężnemi: Sarmatis peregnnantibus salus. (Polakom podróżnym pozdrowienie)!

P) Fundacyi Piotra Włoszczowicza hrabiego na Xifjiu i na Skrzynnie, zwanego pospolicie Duninem t. j. Duńczykiem, a założyciela wielu kościołów w Polsce w drugiej połowie XII. wieku.

(²) Martini Cromeri Polonia. Coloniae 1589—str. 62. Paprocki Herby Rycerstwa o orle klejnocie królestwa

»ri

■"^y|g^gjMMjgg||j|||gf

"“iÜÜ'

4*

'{

\f

s [ SN3

/■D3VyD-lcig-SI S '

%

*

■

V V

Rys RDiewaczynsli.

:~

'-<f {.

s

»-o

.&■

';P3

cd

Ca^

\%

il

ta

td

AWF :•

X-

mïmé

PM

Va

t?

--g

1 \\

! XN

GROBOWIEC BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO

. w 0 ssyacku

M. Fajajis dîrex .-

KHX

-«

- »!■!— ' 0 --1 ^ ————

nWf t$ •J:'L' ;

Ul x._h 2

J 11

v»

m~A

r/TT\

Sîî/WS* PO

R.1253,

fff'

«,    '■ ÀW. ’ - *■«***

' w*»

•1V|.

v’Sr.r«

uirwanger.

r-g

.-pi

/&■ "

; \V

'3

4/<l    »

i! BIBLIOTEKA t!ï GŁÓWKA

Poza kamieniem grobowym w kościele, w blizkości starożytnej kapliczki okrągłej, jest framuga wysoka na 1 łok. cali 19 pośrodku, długa łokci 3 cali 10, a głęboka łok. 1 cali 13. Wedle tradycyj miejscowych sięga czasów Bolesława, który w tern miejscu miał być pochowany głową do kościoła, a nogami do cmentarza. Teraz dwie czaszki i kości, na krzyż złożone, stanowią całą ozdobę grobową tej framugi.

Roku 1839 poprawiając kościół, przystąpiono do otworzenia grobu pod framugą, którą trądycya miejcowa od wieków nazywała grobem Bolesława Śmiałego. Byłoto w obecności proboszcza i urzędników miejscowych. Znaleziono całą czaszkę i kilka kości, a pod czaszką tkwiła spinka mosiężna (fibula ), niegdyś pozłacana (ob. NÄ 2), służąca do spinania płaszcza pod szyją. Grób zamurowano napowrót nad szczątkami króla Bolesława, a spinkę przytwierdzono sznurkiem opieczętowanym do aktu urzędowego, opisującego to odkrycie, dla zachowania w archiwum kościelnćm.

Zastanawiając się z uwagą nad całóm wydarzeniem, zdaje się, iż tak z łatwością tłumaczyć

się daje:

w czasie

Wygnany z Polski do Węgier, wkrótce opuszcza Bolesław Śmiały i kraj Węgierski, oburzony na jego dumę nieznośną; zostawiając syna młodego na opiece pokrewnego króla Węgierskiego Władysława, idzie w świat w ubiorze pielgrzymim, głosem sumienia pędzony. Można przypuścić, że do Rzymu dążył; że nie doszedł tam, to więcej jak pewno. Pokuta jego byłaby się stała równie głośną, jak w 90 lat później Henryka II. króla Angielskiego za zabójstwo Tomasza Beketa, gdyby był Bolesław Śmiały w r. 1081 ukląkł u stóp Grzegorza VII.

Soboru Lateraneńskiego, (którego summaryusz znajduje się w Rocznikach Baroniusza, wyjęty z listów Grzegorza). Ale papież straszną walką z cesarzem Henrykiem IV. zajęty, wkrótce potem wygnany został z Rzymu, gdzie na jego miejsce ukoronowano antypapieża Gwiberta.

Pomimo tego mógł zajmować się jeszcze sprawami odleglejszych krajów np. Danii, jak o tern dzieje kościelne wspominają. Ale klątwa rzucona przez Grzegorza VII. na całą Polskę, z powodu zabójstwa biskupa Krakowskiego, i pozbaiuienie za to jej monarchów korony i tytułu królewskiego są to bajki, które archiwa Watykańskie zupełnóm milczeniem zbijają (I).

Po drodze do Rzymu musiał Bolesław zatrzymać się w malowniczej okolicy Ossyachu, i nie dziw, że obrał sobie miejsce pokuty na ziemi Słowiańskiej w klasztorze Benedyktynów, których powTażał, jak świadczy fundacya uczyniona dla nich w Mogilnie. Tu maluje go nam legenda Ossyacka, odbierającego kawał chleba w jałmużnie od odźwiernego; nie mógł już i nie chciał iść dalej; pozostał więc, nosił drwa do kuchni, nieczystość wszelką wynosił, zamiatał cele,

P) Baronius, w Rocznikach swoich pod r. 1079 opowiada zabójstwo świętego Stanisława przez króla Bolesława, i następstwa jego, słowami Długosza, w braku wszelkiego dowodu z archiwów Watykańskich.

najcięższa robotę robił, udając niemowę aż do śmierci, to jest przez lat 9. Gdy nakoniec zachorował w r. 1089 i pomiarkował, że ostatnia godzina jego nadeszła, zaczął mowie: przywołał zakonników i opata Teuchona do siebie; i wyznał, że jest królem Polskim Bolesławem i zabójcą biskupa Krakowskiego Stanisława. Na znak że prawdę mówi, wydobył z zanadrza sygnet królewski, pewne pisma i inne ważne przedmioty, i oddał je zakonnikom. Po spowiedzi przyjął ostatnie Sakramenta i wyzionął ducha w obecności mnichów, którzy sprawili mu pogrzeb uroczysty C).

Grób Bolesława Śmiałego przez lat 750 wtradycyi przechowany, (lubo kamień grobowy po kilkakrotnie przenoszony bywał), a w roku 1839 dopiero otwarty, przechował czaszkę jego i spinkę od ubogiego płaszcza. Czy kamień grobowy z koniem bez jeźdźca spółczesny jest śmierci króla, wątpliwość o tern nie osłabia prawdziwości tradycyi miejscowej. To pewna że napis późniejszy: od umierającego króla nie mogli byli zakonnicy tak dobrze wyrozumieć i zapamiętać imion polskich, aby je z największą dokładnością na grobie jego wyryć.

Ale w 160 lat później, gdy krzyżowali się na tej drodze posłowie polscy do Rzymu, a pa-piezcy do Polski w sprawie kanonizacyi biskupa Krakowskiego; gdy wAssyżu r. 1253 Papież Innocenty IV. kanonizował uroczyście biskupa męczennika, a odtąd już świętego Stanisława, rzucając jakby pogrobową klątwę na pamięć jego zabójcy; wtedy mnisi Ossyaccy, mając u siebie grób tego zabójcy, a wiedząc dobrze o jego długoletniej świątobliwej pokucie, nie wyrzucili go z kościoła, ale kazali wyryć na marmurze : Rex Boleslaus Polonie occisor Sancti Stanislai Epi. Cracoviensis.

A. P.

(') Valvassor, Topographia Archiducatus Carinthiæ. Nürnberg 1 688 inf. p. 156. Sygnet przez kilka wieków pokazywano w skarbcu Ossyackim wszystkim podróżnym, ale już przed rokiem 1748 bez śladu zaginął.

TOMBEAU

DE BOLESL AS-LE-H ARDI,

ROI DE POLOGNE, À OSSIACH.

DIMENSIONS:

Hauteur: 1,159 mètre. Longueur: 1,554 mètre.

1253.

XIII. Siècle.

ur les bords d’un beau lac, au pied des Alpes de Carinthie, entre les bourgades de Villach et de St Veit, s’élève une église dont la fondation remonte au septième siècle de l’ère chrétienne. Cet endroit se nomme Ossiach; et à ce nom se rattache une m légende pleine d’intérêt, sur la pénitence et la mort de Boleslas-le-Hardi, roi de Po-r logne (1056— 1080), meurtrier de St Stanislas, évêque de Cracovie.

. L’église cVOssiach avait appartenu, dès son origine, aux Bénédictins; aujourd’hui g leur monastère est devenu un haras militaire de l’empereur d’Autriche, jp L’architecture de cette église est d’une haute antiquité; la nef en est bssse, soute-nue par des contre-forts ; et elle aboutit à une chapelle semi-circulaire, à la quelle touche presque le monument du roi Boleslas incrusté dans le mur extérieur de l’église. Ce monument consiste en une forte plaque de marbre de Carrare, jadis blanc, jauni de vétusté; le milieu en est creusé de manière à représenter un tableau encadré. Dans ce cadre on voit un cheval sculpté en haut-relief; la selle et le frein sont à moitié effacés par le temps; il n’y a plus de traces d’yeux ni de naseaux. Sur le rebord élevé qui forme le cadre, est gravée en lettres sco-

Y/

Y,

E.

lastiques du XIII. siècle,cette inscription tumulaire latine: Rex BolesIaUS Polonie, OCCiSOr Sancti Stanislai, Episcopi Cracoviensis. (Boleslas roi de Pologne, meurtrier de St Stanislas évêque de Cracovie).

Au-dessus de la pierre tumulaire (qui a changé de place plusieurs fois sur le mur septentrional de l’église), dans une niche, se trouve placé un tableau qui représente un chevalier armé de toutes pièces, et dont le casque est surmonté d’une couronne. Tout autour le peintre a disposé sept médaillons qui représentent diverses scènes de la vie de Boleslas-le-Hardi :

1.    L’évêque de Cracovie lui reproche ses crimes.

2.    L’évêque prie agenouillé devant une croix qui brille dans les cieux.

3.    Boleslas assassine l’évêque à l’autel sur lequel il célébrait la sainte messe.

4.    Boleslas est revêtu d’un habit de pèlerin.

5.    Boleslas porte du bois à la cuisine du couvent.

6.    Boleslas sur son lit de mort est entouré par les moines.

7.    Les moines portent le corps de Boleslas à sa dernière demeure.

Le tableau primitif a été peint vers la fin du XVI. siècle, et restauré en 1680 du temps de l’abbé Christophe. Un coup de vent l’ayant renversé, on en conserve les débris dans l’église. Le tableau actuel est une copie faite en 1839, lorsque ce monument fut restauré aux frais de quelques voyageurs polonais.

Derrière la pierre tumulaire, dans l’église même, on voit à côté de la chapelle sémi-circu-laire une niche, où, d’après la tradition locale, devait se trouver l’entrée du tombeau de Boleslas; ses restes y furent déposés, la tète du côté de l’église, et les pieds vers le cimetière.

En 1839, en présence du curé et des fonctionnaires du lieu, on procéda à l’ouverture du tombeau, et l’on y trouva un crâne entier, et quelques ossemens ; sous le crâne il y avait une agraffe de manteau (fibula) en cuivre jadis doré (N- 2). Le tombeau fut refermé, et l’agraffe attachée par un cordon scellé, au procès-verbal, pour être conservée dans les archives de l’église d Ossiach.

Voici comment on peut expliquer la légende dOssiach, en y appliquant la critique de l’hi

stoire :

Boleslas-le-Hardi, chassé de son pays, après le meurtre de l’évêque de Cracovie, (*j* 1079), se réfugie en Hongrie, où il se fait bientôt haïr à cause de son orgueil, inouï pour un exilé. Il y laisse son jeune fils sous la tutelle de Ladislas, roi de Hongrie; et, revêtu d’un habit de pèlerin, il se met en route, poursuivi par les remords de sa conscience. Sans doute il dirigea ses pas vers Rome; mais il est certain qu’il n’y parvint pas. S’il s’était jeté aux pieds de Grégoire VII., en 1081, durant le concile de Latran, (dont les Annales ecclésiastiques de Baronius nous ont conservé le sommaire): sa pénitence eût été aussi célébré que le devint quatre vingt

dix ans plus tard, celle de Henri II., roi d’Angleterre, pour le meurtre de Thomas Becket, archevêque de Cantorbery. Mais le pape, occupé alors de sa terrible lutte avec l’empereur Henri IV., fut bientôt après chassé de Korne par l’antipape Guibert. Il s’occupait encore, il est vrai, des affaires de quelques pays éloignés, nommément du Danemarc ; mais l'anathème lancé par Grégoire VII. sur la Pologne entière, à cause du meurtre de l’évêque de Cracovie, et le titre de Royaume solemnellement ôté à cepays, sont des fables dont le silence des archives du Vatican a fait complètement justice (z).

Il faut croire qu’en allant à Rome, Boleslas s’arrêta auprès du monastère d'Ossiach; ce lieu dût lui plaire par son site pittoresque, dans un pays slave dont il pouvait comprendre la langue (²), et habité par des moines de l’ordre de St Benoit, qu’il affectionnait, et pour lesquels il avait fondé, en Pologne, le couvent de Mogilno (³).

Aussi la légende de l’endroit nous représente-t-elle le roi-pélerin recevant l’aumône d’un morceau de pain, à la porte du monastère. Il n’alla pas plus loin, mais, contrefaisant le muet, il resta à Ossiach, au service du couvent. Pendant neuf ans il porta le bois de la cuisine, balaya les cellules et fit tout le gros ouvrage de la maison. Enfin, en 1089, le pénitent tomba malade; et sentant sa fin prochaine, il parla pour la première fois, et demanda à voir l’abbé Teucho. En présence de l’abbé et des moines, il avoua qu’il était Boleslas, roi de Pologne, meurtrier de Stanislas, évêque de Cracovie. Il tira de son sein son anneau royal et quelques pièces manuscrites, pour donner du poids à ses paroles, et les remit aux moines (⁴); puis il reçut tous les Sacremens et rendit l’âme en présence des moines qui lui firent des funérailles solemnelles.

La tombe de Boleslas-le-Hardi, signalée par une tradition de 750 ans, (quoique la pierre tumulaire eût plus d’une fois changé de place); et ouverte en 1839, a conservé intacts le crâne de ce prince et l’humble agraffe de son manteau de pèlerin. Que la pierre tumulaire avec son cheval sculpté, soit ou non contemporaine de la mort de Boleslas, l’incertitude à ce sujet n’affaiblit en rien la tradition locale. Ce qu’il y a de certain, c’est que l’inscription est postérieure à cette époque de plus d*un siècle et demi. Le roi mourant avait bien dit son nom aux moines, ainsi que le nom de l’évêque martyr; mais ces noms polonais étaient difficiles à retenir, pour des moines allemands, et plus difficiles encore à tracer sur la pierre.

(¹)    Baronius dans ses Annales de l’église, à défaut de documens quelconques tirés des archives du Vatican, raconte le meurtre de St Stanislas, en citant le texte même de Długosz, historien polonais de la ûn du XV. siècle.

(²)    La Carinthie est un pays d’origine slave, comme la Carniole (capitale Laybach), la Styrie, la Dalmatie et d’autres provinces de l’empire d’Autriche.

(³)    Mogilno aujourd’hui église paroissiale dans le grand-duché de Posen.

Cet anneau a été conservé

(⁴)    Valvassor, Topographia Archiducatus Carinthiæ Nürnberg 1688 infol, p. 156. pendant plusieurs siècles dans le trésor du monastère d'Ossiach; il disparut vers l’an 1748, emporté peut-être par quelque voyageur.

Cent soixante ans plus tard, des envoyés de Rome et de Cracovie se croisaient sur cette grande route de l’Italie, tandis que le pape Innocent IV. préparait la canonisation de l’évêque Stanislas. Elle fut enfin prononcée en 1253 à Assise, et la Bulle qui canonisait le Saint, vint jeter une réprobation posthume sur la mémoire de son meurtrier. Alors les moines d’Ossiach, qui avaient dans leur église la tombe de ce meurtrier, mais qui gardaient aussi la tradition de sa longue et sainte pénitence dans leur couvent, ne jetèrent pas la tombe hors de l’église, mais firent graver ces mots sur le marbre :

Rex Boleslaus Polonie, occisor Sancti Stanislai Episcopi Cracoviensis.

A. JP.

Rok 1370.

Wiek XIV.

£ elikwiarz przedstawiający głowę Śgo Zygmunta króla Burgundzkiego i zamykający p w sobie czaszkę tego świętego, jest szacowną pamiątką po Kazimierzu Wielkim królu Polskim, z ostatniego roku jego życia. W jesieni bowiem roku 1370 zapadł na gorączkę skutkiem upadku z konia na łowach w Przedborzu nad Pilicą i już

chory po drodze do Krakowa, w klasztorze Cystersów w Koprzywnicy ośm dni w przeleżał. Tam ślub uczynił, iż zniszczoną katedrę Płocką w której przechowują się ze czcią relikwie Sgo Zygmunta króla i męczennika odbuduje, i dla wikaryuszów opłatę pół grosza na dzień, na chwałę Wszechmocnego, N. Panny i Sgo Zygmunta króla przeznaczy (*).

(’) Fakt ten opisuje wraz z ostatnią chorobą króla, naoczny świadek Jan z Czarnkowa Archidyakon Gnieźnieński, którego tak ważna dla dziejów naszych kronika dotąd tylko błędnie drukowana jest w zbiorze pisarzów Szlązkich Som-mersberga T. II. p. 99 — 154 i w zbiorze Mitzlera. Nowe wydanie przygotowuje uczony kustosz biblioteki Ossolińskich we Lwowie August Bielowski, do którego to wydania, posłużą także dwa rękopisy poprawniejsze téj kroniki Otto-boniańsko- Waty kański i Willanowski. W tym ostatnim, miejsce w Sommersbergu niezrozumiałe: ruinas templi Plo-censis, in quo ad (chyba Caput?) Sigismundi regis et martiris predicti honorifice conservatur; tak się czyta: Ruinas templi Plocensis in quo Sigismundi Regis et martyris reliquie honeste conservantur.

15

!eo

Ik jS

GŁOWA SREBRNA

u imr

W PŁOCKU.

WVMIARY:

(Wielkości prawie naturalnej).

Wzory Szt. Śred. Z,esiyt XV.

P. i P. p.

„Ledwie o tym ślubie doniósł mi posławszy po mnie (pisze Jan z Czarnkowa Archidya-kon Gnieźnieński i Podkanclerzy królewski), co i ja i drudzy słyszeliśmy, zaraz uczuł się od gorączki nieco wolniejszym. Polecił mi abym posłał kogo do Płocka, dla obejrzenia zniszczonego kościoła, i doniesienia mu o liczbie wikaryuszów ; co też wkrótce spełniłem jak mi nakazaném było, posyłając tam spiesznie szlachetnego męża Jana ze Skrzynna kapelana dworu królewskiego.“ Musiał Jan ze Skrzynna i ową głowę srebrną złocistą i drogiemi kamieniami ozdo-

f

bioną na czaszkę Sgo Zygmunta, z polecenia króla Kazimierza sprawić ; bo gdyby ją był pierwej już, a zawsze w tym samym roku 1370, sam Kazimierz sprawił, niewątpliwie byłby o tém wzmiankował Jan z Czarnkowa, opisując ślub królewski w Koprzywnicy. Cokolwiekbądż, jestto dętą robotą wykute ze srebra, prawie w naturalnej wielkości popiersie, na głowie złotą misternie zrobioną koroną przyozdobione, i osadzone na postumencie, szczególnemi liśćmi u góry uwieńczonym. Rysunek w tym pomniku, starożytnej złotniczej sztuki, jest wyrazisty, dłuto jednak przygrube. W około podstawy gotyckiemi literami wyrobiony napis zawiera następujące wyrazy:

Kasimirus dei gra (gratia) rex polonie procuravit istud caput argenteu (m) ad honoe (honorem) Sancti Sigismundi sub ano (anno) domi (ni) MCCCLXX. (Kazimierz z Bożej łaski król Polski sprawił tę głowę srebrną na cześć Sgo Zygmunta roku pańskiego 1370). Korona na głowie nierównie delikatniejszej roboty, perłami i drogiemi kamieniami wysadzana, zdaje się być także popiersiu spółczesna. Filigranowe bowiem arabeski, otaczające kamienie i umieszczone wpośród nich konne i piesze figury, przypominają bardzo ozdoby krzyża złotego w skarbcu katedry Krakowskiej przechowywanego, który czasów Kazimierza W. sięga. Na odwrotnej stronie części sklepistej, czaszkę Sgo Zygmunta przykrywającej wy drapany jest monogram i nazwisko Sta Zemelka ; w samej zaś koronie: Stanislai Zemelka auri faber Pio me fecit A° 1401; niżej zaś: Corona ta wazy ze wsitkiem grźiwien 8 sko. 3 (x).

Może więc ten Zemelka złotnik płocki przerobił w lat trzj^dzieści jeden później dawną koronę którą bez wątpienia i pierwotnie na tej głowie umieścił, kiedy i sama głowa stosownie do tego jest zbudowaną.

Jak zamożny był skarbiec Kazimierza W. w kosztowności ze złota i srebra i drogich tkanin, świadczy Jan z Czarnkowa Archidyakon Gnieźnieński, wyliczając dary testamentem tego króla kościołom i krewnym zapisane; jako to: krzyż złoty więcej 10,000 złotych wartości kate-

(’) Opis szczegółowy tego popiersia i korony na głowie umieszczonej, winniśmy uczonemu archeologowi naszemu Kazimierzowi Stronczyńskiemu, który pierwszy zwrócił uwagę powszechną na tak starożytną pamiątkę, w objezdzie Delegacyi Archeologicznój rządowej. Ale rok wyczytany przez niego na koronie w żadnym razie nie może być 1601, gdyż na sköjce nie rachowano jak tylko do końca XIV. wieku, a sama pisownia pochodzi niewątpliwie z końca wieku XIV., czy tóż początku wieku XV.

i

lit.H.Walter.

, ł

v

m

y ■ 5.

),L

m

\m

**

«

B :

| J]

■ ■ h

Sü

Æ

M

M

ffl

0»-

T;

mi

«A

»

::

V

'

i.y

s.

f

-f ■*” ?A

W-M

,

v ä

Tff-łHL.

■ TA

I" )>î

v

i

«ss*

ss

|É

<88*3

Â

m

mû, w

: .

F i

xr

r 8S

* ■

fWWW

«

Chromolil. M. Fajansa w Warszawie Ul. Długa 550

, Rys.W Gerson..

GOTA SREBRNA S. ZYGMUNTA'W PŁOCKUJ. ‘

Mfâ/any curent

cCh t\j₎

Vä.ko'!#

N/

•U

drze Krakowskiej (*), Relikwiarz złocisty z ramieniem Sgo Kozmy, katedrze Poznańskiej, a inny relikwiarz i biblię ozdobną., Gnieźnieńskiej. Dwie córki zaś Kazimierza W. i matka ich Jadwiga księżniczka Głogowska, podzieliły pomiędzy siebie srebra na 1,000 grzywien oszacowane, a prócz tego ośm wielkich misek szczerozłotych, trzydzieści sześć rożków złotych i srebrnych dziwnie ozdobnej roboty, flaszki jaspisowe i kryształowe, pierścienie z klejnotami, opony z purpury, na których orły i inne herby królewskie wyszywane były złotem, perłami i drogiemi kamieniami (²).

Nakoniec oprócz kielichów po wielu skarbcach kościelnych, jak w Trzemesznie, w Chęcinach, w Stobnicy, pamiątką jeszcze po Kazimierzu W., także z ostatniego roku jego życia, jeąt głowa srebrna Sej Magdaleny którą następna tablica przedstawia.

A. P.

(¹)    Wizerunek i opis tego krzyża, w następnej seryi Wzorów naszych podamy.

(²)    Sommersberg T. II. p. 100 i 106.

*./

<.

55

{j

•j|i

fĆ--—*

• r ^

ip? » &$<

li

fli

ÎV.

Bi i

|||

!j •PTJrk'"

*V

'ÇV

î.Yj*

■■■■■

W¹

TTÏ

mgggjgsaa

mmuui)

.»mi

Ó:\/ .

Bb

<=r

TT

Lit.H.Walter

Cłiromolit M Fajansa, w Warszawie UL Długa b5U.

Rys. W. Gerson.

KORONA OD GŁOWY SREBRNEJ S. ZYGMUNTA.

MFÿâns drem

■

%

Schk

tfo

r

A

.

r

!

!

J"

BUSTE D’ARGENT

St

JJ

À PŁOCK.

DIMENSIONS:

(de grandeur presque naturelle).

1370.

XIV. Siècle.

qui trouva la Pologne bâtie en bois, et la laissa rebâtie en briques; qui fut le premier législateur de son pays par la rédaction du code de Wisliça, et qui étendit la pro-

>e reliquaire qui représente le buste 'de St Sigismond, roi de Bourgogne, et qui con-Sk \ tient le crâne du saint, est en même temps une relique précieuse de Casimir-le Grand, j^^roi de Pologne, (1333 *J* 1370), de la dernière année de son règne. Ce grand prince

■—tection de la loi sur toutes les classes de ses sujets, ce qui lui valut le surnom de roi 1 des paysans, fut, à la suite d’une chûte de cheval dans une partie de chasse, atteint d’une fièvre qui mit bientôt fin à ses jours. Comme on le transportait malade à sa résidence habituelle de Cracovie, il fut obligé de faire une halte de huit jours dans un couvent de l’ordre de Cîteaux, à Koprzywnica, près de Sandomir. Là il se rappela que l’église cathédrale de Płock, où se trouvaient déposées les reliques du saint roi Sigismond, tombait en ruines; et il fit voeu de la rebâtir et de doter plus richement les vicaires qui la desservaient.

„Aussitôt qu’il m’eût fait venir pour me faire part de ce voeu, (raconte un historien contemporain , Jean de Czarnków, archidiacre de Gnèzne et vice-chancelier du royaume), voeu

P. et I". p*

que nous fûmes plusieurs à entendre, il se sentit soulagé de sa fièvre. Urne donna l’ordre d’envoyer quelqu’un à Płock pour examiner l’église en ruines, et pour lui faire un rapport sur le nombre des vicaires desservans. C’est pour obéir à cet ordre que j’y envoyai immédiatement messire Jean de Skrzynno, chapelain de la cour du roi (*).“

Cette relation d’un témoin oculaire nous autorise à penser qu’alors le reliquaire de St Si-gismond, qui porte le nom du roi Casimir et la date de 1370, fut donné à la cathédrale de Płock; car si ce don eût été octroyé quelques mois auparavant, l’archidiacre de Gnèzne en aurait sans doute fait mention dans sa relation du voeu royal.

Quoiqu’il en soit, ce reliquaire consiste en un buste d’argent creux, de grandeur à peuprès naturelle, d’un travail grossier. La chevelure longue et bouclée, la barbe et le bas du buste entouré d’un cercle à feuilles de trèfle, sont dorés. Une inscription gothique entoure la base; on y lit les mots suivans : *j* Kasimirus dei gra (gratia) rex polonie procuravit istud caput argenteu (m) ad honoe (honorem) sancti Sigismundi sub ano (anno) domi (ni) MCCCLXX. (Casimir, par la grâce de Dieu, roi de Pologne, fit faire cette tête d’argent en l’honneur de St Si-gismond, l’an 1370).

La couronne en vermeil qui repose sur la tête du saint, et dans laquelle sont enchâssées des perles et des pierres précieuses, est d’un travail infiniment plus délicat. A en juger par les arabesques en filigrane qui entourent les chatons et qui représentent divers personnages à pied et à cheval, revêtus de costumes du moyen-âge, la couronne serait contemporaine du buste. Une inscription placée dans l’intérieur de la couronne en attribue la façon à Stanislas Zemelka, orfèvre de Płock, en 1401. Il serait possible qu’il eût refait alors la couronne primitive du buste, faite par lui en 1370.

Les récits d’un témoin oculaire déjà cité par nous, Jean de Czarnków, archidiacre de Gnèzne, nous donnent une haute idée des richesses de Casimir-le-Grand. Ce roi légua par testament une croix d’or de la valeur de plus de 10,000 florins, à la cathédrale de Cracovie (²); un reliquaire en or, à la cathédrale de Posen avec le bras de St Côme; ua autre reliquaire et une bible précieuse à la cathédrale de Gnèzne. Les deux filles du roi et sa veuve, Hedwige du chesse de Glogow se partagèrent son argenterie évaluée à 1,000 marcs, et en outre huit grands plats d’or massif, trente six hanaps d’or et d’argent, en forme de cornes d’un travail merveilleux; des flacons en jaspe et en cristal; des bagues avec des joyaux et des draperies en brocard, sur

(') Lo texte latin de la chronique de l’archidiacre de Gnèzne, est imprimé dans Sommersberg, Scriptores rerum Silesiacarum T. U. p. 99 —154.

P) Nous donnerons une image et une description de cette magnifique croix dans la Seconde Série de notre publication.

les quelles des aigles et d’autres armoiries royales étaient brodées e n or, en perles et en pierres précieuses (*).

Enfin entr’autres marques de la munificence de Casimir-le-Grand, telles que le calices que l’on voit encore dans les églises de Trzemeszno (²), de Chęciny et de Stobniça (³), nous possédons aussi le buste d’argent de Ste Marie Madelaine représenté sur la planche suivante (R).

A. P.

P) Sommersberg 1. c. p. <00 et <06.

(³) Petite ville du grand-duché de Posen. (³) Petites villes du royaume de Pologne.

l!

§I©m SREBRNA

Śei MARYI MAGDALENY

ZE ST0BN1CY.

WYMIARY:

Wysokość: 0,257 metr. Obwód u dołu: 0,537 metr.

Rok 1370.

Wiek XIV.

ty,

* tym relikwiarzu sprawionym dla kościoła w Stobnicy przez Kazimierza W. pierw-|szą dał wiadomość szczegółowa pan F. M. Sobieszczański, w zajmujących Wiado-I mościach historycznych o sztukach pięknych w dawnej Polsce (I). Popiersie grabem dłutem kowane z blachy srebrnej, wagi 6f funta, przedstawia postać kobiety, j z głowa przykrytą rodzajem czapki zimowej podbitej futrem i spadającej na ra-1 miona. Byłto strój kobiet w XIV. wieku i pod tym względem szczególniejszą ma teraz dla nas wartość, lubo pod względem estetycznym ani ten strój, ani rysy twa-I rzy, i wydatne oczy, nie mogą nam przypominać Sej Maryi Magdaleny, ku czci \ której służyć.miały, jak świadczy napis gotyckiemi głoskami w obwódce podwójnej Jrylcem wypukło rznięty: Kaz (imirus) Rex Polonie fecit caput istud in honore (m) Sancte Marie Magdalenę MCCCLXX. (Kazimierz król Polski sprawił głowę tę na cześć Sej Maryi Magdaleny 1370). U spodu popiersia umieszczona jest tarcza

(h Tom II. str. 311.

Wzory Szt. Śred. Zeszyt XVI.

R.

z orłem Piastowskim srebrnym, na polu z emalii czerwonej. Na wierzchu głowy pozostał otwór do umieszczania relikwij służący, który musiał być dawniej przykryciem ze szkła opatrzony.

Od roku 1847 pomnik ten znajdował się już w ręku znanego miłośnika i zbieracza starożytności pana Tomasza Zielińskiego w Kielcach, który z największą uprzejmością jak dawniej panu Sobieszczańskiemu, tak później nam, powierzał go do zdjęcia dokładnego wizerunku.

Lubo daleko mniejszej wagi pod względem sztuki od popiersia Sgo Zygmunta w Płocku, pomnik ten, jako z jednego roku co poprzedzający, staje się konieczném jego dopełnieniem i przedstawia jeden zabytek więcej tak odległej epoki dziejów naszych.

A. P.

s %

•V

H

ip:a

.

«àttgg

KM

ąifgtWTtP

w

' W ?sC

I

8Łr a

s#

i

<y

.

l-itf&A

■P

■■

ÏNS

i'

li I 5

m

li

-m

■

jàppw*^

UH

Sr

1%

Ł

^"v

fi IM i

MJgg,

wĘli

WMMi

K

I

BR

i

m

, :J3

V

\

I\

v

I

st

I

i

5

*

i^oouor^mnctt^iiavn^macrnatni^ir^tvDoe^

UH Walter.

Chromolit.M.i’ajansa.w Warszawie Ul.Długa 550.

Rys. B. PodczaszyńsM.

GŁOWA SREBRNA S. MARYI MAGDALENY, ZE STOBNICY.

/

N/

y

>«s£;

^kO'Ç

&

!

*

■

'

DE Se MARIE MADELEINE

AUTREFOIS À STOBNIOA.

DIMENSIONS:

Hauteur: 0,257 mètre.

Circonférence de la base: 0,537 mètre.

1370.

XIV. Siècle.

'r F. M. Sobieszczański dans son intéressant ouvrage sur les beaux-arts, dans l’an-| cienne Pologne, nous a donné la première description détaillée de ce reliquaire oc-Jtroyé par Casimir-le Grand, à l’église de Stobniça (x).

NSrfl C’est un buste d’argent creux, du poids de 6 livres et f, qui représente une T jITI femme coiffée d’une espèce de capuchon bordé de fourrure et dont les plis retom-,    bent sur les épaules. Ce capuchon est doré, ainsi que la chevelure et la bordure

•de la base sur la quelle se trouve sculptée en relief l’inscription suivante en lettres

L'

Â.4

$ gothiques:

c ■*

Kaz (imirus) Rex Polonie fecit caput istud in honore (m) Sancte Marie Ma-

gdalene MCCCLXX. (Casimir, roi de Pologne fit faire cette tête en l’honneur de Ste Marie Madelaine, en 1370).

(’) Petite ville du royaume de Pologne, non loin de Sandomir.

R.

Au milieu de l’inscription on a placé un écu avec l’aigle d’argent des Piastes (x), en champ de gueules. Au sommet de la tête se trouve une ouverture destinée à contenir les reliques de la sainte, et qui primitivement devait être recouverte d’un couvercle en verre.

Le travail de ce reliquaire est fort grossier, mais il porte le cachet du temps; et les inonu-mens de cette époque reculée ne sont pas nombreux en Pologne. A ce titre donc, ainsi qu’à cause du costume caractéristique des feinmes du XIV. siècle, le buste de Ste Marie Madelaine a mérité une place dans notre publication.

Dès l’année 1847 il se trouvait déjà dans la collection d’un amateur bien connu d’antiquités du pays, établi à Kielce (*), M. Thomas Zieliński, qui s’est empressé de le mettre à la disposition de Mr Sobieszczański d’abord, et plus tard à la nôtre, avec une complaisance pour la quelle nous lui devons ici des remercîmens publics.

A. P.

(*) Première dynastie historique des souverains de la Pologne, éteinte en 1370 dans sa descendenee mâle, avec Cssimir-le-Grand.

(²j Petite ville, au midi du royaume de Pologne.

RACYONAŁ PERŁAMI SZYTY

PRZEZ

KRÓLOWĘ JADWIGĘ,

DLA BISKUPÓW KRAKOWSKICH

i ŁAŃCUCH

PRZEZ NIĄ DAROWANY AKADEMII KRAKOWSKIEJ.

WYMIARY:

1.    Racyonał, długość 1,527 metr. (wielkości prawdziwej).

2.    Ł a ii cuch, długość 1,22 metr. (wielkości naturalnej).

Rok 1385.

Wiek XIV.

ran

spjJtuły dwie perłami szyte, połączone z sobą płaskiemi krążkami z wyobrażeniem Ba-ran^° B°że9°i tworzą Racyonał, to jest: strój kościelny dawnych Biskupów Kra-kowskich (N- 1); zakończone są frędzlą złotą i czterema herbami, z których dwa SL z orłem Polskim, a dwa z rzekami Węgierskiemi i lilijami Andegaweńskiemi. W po-środku złotemi literami napis: „ Doctrina (nauka), Veritas (prawda), Teri An (to nie-wyczytane, może Christiana), Prudentia (roztropność), Simplicitas (prostota).

ÄJr Na czterech końcach : „Hedvigis Regina, Filia Régis Lodovici.“ (Jadwiga kró-Sjglptlowa, córka króla Ludwika).

"W?

dziutka królowa, wkrótce po przyjeździe do Krakowa, który (wedle świeżo odkrytego dyploma-

V“ Wzory Sit. Śred. Zesnjt VIII.

Dar ten przechowany dotąd w skarbcu Katedry Krakowskiej, złożyła w nim mło-

If.

tu (x) w roku 1384 nastąpił; Tytułuje się bowiem na tym Racyonale królową tylko i córką króla Ludwika. Jeszcze nie przelała wówczas tych łez które Pan 'poświęcił na Chrzest narodów; nie poświęciła najdroższych uczuć dla Wilhelma Rakuzkiego, narzeczonego jej lat dziecinnych; nie zerwała własną ręką, tak miłych jej sercu zaręczyn ; nie spełniła nareszcie najboleśniejszej ofiary; we dwa lata później dopiero, Jagiełło wielki xiążę Litewski, został chrześcia-ninem, jej mężem i królem Polskim.

Racyonał [rationale) był częścią ubioru Arcykapłańskiego nadanego Aaronowi.

„ Rationał też Sądu urobisz z haftarską robotą, według tkania naramiennika, ze złota, z hi-jacyntu i szarłatu i karmazynu dwa kroć farbowanego i bisioru kręconego. A położysz na rationale Sądu: Naukę i prawdę [Doctrinaux et veritatern), które będą na piersiach Aarono-wych, gdy wnijdzie przed Pana, i poniesie sąd synów Izraelowych, na piersiach swoich przed obliczem Pana za wżdy: [Biblia Wujka. Xięgi Exodus. Rozdział XXVIII w. 15 i 30).

W nowym zakonie nadawali Papieże racyonał niektórym Biskupom osobiście, lub też ich kościołom katedralnym, jakby rodzaj Palliusza (²).

Katedra krakowska rościła prawo do tytułu Metropolii, a zatem do palliusza, jako nadanego przez Papieża Benedykta IX., Aaronowi Opatowi Tynieckiemu, którego Kazimierz I. w r. 1046, na katedrę Krakowską wyniósł (³). A lubo bulle papiezkie Urbana III. [z roku 1185) Grzegorza IX. z r. 1227) i Alexandra IV. (z r. 1255) naznaczające pierwsze miejsce Biskupowi Krakowskiemu, przed innymi Biskupami po Metropolicie, żadnej wzmianki o tytule Arcybiskupim ani o palliuszu nie czynią, mamy jednak ślady ciągłego używania przez Biskupów Krakowskich palliusza, czyli zapewne podobnego mu z kształtu racyonału (⁴).

Gdy 26 kwietnia 1633 roku w Jędrzejowie, otworzono grób Wincentego Kadłubka, niegdyś Biskupa Krakowskiego, a później Mnicha u Cystersów, zmarłego d. 8 marca 1223 r. poznano błogosławione zwłoki, po palliuszu biskupim, którego Biskupi Krakowscy, po dziś dzień używają. Pallium Episcopale quo Episcopi Cracovienses in diem hodiernam utuntur (⁵).

(¹) Potwierdzenie listu króla Ludwika, na rzecz Jana z Tarnowa, przez królowę Jadwigę w Krakowie, nazajutrz po ŚŚ. Szymonie i Judzie (29 października 4 384 r ). Oryginał na pargaminie z pieczęcią, w archiwum Zaslawskiém xiążąt Sanguszków.

[■) Ducange, Glossarium Latinitatis Medii cer.n: Rationale.

(³)    Długosz—Wydanie Lipskie, xięga DL, pod rokiem 4 046.

(⁴)    Bulle Urbana III. i Alexandra IV. drukowane przy żywocie Błogosławionego Prandoty, przez xiędza Głady-szewicza str. 245 i 249. Bullę Grzegorza IX. w odpisie autentycznym z archiwum Watykańskiego, posiada w zbiorze swoim Alexander Przezdziecki. Ob. jego Wiadomości Bibliograficzne str. 4 57.

(⁵)    Instrument notaryalny z roku 4 634 drukowany przy dziele Starowolskiego: Vita et miracula servi Dei Vin-centii Kadłubkonis. Cracoviae 1 642 anno in 4to p. 77.

WIEK. XVI.

CO

•J

■},s

b

Rys: Dembowski i Faja

if

l*

'A

*%

m

v<

ffivVÏ

Gs]

Warszawie, Uiica Dîuéa, Ni¹ 55 0.

M Sil

r#

wl

ÄV

Chromolit: M Faja

Ul

il

!S

«?

-.y.v.

RACYONAŁ I ŁAŃCUCH ZŁOTY KRÓLOWEJ JADWIGI.

M. Fajans, direx.

R 1585-1599

•V.

«•<

ki.

Lii; Reóamey.

\

,<>

a

09 O

c

-\

UJ

&

o ^

.J‘O o

Ö3 ^    Jr

- «3    W

* «s: ^ uî 2 &

b~ «

x J

^----

!

£

Łańcuch złoty (N- 2) złożony jest z siedmdziesięciu i jednego ogniw okrągłych i siedmdziesięciu spłaszczonych. Każde ogniwo większe, waży dwa gramy, mniejsze jeden gram, cały wykuty jest ze złota i waży gramów 212.

Ten łańcuch (dziś w jednym z bogatych zbiorów Paryzkich przechowany), aż do końca zeszłego wieku był własnością Akademii Krakowskiej; sądzą że darowała go królowa Jadwiga szczególna opiekunka tej Akademii; „na które też (pisze Bielski, za Długoszem idąc) dała swe szaty, klejnoty, ubiory, perły, srebra i którekolwiek miała aparaty królewskie“ (*).

A. M*.

(') Marcin Bielski — Kronika Świata—Wydanie z roku \ 564 karta 383.

RATIONAL, BRODE EN PERLES FINES

PAR

LA REINE HEDVIGE

ET

CHAINE D’OR

DONNÉE PAR ELLE À L’ACADÉMIE DE CRACOVIE.

DIMENSIONS:

1.    Du Rational de la grandeur naturelle.

2.    Dela Chaîne 1,22 mètre, (les anneaux sont de grandeur naturelle).

1385.

XIV. Siècle.

(.

/>

îtr’elles par des disques chargés (tagnus ional, dont les évêques de Cracovie faisaient usage dans les cérémonies solemnelles. Les bouts terminés par une frange d’or, supportent quatre écussons armoiries; deux d'aigles d'argent en champ de gueules (Pologne); et deux autres écartelés de quatre barres (Hongrie) et de fleurs de 1 lys (Anjou).

'i

eux

iej

Dei, forment un

JJ

L’inscription du milieu forme en lettres d’or les mots suivans: Doctrina (doctrine); Veritas (vérité) puis deux mots difficiles à déchiffrer : Teri, An. Puis sur les quatres bouts pendans Hedvigis Regina Filia Regis Ludovici (Hedvige reine, fille

H.

du roi Louis). C’est un don précieux offert à l’église Cathédrale de Cracovie, par la jeune et belle Hedvige d'Anjou, fille de Louis, roi de Hongrie, lorsqu’élue reine de Pologne, elle vint dans ce pays en 1384, à peine âgée de 13 ans. Deux ans plus tard, immolant pour la plus grande gloire de Dieu, son amour pour Guillaume d’Autriche, son fiancé, Hedvige épousait Jagellon grand-duc de Lithuanie. Sa main et le trône de Pologne étaient le prix de la conversion du prince lithuanien et de ses peuples à la foi de Jésus-Christ.

Le rational faisait partie de l’habillement sacerdotal imposé au grand-prêtre Aaron: „Vous ferez aussi le rational du jugement, qui sera tissu comme l'éphod, d’or, d’hyacinthe, de pourpre d’écarlate teinte deux fois, et de fin lin retors, mêlés ensemble, à fils tissus de différentes couleurs“ — „Vous graverez ces deux mots sur le rational du jugement: Doctrine et Vérité qui seront sur la poitrine d’Aaron, lorsqu’il entrera devant le Seigneur; et il portera toujours sur sa poitrine le jugement des enfans d’Israël devant le Seigneur.“ {Exode Ch.XXVIII. v. 15 et 30 la Sainte Bible traduite par Lemaistre de Sacy).

Dans l’église catholique romaine, les papes accordaient le rational à des évêques personnellement, ou à leurs Eglises, comme ils envoyaient le jpallium à d’autres, surtout aux métropolitains (*).

Les évêques de Cracovie ont toujours prétendu au droit du pallium, à cause du titre d’archevêque accordé en 1046 à Aaron, évêque de Cracovie, et abbé Bénédictin de Tyniec, par le pape Benoit IX.] et bien que les bulles des papes Urbain 111. (en 1185), Grégoire IX. (en 1227) et Alexandre IV. (en 1256), ne leur aient accordé que la première place après le métropolitain, sans faire la moindre mention du pallium, ils continuèrent cependant à se servir d’une sorte de pallium épiscopal, comme le rational donné par la reine Hedvige.

C’est ainsi qu’un acte notarié de l’an 1634, décrivant l’ouverture du tombeau du bienheureux Vincent Kadłubek, ancien évêque de Cracovie, et chroniqueur célébré, mort en 1223 dans l’abbaye d'Andrzeïow, comme moine de l’ordre de Cîteaux, rapporte que ses restes furent reconnus au pallium épiscopal qui les recouvrait, et dont les évêques de Cracovie font usage jusqu’à nos jours (pallium épiscopale quo episcopi Cracovienses in diem hodiernum utun-tur) (²).

La chaine d'or (Na 2) est composée de 71 anneaux ronds et de 70 anneaux plats; les plus grands pèsent 2 grammes, les petits 1 gramme; la chaine entière d’or battu pèse 212 grammes.

(’) Ducange Glossarium Iatinitatis medii aevi: rationale.

(’) Vita et miracula servi Dei Vincentii Kadlubkonis Simone Starovolscio scriptore, Cracoviæ 1 642 in 4to p. 77

Cette chaîne, qui fait partie d’une des plus riches collections particulières de Paris, a appartenu autrefois à l’Académie de Cracovie, fondée en 1364 par Casimir-le-Grand, roi de Pologne. On assure qu’elle provient de la libéralité de la reine Hedvige, petite-niéce de ce prince, et grande protectrice de l’Académie, à laquelle elle légua en mourant, tous ses joyaux et ses effets les plus précieux.

A. P.

Ś. WOJCIECH i Ś. STANISŁAW,

NAJDAWNIEJSZE OBRAZY

W KATEDRZE KRAKOWSKIEJ.

1. Święty Wojciech*

3. Święty (Stanisław.

WYMIARY:

Wysokość: 5,850 metr. Szerokość: 3,510 metr.

CpJ?y>2-

Wiek XIV.

ffffi

<L i BI li

starożytnej Katedrze Krakowskiej, tej skarbnicy przeważnych a odwiecznych pa-miątek i pomników, najdawniejszómi dochowanemi obrazami, sa dwie olbrzymie po-stacie świętych Patronów, Wojciecha i Stanisława, które w sędziwości swojej, po-czątków jeszcze czternastego stulecia sięgaja. Albowiem kiedy r. 1306 straszliwy pożar zagarnął był zamek krakowski, spłonął w nim takoż kościół tameczny do szczętu : gwałtownością ognia zgorzały nietylko wszystkie wnętrzne jego ozdoby, lecz nawet w grobach spoczywające dawnych xiążąt i biskupów zwłoki. Niepozo-io stały z świątyni jak tylko bezużyteczne z gruntu przepalone mury, trzeba więc było podjąć nowego gmachu na posadach dawnych wzniesienie. Roku 1320 za staraniem biskupa Nankiera rozpoczęta praca, prowadzona dalej w długich lat paśmie przez gorliwych jego następców, ukończona wreszcie rostała r. 1359, w którym stanął kościół nowy, w rozmiarach i kształcie jakie do dziś dnia zachował. Niemało tez w tern przedsięwzięciu przyczyniał się sam król Kazimierz Wielki, który gmach cały kruszcowym dachem pokrył, wewnątrz go

Wzory Szt. Śred. Zeszyt IX.

upiększał i w kosztowności opatrzył, sklepienie i ściany malowaniami dotąd gdzieniegdzie jeszcze przebij aj ącemi ozdobił. Wtedy takoż wystawiony był nowy ołtarz wielki, z drzewa w stylu gotyckim w kształcie szafiastym zbudowany, bogato malowaniami przyozdobiony. Za czasem i ołtarz ten zmieniono na inny, a nie pozostały z dawnego jak tylko dwa jego ruchome skrzydła, z starożytnemi nań obrazami świętych patronów: Wojciecha i Stanisława. Te to właśnie szacowne obrazy znajdują się dotąd w katedrze Krakowskiej, zawieszone obok siebie w stronie bocznej kościoła, na ścianie przeciwległej schodom do kapitularza wiodącym. Są one jak się rzekło malowane na drewnianych szafiastego ołtarza podwojach; jawnym zaś dowodem tego ich pierwotnego przeznaczenia, zostają widoczne jeszcze na nich dawnych zawias ślady.

Oba te obrazy wykonane są w podobnym zupełnie sposobie, jako sobie odpowiednie. Na bogatém tle złocistóm wyobrażeni są święci w całych postaciach, w ubiorze pontyfikalnym, w infułach na głowie, stojący na zdobnych podstawach gotyckiego stylu posadzką przykrytych. Środkiem podstaw na wstęgach złotych są dwa napisy, ledwie już dziś czytelne: Sanctus Adal-bertus, Sanctus Stanislaus. Ś. Wojciech odziany jest w kapę zieloną naszywaną złotem, trzyma w ręku po stronie prawej krzyż arcybiskupi, po lewej xięgę otwartą; S. Stanisław ma na sobie ornat czerwony, w ręce lewej pastorał, w prawej xięgę zamkniętą, na piersiach zawieszony palliusz, jako część arcykapłańskiego stroju biskupom Krakowskim od XL wieku z nadania papieża Benedykta IX. służąca. Ze te kolosalne obrazy malowane były na miejscu w Krakowie, przez osiadłego tamże a zapewne krajowego artystę, nie ulega to żadnej wątpliwości; pozostają więc dla krajowej sztuki nieocenionym z wielce odległej przeszłości zabytkiem. Działaniem wszakże czasu drzewo tych starych podwoi znacznie już próchnieć zaczyna, w częściach zwłaszcza dolnych wysypuje się prochem, a farby same odstają, kruszą się i nikną zupełnie. Tern więc pożądańszem zdawało się przechowanie choć wprzerysach, tak starożytnych malowań.

Przydajmy tu jeszcze, że owe drzwi ołtarza jako ruchome, które otwieranemi bywały, musiały mieć także malowania po odwrotnych stronach. Byłoby więc bardzo rzeczą ciekawą obejrzenie onych po stronach tylnych, gdyż zapewne znajdują się tam takoż jakie obrazy współczesne, a zatem równie szacowne.

f

11

m

il

m

fi

11

:

P

1

TUF

i i!jg|

SW1

II

xi

J

s»

■

__mlfejÇgt-

Ä HÜ

P?*

m

m

'i&SmäikjäMi,LSilÉIT X: - -'-Ą

\

ÜSKâ fi

. ... • <■*■

W-Cxfvx

a

m

i

n

xf ' '    ._

a

■■

i

1

;■

11

I

;

feiÄM

s2äl

KÉ

«

à

i«

Al

■

ST?

r

Jpf-f

-r    • Hi

IJwf , .Æmm

rri

--—«

7

*ü!3«féSS5?y5S

n?

Hf⁴®"

Sgi j-fV

--r

ghrf

ł

lilii

H

BSi

r

ÜP!^ j

:|gTT

«V

UC.

J

T

L

m

:

1

fe-2-

Lj-J

«»I

3Ü

M. Fajans. Ijrex. Lit.Kellerhoven

• iCVîi    p ' • i.iadf*-w-

—------~-—

1SSS

V

jflHBPmœ

ï3?

j£

W? ■■£*

tm

U

#

m

wnusi

pap

*

T~Ł

Cliromolitogra.. M. ïajansa w Warszawie -Ulica Długa N? 550.

S. WOJCIECH I S. STANISŁAW, .Najdawniejsze OLrazy w Katedrze Krakowskiej-

¹ ' Rys L.Łąpkowski.

N/'

a° »cüO^^ ³

» TJ

t^AKO^y

t

*

S* ADALBERT et S* STANISLAS,

TABLEAUX

DE LA CATHEDRALE DE CRACOVIE.

1. Saint Adalbert« 2« Saint Stanislas*

Hauteur: 5,850 mètre. Largeur: 3,510 mètre.

-,

XIV. Siècle.

HL

ST

es plus anciens tableaux de l’antique Cathédrale de Cracovie, ce précieux dépôt tant souvenirs et de monuments remarquables des siècles passés, sont les deux x[ figures colossales des patrons du pays, St Adalbert et St Stanislas, dont la vénérable 4$H origine remonte au commencement du XIV. siècle.

^ Mv    Lorsqu’en 1306 un incendie terrible éclata au Château de Cracovie, la Cathé-

'J

DIMENSIONS:

drale fut aussi détruite de fond en comble: les flammes dévorèrent non seulement tous les ornemens intérieurs, mais encore les restes des anciens souverains et des évêques qui reposaient dans les caveaux. Il ne resta que des décombres et les fonde-mens de l’église primitive, sur lesquels il fallut en construire une nouvelle. Ce travail, commencé en 1320 par les soins de l’évêque Nankier, et continué avec persévérance par ses successeurs, pendant une longue suite d’années, fut enfin terminé en 1359; et la nouvelle Cathédrale s’éleva dans les proportions que nous lui voyons encore aujourd’hui.

De son côté, le roi Casimir-le-Grand ne contribua pas peu au succès de cette entreprise : il recouvrit d’un toit en métal l’édifice tout entier, le fit orner à l’intérieur, l’enrichit de dons précieux, et en décora les voûtes et les murailles de peintures dont il reste encore des vestiges. A la même époque on éleva aussi un nouveau maître-autel en bois, dans le genre gothique, en forme d’armoire, richement orné de peintures; mais plus tard cet autel fut remplacé par un autre, et il ne reste du premier que deux panneaux sur lesquels sont représentés St Adalbert et St Stanislas. Ge sont précisément les deux tableaux qui se trouvent encore à la Cathédrale de Cra-covie, suspendus l’un à côté de l’autre au mur latéral qui fait face à l’escalier conduisant au Chapitre. Ce qui prouve que ces peintures sur bois ont primitivement formé les deux battans de l’autel, c’est qu’on y voit encore l’empreinte des charnières.

Ces tableaux, comme pendans l’un de l’autre, sont absolument du même genre. Les deux saints sont représentés en pied sur fond d’or, revêtus d’habits pontificaux, la mitre en tête, et placés sur de riches piédestaux gothiques à parquetage, au milieu desquels se trouvent, sur de larges bandes dorées, les mots Sanctus Adalbertus et Sanctus Stanislaus, inscriptions à peine lisibles aujourd’hui. St Adalbert, vêtu d’une chape verte brochée d’or, tient de la main droite la croix archiépiscopale, et de la gauche un livre ouvert. St Stanislas porte une chasuble rouge; il tient de la main gauche une crosse, et de la droite, un livre fermé; sur sa poitrine retombe le j'pallium, ornement faisant partie de l’habit archiépiscopal, accordé aux Evêques de Cracovie dès le XI. siècle, par privilège du Pape Benoît IX. 11 est hors de doute que ces figures colossales ont été peintes à Cracovie même, par un artiste du pays, probablement par un Polonais: elles constituent donc pour l’art national un monument inappréciable, d’une époques très-éloignée. Toutefois, le bois de ces vieux panneaux, vermoulu par l’action du temps, tombe déjà en poussière, surtont dans la partie inférieure, et même les couleurs s’en détachent, se brisent et disparaissent entièrement. Cette circonstance a rendu plus vif notre désir de voir conserver, du moins par la copie, de si antiques peintures.

Ajoutons encore que ces portes du maître-autel, étant mobiles, devaient aussi être peintes sur les côtés opposés: en les examinant avec attention, on y découvrirait peut-être des tableaux de la même époque, qui seraient alors également précieux.

ORNAT PERŁOWY,

W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM.

WYMIARY:

Długość: 1,235 metr. Szerokość: 0,956 metr.

Wiek XIV.

ardzo starożytny a bogaty ten ornat, uchodzi na zasadzie klasztornego podania, za '!P||$Jdar Władysława xięcia Opolskiego; jakoby przezeń wraz z cudownym Matki Boskiej obrazem, z Bełza do Częstochowy był przywieziony. W składzie mnogich koszto-^jwności od wieków w skarbcu Jasnogórskim pobożnością ludzką nagromadzonych, \T-' ornat ten zwraca na siebie uwagę ciekawego przychodnia, zarówno okazałością wy-T robu, jak powagą sędziwej przeszłości, zabytkiem której zostaje. Z powodu też tak I niezaprzeczonej szacowności swojej, był on już niejednokrotnie, choć mniej więcej * błędnie opisywany. M. Baliński w wybornej Pielgrzymce do Jasnej Góry, zawierzając pochodzeniu jego jeszcze z Bełza, z czasów założenia Częstochowskiego klasztoru poprzedzających, wyraża się o nim jak następuje :

„Kapa albo ornat wschodniego obrządku bardzo starożytny, z axamitu karmazynowego i lamy złotej, srebrem i drobnemi perłami przerabiany, z naszywanemi wypukło postaciami i ozdobami, oraz krzyżem podwójnym. Przywiózł go z Bełza, i tu złożył razem z obrazem

H. k.

cudownym, Władysław xiążę Opolski. Cała powierzchowność tej szaty kapłańskiej, potwierdza pewność podania miejscowego o takim jej początku. U dołu pod figurami na kapie, wyszyty herb taki: na tarczy zaokrąglonej u spodu i podzielonej wpoprzek na trzy części, są w górnym przedziale cztery ptaki czerwonej barwy, w średnim trzy litery O gotyckie, a w dolnym znowu takież cztery (? trzy) ptaki jak w górze/⁴

Daleko przedtem francuz Laboureur, odwiedzający Częstochowę w orszaku posłowej króla Francuzkiego do Władysława IV. marszałkowej de Guóbriant (r. 1646), podziwiał tam podobnie nasz ornat, a w pamiętniku owej do Polski podróży, opowiada takoż o nim, lubo co do wywodu pochodzenia ornatu wcale ostrożniejszy :

„Pomiędzy ornatami, widziałem bardzo stary, o którym mi powiadano, jakoby go miał dać Władysław xiążę Opolski, kościoła fundator. Na ornacie tym z tyłu jest wyszyta tarcza z polem w połowie czerwonóm, w połowie srebrnćm, z trzema różami czerwonemi i siedmioma srebrnemi kaczętami, cztery w górze, a trzy u dołu; zapewniano mię, że taki był herb tego xiążęcia.“

Atoli nie uwłaczając bynajmniej wielkiej starożytności tego ornatu, po bliższćm jego obejrzeniu, nie możemy się zgodzić na domniemywane jego pochodzenie i dawcę samego. Jakoż zobaczmy co przedstawiają owe kosztowne wyszycia, wielki krzyż na części tylnej ornatu kształcące.

U samego spodu widzimy rzeczywiście herb powyżej opisany, z niektóremi wszakże odmianami , a zwłaszcza z tą różnicą, że w środku nie są to ani trzy czerwone róże, ani też trzy głoski 0, lecz raczej trzy srebrne sprzączki. Herb ten bezsprzecznie jest klejnotem dawcy ornatu , przecie nie ma on najmniejszego związku z Władysławem xieciem Opolskim, a nawet w herbarzu polskim wcale jest nieznanym. Ponad herbem wyszyty obraz przedstawia S. Pawła pustelnika, u stóp którego klęczy niewiasta z dziećmi : chłopczykiem i dziewczynką. Niewiasta trzyma w ręku rozwijającą się w górę wstęgę, na której są ślady napisu; na nieszczęście stał się on już zupełnie nieczytelny, a byłby zapewne oświecił kto była ta pobożna pani dwojga dzieci matka, siebie wraz z niemi w opiekę Matce Boskiej oddająca. Środek krzyża z ramieniem prawem składają obraz jeden, wyobrażenie główne, to jest Tajemnicę Zwiastowania Najświętszej Panny. Anioł Gabryel zwiastujący trzyma tu znowu wstęgę, na której musiał być takoż napis odpowiedni. W obrazie górnym są trzy postacie świętych: zdaje się S. Józef stojący, a Matka Boża i S. Jan ewangelista z ugiętemi kolany. Wreszcie w ramieniu krzyża lewem jest siedzący S. Paweł Apostoł, z podniesionym mieczem w ręku prawem, a xięgą w lewem.

Z tego wszystkiego okazuje się nam widocznóm, że ów ornat nie może pochodzić z czasów poprzedzających osiedlenie 00. Paulinów na Jasnej Górze. Wiadomo, iż cudowny obraz Matki

r

1

r\HE5

i ■ r

JLggäl

mm

»

Vf

^ .

w

urn w

m

BK

r:

fi

9

I

«K

p

8S&

4

LS»

3

A

w

i

i

*

m

56

I • :

k-

m

ć

\m

yś

o

'i

43

X--.-A- ż^r

4. 1

_:

T4

m-7

«U

«

m

£1

A

W

K.

'W

m

_

SAM

*

&

J

i

m

r 1

tesss

. m <

[*■

w

W

ft

a

L

F

w

W

>

M

-

&

3

Lit.Kellerhoven.

Chromolitogra.M.Fajansa wWarszawie UJicaDluga N?550.

Bys J.Drewaczyńsk

i

ORNAT PERŁOWY W CZĘSTOCHOWIE.

.

r

O

V

i^AKO":

Boskiej przywieziony został do Częstochowy przez Władysława xięcia Opolskiego w roku 1382 z zamku Bełzkiego; że tegoż jeszcze roku sprowadził on tamże z Węgier braci zakonnych S. Pawła pustelnika, i straży onych obraz cudowny powierzył ; że przedtem w Polsce zakon ten nie był jeszcze wcale znany. Gdy zaś na ornacie naszym znajdujemy: postacie S. Pawła apostoła, a nadto S. Pawła pustelnika; przeto nie ulega wątpliwości, iż ornat sporządzony być musiał po epoce sprowadzenia zakonników Paulińskich do Polski, że więc pochodzić nie mógł z czasów dawniejszych, jakoby jeszcze z Bełza wraz z cudownym obrazem do Częstochowy przywieziony. Również z poglądu na wyszycia ornatu, nie upatrujemy zasady do uznania go za dar xięcia Opolskiego Władysława. Owszem staje się dla nas jasném, ze to jest z pierwszych Jasnej Góry czasów ofiara wotywna dostojnej pani, co wraz z dziećmi na obrazie w kornćm ku Matce Bożej nabożeństwie klęczy, a do której i herb zaraz pod nią wyszyty odnosi się niewątpliwie.

E. ff.

CHASUBLE BRODÉE EN PERLES

CONSERVÉE AU TRÉSOR DE CZENSTOCHOWA.

DIMENSIONS:

Longueur: 1,235 mètre. Largeur: 0,956 mètre.

XIV. Siècle.

^SÊUette belle et antique chasuble, si l’on en croyait la tradition du couvent, serait un don l^blde Ladislas, duc d’Opole, apporté par lui de Belz à Czenstochowa, en même temps que l’image miraculeuse de la Sainte-Vierge. Au milieu des nombreux objets d’un |LqA grand prix amassés depuis des siècles dans le trésor de Clair-Mont (Jasna Góra) par (ÏÏj/i    des fidèles, cette chasuble attire particulièrement l’attention, autant par son

f ) extrême ancienneté que par la magnificence du travail. C’est à cause de son incon-¹ testable valeur que, bien des fois déjà, on en a donné la description, mais toujours d’une manière plus ou moins imparfaite. Michel Baliński, dans son excellent Pèlerinage à Jasna Góra% adoptant la tradition mentionnée plus haut, la reproduit en ces termes:

„Cette chasuble du rit oriental, très-ancienne, en velours cramoisi lamé d’or, est tissée de petites perles et d’argent, avec des figures, des ornements et une double croix en relief. Elle

H. k.

a été apportée de Belz et déposée ici avec l’image miraculeuse de la Sainte-Vierge par Ladislas, duc d’Opole. Tout l’extérieur de ce vêtement sacerdotal confirme cette tradition. Au-dessous des figures sont brodées les armoiries suivantes : sur un écusson arrondi par le bas et divisé en trois, se trouvent, dans la partie supérieure, quatre oiseaux rouges ; au milieu trois lettres O gothiques, et dans la partie supérieure, quatre (?) oiseaux semblables aux premiers.^

Le Français Le Laboureur, qui visita Czenstochowa en 1646 à la suite de Mme la Maréchale de Guébriant, ambassadrice du roi de France près de Ladislas IV. roi de Pologne, admira beaucoup notre chasuble, et la décrivit dans la Relation de son voyage en Pologne, mais avec plus de réserve relativement à son origine:

„Entre les chappes, j’en vis une fort vieille, que l’on me dist avoir esté donnée par Ladislas duc d’Opolie fondateur de l’Eglise, où il y avait derrière, un escusson brodé de gueulles à la face d’argent chargée de trois roses de gueulles, et accompagnée de 7 cannettes d’argent, 4 en-chef, 3 en pointe, que l’on m’assura avoir esté les armoiries de ce bon Prince.a

Cependant un examen plus attentif de cette antique chasuble ne nous permet, pas d’admettre purement et simplement la tradition de son origine, et le nom du donateur. En effet, voyons ce que représentent les riches broderies et la grande croix qui ornent le côté inverse de cette chasuble.

Dans la partie inférieure se trouvent réellement les armoiries décrites plus haut, mais nous y apercevons quelques changements: au milieu il n’y a ni trois roses rouges ni trois lettres O, mais il y a trois boucles d’argent. Bien que ces armoiries doivent être celles du donateur, elles n’ont aucun rapport avec Ladislas, duc d’Opole, et sont même inconnues dans l’armorial polonais. Le sujet brodé audessus de l’écusson représente St Paul Thermite, aux pieds duquel sont agenouillés une femme et deux enfans (un garçon et une fille). La femme tient une banderole déployée par le haut, et portant les traces d’une inscription, malheureusement indéchiffrable; car elle nous eut sans doute appris le nom de la pieuse donatrice qui se mettait ainsi avec ses deux enfants sous la protection de la Sainte-Mère de Dieu. Le milieu de la croix forme avec le bras droit le sujet principal, qui est le mystère de l’Annonciation; et ici encore l’ange Gabriel tient une banderole sur laquelle a dû se trouver une inscription analogue. Le sujet du haut de la croix présente trois images de saints: probablement St Joseph debout, et la Sainte-Vierge avec St Jean Tévangeliste, agenouillés. Enfin, sur le bras gauche de la croix, on voit l’apôtre St Paul assis, tenant de la main droite un glaive nu, et de la gauche, un livre ouvert.

De toutes ces observations il résulte que cette chasuble ne remonte pas à une époque antérieure à rétablissement des Hermites de St Paul, (dits Panlins) à Clair-Mont. On sait que l’image miraculeuse de la Sainte-Vierge fut transportée en 1382 du château de Belz à Czenstochowa , par Ladislas, duc d’Opole, et confiée par ce prince à la garde des religieux de St Paul

Thermite, qu’il fit venir alors de Hongrie en Pologne, où leur ordre avait été inconnu j’usque là. L’image de l’apôtre saint Paul, et surtout celle de St Paul Thermite attestent que notre chasuble a dû être confectionnée après l’arrivée des Paulins en Pologne, et qu’elle ne peut remonter par conséquent à une époque antérieure. Dans les broderies de la chasuble, nous ne découvrons rien qui puisse autoriser à la regarder comme un don de Ladislas, duc d’Opole; et il semble évident que c’est une offrande votive qui date des premiers temps du couvent de Clair-Mont et qui a été faite par la noble dame qu’on y a représentée à genoux, en prière devant la Mère de Dieu, et à laquelle les armoiries brodées à ses pieds, appartiennent sans nul doute.

E. R.

Zù

OBRAZ NADGROBNY

WIERZBIĘTY ZBRANIC,

W KOŚCIELE W RUSZCZY POD KRAKOWEM.

WYMIARY:

Wysokość: 1,267 metr. Szerokość: 1,072 metr.

Wiek XV.

Rok 1425.

j,j|.Pieś Ruszczą w okolicy miasta Krakowa leżącą, była od dawnych wieków wraz z Branicami, mianem starożytnego i wielce w przeszłości odznaczonego rodu Branickich herbu Gryf, od Jaxy xięcia Serbii, na dworze Bolesława Krzywoustego zawołanego wodza, pochodzenie swe wiodących. Pisali się oni niezmiennie aż do ostatniego Jana Klemensa hetmana wielkiego koronnego, kasztelana Krakowskiego, na którym dom ten wygasł (*f* 1773 r.), obok mnogich posiadłości innych, hrabiami na Branicach i Ruszczy. Powiada Niesiecki: że król Kazimierz Wielki, przez wzgląd na wierne ku sobie usługi i wojenne trudy Wierzbięty hrabiego z Branic, dozwolił mu r. 1360 aby ojczyste jego imiona Branice, Stryjów, Wolnica, Zenmiubrzeg i Szczurów, Magdeburgskióm rządziły się prawem. Syn tamtego Wierzbięty, takoż Wierzbięta hrabia z Branic, stolnik Krakowski, starosta Sanocki, uzyskał podobnie w roku 1405 od króla Władysława Jagiełły, przywilej do owego prawa dla innych wsi swoich w Woje wódz wie Krakowskiem,

I. i.

mianowicie dla Ruszczy, Miklaszowic i Grabiów. Tento Wierzbięta, mówi dalej Niesiecki, kościół w Ruszczy częścią z cegieł, częścią z ciosu wystawił, dochodami go nadał, i w r. 1417 probostwo, scholasteryę, prebendę i czterech wikaryuszów przy nim osadził. Kościół rzeczony w Ruszczy, sta wszy się odtąd w paśmie lat długich, grobowcem panów na Ruszczy i Branicach, dotrwał do naszych czasów, i dochowuje obecnie ciekawe pierwiastkowe swe pomniki ku pamięci zakładcy, jak niemniej ku czci świętego jego patrona w nim złożone. Jakoż kościół ów poświęcony być musiał pod wezwaniem S. Grzegorza Papieża, co wnosić ztąd wypada, iż w wielkim jego ołtarzu umieszczony jest piękny, lubo z późniejszego już okresu obraz, zdarzenie z życia tego świętego przedstawiający, nadto, że są tam jeszcze dwa inne wielce cenne obrazy, czasów budowy samej kościoła sięgające, z których jeden przedstawia tegoż Grzegorza S. w całej postawie, inny powtarzający jego postać, tu właśnie w przerysie wyobrażony.

Co do pamiątek samego zakładcy kościoła, znajduje się tam najprzód płyt kamienny, właściwym jego nagrobkiem będący. Jest on wmurowany w ścianę po lewej stronie wielkiego ołtarza, i wyobraża w zarysie postać klęczącego rycerza w zbroi, dokoła zaś napis: „Anno domini 1425 Sabaiho in die Sancti Viti obiit nobilis strenuusq vir dominus Virzbiantlia her es de Branice dapifer Cracoviensis.“ (Roku pańskiego 1425 w Sobotę w dzień S. Wita (I), zmarł szlachetny i dzielny mąż Wierzbięta, dziedzic na Branicach, stolnik Krakowski). Drugim jego tutaj pomnikiem, jest obraz nadgrobny, dopiero co przez nas wzmiankowany, a który obecnie przed- -stawić i opisać przedsięwzięliśmy.

Obraz ten wyobraża Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus na ręku, naprzeciw niej stoi w całej postawie S. Grzegorz Papież ztyarą na głowie, polecający Najświętszej Pannie rycerza klęczącego Wierzbiętę z Branic. Rycerz wystawiony jest tu cały okryty okazałą a wcale dziś ciekawą zbroją, zupełnie tak jak na kamieniu grobowym, tylko w zmniejszeniu; po obu zaś jego stronach u spodu są dwie tarcze herbowe, jedna z herbem Gryf, klejnotem Wierzbięty ojczystym, druga z Leliwą jako klejnotem jego macierzystym. Dokoła obrazu napis, znowu powtórzony dosłownie tak samo jak na pomniku kamiennym.

Malowairy jest ten obraz na drzewie, był zaś pierwotnie na kwiecistćm tle tłotem, co przy restauracyi ze szkodą zmienione zostało, jak równie szata S. Grzegorza, przedtem pąsowa, sre-brnćm wyszyciem zasiana. Obraz ten wraz z drugim wspomnionym przez nas wyżej, a wystawiającym S. Grzegorza Papieża w całej postaci, jednego są oba pędzla, staroniemieckiej szkoły; malowane one były niewątpliwie w Polsce, w Krakowie, przez artystę tamże bawiącego, zapewne krajowca. Jako tedy zabytki krajowego malarstwa z tyle odległego okresu, bo z pierwszej XV. wieku połowy, (z których to czasów dodajmy, tak bardzo są już u nas rzadko

(’) <5 Czerwca.

M

V , T‘.:à"

;ip|B§

HNHfo »

u m

•/y.-^ • î

m

-

A

>"3

•M‘4

'M

É2&

s>

N»- ,-XijtJfcJSŚ

Ä

gps

M

ag

w

œ&m.

U

,

r

iv

si

%' Æmà

■

■:

1

TH

; fe*

/

4

ir

-V

■J

fc\V

f¹

■■ï

.

j 1

I

i

• f «

J $g$ • K

,77

; II

î '

'■<***

|«l!

■.0»

ÿ

\

i

1' lH#

jj^s

W*

f

i

X

.

K,

,

■

m

mm

*> *3r*s£»-. |

■i

asm

w%Ę%$

wUæi

I ^    •'•■’•*

I&I

m

Mm

W-

m

i

I

M

s

tsi

sggjggpjjjgsg

■:

ÂfjF

K

ÜM

■

jansaw

'3.

ÎDJ

OBRAZ NADG&GBNY WERZBIĘTY, W RUSZCZY

\

4

4

#

O

^ 'i C :

\

\\

/

I

BIBLIOTEKA

GŁÓWNA

*

1'

P

dochowane obrazy); stają, się więc dwa te malowania, arcy szacownym dla dziejów rodzinnej sztuki, dotrwałym okazem.

r

wielką cześć do S. Grzegorza, dowodzi

on

Zwrócić tu jeszcze winniśmy uwagę na samą, nazwę rycerza naszego Wierzbięty z Branic. Wierzbięta, było w odległej przeszłości używanem chrzestnćm imieniem. Twierdzi podobnie Linde w słowniku mówiąc, że Wierzbięta jest imię staropolskie, które po niemiecku objaśnia: „ein alter Taufname, Weiderich “ Atoli zachodzi pytanie : do jakiego imienia kościołem uświęconego, odnosićby się miała starożytna ta nazwa? W dawnych wiekach znajdujemy ją, wielce ulubioną, w rodzie Branickich; zauważył to już był Niesiecki, gdy powiada: „imię Wierzbięta długo w sukcessyi u Branickich chodziło/⁴ Ustaje zaś to imię u nich właśnie na naszym stolniku Krakowskim roku 1425 zmarłym. Ze niósł to, iż kościół w dziedzicznej Ruszczy przez siebie wzniesiony, pod wezwaniem tego Patrona święcił. Nadto, na obrazie jego nadgrobnym, widzimy S. Grzegorza Papieża jakby Patrona, oddającego Wierzbiętę w opiekę Matki Bożej. Odtąd w rodzie Branickich, kiedy nikną już Wierzbięci, zaczynają się Grzegorze, których nie było wcale poprzednio. Z tego wszystkiego rodzi się domysł, że Wierzbięta w wiekach dawnych znaczył to samo co Grzegorz, podobnie jak się to okazuje na kilku innych staropolskich imionach, przykładem: Lasota, co znaczyło Sylwester , Pakosław Mikołaj, Zegota Ignacy i t. p. Czyli przecie domniemanie to nasze byłoby uzasadnione, oddajemy to sądowi starożytników bieglejszych.

TABLEAU SÉPULCRAL REPRÉSENTANT

WIERZBIENTA DE BRANICE,

ET DECORANT LEGLISE DE RUSZCZĄ,

VILLAGE SITUÉ PRÈS DE CRACOVIE.

DIMENSIONS:

Longueur: 1,267 mètre. Largeur: 1,072 mètre.

1425.

XV. Siècle.

WM

(f

e village de Ruszczą, situé dans les environs de Cracovie, a été depuis bien des siècles, avec Branice, le patrimoine de l’ancienne et très illustre famille des Branicki, û (aux armes dites: Gryf ) descendans de Jaxa, prince de Serbie, guerrier célèbre y, à la cour de Boleslas III. dit Bouche-torse, Duc de Pologne. Tous les membres de cette famille, jusqu’au dernier, Jean Clément, grand-général de la Couronne, et castellan de Cracovie, (*f* 1773), portèrent exclusivement, le titre de Comte de Bra-Æ^mrl n^ce et de Puszcza. Le roi Casimir-le-Grand, voulant récompenser la fidélité de Wierzbienta, Comte de Branice, et reconnaître les services qu’il en avait reçus à la

tSj

L-V

J guerre,octroya en 1360, aux terres patrimoniales de ce seigneur, nomémment à celle de Branice, le privilège du droit teutonique. Le fils de ce Wierzbienta, qui porta le même nom, avec le titre de Comte de Branice, et fut panetier de Cracovie et starostę de Sanok,

I. i.

reçut, en 1405, du roi Ladislas Jagellon, le même privilège pour Ruszczą et d’autres domaines situés aussi dans le palatinat de Cracovie. Ce fut aussi le même Wierzbienla qui fit bâtir à Ruszczą une église moitié en briques, moitié en pierres de taille, et qui l’ayant dotée d’un revenu fixe, y affecta une prébende, une cure et quatre vicaires. Cette église, devenue dans la suite le tombeau des seigneurs de Ruszczą et de Branice, existe encore aujourd’hui, avec ses curieux monumens primitifs élevés à la mémoire de son fondateur, et en l’honneur de son saint patron. Elle dut être consacrée sous l’invocation du Pape St Grégoire; ce qu’on peut conclure de la présence d’un très-beau tableau du maître-autel, qui, moins ancien que l’église cependant, retrace un événement de la vie de ce Pape. Nous y voyons en outre deux autres tableaux d’un grand prix, et qui datent de la fondation même de l’église; l’un représente St Grégoire, en pied, l’autre qui reproduit encore le même saint, fait l’objet de notre description.

sur

Quant aux souvenirs qui rappellent le fondateur lui-même, on y trouve d’abord un monument sépulcral, qui consiste en une dalle scellée dans le mur à gauche du maître-autel, et laquelle est sculpté un chevalier agenouillé, avec l’inscription suivante: Anno Domini 1425 sabatho in die Sancti Viti obiit nobilis strenuus vir dominus Virzbiantha her es de Branice dapifer Cracouiensis. (Le samedi, jour de la St Vit (Q, l’an de Notre-Seigneur 1425, décéda le noble et vaillant Wierzbienta, sire de Branice et panetier de Cracovie). Le second souvenir du fondateur est le tableau sépulcral dont nous avons fait mention plus haut et que nous reproduisons dans cet ouvrage.

ar-

Ce tableau représente la Mère de Notre Seigneur, tenant l’Enfant-Jésus dans ses bras; devant elle le Pape St Grégoire, debout, de grandeur naturelle et la tiare en tête, la sollicite en faveur de Wierzbienta qui est à genoux. Ce chevalier est couvert de pied en cap d’une mure pareille à celle du monument en pierre ; deux écussons aux armes paternelles et maternelles du défunt sont placés au bas du tableau et une inscription entièrement semblable à celle de la pierre sépulcrale, entoure le tableau.

Cette peinture sur bois avait primitivement un fond à fleurs d’or qu’on a gâté en le retouchant, ainsi que le vêtement de St Grégoire, autrefois ponceau lamé d’argent. Ce tableau et celui dont nous avons parlé plus haut et qui représente le Pape St Grégoire en pied, sont du même pinceau et appartiennent à la vieille école allemande. Sans doute ils ont été peints à Cracovie par un artiste Polonais établi dans cette ville ; et comme ils remontent à la première moitié du

XV. siècle, (époque dont nous n’avons malheureusement conservé que fort peu de peintures), ces deux tableaux sont d’un prix inestimable pour l’histoire artistique de l’ancienne Pologne.

E. Si.

(’) Le 15 Juin, jour de la St Vit ou SI Gui.

RELIKWIARZ

NA GŁOWĘ

Śis°

JET*

IW

WYMIARY:

Y» wielkości prawdziwej.

Wiek XV.

K/

elikwiarz ten ofiarowany był kościołowi katedralnemu Krakowskiemu przez królowe Zofię, xiężniczkę Kijowska, żonę czwartą, Władysława Jagiełły, zmarłą, 25 września r., pochowaną, w grobie kaplicy Ś. Trójcy, przez nią przy katedrze Krakow-skiej wzniesionej i uposażonej. Pierwotnérn przeznaczeniem relikwiarza było prze-chowanie głowy Ś. Stanisława Biskupa Krakowskiego, jak to świadczy na części górnej zamieszczony napis:

Caput Sancti Stanislai martiris gloriosi Episcopi Cracoviensis. (Głowa S. Stanisława męczennika, przesławnego Biskupa Krakowskiego).

Później inny napis objaśnia o relikwiarza dawczyni:

Hoc opus fieri fecit serenissima princeps domina Zophia dei gratia regina Polonie. (Ten sprzęt sporządzić dała najdostojniejsza xiężna Zofia z Bożej łaski królowa Polska).

Jakoż przeszło pół wieku głowa Ś. Stanisława przechowywaną tu była, dopóki jej nie przełożono do relikwiarza innego arcy kosztownego, przez królowe Elżbietę, Kazimierza Jagiel-

Wzory Szt. Śred. Zeszyt XXIII.

Z.

lończyka żonę, wraz z synami na ten koniec r. 1504 darowanego. Wtedy w miejsce głowy Ś. Stanisława, relikwiarz królowej Zofii objął głowę S. Floryana, i dotąd takową nienaruszenie kryje.

Relikwiarz ten jest srebrny, pozłacany, w kształcie okrągłego kuferka odrobiony. Dokoła wpośród przyozdobień gotyckiego stylu, mieści dwanaście posążków świętych, kształtnie wykonanych.

JE?. A.

.WIEK XV

Rys. K. Balicki. »

<

1

m

m

mà

W

m

k. '.

Ife

w

9

5T1

m

:

u

i

~*:r~

s

m

L

L

r

I

tsi

■

?a

^.V

6*1

lifej

i

ZA ' fe**;

pT

a

nakOK

:

1PQ

1

TH Jf !

L

ÏS

1

■Tj

,

KSkA.

1 !

■

' f ;

•i

•»

3W

i.

i

U

rim i

CłiTomólifc.M.Rajansa, w Warszawie UL Długa 550

s i.

■

■

©

f

Yi

RELIKWIARZ S. FLQRYANA. W KRAKOWIE

/

M. Fajans direxit.

✓

*

Lit. 11. Walter.

!

;

- L

■/

9d

>

O

/

/

*

>

x

£-//

Il '©À

T

O

■h

*

(

*

\t

CHASSE POUR LA TÊTE

JC

TW

A CRACOVIE.

DIMENSIONS:

y₃ de la grandeur naturelle.

XV. Siècle.

(S

ti

es reliques de St Florian, martyr, envoyées en 1184 par le pape Lucius III. à Casi--N. mir-le-Juste, duc de Cracovie, furent déposées avec les plus grands honneurs dans pÉ ] la cathédrale de cette ville qui adopta St Florian pour un de ses patrons.

La châsse en vermeil représentée sur le planche Z, en forme de coupole byzantine ornée de 12 statuettes de saints, placées dans des niches à ogives gothiques, fut offerte à la cathédrale de Cracovie par la reine Sophie (F 1461), quatrième j femme de Ladislas Jagellon, roi de Pologne et grand-duc de Lithuanie. Cette châsse était destinée à renfermer la tête de St Stanislas, évêque de Cracovie et martyr (F 1079); ainsi que l’indiquent les inscriptions latines qui entourent le couvercle:

Caput sancti Stanislai martiris gloriosi episcopi Cracoviensis. (Tête de St Stanislas, glorieux martyr, évêque de Cracovie). Et plus bas:

SB,

Hoc opus fecit fieri serenissima princeps domina Zophia dei gratia regina Polonie. (Ce travail a été fait par l’ordre de la sérénissime princesse Sophie, reine de Pologne).

Un demi-siécle plus tard (en 1504), la reine Elisabeth, veuve de Casimir Jagellon, et ses fils, ayant fait transporter la tête de St Stanislas dans une châsse encore plus riche et plus belle (*), firent placer dans celle-ci la tète de St Florian, qui l’occupe depuis trois siècles et demi.

A. P.

(') Nous en donnerons une image détaillée dans la Seconde Série de notre publication.

RZEŹBA Z BURSY JEROZOLIMSKIEJ

W KRAKOWIE.

WYMIARY:

Długość 0,290 metr. Wysokość 0,395 metr.

’kS

Rok 1453.

Wiek XV.

0?

a ścianie spalonego w r. 1841 gmachu, należącego do Akademii Jagiellońskiej yf$w Krakowie, zachowała sio dotąd wpółwypukła rzeźba kamienna. Matka Boska ^(siedzi na tronie i trzyma na kolanach Dzieciątko-Jezus, z prawą rączką podniesioną z/na błogosławieństwo. Przed nią klęczy na kluczniku Biskup, in pontificalibus, | ofiarujący kamieniczkę z podwójnym dachem; za nim tarcza z herbem Dębno (Oleli śnickich). Drugi Biskup także in pontificalibus stoi za klęczącym i podtrzymuje go.

Napis literami XV wieku na brzegu tablicy wyryty, a wyczytany przez zmarłego w 1835 roku uczonego bibliotekarza krakowskiego J. S. Bandtkie, brzmi:

Ad honorem, o Mater Dei, salutem animarum. In nomine Jesu Christi pro nobilitate, pro habitatione studiosorum, Reverend, in Christo Pater Dominus Sbigneus misericordia divina tituli S. Prisce Róm. Ecoles. Presbyter Cardinalis Episc. Cracov. A. D. millesi: CCCC quinquagesimo tertio me fecit. Co znaczy po polsku :

Na cześć (twoją) o Matko Boska, i dla zbawienia dusz. W imię Jezusa Chrystusa, na chlubę, na mieszkanie uczniów, Wielebny w Chrystusie Ojciec, Pan Zbigniew z Bożego Miłosierdzia tytułu S. Pryski Kardynał Prezbyter kościoła Rzymskiego, Biskup Krakowski R. P. 1453. mnie zrobił. “

Wzory Szł. Śrecl. Zeszył VI.

F.

Jestto pamiątka po jednym z największych mężów, jakich Polska kiedykolwiek miała, po Zbigniewie z Oleśnicy, Biskupie Krakowskim (ur. 1389 ÿ 1455). W młodocianym wieku jako rycerz ocalił króla Władysława Jagiełłę w bitwie pod Grunwaldem z Krzyżakami (r. 1410). Jako Biskup i Kardynał, Kościół; jako Senator, kraj cały niejednokrotnie dzielnością niezłomnego charakteru ocalił. Piękny i rzadki w dziejach przykład męża, który nieraz królowi na radach i sejmach ostrą prawdę rzuca ; a któremu król stary, na łożu śmierci, pierścień ślubny ukochanej żony Jadwigi oddaje i opiekę nad dziećmi porucza (r. 1434).

Wiernym był Zbigniew z Oleśnicy zmarłego króla pamięci. On najwięcej przyczynił się do obioru i koronacyi dziesięcioletniego królewicza Władysława, on go niejednokrotnie radą i pieniędzmi wspierał; a gdy zginął rycerski król pod Warną (r. 1444), Kardynał Zbigniew poświęcił się z równą gorliwością bratu jego, drugiemu synowi Jagiełły, Kazimierzowi. Niemniej jednak gromił powagą swoją syna, jak niegdyś ojca na sejmach, i mocno odradzał przyjęcie Prus pod panowanie Polskie, jakby przewidując klęski, których początku tylko przed śmiercią swoją (1 kwietnia 1455) był świadkiem (*).

Kardynał Zbigniew uczynił był ślub odbycia pielgrzymki do grobu Zbawiciela do Jerozolimy; a nie mogąc spełnić go dla ważnych zatrudnień w sprawach krajowych, za dyspensą pa-piezką zamienił go na fundacyą Bursy, którą Jerozolimską nazwał. Na ten cel nabył plac i dom przy ulicy Gołębiej w Krakowie w r. 1453, wydał nań tysiąc grzywien srebra (około 6,750 rub. sr.), a resztę, legatem na ten cel w testamencie swoim (na 10 miesięcy przed śmiercią, bo 15 maja 1454 pisanym), przeznaczył:

„Chcemy, aby w mieście Krakowie na placu i w domu Jeruzalem, przez nas kupionym i oswobodzonym od wszelkich ciężarów, wystawiono Kollegium czyli Bursę z 50 komnatami, i jedne wielką świetlicę dla Rektora Bursy; z izbą na bibliotekę i kuchnią : na ten cel naznaczamy tysiąc grzywien zwyczajnej monety, oprócz robót ukończonych w przeszłym roku, na któreśmy najmniej tysiąc grzywien wydali. Chcemy także, aby w tém Kollegium czyli domie mieszkali uczniowie, szlachta i plebejusze wszelkiego stanu i narodu, najmniej ze stu; każdy z nich przy wejściu obowiązany będzie dać jednę kopę groszy (9 rub. sr. dzisiejszych), a dłużej nie będzie mógł mieszkać nad lat dziesięć. Ażeby uczniowie tego Kollegium z naszej opatrzności pilniej mogli przykładać się do nauk; wszystkie srebra nasze (in scutellis) w półmiskach, (Ci-phis) czarach, (picariis ) kielichach, (credenciis) kredensach, (cingulis) sztabach i pasach, (por-

(’) Długosz, który był sekretarzem Kardynała Zbigniewa z Oleśnicy, obszernie o nim w Historyi Polskiej pisze. Niesiecki (Tom III. str. 448) cytuje Żywot Kardynała Zbigniewa przez Długosza w Mss. Biblioteka Krakowska posiada Żywot Zbigniewa przez Kallimacha, w rękopisie. W Żywotach Biskupów Krakowskich i w rękopisach Biblioteki i Archiwum Akademii Krakowskiej znalazłoby się wiele materyałów do historyi tego wielkiego męża.

WIEK XV.

SS$f*»:.Ï.

'^wT. W"

rrarn

325?

1S3t

»

iO

h!

Ma

IÖ

'S''

jBP

iaF

■¥.

/'

P? |

N' ; I

rr

V*

pd

łj

i> glM

,«

^_t)

te

!=&

n®v E

8 Ł L&

i cC

r-:

E.

Cr

'J

■-'-''i/

li: I

i“ .1

fe

fcd

>&

& •,

ni

::; rs*

•I rr>

ap

.i

LQ

dl

• \\

/a

T\

r J»

hzj

ipry g

■ ;2

RZEZ BA Z BURSY H1ER.Û20LIMSKIEJ

w Kralowie.

MFdjansdirex

^:,

l ir

:?

t£3

Aj<f

'S

/KX?

afipi

•r

SR

Rc

i»i

pv

¹ iwiffiiTlirWi

ÎQP

R 14W

E t* -

/

•4K>.

O

a.

&

*v\ot«** •

cfi

•*»

A .

cionibus massis) w bryłach, i wszelkiego rodzaju naczyniach złoconych lub nie, nic nie wyłączając z tego co na teraz mamy, lub na przyszłość mieć będziemy, temuż Kollegium darujemy, z tém, aby exekutorowie testamentu naszego zakupili za to srebro, wieczne czynsze, na korzyść rzeczonego Kollegium, jeżeli sami za życia tego nie wykonamy. Wszystkie xięgi nasze teologiczne i prawa kanonicznego i cywilnego, oraz filozoficzne, medyczne i do sztuk wyzwolonych w bibliotece naszej Krakowskiej i gdziekolwiek złożone, zapisujemy do biblioteki rzeczonego Kollegium czyli Bursy, aby do użytku uczniów przytwierdzone były łańcuchami żelaznemi do pochew (¹).

Summę zapisaną przez Kardynała Zbigniewa użył król Kazimierz na dopłatę kupionego xięstwa Oświęcimskiego, zabezpieczając ją na mieście Bochni z rocznym czynszem 100 grzywien; ale w 1769 już tylko 140 złp. płacili mieszczanie Bocheńscy. Jan Zamoyski Arcybiskup Lwowski r. 1617, Jakób Zadzik Biskup Krakowski r. 1637 i wielu innych dobrodziejów przyczynili się do utrzymania Bursy Jerozolimskiej, która w ostatnich czasach przez rząd Rzeczypospolitej zreorganizowana, wr. 1841 stała się pastwą płomieni, i w smutnej ruinie dźwiga wotywną tablicę swoję, jako jedyny pomnik wielkiego fundatora (²).

(’) Tłumaczenie z oryginalnego testamentu łacińskiego na pargaminie z pieczęcią, znajdującego się w Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod N° 5747.

(⁹) Ob. ciekawą Wiadomość historyczną o Bursach wmieście Krakowie [Przyjaciel Ludu Rok IX., T. II., str. 555 i dalsze).

TABLE DE PIERRE SCULPTÉE

DE LA BOURSE DE JÉRUSALEM,

À CRACOVIE.

DIMENSIONS:

Longueur: 0,290 mètre. Hauteur: 0,395 mètre.

1453.

XV. Siècle.

•Ni

ur la façade d’un édifice incendié en 1841 et qui faisait alors partie de l’académie des Jagellons, à Cracovie, on voit encore une pierre sculptée qui représente la Sainte-Vierge, assise sur un trône, et tenant sur ses genoux l’Enfant-Jésus qui a la main droite levée, comme pour bénir. Devant elle est agenouillé, sur un prie-dieu, un évê-que revêtu de ses habits pontificaux, et qui lui offre un petit modèle de l’édifice. ŁIL Derrière lui se tient debout un autre évêque, aussi revêtu de ses habits pontificaux, löff ayant à ses pieds un écu aux armes des Oleśnicki. L’inscription, tracée autour de la sculpture en lettres latines du XV. siècle, a été déchiffrée par Georges-Samuel Bandtkie, savant bibliothécaire de l’académie des Jagellons (*f- 1835):

Ad honorem, o Mater Dei, salutem animarum. In nomine Jesu Christi pro nobilitate, pro habitatione studiosorum Reverend, in Christo pater, dominus Sbigneus misericordia divina tituli S. Prisce Rom: Eccles: Presbyter Cardinalis, Episc: Cracov: A. D. milles: CCCC quinquagesimo tertio me fecit.

F.

Ce qui veut dire en français:

„En ton honneur, ô mère de Dieu, et pour le salut des âmes. Au nom de Jésus-Christ, le révérend père en Jésus-Christ, Sbignée par la miséricorde divine, Cardinal-prêtre du titre de Ste Prisque et de la sainte Eglise Romaine, évêque de Cracovie, m’a fondé en 1453 pour servir d’habitation aux écoliers.“

Cette sculpture est un monument d’un des plus grands hommes de l’ancienne Pologne ; du cardinal Sbignée J’Oleśnica, évêque de Cracovie, (né en 1389 -J- 1455). Chevalier dans son jeune âge, il sauva la vie au roi Ladislas Jagellon, à la bataille de Grünwald, gagnée sur les chevaliers Teutoniques, en 1410. Plus tard, évêque et cardinal, il sauva plus d’une fois l’église; et sénateur, l’état, par son inébranlable fermeté. Aussi par un acte bien rare dans l’histoire, le roi auquel il n’avait jamais épargné la vérité aux diètes et dans les conseils, lui légua en mourant l’anneau de la reine Hedwige, son épouse chérie (x), et lui confia la tutelle de ses fils (en 1434).

L’évêque de Cracovie demeura fidèle à la mémoire du feu roi. Grâce à lui, Ladislas son fils, fut couronné roi de Pologne, à l’âge de dix ans; il lui prodigua ses conseils et ses trésors; et après la mort du vaillant jeune roi, tué par les Turcs, à la bataille de Varna (en 1444), il reporta son affection et son zèle sur son frère, le roi Casimir.

Cependant il lui arriva plus d’une fois dans les diètes de renouveller envers le fils, l’opposition qu’il avait faite au père. C’est ainsi qu’il déconseilla vainement d’accepter la Prusse qui se donnait au roi de Pologne, comme s’il eût deviné les calamités que ce présent funeste devait attirer sur le royaume, et dont il vit déjà le commencement à son lit de mort, (le 1 avril 1455).

Le cardinal Sbignée avait fait voeu d’aller en pèlerinage au Tombeau de Notre Seigneur, à Jérusalem; mais les affaires de l’état, l’empêchant d’accomplir son voeu, il s’en fit dispenser par le pape, moyennant la fondation d’un collège qu’il nomma à cause de son voeu : Bourse de Jérusalem.

Il acheta, dans ce but, en 1453, un terrain et une maison à Cracovie, pour la somme de 1000 marcs d’argent, (environ 27,000 francs de la monnaie actuelle); et il y ajouta un legs dans son testament écrit dix mois avant sa mort (le 15 mai 1454).

„Nous voulons qu’il soit fondé en la ville de Cracovie, sur le terrain et dans la maison de Jérusalem, achetée par nous et affranchie de toutes charges, un Collège ou une Bourse, composée de 50 chambres, avec un vaste cabinet pour le recteur du collège, une salle destinée à la bibliothèque, et une cuisine; et nous léguons à cet effet la somme de 1000 marcs d’argent en

(h Hedwige d’Anjou, fille de Louis, roi de Hongrie et de Pologne, par son mariage avec Jagellon, grand-duc de Lithuanie, convertit ce prince à la religion chrétienne, et réunit la Lithuanie à la Pologne, (en 1386).

espèces, non compris les frais de l’année précédente, qui se sont montés à plus de 1000 marcs d’argent.

Nous voulons aussi que ce collège soit occupé par des écoliers, nobles et roturiers, de toute condition et de tout pays, au nombre de cent; chacun d’eux devra payer soixante gros d’entrée (à peu près 36 francs d’aujourd’hui), et nul ne pourra y demeurer plus de dix ans. Afin que les écoliers de ce collège puissent s’appliquer aux études avec plus de diligence, nous y pourvoyons par le legs de toute notre argenterie, telle que vaisselle plate et bosselée, hanaps, vases de tout genre, dorés ou non, et lingots, sans rien excepter de ce que nous possédons à cette heure, ou de ce que nous acquérerons à l’avenir. Nos exécuteurs testamentaires devront acheter pour la valeur de cette argenterie, des rentes perpétuelles affectées à l’entretien du dit collège, si nous ne l’avons déjà fait de notre vivant. Nous léguons de plus à la bibliothèque du dit collège tous nos livres de théologie, de droit canon et de droit civil, de philosophie, de médecine et ceux qui traitent des arts libéraux, que l’on trouvera dans notre bibliothèque de Cracovie, et partout ailleurs; afin qu’il soient attachés par des chaines de fer à leurs pupitres, pour l’usage des écoliers (*).“

C’est avec la valeur de l’argenterie du cardinal Sbignée, que le roi Casimir compléta le payement du duché déOświęcim (z) acheté par lui du dernier duc, et il convertit cette somme en une rente perpétuelle de cent marcs d’argent, payable par la ville de Bochnia (³); mais en 1769 les bourgeois ne payaient plus que 140 florins (82 francs d’aujourd’hui) par an.

Plusieurs évêques et d’autres pieux personnages contribuèrent pendant plusieurs siècles à l’entretien de la Bourse de Jérusalem. Réorganisée par les soins du gouvernement de la République de Cracovie, elle devint, en 1841, la proie d’un incendie; et les ruines de l’édifice supportent encore la table de pierre sculptée, seul monument de son illustre fondateur.

4. P.

(') C’est ainsi que sont conservés les précieux manuscrits de la bibliothèque de Laurent de Médicis à Florence. L’original du testament du cardinal Sbignée d’Oleśnica, écrit en latin, et revêtu de son sceau, est conservé aux archives de l’Université de Cracovie (N° 5744).

(²)    En allemand Auschwitz, sur les confins de la Silésie et de la Gallicie autrichienne.

(³)    Bochnia petite ville non loin de Cracovie, renommée pour ses mines de sel, dans les environs des mines de sel plus célèbres encore de Wieliczka.

Z OŁTARZA KAPLICY JAGIELLOŃSKIEJ

W KATEDRZE KRAKOWSKIEJ.

Dysputa * Doktorami i Pokłon Trzech Królów*

WYMIARY:

Wysokość: 1,755 metr. Szerokość: 1,072 metr.

Wiek XV.

li

jijjj.r drugiej połowie wieku XV. król Kazimierz Jagiellończyk wraz z żoną. Elżbietą, ce-sarza Alberta II. córką., wzniósł przy katedrze Krakowskiej okazałą kaplicę z ciosu w stylu gotyckim, która w pierwotnym swym kształcie i przyozdobieniu do naszych ry czasów dotrwała. Poświęconą ona była pod tytułem S. Ducha i Krzyża, ztąd jej nazwa kaplicy Ś. Krzyża, a zwaną jest również Jagiellońską, z powodu tak założy-. j|j\ cielą, jak znajdujących się w niej wspaniałych, jego samego i jego ojca pierwszego ,    Jagiełły, grobowców. Gdy czas i ludzie zaszanowali niezmiennie kaplicy tej pier-

j\ wsze ozdoby i sztuk pomniki, zostaje więc ona dla nas żywotną przedstawicielką a poniekąd miarą, smaku i sztuki w tamtym okresie; ztąd też dla badaczów sztuki rodzinnej godna jest rozpatrzenia się szczegółowego.

Wchodząc tam, na pierwszy rzut oka, zastanawia bogate malowanie ścienne, wyniosłe gmachu sklepienia okrywające. Jest takowe wykonane w sposobie Bizantskim, czyli jak go

Wzory Sil. Śred. Zeszyt XVII.

8« 1 8« li

podówczas u nas zwano Greckim albo Ruskim (r). Rodzaj ten był już wielce upodobany królowi Władysławowi Jagielle, przyozdabiał on w ten sposób główniejsze po kraju świątynie i sam królewski zamek w Krakowie, a do wykonania tych malowań sprowadzał ruskich malarzy. Smak ów ojca dotrwał i do czasów syna Kazimierza Jagiellończyka, który tak samo dał zdobić kaplice swoję. Na tłach barwnych i złocistych, okazują, się mnogie postacie świętych i aniołów, o ciemnych twarzach a szatach jasnych, wpośród których wiją, się wstęgi z napisami. Najciekawszy z nich, bo pamięć ukończenia kaplicy, w jej zapewne malowaniu, przekazujący, czytał jeszcze Sarnicki w końcu XVI. wieku, i w kronice swej wypisał go całkowicie; powiedziano tam było, że kaplica dokończoną, została dnia 12 października 1471 roku. Starożytnicy nasi przypisywać chcą, malowania rzeczone Krakowskiemu malarzowi; zdaje się przecie raczej, że musiał do nich król Kazimierz sprowadzić malarzy ruskich, jak to poprzednio ojciec jego czynił, a owe właśnie tamże napisy pochodzenie ruskie zdradzające, utwierdzają jeszcze w tém mniemaniu. Od tych też bez wątpienia ruskich malowań, sama kaplica niegdyś nazywaną była ruską.

Drugą jej z tamtych czasów ciekawością, są dwa ołtarze snycerskie, po obu stronach wchodu umieszczone. Uczony Sobieszczański zalicza je do tworów Witowi Stwoszowi przypisywanych, a łatwo dać temu wiarę, że król do przyozdobienia swojej budowy, użył miejscowego artystę, już się wtedy w Krakowie wielce odznaczającego. Oba te ołtarze są gotyckiego stylu, wyrobione z drzewa, szafiaste, bogatą rzeźbą częścią złoconą, częścią różnobarwną zdobne, z nadzwyczajną pracowitością i smakiem wykończone. Przy otwartych ołtarzy podwo-

f

jach, wpośród wytwornych ozdób gotyckich, stoją posągi snycerskie, w jednym S. Trójcy, w drugim Matki Boskiej Bolesnej z Panem Jezusem; nie są to już Stwosza piorwotne dzieła, dorobione daleko później przy jakiejś naprawie ołtarzy, mizernej roboty a przez to całości dotkliwą ujmę niosące. U spodu ołtarza S. Trójcy jest napis wskazujący czas wykonania r. 1467: A. D. m. c. c. c. c. I. x. septimó facta est haec tabula. Równoczesny tamtemu ołtarz drugi Matki Boskiej, ma znowu spodem herby Polski, Litwy i arcyxiążąt Rakuskich, jako kaplicy fundatorów króla Kazimierza i jego małżonki. Ten właśnie ołtarz odznacza się jeszcze wielce zajmującemi obrazami, które tu objaśnić głównie mamy na celu.

Po śmierci założycieli kaplicy króla Kazimierza (f r. 1492) i jego żony królowej Elżbiety (f r. 1505), zwłoki obu złożone tamże zostały na spoczynek wieczny w sklepie podziemnym. W roku samym zejścia Kazimierza Jagiellończyka, stanął w kaplicy po stronie lewej przepy-

(ł) W parę lat po wykończenia kaplicy, król Kazimierz wydał r. 1473 przywilej fundacyi jej i uposażenia; w nim powiedziano jest: Mosaico morę depicta. W nadaniu dziesięcin r. 1477 Biskupa Krakowskiego Jana Rzeszowskiego, mówi że jest Graeco morę depicta et decorata.

i ''

| r*?'

ka

mt '

iis

pH

1^'®

Lit -K Moulin

' r'j/

EA

Pfî

srïfïï¹

V—dt

HîjiB

- W/T I

ammuitii^U» | M 4.-.' ,

Eli

læ

tHäggy

r.

SN

mm irü ,.«4!

'

ÉË Mfe;

il

»4

- - _    - - -    •; -    ■ ,, ^ J

F' ÆÊÈœmÊâtÊi»i»ttÊÊÊÊim

I j*5L

WS3k

fi

[MU

Ł*-

mè&è

jS~:~

Chromolith Lejnercier- Paris

Rjs : J Wojnarowski.

DYSPUTA DOKTOROW,

Obraz z Kaplicy Katediy Krakowskiej

Ë.Fajans dira.

⁴b1BU0TE^ •

,|

£ç>

^7 K

O^S

«J.

szny jego grobowiec, w stylu gotyckim z marmuru Szwedzkiego (¹) nakrapianego wykuty. Jestto okazały sarkofag, stosownemi płaskorzeźbami przyozdobiony, na którym pod wyniosłym baldachimem, spoczywa całkowita majestatyczna postać zmarłego. Pomnik ten pełen powagi, harmonii, wdzięku i wykończenia w mnogich a prześlicznych ozdobach, jest tworem Krakowianina mistrza Wita Stwosza, świetny i dobitnie przemawiający sztuki ówczesnej w Polsce zabytek i świadek. Za życia jeszcze jak twierdzi Stryjkowski, przygotowywał sobie ów grobowiec sam król Kazimierz. Podanie to bardzo jest dla nas prawdopodobne ; albowiem na pomniku obok podpisu artysty, wyryty jest rok 1492; gdy zaś król tegoż roku dnia 7 czerwca umarł, niepodobna przypuścić żeby w ciągu kilku miesięcy dzieło takiego znaczenia było zaczęte i wykończone; musiało tedy być przygotowane wcześniej.

Po stronie przeciwnej kaplicy znajduje się drugi jeszcze grobowiec, który choć datą nieco późniejszy, odnosi się przecie przedmiotem do Jagiellończyka czasów, pomysłem i kształtem tamtemu bardzo podobny. Jestto pomnik ojca Kazimierza, pierwszego z Jagiełłów rodu króla Władysława, przez wnuka Zygmunta I. r. 1524 pierwotnie w innem katedry miejscu wzniesiony, równie wspaniały, a tutaj w czasach późniejszych bardzo właściwie przeniesiony. Być może iż z grobowcem złożono tu takoż same króla Jagiełły z dawnego grobu popioły.

Opowiedziawszy pobieżnie, jakie kaplica Jagiellońska dochowuje dotąd z czasów założenia swojego pierwotne odznaczające się pamiątki i sztuk zabytki, przejdziemy do starożytnych obrazów tamże dotrwałych, o których napomknęliśmy mówiąc o ołtarzu Matki Boskiej Bolesnej. Na drzwiach jego ruchomych po obu stronach przytwierdzone, wyobrażają one zdarzenia z Pisma S., z żywotu Najświętszej Panny i Pana Jezusa. Atoli malarz, idąc w tern za dość powszechnym wtedy zwyczajem, wystawił tu wszystkie niemal osoby w ubiorach wieku swego, w całej onych wierności i urozmaiceniu ; zamieścił podobnie wszelkie tamtego czasu sprzęty i inne tego rodzaju przybory; nadto w postaciach wielu osób, umyślił przekazać wizerunki znakomitszych w kraju mężów i samychże polskich królów. Z tych tedy powodów obrazy rzeczone, po upływie tylu wieków, budzą dziś żywotne zejęcie, stają się nie pospolicie szacowne. Dwa z nich najciekawsze podajemy tu w prze rysach.

jf. Dysputa z doktorami. W obrazie tym widoczną myślą malarza było, przypomnienie sławnej w obecności Jagiełły w Krakowie odbytej dysputy sektarzy Hussyckich z akademikami. Zdarzenie to rozgłośnćm jest w dziejach rządów króla Jagiełły: gdy r. 1431 do bawiącego w Nowym Korczynie przybyli sektarze Hussyci, z proźbą o publiczne przyjęcie i naczelników ich duchownych posłuchanie, król pragąc skłonić onych do pojednania się z kościołem, naznaczył im termin do Krakowa na dzień 18 marca, celem odbycia publicznej dysputy z teolo-garni akademickimi. Zjechali się tam na czas Hussyci: Prokop Hoły apostata zakonnik Franciszkański, Piotr Anglik Biedrzych, Wilhelm Kostka i inni. Nazajutrz d. 19 marca zaczęła się na Krakowskim zamku walna dysputa, przez dni kilka następnych trwająca, w obecności króla, dworu i celniejszych senatorów w języku polskim toczona. Wysadzeni do niej byli z akademii Krakowskiej teologowie: Stanisław ze Skarbimierza, Mikołaj z Kozłowa, Jędrzej z Kokorzyna, Franciszek z Brzegu Krejszwicz, Jan Elgot, Benedykt Hesse z Krakowa, Jakób z Paradyża i Eliasz z Wawełnicy dziekan Sandomirski. Król przysłuchiwał się rozprawie pilnie, a widząc upadających w dowodach swych i obronie sektarzy, przemówił sam do nich, nakłaniając żarliwie do zgody. Gdy przecie wszelkie te usiłowania uporu Hussytów przełamać nie zdołały, wydalić się im z miasta kazano (*). Tę tedy scenę wyobrazić zapragnął malarz.

W postaci siedzącej z prawej strony w szacie wierzchniej czerwonej, uosobiona jest sekta Hussycka; w bramowaniu złotem płaszcza dopatrzyć zdaje się można nieznacznie u spodu umieszczony napis: Doctrina Hussi. Być może, iż w tej figurze przekazał artysta oblicze jednego z dwóch Hieronimów z Pragi, słynnych Hussytów, którzy oba za Jagiełły w Polsce przebywali. W trzech powyżej umieszczonych Doktorach, szukać wypada rysów znakomitszych z przerze-czonych akademików Krakowskich. Postać nareszcie z przodu po lewej stronie siedząca, jest żywym wizerunkiem króla Władysława Jagiełły; wprawdzie nie takim wcale jak go zbyt często wyobraźnia nowszych malarzy, niepoparta badaniem dziejowem, fantastycznie wystawia, lecz jak go nam starożytne wskazują podania. Długosz który sam mógł Jagie1 1 znać i naocznie widzie, daje dwukrotnie szczegółowy jego opis: raz w latach jego jeszcze czerstwych, drugi raz w starości. Tak kiedy Jadwiga naprzeciw przybywającego Jagiełły wysłała Zawiszę z Oleśnicy, żeby się mu przypatrzył i królowę co do osoby przyszłego małżonka objaśnił, zdał Zawisza w opowiadaniu Długosza następującą sprawę: „Postać xięcia Jagiellona jest szczupła, przystojna i proporcyonalna, wzrost mierny, oblicze wesołe, twarz pociągła, żadną przecie szpetnością nie naznaczona, zachowanie poważne i xiążęcia godne“ (²). Starego króla tak znowu opisuje Długosz: „Mąż wzrostu miernego, twarzy pociągłej i chudej, ku brodzie zwężonej, głowy małej, długiej i u góry śpiczastej, zupełnie łysej, co wszystko widzieć się daje z posągu jego nad grobowcem położonego. Oczy miał czarne a małe, nigdy spokojne, lecz ciągłym ruchem z jednej strony w drugą biegające; uszy bardzo duże, szyję długą, ciało białe i szczupłe, głos grzmiący, mowę prędką“ (³).

(ń Długosz xięga \ ł, str. 577, za nim M. Wiszniewski i M. Dzieduszycki.

(⁹) Corpus ducis Jagellonis gracile, venustum et proportionatum, formam mediocrem vultum hilarem, faciem oblongam, nulla tarnen turpitudine notatam, mores graves et Principe dignos. Długosz pod r. 1 386, xięga X. str. 103.

(³) Vir staturae mediocris, faciei oblongae et macrae, et circa mentum coarctatae, capite parvo, longo et acuto, a pilis prorsus decalvato, quod ex marmoreo simulachro, busto suo superimposito cernere licet. Oculis nigris et

W obrazie tym zwracają, jeszcze uwagę bogate szczegóły architektoniczne, porozkładane xięgi ozdobnie oprawne, stół i nizkie siedzenia czyli ławy drewniane, stojący na stole dwura-mienny świecznik z osadzoną jedną tylko świecą, na znak zapewne jednego tylko światła w nauce kościoła, wreszcie tamże kałamarz z zawieszonym na sznurku piórnikiem.

pochowane po prawej stronie ołtarza, gdzie widzieć dotąd nadgrobek w ko-

2» Pokłon trzech Królów. 0 tym obrazie powiada F. M. Sobieszczański, że według starożytnego podania, twarze trzech Króli przedstawiają tu oblicza królów Polskich: Kazimierza W. Ludwika i Władysława Jagiełły (Wiadomości historyczne o Sztukach Pięknych, I. 256). Jakoż podanie takowe znajduje silne poparcie w opisach jakie co do rzeczonych królów przekazują nam dzieje. W pośrodku postać klęcząca przedstawia wizerunek Kazimierza W. Zobaczmy jak króla tego opisuje Długosz: „Był on wysokiego wzrostu, otyły, czoła poważnego, miał włosy gęste i kędzierzawe, brodę długą, mowę czasami zająkliwą lecz wyraźną“ (¹). Taki sam opis za Długoszem podał Naruszewicz VI. 251, a powiada jeszcze: „Ciało zmarłego (d. 5 Listopada 1370 r.)

ściele katedralnym, osobę jego i twarz jaką miał za życia, wyobrażający“ (²). Stojący z prawej strony małego wzrostu król drugi, jest wcale trafném Węgierskiego Ludwika wyobrażeniem. „Był Ludwik, słowa są Naruszewicza VII. 142, wzrostu pomiernego, oczu wielkich i wyniosłych, włosów i brody kędzierzawej, twarzy śniadawej i zawsze wesołej; wargi miał nieco wypuklejsze a ramiona trochę krzywe; lubo te natury wady przytomném zawsze onych miarkowanym umiał zmniejszać“ (³). Król wreszcie trzeci przedstawia w latach jeszcze młodych Władysław" Jagiełłę, a portret ten przypomina zarówno rysy będącego w obrazie poprzednim, jak gło\vj posągu nadgrobkowego. Ostatnie to podobieństwo potwierdza J. Mączyń-ski w swojej Pamiątce z Krakowa: „Godnem jest wspomnienia następne podanie, jakoby w ołtarzu Matki Boskiej w obrazie trzech Króli na prawem skrzydle drzwi, jeden z trzech Królów parvis, nunquam stabilibus, sed continuo in suo orbe cursum quendam et volubilitatem habentibus. Auribus grossis, voce tubali et cita, corpore nitido et gracili, cervice longa. Długosz, xiçga XI, str. 657. Zwrócimy tu uwagę, że ten grobowiec z posągiem Jagiełły u wierzchu, do którego się Długosz odwołuje, musiał byó chyba pierwotnym po śmierci króla (f d. 30 maja 1434 r.) zrobionym, a nie tym co go dziś jeszcze w Jagiellońskiej kaplicy widzimy. Ten ostatni jest wzniesiony jak się to rzekło r. 1524, Długosz zaś umarł r. 1480. Wszakże prawdopodobnie posąg sam króla użyty tutaj został z pomnika pierwotnego.

(ł) Vir statura elevata, corpore crasso, fronte venerabili, crine circino et abundanti, barba promissa, voce a li-quantulum balba sed sonora. Długosz xięga IX, 1165.

Quod successu temporis sumptu Regio (zapewne Władysława

(²) O tém podobieństwie na współczesnym grobowcu mówi takoż Długosz xięga IX, 1162. Arbitrantibus uni-versis statibus, singulari eum decorandum mausoleo Jagiełły), tabulis imaginibusque marmoreis, faciem etiam Regis Casirniri qualis virus apparere solebat exprimentibus, ornatum est.

(³) Król Ludwik umarł d. łi Września 1382 r., w wieku lat 56.

przedstawiał naszego Jagiełłę; i w istocie twarz jednego jest bardzo podobną do twarzy tegoż króla w tej kaplicy na sarkofagu spoczywającego“ (T. II, str. 100—101).

Czyli w rzeczonym obrazie i inne twarze są portretami osób tamtoczesnych, twierdzić tego stanowczo nie chcemy, ani też powtarzać czynione w tym względzie bez stalszej zasady domy-sły; wydaje się to wszakże wielce prawdopodobne. Godne tu są jeszcze uwagi ozdobne a bogate przez królów niesione naczynia, wyroby sztuki złotniczej z owych czasów wiernie przypominające; również kosztowne strojów przybory, zwłaszcza zaś głów osobliwe nakrycia. Z pomiędzy tych kołpak króla Ludwika okazuje się bardzo podobny do tegoż kształtu przystrojenia głowy xiężniczki Mazowieckiej Cymbarki, Ernesta xięcia Austryjackiego żony, w posągu jej spiżowym znajdującym się w Insbruku, w kościele dworskim (x).

Pozostaje nam do wyśledzenia malarz, którego pędzla byłyby te w ołtarzu Matki Boskiej ciekawe obrazy. Na żadnym z nich dopatrzyć nie można jakowego znaku, a tém mniej podpisu artysty. Ze to musiał być rodak Krakowianin, z życiem i zdarzeniami kraju z blizka obeznany, żywo niemi przejęty, ulegać to nie może powątpiewaniu. Równie jest rzeczą widoczną, iż te obrazy zupełnie innego są rodzaju i pędzla, od malowań ściennych sklepienia kaplicy, że przeto za twory tego samego malarza poczytywać je nie należy. Wiadomém jest, że dla Kazimierza Jagiellończyka w Krakowie pracowali dwaj tameczni malarze Jan Wielki i Jan z Nissy; ztąd wniosek niebezzasadny, jakoby obrazy owe ołtarza fundacyi Jagiellończyka, tworami były jednego z dwóch powyższych malarzy. Mogło tak być, lecz w te czasy znajdowało się takoż wielu innych malarzów w Krakowie, sam Wit Stwosz zajmował się także malarstwem; nie życząc przeto przemieniać domysły w twierdzenia, zostawić to trzeba raczej dalszym szazęśliw-szym może odkryciom. Na teraz więc przestańmy na tém, a w pewności zupełnej, iż te obrazy musiały być wykonane na miejscu w Krakowie, i że je malował artysta krajowiec.

E. H. ²

ii

k

1

»sa

mmm**

»

-V

n

I

' i

o

I

t,

I

f

I

Ü

od

CA

;

i

i

U

f

i o

-

WIEK W.

m

1

ÜkïL-.Æ'-

F-

W’

o vt ]

E i

: i

i

źgr » \

i

:

Lii

•ii

v

n

V--rfii

W <■

my

E

t

IP

W*

... .. ¹ -

4-

i

8*#*'

«j******

f

■

u

V

m

t

n

B

R

£3

)

: ■ .

» •

» -

. #?>

i:-.

w

KV

U

1

§

R

F

",

i

PI

1

i.

:

i

lii

Lii. H. Moulin

Chromolith. Leraèrcier, Paris.

Rys’ J Wojnarowski.

POKŁON TRZECH KRÓLI,

Obraz z Kaplicy Katedry Krakowskiej

$

i

. '

BIBLIOTEKA .* GŁÓWNA

Q.

/

V

s

\ ;

-£

i

’ •

¹

Tak bywa on pospolicie zwanym, lecz marmur ten pochodzi z kopalni węgierskich.

²

Cymbarka (Cimburgis), jedna z pięciu córek Ziemowita xięcia Mazowieckiego na Płocku, z Alexandry xięini-czki Litewskiej siostry króla Jagiełły, o których urodzie powiada Długosz: ,,rari decoris raraeque formae virgines;“ wydana za mąż r. 1412 w Krakowie przez Władysława Jagiełłę, Ernestowi Żelaznemu xięciu Austryjackiemu; słynna z piękności, przez syna cesarza Fryderyka III, stała się matką rodu następnych z domu Austryjackiego cesarzów Niemieckich i królów Hiszpańskich; zmarła r. 1429. W Wiedniu w muzeum cesarskióm Ambrozeńskióm znajduje się mały portret Cymbarki, Nr. 89; w tymże zbiorze są podobneż wizerunki króla Kazimierza Jagiellończyka Nr. 128 i jego żony Elżbiety Austryjaczki Nr. 127. W kościele zaś Ś. Szczepana, jest pomnik grobowy z całkowitą w marmurze wyrobioną postacią, brata Cymbarki a cesarza Fryderyka FIL wuja, Alexandra xięcia Mazowieckiego kardynała, biskupa Trydenckiege i proboszcza kościoła S, Szczepana w Wiedniu; - 1 4 44 r.

DEUX TABLEAUX

PEINTS SUR LES VOLETS D’UN AUTEL QUI SE TROUVE

DANS LA CHAPELLE DITE

JB

TW S?

DANS LA CATHÉDRALE DE CRACOVIE,

Jésus au milieu des Docteurs de la loi et Łładoration des Mages*

DIMENSIONS:

‘•K

Hauteur: 1,755 mètre. Largeur: 1,072 mètre.

XV. Siècle.

^✓asimir, roi de Pologne, fils du premier Jagellon (1446 *i* 1492) et Élisabeth d’Autri-|b\che sa femme, fille de l’empereur Albert II, furent les fondateurs d’une chapelle de style gothique, attenante à la cathédrale de Cracovie, placée sous l’invocation du Saint-Esprit et de la Sainte Croix, et dite aujourd’hui des Jagellons, parcequ’elle renferme TpT^vî ^es magnifiques tombeaux de son fondateur, le roi Casimir, et du premier Jagellon,

son père.

Cette chapelle dont les ornemens et les monumens ont été respectés par le temps et par les hommes, est pour nous comme une crystallisation de l’art et du goût du XV siècle en Pologne, et à ce titre elle mérite un examen plus détaillé.

ü* et S* s*

Les voûtes sont couvertes de peintures byzantines sur fond d’azur et d’or. Ce ne sont que figures d’anges et de saints, au visages brunis et aux vêtemens de couleurs voyantes avec des banderoles à inscriptions aujourd’hui effacées. L’une d’elles en langue slave, encore lisible vers la fin du XVI siècle pour l’historien Sarnicki, attestait que la chapelle avait été achevée le 12 octobre de l’an 1471. Cette inscription semblerait indiquer aussi que le roi Casimir avait fait venir des peintres des provinces russes, pour exécuter cet ouvrage de style byzantin; more mosaico depicta corne il l’appelle lui-même dans le diplôme de fondation de la chapelle, daté de l’an 1473.

Aux deux cotés de la porte d’entrée se trouvent deux autels de style gothique en bois sculpté, ^peint et doré, fermés par des volets. Ces autels renferment, l’un une Sainte Trinité, sculptée avec la date de l’an 1467 placée an dessous: A. D. M. C. C. G. C. L. X. septimo facta est haec tabula; l’autre une Notre Dame de Douleurs et N. S. Jésus Christ, avec les armoiries de Pologne, de Lithuanie et de la maison d’Autriche placées au dessous. Ces autels sont attribués par quelques auteurs, entr’ autres par le savant Sobieszczaûski, au célébré sculpteur Cracovien Vit Stvos, le même dont les chefs-d’oeuvres ornent jusqu’à présent les principales églises de Nüremberg, et dont le nom est gravé sur le magnifique mausolée du roi Casimir, dans cette même chapelle avec la date de 1492.

Quoiqu’il en soit, les figures sculptées de N. Dame et de la Sainte Trinité sont évidemment postérieures au reste des sculptures. Une main malhabile les aura sans doute placées lors de quelque restauration des autels, et elles ne contribuent pas peu à gâter l’effet de l’ensemble.

Les volets peints des deux cotés, représentent dans leurs divers compartimens des scènes tirées de l’écriture Sainte, de la vie de N. S. Jésus-Christ et de la Sainte Vierge. Le costume des personnages, de même que l’architecture et l’ameublement, sont exactement de l’époque où les tableaux ont été peints, et cette circonstance constitue pour nous leur principal mérite. Nous trouverons un mérite de plus encore dans les deux tableaux représentés sur les planches S. et S. s.

Jésus au milieu des Docteurs de la loi. (Planche S.). Cette scène du Nouveau-Testament représente aussi une dispute théologique entre les docteurs catholiques de l’Académie de Cracovie et des Hussites venus de Prague à la cour du roi Ladislas Jagellon, au mois de Mars de l’an 1431. Cette dispute commencée le 19 mars, et continuée les jours suivans, donna au roi l’occasion de prendre lui-même la parole, pour ramener les sectaires à l’unité de la doctrine représentée par l’unique lumière du chandelier qui éclaire la scène. Mais tout fut inutile, et les Hussites reçurent l’ordre de quitter Cracovie.

Le personnage assis sur le premier plan et revêtu d’une pelisse en brocard d’or, représente le roi Ladislas Jagellon tel que nous le décrivent les historiens du temps: „ C’était un homme de stature moyenne, à la face longue et maigre, au menton court, à la tête petite, pointue et presque entièrement dégarnie de cheveux; avec de petits yeux noirs d’une excessive mobilité et de grandes oreilles“ (x). Son interlocuteur représente un des docteurs Hussites; le costume écarlate dont il est revêtu, pourrait être une tradition de celui dont se servait habituellement Jérôme de Prague, disciple de Jean Huss, brûlé comme lui en 1416, au concile de Constance. Les autres personnages sembleraient être des portraits des docteurs contemporains de l’académie de Cracovie.

L'adoration des Mages. (Planche S. s.). Ici nous voyons encore l’image du roi Ladislas Jagellon dans le personnage revêtu d’une pelisse verte, et qui retient sa couronne sur sa tête. C’est bien le même visage vu de face, parfaitement ressemblant du reste à celui du monarque étendu sur son tombeau de marbre, dans cette même chapelle. Les deux autres rois, de l’avis de quelques auteurs, et nommément de MrF. M. Sobieszczański, déjà précédemment cité, représenteraient les deux prédécesseurs immédiats de Jagellon; le personnage au bonnet pointu, Louis d’Anjou, roi de Hongrie et de Pologne (1370 L 1382); et celui à barbe blanche, Casimir-le-Grand, dernier roi de la race des Piastes (1333 *j- 1370).

La richesse et la diversité des costumes et des ouvrages d’orfèvrerie rassemblés dans le cadre de ce tableau, en augmentent singulièrement l’intérêt sous le point de vue de l’art, et plus encore sous celui de l’archéologie du moyen âge.

JL JP.

(’) Johannis Dlugossi seu Longini, Historiae Polonicae L. XI p. 577.

fiiisii ifiinpiiiiiü®

BISKUPA KRAKOWSKIEGO.

WYMIARY:

Wysokość: 0,395 metr.

Szerokość największa: 0,316 metr.

Wiek XV.

Rok 1455-1460.

o*

^yJomasz Strzempiński herbu Prus, doktor teologii i prawa duchownego, kanonik jM|gf Gnieźnieński i scholastyk Krakowski, podkanclerzy Kor. r. 1454, obrany został Bi-skupem Krakowskim r. 1455, poświęcony na biskupa d. 25 stycznia 1456 r., zmarł \ß w wieku lat 62 d. 22 września 1460 r., pochowany w kościele katedralnym Kra-k<rkowskim. Należy on do szeregu znamienitszych pasterzy katedry Krakowskiej; ßj kapłan gorliwy, o dobro kościoła wielce dbafy, roztropności rzadkiej, nieprzyjaciel „ zbytku, dla ubóstwa hojny, czystości surowy przestrzegacz; nadto maż uczony, pamięci niesłychanej, dzieł teologicznych pisarz, professor Pisma św. i prawa kościelnego przy akademii Krakowskiej, dwakroć onej Rektor. Prócz ołtarza który w katedrze swej fundował, opatrywał ja kosztownemi sprzęty; dał wspaniałe apparaty, kielich szczerozłoty, dwa inne złocone, miednice dwie srebrne, infułę i humerał czyli naramiennik

Z* z.

perłami sadzony. Z tych jego darów, skarbiec katedralny przechowuje dotąd bogatą swą infułę, tu właśnie w przerysie przedstawioną.

Jest ona z atłasu czerwonego, po którym rzut liściowy wzorzysty drobnemi perłami wyszyty; dzielą go na pola pasy gwiazd i listków srebrnych złoconych, drogiemi kamieniami w liczbie 66 zasianych. Na wstęgach tylnych podobnem wyszyciem perłowém zdobnych, widzimy u spodu tak samo odrobiony herb właściciela, to jest klejnotu Prus pierwszy krzyż półtoraczny.

JB. «.

«?

WWirX<:

rW ,i V i

v.l

i 1P"-

TO

Zc: IW1 •

LI

Aj

Lit. E Walter.

If

, oj

ga

mi

fi

ChVömolit. M. Fajansa,w Warszawie Ul. Długa 550

Rys.L. Łemkowski

INFUŁA BISKUPA STRZĘPINSKIEGO.

MFajans âirextb.

*

.i

O

v/

^feCH/vT^

>    'V

/r

^kü

MITRE D’UN ÉVÊQUE

Dü XV. SIECLE.

DIMENSIONS:

Hauteur: 0,395 mètre.

Largeur à la base: 0,316 mètre.

'i'

1455—1460.

XV. Siècle.

(H

Ulfe

ette mître (PI. Z. z.) brodée en arabesques de perles fines sur fond de satin rouge, est

ornée de pierres précieuses enchâssées dans du vermeil, et garnie en feuilles de trèfle du même métal, dont il ne reste plus qu’une partie. Elle porte au bout de ses ban-

delettes les armoiries de son premier propriétaire, Thomas Strzempiński, évêque de Cracovie (1455 f 1460), prélat aussi distingué par ses vertus que par son savoir. } s II remplit à deux reprises la charge de recteur de l’Académie de Cracovie, et laissa • à son église beaucoup d’effets précieux qui sont jusqu’à nos jours un témoignage de sa pieuse munificence.

A. JP.

Z* z*

POMNIK NADGROBNY

W KOŚCIELE XX. DOMINIKANÓW W KRAKOWIE.

WYMIARY:

Wysokość 1,365 metr. Szerokość 0,956 metr.

Wiek XV.

Rok 1496.

ma......

y? gĘJ jednej z kaplic kościoła XX. Dominikanów w Krakowie znajduje sie płyta mosiężna,

f /‘TT*Q

w ścianę wmurowana, z wyobrażeniem uczonego męża, siedzącego w bibliotece przy pulpicie nad książką. Napis u dołu literami wieku XV. następny : Philippus Cal-SjJ limachus Experiens, natione Thuscus, vir doctissimus utriusque fortune exem-|g} plum imitandum, atque omnis virtutis cultor precipuus. Divi olim Casimiri et Johannis Alberti Polonie Regum secretarius acceptissimus, relictis ingenii ac 0/ rerum a se gestarum pluribus monumentis, cum summo omnium bonorum merore

1 \    et regie domus atque huius reipublice incommodo, anno salutis nostre M. CCGC.

LXXXXVI Calendis Novembris, vita decedens hic sepultus est. To jest: Filip Kal-limach, Doświadczający, rodem Toskańczyk, mąż uczony, w dobrej i złej doli wzór godny naśladowania, i wszelkiej cnoty czciciel osobliwy, niegdyś świętej pamięci Kazimierza i Jana Olbrachta królów polskich sekretarz ulubiony, zdolności swojej i czynów wiele pamiątek zostawił, i z największym żalem wszystkich a szkodą domu Królewskiego i tej Rzeczypospolitej umarł roku Zbawienia 1496, 1 listopada, i tu pochowany został.

Żywot tego uczonego Włocha, który na dworze Kazimierza Jagiellończyka przebywając, wychowaniem młodszych synów tego króla się trudnił i poselstwa u obcych mocarstw sprawował, a za panowania Jana Olbrachta przeważnie radami do rządów Państwa wpływał: należy do

Wzory Szt. Śred. Poszył IV.

Cm Cm

historyi i do literatury naszej, i w niejedném już dziele obszernie objaśniony został (I). Przypomnimy tylko, że nazywał się Filipem Buonacorsi, że urodził się r. 1437 w San Geminiano pod Florencyą, i był członkiem Akademii Rzymskiej, prześladowanej przez Pawła II. Papieża. Skutkiem tego uciekł z Rzymu w r. 1467, a po różnych przygodach w Polsce znalazł przytułek w domu Grzegorza z Sanoka Arcybiskupa Lwowskiego, męża uczonego, którego żywot opisał (²).

W r. 1472 po odjeżdzie Długosza, nauczyciela synów króla Kazimierza Jagiellończyka, ze starszym królewiczem Władysławem obranym na Królestwo Czeskie; Kallimach powołanym został do dawania nauk młodszym królewiczom. Wkrótce pozyskał zupełne zaufanie uczniów swoich i samego króla, od którego poselstwa sprawiał do Wenecyi, do Węgier, do Turcyi i do

Papieżów. Gdy Jan Olbracht po śmierci ojca królem polskim został (r. 1492), Kallimach wszyst-

«

kióm prawie rządził, dostojeństwa i urzędy rozdawał, i namawiał króla do ścieśnienia władzy szlachty i zaprowadzenia rządu samowładnego, co nań nienawiść powszechną ściągnęło.

W rękopismach XVI. wieku zachowały się Rady Kallimacha królowi Olbrachtowi dane, o autentyczności których jednak przekonania dostatecznego nie ma. Umarł 1 listopada 1496 r, w Krakowie, gdzie mu wspaniały pogrzeb sprawiono w kościele XX. Dominikanów, i położono nagrobek spiżowy, którego wizerunek tu umieszczamy.

A. JP.

(⁴) Wiszniewskiego Historya Literatury Polskiej T. III. str. 443—479.—Wizerunki i Roztrząsania Naukowe, Poczet nowy drugi T. XXI. str. 25 —1 02, i Przyjaciel Ludu, Rok XI. str. 77,81, 99.—Z obcych pisarzów: Apostolo Zeno [Dissertazioni Vossiane T. II. str. 316). Tiraboschi w Historyi Literatury Włoskiej. Bayle, w Dykcyonarzu. Sebastyan Ciampi w Bibliografia Critica T. I. str. 26 —37.

(²) Z Mss. Biblioteki Krakowskiej wydał go Wiszniewski (ob. Pomniki Historyi Literatury Polskiej T. IV. str. 35 — 88); ale z wielą błędami. Tłumaczenie przygotował Ignacy Jagiełło. Mss. poprawniejszy ręką Sebastyana Ciampi, przepisany z dwóch rękopisów, Krakowskiego i Puławskiego, posiada Alexander Przezdziecki.

ßa

SS?

sd

#ą®

Nsj

33

rsi

i

*A ü\

I»;

jggwM

IJ

191

il

Ml

£<«

»3

ËK

il

’i/f.

fe .

Hi,

il

i;

! Il

»g

! Hi

iü

fiül

fil

ÜBT//

”a

\tï

■A

vfe

irâHfcï

M.Fajans direx Lit.Kellerhoven

z i /.z » • i. „in —ni

MWlrâMàlâ

Chromoltogr. M. Fajansa, w Warszawie UlPługa 550.

Rys: LLepkowski.

POMNIK NADGROBNY KALLIMACHA

w KościeleXXDominikanôw w Krakowie.

’⁴b»uotW . * głónn^

J KÛ^.

MONUMENT FUNÉRAIRE

ÉRIGÉ

je M

DANS L’EGLISE DES DOMINICAINS À CRACOVIE.

DIMENSIONS:

Hauteur: 1,365 mètres. Largeur: 0,956 mètres.

1496.

XV. Siècle.

ISĄ

Ij-ans une des chapelles de la belle église des Dominicains à Cracovie (I), on voit scellée à la muraille, une plaque de bronze gravée, qui représente un savant assis dans sa bibliothèque, lisant un livre placé devant lui sur un pupitre. Au bas de la k plaque se trouve l’inscription latine suivante, en caractères du XV. siècle:

Philippus Callimachus Experiens, natione Thuscus, vir doctissimus, utriusque fortune exemplum imitandum, atque omnis virtutis cultor precipuus. Divi olim Il Casimiri et Johannis Alberti Polonie Regum secretarius acceptissimus, relictis / ingenii ac rerum a se gestarum pluribus monumentis, cum summo omnium bonorum merore et regie domus atque huius reipublice incommodo, anno salutis nostre M. CCCC. LXXXXVI. Calendis Novembris vita decedens hic sepultus est.

C’est à dire:

Philippe Callimaque Expert), Toscan de naissance, digne de servir d’exemple dans la bonne comme dans la mauvaise fortune, et fervent zélateur de la vertu. Secrétaire intime de

(') Détruite par le terrible incendie de 1850; cette église se relève à peine de ses ruines.

(/• c •

feu Casimir et de Jean-Albert, rois de Pologne, il laissa après lui plus d’un monument de son génie et de ses actions ; il mourut au grand regret de tous les gens de bien, et au détriment de la maison Royale et de cette République (I), l’an de notre salut 1496, le 1 novembre; et il fut enseveli dans ce lieu.

L’histoire de ce savant Italien, qui joua un rôle important à la cour des rois de Pologne Casimir et Jean-Albert, a été écrite par Apostolo Zeno, Tiraboschi, Bayle, Sébastien Ciampi, et par plusieurs auteurs polonais (²).

Nous nous bornerons à rappeler ici en peu de mots que Philippe Buonacorsi, qui se surnomma lui-même Callimaque (ce qui est une traduction grecque de son nom italien), et l'Expert, à cause des agitations de sa vie, naquit en 1437 à San-Geminiano, aux portes de Florence. Membre de l’Académie Romaine que persécuta le pape Paul II., il fut obligé de s’enfuir de Rome en 1467, et, après bien des traverses, il trouva un asyle en Pologne, dans la maison du savant Grégoire de Sanok, archevêque de Léopol, dont il nous a laissé une biographie.

En 1472 il fut nommé instituteur des fils cadets du roi Casimir, lorsque le savant historien Długosz, leur gouverneur, les quitta pour accompagner l’aîné Ladislas, élu roi de Bohème. Il sut bientôt gagner toute la confiance do ses élèves et du roi leur père, qui lui confia des ambassades importantes à Venise, en Hongrie, à Constantinople et même à Rome.

Lorsque Jean-Albert monta sur le trône, à la mort du roi son père (1492), Callimaque disposa de tout à la Cour et dans l’état. On l’accusait d’engager le roi à faire bon marché des droits de la noblesse, pour arriver par là à un gouvernement absolu; et cette imputation lui attira la haine générale.

On lui attribue aussi un opuscule politique intitulé : Conseils au Roi Jean-Albert, dans le genre du Prince de Machiavel; mais l’authenticité de cet ouvrage, dont il ne nous reste que des manuscrits du XVI. siècle, n’est pas suffisamment prouvée.

Philippe Buonacorsi ou Callimaque mourut le 1 novembre 1496, à Cracovie, où ses amis

A. JP.

lui firent de magnifiques funérailles, et lui érigèrent le monument de bronze, dont nous offrons ici l’image.

p) Il est à remarquer que, dès le XV siècle, on appelait, en style officiel, l’État, du nom latin de Respublica, la chose publique.

(³) Apostolo Zeno, Dissertazioni Vossiane T. II. p. 316. Tiraboschi, Histoire de la littérature italienne. Bayle, Dictionnaire; Sébastien Ciampi, Bibliographia Critica etc. T. 1. p. ?6 —37.

TALERZ EMALIOWANY

KRÓLA

ALEXANDRA.

WYMIARY:

Średnica: 0,430 metr.

Wiek XYI.

ogaty a wytwornej roboty ten talerz, jedynym jest podobno dochowującym się szczątkiem, ze stołowych króla Alexandra naczyń i przyborów. Król ten urodzony d. 5 Sierpnia 1461 r., wstąpił na tron r. 1501, zmarł w Wilnie d. 19 Sierpnia 1506 ^ roku; zatem owa po nim pamiątka jest wyrobem złotniczym z samego początku XVI. ćwieku, między latami 1501 a 1506. Jakkolwiek drobny z wielu innych kosztowno-k ści zabytek, zostaje on dla nas żywotną wskazówką dostatków, okazałości i smaku ówczesnego królewskiego domu. Zarówno służy za dowód znamienitego wtedy w kraju naszym udoskonalenia sztuki złotniczej, która wszakże bardzo już z dawna w Polsce, w Krakowie zwłaszcza, z wyższą biegłością uprawianą była. Jakoż talerz ten zwraca na siebie uwagę szczególną pięknością i smakiem wyrobu; a któż zaprzeczy iż dziś jeszcze, pomimo tak rozpowszechnionej wystawności i wykwintnego zbytku, przyrząd podobny stałby się pożądaną zdobyczą najokazalszego stołu.

Wzoi-y Szl. Śred. Zeszyt XX.

W.

W samym środku talerza widzimy tarczę herbowa państwa, otoczoną głoskami cyfry królewskiej: A. I. R. P., to jest Alexander I. Rex Poloniae. Zastanawia tu liczba I. przy imieniu króla położona; albowiem król Alexander w podpisach, jako też na aktach i monetach, nigdy liczby obok imienia domieszczać nie miał zwyczaju. Widocznie położył ją emalier dla szyko-wności, nie znajdując do cyfry królewskiej potrzebnego mu znaku innego czwartego.

Co do herbowego orła, nasuwa nam się takoż uwaga. Wiadomém jest, że rysunek białego orła zmieniał się u nas rozmaicie w postępie czasów; kształt zaś jego w różnych odrębnych okresach ma swoje wybitne znamiona. Owoż orzeł na talerzu, nosi wyraźną cechę swojej miejscowości i czasu; ztąd więc utwierdza nas w mniemaniu, że te przepyszne króla Alexandra srebra, krakowskiego złotnika były dziełem. Ostatni ów ich zabytek, przechowuje się w zbiorze będącym obecnie w Paryżu.

r

Siad niejaki sreber stołowych króla Alexandra natrafiamy w inwentarzu pozostałości po nim, przez wysadzonych do tego kommissarzów sporządzonym, a przy testamencie królewskim w archiwum koronnem pod liczbą 30 znajdującym się. Wyliczone są tam srebra jak następuje: czasz 12, miednic 2, mniejsza z nalewką 1 (do zwykłego przed stołem rąk umywania), mis 6, mis z herbem litewskim 9, flasz srebrnych z łańcuchami 2, kubków 12, noga pod szklankę, przystawka srebrna. Atoli srebra tu wymienione, widocznie są tylko cząstką używanych na dworze krakowskim przez króla Alexandra: nie ma tu wszakże ani jednego talerza czy łyżki, nie ma też i naszych talerzy emaliowanych wetowych.

Takie i tym podobne talerze, talerzyki, złote lub srebrne wyzłacane, zdobne bogatą rzeźbą albo wypukłem wytłoczeniem, lub też emaliowane czyli jak to dawniej zwało się szmelcowane, używane bywały do wetów, to jest do podawania słodyczy i konfektów.

E. ii.

Lit. H. Walter.

■

3'

m-;

tS

#'

'm

P®^

m,

tm

«T;

V⁴«*'

\ <v

4v

ô?

gæl

sa

2üi

lJSI

‘V;r/

K3_

fe ^ibLv

/;,r s

CK

\x

#1

/>

*\

Chromo Iitogr M. Fajansa, w Warszawie Ul. Długa 550.-

Rys: Schultz.

TALERZ EMALIOWANY KRÓLA ALEXANDRA.

M-Fajans dire*.

■t

\X tCAy

'U

BîBUOTEKA f GŁÓWNA *

V'a

KO'N'-Z

ASSIETTE ÉMAILLÉE

AUX ARMOIRIES

TW

ROI DE POLOGNE.

DIMENSIONS:

Diamètre: 0,430 mètre.

ât

c%

XVI. Siècle.

ąM

armes de Pologne entourées du chiffre A. I. R. P. (Alexander I. Rex Poloniae) jsfe) qui forment le milieu de l’assiette, et que la figure a représente en grandeur naturelle, indiquent évidemment que cette charmante pièce d’orfèvrerie a été fabriquée pour Alexandre, roi de Pologne, petit-fils du premier Jagellon. Ce prince n’ayant

F %à

au premières années du XVI. siècle.

régné que cinq ans de 1501 à 1506, la date de ce travail est donc précisément fixée

C’était l’époque où la vaisselle émaillée de Limoges atteignait le point culminant de sa perfection. A Venise on faisait aussi des pièces d’orfèvrerie en cuivre émaillé.* j ₈ Ces pièces dont le fond est ordinairement en émail bleu, (dit Mr Jules Labarte dans son chapitre de l’Orfèvrerie) (*) sont décorées d’ornemens, d’arabesques ou d’entrelacs en or. Il est très facile de distinguer cette vaisselle émaillée de celle de Limoges, qui est toujours enrichie de peintures en couleurs ou en grisaille. “

(’) Le moyen-âge et lu renaissance T. III Orfèvrerie fol. XXVIII.

W.

Un bassin en cuivre repoussé et émaillé, travail vénitien du XVI. siècle (de la collection de Mr Préaux à Paris) reproduit dans Le Moyen-âge et la Renaissance français (x), a la plus grande analogie avec l’assiette dont nous offrons ici l’image. C’est absolument la même disposition de couleurs et de dessins. Ce sont à peuprès les mêmes palmes qui entourent l’écusson du milieu.

L’orfèvrerie était depuis longtems fort cultivée et en grand honneur en Pologne et nommément à Cracovie. Dès le règne du premier Jagellon (1386 -J* 1434) nous trouvons une quinzaine de noms d’orfèvres établis dans cette ville, et constamment occupés pour le roi. Les anciens inventaires et les testamens de nos rois conservés aux archives de la Couronne, contiennent une nombreuse nomenclature de bijoux et de vaisselle d’or et d’argent; et les trésors de nos cathédrales en ont conservé quelques monumens jusqu’à nos jours.

Les pièces d’orfèvrerie d’un usage journalier sont beaucoup plus rares; et l’assiette émaillée du roi Alexandre, qui fait partie d’une précieuse collection d’antiquités polonaises à Paris, est peut-être unique dans son genre.

Æ. P.

(’) T. III. Orfèvrerie IX.

GROBOWIEC

FRYDERYKA JAGIELLOŃCZYKA

KARDYNAŁA,

W KATEDRZE KRAKOWSKIEJ.

WYMIARY:

¹/₈ prawdziwej wielkości.

Rok 1510.

Wiek XVI.

f:

Mfl

ryderyk Jagiellończyk syn najmłodszy Kazimierza Jagiellończyka króla Polskiego i Elżbiety Arcyxiezniczki Austryackiej, brat króla Węgierskiego i Czeskiego Wła-^    ^^S^awa’ ^zech z kolei królów Polskich: Jana Olbrachta, Alexandra i Zygrnim-

jf iBgfta odzież królewicza Kazimierza w poczet świętych zaliczonego, przyszedł

świat, w Krakowie d. 27 kwietnia 1468 r. Poświęcony do stanu duchownego, IŁ obrany został Biskupem Krakowskim d. 13 kwietnia 1488 r., Arcybiskupem > Gnieźnieńskim d. 23 kwietnia 1493 r., tegoż roku d. 20 września wyniesiony na Zgodność Kardynalska przez Papieża Alexandra VI. Namiestnik brata, króla Ale-

na

xandra podczas jego odjazdu do Litwy, zmarły w Krakowie d; 14 marca 1503 r., pochowany w katedrze swej Krakowskiej wpośród prezbiteryum przy schodach od wielkiego ołtarza.

W lat kilka po jego śmierci, król Zygmunt L umyślił uczcić pamięć brata, odpowiednim wysokiej jego dostojności pomnikiem. Jakoż r. 1510 popioły zmarłego przykryte zostały gro-

Ż. ż.

bowcem, który podziś dzień w katedrze Krakowskiej nienaruszony widzimy. Jestto skrzynia brązową, nawpół jakby w ziemię wpuszczona, tak że zwłoki pod pawimentem świątyni leża, a część tylko górna grobowca wystaje. Wieko czyli płyt wierzchni skrzyni, zdobi wielka rzeźba, przedstawiająca wnętrze ozdobnej gotyckiego stylu kaplicy, wpośród której spoczywa całkowita postać Kardynała. Dokoła jest napis ku czci nieboszczyka. Jakkolwiek ta rzeźba zwraca na siebie uwagę pięknością wykonania, ustąpić atoli musi pod tym względem pierwszeństwa tablicy stanowiącej ścianę frontową od strony wielkiego ołtarza, której wypukło- rzeźba do najznamienitszych tego rodzaju wyrobów zaliczoną być winna. Tę przeto z grobowca kardynała Fryderyka wyborną wypukło-rzeźbę, podajemy tu w wierném przeobrażeniu.

Odlew ten we wszystkich swych szczegółach mistrzowskiego wykończenia, wystawia siedzącą Matkę Boską z dzieciątkiem Jezus na rękach, przed nią klęczy w kornej modlitwie Kardynał, za którym wstawia się stojący przy nim S. Stanisław z Piotrowinem ; nad siedzeniem Najświętszej Panny unoszą się dwa śliczne aniołki, podtrzymując oparcie czyli ścianę tylną siedzenia. U góry czytać się daje napis następujący:

Hoc opus Federico Cardinali Casimiri filio, qui quinque et triginta annis exactis MDIII Marcii XIIII obiit, Fratri carissimo divus Sigismundus Rex Poloniae pientissimus posuit. Ab incarnatione Domini MDX. (Ten pomnik Fryderykowi Kardynałowi Kazimierza synowi, który 35 lat przeżywszy 1503 Marca 14 umarł, bratu najdroższemu Zygmunt król Polski żałośny położył. Od wcielenia Pańskiego 1510).

Oglądając tak znakomite w pomniku ow} m sztuki rzeźbiarskiej i odlewniczej wyroby, zapytać się słusznie przychodzi, kto też je wykonał; jak się zwał ów odznaczony artysta, dzieł takiego w sztuce znaczenia twórca? Ciekawości tej na nieszczęście, zadość uczynić dziś niepodobna. Troskliwe obejrzenie pomnika nie wykrywa nigdzie ani podpisu, ani jakowego artysty znaku, monagramu; i z drugiej strony dziwna jakaś obojętność współczesnych, nie przekazała nam w tym względzie żadnej zapiski czy bliższego objaśnienia. Wiemy, że pomnik król Zy-gmuut I. bratu wystawił. „Fratri etiam suo Friderico Cardinali ereum sepulcrum in eadem ec-clesia antę altare magnum poni curavit. “ (St. Górski w kronice przy aktach Zygmuntowych,

pod rokiem 1512, wyd. T. Działyńskiego II. 3).    .......y grób bratu Kardynałowi z mosiądzu dał

czynić.“ (Bielski, także pod rokiem 1512, wyd. A. Gałęzowskiego XVI. 139). Potwierdza to sam nadgrobny napis, tylko datę wskazuje wcześniejszą, rok 1510; być mogło iż ostateczne grobowca złożenie, nastąpiło nieco później. Ze ten pomnik odrobiony był w Krakowie, przez którego z biegłych artystów, na jakich pod te czasy nie zbywało tam wcale, wnosi uczony A. Grabowski. (Dawne zabytki m. Krakowa str. 224), a zdanie to wielce zasadne, podzielamy z nim zupełnie. Atoli nowoczesny niemiecki pisarz Fr. Faber (Conversativus-Lexikon für bildende Kunst IV. 516—517), lubo z dziejami sztuki w Polsce bynajmniej nieobeznany, chce

\A

■ ' y\

51

uJ

o*

Rys. K Balicki.

Pj

"1

fçk

■V

#

|pj§^

Ï,

..

✓ \>

ssfls

aft

Ili

p^sis

mM

.., FÄ»'

* k ~ &$$$%&&

el|Ś^

i£i/i

ii

it

Vv

«■

äc.sc

aa Ib

BI

2*

,tesf

si

tóa

£S

f(Ç

: • w—f f^£T~

- *4 >^' "

CliroïïLoîit. M. ïajansa. w Warszawie Ul Długa 550

gg

z-.

i. ~==t

l ³

V:X

SE

NADGROBEK KARDYNAŁA FRYDERYKA. JAGIELLOŃCZYKA

M.Jkj&ns dîrexit.

N,

Si

|xr

®ü

err

#5^; „

MÊBÊÊÊÊÊ

Lit. U? Walter.

-c

.

/

».T

t

,*

!

«

>

*

.0

V

" r-

% ÓWNA

• ' & . :lfrJ

».

¹

:

.

£

r;

‘h

\ A

nas pouczać, iż rzeźba wierzchnia pomnika wykonana była zaraz po śmierci Kardynała Fryderyka, że ją zapewne odrobić poleciła kapituła miejscowemu któremu artyście, oczywiście dodaje Niemcowi, bo zdaniem pisarza tylko Niemcy mogli być cechów w miastach Polskich członkami. Twierdzi dalej, że płasko-rzeźba boczna tak jest wybornego wykończenia, iż ją. tylko Piotr Vi-scher Norymbergski artysta mógł wykonać ; w innérn zaś miejscu (V. 54) za jego już niezawodne dzieło takową ogłasza. Na te wszystkie uroszczenia, odpowiedzieć nam tu wypada. Kor-poracye rzemieślnicze miast polskich zawiązywane były dla krajowców, a przypuszczały do siebie osiedlonych cudzoziemców nietylko samych Niemców, lecz i innych przybyszów. Grobowiec Kardynała Fryderyka, wykonany był jak się rzekło z woli i obstalunku króla Zygmunta L, kapituła nie miała tu żadnego udziału; nie jest też on jakby zlepkiem różnostronnych robót, myśl raczej jedna kierowała odrobieniem szczegółowych jego ozdób. Ożyliby do nich zawezwany był Piotr Yischer z Norymbergi, nie posiadamy po temu żadnego dowodu ; co więcej przypisywana mu przez Fabra płasko-rzeźba, jak to i sam zauważa, nie ma zwykłego na tworach artysty podpisu lub znaku. Ztąd wniosek niemieckiego pisarza i dalsze już jego zupełne twierdzenie, w przywłaszczeniu znakomitego krakowskiego odlewu, niemieckiemu artyście Vi-scherowi, zostać musi dla nas prostym, stalszej podstawy oczekującym domysłem. Dodamy wreszcie, iż z wieku tamtego najokazalsze w Polsce grobowe pomniki (zwykle z marmuru, niekiedy tylko z kruszcu), w znacznej części do dni naszych dotrwałe, pod rządkiem bywały wyrobem artystów niemieckich; wykonywali je niekiedy biegli włoscy rzeźbiarze, częściej właśni tyści krajowi, zpomiędzy których góruje niezrównany kunstmistrz Wit Stwosz krakowianin, podstępem przez miasto Norymbergę owładany.

ar-

Ë. H.

MONUMENT FUNÉRAIRE

DU CARDINAL

FRÉDÉRIC

JAGELLON.

DIMENSIONS:

</₈ de la grandeur de naturelle.

1510.

XVI. Siècle.

IM

rédéric était le plus jeune des fils de Casimir Jagellon, roi de Pologne (1446 -J-1492), et d’Elisabeth d’Autriche, sa femme et frère de Ladislas roi de Bohême et de Hon-iP^j^jfgrie, de Jean-Albert, d’Alexandre et de Sigismond I. qui furent successivement mF Fllirois de Pologne, ainsi que du prince Casimir que ses vertus firent mettre au nombre lüljtjjydes Saints. Né en 1468.il fut élu évêque de Cracovie à l’âge de 20 ans, et devint aussi archevêque de Gnèzne et Cardinal en 1493. Il contribua puissamment àl’é-•t^ïaLââ# lection de ses frères, Jean Albert en 1492, et Alexandre en 1501, et fut lieutenant-général du royaume sous le règne de ce dernier. Il mourut en 1503, à l’âge de 35 ans, laissant une mémoire peu digne d’un prince de l’église.

Cependant la piété fraternelle du roi Sigismond érigea en 1510 aux mânes du Cardinal Frédéric une tombe magnifique en bronze, scellée au dessus du pavé de la cathédrale de Cracovie, devant la balustrade du maître-autel. Sur la table supérieure du monument on voit

Ż. i.

fouillée en creux, l’image du cardinal, de pied en cap, encadrée dans une chapelle de style go-thique. Mais le plus bel ornement de la tombe est le bas-relief en bronze, qui en orne la façade du côté de l’église.

Une Madonnę d’une expression vraiment raphaëlesque, assise sur des coussins et appuyée contre un dossier soutenu par de petits anges, tient PEnfant-Jésus entre ses bras. Le cardinal-évêque est agenouillé devant elle, présenté par son glorieux prédécesseur, St Stanislas, évêque de Cracovie et martyr (*f* 1079). St Stanislas est toujours accompagné de Piotrovine, le mort miraculeusement ressuscité par lui. Au dessus on lit l’inscription tumulaire suivante:

Hoc opus Federico cardinali Cazimiri filio, qui quinque et triginta annis M.D.lll. Mardi X1I11. obiit: fratri carissimo divus Sigisrnundus Rex Poloniœ pientissimus posuit, ab in-carnatione Domini M.D.X. (L’an 1510 de l’Incarnation de N. S., Sigismond, roi de Pologne consacra ce monument de sa piété à Son frère chéri, le cardinal Frédéric, fil3 de Casimir, qui mourut le 14 mars de l’an 1503, à läge de 35 ans).

Nous ignorons malheureusement le nom de l’artiste distingué au quel nous devons ce beau monument. Les Allemands qui veulent s’approprier plus dune de nos gloires nationales, ont jugé l’artiste inconnu digne de leur appartenir. C’est là du moins l’opinion de Fr. Faber, auteur d’un Dictionnaire des Beaux-arts. (Conversation’s-Lexicon für bildende Kunst IV. p. 516— 517, V. p. 54), qui émerveillé de la perfection de ce bas-relief, en attribue l’ouvrage au célébré ciseleur Pierre Vischer de Nuremberg. Nous rapportons cette opinion, qui n’a pas le moindre fondement, pour mieux faire ressortir la différence de la roideur du style allemand au commencement du XVI. siècle, d’avec le goût italien de la renaissance, que l’on admire dans ce monument, et qui était fort en honneur à la cour de Pologne de ce temps-là.

Æ. I».

MONSTRANCYA I RELIKWIARZ

r«r or jm*.

W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM.

WYMIARY:

Monstrancyi

Relikwiarz a

[ Wysokość: 1,093 metr.

Szerokość po dsta wy : 0,369 metr. Wysokość: 0,922 metr. Szerokość podstawy: 0,296 metr.

-O

Rok 1510 i 1542.

Wiek XVI.

'w'

ak dalece złotnictwo uprawiane było w Polsce za panowania Zygmuntów, świadczą wielkie skarby w klejnotach, monstrancyach i relikwiarzach dotąd po różnych zbio-( (jwär) frach przechowywane; albo i takie, o których wzmianki znajdujemy w opisach da-wnych naszego kraju lub w urzędowych aktach np. w lustracyach Skarbu publi-cznego, w Rejestrach Podskarbich, w testamencie Zygmunta Augusta (¹).

( â|f) Bernard Bongiovanni Biskup Kameryński, Nuncyusz Papiezki w Polsce, w re-lacyi o tym kraju, w 1560 roku opisuje upodobanie, jakie Zygmunt August miał ■ <J w klejnotach. Pokazywał mu król szesnaście szkatułek napełnionych klejnotami,

J tak że ani w Wenecyi ani u Papieża tyle nie widział. W skarbcu były zegary wielkości człowieka, ozdobione figurami; świat cały ze znakami niebieskiemi i naczynia z roz-

(¹) O klejnotach koronnych rzecz zebrana z dawnych przez Sejmy wyznaczanych lustracyj. Ob. Zbiór pamiętników historycznych w dawnej Polsce, Niemcewicza T. III. str. 40. Wydatki Zygmunta 1. i Zygmunta Augusta {w Pa-Wzory Szt. Śred. Zeszyt IV.

».

maitego rodzaju zwierzętami. Do klejnotów i rzeźby na nich, trzymał król Jana Giacomo z Werony (I).

Król Zygnunt I. miał w złotnictwie upodobanie, i jest tradycya, że sam miał wykonać Relikwiarz w kształcie krzyża i Monstrancya, zachowane dotąd w Skarbcu Częstochowskim; lecz takowe podanie żadnym dowodem historycznym poparte nie jest, a będzie to raczej pomieszanie w tradycyi ludowej pamięci dwóch Zygmuntów I. i III., który rzeczywiście był artystą i w złotnictwie wiele robót wykonywał.

Krucyfix srebrny pozłacany, mający po bokach figury N. Panny i Ś. Józefa z cząsteczką krzyża Śgo, z orłem Zygmimtowskim i napisem na podstawie : Sigismundus D. G. Rex Polo-niae 1510, waży funtów siedmnaście.

Monstrancya także srebrna pozłacana, w stylu gotyckim ma wyryty na sobie rok 1542.

A. JP.

miętniku Warszawskim T. II. str. 140, XIV. 448, XXI. str. 256). Testament Zygmunta Augusta [w Pam. Warsz. T. XV. str. 71, a z odpisu znajdującego się w Bibliotece Szczorsowskiej wydał Michał Baliński w Historyi Miasta Wilna T. II. str. 159—182). Opisanie grobów dawnych królów Polskich w 179t przez Tadeusza Czackiego (w Pam. Warsz. T. XV. str. 301). Wiele szczegółów o złotnictwie w Polsce możnaby zebrać w dawnych Rachunkach Podskarbiowskich, z których wyjątki dał Baron Rastawiecki w Bibliotece Warszawskiej na r. 1852 T. III. str. 559. Obacz także o złotnictwie i jubilerstwie w Polsce ciekawe wiadomości zebrane w ważnóm dziele F. M. Sobieszczańskiego pod tytułem: Wiadomości historyczne o Sztukach Pięknych w dawnej Peolsc T. II. str. 300—334.

(’) Relacya ta drukowana w Sebastyana Ciampi Flosculi Historiae Polon. str. I.; ale błędnie przypisuje ją wydawca któremuś z posłów Weneckich, gdy pisał ją Nuncyusz Bongiovanni jak z Mss. Biblioteki Watykańskiej można się przekonać. Ob. Wiadomość Bibliograficzną o Mss. Polskich, Alexandra Przezdzieckiego passim.

R. 1510_lo42.

'WIEK XVI

illrtfrpO

Ö8W

ic. 1

mm

¥\

Pi. *

iSl

li

na

S’ ą

r,

L<-!

lii"

TO

MONSTRANCYA I RELIKWIARZ ZYGMUNTA I. w Skarbcu Częstochowskim.

M. Fajans direx

te

».

⁴B\bUOTŁ'^

/r

-7

f-

4-

.4

OSTENSOIR ET RELIQUAIRE

je

mm

MT

ROI DE POLOGNE,

A CZENSTOCHOWA.

De l’Ostensoir

Du Reliquaire

DIMENSIONS:

( Hauteur: 1,093 mètre, j Largeur du pied: 0,369 mètre, j Hauteur: 0,922 mètre.

I Largeur du pied: 0,296 mètre.

1510—1542.

XVI. Siècle.

id

Ä ’orfèvrerie était florissante en Pologne sous le règne des Sigismonds ; nous en trou-^ vons la preuve dans la grande quantité de bijoux et de vases de tout genre conservés jusqu’àprésent dans le trésor de quelques églises et dans plusieurs musées publics et particuliers, ainsi que dans les anciens registres du trésor de la Couronne, dans quelques documens historiques, tels que le testament du Roi Sigismond-Auguste (f 1572), et dans les relations des nonces du pape en Pologne.

Dans une relation manuscrite que Bernard Bongiovanni, évêque de Camérino, nonce du pape en Pologne en 1560, a écrite sur ce pays (*), il dit que le roi Sigis-mond-Auguste aimait les bijoux avec passion, et qu’il lui en fit voir un jour seize cassettes remplies, en sorte qu’il n’en avait jamais vu autant, ni à Venise, ni à Rome.

(’) Il s’en trouve beaucoup d’exemplaires manuscrits dans la bibliothèque du Vatican, et dans presque toutes les bibliothèques de l’Italie. Sébastien Ciampi l’a imprimée dans son opuscule Flosculi Historiae Polonae 1830.

D.

Le trésor de ce roi, renfermait des horloges garnies de statues de grandeur naturelle, un globe céleste, des vases dont les formes représentaient toutes sortes d’animaux. Le roi avait à sa cour Jean Giacomo de Vérone, en qualité de bijoutier et de lapidaire.

Le roi Sigismond I. (1507 f 1548), père de Sigismond-Auguste, aimait aussi l’orfèvrerie, et s’en occupait lui-même. D’après la tradition, c’est lui qui aurait fabriqué le reliquaire en forme de crucifix, et l’ostensoir conservés jusqu’à nos jours dans le trésor de l’église de Czen-stochowa (*).

Le crucifix est en vermeil; il renferme une parcelle du bois de la vraie croix; les deux statuettes qui l’accompagnent représentent la Sainte Vierge et St Joseph. L’aigle couronné représente les armes du roi Sigismond, et sur le pied du reliquaire on lit cette inscription:

Sigîsmundus I. I). G. Rex Poloniae 1510.

L’ostensoir égalament en vermeil, de Style gothique, porte le millésime de 1542.

A. JP.

(’) Cette tradition nous semble erronée.

SKRZYNECZKA NA KLEJNOTY

DAR LEONA X. PAPIEŻA

DLA

IW

WYMIARY:

(²/₃ wielkości naturalnej).

Wiek XVI.

krzyneczka z drzewa sandałowego, ozdobiona jest kameami rzniętemi na onixach przed-

il///’ stawiaj ącemi mękę Pańską. ukrzyżowany,

Na wierzchu jest ich siedm, pośrodku Pan Jezus na bokach podłużnych po siedm z każdej strony — na bokach poprzecznych po pięć. Oprawa złota, ozdobiona prześliczna emalię, kolorową.

Skrzyneczka ta w najpiękniejszym smaku włoskim z czasów odrodzenia, wraz z drugą podobną, przysłaną została przez Papieża Leona X. w darze królowej Bonie * w czasie jej wesela i koronacyi w Krakowie, w roku 1518, jak świadczy napis dru-\ kowany (wprawdzie późniejszy) na kartkach przylepionych pod spodem obu skrzy-neczek:

„Duos ejus modi cistulæ ex ligno sandalio, lapidibus caelatis, Passionem Christi expri-mentibus, obductœ auro polito varii coloris pictæ\ Reginœ Bonæ Sfortiæ Mediolani Ducissœ,

H. h.

Sigismundi I. secundæ Conjugi, sub tempus coronationis ejusdem Crdcoviœ, anno 1518, « Leone X. Pontifice Maximo dono oblatœ. “

Szkatułki te od dawnych czasów w domu xiążąt Czartoryskich chowane, znajdują, się dziś w jednym z bogatych zbiorów w Paryżu.

Lit Re^amey.

'T*.')

cl

>^7: ’“*: f<êi-

*:!l y

F:*

4»

ym-* * fjÿ&

*I(«W 4    *• ®

ÜJI: ' I

s--

*V/~

a Vi- A ,

fi’#-«!

ü V*'

4e

^\i

v:

4*à

.n-

'»•

Tk\

fl

;

■Y*

•Y*

[4 Ä

I * ijÿ& æ

I l f    f i

I *•**<«**- * /

I MMMlMiïTi

! taié

Et

mi’*

■■■!'^    ' :> fc    -:-

rjp «*n a

V«

•>

Chromolil: M. Fajans, w Warszawie, Ulica Długa N°Sî)Q

Rys-. Fajans i Racinet

SKRZYNECZKA NA KLEJNOTY KRÓLOWEJ BONY

M.Fajans. direx

/f

°<

<*

%%

'S⁴³

t-

■ <r

COFFRET À BIJOUX ENVOYÉ

PAR LE PAPE LEON X.

TW TW -JÊE2

REINE DE POLOGNE.

DIMENSIONS:

(a/₃ de la grandeur naturelle).

XVI. Siècle.

e coffret en bois de sandał est orné de camées en onyx, qui représentent la Passion de Notre Seigneur. Il y en a 7 sur le couvercle, celui du milieu représente le Crucifix; ^Mpuis 7 ou 5 sur chaque coté; la monture en or et en émail de couleur,est d’un travail 'XTjîk achevé.

f Ce coffret et un autre pareil, tous deux dans le goût le plus pur de la renaissance, '•J avaient été envoyés par le pape Léon X., à Bonne Sforce de Milan, femme de Sigis-k mond I., roi de Pologne, à l’occasion du mariage et du couronnement de cette princesse ' à Cracovie, en 1518; comme le prouve l’inscription latine imprimée et collée au dessous de chacun des coffrets:

H. h.

„Duce ejus modi cistulœ ex ligne sandalio lapidibus cœlatis Passionem Christi expri-mentibus obductœ auro polito varii coloris pictœ, Reginœ Bonœ Sfortiæ Mediolani Ducissœ Sigismondi I. secundæ Conjugi, sub tempus coronationis ejusdem Cracoviœ, anno 1518 a Leone X. Pontifice Maximo dono oblatœ. “

Ces coffrets conservés fort longtemps dans la famille des princes Czartoryski, font aujourd’hui l’ornement d’une des plus riches collections d’antiquités de Paris.

A. JP.

RELIKWIARZ

Sis»

tJ TW

W SKARBCU KATEDRY KRAKOWSKIEJ.

WYMIARY:

a/₃ prawdziwej wielkości.

Wiek XVI.

!/w-)aplica Rorantystów katedry Krakowskiej, którą Zygmunt I. z nowa najwspanialej VÊlym przestawił, a co odtąd Zygmuntowską sie zowie, otrzymała r. 1518 w darze od tego króla i jego drugiej żony Bony Sforcyi xiężniczki Medyolańskiej, w tymże roku za-ślubionej, przepyszny relikwiarz z kostką od palca S. Zygmunta królewskiego pa-/trona*    on kształtu monstrancyi, w smaku odrodzenia wykonany, cały szcze-

jy^-Tx rozłoty, szmelcem czyli emalią przyozdobiony. Jakkolwiek bogaty kruszcem, z wy-f / ^ tworności i wykończenia roboty, o wiele drogocenniejszy jeszcze; złotnictwa kra-kowskiego pomnik odznaczony. W pośrodku za szkłem mieści się relikwia, po ! dwóch bokach są posążki: S. Stanisława z Piotrowinem ze strony lewej, S. Floryana z prawej; u góry trzeci S. Zygmunta. Z dwóch stron zamieszczone herby: orzeł koronny i wąż Sforców, znamionują dawców, króla Zygmunta I. i jego wtóra żonę Bonę.

Relikwiarz ten dochowany do naszych czasów, należy do naczelnych ozdób zamożnego skarbca katedry Krakowskiej.

E. H.

Wzory Szł. Śred. Zeszyt XXIV.

24

Ż.

ÿf 7    ⁻ *

:;r:

; ■;

;

c

.. 1

<

-

i

» '

v

T.” :ic

js

'-i

L*.

t 4. :

-> ' j

(

^ c irî

c

⁷

*

■.

?» t

T

■

J:

!

J

r .

V.¹

* ■■■

J

..

9

?

a IV»

y

• /•

fè

Lit.. H. "Walter.

Qiromolit. M. Fajansa.w Warszawie Ul. Długa 550

Rys. L.Demlawsîu

Relikwiarz s. zygmunta w krakgwie.

M.Fâjms dïrexit

«

°d

>

tP.

?>

'x

°    ^ e <*

9

Ta

7:

RELIQUAIRE

DES⁴

SIGISMOND,

A CRACOV1E.

DIMENSIONS:

³/₃ de la grandeur naturelle.

XVI. Siècle.

CT

J?

te

igismond I., roi de Pologne (1506 *f* 1548) offrit à la chapelle de la cathédrale de ^ Cracovie, qui porte encore son nom, un reliquaire en or massif émaillé ; d’un travail admirable, contenant une phalange du doigt de St Sigismond, son patron. La sta-% tuette de St Sigismond couronne le faite du reliquaire; celles de St Stanislas, évêque p de Cracovie, et de St Florian, martyr, atrons du pays, sont placées aux deux côtés de la relique, et surmontées, la première: de l'aigle de Pologne; la seconde : du 'yP dragon des Sforza, armoiries de la reine Bonne de Milan, seconde femme de Si-jliptgismond I.

A. P.

±.

. : :

-f v"

pmi

f

) •

: : :

' V ⁴

/

■

)

: ‘

l'¹ <9î :

'

r

■

.

.. .!

c

■ \

KLEJNOTY

PO ZYGMUNCIE I.

WYMIARY:

1.    Krzyż na łańcuchu złotym Zygmunta I. 0,26 metr. (wielkości naturalnej).

2.    Pierścień Zygmunta I. (wielkości naturalnej).

3.    Zegarek w kształcie krzyża Zygmunta I. (wielkości naturalnej).

4.    Ułamek złoty z cyfrą Zygmunta I. i imieniem Bony (wielkości naturalnej).

5.    Krzyżyk brylantowy Jagiellonki Anny (wielkości naturalnej).

Wiek XVI.

lwór Zygmunta jaśniał prawdziwie królewskim przepychem ; wprowadziła nań Bona 0)V    ^    *

Sforza dobry smak włoski, który się w sztuce złotniczej z tego wieku najznakomi-

1 ciej odbija. Tablica niniejsza (G) przedstawia po większej części klejnoty do trumny

k Zygmunta I. (-J- 1548) włożone, a przy końcu zeszłego wieku znalezione. Nie mo-

Jl żerny ich lepiej opisać, jak słowami listu królowej Bony do córki Izabelli, zaraz po

I pogrzebie Zygmunta I. w r. 1548 pisanym; tudzież listu Tadeusza Czackiego, który

| grób ten w r. 1791 otworzył, do biskupa Naruszewicza (¹).

/ „Co się z ciałem J. K. M. (wprzód otwartém) stało, krótko opowiem. Gdy już J. K. M. oddał Bogu ducha, przygotowano wszystko co do pogrzebów królów

(9 Zbiór pamiętników o dawnej Polsce, przez J. U. Niemcewicza T. IV. str. 62, i Pamiętnik Warszawski R. XV.

p. 305.

Wzory Szt. Śred. Zeszyt VII.

należy. Obmyto ciało i najwonniejszemu namaszczono balsamami : włożono nań potem śmiertelną, koszulę, buty z ostrogami i białą, dalmatykę, armille (x) na barki, rękawice podwójne, jedne jedwabne, drugie stalowe; włożono na palec pierścień (N 2a) przez nas już umarłemu dany, zawieszono na szyi krzyż złoty na złotym łańcuchu; (N- 1) i na czapce z lamy złotej włożono koronę, dano w dłonie jabłko królewskie i berło; przy lewym boku położono miecz. Tak król ubrany, na katafalku złotą, lamą, przykrytym, był ustawiony. “

W dwieście czterdzieści trzy lat później, grób Zygmunta I. w katedrze Krakowskiej, przywalony kamieniem, przyciśniony żelazem, otworzył Tadeusz Czacki, starosta Nowogrodzki, kominisarz Kommissyi Skarbowej koronnej.

„Po dwugodzinnej blizko pracy podniesiona połowa kamienia; pod nim tarcice jeszcze nie zgniłe przykrywały axamit szafirowy ze złotemi krzyżami: dalej piasek ubity, przez ztwardnie-nie nabierający własności kamienia ; w dziewiątym calu głębokości tego piasku, okazał się Zygmunt I. Pod głową, na tablicy srebrnej pozłacaną obwódką obwiedzionej, w paralelogram zrobionej, napis grobowy. “

„Miara tego króla osoby, jest łokci trzy cali dwa. Na głowie korona wcale różna od innych, które grobom następnie zostawiali. Twarzy nie znać: ciała jeszcze, czyli bardziej skóry przyschłej, są oznaki: jeszcze włosy na brodzie i głowie widać. Trzy suknie okrywały zwłoki tego króla: pierwsza adamaszkowa czerwona; druga z materyi bogatej, trzeciej tylko zbutwiałe ostatki widać. Pasek jedwabny kościelny, przepasywał te szaty: miejsce obuwia, zastępowało obwiązanie nóg płótnem przepasywanem często galonami złotemi : na nogach ostrogi wielkie, pozłacane, z napisem S. Rex P. Na prawej stronie berło zwyczajne i jabłko pozłacane : na lewej ułomek (N- 4), czy od pałasza, czy od szyszaka, nie jest wiadomo, bo żelaza nie znaleźliśmy, ani skóry zwykłej w szyszaku. Ma zaś na jednej stronie S. Stanisława, trzymającego jedną ręką Piotrowina, drugą pastorał; S. Floryana, trzymającego w jednej ręce sztandar wojskowy, w drugiej wiadro do zalewania ognia (²), niżej data 1521, reszta placu blachy naznaczona napisem Bo—*S—na. Na drugiej stronie tego odłamku, widzieć blachę srebrną pozłacaną, wyrażającą bohatera brodatego w szyszaku skrzydlastym, w jakim Merkurego malują, w stroju greckim, zamierzającego się na smoka, pod tym wielka jest litera S. Łańcuch złoty ważący lotów dwadzieścia jeden i pół wisi na szyi; na nim krzyż z jaspisu czerwonego, na około osadzony oryentalnemi perłami (N- 1); z tych na każdym rogu, po trzy osadzonych, pomiędzy temi jeden rubin; prócz tego w samych kątach krzyża, znajduje się jeszcze po jednej

(') Armille, — właściwie naramienniki: także szata królewska, rodzaj płaszcza wkładającego się na barki. (Ob. Ducange, Glossarium Latinitatis medii aevi).

(²) Pośrodku jest postać święta z dzieckiem na ręku, może N. Panna.

5,

-i •

OJ

6h

!ft|

WIEK. XVI.

ÉkV

V,

(yf

i Ur

Lit: Re^amej.

Chromolit: M Fajans, w Warszawie. Ulica Dîucfa,N° 550 .

Rys. fajans. Rannet i Dembowslci.

KLEJNOTY PO ZYGMUNCIE!

/

c

ov

O

i£KÀ

SŁOWNA

!

perle, równie niżej sztuczki złotej, szmelcem zielonym powleczonej. Na krzyżu passyjka złota, a cały krzyżyk kamienny osadzony w złote ramki. Na 'palcu lewej ręki, pierścień złoty grubą robotą; w środku ma osadzony Dickstein w kwadrat rznięty, którego każdy bok długości ma blisko pół cala. Sygnet ten waży trzy czwarte łóta.

Zegarek (N- 3) w kształcie krzyża złotego powleczonego emalią, miał być własnością Zygmunta I., czy też Zygmunta III. (wstąpił na tron 1589 r.), zawsze jednak nosi na sobie piętno XVI. wieku (I).

Krzyżyk złoty (N- 5) 22ma brylantami (dyksztejnami) ozdobiony, darowany był przez córkę Zygmunta I. Annę Jagiellonkę, kapitule Krakowskiej. Umieszczono go później na wierzchu Monstrancyi darowanej przez Oborskiego suffragana archidyakona Krakowskiego, zmarłego w r. 1689; dotąd przechowuje się na niej, w Skarbcu katedry Krakowskiej.

A. P.

DE SIGISMOND I.

DIMENSIONS:

1.    Une croix suspendue à une chaine d’or.

2.    Une bague avec un diamant.

3.    Une montre en forme de croix.

4.    Un fragment en or, avec le nom de la reine Bonne.

5.    Une petite croix en diamans.

(Le tout de grandeur naturelle).

XYI. Siècle.

onne Sforce de Milan, femme de Sigismond I., roi de Pologne (1506 f 1548), répandit à la cour de son époux le goût des arts que les Médicis avaient contribué à faire renaître en Italie. Nous en trouvons la preuve dans les joyaux du temps. Ceux qui se trouvent réunis sur la planche G. proviennent presque tous du cercueil du roi Sigtsmond I., qui a été ouvert à la fin du dernier siècle.

Y Nous ne pouvons mieux les décrire, qu’en traduisant quelques passages de la fl ( lettre dans laquelle la reine Bonne, veuve de Sigismond I. décrivait à sa fille ainée • Isabelle, reine de Hongrie, les funérailles de son époux :

„Dès que Sa Majesté eût rendu son âme à Dieu, on fit tous les préparatifs des funérailles. Le corps fut lavé et oint avec des essences odoriférantes ; on lui mit ensuite la chemise mor-

G.

tuaire, des bottes avec des éperons ; une dalmatique, un manteau sur les épaules, des gants en soye et d’autres en acier; on lui passa au doigt une bague (N- 2) que nous lui avons donnée après sa mort, et au col une croix d'or suspendue à une chaine d'or (N- 1); on plaça la couronne sur sa tête recouverte d’un bonnet en brocart ; dans ses mains, le sceptre et le globe des rois; et un glaive à sa gauche. C’est dans cet habillement que le feu roi fut exposé sur un catafalque recouvert de brocart“ (I).

Deux cent quarante trois ans plus tard, (en 1791), le tombeau de Sigismond I. dans les caveaux de la Cathédrale de Cracovie, fut ouvert en présence du Commissaire Royal, Thadée Czacki (savant historien et homme d’état polonais, mort en 1813). Il sera intéressant de comparer son récit à celui de la reine Bonne.

„Trois robes recouvraient les restes du roi, la première en damas rouge, la seconde en brocart; de la troisième il ne restait plus que quelques lambeaux décolorés. Elles étaient attachées par une ceinture en soye ; la chaussure était remplacée par des linges retenus sur les pieds par des réseaux en galons d’or; de grands éperons dorés portaient la marque S. Rex P. (Sigis-mundus Rex Poloniae). Du côté droit étaient placés le sceptre et le globe, et du côté gauche un fragment de la poignée du glaive sansdoute (Na 4); il n’y avait du reste pas de trace de fer ni de cuir.

D’un côté est représenté St Stanislas tenant d’une main Pierre ressuscité par lui, et de l’autre sa crosse épiscopale ; puis St Florian tenant d’une main un étendard et de l’autre un seau, comme ceux dont on se sert pour éteindre le feu (²); plus bas on voit la date de 1521 et l’inscription Bo—S—na (S peut signifier Sforza ou Sigismundus). Sur le revers on voit un héros barbu, recouvert d’un casque ailé, comme celui qu’on donne à Mercure; en costume grec, et s’apprêtant à frapper un dragon; au dessous une grande lettre S.

une

un ru-

Il avait au col une chaine d’or du poids de 10 onces et f, à la quelle était suspendue croix en jaspe sanguin, ornée de perles fines (N- 1); il y en avait trois à chaque bout, et bis au milieu; et dans les angles des perles et de l’émail vert.

La croix était montée en or et portait un petit crucifix d’or aussi. — A l’un des doigts de la main gauche il y avait une bague (N- 2) d’un travail grossier, avec un diamant taillé à facette“ (³).

(’) Niemcewicz, Mémoires sur l’ancienne Pologne (en polonais) T. IV. p. 62.

(*) Entre ces deux figures, Il s’en trouve encore une troisième qui représente une Sainte avec un enfant sur les bras, peut-être la St Vierge.

(s) Lettre de Thadée Czacki écrite en 1791 à l'évêque Naruszewicz, le célèbre historien polonais.

La montre (N- 3) en forme de croix émaillée, a dû appartenir à Sigismond I, ou à Sigis-mond III. (élu roi de Pologne en 1587); toujours porte-t’elle le cachet du XVI. siècle.

Tous ces joyaux font partie d’une riche collection particulière, à Paris.

La petite croix en diamans (N- 5) a été donnée au chapitre de la Cathédrale de Cracovie, par Anne Jagellon (*f* 1596) fille de Sigismond I. et femme d'Etienne Batory, roi de Pologne. Elle surmonte à présent un ostensoir du XVII. siècle conservé au trésor de cette même Cathédrale.

A. P.

___j

ORNAT KMITY

Z MĘCZEŃSTWEM

SSso

IW

ZE SKARBCU KATEDRY KRAKOWSKIEJ.

WYMIARY:

D1 u g o ś ć: 1 885 metr. Szerokość: 1,040 metr.

Wiek XVI.

^ { rzepyszny ten ornat jest darem dla kościoła katedralnego Krakowskiego, uczynionym przez jednego z odznaczonej w dziejach krajowych, rodziny Kmitów. Jakoż u spodu okazale wyszytego nań krzyża, widzimy samego dawce trzymającego tarczę z herbem swym rodowym Sreniawa z krzyżem, dokoła zaś postaci wijącą się srebrna wstęga dochowuje: „Petrus de Visnice Palatinus Cracoviensis 15..“ (Piotr z Wiśnicza wojewoda Krakowski 15..). Na nieszczęście ostatnie dwie liczby roku zatarte są już zupełnie, a tak pozostaje wątpliwość, który to Piotr Kmita wyobrażony jest tu jako ornatu dawca. Albowiem tegoż samego imienia Piotr, dwóch ich było wojewodów krakowskich w tymże XVI. wieku ; jeden marszałek wielki koronny, starosta Spiski i Sądecki, wojewoda Krakowski r. 1503 i 1504 (Niesiecki); drugi słynny w dziejach, L naprzód kasztelan Lubelski, potem Wojnicki, dalej Sandomierski i marszałek nadworny, wojewoda Sandomierski, w końcu marszałek wielki koronny i wojewoda Krakowski,

Wzory Szt. Śred. Zeszyt X.

starosta Krakowski, Spiski, Przemyski i Kolski, w sprawach wojennych jak niemniej poselstwy u zagranicznych dworów odznaczony, r. 1553 zmarły. Cóżkolwiekbądź ornat nasz zostaje niewątpliwie zabytkiem pierwszej połowy XVI. wieku, a bogactwem i wytwornością wyrobu, wyrównywają najwspanialszym tego rodzaju dochowywanym gdzieindziej pamiątkom, staje się on niepoślednim okazem zarówno wielkiej ówczesnej w kraju naszym zamożności, jak upowszechnionego smaku, sztuki, znawstwa i zamiłowania.

za

Część przednia tej wspaniałej szaty kapłańskiej składa się z ciężkiej złotej lamy, po której rozrzucone różnobarwne kwiaty jedwabiem szyte. Część onej tylna ma za tło czerwony aksamit strzyżony, złotym haftem w kwiaty przerabiany, środkiem którego misternie wyszyty krzyż, z ośmiu obrazów złożony. Obrazy te wykonane są znacznie wypukło, mając spodem snycerską robotą z drzewa rzeźbione figurki, odziane sztucznym haftem z jedwabiu, nici złotej i drobnych pereł. Obraz dolny, jak się rzekło, wyobraża dawcę Piotra Kmitę herb swój trzymającego. Siedm obrazów innych przedstawiają znakomitsze zdarzenia z życia i męczeństwa S. Stanisława Szczepanowskiego, Biskupa Krakowskiego ; odrobione zaś są z taką dokładnością i z tak wierném wszelkich szczegółów świętej legendy uwydatnieniem, że gdyby do takiego przedmiotu godziło się użyć zupełnie tegoczesnego wyrażenia, rzecby można iż te obrazy służyć mogą najdoskonalszą illustracyę do znanych życiorysów S. Biskupa. Mamy ten żywot skreślony przez Długosza w języku łacińskim, spolszczyli go wybornie X. Mikołaj z Wilkowiecka Paulin Częstochowski (Kraków u St. Szarffenberga, 1585), jak również złotousty Skarga wŻywotacKSS. (Kraków u Andrzeja Piotrkowczyka, 1585). Idąc w trop za temito życiorysami, przypatrzmy się z kolei każdemu obrazowi na ornacie naszym, postępując podług ich następstwa od dołu krzyża ku górze.

1. Biskup kupuje wieś Piotrowin dla kościoła Krakowskiego od jej dziedzica Piotra. „Kupił był S. Stanisław, nie sobie ani powinowatym swoim, ale kościołowi i sługom bożym i potrzebom pospolitym, wieś Piotrowin nad Wisłą, w powiecie na on czas Zawichojskim, teraz w Lubelskim, u Piotra tejże wsi dziedzica, który wziąwszy pieniądze, potem rychło umarł. “

Skarga. „Wieś Piotrowin

którą był Stanisław S. u tego to slachcica Piotra, wsi onej jednego dziedzica ; na wieczność do kościoła krako. zamkowego za pewną summę pieniędzy kupił, targowi i kupnu przy świadkach porządnych, dosyć uczynił. “ X. Mikołaj z Wilkowiecka.

2.

Wskrzeszenie Piotr owiną. „Król naprawił synowce onego zmarłego: Piotra, Jakóba i Sulisława, aby się wsi upominali. Pozwan był S. Stanisław przed króla samego, który u Solca sądy wielkie odprawował, i gdy się na świadki brał Biskup święty, świadkowie królewską pogróżką zastraszeni, świadczyć prawdy nie chcieli. Co mógł czynić święty on Biskup; już

A:

Fm

Ëtf

û >Êâ

1

L

M

a

I

A

n

■il

es

slIÉ

m

kl*'”

• '''7

J 1

K

i

1

H

i

â

E

m

ik

wmvkzMmm

«i

' !

.

¥

$

.___

a

-

i

TJ?*,-

V

aàsuÀ'iM

!

. _

5

g

S

*

1

i

=a

s

/

%

i

m

M

Lit.Kellerhoven

Rya.LDembowski.

GKromolitogra. M Fajansa wWarszawie Ulica Długa N¹550.

ORNAT KMITZZ MĘCZEŃSTWEM S. STANISŁAWA, ' w Katedrze Krakowskiej.

* ftLÛVWk i

\^KÛ^

O

£

<oA

nie tylko szło o kościelną szkodę, ale i o sławę jego, aby mu fałsz i niesprawiedliwe a łakome nabycie, przyczytane ku wzgorszeniu bliźnich nie było. Uciekł się do Pana Boga, i sprawiony duchem jego, ważył się rzeczy niesłychanej, ale u Pana Boga podobnej. Przy onym wielkim sądzie rzekł głosem: ponieważ u ludzi żywych prawda i bojaźń Boża ginie, uciekę się do umarłych; za pomocą Boga prawdy, obiecuję tu po trzech dniach Piotra, u któregom tę wieś kupił, już od trzech lat umarłego, przed sądem postawić, aby on to co mówię zeznał, a jeśli tego nie uczynię, niech w rzeczy mej upadam. Co gdy król i wszyscy przytomni usłyszeli, śmiać się i szaleństwo przyczytać Biskupowi zaczęli. A Stanisław S. przez one trzy dni z duchowieństwem swojóm, postami się i modlitwami trudząc, dnia trzeciego z processyą i w ubiorze Biskupim, szedł do wsi Piotrowina, tuż niedaleko Solca leżącej, do grobu jego, wszem sąsiadom znajomym w kościółku S. Tomasza. I tam długą modlitwę czyniąc, kazał otworzyć grób, i ciało już prawie spróchniałe odkryć, i zawołał do Pana Boga: Boże Wszechmogący! u Ciebie jest wszystko podobno; Ty który prawdą będąc, w prawdzie się kochasz, a fałsz wszelki i nieprawość tępić raczysz, wzbudź mi i kościołowi Twemu świadka, a osądź sąd mój, którym ja Tobie samemu polecił. I rzekł do umarłego: Piętrzę! w imię Trójce S., Ojca, Syna i Ducha S. rozka-zujęć, wstań, a pójdź do sądu, a wyświadcz prawdę moją. A wnet się zatem porwał z ciałem zupełnóm i z wielkióm ludu podziwieniem. “ Skarga.

3, Piotrowin stawion 'przez Biskupa przed sąd królewski na świadectwo prawdy. „Prowadził go przed króla i stawił, mówiąc: Oto masz królu samego iśćca, któremum ja tę wieś zapłacił, jemu wierz, a obacz iż nie jest obłudny, ale prawy człowiek, mocą Bożą z grobu wskrzeszony. Długo król i dwór jego, i lud wszystek zdumiały prawie od siebie odchodził, i milczał, na ony cudowne a niesłychane rzeczy patrząc. Piotr naprzód przemówił. “ Skarga. „ Stanąwszy Stanisław S. z świadkiem swoim Piotrem slachcicem, przed sądem królewskim kołem dworzanów otoczony, rzecz do króla i panów thaką uczynił. “ X. Mikołaj z Wilkowiecka.

r

król, Stanisława S. zabić umyślił. I gdy się do-

4, Zabójstwo S. Stanisława. „ wiedział, a on u S. Michała na Skałce mszę ma, kościół żołnierzmi obtoczył, i nie mając na ołtarz i służbę straszliwą Pańską, baczenia żadnego; wywlec go od ołtarza, a zabić rozkazał. Żoł

nierze jego chcąc to uczynić, widząc go w Biskupich ubiorach u ołtarza, drżeć i padać i ślepiec poczęli i z strachem ledwie z kościoła uciekli. Fukał je.... jako bojaźliwe i niemęzkie, i posłał inne, którym się także stało. A święty Biskup słysząc o rozruchach onych, i wiedząc o swćm niebezpieczeństwie, nic się od ołtarza nie odwracał, jedno się Chrystusowi polecając, za swe nieprzyjaciele z miłości wielkiej ku nim, i za króla onego zapamiętałego, Pana Boga prosił. Wtem sam król wbieżał w kościół, i miecz w świętej głowie jego utopił, i okrutnie zamordował.“ Skarga.

5. (W ramieniu prawem krzyża). Rozsiekanie ciała świętego Męczennika, strzeżone jest •przez orły. „Żołnierze oni, którym męztwu król był przymówił, porwali ciało, i wywlekłszy je przed kościół, na małe części okrutnie rozsiekali. Ciała jego tak rozsiekanego, czterej wielcy orłowie trzy dni strzegli, i na powietrzu w nocy, nad onémi świętemi członkami, światłość widziana była.“ Skarga. „Albowiem nazajutrz po zabiciu Stanisława S., gdy już król z dworzany swoimi okrutnymi, śmierci jego pomocnikami, ciało Stanisława S. od zwierząt i ptaków strawione być mniemał, Pan Bóg ku strażej i odbijaniu bestyi i ptaków, do ciała jego czterech orłów takich i tak wielkich, i od ludzi rzadko widzianych, od czterech stron świata zesłał, i w nocy każda czystkę ciała, pochodniami i promieniami jasnemi z nieba oświecał. “ X. Mikołaj.

G.

(W ramieniu krzyża lewem). Zebranie i pochowanie zwłok S. Stanisława. „Czóm wzruszeni kapłani i kanonicy kościoła Krakowskiego, zbierać ony rozproszone członki do pogrzebu poczęli. I cud niespodziany ukazał Pan Bóg, członki się do członków tak spajały i zrastały, jako w ciele zdrowćm były. Do zupełności ciała, jednego tylko palca niedostawało, i ten Pan Bóg światłością, nad jedną rybką (która g y była, wrzucony w blizką sadzawkę, połknęła) wydał, iż rybę ułowiwszy, członek on naleźli, który do ręku przyłożony, także się zrósł, i do ręki przystał, i pogrzebli tamże na skałce w tym kościele, w którym był zabit. “ Skarga.

*5• (U góry). Kanonizacya S. Stanisława. „Gdy tedy i inne cuda co dzień więtsze za zasługą S. Stanisława rosły, i szerzyły się daleko : xiążę Polskie Bolesław Czysty, abo Pu-dicus nazwany, we spółek z namilszą, z którą w małżeństwie w czystości panieńskiej żył, Ku-negundą królewną Węgierską, wnuczką S. Jadwigi, która się o to napilniej wszystkiej swej majętności nieżałując starała, wyprawił posły swe do Papieża Innocencyusza IV., prosząc, aby skarb ten światu oznajmiony, a sława tak wielkiego świętego rozgłoszona, i kościelnym rozsądkiem , między święte męczenniki poczytany był S. Stanisław. Długi się examen i wywody wlokły, i posłowie Papiezcy w Polszczę, sami o postępkach, żywocie i męczeństwie, i cudem tego świętego wiadomość brali. Już się nie trudna ani wątpliwa rzecz zdała; gdy jeden kardynał, na którego radzie Papież polegał, Reginaldus Biskup Hostyeński, nieco upornie kanonizacyi się sprzeciwił, i nowego a świeżego cudu pragnął, który sam na sobie odniósł. Bo wpadłszy w ciężką niemoc, już umierał, gdy jako przez sen ujrzał, a ono mąż siwy i wspaniały, wchodzi w jego komorę, z wielką światłością, i drżącego od strachu pyta : znaszli mię Reginalde; rzecze z bojaźnią: nie znam cię, panie mój. Odpowie: jam jest Biskup Krakowski Stanisław, od Bolesława króla zamordowany, pragnąłeś cuda nowego i godzieneś był karania, ale cię Pan Bóg na moją prośbę wnetże uzdrowi; wstań, a czyń pomoc prawdzie, a jej się nie sprzeciwiaj. Wzniknął święty, a on ozdrowiał, i do Papieża który mniemał, aby już skonał, przyszedł i ono co się z nim działo przełożywszy, a Panu Bogu chwałę dając, kanonizacyej prędko popierał. Która się stała z wielkiemi ceremoniami i obrządkami świętemi, w Assysu, w kościele S. Franciszka, we 175 lat po śmierci S. Stanisława.“ Skarga. „ piwszy Stanisława S. Biskupa Krakowskiego, roku od męczeństwa jego 175 kanonizował, świętym przed Bogiem i ludźmi opowiedział, w liczbę i regestr świętych wpisał. Święto jego dnia miesiąca maja 8, którego mękę podjął, od wszystkiego kościoła chrześciańskiego, na każdy rok uroczyste święcić rozkazał.“ X. Mikołaj.

Papież na stolicę wysoką wstą-

E. R.

CHASUBLE REPRÉSENTANT LE MARTYRE

DONNÉE PAR

KMITA

AU TRÉSOR DE LA CATHÉDRALE DE CRACOVIE.

DIMENSIONS:

Longueur: 1,885 mètre. Largeur: 1,040 mètre.

XVI. Siècle.

Sź

'■■k&zàri

ette magnifique chasuble est un don fait à la Cathédrale de Cracovie par l’un des mem-^bres de l’illustre famille des Kmita. Au bas de la croix, richement travaillée, on voit le ^ donateur tenant un bouclier aux armes de sa maison, et sur la banderole en argent qui ^ entoure cette figure, s’est conservée, à peine lisible, l’inscription suivante: „ Petrus de Visnice Palatinus Cracoviensis 15.. “ (Pierre de Visnice Palatin de Cracovie 15.. ) "''(Malheureusement les deux derniers chiffres de l’année sont entièrement effacés, et il 1 en résulte qu’on ne peut préciser lequel des deux Pierre Kmita est représenté ici comme donateur de la chasuble. En effet, dans le XVI. siècle il y eut deux Kmita de ce prénom, qni furent palatins de Cracovie. L’un, grand maréchal de la couronne, starostę de

Spiż et de Sandecz, fut palatin de Cracovie en 1503 et 1504 (selon Niesiecki); l’autre, très-connu dans l’histoire de Pologne, d’abord castellan de Lublin, puis de Wojnicę et de Sandomir, ensuite maréchal de la couronne et palatin de Sandomir, enfin grand maréchal de la couronne, palatin de Cracovie, starostę de Cracovie, de Spiż, de Przemyśl etc., distingué à la guerre aussi bien que par ses ambassades près des cours étrangères, mourut en 1553. Quoi qu’il en soit, notre chasuble, qui date positivement de la première moitié du XVI. siècle, rivalise, par la richesse et la perfection du travail, avec les plus magnifiques souvenirs de ce genre conservés dans d’autres pays, et atteste d’une manière éclatante la richesse, le bon goût, la connaissance et l’amour de l’art généralement répandus dans notre pays à cette époque.

La partie antérieure de ce splendide vêtement sacerdotal est formée d’une épaisse lame d’or parsemée de fleurs de diverses couleurs brodées en soie. La partie opposée se compose d’une broderie de fleurs en or, sur un fond de velours rouge, au milieu duquel se trouve une croix artistement travaillée et offrant huit sujets en relief avec des figurines sculptées en bois revêtues d’une délicate broderie en soie, en fil d’or et en petites perles. Le tableau inférieur représente, comme nous l’avons dit, le donateur Pierre Kmita tenant son écusson. Les sept autres retracent les principaux événements de la vie et du martyre de St Stanislas Szczepanow-ski, évêque de Cracovie (*{* 1079), mais rendus avec une telle exactitude, avec une si fidèle minutie dans les moindres détails de la sainte légende, que, s’il était permis d’employer ici une expression toute moderne, nous dirions que c’est l’illustration parfaitement exécutée de la vie du saint évêque.

1.

Voici l’ordre dans lequel se trouvent ces tableaux en commençant par le bas de la croix. Achat par l’évêque du village de Piotrowin pour l’église de Cracovie.

2.    Résurrection de Piotrowin.

3.    Piotrowin, amené par l’évêque, comparaît devant le tribunal du roi pour rendre témoignage à la vérité.

4.    Assasinat de St Stanislas par le roi Boleslas-le-Hardi.

5.    (Branche droite de la croix). Le corps du saint martyr, haché en morceaux, est défendu par des aigles.

6.    (Branche gauche de la croix). Inhumation des restes de St Stanislas.

7.    (Partie supérieure de la croix). Canonisation de St Stanislas.

JB. R.

PORTRETY DWÓCH ŻON

ZYGMUNTA AUGUSTA

KRÓLA POLSKIEGO.

Oprawa tych portretów w kształcie xiążki*

WYMIARY:

Wysokość: 0,190 metr. Szerokość: 0,150 metr.

Wiek XVI

1542—1551.

prawa w kształcie xiążki z axamitu karmazynowego, z klamrami i narożnikami złote-mi. Pośrodku z każdej strony medalion złoty: w jednym cyfra Zygmunta Augusta, w drugim popiersie tego króla, w czapce (jak na medalu N- 21 Gabinetu medalów 'polskich Edwarda Raczyńskiego T. I., str. 90). Narożniki opatrzone są. frędzlami ze złota i jedwabiu czerwonego.

Xiążka ta, która była niewątpliwie własnością Zygmunta Augusta króla Polskiego, roztwiera się na dwoje, i zamyka w każdej połowie portret kobiecy, olejno malowany na blasze i w ramki czarne oprawny.

Na pierwszej stronie w sukni axamitnej czarnej w pasy, przerabiane złotem, w perłach, kanakach i łańcuchach złotych, z rękawiczkami w ręku, jest pierwsza żona Zygmunta Augusta młodziutka Elżbieta, córka cesarza Ferdynanda I. i Anny Jagiellonki królewnej Czeskiej i Węgierskiej (ur. 1526, zaślubiona 1543 f 1545).

Wzory Sit. Śred. Zeszyt XII.

M. i Mm.

„Byłato,“ pisze o niej spółczesny Łukasz Górnicki (*) „pani i piękna i pięknych obyczajów. Zaczerń król Zygmunt wielce się w niej kochał, lecz królowa Bona niebardzo ; co przecie z wielka przyjmowała pokorą królowa młoda, mając nadzieję, iż powolnością swoją miała niekiedy zwyciężyć królowę Bonę, i do miłości przywieść ku sobie“ (²).

zu-

Krótko bardzo żyła Elżbieta z mężem i na świecie; bo wnet po koronacyi, gdy powietrze zaczęło się szerzyć w Krakowie, Zygmunt August pojechał sam do Litwy, a król stary z królową Boną i królową młodą schronili się przed powietrzem najprzód do Zatora, potem do Wielo w si pod Sandomierzem. W roku następnym na sejmie Litewskim w Brześciu spotkali się małżonkowie i pojechali razem do Wilna, gdyż rządy Litwy oddał nareszcie król Zygmunt pełnie synowi.

Pięknie i nieskazitelnie żył Zygmunt August, i W. Xięztwem Litewskiém rządził, tak, że przybywający z Wilna do Krakowa senatorowie i dworzanie pod niebiosa wynosili przed starym Zygmuntem młodego króla rządy; a ojciec rzekł: „zostawcie téz co ganić, mili Panowie! “ (³).

„Ale jako dobra ludzkie wątłe są i nietrwałe (pisze spółczesny Stanisław Orzechowski (⁴), Elżbieta w Wilnie umiera z niezmiernym wszystkich żalem i smutkiem ; żadnego bowiem króla Polskiego wesele nie było ani rodowitością chlubniejsze, ani w bogactwa dostatniejsze, ani z ludzkiej miłości wdzięczniejsze od niniejszego Elżbiety z Zygmuntem Augustem“ (⁵).

Umarła Elżbieta w Wilnie 15 czerwca 1545 r. dziewiętnastoletnia i bezdzietna, wniqobe-cności męża, który był podówczas przy ojcu w Krakowie. Pochowana wspaniale w katedrze Wileńskiej, kaplicy Ś. Kazimierza (⁶).

Dwa portrety Elżbiety sztychowane są w dziele Marquarda Herrgott: Monumenta Do-mus Austriacae tom III., tablica LIX. Zupełnie podobny powtórzony w dziele Kevenhüllera tab. 46.

Nakoniec pomiędzy portretami olejnemi rodziny Jagiellońskiej, przypisanemi Łukaszowi

(’) Górnickiego Dzieje w Koronie Polskiej od r. 1538 do r. 1572. Warszawa, 1751 r. str. 11.

(²)    Niechęć ta królowej Bony była powodem, że późniejsi historycy (jak Warszewicki w Spéculum analogiae Caesarum, Regum etc.) przypisali przedwczesną śmierć Elżbiety truciznie; spółcześni jednak Górnicki i Orzechowski nic o tćm nie wspominają.

(³)    Górnickiego Dzieje w Koronie Polskiej str. 13.

(⁴)    Stanislai Orichovii Annales str. 5 przy wyd. Lipskiem Długosza T. II.

(⁵)    Elżbieta miała 100.000 dukatów wzlocie w posagu, jak się okazuje z paktów ślubnych, drukowanych w Mar-quardi Herrgott: Monumenta Domus Austriacae T. III. Auctuarium Diplomaticum str. 83 — 90.

(°) Stryjkowskiego Kronika Litewska, wyd. Królew. str. 760.    /. I. Kraszewski w Hist. m. Wilna (T. I. str. 397),

Stryjkowskiemu zaprzecza datę śmierci Elżbiety; a w T. II. str. 232, cytuje jednak napis grobowy z Mss. bibliotek Pijarskich, zgadzający się najzupełniej ze Stryjkowskim. Żadnego śladu tego grobowca dziś już nie pozostało.

M.

U'

tC

* f #*,. #*>•

'PSS®

\o

A'. ,

^jAfäkS.

SJ

Rÿs.Racinet.

jriï

PT

9

■W

l/M

la

...t%

H U #

«v^V

V* :    ’’

r wr.... - i

Jÿ< >

II'

W'

jSg

Chromolitogr. M Fajansa^ Warszawie Ul DługaN⁰ 550.

OPRAWA OD XIAZK1 ZYGMUNTA AUGUSTA

Jir-yït

€ą

' VT - U

/U) o

. r®r '

I#

II

ps

: >4 ■

rjf-

Vr,

ŁW

m

!..

•X' ¥f*‘

wi

’(.

W.

-W

fvV.

* •

i.;X

W' f &

N?»

ïm

«i

J:

î>r“

WP

Lit.ßracia uiurwanger.

Q.

X'

VA J

•SS* *

t^AKO'Ô

4r

Granach, portret Elżbiety z twarzy, stroju i ułożenia zupełnie podobny jest do tego, którego wizerunek tu podajemy (I).

Na drugiej stronie w czapeczce axamitnej czarnej, z podwiązaniem pod brode ze złotogło-wu, widzimy drugą i najukochańszą z żon Zygmunta Augusta, Barbarę Radziwiłłównę, jednę z najpoetyczniejszych postaci w dziejach naszych.

Urok poezyi, w którą oblekły ją opowiadania spółczesnych dziejopisów i piękna tragedya Felińskiego, nowej siły nabierze w dopiero co odkrytych listach Barbary, z których kilka dość szczęśliwi jesteśmy po raz pierwszy ogłosić (²).

Barbara Radziwiłłówna urodziła się wr. 1522 (³) z Jerzego Radziwiłła kasztelana Wileńskiego, hetmana W. W. X. L. i z Barbary Kolanki Wolskiej kasztelanki Sandomierskiej.

W szesnastym roku życia wydali ją rodzice za sędziwego już Stanisława Gastolda wojewodę Nowogrodzkiego, z którym niedługo, bo lat 4 tylko i bezpotomnie żyła. Owdowiała 18 grudnia 1542 roku; rokiem pierwej straciła ojca, u matki więc w Wilnie przytułek znalazła.

Przyjechał też na mieszkanie do Wilna młody Zygmunt August z królową Elżbietą, i tam stracił ją po krótkióm pożyciu; tam poznał piękną Barbarę, pokochał ją, i korzystając z sąsiedztwa ogrodów Radziwiłłowskich z zamkowemi, coraz częściej niby potajemnie odwiedzał.

Rozchodził się po całym kraju cichy szmer o miłostkach królewskich ; targano się na dobrą sławę Barbary. Bracia jej: rodzony, Mikołaj podczaszy Litewski, i stryjeczny: drugi Mikołaj, przezwany Czarnym, marszałek wielki Litewski, Radziwiłłowie, wymogli na królu, aby przestał bywać w ich domu. Wszak i matka Zygmunta, królowa Bona, i siostry zatrwożone pisywały do króla, napominając go, aby niestosownych dla siebie związków zaniechał.

Zygmunt August dał słowo Radziwiłłom, że u siostry ich bywać już nie będzie; ale lepiej strzegli bracia dobrej sławy siostry, niżeli król danego słowa. W piękną noc jesienną, ku końcowi września 1547 roku, spotkali Radziwiłłowie Zygmunta Augusta idącego znajomą drogą do swojej bogdanki, i wyrzucili mu na oczy słowo dane, i krzywdę siostry i domu.— „A co wiecie,“ powiedział im król „może niniejsze przyjście moje do waszej siostry przyniesie wam chlubę i pożytek!“—„Daj to Boże!“—odrzekli Radziwiłłowie, i pleban, którego już na pogotowiu mieli, połączył Zygmunta Augusta z Barbarą (⁴).

(’) Xiążka z portretami dwóch żon Zygmunta Augusta należała niegdyś do Tadeusza Czackiego.

(²)    Znalazł jexiążę Zygmunt Radziwiłł w bogatém archiwum rodzinném w Nieborowie, i największą cenę przywiązując do tych drogich zabytków, jednak uprzejmie powierzył mi je do użytku. Wraz z innemi listami, odnoszącemi się do tej epoki, wydane, stanowić będą ważny przyczynek do Pamiętników o królowej Barbarze przez Michała Balińskiego.

(³)    Starowolski w nagrobku Barbary pisze, że umarła niespełna w 30 roku (r. 1551), co i Baliński powtarza; musiała więc urodzić się w r. 1S22, a nie 1520, jak czytamy w Balińskiego Pamiętnikach o królowej Barbarze.

(⁴)    Ze spółczesnego latopisu Litewskiego. Ob. Michała Balińskiego Pamiętniki o królowej Barbarze, w Pismach historycznych. T. I.

Małżeństwo to pokryte zostało najgłębszą, tajemnicą ; a gdy we dwa miesiące potem musiał Zygmunt August do ojca na sejm Piotrkowski pospieszyć, Barbara pojechała na mieszkanie do zamku Radziwiłłowskiego w Dubinkach f¹),* i tam miesięcy pięć we łzach i tęsknocie po mężu przebyła. Uczucia jej malują się najlepiej w tkliwych wyrażeniach listu, który własną ręką do męża pisała (²):

„Najjaśniejszy miłościwy królu, panie, panie, a małżonku i dobrodzieju mój, mnie miłościwie łaskawy. O to iście ustawicznie Pana Boga proszę modłami swemi, aby Jego święta Miłość, w dobrem zdrowiu, fortunnóm panowaniu na długie czasy W. K. M. zachować raczył; a przytóm aby i tego umysłu W. K. M. z łaski Swej przysporzyć raczył, aby W. K. M. mój miłościwy pan, mnie najmniejszą a wieczną służebnicę swą w miłościwej pamięci raczył swej pańskiej mieć i chować; broniąc mnie i zachowywając pod skrzydła obrony swej od tych, którzy rozumiem mnie tam, będąc W. K. M. przy Rodzicach W. K. M.J na łasce W. K. M. szczypać będą chcieć. Ja nie zasługom swym, tylko łasce i obronie W. K. M. swego miłościwego pana dufam, i do niej się uciekam, pokornie prosząc, aby mnie W. K. M. nie dał odrażać powieściami ich, od miłościwej łaski swej, w którąś mnie W. K. M. k sobie wezwać raczył, tylko z samej przyrodzonej cnoty swej, k nie żadnej godności mojej; zatem się pilnie i służby swe wieczne zalecam łasce W. K. M. swemu miłościwemu panu, którego abym rychło dobrze zdrowego oglądała, daj to Panie Boże. Posyłam W. K. M. swemu miłościwemu Panu pierścieńczynę snadź figurę zegarową, aby W. K. M. raczył się wedle słońca sprawować, a na wschód do Litwy, daj Panie Boże W. K. M. prędki pośpiech. Pokornie proszę, aby W. K. M. patrząc na te dwanaście godzin, chociaż jednę sobie obrać raczył, którejbym ja najmniejsza sługa W. K. M. mogła być w pamięci W. K. M. zachowana. Pana podczaszego brata swego, a najmniejszego i wiecznego sługę W. K. M. zalecam w miłościwą łaskę W. K. M. swemu miłościwemu Panu.

W. K. M.

najmniejsza a wieczna niewolnica

B. R.a

Powrócił nakoniec Zygmunt August do Wilna; a gdy wkrótce potem (1 kwietnia 1548 r.) umarł w Krakowie król Zygmunt I., nie wahał się nowy król ukochaną Barbarę do Wilna sprowadzić, i jako małżonkę swoję ikrólowę obecnym senatorom przedstawić: „Barbara,“ rzekł do

P) Dubinki miasteczko o 7 mil od Wilna, dziś własność hr. Tyszkiewicza.

(²) Nadpis listu: Jego K. m. memu m. panu to ręczę. Pieczęć Radziwiłłowska, tarcza z trzema trąbami, a nad nią litery C. N. R. co znaczy: Christophorus Nicolaus Radziwiłł; (Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, podczaszy Litewski, brat rodzony Barbary). Wybraliśmy ten list z pomiędzy kilku innych, wspominających także o przysyłanych wzajemnie pierścieniach; podobny list umieścił także M. Baliński, w Pamiętnikach o królowej Barbarze.

WIEK XVI.

.

p

W

Rys. Pacir.e:.

V

■/

i

I

• -

' S

»

l%3

£

wt' y

W

•* v*. •

- *« •

V /,

kś»*j

'in# *

# 'g

ly'

Jl

w Wkrszm TJl Długa N° 550

BARBARA RADZI WIŁŁOWM.

.

■Mm.

ra

•. -i

r*

5

i

r

_ .. _ ». ■

14

.

I 4

«

am«*

«a

... *r

«

ClircEiolitogr. M. Fajansa

* m

Dwie pierwsze Żony Zygmunta Augusta.

M.Fa ans dïréxit.

L

M

?

Lit Bracia Thurwanger

ELŻBIETA AUSTRIACZKA.

?

r

r

■9

w*

■*

⁷0d

tft

1

•â. »

uich,“ moją, żoną, jest obrządkiem chrześciańskim; i w obliczu krewnych jej w małżeństwo mi oddana. Wiecie, że żadna moc na święcie takiego związku prawnie między chrześcianami zdziałanego rozerwać nie może.“ —Rozkazał potem „aby gdy ją, za wolą Bożą z przedniejszego domu w Litwie i znacznego ojca zrodzoną, wziął za żonę, oddano jej cześć jako królowej i pani“ (*).

Odjechał potem król na pogrzeb ojca do Krakowa; tam daremnie usiłował przebłagać rozgniewaną na niego z powodu małżeństwa matkę. Królowa Bona odjechała z córkami do Mazowsza, rzucając za sobą nasiona silnej opozycyi na przyszły sejm do Piotrkowa zwołany.

Wiemy, jak gwałtowne były prośby posłów u nóg króla leżących „czego za ludzkiej pamięci nie widziano w Polsce“ (pisze spółczesny Orzechowski). Podczas mowy jednego z nich, Piotra Boratyńskiego, upominającego króla, aby nierówne małżeństwo swoje unieważnił ; król odpowiedział: „Ponieważ wam za moją przysięgą Rzeczpospolita w całości stoi, jakże taż sama przysięga stałą dla was będzie, jeżeli żonie nie dotrzymam wiary!.... A przeto ponieważ prawe mam z tą żoną małżeństwo, życia pierwej niż żony postradam!“ (²).

Napróżno arcybiskup Gnieźnieński Mikołaj Dzierzgowski, nalegając na odprawę Barbary, zakończył mowę swoje obietnicą „że jeśliby się co do grzechu w porzuceniu owej niewiasty zaciągnęło na króla, to go rozda na podział; aby każdy w Polsce do ostatniego mężczyzny, poniósł na sobie grzechu królewskiego cząstkę na dobro pospolite.“ Napróżno Jan Tęczyński wojewoda Sandomierski dał się z tém słyszeć „żeby chętniej wolał Solimana Turczyna w Krakowie oglądać , niż tę mieć za królową w Polsce. “ Znaleźli się także obrońcy dobrej sprawy na sejmie. Biskup Krakowski, Samuel Maciejowski, nie chwaląc wprawdzie postanowienia królewskiego, nastawał na dotrzymanie przysięgi małżeńskiej: „Biskupem jestem, pomnę, któremu się nie godzi grzechów królewskich na głowy dzielić, którychby się zawsze dopuszczali królowie nie bez zguby powszechnej. Nie byłem przyczyną królowi, aby on z konia padłszy miał wywinąć nogę; lecz się to już stało: sądziłbym goić królewską nogę, a nie ucinać jej.“ Przyłączyło się do tego zdania kilku biskupów, a ze świeckich, Jan Tarnowski kasztelan Krakowski, hetman wielki koronny. Gdy Piotr Kmita wojewoda Krakowski, naczelnik stronnictwa królowej Bony, zaczął porównywać króla do ćmiącego się słońca; Zygmunt August gwałtownie przerwał mu mowę, i już myślał złożyć koronę na sejmie i do Litwy pojechać, od czego go ledwie biskup Krakowski i hetman Tarnowski odwiedli. Ale posłowie wszyscy i część senatu pod przewództwem Kmity

(⁴) Przed kilką miesiącami, bo 10 grudnia 1547, bracia Barbary stryjeczni i rodzony otrzymali byli od cesarza Karola V. tytuł xiążąt Ś. P. Rzymskiego, na Ołyce, Nieświeżu, Dubinkach i Birżach; po wygaśnięciu linii xiążąt na Goniądzu i Medelach, Radziwiłłów, którym to dostojeństwo nadał był w r. 1518 cesarz Maxymilian I.

(²) Ob. Stanisława Orzechowskiego : Kroniki Polskie od zgonu Zygmunta /., w tłumaczeniu xiędza Włyńskiego, który ze spółczesnych pisarzy najwięcój szczegółów o Barbarze podaje.

opuścili sejm w pierwszych dniach grudnia (1548). Zygmunt August, który sprowadził był żonę najprzód do Radomia, potem do Nowego Miasta Korczyna, wjechał z nią uroczyście do Krakowa (13 lutego 1549 r.). O pobycie swoim w Nowem Mieście, i uśmiechającym się jéj pomyślniejszym losie, tak pisała do ukochanego brata swego Krzysztofa Mikołaja Radziwiłła, pod dniem 9lutego tegoż roku (z):

„ Wielmożny panie Bracie nasz miły, życzymy W. M. zdrowia dobrego i wszelakiego szczęścia na długie czasy. Iżeśmy tego komornika W. M. do Litwy odprawiali, zdało się nam, abyśmy nieco o wjechaniu Jego K. M. sam do Nowego Miasta W. M. też przezeń opisali, acze-śmy to poruczyli służebnikowi naszemu Koszuckiemu, aby W. M. od siebie sam szerzej, jako się co działo opisał, jednak i pisaniem swóm chcieliśmy tego potwierdzić, abyś W. M. rozumiał a wiedział, iż się nam, chwała Panu Bogu, wszystko szczęśliwie a wedle myśli szańcuje, i szańcowało. Panie Boże daj to, by tak za wżdy a długo! Jego K.M. za łaską Bożą w dobrem zdrowiu wjechał, nam tę poćciwość przyjechawszy uczynił, która się Jego K. M. podobała, i nam wielką pociechę przyniosła ; a zwłaszcza, iżeśmy poznali zupełną, stałą a nieodmienną miłość przeciw sobie Jego K. M., za co niech będzie na wieki Pańskie imię uwielbione. Panowie też ci, którzy byli przy Jego K. M. jako Xiadz Krakowski z Panem Krakowskim i insze, które W. M. Ko-szucki opisał, ućciwą k nam rzecz, i ile rozumiemy życzliwą uczynili; jedno się obawiamy, by się w niektórych serca z usty zgadzały, a zwłaszcza w tych, którzy dla miałej powodzi niepotrzebne sobie łódki na powietrzu budowali; wszakoż my wszystko Panu Bogu poruczamy, i tak się nam zda, gdy głowa będzie zdrowa, łatwiej będzie insze członki leczyć. Gdy do nas na pokoje Xiądz Krakowski z Panem Krakowskim przychodzili powtarzając pierwsze rzeczy swe, myśmy im osobnie sami za tę życzliwość dziękowali, tak jako się nam natenczas zdarzyć mogło. “

Ale wśród domowego szczęścia i blasku tronu, zaczynała się rozwijać straszna choroba raka, która tak prędko wszystko zniszczyć miała! Ślad tego znajdujemy w liście do matki, (kasztelanowej Wileńskiej wdowy, Radziwiłłowej), rzucającym także światło na ich stosunki rodzinne, i na niektóre drobiazgi domowego pożycia (²):

„Miłościwa Pani Matko, W. M. dziękuję iż mię W. M. raczyła listem swym nawiedzić; o zdrowiu mćm raczy się W. M. pytać ; a co mi W. M. raczysz pisać, abym W. M. dała znać jako się mam na swój żywot, na ten czas W. M. nie mogę nic pewnego dać snąć, bo się teraz mam wolą począć leczyć, na on czas nie omieszkam W. M. dać znać. Moja Pani Matko W. M. proszę, abyś mi W. M. nie raczyła mieć za złe, jeśliby się W. M. co nie podobało w tym liście,

(') Nadpis: Jego M. panu Mikołayewi Radziwilowj Podczaszemu Lit. bratu swemu M. Pieczęć Radziwiłłowska z literami B. R. Podpisu nie ma: na rozkazanie iei K. M. własne.

(²) Nadpis : Yey M. panyey matcze panyey vylenskyey. Podpis i dopisek własnoręczne.

com teraz do W. M. przez Kwileckiego posłała, bo ten list Jego K. M. rozkazał sam pisać, nie ja moja Pani Matko; to też W. M. daję znać, iż Jego K.M. owdzie sprawiono, iżby Chreor Chodkiewicz (*) miał tam często w domu W.M. bywać; co to jego bywanie Jego K.M. bardzo niemiło; a tak ja W. M. proszę, abyś W. M. Panu Podczaszemu raczyła radzić i mówić, aby tego Pana

W. M. Dziewka i sługa Barbara R. ręką swą.“

„Mileńka Pani Mateńko W. M. bardzo proszę o bielidło, bo go ni troszeńki nie mam, a za

często u siebie nie miewał, bo to Jego K. M. bardzo niemiło; a też temu Panu może tak rzec, jako ono mówią; vÿllc chowany a ruszyn krczony dÿÿablu szÿe godzÿ. Z tern się W. M. łasce polecam; proszę abyś mię W. M. raczyła miłować i łaskawą po staremu być. O bielidło W. M. proszę, racz mi go W. M. przysłać, boć go już dawno nic nie mam. Data z Krakowa we Czwartek w tydzień po Oktawie Bożego Ciała.

tem proszę, aby mię W. M. zapominać nie raczyła jako sługi i dziewki. “

Tymczasem przeciwnicy małżeństwa królewskiego, a na ich czele sam dumny wojewoda Krakowski Piotr Kmita, poprzechodzili na stronę Barbary. * Tyle to mogą (wykrzykuje spół-czesny Orzechowski) królewskie dostatki, iż łatwo odmieniają ludzi, że rozeznać trudno, by ciż sami byli.“

9 grudnia 1550 roku koronował uroczyście Barbarę ten sam arcybiskup Dzierzgowski, • który tak silnie o unieważnienie jej małżeństwa nastawał!... Ale już śmierć z pod korony zaglądała. Wracając z uroczystego obrzędu, winszującym domownikom odrzekła królowa: „Do innej mnie korony Pan niebieski powoła! Proścież go tedy za mną, aby to ziemskie berło na palmę niebieską zamienił, a miłego męża mojego w żalu po mnie utulił.“

Na początku roku 1551 otworzył się rak piersiowy i z każdym dniem opadały siły Barbary, a pomnażała się troskliwość jej męża. Królowa Bona nawet uroczystém poselstwem uznała Barbarę synową i córką swoją; sama jednak wraz z córkami, od których listy także załączała , siedziała na oprawie swojej w Mazowszu. Życzył też sobie tego i Zygmunt August, pisząc do brata Barbary (1 kwietnia 1551 r.). „Wszakoż, panie wojewodo, acz to już tak smaczne poselstwo królowa J. M. do małżonki naszej wskazała, wszakoż wolemy, iż się przez listy raczej nawiedzać będą, niżby się miały często pospołu widać. Owo ku wieczerze trzeba będzie •przyglądać

Próżne to były obawy : już bieg naturalny choroby koniec życia przyspieszał. Po przyjęciu ostatnich Sakramentów w dzień S. Stanisława (8 maja 1551 roku), Barbara skonała na

(’) Grzegorz Chodkiewicz podkomorzy Litewski, był bratem rodzonym Hieronima ksztelana Wileńskiego i dostał po nim kasztelanią, a także buławę wielką Litewską. Chodkiewiczowie należeli do przeciwników królowej Barbary w Litwie.

ręku Zygmunta Augusta, który jej ani we dnie, ani w nocy nie odstępował. Barbara nie dożyła lat trzydziestu wieku swego. Zwłoki jej z niezmierną, wspaniałością z Krakowa do Wilna odwiózł sam Zygmunt August. „Nigdzie, pisze Orzechowski, od trumny nie odstąpił, i tuż za nią jechał zawsze smutny; a jeżeli do jakiej wsi albo miasta dojeżdżał, z konia zsiadał i z żalu szedł za ciałem pieszo; ani go żadna od tej posługi nie odwodziła słota.“

Zwłoki królowej Barbary pochowane zostały w grobach kaplicy S. Kazimierza w katedrze Wileńskiej, obok pierwszej żony Zygmunta Augusta, pięknej i dobrej Elżbiety, jak ich obrazy w xiążce królewskiej razem połączone były. W testamencie swoim przykazał król, aby ciała małżonek jego Halszki i Barbary z kaplicy S. Kazimierza, gdzie są do czasu jako depozyt złożone, przeniesione zostały do kościółka S. Anny, w którym i sobie, na przypadek zejścia, grób przeznaczał. Ale do tego nie przyszło, a za życia jego jeszcze, sprowadzeni z Włoch dwaj rzeźbiarze, Jan Maria, i Jan de Senis, przez lat sześć pracując, wznieśli z kosztownych marmurów dwa wspaniałe grobowce, które niewiadomo kiedy i jak zginęły, tak, że dziś żadnego śladu grobów Elżbiety i Barbary nie ma.

Ciężką żałobę w sercu nosił Zygmunt August po Barbarze ; szaty jej chował starannie, często łzami oblewał, i w testamencie jeszcze, jako drogą puściznę, ukochanej siostrze swojej, Annie Jagiellonce, zapisał.

Za cieniem jej nawet uganiał się król za pomocą czarodziejskich środków. Przyrzekł mu Twardowski królowę Barbarę chodzącą pokazać.

„Zawierza król przyrzeczeniu (pisze Joachim Possel lekarz Zygmunta III.) (*), i czasu ku temu przeznaczonemu z największą niecierpliwością oczekuje. Ostrzega tylko Twardowski Augusta , aby w milczeniu i spokojnie siedząc, na widok ukazującej się królowej z miejsca się swego nie ruszył, inaczej za duszę i życie króla nie zaręcza. Poddaje się August tak twardemu i tak trudnemu do zachowania warunkowi, byle dopiął celu swych chęci. Nadeszła pożądana chwila, wywołana z cieniów śmiertelnych zjawia się mara. Ledwie zdołał Twardowski na miejscu króla zatrzymać, tak żywo się porwał, i chciał lubą marę uściskać, a wtem widmo zniknęło“ (²).

Musiał być do tej fantasmagoryi użyty jaki portret Barbary, podobny do tego, który Zygmunt August przy sobie chował, a którego tu wierny wizerunek podajemy (³).

A. P.

(*) W rękopisie pod tytułem: Historia rerum Polonicarum et Pruthenicarum ab anno 4 388 — 4 623, ktôry’znaj-dował się niegdyś w bibliotece Puławskiej.

(s) Ob. Kaś. Wt. Wójcickiego Klechdy T. I. str. 24 3.

ma.

(³) Portret Barbary Radziwiłłównej w zbiorze portretów Jagiellońskich przypisanych Łukaszowi Cranach podobny jest do niniejszego; ale zestarzały i mniej piękny. Rycina zaś umieszczona przy M. Balińskiego Pamiętnikach o królowej Barbarze, sztychowana z portretu Nieświezkiego, piękniejsza wprawdzie, ale żadnej cechy starożytności nie

(H

PORTRAITS DE DEUX REINES DE POLOGNE

FEMMES DE SIGISMOND AUGUSTE

ET

RELIURE D’UN LIVRE DANS LEQUEL CES PORTRAITS SONT ENCADRÉS.

Hauteur: 0,190 mètre. Largeur: 0,150 mètre.

1542—1551.

SP

W'

DIMENSIONS:

XVI. Siècle.

e livre est relié en velours cramoisi, avec fermoirs et coins en or; le médaillon du milieu contient, d’un côté, le chiffre de Sigismond Auguste, roi de Pologne ; de l’autre, son portrait en buste, tel qu’on le voit sur la médaille N- 21 du Médailler de Pologne 'par le Comte Édouard Raczyński (T. I. p. 90). Les coins sont ornés de houppes en CsAh î soje rouge et or.

Ce livre, qui a été ’ incontestablement la propriété du roi Sigismond-Auguste (1548    1572), renferme deux portraits de femme, peints à l’huile sur cuivre, et en

châssés dans des cadres noirs.

Celle qui a une robe de velours à bandes brodées d’or, des perles, des colliers de pierreries et des chaînes d’or au col, et qui tient ses gants des deux mains, est la première femme de Sigismond-Auguste, la jeune Élisabeth d'Autriche, fille de l’Empereur Ferdinand I. et d’Anne

Pi

\kTf

ÎI. et Jim.

Jagellon, héritière des royaumes de Hongrie et de Bohême (née en 1526; mariée en 1543 -1* 1545). „C’était, dit un auteur contemporain une dame d’une grande beauté, et d’une grande vertu; aussi le roi Sigismond l’aimait-il beaucoup; mais la reine Bonne, mère du roi, ne l’aimait guère, ce que la jeune reine endurait avec beaucoup d’humilité, espérant avec le temps la ramener par sa docilité, et conquérir son amitié“ (z).

Mais les jours de la jeune reine étaient comptés. Peu de temps après son couronnement, elle quitta Cracovie avec le vieux roi et la reine Bonne, pour fuir la peste qui venait d’y éclater; tandis que son mari allait seul en Lithuanie. L’année suivante ils se retrouvèrent tous à la diète de Brześć; et Sigismond Auguste, déjà couronné roi du vivant de son père, devint alors seul régent du grand-duché de Lithuanie.

„Mais les biens de ce monde sont périssables, dit un autre écrivain contemporain; Élisabeth mourut à Wilno“ le 15 juin 1545, à l’âge de 19 ans, et sans laisser d’en fans à son mari, qui se trouvait alors auprès du roi son père, à Cracovie. A son retour à Wilno, il lui fit de magnifiques funérailles à la Cathédrale, où ses restes furent déposés dans la chapelle de St Casimir (²).

Deux portraits de cette reine sont gravés dans l’ouvrage de Marquard Herrgott, intitulé: Monumenta domus Austriacae T. III. PI. LIX. Un de ces portraits est reproduit dans l’ouvrage de Kevenhüller sur l’Empereur Ferdinand I. PL 46.

Enfin parmi les portraits de la famille de Sigismond /., roi de Pologne, attribués à Luc Granach, se trouve un portrait d'Elisabeth, entièrement semblable à celui dont nous offrons ici la copie.

L’autre portrait de femme coiffée d’un bonnet de velours noir, est celui de Barbe Radziwiłł, seconde femmo du roi Sigismond-Auguste, une des figures les plus poétiques de l’histoire de Pologne.

Barbe Radziwiłł (née en 1522) était fille de Georges Radziwiłł, castellan de Wilno, et grand-général de Lithuanie, et issue d’une maison illustre dont une branche venait de recevoir de l’empereur Maximilien le titre de princes du Sainte-Empire Romain. A l’àge de seize ans, ses parens la marièrent à un vieillard, Stanislas Gastold, palatin de Nowogródek, qui, quatre ans plus tard, la laissa veuve et sans en fans. Eu 1542 elle revint habiter la maison paternelle à Wilno.

C’est alors que le jeune Sigismond-Auguste y vint aussi avec Elisabeth d'Autriche sa jeune et belle épouse. Il la perdit bientôt après, vit Barbe Radziwiłł et en devint amoureux.

(') Celte disposition haineuse de la reine Bonne envers sa belle-fille, donna lieu plus tard à des suppositions d'empoisonnement; mais les écrivains contemporains n’en parlent pas.

(²) Il n’en reste pas la moindre trace aujourd’hui.

Les jardins du palais Radziwiłł touchaient à ceux du Château, et favorisaient ainsi des entrevues que le roi croyait encore secrètes, lorsque le bruit de ses amours se répandait déjà dans le pays, et ternissait la renommée de la femme qu’il aimait.

Nicolas-Christophe Radziwiłł, grand-échanson de Lithuanie, frère de Barbe, et un autre Nicolas Radziwiłł, dit le Noir, grand-maréchal de Lithuanie, son cousin-germain, obtinrent du roi qu’il ne retournerait plus chez leur parente. La reine-mère aussi, Bonne Sforze de Milan, et les princesses ses filles écrivaient à Sigismond-Auguste des lettres pressantes pour l’arracher à des liens qu’elles regardaient comme indignes de lui.

Sigismond-Auguste avait donné sa parole aux Radziwiłł de ne plus revenir chez Barbe; mais ceux-ci tenaient plus à la réputation de leur parente, que le roi à sa parole. Par une belle nuit d’automne, à la fin de septembre 1547, ils rencontrèrent le roi dans leurs jardins, et éclatèrent en reproches sur son manque de parole et sur le déshonneur dont leur maison aurait à souffrir. „ Qui sait dit le roi, si ma venue ne vous apporte pas au contraire honneur et profit!“ — „Dieu le veuille!“ s’écrièrent les Radziwiłł, et un prêtre qu’on avait fait prévenir, unit le jeune roi à leur parente.

Ce mariage fut enveloppé du plus profond mystère; et lorsque, deux mois après, Sigismond-Auguste fut obligé de rejoindre le roi, son père, à la diète de Piotrkow, la triste Barbe alla habiter un château de sa famille, à quatorze lieues de Wilno, et y passa cinq mois dans les larmes et dans l’attente du retour de son époux (z). Elle épanchait sa douleur dans des lettres écrites de sa main, et dont plusieurs se sont conservées jusquà nos jours. Dans une de ces lettres tout l’amour de Barbe Radziwiłł pour le roi, se peint dans les quelques lignes que nous essayerons de traduire ici:

„J’envoie à votre Majesté une bague en forme de montre, afin que V. M. puisse se régler d’après le soleil; et Dieu veuille qu’Elle se dirige au plus vite du côté de l’orient, vers la Lithuanie! Je prie humblement V. M. de vouloir bien, en regardant ces douze heures, en choisir au moins une qui me rappelle à Sa mémoire, moi, la plus humble servante de Y. M.“ (²).

Enfin le roi revint à Wilno; et peu de temps après, ayant reçu la nouvelle de la mort de son vieux père (le 1 avril 1548), il rappela Barbe Radziwiłł auprès de lui, et la présenta aux Sénateurs comme son épouse et leur reine. Pour relever encore la splendeur de cette maison, l’em-

(') Dubinki, au jourd’hui propriété du Comte Tyszkiewicz.

(*) Les archives des princes Radziwiłł, à Nieborow, renferment une belle collection de lettres de Barbe Radziwiłł, que les propriétaires ont bien voulu me confier, et dont la publication ne pourra manquer d’avoir un grand intérêt historique.

pereur Charles-Quint, venait d’accorder aux frères de Barbe Radziwiłł et à son cousin, le titre de princes du Saint-Empire Romain, titre éteint depuis peu dans la branche ainée.

Mais si les seigneurs Lithuaniens n’osaient pas faire éclater hautement leur déplaisir, il n’en lut pas de même en Pologne. La reine-mère se retira avec les princesses ses filles, dans le duché de Mazovie, qui lui avait été donné pour douaire (x). En pleine diète, les députés de VOrdre Equestre (de la Noblesse), se jetèrent aux pieds du roi en le suppliant de rompre des liens dont ils contestaient le caractère sacré. Et comme le roi leur rappelait qu’il avait prêté les mêmes sermens à l’Etat qu’à sa femme qu’il n’abandonnerait qu’avec la vie; Dzierzgowski, archevêque de Gnezne, s’écria: „Eh bien, s’il y a péché à quitter cette femme, je le répartirai entre tous les sujets du royaume, afin que chacun en porte sa part, dans l’intérêt du bien public!“ Et Jean Tenczyiïski, palatin de Sandomir dit „qu’il préférerait voir le Grand-Turc Soliman à Cracovie, que cette femme sur le trône de Pologne!“

Cependant il se trouva aussi des évêques et des sénateurs laïques qui défendirent la bonne cause. Samueł Maciejowski, évêque de Cracovie, sans approuver le choix du roi, déclara cependant „qu’il n’était pas évêque pour répartir les péchés des rois entre leurs sujets.“— „Jen’ai pas fait tomber le roi de cheval, ajouta-t-il, et ne suis pas cause qu’il s’est cassé la jambe; mais puisque ce malheur est arrivé, mieux vaut guérir la jambe du roi que de la lui couper. “ — Jean Tarnowski, castellan de Cracovie et grand-général de la Couronne, l’appuya vivement. Mais le parti contraire, dévoué à la reine-mêre, quitta la diète en masse, sous la conduite de Pierre Kmita, palatin de Cracovie.

Deux ans plus tard seulement, la persévérance de Sigismond-Auguste parvint à vaincre leur obstination, et le 9 décembre 1550, Barbe Radziwiłł fut couronnée à Cracovie, parce même archevêque qui avait proclamé si hautement la nullité de son mariage.

Mais l’éclat du diadème ne pouvait plus voiler le mal dont elle se mourait lentement. Minée par un cancer au sein, elle répondait aux personnes de sa maison qui la félicitaient sur son couronnement: „Le Seigneur me destine une autre couronne; priez le qu’au lieu du sceptre, il me donne une palme au ciel, et qu’il console de ma mort mon epoux bien-aimé! “

Sigismond-Auguste l’entourait des soins les plus tendres. En présence d’un danger trop réel qu’il conjurait en vain, ses soupçons planaient encore sur des dangers imaginaires qu’un crime pouvait faire naitre. Il redoutait sa propre mère, cette terrible reine Bonne, dont le nom déguisait mal l’humeur impérieuse et violente. Aussi quand elle eût appris la maladie de la reine, et qu’elle se fût décidée à lui envoyer une ambassade solemnelle pour la reconnaître pour

(') Le duché de Mazovie avoit été réuni à la Couronne en 1526, après la mort du dernier duc, dont on voit encore le tombeau dans la Cathédrale de Varsovie.

sa fille, Sigismond-Auguste écrivait au frère de Barbe: „bien que cette ambassade nous ait été agréable, nous préférons cependant qu’on se communique par lettres, plutôt que de se voir souvent. Il faudra surtout surveiller le souper! “

La crainte du poison était dans l’air, comme du temps de la mort de la reine Elisabeth. Crainte inutile, hélas! car peu de jours après le cancer s’ouvrit, Barbe Radziwiłł reçut les derniers Sacrements, et expira le 9 mai 1551, entre les bras de son époux qui ne l’avait pas quittée d’un instant dans cette cruelle maladie.

Sur la demande expresse de la reine, son corps fut transporté à Wilno pour être déposé dans les caveaux de la Cathédrale, non loin des jardins où avait commencé son bonheur. Le roi l’accompagnait à cheval, mettant pied à terre, à l’entrée de chaque ville et de chaque village, quelque temps qu’il fît.

Ces restes chéris furent déposés à Yilna, auprès de ceux de la reine Élisabeth, première femme du roi; et leurs deux portraits furent réunis dans le livre dont nous présentons ici l’image. Deux sculpteurs italiens, Jean Maria, et Jean de Senis travaillèrent pendant six ans à des mausolées en marbre précieux, dont il ne reste plus de trace aujourd’hui, si bien que l’emplacement même du tombeau des deux reines est inconnu.

Sigismond-Auguste garda précieusement les vêtemens de Barbe; il les arrosait souvent de ses larmes, et les légua par testament à Anne Jagellon sa soeur chérie, qui épousa plus tard Etienne Batory, roi de Pologne (1576).

Pour tromper sa douleur Sigismond-Auguste eut même recours à la magie. Twardowski, magicien dont le nom est encore populaire en Pologne, promit au roi de lui faire voir l’ombre de sa femme, à condition qu’il resterait immobile à sa vue; l’assurant que s’il bougeait, son âme et sa vie seraient en danger. Le roi se soumit à cette cruelle condition ; mais au moment so-lemnel où l’ombre évoquée lui apparut, il fit un si violent effort pour se lever, que le nécromancien put à peine le retenir; et l’apparition s’évanouit.

On se sera probablement servi pour cette fantasmagorie d’un portrait de Barbe Radziwiłł semblable à celui-ci, qui rappelait au roi les traits de celle qu’il avait si tendrement aimée (I).

A. I*.

(') Le portrait de Barbe Radziwiłł attribué à Luc Cranach, (qui se trouve dans une collection particulière à Paris), ressemble en laid à celui que nous représentons ici. Il en existe un autre, beaucoup plus beau au Château de Nieśwież (en Lithuanie), qui a été reproduit par la gravure, mais on n’y retrouve pas le caractère de l’époque.

KLEJNOTY

WYMIARY:

(Wielkości naturalnej).

Wiek XVI.

1.

lejnot zawieszony na łańcuchu złotym do noszenia na szyi w kształcie litery A. Wyjęty został z trumny królowej Anny Austryaczki (j- 1598), pierwszej żony Zy-^^^^^jgmunta III, jak świadczy następująca notatka Tadeusza Czackiego:

»Cyfra wyjęta z trumny Anny Austryaczki Zygmunta III zony. Ta była WTTtTI umieszczona na jej piersiach. Na łańcuchu złotym litera A., dwunastu dyamentami w tafelsztejny szlifowanemi wysadzona (brakowało czterech). U spodu zawieszona tyCzS perła podługowata obumarła. Dwie osóbki białą emalią okryte (x) podają sobie \\®) ręce. Koronę zdobi dziesięć rubinów. Drugą stronę tej cyfry, jak na poduszce osa-J, dzonej, zdobi emalia w deseń, ponsowa i zielona, wśród której na białem dnie kwiatki złote (²).“ Ten bogaty i piękny klejnot, który tak świetne wyobrażenie o wytwornym smaku owego czasu daje, przypomina nam oraz bogobojną i świętą królowę, której

(') Oczywiście aniołki.

(²) Ambrożego Grabowskiego, Ojczyste Spominki Tom I. str. 256.

X. Skarga tak piękną pochwałę w mowie pogrzebowej oddał. Litera A oznaczała bądź cyfrę samej królowej, bądź ciotki Zygmunta III., Anny Jagiellonki, bądź Zygmunta Augusta, którego inny klejnot z podwójną cyfrą, ale zupełnie na podobieństwo naszego, tak opisuje lustracya Skarbu Koronnego z r. 1599:

„Łańcuch w ogniwka, w jabłka w dyamenty drogie zrubinkami, trzecie z perłami półtory perły, u niego zawieszenie z literami Zygmunt August z dyamentów, a korona z rubinami; ten król J. M. (Zygmunt III.) królowej Annie w darze posłać raczył: jednak zawieszenie z literami dyamentowemi zostało“ (*). Inne jeszcze było w skarbcu zawieszenie, na którem A litera z trzech długich rubinów, a z czwartym małym trzygraniastym i z perłą okrągłą (²).

2* Xiążka do nabożeństwa Anny Jagiellonki córki Zygmunta 7, a żony Stefana Batorego (d* 1596) ze srebra filigranową robotą wyrobiona, jest drogą pamiątką ostatniej córki Jagiełłów na tronie polskim, która według pięknego wyrażenia X. Skargi, „osobliwą była miłośnicą narodu swojego (³).“

3» Guzik srebrny pozłacany, i spinka z emalią niebieską oderwane zostały od żupana Stefana Batorego (d* 1586) w trumnie, w dwieście lat z górą po śmierci tego dzielnego króla.

4L* Sygnet z piękną kameą na onixie% ma przedstawiać postać Jana Karola Chodkiewicza (d* 1621). Wszystkie te drogie klejnoty przechowane są w jednym z bogatych zbiorów paryzkich.

JE. if.

(') Zbiór pamiętników o dawnéj Polsce Tona III. str. 55. (²) 1. c. str. 48.

(®) Kazanie na pogrzebie Anny Jagiellonki.

i

«

(

W

S)

i

Ifs

A

3LX

1

m

-

J

Z

m

V*

.0

¹

U

3

b«

:^ï

m

A

g

3

>•>

w

A

:.v.

a

r

)

y

o

1

:

Ki

M'

X-

c$m

K*

W

%

k\\

; j

Ut

kt

fC j

//

1

42'

V« "

w;

U(

# * ~T

1 *

Ü

r wÇjr^

/

1

jUP^''

Lit.H.Walter.

Ckomolitogr. M Fajansa, w Warszawie Ul Długa 550.

R/s. Racmeti Fajans.

KLEJNOTY Z XVI WIEKU.

<£Ch/v>

7 ^

o    ,

\/

i.

(de grandeur naturelle).

JOYAUX

DIMENSIONS:

JE.

XVI. Siècle.

IW

1.

$ e charmant bijou suspendu à une chaîne d’or, figure la lettre A. formée de diamans, | et surmontée d’une couronne en rubis, que portent sur leur tête deux petits anges ü en émail. Une perle oblongue est attachée au bas du bijou dont le revers représente sN un coussinet émaillé en arabesques de trois couleurs, d’nn goût exquis. mj Ce bijou a été retiré du cercueil de la reine Anne d’Autriche, (f 1598) premiè-¥ re femme de Sigismond III., roi de Pologne (1587 «f* 1632); princesse accomplie, dont la mort prématurée avait excité les regrets universels. La lettre A. devait re-Présenter l’initiale de son nom, ou de celui du roi Sigismond-Auguste, oncle maternel J de Sigismond III., mort en 1572, dernier descendant mâle de la dynastie des Ja-gellons en Pologne.

2* Le livre d’heures recouvert d’une riche reliure en filigrane d’argent, avait appartenu à la soeur du roi Sigismond-Auguste, à Anne Jagellon (f 1596) dernière héritière d’un noble sang, à laquelle la nation polonaise avait dévolu pour cette raison le trône de ses ancêtres.

Henri de Valois, (Henri III. en France) refusa de le partager avec elle; et ce fut un des motifs qui lui firent quitter secrètement la Pologne en 1574, aussitôt qu’il eût appris la mort de Charles IX., roi de France, son frère. Anne Jagellon épousa deux ans plus tard, à läge de 52 ans, Etienne Batory, prince de Transylvanie, élu roi de Pologne; elle mourut en 1596, l’idole de son pays quelle portait dans son coeur.

3» Agraffe et boutons en vermeil et émail, détachés de l’habit d’Etienne Batory, roi de Pologne, et l’un des plus grands souverains du XVI. Siècle (f 1586).

4, Camée en onyx, monté en bague, avec le portait de Jean-Charles Chodkiewicz, grand-général de Lithuanie, vainqueur de Kircholm (x) (*f* 1621).

Tous ces joyaux font partie d’une riche collection particulière à Paris.

if. I».

(’) La victoire remportée en <605 par Jean-Charles Chodkiewicz à Kircholm, sur les Suédois commandés par le roi Charles IX., eut pour suites la levée du siège de Riga, et la délivrance de la Livonie.

WIERZCH KIJA PIELGRZYMIEGO I KORONKA

XIECIA RADZIWIŁŁA (Sierotki)

W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM.

WYMIARY:

Długość wierzchu: 0,461 metr.

—    całego kija: 1,027 metr.

—    koronki: 0,683 metr.

Rok 1582.

Wiek XVI.

ij pielgrzymi toczony i koronkę jaspisową- złożył na ofiarę Matce Boskiej Częstochowskiej Xiążę Radziwiłł (Sierotką przezwany), za powrotem z Ziemi Świętej. J-yp Ślubował był pielgrzymkę tam odbyć, i puścił się rzeczywiście w drogę 16 września 1582 roku, a w maju 1584 do Polski powrócił. Podróż swoją opisał w listach po CT I polsku; wydał je Treter w tłumaczeniu łacińskióm, a X. Andrzej Wargocki z łaciń-skiego na polskie przełożył i pod tytułem Peregrynacya albo Pielgrzymowanie do Ziemi świętej etc. w Krakowie r. 1607 in 4to wydał. r)    Mikołaj Krzysztof Xiążę Radziwiłł był synem Mikołaja Radziwiłła przezwa-

; nego Czarnym, Wojewody Wileńskiego, Marszałka i Kanclerza W. Litewskiego, zagorzałego kalwina i wielkiego przeciwnika Unii Litwy z koroną.

„Urodził się r. 1549, (piszeNiesiecki T. III. str. 831) z rodziców natenczas jeszcze katolickich i od katolickiego kapłana ochrzczony; Sierotką ztąd nazwany. Za czasów Zygmunta Augusta, gdy się na dworze królewskim weselny akt odprawiał, wszyscy ciekawością aktu tego uwiedze-ni rozbiegli się, zostawiwszy w pokojach królewskich dziecię same, Mikołaja; po długiej ochocie wchodzi Zygmunt do swego pokoju, we łzy rozkwilone znajduje xiążątko, i z kommizeracyi nad nim zawoła: Sierotko! jakby opuszczony. Zkąd potem toż mu nazwisko przywłaszczono. “ Wychowany przez ojca w nauce kalwińskiej, za wpływem wymownego kaznodziei jezuickiego X. Skargi przeszedł na wiarę katolicką w roku dziewiętnastym życia. Roku 1573 odprawił poselstwo do Paryża, zapraszając Henryka Walezyusza na tron polski. Później ciężką

F. f.

chorobą, strapiony, ślub uczynił, iż skoro do zdrowia powróci, Grób Zbawiciela w Jerozolimie odwiedzi. Przyszedłszy do zdrowia, jednak pod królem Stefanem Batorym wojskowo służył. “ Stan mój rycerski wyciągał to po mnie, (pisze sam w Peregrynacji swojej), abym królowi Panu memu pomógł. Otóż ten rok (1579) pospołu z drugióm rycerstwem W. X. Litewskiego, na wojnie Połockiej strawiłem, kędy z pułhaku w głowę obrażony będąc, skorom jedno ozdro-wiał, świeżem tern dobrodziejstwem Pańskióm bardzo pobudzony do onego ślubu wróciłem się (*).

Udała mu się szczęśliwie Pielgrzymka ; ale wracając przez Włochy, w Abruzkich górach napadnięty został przez bandytów, i do szczętu zrabowany, jak to pociesznie w listach swoich opisuje. “ Spodobała się była jednemu z bandytów moja koronka albo pacierze u pasa wiszące, i koniecznie mi je kazał dać sobie. Mnie ich było bardzo żal, (gdyż wielkie odpusty dał mi był na tę drogę Grzegorz XIII. Papa przy nich), a ktemu, że były ze mną wszędy, na miejscach świętych, prosiłem go, aby mi ich nie brał. Wziął był przecie, ale oglądając (były z trzciny Indyjskiej), iż znalazł przywiązaną głowę martwą z kości słoniowej rzezaną, pojrzawszy na nię plunął, i porzucił; tak mniemam, że na śmierć wspomniał“ (²).

Za powrotem z Pielgrzymki, został Xiążę Mikołaj Krzysztof Kasztelanem, a potem Wojewodą Trockim, nakoniec Wileńskim. Umarł w r. 1616 i pochowany w Nieświeżu w grobie familijnym, jak dotychczas widzieć można, w stroju pielgrzymskim, którego w podróży swojej używał.

Zachowała się do naszych czasów pamięć tego Pana, który wielkich dostatków swoich używał na dobroczynne fundacye i ozdobienie świątyń Pańskich; na ulepszenie dóbr swoich, (zamek Nieświezki zbudował) (³); i wspieranie nauk, w których się kochał. Bo jeśli wykupił i spalił Biblią przez ojca swego wydaną (ztąd Radziwiłłówską zwaną) (⁴), dlatego że tłumaczona była według błędnej nauki Kalwina i Socyna, z drugiej strony darował drukarnią Akademii Wileńskiej i dochodów jej przyczynił. Serce jego malują słowa, które powtarzał : „Dał mi Bóg dostatek chleba, abym go i sam pożywał i drugim udzielał. Niech mię nie zowią Radziwiłł ale Rad-żywił. Czapka i papka najwięcej przyjaciół robi“ (⁵).

i. P.

(’) Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła pielgrzymka do Ziemi Świętej, tłumaczona przez X. Andrzeja Wargockiego Wrocław 1847—str. 6.

(⁸) Wargocki str. 241.

(*) Rok \ 587.

(⁴)    Dlatego-to Biblia drukowana w Brześciu Litewskim r. 1563 in folio stała się rzadkos'cią bibliograficzną.

(⁵)    Siarczyński obraz wieku Zygmunta III. Tom II. str. łł9.

* WIERZCH KIJA PIELGRZYMIEGO I KORONKA XIECIA RADZIWIŁŁA (SIEROTKI.) wSKarbcu. Częstochowskim.

Ltt Bracia Tluirwanger

Ciiomolitowa Kiajaiis ~.vWarszawie Ulica Dîti|a3T⁵55B,"

R.ysJ.Drewaczynskr

M. Fajans drroc.

i

4

C '

V

:hv.

r

BIBLIOTEKA 61" à W NA

:

ś>

A‘v jnNS

5

i

!

:

»

BÂTON DE PELERIN ET CHAPELET

DU PRINCE RADZIVILL (surnomme l’Orphelin),

CONSERVÉS AU TRÉSOR DE CZENSTOCHOWA.

DIMENSIONS:

Longueur de la partie sculptée: 0,461 mètre.

—    du bâton entier: 1,027 mètre.

—    du chapelet: 0,683 mètre.

1582.

XVI. Siècle.

e bâton de pèlerin en bois tourné et ce chapelet en jaspe sanguin furent déposés en offrande devant l’Image de la Sainte-Vierge par le prince Radzivill, (surnommé l'Orphelin) à son retour de la Terre-Sainte.

Pour accomplir un voeu, il s’était mis en route pour Jérusalem le 16 septembre |1582, et au mois de mai 1584 il était de retour en Pologne. La description en polo-nais de son voyage fut traduite en latin par Treter et publiée sous le titre de : Jeroso-limitana Peregrinaiio III: Principes Nicolai Christophori Nadziwili Ducis Olicae et Niesvissii etc. Brunsberg 1602 in fol. La version latine fut traduite en allemand et

en polonais.

Le prince Nicolas Christophe était fils de Nicolas Radzivill, surnommé le Noir, palatin de Wilno, grand maréchal et grand-chancelier de Lithuanie, fervent calviniste et ennemi juré de l’union complète de la Lithuanie avec la Pologne. Il naquit en 1549 de parens encore catholiques à cette époque. Oublié un jour dans son enfance, à la cour de Sigismond-Auguste (1548 -j- 1572), pendant une cérémonie de mariage, le petit prince fut retrouvé vers le soir'dans les grands appartemens du Château, par le roi, qui à la vue de l’enfant abandonné et pleurant à chaudes larmes, touché de commisération s’écria : pauvre orphelin! et le surnom lui en est resté.

Élevé dans la religion calviniste par son père, il fut ramené au giron de l’Église dans sa dix-neuvième année, par l’éloquent prédicateur Skarga, de la Compagnie de Jésus. En 1573 il fit partie de l’ambassade solemnelle qui alla à Paris, offrir le trône de Pologne au duc d’Anjou (de

F. ff.

puis Henri III., roi de France). Plus tard affligé d’une maladie douloureuse, il fit voeu d’aller visiter, aussitôt qu’il serait guéri, le Tombeau de Notre Seigneur, à Jérusalem. Revenu à la santé il fit encore la guerre sous Etienne Batory, roi de Pologne (1576 f 1586). Voici comme il le raconte lui-même, dans son Pèlerinage de Jérusalem:

„Mon devoir de chevalier m’imposait l’obligation de servir le roi, mon maître, contre l’ennemi de notre commune patrie. De concert avec tous les autres Nobles du grand-duché de Lithuanie, j’ai consacré cette année (1579) à faire la campagne de Potocką dans laquelle je fus blessé à la tête, d’un coup d’arquebuse. Dès que je fus guéri, cette nouvelle grâce du Ciel, me confirma dans le désir d’accomplir mon voeu.“

Il l’accomplit heureusement; mais à son retour par l’Italie, il fut complètement dévalisé par des bandits dans les Abruzzes. Il le raconte plaisamment dans son Pèlerinage: „Un rosaire suspendu à ma ceinture plut beaucoup à un des bandits, qui m’obligea à le lui remettre. J’en eus un regret extrême à cause des grandes indulgences que le pape Grégorie XIII. y avait attachées pour mon voyage; et parceque je l’avais toujours eu sur moi dans les lieux Saints. Je le priai donc de me le laisser; il le prit cependant et se mit à le considérer ; les grains en étaient en jonc des Indes; mais en apercevant une tête de mort sculptée en ivoire, qui y était attachée, il cracha dessus et jeta le rosaire, à cause de ce souvenir de la mort, je pense.“

A son retour, le prince fut nommé successivement castellan, puis palatin de Troki, ensuite palatin de Wilno. Il mourut en 1616, et son corps revêtu de son habit de pèlerin fut déposé dans le caveau de sa famille à Nieśwież (*), où on peut le voir encore aujourd’hui.

Le souvenir de Radziwiłł l'Orphelin se retrouve en Lithuanie dans les églises et les éta-blissemens de charité fondés ou dotés par lui; dans ses domaines dont il prenait un soin tout particulier, et dans les monumens littéraires de son époque dont il s’occupait avec ardeur. Car si d’un côté il rachetait pour les brûler les exemplaires de la Bible calviniste imprimée aux frais de son père (²), de l’autre, il faisait don d’une imprimerie à l’Université de Wilno, et fournissait à son entretien.

Le bonté de son coeur se peint dans les dictons qu’on lui attribue: „Dieu m’a donné du pain en abondance pour que j’en mange moi même, et que j’en donne aux autres;“ ou bien : „Qu’on ne m’appelle pas Radziwiłł, mais rad-żywił, c’est à dire Nourrit-volontiers (³).“ Et puis:

A. JP.

„ C’est avec le bonnet et la bouillie qu’on se fait des amis, “ (en saluant du bonnet et en donnant à manger).

(') Petite ville du gouvernement de Mińsk en Lithuanie, avec un château fondé par ce môme prince Radziwiłł en 1 587.

(²)    Cette Bible imprimée en 1 563 à Brzesc-en Lithuanie, est devenue une rareté bibliographique.

(³)    Le jeu de mots polonais est impossible à rendre en français.

MONSTRANCYA INFLANCKA

Z POŁOCKA.

DZIŚ W LĘDZIE U 00. KAPUCYNÓW.

WYMIARY:

Wysokość: 0,962 metr.

Szerokość największa: 0,300 metr.

Vc

Rok 1583.

Wiek XVI.

r?>

il

onstrancyą to srebrna pozłacaną, otrzymał r. 1850 X. .Benjamin Kommissarz Ge-neralski Prowincyi Polskiej Xięży Kapucynów w darze dla kościoła tego zakonu, J nowo założonego w starożytnej świątyni po Cystersach w Ledzie, od JO. Generał-

i    Feldmarszałka Xięcia Warszawskiego Hrabiego Paskewieża Erywańskiego, Na-

jrmiestnika Królestwa.

Wierzchnia część kształtu gotyckiego, zdaje się sięgać dawniejszych wie-;;ków, niż podstawa (a), na której wyobrażone są herby Korony i Litwy, z napisem:

i! æ

M

Bs

>sL

% Stephanus I. Rex Pol. M. D. L. hostibus pulsis, recuperatâque Livoniâ rnonu-^mentum D. D. A. D. 1583 regni sui septimo.

Monstrancya ta, przed kassatą Towarzystwa Jezusowego była własnością Xięży Jezuitów Połockich; ale pierwiastkowo musiała być ofiarowaną przez Stefana Batorego OO. Jezuitom

Wzory Szt. Śred. roszyt Ul.

C.

w Rydze, gdzie nadano im kościół Ś. Jakóba (I). Mniemanie to udowadnia poniekąd list własnoręczny X. Piotra Skargi do Jana Stefanowskiego, dworzanina J. K. Mości, z Rygi pisany, przechowany w archiwum Kommissyi Skarbu, a który tu z pisownią oryginału dosłownie umieszczamy :

Łaskawy mnie Panie Sthefanowskj.

Oddane są rzeczi kościelne z yednim kilichem do rąk JM. X. Solikowskiego. O czem ia też wiem tak z daleka. 0 Jcilichy pozostałe w Wilnie jj Monstrancie pisze do X. Wice-Recta aby te odesłano gdi będą gotowe także y monstrantie. Mamy tam często posły z Wilna, może się to bez nakładu na posłańce sprawić. O inich rzeczach pisałem JM. P. Podskarbiemu (²); proszę zaleć WM. służby me JM. ÿ modlitwy grzeszne, a proś WM. o respons.

Już nas tam ex Societate czterzÿ a piąti lada w dzen będę. Mamy też chłopię do kuchenkj, i drugie dla dzwonienia. Nie radzibyśmy się in convictum mieszali z kapłany innemi, dla chowania swei discipliny y reguły ; proś WM. Jego M. P. Podskarbiego aby pisał do X. Solikowskiego , żebychmy mieli stół osobny, a ine Cleriki osobno opatrowano. Dobrzeby żeby JM. z Królem JM. o tóm rozmówił.

Piniądze posłane odebrał JM. X. Solikowski. Za to staranie ' ÿ łaskawe do mnie pisanie WM. barzo dziękuję, ÿ znam w tóm łaskę WM. którei się pilnie zalecam. W Ridze 2 Julij 1582.

W. M.

Sługa duchowny.

Pet: Scarga S. J.

m¹ coiendmo

no

Generoso Dno Joanni Stephanovvskj S. R. Maiestatis Aulico, D

(pieczęć Tow. .fez.)

na-

Gdy w 1621 roku Jezuici musieli ustąpić z Rygi, opanowanej przez Gustawa Adolfa króla szwedzkiego, odstawili ich Szwedzi pod konwojem do Litwy. Wywieźli zapewne z sobą czynią i sprzęty kościelne (³). Takim sposobem i monstrancya nasza mogła się do Połocka dostać.

A. f¹.

i'i.

■V

fl

>/

JK\

;V

$12

\r>

P»

II J3

fo

X\a

öV

sä

CŁ

r*£

^£0*$te£

M. Fajans dirat .Lit.Kellerhoven.

Cłiromolitogr M.Fajansa w Warszawie Dl. Długa 550.

Rys. z nat:B.PodczaszyiisH.

MON S TRAN CYA

z Pofocka dziś w Lądzie

C^CHAS

<srÀ

/r

OSTENSOIR EN VERMEIL

DONNÉ PAR

ÉTIENNE BATORY

ROI DE POLOGNE

AUX H. R. PÈRES JÉSUITES DE LITHUANIE.

DIMENSIONS:

Hauteur: 0,962 mètre. Largeur: 0,300 mètre.

1583.

XVI. Siècle.

et ostensoir en vermeil a été offert, en 1850, par S. A. le Feldmaréchal, Prince de Varsovie, Comte Paskevitch d’Erivan, au R. P. Benjamin, Commissaire Général de l’Ordre des Capucins, en Pologne, pour l’église d’un couvent de cet ordre récemment

«T

établi à Lend (I).

Il semble que la partie supérieure de l’ostensoir, de style gothique, soit plus ’    :■ cienne que le pied (a) qui date du XVI. siècle, comme l’indiquent les armoiries et cette

Ji

inscription sur le pied de l’ostensoir: Stephanus D. G. Rex Pol. M. D. L. hostibus pulsis, recuperatâque Livoniâ, monumentum D. D. A. D. 1583, Regni sui septimo.

an-

(¹) Ancien monastère de l’ordre de Citeaux, en Grande Pologne, au bord de la Warta, non loin de la frontière du grand-duché de Posen.

C.

Cet ostensoir avait appartenu aux R. R. Pères Jésuites de Pôlock f¹), jusqu’à la suppression de la Compagnie de Jésus; mais il a dû être offert par Etienne Batory, roi de Pologne (1576— 1586) aux Jésuites de Riga, auxquels il donna l’église de St Jacques, aussitôt qu’il se fut rendu maître de la ville. Une lettre du célèbre prédicateur Pierre Skarga, (de la Compagnie de Jésus), datée de Riga, 2 Juillet, fait mention d’ostensoirs et d’autres vases d’églises à expédier de Vilna, pour les R. R. Pères Jésuites de Riga.

En 1621 Gustave Adolphe, roi de Suède, s’étant rendu maître de Riga à son tour, en expulsa les Jésuites, qu’il fit escorter militairement jusqu’en Lithuanie. Ils auront sans doute pu emporter avec eux leurs vases sacrés; ce qui expliquerait comment l’ostensoir dont nous offrons ici l’image, avait appartenu aux Jésuites de Polock.

Æ. P.

(’) Ville du gouvernement de Witepsk; en Russie-Blanche.

KLEJNOTY

m -wzr M

WYMIARY:

1. Zegarek Zygmunta III. (wielkości naturalnej).

2. j Krzyżyk Zygmunta III. (wielkości

3. (    z dwóch stron.

naturalnej).

4. < Medalion Ewy Etolin (wielkości naturalnej).

5. (    z Ponencic, z dwóch stron.

- w*

Wiek XVI.

53;

ii

w kraju naszym wyrabiane, albo długo przechowywane. Szczególnie piękny jest k Krzyżyk (NÄ 2 i 3) złoty, z emalia, ozdobiony pięcią rubinami, brylantem i pięcia

uzupełnienia wzorów sztuki złotniczej z XVI. wieku, w rodzaju klejnotów do ux^WÊÊ u^ran^a służących, zebrano na niniejszej tablicy niektóre przedmioty z owego wieku,

jy|| ]\V perłami, z których największa zawieszona u spodu. Na stronie odwrotnej kwiat I pąsowy z liściem, z emalii w kształcie krzyża. Krzyż ten miał być wyjęty z grobu I/ Zygmunta III.

/¹ Temuż królowi przypisują robotę Zegarka (Nfi 1). Złoty jest, w kryształowej pochwie z emaliowaną obwódką. Godzin dwanaście rzymskiemi liczbami na około cyferblatu oznaczono, a pośrodku: 24 godzin wedle zwyczaju włoskiego,

liczbami arabskiemi.

puszkę

szym umieszczony pozwoli nam lepiej ocenić zmysł estetyczny tego króla.

Mamy jednak daleko autentyczniejsze utwory sztuki złotniczej króla Zygmunta III., np. na kommunikanty, u xięży Reformatów w Warszawie, której wizerunek w zbiorze na-

7*

fi. g.

Oba przedmioty powyższe, znajdują, się w jednym z bogatych zbiorów Paryzkich.

Medalion (N- 5 i 6) znajduje się w skarbcu katedry Krakowskiej, osadzony na wierzchu Monstrancyi biskupa Oborskiego, pod krzyżykiem brylantowym Anny Jagiellonki. Na jednej stronie wyobrażenie Pana Jezusa ukrzyżowanego: po jednej stronie N. Panna, po drugiej S. Jan z ewangelią, w ręku. Oprawa w kwiateczki z drogich kamieni, przeplatana emalią kolorową. Na stronie odwrotnej złotej, rytowany jest herb Bróg czyli Leszczyc, i napis w około medalionu: Eva Holin s Ponenczicz D. D. Niewiadomo kto była ta Ewa z Ponenćic, może należała do starodawnej Łęczyckiej rodziny Ponętowskich, herbu Leszczyc, słynącej dostatkami i pobożnością, a skoligaconej z domem Firlejów.

A. JP.

>■

/

i ;

Lit.- Reÿamey.

a

J

y

«

Ir.

Mil

” i

J.0

to

%

?

y

ĆA

r

i

/

.<•

L

m

rj8*

. $£&;

*

Cliromolfl: M. Fajans, w Warszawie, Ulica Binga, N⁰ 550.

Rys: Fajans.Piacinet i Dembowski.

-

KLEJNOTY ZYGMUNTA. III

M. fajans, dira

*:

J

t

?

«>

7-

iv y

** >h

T

pH/sv'r-.

JOYAUX

Bi 01010 im

DIMENSIONS:

(De grandeur naturelle).

XVI. Siècle.

2)

L Pour compléter les monumens de l’orfèvrerie du XVI. siècle, dans le genre des bijoux, |\J on a réuni sur la planche G g quelques joyaux auxquels se rattachent des souvenirs mjl historiques de cette époque en Pologne.

Æ La petite croix d’or (NÂ 2) émaillée, ornée de cinq rubis, d’un diamant et de j cinq perles, dont une suspendue en forme de poire, est d’un goût achevé. Le revers (N- 3) orné d’une fleur ponceau avec son feuillage formant une croix, fait un effet charmant. Cette croix passe pour avoir été retirée du tombeau de Sigismond III., de la maison de Vasa, roi de Pologne (1587 —1632).

C’est à ce prince qu’on attribue aussi la façon de la montre d’or émaillée et recouverte de cristal de roche (Na 1). Les 12 heures sont marquées en chiffres romains ; et les 24 heures, à l’italienne, en chiffres arabes, au milieu du cadran. Nous possédons cependant dans notre pays des oeuvres d’orfèvrerie plus authentiques du roi Sigismond III.; par exemple un Saint-Ciboire à l’église des Pères de Vétroite Observance de Vordre de St François (dits Réformés) à Varsovie. Nous en donnerons l’image dans la suite de cette publication, afin de mieux faire apprécier le goût artistique de Sigismand III.

Les deux joyaux sus-mentionnés se trouvent maintenant dans une riche collection privée

à Paris.

e»

Le médaillon (N- 5 et 6) est conservé au trésor de la Cathédrale de Cracovie. Il est placé audessous d’une croix en diamans offerte par la reine Anne Jagellon (*j* 1596) et qui surmonte un ostensoir du XVII. siècle. D’un côté on voit N. S. Jésus-Christ crucifié, entre la Ste Vierge et St Jean; de l’autre des armoiries appelées Leszczyc en terme de blason polonais; et une inscription polonaise qui signifie en français: Eva Holin de Ponencice. Ce doit être le nom d’une personne à laquelle ce joyau aura appartenu primitivement, mais qui est du reste complètement inconnue.

A. P.

DWA OBRAZY WOTYWNE

W KAPLICY

MATKI BOSKIEJ BOLESNEJ,

KOŚCIOŁA XX. FRANCISZKANÓW W KRAKOWIE.

WYMIARY:

T. j

Wysokość: 0,267 metr. Szerokość: 0,313 metr. T. t, W kwadrat: 0,230 metr.

Rok 1596—1626.

Wiek XVI i XVII.

jawny a pobożny opowiadacz wspaniałych świątyń miasta Krakowa, Piotr Hiacynt Jk Pruszcz, opisując kościół Franciszkański, mówi o tamecznej kaplicy Matki Boskiej SI) Bolesnej z cudownym jej w ołtarzu obrazem, „że przed tym Najświętszej Panny ołtarzem cuda Bóg wielkie czynił i ludzie łask doznawają, jako tabliczki na których cuda odmalowane świadczą“ (klejnoty m. Krakowa, wyd. z r. 1745 str. 23). Po-/ f między takowemi dochowują się z czasów odległych dwa obrazki olejne, zarówno ) f powabem układu, jak wiernym przekazem tamtowiecznych krajowych ubiorów za-*'V'    łecające się. Z tego zwłaszcza ostatniego względu, zasługują one na bliższe po-

■J    znanie i rozpowszechnienie. Oba w napisach zamieszczonych spodem, podają dokła

dne treści swej objaśnienia.

Wzory Sit. Śred. Zeszyt XVIII.

T. i T. t.

Pod obrazem pierwszym, o lat trzydzieści dawniejszym, znajdujemy napis następujący: „ Szlachetny Jan Hyj z Przemyskiej ziemi, córkę swoją od lekarzów opuszczoną, do tego obrazu Bolesnej Panny Maryi ofiarowawszy, jest pocieszony roku Pańskiego 1596, 16 Lipca.“

Obrazek drugi ma znowu napis takowy: „Roku Pańskiego 1626 dnia 20 Września, Piotr Marszewski, niemowlątko ze Smoleńska, będąc od matki w pościeli położony, zaduszony został, potem z płaczem do tego obrazu Przenajświętszej Maryi Panny Bolesnej przez gospodynię ofiarowany, niespodzianie do pierwszego życia przywrócony jest.“

Malarze tych obrazów nie są nam wiadomi, nie ulega atoli wątpieniu, że oba wykonane były w Krakowie przez artystów miejscowych.

JE. H.

4*

J i.

nr

»?

'/Ą

Hf//

■Wflljfca

1 ni

m fil

«#** ..... 4    |

vk- ?tvS

>•

mmnéiS

\ \k \ YV

ÜP8

Lit: H.Moulin.

Rys : J.Wojnarowski

Chromolith.Lemercier,Paris

Szlachetny Jan Hji z Przemyskiej ziemi’ Corkę, swoĄ od Lekarzów opuszczoną do tępo Obrazu Bolesney Panny Maryi ofiarowawszy iest pocieszony Roku Pańskieoo. i5g6.i6 Lwea.

OBRAZ WOTYWNY DO MATKI BOSKIEJ

Malowany na drzewie,z; ubiorami wieku XVI,w Kościele X.X. Franciszkanów,w-Krakowie

:

V'Ł

\

V

'

mi

fi

vlEv,

If

* Ali

vk J

fît:

Lit. H. Moulin

Rys: J Wojnanmłii

Chromolith. Remercier ,Pans Roku Pańskiego 1626 Dnia 20. Września Piotr Marszewski memowlątko ze Smoleńska będąc od Matki w pościeli położony, zaduszony został. Potym z płaczem do teęro Obrazu PrzenayswątszeyMARYI Panny Bolesney przez Gospodynią ofiarowany, niespodzianie do pierwszego życia przywrócony lest

OBRAZ WOTYWNY DO MATKI BOSKIEJ

Z ubiorami wieku XVII .malowany na drzewie,w Kościele XX. Franciszkanów^ w Krakowie

I

\

-

v

DEUX TABLEAUX VOTIFS

SUSPENDUS DANS LA CHAPELLE

DE NOTRE-DAME DES DOULEURS,

DANS L’ÉGLISE DES FRANCISCAINS À CRACOVIE.

DIMENSIONS:

) Hauteur: 0,267 mètre.

T» s

( Largeur: 0,313 mètre.

T. t. Hauteur et Largeur: 0,230 mètre.

1596—1626.

XVI. etXVII. Siècle.

a piété de nos pères a laissé des souvenirs dans presque toutes les églises du pays; car leur foi était grande, et leur reconnaissance pour les bienfaits reçus de Dieu, égalait leur foi. Les chapelles dédiées à la Sainte-Vierge ont eu de tout temps la plus grande part à ces offrandes votives, dont quelques-unes ont encore pour nous

intérêt archéologique, quoiqu’elles aient rarement quelque mérite au point de vue de l’art. C’est ainsi que nons trouvons une reproduction exacte des costumes de la fin du XVI. siècle et du commencement du XVII. en Pologne, dan3 les deux petits

tableaux votifs peints sur bois, suspendus dans la chapelle de Notre-Dame des Dou-J leurs, attenante à l’église des Franciscains à Cracovie, et dont nous offrons ici l’i-

mage.

Tableau votif (Planche T.). Jean Hyj, gentilhomme de la terre de Przemyśl (du palatinat de Russie, aujourd’hui Gallicie Autrichienne) et sa femme, remercient la Sainte-Vierge, le 16 Juillet 1596, de la guérison de leur fille déjà abandonnée par les médecins.

T. et T. t.

Tableau votif (Planche T t.). Un enfant au berceau, amené par sa mère de Smoleńsk à Cracovie, ayant été étouffé sous les couvertures de son lit, l’hôtesse l’offrit en pleurant à Notre-Dame des Douleurs, et l’enfant revint à la vie, le 20 Septembre 1626.

L’un et l’autre de ces petits tableaux ont dû être peints dans le temps à Cracovie; mais on n’a aucune donnée sur le nom des peintres; le second tableau est tellement endommagé, qu’il n’en restera bientôt plus de traces.

A. JP.

PDSZKA SREBRNA DO KOMUNIKANTÓW

WŁASNORĘCZNEJ ROBOTY

KRÓLA ZYGMUNTA III.

OFIAROWANA PRZEZEŃ DO KOŚCIOŁA 00. REFORMATÓW W WARSZAWIE,

tamże dotąd przechowywaniu

WYMIARY:

Wysokość: 0,454 metr. Średnica: 0.119 metr.

Wiek XVII.

ról Zygmunt III., jako pan głękobą pobożnością odznaczony, obok fundacyi po różnych miejscach wielu przybytków Pańskich i klasztorów, był takoż w Warszawie ^jjjzakładcą kościoła z klasztorem 00. Reformatów. Roku 16*23 na pamiątkę odnie-sionego zwycięztwa w dniu Sgo Antoniego Padewskiego, pod wezwaniem tegoż świę-^ || tego założył on ów kościół, a obsadzając przy nim OO. Reformatów, straży go onych poruczył. Uroczyście odbył się akt téj erekcyi w obecności rodziny królew-skiéj, Nuncyusza Jana Lancelloti, tudzież Jana de Alteriis audytora generalnego Sto-/ licy Apostolskiej, późniejszego Papieża Klemensa X. Tegoto założenia, jakotóż sa?

\ mego króla założyciela kilka pamiątek dotrwało do dzisiejszych czasów w rzeczonym kościele. Najprzód wielki obraz po stronie lewej kościoła w framudze drugiej na ścianie zawieszony, a wyobrażający ów Akt uroczysty nadania przez króla Zygmunta III. przy-

R. r»

wileju 00. Reformatom Warszawskim; piękny ten lubo niewiadomego nam pędzla obraz, odnawiany był w czasach późniejszych przez znamienitego malarza Fr. Smuglewicza. Dalej dwa wizerunki współczesne Zygmunta 111., z których jeden wielkiego rozmiaru zdobi korytarze klasztorne, drugi mniejszy przeszedł niedawno do zbiorów Fr. hr. Potockiego. Wreszcie dar królewski kościołowi własnej jego roboty, 'puszka srebrna do kommunikantów, tutaj właśnie w wiernym przerysie wyobrażona.

Puszka rzeczona ze srebra wykonana, ma kształt kielicha, z przykrywą zdejmującą się formy korony, w pośrodku której mały posążek, postać Zbawiciela przedstawiający. Ze ten wyrób jest dziełem ręki samego króla Zygmunta III, dowodzi to wyryty na podstawie napis:

„ Sigismundus III. Rex Polonie (sic) fundator hujus Cntus (conventus) hanc pixidem propria manii fabricavit et Eccłesie (sic) PP. Reformatorum S. Antony (sic) donavit.“

Jakoż król Zygmunt III. wielkim był lubownikiem i znawcą sztuk pięknych, a w kilku z nich nawet doświadczał się sam z powodzeniem. 0 tej króla do sztuk nadobnych skłonności, pouczają nas wielolicznie tak współcześni naoczni świadkowie, jak i dziejopisarze późniejsi: z pierwszych Stanisław Albrycht Radziwiłł, Nuncyusz w Polsce kardynał Valenti, xiadz Bernard Jezuita (zapewne Gołyński), Jan Lipski referendarz koronny; z drugich A. Naruszewicz, J. U. Niemcewicz, xiadz Fr. Siarczyński, Ambroży Grabowski, F. M. Sobieszczański. Z tychto rozpierzchłych, a mniej więcej urywkowych napomknień, staraliśmy się złożyć całkowitszą wiadomość o królu artyście, panteon nasz artystów krajowych królewskiem uświetniając imieniem. Nie od rzeczy wszakże będzie, w streszczonym chociaż zarysie, powiedzieć i tutaj o tern cokolwiek.

zaso-

vine

W zamiłowaniu swóm do malarstwa, sprowadzał król skwapliwie z Włoch przez swoich ajentów i bawiących tamże Polaków wyborne obrazy, któremi mieszkania swoje i świątynie okazale zdobił. Za czasem w przygodach krajowych rozproszyły się wszystkie te cenne by; jak dalece atoli w nabytkach owych przewodniczyły smak i wyższe znawstwo, niezaprzeczonym tego dowodem jest dotrwały w Warszawskim kościele Sgo Jana obraz ołtarzowy, co go dlań umyślnie król Zygmunt z Włoch był obstalował. Jestto mistrzowski utwór Palma gio-Wenecyanina, który w roku 1807 wraz z kilku innemi uwieziony przez Francuzów do ga-leryi Louvru, po roku 1815 odzyskany i do ołtarza wielkiego w metropolitalnym Sgo Jana kościele zwrócony, naczelną dotąd wspaniałego przybytku ozdobę stanowi. Niemniej umiał król Zygmunt i w kraju otaczać się zdolnymi malarzami, jużto cudzoziemcami, już krajowemi: jego-to staraniem sprowadzeni do Polski znamienici artyści: Tomasz Dolabella z Wenecyi, Jakób Iroschel z Norymbergi i Piotr Danekerts de Ry Hollender, osiedlili się w kraju, zostawszy nadwornymi króla malarzami. Sam takoż Zygmunt w chwilach wolnych rad zabawiał się malowaniem. Z prac jego tego rodzaju dochowała się o kilku wiadomość. Tak w r. 1602 wyko-

cd

WIEK XVII.

s.

Cf

.MB#

5IG1SMVNDVS III RE* POLONIE

FVNDATOR HVIVS CNT\% HANC

PIXIPEM PROPRIAMANV FABRIÇAVIT

ET ECCLESTE PP REfoRKATQRVM.

S ANTONY

Lit. H. Walter.

DONAVIT

Chromolit.W. Fajansa., w Warszawie Ul. Długa 550.

Rys. J. Drewączyrtski.

PUSZKA WŁASNORĘCZNEJ ROBOTY ZYGMUNTA III.

M./'àjaJL? direx/i

tcHNl/q\

o ctfO* *

•i

/<?

: *

R/\*.0

nać miał obraz S. Katarzyny z Sienny. W galeryi hr. Alexandra Chodkiewicza znajdował się inny utwór jego pędzla, z niemałą, stratą gdzieś po wyprzedaży zbioru zatracony. Nadto inna jeszcze jego praca, przedtem w galeryi Diisseldorfskićj przechowywana, wraz z nią przeszła na własność króla Bawarskiego Ludwika I. i w zbiorze zamku Schlejssheim umieszczona zostaje: jest to mały obrazek olejny, przez Zygmunta III. córce za Palatyna Renu wydanej podarowany, a w autentyczne napisy i pieczęcie z tyłu opatrzony. Przytoczymy wreszcie z powodu owego zabawiania się malarstwem króla Zygmunta, pocieszną przez Albrychta Radziwiłła w pamiętnikach swych opowiedzianą, z początków panowania Zygmunta anegdotę: „ Król chociaż młody, słowa są xięcia Radziwiłła, więcej do pokoju niż do wojny był skłonnym, nawet i w myśli niczém marsowćm nie chciał się zatrudniać. Słyszałem że razu jednego, gdy mu arcybiskup i kanclerz o wojnie coś donosili, notował coś sobie w pugilaresie. Sądzili oni, iż niespokojnym był o los wojny, aż król, który był dobrym malarzem, złotnikiem i tokarzem, pokazał im odmalowaną małą sowę.“

Więcej jeszcze ulubioném królowi zatrudnieniem było złotnictwo i rzeźba na kamieniu twardym. W tej ostatniej sztuce wykonywał on bardzo sposobnie wizerunki własne na kamieniach drogich rznięte, które zawieszone na kosztownych łańcuchach złotych, takoż jego roboty, rozdawał znakomitym a dobrze zasłużonym w kraju mężom. Ozdoby te nie bezzasadnie uważać można w owym czasie, jako rodzaj znaków honorowych czyli orderów. W złotniczej zaś robocie tak był król biegły, iż z pomocą Reduta Wenecyanina nadwornego złotnika, odrabiał własną ręką wiele ze złota i srebra sprzętów kościelnych, jako monstrancyj, kielichów, lamp i świeczników, również ze złota piękne łańcuchy, drobne ozdoby i kwiaty. Prace te swoje rozdawał król najwięcej do przybytków Bożych, a kilka kościołów po dziś dzień szczyci się tako-wemi pamiątkami. Prócz wyobrażonej tu puszki 00. Reformatom podarowanej, ofiarował król w Warszawie okazałe złotnicze wyroby w poświęconych naczyniach kościołowi katedralnemu Sgo Jana. W katerze Przemyskiej jest złota monstrancya z kłosami jego robot}' i daru; podobna monstrancya była w Orszy u XX. Jezuitów. Do kościoła Sgo Krzyża na Łysej-Gó-rze przesłał król w r. 1611 przez syna swego Władysława trzy okazałe posągi srebrne odlewane, dziełem jego będące. Wiele innych kościołów posiadało takoż takowe królewskie wyroby i ofiary.

Wytrawność smaku króla Zygmunta, objawiała się równie w okazałych gmachach, które pod swojóm okiem wznosić rozkazał. Tak w Warszawie zbudował on zamek królewski, wzorem szwedzkiego w Drottningholm, przez swą matkę Katarzynę Jagiellonkę, Jana króla Szwedzkiego żonę, postawionego; okazała ta nowa rezydencya królewska w Warszawie, odznaczała się wspaniałością i doborem ozdób w rozlicznych kosztownościach i dziełach sztuki, bywała też podziwem wszystkich pod te czasy zwiedzających Polskę cudzoziemców. Podobnie podniósł

i urządził król ozdobnie pałac letni pod Krakowem Łobzowski. Wreszcie w Krakowie kosztem jego i staraniem stanął przepyszny kościół Jezuicki Sgo Piotra, przy którym budowniczym był Jezuita Jan Maria Bernardoni Medyolańczyk, a rzeźbiarzem posągów Hieronim Canavesi z Me-dyolanu takoż przez króla do Polski sprowadzony.

W zamiłowaniu do muzyki, trzymał Zygmunt na swym dworze doborową kapelę celujących muzyków, tak kapelmistrzów jak wirtuozów w grze i śpiewie; było między nimi wielu cudzoziemców, Włochów, było też niemało i rodowitych Polaków. Ciekawym może będzie wykaz tych ówczesnych muzycznych znakomitości, tern bardziej, że dzieje tej w kraju naszym sztuki, lubo wielce żywotnej, wcale dotąd prawie badanemi nie były.

Muzycy nadworni króla Zygmunta III: Fulvio Antoni z Fryulu, muzyk i śpiewak sławny. Claboni Krzysztof (czy jak chce A. Grabowski Franciszek) Włoch, śpiewak odznaczony. Pa-wel della Bracce, muzyk. Asprilli Facelii, kapelmistrz. Ades, sławny śpiewak. Rungerius Horacy, muzyk. Klaus Mikołaj, muzyk. Kircher Bartosz. Abrek Mikołaj, muzyk. Bedoń-ski Paweł, muzyk. Diomedes Katon Wenecyanin, słynny z kompozycyi śpiewów i tańców, sam nadto śpiewak; ozdoba świetnych weselnych godów. Nie należał podobno do kapeli królewskiej, ale żył w Polsce w tych czasach. Niderland Jahób mieszczanin krakowski, skrzypek celny. Bauman czyli Budów iński Stefan mieszczanin krakowski, muzyk. Galot lutnista wielce odznaczony. Andrzej Kołakowski fletnik. Prawiński Krzysztof cymbalista. Tomasz z Sandomierza zwany Tobiaszek i Tobiolus śpiewak uroczy, zdaniem współczesnych w zachwycaniu śpiewem swym, zwłaszcza kościelnym, same nawet syreny przewyższał. Jerzy z Wierzb-kowic, śpiewak siłą głosu znamienity; głos ten jego tak był donośny, że najsilniejsze organy i regały tłumił, a szyby w oknach wstrząsał. Sówka, śpiewak. Jerzy Radzimiński muzyk. Kurowski Jan. Szymon z Piątka, wikary katedry Krakowskiej, kompozytor i śpiewak. Mo-sięźkowski Adam, organista bardzo biegły krakowski, lubo nienależący do kapeli króla.

W końcu przydamy, że król Zygmunt III. oddawał się z zapałem dociekaniom alchemii; zamykał się on do tajemniczych owych doświadczeń z Mikołajem Wolskim marszałkiem wielkim koronnym, który nadziejami wielkich odkryć siebie i króla zawsze łudził, a własne mienie na takich próbach przetopił ; tudzież z Michałem Sędziwojem słynącym pod te czasy nietylko w Polsce, lecz i po obcych krajach alchemikiem i kamienia filozoficznego poszukiwaczem. Z nimi to Zygmunt niemało napróżno przetopiwszy złota, stał się nawet razu jednego sprawcą dotkliwej przygody: gdy bowiem na zamku krakowskim w roku 1595 złote cegły zlewa, wszczął się ztąd pożar, który część zamku Kurzą stopą zwaną, zagarnął i zniszczył.

E. H.

¹

Kuratorem kościołów katolickich w Rydze naznaczył Stefan Batory sekretarza swego X. Jana Dymitra Solikowskiego, późniejszego Arcybiskupa Lwowskiego. Ob. dopiero co wydane dziełko: Livoniœ Commentarius ab Antonio Possevino S. J. scriptus. Rigæ 1852, i pogląd Jul. Bartoszewicza na to dziełko w Bibliotece Warszawskiej na rok 1853. (Zeszyt na maj, T. II. str. 331).

(³) Podskarbim W. Koronnym był Jan Dulski K« Chełmiński, którego bardzo wiele assygnacyj te same księgi archiwalne zawierają.

(³) Ob. Hylzena Inflanty Cz. I. str. 254.

SAINT CIBOIRE

OUVRAGE

-JE2

ROI DE POLOGNE.

DIMENSIONS:

Hauteur: 0,454 mètre.

Diamètre de la coupe: 0,119 mètre.

XVII. Siècle.

fi />§gwigismond III, de la maison de Wasa, roi de Pologne et de Suède (1587 -j* 1632), aima les arts et s’en occupa lui-même. Presque toutes les églises du pays, dont plusieurs furent bâties par ce prince, conservaient ou conservent encore des monu-mens de sa munificence et de sa piété.

[K

C’est lui qui commanda à Palma-le-Jeune le magnifique tableau qui représente le Christ et la Ste Vierge, avec St Jean et St Stanislas, pour le mâitre-autel de l’église de Saint-Jean, (aujourd’hui métropolitaine), à Varsovie. On sait que ce tableau eut les honneurs de l’enlèvement pour le Louvre, en 1807, par ordre de Napo-léon, et qu’il revint prendre sa place après les évènemens de 1814 et de 1815.

Le chateau royal que Sigismond III. fit construire à Varsovie, sur le modèle de celui de Drottningholrn en Suède, renfermait des tableaux de grands maîtres et d’autres oeuvres d’art qui faisaient l’admiration des voyageurs. La chapelle du roi se composait des meilleurs musiciens de l’Italie et de l’Allemagne, tels qu’Antoine Fuvii, du Frioul, Christophe (ou François) Claboni, Ades, chanteurs distingués; Paul délia Bracce, AspriUi Pacelli, maitre-de-chapelle, et beaucoup d’autres encore.

Le roi pegnait lui-même à l’huile, et l’on a conservé le souvenir de plusieurs de ses tableaux. Un entr’ autres, qu’il fit pour sa fille mariée au prince palatin du Rhin, longtemps conservée dans la galerie de Düsseldorf, devint la propriété du roi Louis de Bavière, et fait partie aujourd’hui de la galerie du palais de Schleissheim. Il est revêtu de signatures et de cachets qui en attestent l’authenticité. Les mémoires contemporains du prince Albert Radziwiłł rapportent une anecdote originale qui prouve que Sigismond III était meilleur artiste que grand roi. Tandis que le primat et le chancelier de la couronne lui faisaient un rapport sur la guerre, il avait l’air de prendre des notes sur ses tablettes. Ces hommes d’état croyaient le roi fort occupé de ce qu’ils venaient de lui dire ; quelle ne fut pas leur surprise, quand il leur présenta tranquillement ses tablettes sur les quelles il venait de dessiner un hibou.

Sigismond III. était peintre, alchimiste, tourneur, graveur sur pierres et orfèvre. Il s’occupait à graver son portrait sur des pierres précieuses qu’il distribuait ensuite aux principaux personnages de l’état. Pour l’orfèvrerie il se faisact aider par un Vénitien nommé Reduta, orfèvre de sa cour, et il confectionnait avec lui des ostensoirs, des calices, des lampes, des candélabres et autres objets destinés surtout à l’usage des églises.

Le saint-ciboire en vermeil dont nous donnons ici l’image, a été travaillé de la propre main du roi, comme le prouve l’inscription latine gravée sur le pied: Sigismundus III, Rex Polonie (sic) fundator huius cntus (conventus) hanc pixidem propria manu fabricavit et ecclesie (sic) PP. Reformatoren S. Antonii donavit. (Sigismond III. roi de Pologne, fondateur de ce couvent, fabriqua ce saint-ciborie de sa propre main, et le donna à l’église des pères Réformés de St Autoine).

Cette église fut fondée par Sigismond III. à Varsovie en 1623, en commémoration d’une victoire remportée le jour de St Antoine le 13 juin. Pour la desservir il fit venir de frères mineurs de l’étroite observance de St Pierre d’Alcantara, de l’ordre de St François, dits Réformés. Un tableau du temps conservé dans cette église représente l’acte solemnel de sa fondation, et le saint-ciboire de Sigismond III sert encore dans les grands jours de fête à donner la communion aux fidèles.

Le couvercle se compose d’une double couronne royale, dont l’une est surmontée d’une croix ; dans l’intérieur de l’autre se trouve placée une Statuette de notre Sauveur.

Æ. P.

POCHWA OD SZABLI

HETMANA ŻÓŁKIEWSKIEGO,

W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM.

WYMIARY:

Długość w linii prostej 0,895 metr.

Wiek XVI.

Przed r. 1620.

|jj»L |y, ochwa złocista z jednej strony turkusami i onixami wysadzana, z drugiej kraciasto J||P ^ | U j ryta. Podanie miejscowe zapisane w inwentarzu skarbca Częstochowskiego jest następne :

„Pochwy oprawne od szabli turkusami sadzone od Imć pana Żółkiewskiego f Hetmana W. Koronnego, Kolligata N. króla Jana III. Sobieskiego, z których po-chew jadać pod Wiedeń N. król Sobieski wziął głównie z błogosławieństwem, . przed obrazem cudownym Najświętszej Matki, Turków zbił na głowę A. D. 1683.“

Styl wyrobu przypomina zupełnie wiek XVI. i potwierdza piękne zkąd inąd podanie, że prawnuk walecznego Hetmana Żółkiewskiego, który w r. 1620 zginał w walce z Turkami, jego własną szablą zadał pamiętną klęskę Turkom. Uwiecznił ją potem w słowach na grobie pradziada w Żółkwi wyrytych :

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor.

„ Oby z moich kości powstał mściciel! “ (*') ' .

Spółcześni dziejopisowie nawiasem tylko wspominają o pobycie Jana Sobieskiego w Częstochowie przed samą wyprawą Wiedeńską. Jeden cTAlayrac obszerniej nieco opowiada, iż Jan III. po drodze z Willanowa do Krakowa, zboczył z Falent, pięknego pałacu wiejskiego, do Częstochowy, dla spełnienia ślubu królowej, oraz wezwania opieki Boskiej za przyczyną N. Panny w sprawie podjętej na zbawienie Chrześciaństwa.

(ł) Córka Hetmana Żółkiewskiego, Zofia Daniłowićzowa była matką Teofili Sobieskiej, matki króla Jana III. Wzory Szt. Śred. Poszył II.

B. b.

Miejscowa kronika tak opisuje szczegóły pobytu Jana III. w Częstochowie :

„W dniu 24 lipca (1683 r.) w nocnej już porze, przybył na Jasną Górę wraz z królową i trzema synami swojemi Jakubem, Alexandrem i Konstantym. W następnym dopiero dniu przez prowincyała X. Tobiasza Czechowicza i zgromadzenie XX. Paulinów, został powitanym i z zwykłą uroczystością przez Kościół wielki do Kaplicy świętej wprowadzonym (I). W tym dniu Imć Królestwo obchodziło imieniny pierwszego syna królewicza Jakuba, przez wysłuchanie wielkiego nabożeństwa wśród grzmotów dział odprawionego. Dnia 26 cała Rodzina Królewska odbyła spowiedź i kommunią świętą przyjęła, a gdy dla odebrania błogosławieństwa klęczał Monarcha, przed cudownym Boga Rodzicy obrazem, X. Czechowicz w imieniu Zakonu za najsilniejszy puklerz daje mu na miedzi wymalowany obraz N. Panny, i w bogatej oprawie poświęcony pałasz na obronę całego chrześciaństwa. Przyjął Sobieski z uczuciem najżywszej ufności ofiarowany sobie obraz i z okiem łzą zroszonem do serca przycisnął; z drugiej zaś ofiary, klingę przyjąwszy, pochwę i rękojeść zostawił, mówiąc : iż w wojnie, żelazo nie srebro lub złoto jest potrzebnem. Tegoż dnia królowa Marya Kazimira dla wyproszenia od Boga pomyślnego skutku wyprawy, uczyniła zapis 12,000 złotych na utrzymanie sześciu kościelnych dziadów, z włożeniem obowiązku, aby ci, w ubiorze przez Nią wskazanym (²), w każdą sobotę na Konwenckiej Wotywie obecnymi byli. Tak król, poleciwszy siebie i całe swe wojsko opiece Maryi, tegoż dnia wyjechał do Krakowa, a ztąd wyruszył pod Wiedeń. I pobłogosławił Pan orężowi Jego, bo w dniu 20 października t. r. przed cudownym obrazem dziękczynne odprawiono nabożeństwo za oswobodzenie stolicy Austryi, a następnie za odniesione nad Turkami zwycięztwo pod Parkanem i Strygonium. Całe to tak świetne powodzenie swoje Sobieski jedynie opiece Maryi przyznając, zdobytą na Turkach chorągiew Mahometa, do Rzymu jako Stolicy Chrześciaństwa przesłał; a sztandar dwubuńczuczny, cztery buławy, dwie misiory, łuki, sajdaki i strzały, przytem zegar astronomiczny, puhar, dwie wielkie tace starożytne srebrne, z obozu samegoż Kara Mustafy zabrane złożył przed świętym Obrazem“ (³).....

A. P.

P) Uroczystość tę przedstawia obraz pod No 7. w sali wielkiej Klasztoru Jasnogórskiego.

(*) Ubiór ten stanowi płaszcz pólkulisty koloru granatowego, na którego lewém ramieniu w czerwoném polu był orzeł biały, mający na piersiach obraz N. Panny.

(³) Wiadomość historyczna o starożytnym obrazie Boga Rodzicy, na Jasnej Górze przy Częstochowie. W drukarni Jasnej Góry Częstochowskiej 1847 str. 68 —70. Wszystkie te pamiątki zachowują się dotąd w Skarbcu Częstochowskim.

lir

R,

!

iii

Sv I

Ili

J'Yj

Wj

-TJ.

si

-,

ĘMI

y

'y

L«i

JJ)

J),

Y J 'vJi| -

>R Rj WJ

Ml

*/

m\ r

WR

Ci

Wn\ ■ '

\t5fc ^

/v

Lit BranaTliiirwanôer,

Chromo hth Remercier, Pans

Rys : J. Drewaczynski

CZESC POCHWY QD SZABLI HETMANA ŻÓŁKIEWSKIEGO

w Skarbcu Częstochowskim

■r ■

/=

ca

•-

k\V

UA

V

UA 3K    y

'EL ^    O

B'S £

t» ca Ä

fil

FOURREAU DU CIMETERRE

DU GRAND-GÉNÉRAL ŻÓŁKIEWSKI

CONSERVÉ AU TRÉSOR DE CZENSTOCHOWA (').

DIMENSIONS:

Longueur, en ligne droite 0,895 mètre.

•y

Avant 1620.

XVI. Siècle.

W'

(H

■Vf

'e fourreau en vermeil est guilloché d’un côté, et orné de turquoises et d’onyx de l’autre. Les registres de Czenstochowa y rattachent la tradition suivante :

„Ce fourreau, orné de turquoises appartenait au cimeterre de Messire Żółkiewski grand-général de la Couronne (*), ayeul du roi Jean Sobieski qui en tira la lame, et la reçut avec la bénédiction de l’Eglise devant l’image miraculeuse de la St Vierge; *ja près quoi il battit les Turcs à plate couture, l’an de grâce 1683.“

Le style de l’orfèvrerie rappelle en effet le XVI. siècle, et vient à l’appui de la glorieuse tradition qui prétend que le cimeterre avec lequel Jean Sobieski remporta sur les Turcs la mémorable victoire de Vienne, avait appartenu à son arrière-grand père Żółkiewski, (un des plus grands guerriers de l’ancienne Pologne), tué par les Turcs en 1620, après le désastre de Cecora (³). C’est à cette circonstance que fait allusion ce vers de Virgile:

Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor!

(Qu’un vengeur naisse un jour de mes cendres): gravé par l’ordre de Sobieski sur le tombeau de son ayeul, à Żółkiew (⁴).

C) Czenstochowa, sur le chemin de fer de Cracovie à Varsovie; lieu de pèlerinage célèbre dès la fin du XIV. siècle, par une image miraculeuse de la St Vierge, et par sa défense héroique contre les Suédois, eu 1655. Le Laboureur donne une relation de Notre Dame de Czenstachavie, dicte de Clair-mont, dans son Histoire et Relation du voxjage de la Royne de Pologne et du Retour de Madame la Mareschalle de Guébrian. Paris 1648 in 4to III. Partie p. 18 — 25.

(²)    Les armées de la Couronne (de Pologne), et celles de la Lithuanie étaient commandées, chacune par un grand-général, (général-en-chef), et par un général en second, appelé communément petit-général.

(³)    En Bessarabie.

(⁴)    Petite ville de la Gallicie autrichienne.

JS* 1)*

Les auteurs contemporains s’occupent peu du séjour que Jean Sobieski fit à Czenstochowa, avant la campagne de Vienne. Nous lisons cependant dans d'Ahyrac (*).

■ „Le Roy de Pologne, réglant son départ sur les nouvelles qu’il recevait de l’état de ses troupes, s’achemina enfin au commencement du mois de Juillet, prenant sa route vers Cracovie; l’on y compte de Vilanouf (²), environ quarante lieues à droiture: il en fit un peu davantage à cause qu’il voulut passer à la fameuse dévotion de Chenstokova, aussi renommée dans ces pays, et peut-être aussi riche que la maison de Lorette. La Reine d’ailleurs (³), avait fait un voeu dans ses couches : et le Roy dont la piété égale ses autres vertus, crut devoir réclamer en ce saint lieu la protection du ciel, par l’entremise de la Vierge, puisque l’entreprise qu’il faisait, était pour la gloire du nom Chrétien, la défense de l’Eglise, et le salut de l’Empire. De Vilanouf il alla à Falenta, belle maison de campagne, à une lieue de l’autre où il séjourna“ (⁴).....

Il fit son entrée à Czenstochowa le 24 juillet 1683, à la nuit tombante, (dit la chronique du lieu), avec les princes Jacques, Alexandre et Constantin ses fils. Le jour suivant il fut reçu en cérémonie à l’église par le père Provincial et par toute la congrégation des Hermites de St Paul, qui le conduisirent à la Sainte Chapelle. Le 26 la famille royale fit ses dévotions; et tandis que le roi était à genoux devant l’Image miraculeuse de la Sainte-Vierge, pour recevoir la bénédiction, le père Provincial lui remit une petite image de la Vierge, peinte sur cuivre, pour lui servir de bouclier, et un cimeterre bénit, pour la défense de la chrétienté. Jean Sobieski accepta avec reconnaissance l’image Sainte et le cimeterre, mais il en laissa le fourreau, disant que la lame suffisait en temps de guerre. Le 20 octobre de la même année, une messe solemnelle fut chantée devant l’Image de la Sainte-Vierge, en actions de grâce pour la délivrance de Vienne et pour deux victoires remportées en Hongrie ; et Jean Sobieski envoya à Czenstochowa un étendard turc à deux queues, quatre masses d’armes, des casques, des arcs, des flèches, des carquois, une horloge astronomique, une coupe et deux grands plateaux en argent, dépouilles du grand Vizir Cara-Mustaplia. Ces souvenirs précieux sont conservés jasqu’àpré-sent au trésor de Czenstochowa, avec le fourreau dit cimeterre qui servit à les conquérir (⁵).

A. P.

P) Les Anecdotes de Pologne ou Mémoires secrets du régne de Jean Sobieski. Paris 1700 T. I. p. 123.

(²) Willanow, chateau de plaisance du roi Jean Sobieski, à deux lieues de Varsovie, au jourd’hui propriété du Comte Auguste Potocki.

(:î) Marie Casimire de la Grange d’Arquien.

célébré par le séjour qu’y fit Marie Louise, de

(⁴) Falenty, maison de campagne à deux lieues de Varsovie Gonzague de Nevers, femme de Ladislas IV, Roi de Pologne. Voyez Le Laboureur, Histoire et Relation du Voyage de la Royne de Pologne. Paris 1648.

(s) Le trésor de Czenstochowa est une des curiosités de la Pologne, et la position de cette ville située près du chemin de fer de Cracovie à Varsovie, en facilite l’accès aux étrangers.

KIELICH SZCZEROZŁOTY

«'s

W KATEDRZE PŁOCKIEJ

DAR KRÓLEWICZA KAROLA FERDYNANDA BISKUPA PŁOCKIEGO.

WYMIARY:

Wysokość 0,257 metr. Średnica u góry 0,089 metr.

Wiek XVII.

li /f/Jëÿv'ielich ten szczerozłoty ofiarował do katedry Płockiej królewicz Karol Ferdynand (nr. 1613 *J* 1655) syn Zygmunta 111 Biskup Płocki i Wrocławski. Bogactwo \^^^g|jmateryału nie ustępuje tu w niczóm wytworności sztuki. Złoto samo oceniają, na 450 dukatów; emalia szklista wielokolorowa na kielichu brylantami ozdobiona, przed-l//TtT I) stawia : Wieczerzę Pańską (la), Emmaus (2rt), i ogród Oliwny (3a). Na około czary są, główki aniołów wypukłą, rzeźbą, wykonane i powleczone emalią, białą,, a wło-( /CzZ sy złote. Na rą,czce kielicha postawił artysta dwóch świętych królów (zapewne Sgo Zygmunta patrona Katedry Płockiej (l⁶) i Sgo Ferdynanda patrona fundatora (2⁶), także Śgo Karola Borromeusza Kardynała (3⁴), drugiego patrona fundatora. Pod spodem kielicha emalią, wyrobiony herb Biskupa Królewicza Snopek Wazów, na Polskich, Litewskich i Szwedzkich herbach. Na wstędze biało emaliowanej napis czarnemi literami :

11*

Ł. 1.

Carolus Ferdinandus Dei gratia Princeps Poloniae et Sueciae, Episcopus Plocensis et Vra-tislaviensis. (Karol Ferdynand z Bożej Łaski królewicz Polski i Szwedzki, Biskup Płocki i Wrocławski).

Syn królewski za wpływem ojcowskim w dwunastym roku życia obrany biskupem Wrocławskim, a który w 27 roku spółcześnie, został jeszcze i biskupem Płockim, na obu katedrach niewiele się zasłużył krajowi. Po śmierci brata króla Władysława (r. 1648) ubiegał się chwilę o koronę Polską, ale zrzekł się kandydatury na rzecz drugiego brata Jana Kazimierza. Wspaniały kielich, którego tu podajemy wizerunek, najpiękniejszą zapewnie po królewiczu Karolu-Ferdynandzie pozostanie pamiątką.

A. JP.

3ł

Gm

O⁻*

«?

A*k

ffl

J*

®)i

<L'

«fe?

Lit Bracia Tłmrwang.er.

■Ir I

... Cr

HP

r>

5ï

21

,v

.4

...

,~S

?■>

Sii

\<r jjr

\ - ß

*’

?'

II

it

3*

Ww”** \ ,,

.    V¹' V m i.

_ * .

"i .

ii

Mc

-,

r-.

sśi

<521,¹

■513

j**1, - *•'!

mtei!

. sdSS®¹

i*.a

^Æ.

rmz

r>-

Chrowolitogr M.Fajarisa, wWarszawie UL Długa N! 550.

‘ -k .

Rys.B.Podczaszyiis’

KIELICH KRÓLEWICZA KAROLA FERDYNANDA 'W PŁOCKU.

'■H

-

!

a' ■

/ ,

.

. &

CALICE EN OR DONNÉ

À LA CATHÉDRALE DE PŁOCK, par le prince Charles-Ferdinand, évêque de cette ville«

DIMENSIONS:

Hauteur: 0,257 mètre. Diamètre: 0,089 mètre.

XVII. Siècle.

r.'iv

OH

HŁU e calice en or, a été donné à la Cathédrale de Płock par le prince Charles-Ferdinand *£jljL(né en 1613 -J* 1655) évêque de Płock et de Breslau, fils de Sigismond ///., roi de Pologne. La richesse de la matière ne le cède en rien au fini de la main d’oeuvre. pfciiJTO, ^|,°r seu^ es^ évalué à 450 ducats (5,000 francs) ; les médaillons en émail encadrés en diamans, représentent la Sainte-Cène (N- I“), l'Apparition d'Emmaus (N-²- 2“) et le ; Jardin des Olives (N- 3a). La coupe est entourée par des têtes d’anges en haut relief, émaillées de blanc; les cheveux sont en or. Sur le pied du calice on voit des figurines qui représentent deux saints rois, probablement St Sigismond, patron de la Cathédrale de Płock, (N- lb) et St Ferdinand, patron du donateur (N- 2⁶); et un cardinal, St Charles Borromée, second patron du donateur (N- 3⁶).

Sous le pied du calice, l’artiste a exécuté en émail les armoiries du prince-évêque N-²- 4; c’est à dire la gerbe de Vasa, sur les écussons polonais, lithuaniens et suédois, avec l’inscription suivante émaillée noir sur blanc: Carolus Ferdinandus Dei Gratiâ Princeps Poloniae et Sueciae,

L. 1.

Episcopus Plocensis et Vratislaviensis. (Charles-Ferdinand par la grâce de Dieu, prince de Pologne et de Suède, évêque de Płock et de Breslau).

Ce prince royal que l’influence toute-puissante de son père fit élire à l’âge de dix ans évêque de Breslau; et qui à l’âge de 27 ans joignit encore à ce siège épiscopal, celui de Płock, ne se distingua par aucun service rendu à l’église, ni au pays. Après la mort du roi Ladislas, son frère (en 1648), il rechercha un moment la couronne de Pologne; puis il se désista de sa candidature en faveur de son second frère, Jean-Casimir qui fut effectivement élu. Le magnifique calice dont nous représentons ici l’image, est sans doute le plus beau monument que le prince Charles-Ferdinand ait laissé après lui, pour faire passer son nom à la postérité.

A. I».

OŁTARZYK HEBANOWY SREBREM WYKŁADANY

ZE SKARBCA CZĘSTOCHOWSKIEGO.

WYMIARY:

Wysokość: 1,028 metr.

Szerokość największa: 0,532 metr.

Rok 1624.

Wiek XVII.

rześliczny ten ołtarzyk należy do celniejszych kosztowności zamożnego skarbca Częstochowskiego. Michał Baliński w opisie Jasnej-Góry tak się o nim wyraża:

„Ołtarzyk hebanowy srebrem wysadzany, własność, jak chce mieć podanie miejscowe, S. Kazimierza królewicza,

w większych wymiarach ołtarz do kaplicy Panny Maryi, dla umieszczenia cudo-|gl wnego obrazu. Okrywają ten ołtarzyk cztery blachy srebrne, wyobrażające histo-\ ryą żywota N. Panny, t. j. Zwiastowanie, Narodzenie Pana Jezusa, Obrzezanie ^ i znalezienie w kościele Jerozolimskim“ (str. 49—59).

' Ze przywiedzione przez Balińskiego klasztorne podanie o posiadaniu tego ołta-> rzyka przez S. Kazimierza (p r. 1480) zupełnie jest mylne, a nawet warunków ja-^ kowego prawdopodobieństwa w sobie nie noszące dowodzi to już jasno samo onego obejrzenie, gdy w kształcie, zarysie i całym wyrobie, widoczne objawia cechy początków XVII wieku. Co większa, na blasze głównej środkowej u spodu widzimy wyryty rok 1624, który

Wzory Szt. Śred. Zeszyt XIV.

'i

Vf¹

\\

na

wzór którego zrobiono r. 1650 takiż sam

O.

też niewątpliwie jest rokiem wykonania tworu. Wnosić więc trzeba, że jak się to niejednokrotnie w podaniach tego rodzaju natrafia, zaszło tu pewne co do królewiczów Kazimierzów pomieszanie, i że raczej ołtarzyk ten należał do królewicza Jana Kazimierza, który, jak wiadomo, wciągu całego żywota niósł wielką cześć do Częstochowskiego cudowmego obrazu, i kilkakrotnie królem już nawet będąc odwiedzał Jasną-Górę z odznaczoną pobożnością. On więc zapewne jeszcze jako królewicz dar ołtarzyka w hołdzie ku Matce Bożej Częstochowskiej złożył.

Jakkolwiekbądź, ołtarzyk ten jest jedną z głównych ozdób skarbca Częstochowskiego, a pozostaje niepoślednim zabytkiem tamtoczesnej kraju zamożności, smaku i wysokiego w sztuce podniesienia. Jest on cały wyrobiony z hebanu, bogato obłożony ozdobami srebrnemi, wybornego smaku, między któremi górują cztery doskonałego wyrobu na srebrnych blachach wytłoczone i wypukło rzeźbione obrazy. W pośrodku obraz główny przedstawia Narodzenie Jezusa Chrystusa, u góry Zwiastowanie Najświętszej Panny, po stronie prawej Obrzezanie, po lewej Hołd trzech Królów.

Przepyszny ten wyrób jeżeli nie był wykonany w Warszawie, to zapewne w Gdańsku, któreto miasto pod te czasy odznaczało się wielce kunsztowném złotnictwem, snycerstwem i stolarszczyzną, do znaczenia sztuki dochodzącą.

JE. U.

R.1624.

&■

WIEKXVH

• - y--

*V„

li rs

fÊÊfi* V'

JHPv

•'PTT'tYt

» <fv

•* . i

* À

?? i

ipfl

, 11

r kJ

te*?

Cg

r-

-4

-5*.

lïCA^QOQ^A

L--

pfli

nrYYjfC

Ssf-jp*

Ö)

'd

vU. ')

*f$A Ä, ;.

. **

-ifj;

T

Jtjf

?r

"f

tJ

■:fp

»

RtiPf

.A-'i

p*t Aivssi

*#

r'

Y- /

r!

ir

; Yf

Y-¹®

. ^'V>C

r/j

r/

■.

SPN

I

V;1P

X.' ^ ¹

i ».'• i ä&

'•

ï?|

•I

XI

*DŚ

y

HP

■;■

fm

. V2

’Ji«

Li/

*£'

Im

KfA

b*

fv

•'1

Lit.H.Walter.

•sgsgES^S

d.WJ2L^i

\y_A

/*

•likü

CKrofflolitogr. M.Fajansa,wWarszavrie Ul.Długa 550.

jV

I i

I ÎW&

•T - ’f-

Rys J DreV'aczyńsVi.

OŁTARZYK HEBANOWY' W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM.

M/é/ens d/rex *

£CHą/

a BröU01tV',X s

⁸'¹

» et

<-

AUTEL PORTATIF EN ÉBÈNE ET ARGENT

CONSERVÉ AU TRÉSOR DE CZENSTOCHOWA.

DIMENSIONS:

Hauteur: 1,028 mètre. Largeur: 0,532 mètre.

<>

y .y*

1624.

XVII. Siècle.

V" «V-

^ et autel d’un travail exquis, est construit en bois d’ébène incrusté d’argent et recouvert Sà ] de plaques de même métal avec des bas-reliefs qui représentent des sujets empruntés Up au Nouveau Testament: VAnnonciation, la Nativité, lAdoration des Mages et la Cir-•rVk concision. La date de 1624, gravée au bas de la plaque du milieu, précise l’époque de la confection de cette oeuvre d’art, vers la fin du régne de Sigismond III., roi de ^Pologne et de Suède (1587 -J* 1632). Une tradition locale, évidemment erronée, at-

i .

' tribue la propriété primitive de cet autel à St Casimir, prince royal de Pologne (E 1480). L’empreinte du style du XVII. siècle confirme trop la date de 1624 pour permettre de s’arrêter un seul instant à une pareille supposition. Cet autel pourrait avoir été offert au trésor de Czenstochowa, par un autre prince royal du nom de Casimir, fils de Sigismond

o.

III., né en 1609, Jésuite dans sa jeunesse, puis cardinal, enfin roi de Pologne lui même, (1648—1668) après la mort de Ladislas IV. son frère ainé.

Quoi qu’il en soit, cet autel qui donne une haute idée du talent du ciseleur inconnu, et de la munificence éclairée du donateur, est un des objets les plus remarquables conservés au trésor de Czenstochowa.

A. P,

'i

X4ZKA DO NABOŻEŃSTWA I NASZYJNIK

Prawdziwej wielkości.

KRÓLOWEJ

WYMIARY:

Wiek XVII.

jJ^Çwie te pamiątki po królowej Maryi-Ludwice Xiężniczce Mantuańskiej igga zaga, dwóch z kolei królów Polskich: Władysława IV. i Jana Kazimierza żonie, zmarłej r. 1667; odznaczają się niepospolicie wytwornym wyrobem sztuki złotniczej.

z domu Gon-

■&)

k Oprawa xiążki odziana jest bogatym filigranem srebrnym, w pośrodku które-'I go, i na rogach, cyfra ukoronowana właścicielki.

I Naszyjnik, czyli jak to wówczas zwano Kanak, jest złoty, emaliowany, w ka-żdem ogniwie naprzemian rubinami i perłami, tudzież małemi szmaragdami przyozdobiony.

Oba te zabytki należą do zamożnego zbioru starożytności, znajdującego się obecnie

w Paryżu.

E. U.

W. w.

..... ......

.

■ - . c t:    -    . ca:; ■" y , . . e ,,    ,    <;

' .

■

-vi

;n ' -. : :    .    :    rrgod ja    \ mn

-i ■ V'    ■ .    ■ - :    -’-'A < . r .* ■ - k; rai

: ■    '    i (g

‘ . . .

WIEK XVII

Rys.M.Fąjans iRącmet.

S.

W w.

<h

gS§ji§Sfll

.

■ Mw-,

-■ $ ■-

■ V.

' VjfaA    / v

SAfiSlS

rr

>r

; * v-

•'

asafiM

1 ££SI

' t Ml

flS

-1 :

:iü

il

Sr®

«iii

Ciiromolitogr M.Rąjansa, w Warszawie Ul Długa 350

M,

XIĄZKA I NASZYJNIK KRÓLOWEJ MARYI - LUDWIKI

/Y Fzjans direx

lit H. Walter.

Ą

l

/*

.

%

vU"

)

»

A-

■■

\

*

J.

\

« :

'■

'J

f

LITRE DE PRIÈRES ET COLLIER

MARI E-L O U I S E

REINE DE POLOGNE.

DIMENSIONS:

Grandeur naturelle.

XVII. Siècle.

<30

ers le milieu du dix septième siècle les bijoux subirent une transformation sensible.

cts

Si »Au seizième siècle, (comme le remarque Mr Jules Labarte dans son article sur VOrfèvrerie) (r) les pierres ne servaient le plus souvent que d’accompagnement aux jolies figurines ciselées et émaillées des orfèvres de l’école italienne; au dix septième, »? les pierres deviennent l’objet principal des bijoux; l’or ciselé en guirlandes, en fleurs, A /en ornemens de toute sorte, n’est plus employé que pour les enchâsser et les faire valoir.“

----/vO

? ry\ C’est ce que nous observons sur le collier (Planche W. w.) composé de 15 cha-Cr\ tons ou se trouvent enchâssés alternativement des rubis et des perles et qui sont ornés de petites émeraudes mélées à l’émail de couleur. La monture en or travaillé en arabesques pèse 61 grammes.

Ce beau collier ainsi que la monture en filigrane d’argent du livre de prières aux chiffres entrelacés M. L. ont appartenu à Marie-Louise de Gonzague, duchesse de Nevers, fille du

O Le Moyen-âge et la Renaissance T. III fol. XXIX.

W. w.

Duc de Mantoue, mariée par procureur à Paris dans la chapelle du Roi le 6 Novembre 1645 à Ladislas Vasa, roi de Pologne. La relation de son voyage en Pologne et du retour de la Maréchale de Guébriant, surintendante de sa conduite, nons a été donnée par Le Laboureur, l’un des gentilhommes servans du Roi.

Devenue veuve quelques années plus tard, Marie-Louise épousa en 1649 par dispense du Pape, Jean Casimir, frère et successeur du roi Ladislas. Elle mourut en 1667. Cete princesse d’un grand coeur, déploya une énergie virile lors de l’invasion de son royaume par les Suédois. Elle sacrifia ses bijoux et sa vaisselle pour subvenir à l’entretien des troupes. Cependant sa mémoire n’a laissé aucune sympathie dans son pays d’adoption, à cause de ses efforts constants pour introduire l’hérédité dans la succession au trône de Pologne. Les évènemens qui ont justifié la sagesse de ses prévisions, devraient aussi réhabiliter son souvenir.

Ces bijoux font partie d’une riche collection d’antiquités polonaises à Paris.

A. P.

BUŁAWY HETMAŃSKIE

W SKARBCU CZĘSTOCHOWSKIM.

WYMIARY:

1.    Jabłonowskiego Długości 0,790 metr.

2.    Kalinowskiego Długości 0,632 metr.

3.    Tetery Długości 0,751 metr.

4.    Rew ery Potockiego Długości 0,790 metr.

,Wiek XVII.

MJ | Jjf rzed obrazem Matki Boskiej składali często waleczni i pobożni Hetmani Polscy wa-\MrI) SP \u wrzynem uwieńczone buławy swoje, w ofierze dziękczynnej za odniesione zwycięz-two lub uratowanie życia mężnie wywalczonego na polu bitwy.

Tak Marcin Kalinowski Wojewoda Czerniechowski, Hetman Polny Koronny, pod Korsuniem 28 maja 1648 r. raniony i w niewolę kozacka wzięty „po trzech blizko latach uwolniony (jak powiada Niesiecki w Koronie Polskiej T. III. str. 464), buławę swoją- drogiemi kamieniami nasadzaną (N- 2) na dziękczynienie Bogu przy y obrazie Najświętszej Matki w Częstochowie zawiesił w dzień Narodzenia M. Panny“ (8 września 1651 r.) (*). Niespełna w rok potem mężny ale nieszczęśliwy Hetman y poniósł nową klęskę pod Batohem, którą własnym zgonem okupił (2 czerwca c 1652 r.).

Wielka złocista buława turkusami sadzona (N- 4) złożoną została w Częstochowie przez Stanisława Potockiego przezwanego Rewerą^ Wojewodę Krakowskiego, Hetmana W. Koron-

(9 Nie 1647 r. jak w Pielgrzymce do Jasnej Góry M. Balińskiego (str. 50) czytamy.

». d.

nego (ur. 1579 «J- 1667); o czém świadczy inwentarz miejscowy, a wspomina także Niesiecki (w Koronie Polskiej T. III. str. 690).

„U Najświętszej Matki w Częstochowie buławę swoją drogiemi kamieniami sadzoną, z obligacją za świadczone łaski zawiesił. “

Piastował tę buławę Stanisław Potocki wr. 1655 zawiązując konfederacyą Tyszowiecką, która wybawiła kraj cały od Szwedów; w r. 1657 pod Międzybozem, gdy zuchwałego Xięcia Siedmiogrodzkiego Ragoczego do kapitulacyi i odwrotu z Polski przymusił.

Buławę (N- 3) pstrozłocistą bez kamieni w jaszczur oprawną nazywają inwentarze kościelne JW.Jnici pana Cieciury Hetmana Zaporozkiego. Był to Paweł Tetera, zięć Bohdana Chmielnickiego i zawzięty wróg Polaków, jako naczelnik kozacki i opiekun małoletniego szwagra swojego Jerzego Chmielnickiego. Ale na początku lutego 1661 r. poddał się Janowi Kazimierzowi królowi Polskiemu, który buławę jego złożył w ofierze N. Pannie Częstochowskiej (I). Tetera albo Cieciura został Hetmanem Zaporozkim w 1663 r., ale musiał ustąpić Brzuchowieckiemu i obdarzony został klejnotem szlacheckim, Starostwami Bracławskićm i Ni-żyńskićm i wielą włościami w Polsce (²).

Nakoniec Buławę (Na 1), turkusami sadzoną, przypisują inwentarze kościelne Stanisławowi Jabłonowskiemu, Wojewodzie Ruskiemu, Hetmanowi Polnemu, który tę buławę piastował od r. 1676 do 1682. Wsławił się najbardziej czynami wojennemi jako nieodstępny towarzysz króla Jana HI., i umarł w r. 1702, jako Kasztelan Krakowski i Hetman Wielki Koronny.

i. P.

(') Wiadomość historyczna o obrazie N. Panny Częstochowskiej, w Drukarni Jasnej Góry r. 1847.

(²) Ronstytucya z 1667 r. (Volumina Legum T. II., str. 946) dowodzi, że żył jeszcze w tym roku i był Sekretarzem królewskim Paweł Tetera, chociaż mu Bantysz Kamiński w Historyi Mało-Rossyi (T. II. str. 33) każe umierać już w czerwcu 1665 r.

~\

D.d.

WlKKXVll.

DO

if

Il

(3

N?-

.p

f <

r ’/S

i’¹

11

«aa

Ml

■s

RB

y-.

V*

. ..

V-£

'Jf;

• (h

»•««

“♦V

M.Fajans dire*_ Lit. Kellerhoven.    .... ' y.

.... . -o. -?.y

»,

i!';W HKTMANSKiK

w Skarbcu Częstochowskim

Rys; J Drcwaczynski'

/•

•V

i

■'.

y

<

N

/"V°<

-    o

*    %% I

°y IfcÇ

-

>

«

■‘4

t:

BÂTONS DE COMMANDEMENT

DES ANCIENS GENERAUX POLONAIS,

DÉPOSÉS AU TRÉSOR DE CZENSTOCHOWA.

DIMENSIONS:

N° 1. Largeur: 0,790 mètre. N° 2.

N° 3.

N° 4.

0,632 mètre. 0,751 mètre.

0,790 mètre.

')/

XVII. Siècle.

es généraux de l’ancienne Pologne avaient la pieuse coutume de déposer, devant l’Image de la Sainte-Vierge, leurs bâtons de commandement, pour remercier Dieu des victoires qu’ils avaient remportées ou des dangers aux quels ils avaient échappé, après une lutte souvent héroïque sur le champ de bataille.

Ainsi Martin Kalinowski, palatin de Czernie chow, général en second delà Couronne (*), blessé et fait prisonnier par les Cosaques à la bataille de Korsurï 1648, élargi trois ans plus tard, déposa, en témoignage de gratitude son bâton de commandement orné de pierreries (N- 2), devant l’Image de la Sainte-Vierge de Czenstochowa, le jour de la Nativité de la Sainte-Vierge, le 8 septembre 1651.

Le grand bâton de commandement, garni de turquoises, (N- 4) a été déposé devant l’Image de la Sainte-Vierge, par Stanislas Potocki palatin de Cracovie, et grand-général

en

(ł) Les armées de la Couronne (de Pologne), et celles de Lithuanie étaient commandées chacune par un grand-général (général en chef) et par un général en second, communément appelé petit-général.

19. d.

delà Couronne (né en 1579 f 1667) surnommé Révéra, à cause d’un dicton latin: re verâ, dont il avait l’habitude de se servir. Il le portait, en 1655, comme chef de la confédération de Tyszowce qui sauva la Pologne à demi conquise déjà par les Suédois; et en 1657, quand, sous Miendzyboź (*), il força le farouche Ragot zi, prince de Transylvanie à une capitulation qui délivra le pays de sa présence.

Le bâton de commandement (N- 3) recouvert de chagrin doré, appartenait, dit-on, à Paul Tetera, hetman des Cosaques Zaporogues. Gendre du fameux hetman Bogdan Chmielnicki, il fut lui-même ennemi acharné de la Pologne, comme tuteur de son jeune beau-frère Georges Chmielnicki. Cependant, en 1661, il fit sa soumission à Jean-Casimir, roi de Pologne, qui déposa son bâton de commandement devant l’Image de la Sainte-Vierge de Czenstochowa.

Enfin le bâton de commandement (N- 1) orné de turquoises, a dû appartenir à Stanislas Jabłonowski, palatin de Russie, et général en second de la Couronne (1676—1682). Jabłonowski se distingua plus encore par ses hauts faits, comme frère d’armes du roi Jean Sobieski; et il mourut, en 1702, avec les titres de castellan de Cracovie et de grand-général de la Couronne (²).

A. P.

(') En Podolie.

(⁵) Voyez Jansac, Histoire de Stanislas Jabłonowski Castellan de Cracovie. Leipzig C774 in 4to.

BUŃCZOK TüßECKI I STRZAŁA

IW

W SKARBCU KATEDRY KRAKOWSKIEJ.

V-

WYMIARY:

Długość strzały: 0,755 metr.

Rok 1683.

Wiek XVII.

i

I»

każdym niemal domu szlacheckim w Polsce, przechowują się pamiątki Wiktor y i Wiedeńskiej, zdobyte na Turkach orężem przodków, pod dowództwem Jana III. Tern bardziej znajdują się po skarbcach kościelnych, w których je pobożność dowódz-cy składała. Chorągiew Mahometa zdobytą w namiocie Wielkiego Wezyra posłał Slip} Jan Sobieski Papieżowi do Rzymu, gdzie dotąd w Bazylice S. Jana Lateraneńskiego Hà zostaje; drugą do Loretu, zkąd zabrana w 1797, przez generała Dąbrowskiego da-îfj rowana b. Warszawskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk, dziś znajduje się w zbrojowni Cesarskiej w Carskióm Siele (x). Trzecia była w Farze S. Jana w Warszawie. W skarbcu Częstochowskim sztandar dwubuńczuczny, łuki, sajdaki, strzały i srebra; w skarbcu katery Krakowskiej buńczuk i strzały, których tu podajemy wizerunek. „Nie rze-

(’) Ob. Musée des armes rares, anciennes et orientales de S. M. l'Empereur de toutes les Russies I. volume de \ 20 planches. St. Pétersbourg, Paris et Carlsruhe chez Velten éditeur.

b*

E. e.

kniesz mnie tak, moja Duszo, pisał Jan Sobieski do żony, (w namiotach Wezyrskich 13 septem-bra w nocy), jako wiesz, Tatarskie żony mawiać zwykły menżom bez zdobyczy powracaion-żeś ty nie Junak, kiedyś się bez zdobyczy powrócił, bo ten co zdobywa, w przedzie być

cym, musi“ (z).

A. P.

Warszawa 1825 str. 52.

(') Listy króla Jana lit. pisane do królowej Maryi Kazimiry w ciągu wyprawy pod Wiedeń w r. 1685, wydane przez Edwarda Raczyńskiego. Edycya druga.

mn

W/MIiIjS

Lit Bracia Thirwaag'er

’ ''Ai

Ckromolitogra M.Fajans wWarszawre Ulica Długa N² 550.

RysiL.tepkowski

BUNCZUK TURECKI I STRZAŁA PO JANIE DL

w Skarbcu Katedry Krako wskiej

M. fajans direz.

F- "'A'*'

ö

A

93

4-

fP • '

* r- r

o 3

c -i d

J

ETENDARD À QUEUE ET FLÈCHE TURQUE

CONSERVÉS

Âü TRÉSOR DE LA CATHÉDRALE DE CRACOVIE,

DIMENSIONS:

Longueur de la flèche: 0,755 mètre.

1683.

XVH. Siècle.

I y a peu de maisons de gentils-hommes polonais, où l’on ne conserve quelques dé-pouilles prises sur les Turcs, sous les murs de Vienne, par un des ancêtres, com-( v&ÊÈ) 1 Pacllon d’armes du roi Jean Sobieski. On en trouve plus encore dans les églises oa les déposa la piété des vainqueurs. Le roi Jean envoya au pape le grand éten-dard de Mahomet, pris dans la tente même du grand-vizir ; et on le voit encore à Rome dans la Basilique de St Jean de Latran. Un second étendard fut envoyé à Notre-Dame de Lorette, où l’armée d’Italie le prit en 1797. Le général Bonaparte en fit présent au général Dombrowski, qui le légua plus tard à la Société des amis des sciences de Varsovie. C’est le même que l’on voit aujourd’hui au Musée des armes de S. M. l’Empereur de Russie, à Tzarskôie-Sèlô^ près de Saint-Pétersbourg (I). Un troisième étendard fut donné à l’église paroissiale de St Jean, à Varsovie.

(h Voyez le Musée des armes rares anciennes et orientales de S. M. l’Empereur de toutes les Russies, St Péters-bourg, Paris et Carlsruhe chez Vellen éditeur I. Volume de 120 planches in fol.

JS» ©•

Le trésor de Gzenstochowa conserve un étendard à deux queues, des arcs, des flèches, des carquois et des plateaux en argent. Au trésor de la Cathédrale de Cracovie, on conserve un étendard à une queue et des flèches, tels qu’on les voit sur la planche E. e.

Aussi le roi Jean Sobieski écrivait-il à sa femme (*), de la tente du grand-vizir: „Vous ne me direz donc pas, mon coeur, ce que les femmes Tartares ont coutume de dire à leurs maris, quand ils reviennent les mains vides: Tu n’ès pas un brave, puisque tu ès revenu sans butin; car pour en rapporter il faut avoir été aux premiers rangs“ (²).

A. P.

(’) Marie-Casimire de la Grange d’Arquien.

(²) Lettre du Roi à la Reine, du 4 3 septembre 1683 —Mr de Salvandy a publié en 1826 à Paris une traduction française de ces lettres, faite par le Cte Plater.

POPRAWKI.

TEXT POLSKI.

Maria A. Aa* i B* stron. 3.

ma być: rok 1237. ma być: za ofiarę, ma być: powiedział.

wiersz 2 zamiast Xiecicm Włocławskim ma być: Xigciem Wrocławskim, wiersz 12 zamiast rok 1137, wiersz 17 zamiast na ofiarą . wiersz 22 zamiast położył.

Maria Cc* stron. 1.

ma być: płyt mosiężny, ma być: wmurowany, ma być: xiążka.

ma być: Polsce.

wiersz 1 zamiast płyta mosiężna wiersz 2 zamiast wmurowana. . wiersz 3 zamiast książka.....

Maria 19* stron. 2.

wiersz 4 od końca w przypis ku: zamiast Peolsc.

Maria F*

RZEŹBA Z BURSY JEROZOLIMSKIEJ W KRAKOWIE.

Idąc w ślad za odczytaniem ś. p. Jerzego Samuela Bandtkie, powtórzyliśmy błędnie napis na brzegu tablicy wyryty; a lubo w 1853 roku jeszcze, łaskawie ostrzegł nas o tym błędzie uczony archeolog i bibliotekarz Akademii Jagiellońskiej p. Józef Muczkowski, musieliśmy to sprostowanie do końca Sery i zachować, aby je wraz z innemi uwadze czytelników przedstawić.

Napis ten w odczytaniu p. Muczkowskiego brzmi jak następuje:

Ad honorem omnipotentis Dei, salutem animarum et reipublice profectum R. in Christo pater dominus Sbigneus miseracione divina tituli Sancte Prisce Sancte Romane ecclesie presbiter cardinalis et episcopus Cracoviensis, anno domini millesimo CCCC quinquagesimo tercio me fecit.

po polsku:

Na cześć Boga Wszechmogącego, dla zbawienia dusz i na pożytek rzeczypospolitej Wielebny w Chrystusie ojciec, Pan Zbigniew z miłosierdzia Bożego tytułu S. Pryski Kardynał Prezbiter i Biskup Krakowski, roku Pańskiego 1453 mnie zrobił.

Tym bardziej żałować nam przychodzi opóźnienia naszego, żeśmy dali powód znakomitemu autorowi Zbigniewa Oleśnickiego, do zarzucenia nam braku krytyki archeologicznej, (Tom II. str. 444 w przypisku) w napisie który on sam jurando in verba magistri (to jest naszej tablicy) błędnie wydrukował. Albowiem zaczyna się u niego napis od słów: Ad honorem o mater dei salutem animarum; kiedy po oczyszczeniu oryginalnej tablicy, p. Muczkowski dokładniej odczytał, jak my w niniejszóm sprostowaniu powtarzamy: Ad honorem omnipotentis dei et salutem animarum.

Tablica ta w ostatnich czasach przeniesiona została na dziedziniec Akademicki i wmurowaną w jedne ze ścian wewnętrznych.

Harta II. stron. 3.

Na tablicy przedstawiającej Raćyonał perłami szyty przez królową Jadwigę, umieściliśmy także łańcuch złoty, który był własnością Akademii Krakowskiej; a dodaliśmy w texcie że sądzą iż darowała go królowa Jadwiga szczególna opiekunka tej Akademii.

P. Józef Muczkowski, bibliotekarz Akademii Jagiellońskiej, łaskawie dał nam co do tego łańcucha następujące objaśnienie:

„Roku 14G0, w niedzielę kwietnia, Alexandra panna, z domu xiążąt Litewskich, darowała Kollegium większemu (które przedstawiało Akademią) łańcuch złoty, wartości trzydziestu sześciu złotych węgierskich. “

Świadczy o tym zapisie rękopis w Archiwum Uniwersyteckióm, pod tytułem: Regestrum Supellectilis (str. 34). O żadnym innym łańcuchu w aktach uniwersyteckich wzmianki najmniejszej niema.

stron. 1.

Harta H.

ORNAT KMITY.

wiersz 4 zamiast Sreniawa . . , wiersz 6 po słowie dochowują,

ma być: Srzeniawa.

opuszczono: napis zaledwie juź dziś czytelny.

Harta P.

GŁOWA SREBRNA Ś. ZYGMUNTA W PŁOCKU.

Relikwią tę S. Zygmunta króla Burgundzkiego, przywiózł do Polski rycerz z domu Idzikowskich, który służąc wojenno xiążętom Burgundzkim, i mając u nich zasłużoną wielką summę, wszystkę im odpuścił, tylko od nich na odprawie żądał głowy Ś. Zygmunta. Umieścił ją w kaplicy zbudowanej przez siebie we wsi Królewie; a po jego śmierci, ona głowa Ś. Zygmunta (pisze Paprocki w herbach Rycerstwa str. 327) za słusznym kontraktem do Płockiego kościoła przeniesiona, ubi ad hodxernum diem reliaiose colilur. (gdzie do dnia dzisiejszego w wielkióm jest poważaniu).

Iiarta R* r. stron. 3:

wiersz 25 zamiast w Kater ze

PUSZKA SREBRNA DO KOMMUNIKANTÓW.

ma być: w Katedrze.

Harta §• i S. s. stron. 5.

DWA OBRAZY Z OŁTĄRZA KAPLICY JAGIELLOŃSKIEJ.

. ma być: vivus.

. ma być: szczęśliwszym.

w przypisku (2) wiersz 3 zamiast virus........

stron. 6, wiersz 21 zamiast szczęśliwszym. . .

Tablica T*

OBRAZ WOTYWNY DO MATKI BOSKIEJ.

wiersz 2 zamiast Lipea.

ma być: Lipca.

Harta l¹.

RELIKWIARZ KATEDRY KUJAWSKIEJ.

■

'',v .'!    * .. */:i

,

‘ :

«

r

i,

.

- *

■

E R R A ï A.

TEXTE FRANÇAIS.

l'âge F.    \

TABLE DE PIERRE SCULPTÉE DE LA BOURSE DE JÉRUSALEM à CRACOYIE.

Nous avons donné le texte de l’inscription latine de cette table, tel qu’il avait été déchiffré jadis par feu G. S. Bandtkie bibliothécaire de l’Académie des Jagellons (-f* 1835). Le bibliothécaire actuel, Mr Joseph Muczkowski ayant fait restaurer ce monument, en a pu déchiffrer l’inscription avec plus de soin, et a bien voulu nous la communiquer, afin que nous en rétablissions le texte authentique:

Ad honorem omnipotenlis Dei, salutem animarum et reipublice profectum, R. in Christo pater dominus Sbigneus miseracione divina tituli Sancte Prisce, Sancte Romane Eccle-sie presbiter Cardinalis et Episcopus Cracoviensis, anno domini millesimo CCCC quinquage-simo tercio me fecit.

ce qui veut dire en français:

En l’honneur du Dieu Tout-puissant, pour le salut des âmes et pour le plus grand avantage de la république, le R. P. en Jésus-Christ, Sbignée par la miséricorde divine, cardinal-prêtre du titre de Ste Prisque, de la Ste Eglise Romaine, évêque de Cracovie, m’a fondé en 1453.

Cette table a été transportée récemment dans la cour d’honneur de l’Académie des Jagellons, et incrustée dans un des murs intérieurs.

Page Cr, 1.

JOYAUX DE SIGISMOND I.

lisez Sigismond.

lisez Sigismond.

♦

ligne 5 au lieu de Sigtsmond.

Page O* g* 1.

ligne 15 au lieu de Sigismand.

>    Page H* 2.

RATIONAL BRODÉ EN PERLES FINES PAR LA REINE HEDVIGE ET CHAINE D’OR DONNÉE PAR ELLE

à L’ACADÉMIE DE CRACOVIE.

Une observation du savant bibliothécaire de l’académie de Cracovie, Mr Joseph Muczkowski, basée sur un passage des anciens registres manuscrits de l’académie, nous permet de recti-

fier notre assertion au sujet de la Chaine dé or, qui aurait été donnée à l’académie de Cracovie, non par la reine Hedvige (*f* 1399), mais par une princesse de Lithuanie nommé Alexandra, en 1460.

Page I* 2.

St ADALBERT ET St STANISLAS.

ligne 21 au lieu de époques. ligne 23 au lieu de surtout.

lisez époque, lisez surtout.

Page Ä. 2.

CHASUBLE REPRÉSENTANT LE MARTYRE DE St STANISLAS.

ligne 19 au lieu de exécutée , ligne 26 au lieu de assasmat.

lisez exécutée, lisez assassinat.

Page R* r. 1.

SAINT-CIBOIRE, OUVRAGE DE SIGI5MOND III.

ligne 6 et 11 au lieu de mâilre

lisez maître.

Page S* et S* 8« 2.

DEUX TABLEAUX PEINTS SUR VOLETS.

ligne 7 au lieu de corne.

lisez comme.

Page W. w. 2.

LIVRE DE PRIÈRES ET COLLIER DE MARIE-LOUISE.

ligne 6 au lieu de cete

lisez cette.

On indique ici les principales fautes à corriger dans le texte français, recommandant les autres à l’indulgence des lecteurs étrangers.

SPIS CHRONOLOGICZNY TABLIC

PIERWSZEJ SERYI

WZORÓW SZTUKI ŚREDNIOWIECZNEJ

W DAWNEJ POLSCE.

Numer

porząd- Litera Wiek kowy

Rok

TYTUŁ

TABLICY

« M y»lO (O f

N. n.

X. x.

Y.

Y. y.

X.

CO 05 O

U.

X.

U. u.

XII.

A.

A. a.

XIII. 1228-1237

OtOOO^OiCI^Ul«

B.

E.

P.

P. p.

R.

H.

I.

K. k.

XIII. 1228 -1237

XIII.    1252 1370

XIV.    1370

XIV.    1370

1385

XIV.

XIV.

XIV.

XIV.

<M «

W « « IH

I. i.

S. s.

XIV.

XV.

XV.

XV.

XV.

1425

1453

Tablica tytułowa.

Cudowny obraz Matki Boskiej Częstochowskiej.

Blacha złota pokrywająca tło cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Kielich Dąbrówki w Trzemesznie.

Patyna do kielicha Dąbrówki.

Drugi kielich Dąbrówki w Trzemesznie.

Kielich Ś. Wojciecha w Trzemesznie.

NB. Potém następują 4 tablice z rysunkami czarnemi, oznaczone liczbami rzymskie mi I, II, III, IV.

Relikwiarz Katedry Kujawskiej.

Relikwiarz Czerwiński.

Czara obrządkowa X. Konrada, w Katedrze Płockiej.

Patyna od kielicha X. Konrada.

Grobowiec Bolesława Śmiałego w Ossyachu.

Głowa srebrna Ś. Zygmunta w Płocku.

Korona od głowy S. Zygmunta w Płocku.

Głowa srebrna Ś. Maryi Magdaleny ze Stobnicy.

Racyonał królowej Jadwigi.

S. Wojciech i Ś. Stanisław, najdawniejsze obrazy w Katedrze Krakowskiej. Ornat perłowy w Częstochowie.

Obraz nadgrobny Wierzbięty z Branic, w Ruszczy.

Relikwiarz S Floryana w Krakowie.

Rzeźba z Bursy Jerozolimskiej w Krakowie.

Dysputa Doktorów, obraz z kaplicy Jagiellońskiej.

Pokłon trzech Króli, obraz z kaplicy Jagiellońskiej.

Numer

porząd- Litera Wiek ko wy

Rok

TYTUŁ

TABLICY

O W OO <1 Ol w

W CO CO M 1« bS 14

hf>

Z. z. XV.

C. c.

XV.

W.

XVI.

Ż ż.

XVI.

D.

XVI.

H. h.

XVI

1455 — 1460 1496

1501 — 1506 1510

1510 — 1542 1518

Ż.

XVI.

G.

XVI.

CO U CO Ot w

K.

M.

M. m.

XVI.

XVI.

XVI.

O I- » Ol o

« CO (O M Mt ^

O. o.

F. f.

C.

G. g.

T.

T. t

R. r.

B. b.

L. 1.

O.

W. w.

D. d.

E. e.

XVI.

XVI.

XVI.

XVII.

XVI.

XVII.

XVII.

XVII.

XVII.

xvn.

XVII.

XVII.

XVII.

1582

1583

1596 — 1626

1624

1683

Infuła Biskupa Strzępińskiego.

Pomnik nadgrobny Kallimacha w Krakowie.

Talerz emaliowany króla Alexandra.

Nadgrobek Kardynała Fryderyka Jagiellończyka.

Relikwiarz i Monstrancya Zygmunta I.

Skrzyneczka na klejnoty królowej Bony.

Relikwiarz Ś. Zygmunta w Krakowie.

Klejnoty po Zygmuncie I.

Ornat Kmity z męczeństwem Ś. Stanisława.

Oprawa od xiążki Zygmunta Augusta^

Elżbieta Austryaczka i Barbara Radziwiłłówna, dwie pierwsze żony Zygmunta Augusta.

Klejnoty z XVI. wieku.

Wierzch kija pielgrzymiego xięcia Radziwiłła (Sierotki).

Monstrancya z Potocka, dziś w Lędzie.

Klejnoty Zygmunta III.

Dwa obrazy wotywne z ubiorami XVI. i XVII. wieku.

Puszka własnoręcznej roboty Zygmunta III. u XX. Reformatów w Warszawie. Część pochwy od szabli hetmana Żółkiewskiego.

Kielich królewicza Karola-Ferdynanda w Płocku.

Ołtarzyk hebanowy w skarbcu Częstochowskim.

Xiążka do nabożeństwa i naszyjnik królowej Maryi-Ludwiki.

Buławy hetmańskie w skarbcu Częstochowskim.

Buńczuk Turecki i strzała po Janie III. w Krakowie.

Text polski i francuzki temiż samemi literami co tablice oznaczony, układać należy tymże po

rządkiem.

TABLE DES MATIÈRES PAR ORDRE CHRONOLOGIQUE

de la première Série

DES

MONUMENTS DU MOYEN-AGE ET DE LA RENAISSANCE

DANS L’ANCIENNE POLOGNE.

Numéro

d’ordre

Lettre

Siècle

Date

SUJET DE LA PLANCHE.

L.

<1 o oc *►> co

N.

N. n.

X. x.

Y.

Y. y.

X.

III mmmm

o te oo

U.

ü. U.

A.

A. a.

1228-1237

oœocsjcioiit^wui

a.

1228 -1237 12 52

1370

1370

1370

1385

1425

î«

1455

Frontispice.

Image miraculeuse de Notre-Dame de Czenstochowa.

Plaques d’argent doré ornées de nielles, recouvrant le fond de l’Image de Notre-Dame de Czenstochowa.

Calice de Dombréwka à Trzemeszno.

Patène du Calice de Dombréwka.

Second Calice de Dombréwka à Trzemeszno.

Calice de St Adalbert, à Trzemeszno.

NB. On placera ensuite les quatre planches noires marquées des chiffres romains I, II, III, IV.

Reliquaire Byzantin de la Cathédrale de Cujavie.

Reliquaire de Czerwińsk.

Calice de la Cathédrale de Plock offert par Conrad I. duc de Masovie.

Patène du Calice du Duc Conrad I.

Tombeau de Boleslas-Ie-Hardi, roi de Pologne, à Ossiach.

Buste d’argent de St Sigismond à Plock.

Couronne en vermeil du buste de St Sigismond.

Buste d’argent de Ste Marie Madeleine.

Rational brodé en perles fines par la reine Hedvige.

St Adalbert et St Stanislas, tableaux de la Cathédrale de Cracovie.

Chasuble brodée en perles, conservée au trésor de Czenstochowa.

Tableau sépulcral représentant Wierzbienta de Branice.

Châsse pour la tête de St Florian, à Cracovie.

Table de pierre sculptée de la Bourse de Jérusalem, à Cracovie,

Numéro

d’ordre

Lettre

Siècle

Date

SUJET DE LA PLANCHE.

CO

s.

XV.

COCOCOCOCOCOł*tSbSt®ł®ł« o ic go s] a en ».

S. s.

Z. z.

C. c.

w.

Ż. ż.

D.

H. h.

Ż.

G.

K.

M.

M. m.

XV.

XV.

XV.

XVI.

XVI.

XVI.

XVI.

XVI.

XVI.

XVI.

XVI.

XVI.

1455 — 1460 1496

1501 -1506 1510

1510-1542

1518

co r- oo CO co CO

0. o.

XVI.

F. f.

XVI.

1582

C.

XVI.

1583

co O CD

G. g.

XVI.

T.

T. t.

R. r.

B. b.

L. 1.

0.

W. w.

D. d.

XVI.

XVII.

XVII.

XVII.

XVII.

XVII.

XVII.

1596-1626

1624

00

E. e.

XVII.

1683

Jésus au milieu des Docteurs de la loi. Deux tableaux de la chapelle de Ja-gellons, à Cracovie.

L'adoration des Mages.

Mitre d’un Evêque de Cracovie, du XV. siècle.

Monument funéraire de Callimaque, à Cracovie.

Assiette émaillée aux armoiries d’Alexandre, roi de Pologne.

Monument funéraire du Cardinal Frédéric Jagellon.

Ostensoir et reliquaire de Sigismond I, roi de Pologne.

Coffret à bijoux envoyé par le Pape Leon X., à Bonne Sforce, reine de Pologne. Reliquaire de St Sigismond à Cracovie.

Joyaux de Sigismond I.

Chasuble représentant le martyre de St Stanislas.

Reliure d’un livre de Sigismond Auguste.

Portraits de deux reines de Pologne, femmes de Sigismond-Auguste: Elisabeth d’Autriche et Barbe Radziwiłł.

Joyaux du XVI. Siècle.

Bâton de pèlerin et chapelet du Prince Radziwiłł (surnommé l’Orphelin). Ostensoir en vermeil donné par Etienne Batory, roi de Pologne aux R. R. P. P.

Jésuites de Lithuanie.

Joyaux de Sigismond III.

Deux tableaux votifs suspendus dans la chapelle de Notre-Dame des Douleurs, à Cracovie.

Saint-Ciboire, ouvrage de Sigsmond III., roi de Pologne.

Fourreau du Cimeterre du Grand-Général Żółkiewski.

Calice en or, donné à la Cathédrale de Plock par le prince Charles-Ferdinand, évêque de cette ville.

Autel portatif en ébène et argent.

Livre de prières et Collier de Marie-Louise, reine de Pologne.

Bâtons de commandement des anciens généraux Polonais, déposés au Trésor de Czenstochowa.

Etendard à queue et flèche Turque, conservés au Trésor de la Cathédrale de Cracovie.

Les feuilles i vront être placées

texte français et polonais marquées des mêmes lettres que les planches, de-ns le même ordre.

'

>

■

ï

.

A

-

'

«

*•

*

V

r

c<3

f

7r

à? &o ,

\

'

s

- •- v.'..;. «. .*'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-307253

Al

ifJfËSt

mÊk

H

■

1 m l&Bÿi

- ‘

'!

■H

ï’i

i

iSii

■H

-ÉàilÂÉ

m

; ’ .

«gfgf

jÆÊ

mmm

wffMil

: . ;

Si

■■

H

I»

: •

m

;

Bibliotek

a Politechniki Kr