MINISTERSTWO ZDROWIA PUBL, OPIEKI SPOŁECZNEJ I PRACY. WYDAWNICTWA REFERATU HYGIENY PUBLICZNEJ Nq 3.

STANISŁAW SERKOWSKI

dr. med., prof. Uniwers. Warsz.

SANITARNA ANALIZA i OCENA WÓD.

(z 95 rys. w tekście)-

Dla lekarzy: powiatowych i sanitarnych i dla studentów: medyków i farmaceutów.

1918.

I WARSZAWA

I

SANITAINA ANALIZA I OCENA WÖD.

V

' ■■ ■

.

mm

Biblioteka

1

MINISTERSTWO ZDROWIA PUBL, OPIEKI SPOŁECZNEJ I PRACY.

WYDAWNICTWA REFERATU HYGIENY PUBLICZNEJ N° 3.

STANISŁAW SERKOWSKI

dr. med., prof. Uniwers. Warsz.

SANITARNA ANALIZA

I -    -

i OCENA WÓD.

(z 95 rys. w tekście).

Dla lekarzy: powiatowych i sanitarnych i dla studentów: medyków i farmaceutów.

1918.

WARSZAWA

, krakóv/

-*

16181

Geprüft und auch für Anfuhr freigegeben durch die Kais. Deutsche Presseabteilung, Warschau den 23. III. 1918. T. JT° 9582. Dr. Ns 106.

t* fr

Odbito w DRUKARNI KRAJOWEJ (Krawczyński, Egert, Więcławski). ŻELAZNA Nö 89. Telefon 188-70.

A. OGÓLNE WIADOMOŚCI.

1.    Sanitarna ocena wody do picia.

Woda do picia i woda do gospodarstwa domowego powinny mieć jednakowe własności (t. j. W3miagania są jednakowe). Sanitarna ocena wody opierać się musi głównie n a zbadaniu terenu, studni i urządzeń w miejscu czerpania, a na drugim dopiero planie na analizie wody pod względem mikroskopowym, bakteriologicznym, fizycznym i chemicznym — z warunkiem prawidłowego pobrania próby. Ocena sanitarna musi wyjaśnić, czy dana woda w obe-' cnej chwili nie jest szkodliwą dla zdrowia i czy miejscowe urządzenia, choćby dawały obecnie wodę normalną, są dostatecznie na przyszłość zabezpieczone od możliwych czjm-ników szkodliwych — bakter. i chemicznych.

Powszechnie uznano za słuszny pogląd Spitta, który w r. 1911 powiedział: „Przeciwko ocenom sanitarnym, opartym na badaniu wody nadesłanej, należy jaknajenergiczniej zaprotestować i wskazać na zupełną ich niewłaściwość“.

2.    Budowa studzien.

Woda pochodzi z opadów atmosferycznych i tworzy w ziemi wodozbiory nieustalone i stałe: pierwsze są to wody, które dążą do stałych nasyceń, drugie nagromadzone są na nieprzepuszczalnem podłożu. Tylko wody o stałem nasyceniu powinny służyć do zaspokojenia potrzeb życiowych. Aby studnia odpowiadała swemu celowi, powinna odpowiadać następującym warunkom: 1) leżeć w punkcie najwyższym powierzchni spływu wód gruntowych i w największej odległości od ścieków, nawozu, ustępów i t. p., 2) posiadać dostateczną głębokość, odpowiednią dla danego terenu i 3) korz}^stać z wód stałych (gruntowych łub artezyjskich). Warstwa wodonośna musi być czysta bez domieszek rudy, węgla, siarki, nadmiaru soli i t. p.; środowisko, z którego czerpie się wodę, nie powinno być zanieczyszczane zzewnątrz, mieszać się z wodami innych nasyceń: innemi słowy, połączenie źródła z powierzchnią musi być szczelne, trwałe, aby nieustalone wody ściekowe nie przedostawały się przez ścianę przewodu, a materjał cembrowin}⁷ nie był dobrem podłożem do rozwoju flory bakteryjnej. Od zanieczyszczenia bezpośredniego zzewnątrz muszą też być zabezpieczone zarówno mechanizm, służący do podnoszenia wody, jak i górne zakończenie studni.

Studnię uważamy za wadliwą, jeżeli dno jej jest założone za płytko, cembrowina nadgniła lub dziurawa, studnia znajduje się w blizkości zanieczyszczonego gnojowiska lub dołu ustępowego, jeżeli do wewnątrz przenika woda zewnętrzna z powierzchni lub przez ściany cembrowiny lub jeżeli woda podlega zakażeniu przez brudne wiadro.

Aby wadliwą studnię naprawić, należy: teren wokoło studni podsypać, cembrowinę podwyższyć, ścianę zewnętrzną uszczelnić, dokoła wykonać płytę glinianą i zabrukować, studnię pokryć i ogrodzić; w samej studni wewnątrz cembrowinę dobrze wyszorować i ścianę wytynkować, wodę pompować kilka dni. Najlepiej — założyć rurę ssącą ze smokiem, studnię zasypać grubym żwirem, drobnym żwirem i piaskiem, wreszcie gliną dobrze ubitą, ustawić pompę, teren zabezpieczyć, studnię utrzymać w porządku i całe podwórze doprowadzić do stanu czystości, jednym z głównych zadań lekarza jest doprowadzenie studzien i terenu sąsiedniego na wsiach, miasteczkach i przedmieściach miejskich do porządku.

i

3. Studnie kopane i abisyńskie.

Najczęstszym typem naszych studzien wiejskich są to studnie kopane ze zgniłą butwiejącą cembrowiną i wiadrem przynoszonem z izby, zakażonem często, brudnem stale. Studnie kopane i drewniane, jako najprostsze i najtańsze, są u nas rozpowszechnione w całym kraju: niepodobna je tak prędko zastąpić przez studnie artezyjskie lub abisyńskie, ale można i należy je ulepszać. Dążyć trzeba do tego, aby drewnianą cembrowinę zastąpić murem lub betonem z obustronną zaprawą cementową, zewnątrz obłożoną gliną: studnia powinna być przykryta, grunt wzniesiony, usunięte koryta i ścieki i t. d. Lepszem od wiadra przynoszonego jest wiadro stałe (żórawie, wiadro na wale lub kołowrocie).

ale i ten sposób nie jest odpowiedni i powinien być zastąpiony przez pompę właściwej konstrukcyi.

Nad studniami kopanemi pożądane są nietylko szczelne przykrywy żelazne lub drewniane, ale i szczelny daszek. Studnia powinna być ogrodzona; pranie i pojenie odsunięte conajmniej na 5 metrów i dane miejsce, gdzie ma się odbywać pranie lub pojenie, pokryte szeroką płytą z ubitej gliny i szczelnie zabrukowane z odpływem w kierunku odwrotnym studni.

Studnie abisyńskie, inaczej zwane nortonowskiemi, z rury 3 — 6 ctm. średnicy, zabijane lub wkręcane, i szersze— t. zw. wiercone w grunt na pewną głębokość w warstwę wodonośną; w dolnej części mają sitowy ocynkowany filtr i drobniejszą siatkę; rura łączy się z pompą. Na wsiach można zalecać budowę studzien abisjmskich (na miejsce kopanych) w gruncie nienaruszanym stałym, dostatecznie głębokich (co zresztą zależy od warstwy wodonośnej), w miejscu wzniesionem, przynajmniej o 15 metrów odległem od miejsc ustępowych, gnojowisk, rowów; studnia powinna być zabezpieczona od przenikania wód zzewnątrz.

Głębokie studnie artezyjskie mają kolumny rur, lune-towo umieszczonych jedna w drugiej; są wprawdzie kosztowne, ale dają wodę dobrą w dużej ilości.

4. Potrzeby ilościowe i jakościowe.

Dla miast średnich oblicza się 35 litrów wody na potrzeby domowe, 30 1. na utrzymanie czystości, 12 1. na cele przemysłowe — razem 80 litrów na głowę dziennie. Tymczasem miasteczka polskie (według obliczenia Szenfelda 1903) spotrzebowują zaledwie 25 1. wody na mieszkańca dziennie. Niemieckie miasta zużywają 15Ö — 170 litr., angielskie 156 1. na osobę. Jako normę, Esmarch podaje: dla wsi 45—50 1., dla miasteczek do 5000 ludności — 50 do 60 ]., dla większych miast 60 do 100 litrów.

Obecnie gminy w Polsce są tak zniszczone w pożodze wojennej, że nie są w stanie zdobyć się na koszt budowy nowych studzien: jedynie rząd mógłby przeznaczyć większe fundusze na ten cel. W normalnym czasie powinny powstać spółki gminne, oraz rządowe biura porady i nadzoru technicznego (por. Tołwiński, Zdrowie 1908). Gotowe wzory już istnieją w wielu miejscowościach zagranicą. Tak np. w Älzac3ri i Lotaryngii od r. 1880 — 1897 założono, dzięki takim spółkom, 448 wodociągów dla 213761 mieszkańców (długość rur 486867 metr.); ogóln}⁷ koszt budowy wynosił 4.387.000 marek. Średnio na 1 wodociąg wypada 447 mie-

szkańców, 1080 metrów rur i 9794 marek, czyli na 1 mieszkańca koszt 20 marek.

Zaopatrzenie ludności w wodę wodociągową ma wielką przewagę nad budową studzien. Narazie Rychłowski radzi małe miasta nasze (do 10 tys. ludności) zaopatrzyć w 2 studnie, każda o wydajności 10.000 litrów na godzinę, lub 3, każda o wyd. 6 t}⁷s. 1.; koszt budowy takiej studni wahał się, zależnie od warunków geologicznych (200° — 300°), od 2000 do 3700 rb.— ceny przedwojenne.

Pod względem jakościowym woda do picia i do gospodarstwa domowego (mycie) powinna odpowiadać niżej wymienionym warunkom: nieobecność w czasie obecnym, niemożliwość przeniknięcia i w przyszłości czynników szkodliwych i skład prawidłowy pod względem bakterjol. i chemicznym.

5. Szkodliwości dla zdrowia w wodzie do picia.

Szkodliwości wody warunkują się przyczynami fizyczne-mi, chemicznemi i bakteryjnemi. Z czynników fizycznych duże znaczenie ma temperatura: zbyt nizka (nieżyt żołądka i kiszek) i nadmiernie wysoka t° (rozmnażanie niepożądanej ilory w płytkich kopanych studniach, w niedostatecznie oziębionych naczyniach' sterylizacyjnych). T° wody do picia powinna wynosić 8—10° C., na co należy zwrócić uwagę w zbiorowiskach (szkoły, koszary, więzienia etc.).

Z czynników chemicznych odróżnia się obecność obcych domieszek, jak ołów, glin, miedź, cynk, cyna i arsze-nik, i nieprawidłowa zawartość normalnych składników.

Pod względem bakteriologicznym woda może zawierać bakterje cholery azjatyckiej, duru brzusznego, krwawej biegunki, nieżytów zakaźnych żołądka i kiszek (jako przyczyna: bac. pyocyaneus, staphylococci, Streptococci, bac. ente-ritidis, pneumobac. Friedländeri, proteus vulg. i inne bakterje proteolityczne, rzadziej bodźce jaglicy i rzerzączki; z chorób właściwych zwierzętom — bakterje karbunkułu (b. anthracis), róży świń (b. rhusiopathiae suis), cholery ptaków (b. cholerae gallin.), pomoru trzody i t. d. Z beztlenowców udzielać się mogą ludziom i znajdować się w szlamie bakterje tężca (b. tetani) i obrzęku złośliwego (b. oede-matis maligni).

Prócz tego, woda zawierać i przenosić może pierwotniaki chorobotwórcze, ameby, wiciowce, jak ogoniastek jelitowy (cercomonas intest.), wielkouściec jelitowy (megasto-ma), wymoczki (infusoria), np. sparkosze (balantidium coli), oraz jaja i larwy wnętrzaków (entozoa).

6.    Domieszka metali w wodzie.

W wodzie znajdować się mogą metale: ołów, żelazo, glin, miedź, cynk, cyna i arszenik. Rozpuszczalność ołowiu z rur, zbiorników, niekiedy pokładów rudy ołowiowej i ścieków fabrycznych w wodzie zależną jest od zawartości tlenu i bezwodnika kw. węglowego. Ołów lepiej rozpuszcza się w wodzie deszczowej i wogóle ubogiej w części stałe. Nagłe zatrucia ołowiem przez wodę wodociągową z rur ołowiowych następują albo wskutek nagłej zmiany składu wody, albo wskutek działania prądu elektr. na rury źle wy-cynkowane (elektroliza). Chroniczne zatrucia ołowiem bywają przy zawartości Pb 0,35 mg. w litrze. Nowe rury wodociągowe powinny by⁷ć kute cynkowane lub lane asfaltowane.

Obecność żelaza w wodzie gruntowej może dochodzić do 70 mlgr. w litrze: żelazo wprawdzie nie jest dla zdrowia szkodliwe, ale jest dodatkiem niepożądanymi, woda mętnieje, ciemnieje, nie nadaje się do prania i nabiera nieprzyjemnego smaku. Dwuwęglan żelazowy⁷ FefCOsFF) w zetknięciu z powietrzem, ulega utlenieniu i wydziela brunatny, nierozpuszczalny⁷ w wodzie wodorotlenek żelazowy⁷:

2 Fe (C0₃H)2 + O + H2O = Fe (OH)₃ 4- 4 CO2

To samo zjawisko można wyzyskać w celu usunięcia żelaza z wody⁷ (odżelaźniania): w tym celu do przyrządu filtracyjnego doprowadzać dostateczną ilość powietrza. Niepożądany⁷ nadmiar kwasu węglowego (działa na ołów, żelazo, ‘ beton) związać można zapomocą specjalnej instalacji, jak np. w Frankfurcie n. M., gdzie woda przecieka przez żwir marmurowy, który⁷ wiąże wolny⁷ kwas, przyczem wydwarza się dwuwęglan wapnia.

Glin (aluminium): dawki szkodliwe ponad 23 mg. na litr—szkodliwie działają tylko rozpuszczalne związki, zwłaszcza dużo glinu przechodzi do płynów alkalicznych (mleko z sodą, kasza w naczyn. alumin.). Naczymia aluminjowe powinny⁷ by⁷ć uzywvane tylko do przechowywania płynów zimnych i reagujących obojętnie.

Miedź: małe ilości (10 do 30 mg. met. Cu w litrze) nie są szkodliwe, o zatruciach dużemi dawkami nic nie wiadomo. Obrońcą miedzianych rur i naczym do wody jest Gau-tier (1911), według którego miedź nie wyrwiera żadnego ujemnego wpływu.

7.    Znaczenie chlorków i in. składników normal» nych, ciał organicznych i twardości wody.

Absolutna zawartość składników⁷ normalnych niema wpfywu na zdrowotność; składniki te odgry⁷wają rolę wska-

źników, o ile przekraczają pewne normy, które różnią się zależnie od geologicznej formacji. Taką dla głębokich wód w półn. Niemczech Klut uważa za normę:

300 mg. w litrze 30 „

60 „

Osad po wyparowaniu Zawartość chloru

„    siarczanów SO3

„    kw. azotowego N2O5 30 „

12 »

Zużycie permanganatu

co odpowiada zaw. tlenu Gdyby mogła być ogólna norma, ułatwiłoby to ocenę sanitarną, ale takiej normy niema, i dlatego zupełnie nie są miarodajne oceny wód, oparte wyłącznie na badaniach chemicznych.

Znaczenie chlorków, jako wskaźnika obecności moczu, zmniejsza się wskutek tego, że nadmierna ilość ich zależeć też może od pokładów solankowych, od przesycenia ziemi pewnymi ściekami fabrycznymi (z gazowni, fabryk chlorku biel., kwasu solnego i t. p.).

Ślady amonjaku aż do obliczalnych ilości mogą znajdować się w czystej wodzie do picia: tworzą się z redukcji azotanów (nitratów), najczęściej pod wpływem siarkowodoru, który powstaje przez działanie kw. węglowego na siarczki żelazowe w ziemi; tern objaśnia się obecność HuS w głębokich wodach (nie gnicie!). W wodach zaś zaskórnych siarkowodór i amonjak mogą być produktami rozkładu substancji organicznych, a amonjak może być produktem redukcji azotanów pod wpływem drobnoustrojów. Duża zawartość amonjaku w wodzie studziennej może świadczyć o rozkładzie ciał organ., o ile wykluczone są inne przyczyny. To samo da się powiedzieć o azotynach i kwasie fosforowym, których zwykle niema w czystej wodzie do picia.

Charakter ciał organicznych w wodzie dotąd jest niedostatecznie zbadany: między niemi mogą być składowe części moczu, produkty gnicia białka, rozpadu tłuszczów i wo-danów węgla; ciała organ, mogą pochodzić nietylko z roślinnych pokładów ziemnych, odpadków kuchennych, które przeniknęły wprost do wody lub pośrednio przez ziemię, ale też i od wydzielin organizmów, przeb3wvających w wodzie i ich trupów. Tak z w. związki humusowe są resztkami substancji roślinnych, posiadają wysoki ciężar cząsteczkowy i dają z wodą mętne koloidalne roztwory. Rozpuszczone w wodzie ciała organiczne nie mogą same przez się wpływać szkodliwie na zdrowie konsumentów. Jeżeli ciała te przeniknęły do wody w nadmiernej ilości, to można obawiać się obecności bakterii kałowych, wzgl. chorobotwórczych, ale jedne i drugie trzeba stwierdzić.

wa-

Nieuzasadnionym jest rozpowszechniony pogląd, jakoby twarda woda miała być szkodliwą dla zdrowia i nie do użytku. Woda zbyt twarda — powyżej 18—30° niemieckich stopni (t. j. zawierająca więcej niż 18—30 cz. wapna i magnezji na 100.000 cz. wody) ma tę wadę, że pozostawia osad w naczyniach, herbata i kawa źle naciągają, mięso i owoce strączkowe źle wygotowywują się, woda taka wymaga nieprodukcyjnej straty raydła i dlatego gorzej nadaje się do prania, ale dla zdrowia szkodliwą nie jest! Niektóre miasta od tysiąca lat piją wodę o 130° niem. twardości bez żadnej szkód}⁷. Zwykle tylko po nagleni przejściu od wody miękkiej do twardej mogą być u osób wrażliwych czasowe biegunki, ale organizm szybko przyzwyczaja się. Należy też odróżniać, czy twardość wody zależną jest od soli wapnia, czy też od związków magnezji: woda z dużą zawartością węglanu wapnia jest zdatniejszą, niż woda o takim samym stopniu twardości, spowodowanej przez gips (siarczan wapnia); magnezjowa twardość jest mniej pożądaną od piennej.

8. Różnica między wodą powierzchniową a gruntową.

Na powierzchni ziemi woda (stojąca lub ściekająca), wystawiona na cały szereg czynników zewnętrznych, zabiera zawiesinę mineralną i organiczną i podlegać może zakażeniu, i prawie zawsze zawiera pewne ilości amonjaku. Woda gruntowa (powstaje nietylko przez infiltrację, ale i przez skroplenie wilgoci z powietrza, dostającego się do ziemi) w czasie filtracji w ziemi traci jedne, a wchłania inne składniki przez zetknięcie z otaczającem środowiskiem. W wodzie gruntowej znajduje się znacznie więcej bezwodnika kwasu węglowego (do 10°/oo), a mniej tlenu, niż w wrodzie powierzchniowej, ponieważ procesy utleniające w czasie przesączania się wody pochłaniają tlen i wytwarzają bezwodnik kwasu węglowego. W wodzie gruntowej mamy większą ilość ciał rozpuszczonych (przez rozpuszczenie zwykłe lub pod wpływem CO2), głównie węglany i dwuwęglany wrnpnia i magnezu, chlorki alkalji, gips, zvviązki żelaza i manganu, a nawet związków organicznych, jeżeli woda przechodzi przez pokład}⁷ zasobne w związki humusowe.

Wody powierzchniowe ulegają- zakażeniu (ścieki) i dlatego muszą być uważane za zakażone i nie do użytku w stanie surowym, nieodkażonym lub niefiltrowanym, choćby analiza chemiczna i bakteriologiczna wykazała nieobecność czynników, szkodliwych dla zdrowia.

Co do wody gruntowej, to teoret}⁷cznie powinna być jałowa, ponieważ na głębokości 3—5 metrów gleba jest jałowa. Woda w studniach, zasilanych wodą gruntową, zawiera bakterje, pochodzące zzewnątrz (criterium: w miarę wypompowania zawartość bakterji zmniejsza się). Wyjątki: woda zaskórna zawiera bakterje w ziemi kopanej, także w popękanej skalistej lub rozkruszonej kredowej, po obfitych deszczach lub nawodnieniu terenu i wskutek specjalnych właściwości pokładów terenu. Częściej jednak od podziemnego połączenia zakażenie wody gruntowej następuje z powierzchni. Często zdarza się, że nadmiar wody, wyciekającej z pompy (w studniach źle urządzonych), zabiera ze sobą brud z powierzchni i wcieka z powrotem; temu sprzyja obfite zroszenie ziemi deszczem.

Woda stojąca t}⁷lko w wielkich jeziorach osadza z biegiem czasu większą część zawiesin i samoocz}Tszcza się, stając się zupełnie cz}⁷stą: np. w Ameryce z jezior Erie i Michiganu wodę wprost czerpią do wodociągów bez uprzedniej filtracji. W zjawisku „samoocz3rszczania się“ wody rzecznej bierze udział dużo czynników, jakoto własności an-tagonist}⁷czne, rozcieńczenie wody czyli w}⁷czerpanie się podłoża, pożeranie bakterji przez wiciowce, cyklopy wodne i większe ustroje zwierzęce. W niszczeniu bakterji choro-botworczych główna rola przypada wymoczkom z rodziny „bodo“ (Emmerich), rozpowszechnion}⁷m we wszystkich wodach gruntowych, źródlanych i rzecznych.

9. Zawiesina w wodzie. Sedymentacja i filtrowanie.

Zawiesina w wodzie składa się ze związków nieorga-niczn3⁷ch (gliny⁷, krzemionki, wapnia, tlenków i chlorków żelazowych i t. p.), organiczn}rch (jak substancje humusowe) i z organizmów martwych lub ż}⁷jących (jak plankton w wodach powierzchniow3Tch). Zawiesin}⁷ te są niepożądane nietylko dlatego, że drażnią przewód pokarmów}⁷, zmieniają smak, wygląd i zapach wody, lecz głównie dlatego, że z tą zawiesiną związane są bakterie, analogicznie z bakterjami p}⁷łu w powietrzu lub ropy w mleku. Ab}⁷ osadzić z wody bakterje (do celów wyosobnienia lub odkażania wody), trzeba strącić zawiesinę: drogą sedymentacji albo przez filtrowanie.

Sedymentacja może być naturalną albo sztuczną. Naturalna sedymentacia przez powolne samoistne osiadanie mętów nie jest radykalną i zależy od koncentracji (stosunek prosty), ale nie wzrasta proporcjonalnie do czasu. Że sedymentacja naturalna ustępuje filtrowaniu, widzimy na przykładzie z 1892 roku: woda Elby, czyszczona w Hamburgu tylko przez sedymentację, wywołała epidemję cholery; ta sama woda w sąsiadującej Altonie, oczyszczana przez filtrowanie, okazała się wolną od wibrjonów swoistych, i cholery tam nie było.

Sedymentacja sztuczna polega na osadzaniu mętów przez dodatek związków chemicznych, np. siarczanu glinu, który z węglanem wapnia — w myśl równania:

Ala (S04)s + 3 CaCOa-f 3 HaO = 2 Al (OK)₈ + 3 C0₂ +3 CaSCU

—    wytwarza galaretowaty wodorotlenek glinowy. Do osadzenia bakterji razem z mętami służy metoda koagulacji Neugebauera (Warszawa): do słoja, zawierającego 10 litrów wody mętnej, podlegającej oczyszczeniu, nalewa się 150 ctm. sz. wody wapiennej i 15 ctin. sz. roztworu siarczanu glinu; po upływie 45 minut filtruje się wodę przez bibułę. (Wyniki badań bakter. p. Berkowski: Epidemjo-logia i profilaktyka cholery 1915, str. 202, 279 i nast).

Filtrowanie odgrywa wielką rolę w oczyszczaniu wody, t. j. w zatrzymywaniu nietylko widzialnej zawiesiny, ale i związanych z nią bakterji. Zdolność filtrowania posiada piasek nie odrazu, lecz nabiera stopniowo dzięki wytwarzaniu się w nim lepkiej, galaretowatej masy, składającej się z wodorośli i kolonji drobnoustrojów. Do skutecznego filtrowania wody warstwa piaskowa odpowiadać musi trzem warunkom: filtr powinien wdrożyć się do pracy, perjodycz-nie musi być zastąpiony świeżym i ciśnienie wody musi być jednostajne. Jako dobry uważa się w praktyce taki filtr, po przejściu którego 1 ctm. sz. wody da wzrost na płytkach żelatynowych po 48 godzinach nie więcej nad 100 kolonji bakterji. Do ujednostajnienia ciśnienia służą specjalne przyrządy regulacyjne.

Filtrowanie, jako metodę oczyszczania wody, poraź pierwszy zastosowano w Anglji przez Simpson’a (1829—1839). Dzisiejsze instalacje większe składają się z basenów, napełnionych warstwą miałkiego piasku (o średnicy ziaren = 0,3

—    0,4 mm.), warstwą grubszego żwiru i znów miałkiego piasku. Wysokość tych trzech warstw w}mosi ty/a metra. Z biegiem czasu błona galaretowata staje się coraz mniej przepuszczalną, i wskutek tego ciśnienie trzeba stopniowo zwiększać.

10. Kontrola filtrów.

W normalnych warunkach stosunek bakterji w wodzie filtr, do bakterji w wodzie niefiltr. bywa dość stały, jak

Ważną rzeczą jest sprawdzanie na miejscu, czy filtr nie przepuszcza większych grudek: chodzi o kawałki kału, zawierać mogące bakterje chorobotwórcze. Sok żołądkowy niszczy pojedyncze bakterje, jakie znajdują się w wodzie, ale nie działa na większe skupienia, uwięzione w zlepkach kałowych. W ten sposób filtracja ułatwia zadanie soku żołądkowego.

1 : 1000, ale ten stosunek może podlegać wahaniom wskutek wielu czynników, jakoto t°, większa zawartość bakterji w wodzie niefiltrowanej, czas funkcjonowania filtra i t. p. Tak np. ten sam filtr dawać może stosunek 1 : 10000 w t° 18°C i 1 : 89 w t° 3,5°C. (Kisskalt 1917 r.), lub też 1 : 2480 przy małej i 1    : 515 przy dużej zawartości bakterji ceteris

paribus. Kontrola hygieniczna (prócz technicznej) filtrów nie może poprzestać na ilość, oznaczeniach bakterji przed i po filtrowaniu, lecz są też niezbędne i jakościowe badania ze zwróceniem uwagi na typ i ilość b. coli com. Należy też stwierdzić, czy zwiększona ponad normę zawartość bakterji pochodzi z wody, czy też z samych filtrów, wiadomo bowiem, że może stąd nastąpić zakażenie wody. Jakościowe badania nie mogą ograniczyć się do wyszczepiania 1 ctm. sz. wody, ponieważ w takiej ilości niepodobna wykryć ba-, kterji chorobotwórczych. Badania muszą być częste, próby pobierane prawidłowo przez doświadczonego laboranta i nie w dowołnem miejscu, a sama pracownia dostatecznie uposażona.

1 1. Bakterje w wodzie i udział wody w epidemjach.

Bakterje nie rozmnażają się w czystej wodzie, lecz tylko w odpowiedniej zawiesinie i szlamie wodnym: zdolność bakterji do życia i rozmnażania się zależy głównie od ilości i charakteru tej zawiesin}⁷. Stąd różnice w poglądach autorów: np. laseczniki tyfusowe mają być w wodzie żywo-tne — według Gotschlicha — tylko 4 tygodnie, a według Konradi’ego 500 dni (prócz zawiesiny, wpływa też i skład wody i t°). Rozmnażanie się bakterji w wodzie jest ograniczone, jeżeli niema dopływu świeżego podłoża. Rzadko zanieczyszczenie wody może być tak wielkie, aby woda stała się podłożem płynnem i bakterje rozmnażały się tak, jak w sztucznych pożywkach. Przeważnie woda odgrywa rolę vehiculum, nie podłoża. Bakterje chorobotwórcze wymagają conajmniej 67, v. cbolerae asiat. nawet 400 mg. organ, ciał białkowych w litrze do rozmnażania; niechorobotwórcze roztocze (saprofyty) są mniej wymagające. Przebywanie bakterji w wodzie wpływa na mutację bakterji (zmiana formy

i niektórych własności biologicznych) czasową; co do własności aglutynacyjnych, to większość autorów jest zdania, że bakterje tyfusowe i choleryczne w wodzie zachowują swoje własności aglutynacyjne.

Wibrjony cholery przez wodę mogą być przenoszone na wielkie odległości; przez zakażoną wodę powstają wielkie zbiorowe nagłe epidemje. Natomiast . co do krwawej biegunki i duru brzusznego znaczenie wody, jako źródła in-\ fekcji, jest mniejsze, niż bezpośrednie zakażenie od jednego człowieka do drugiego (kontakt). Tak np. statystyka połu-dniowo-niemiecka (Arb. a. d. Kais. Gesundheitsamte 1912, str. 184 i 269) podaje, że na 10149 przypadków duru brzusznego w 5889 udało się wykryć pochodzenie infekcji, i mianowicie: bezpośredni kontakt 4202, wToda 399, mleko 309, inne produkty spoż. 141, bielizna 39, pielęgnowanie cho^ch (czyli też kontakt) 108, ziemia 5, ekstrementy i doły kloacz-ne 26, infekcje laboratoryjne 11 razy i t. d. Bakterje mogą przenosić się w wodzie i przeciw prądowi na większe odległości za pośrednictwem ryb, co stwierdzono odnośnie do las. tyfusowych, paratyfusowych i wibrjonów cholery.

12. Ścieki.

Nieczystości, które usuwać należy z miast, składają się ze stałych i płynnych W3ypróżnień ludzi i zwierząt, ścieków kuchennych, kąpielowych, rzeźni, fabrycznych, uliczn}rch wraz z wodą deszczową. Ścieki w końcu swojej wędrówki dążą do naturalnego najbliższego zbiornika, najczęściej rzeki, która ulega zanieczyszczeniu.

Tam, gdzie istnieją klozety wodociągowe, ilość wód ściekowych wynosi przeszło 50 litrów dziennie na osobę; ścieki te składają się z zawiesiny i części rozpuszczonych. W skład zawiesiny wchodzą resztki jedzenia, popiół, włosy, papier, przypadkowe domieszki—ogółem 100 grm. na osobę; tłuszczu wypada około 170 grm. w 1 metrze sześć, wód ściekowych; główna jednak część składa się z odchodów, których sucha część wynosi dziennie na osobę około 56 grm. z moczu i 24 grm. z kału, a z tej liczby piąta część jest rozpuszczalna w wodzie. Razem więc na dzień i osobę wypada 180 grm., co w 50 litrach wody daje 3,6 grm. w litrze.

Jeżeli do kanalizacji włączone są ścieki uliczne, to zwię • ksza się zawartość nierozpuszczalnej zawiesiny, głównie piasku. Ścieki mogą być wpuszczane do rzeki tylko wtedy, gdy rzeka jest dostatecznie szeroka, ilość wod}y ściekowej w stosunku do rzecznej mała (stosunek 1 : 15); spuszczanie ścieków odbywa się poniżej miejsc czerpania, kąpieli, na środku rzeki w miejscu najsilniejszego prądu. W braku takich warunków ścieki uprzednio muszą być oczyszczane chemicznie, mechanicznie, biologicznie lub zapomocą elektrolizy (niedawno zaproponowano utylizację ścieków do hodowli ryb). Do oczyszczenia chemicznego stosują wapno, siarczan żelaza, ałun, węgiel (absorpcyjne działanie powierzchniowe), do mechanicznego — filtracja (sita), dren}⁷, sedymentacja. W basenach sedymentacyjnych odbywa się samoistna dezynfekcja wskutek opadania bakterji z mułem na dno. Duże zastosowanie do ocz}rszczania ścieków znalazły pola irrygacyjne i filtry biologiczne.

Oczyszczanie ścieków kanałowych zapomocą irrygacji bywa dwojakie — powierzchowne (płyn rozlewa się po polach i później rowami ścieka do rzeki) i głębsze — filtracja przez grunt. Intensywnością zraszania nazywa się stosunek ilości ścieków do powierzchni zraszanej, np. 1 hektar (— 2 morgi) na ścieki od 100 (w praktyce 250) mieszkańców. Skład chemiczny ścieków na polach irrygac. znacznie zmienia się: np. spadek ciał organ, z 35 do 1.2, amo-njak z 16 do 0 i t. p. Pola irrygacyjne muszą odpowiadać trzem warunkom — porowatość gruntu, prawidłowość kolei zraszań i drenowanie.

Metody biologiczne oczyszczania ścieków polegają na tern, że w zetknięciu z warstwą organizmów na materjale o dużej powierzchni, mogące podlegać gniciu substancje ulegają utlenieniu. Filtry utleniające lub okruchowe były na większą skalę zastosowane w r. 1896 przez Dibdina: dawały spadek amonjaku 84%, ciał organ. 89%. Później powstały różne modyfikacje, jak doły gnilne, filtry rozpryskiwane, zbiorniki osadowe, połączone z filtrami, filtracja przerywana i stała. Po przejściu przez filtr biologiczny, w którym działają bakterje tlenowe i beztlenowe, płyn ściekowy już nie ulega gniciu i może być wpuszczony do rzeki. Systemy oczyszczające dają się zastosować i w mniejszych rozmiarach do pojedynczych domów. Muł, osadzony w basenach, utylizuje się, jako opał i środek nawozowy.

B. BADANIE STUDZIEN, TERENU I WODY.

13. Kwestjonarjusz, dołączany do próby wody do

badania.

i. Miejscowość

pow.

2. Powód badania danej wody ...

gmina

3. Położenie studni (podwórko, plac)

4.    Forma studni, przykryta szczelnie, czy otwarta-----------

5.    Materjał, z jakiego w}^konana jest cembrowina i jej

stan ...

6.    Wymiary studni:

a)    od krawędzi cembrowiny do dna ______________________________

b)    od krawędzi cembrowiny do powierzchni wody-......-........................;----------- ,

c)    wysokość cembrowiny nad powierzchnią gruntu..........................................—

d)    średnica wewn., czyli światło cembrowiny...........

skości

7.    Czy jest zaciek do studni, czy nawóz leży w bli-

dni

8.    Czy spadek powierzchni gruntu jest od czy do stu-

9.    Sposób otrzymywania wody (stała pompa, stałe

wiadro, przynoszone wiadra) __________..._______________________________________________________

10.    Budowle, otaczające studnie (jakie i odległość)____________

11.    Odległość od studni wychodków, gnojówek i in

nych źródeł zanieczyszczania, np. pranie bielizny, mycie naczyń, koryto do pojenia zwierząt i t. p.______________________________________________

12.    Ilu przypuszczalnie mieszkańców korzysta z danej

wody i ich opinja o wartości danej wody .......__________________________________

13.    Ile było (i kiedy) stwierdzonych i-przypuszczalnych

., T° po

zachorowań (dur brzuszny, cholera, czerwonka) w okręgu danej studni________...________________________________________________________________

14.    Data zebrania i wysłania wody.

wietrza

i wody..............

15.    Kto zbierał ___________________________________________________

16.    Gdzie wysłać wynik badania Podpis wysyłającego (lekarza sanitarnego, powiatowego)

Adres..________________________________________________________________________________________

NB. Pożądany szkic sytuacyjny z podaniem wymiarów.

Uprasza sie o odpowiedź na wszystkie pytania.

14. Pobranie próby wody do badania.

Sposób pobrania próby wody do badania jest niejednakowy — zależnie od celu badania, a cel badania bywa różny, mianowicie:

a)    Ogólna orjentacyjna analiza sanitarna.

b)    Specjalny cel: stwierdzenie obecności w wodzie części kału i odpadków kuchennych.

c)    Badanie bakteriologiczne jakościowe: poszukiwanie bakterji chorobotwórczych.

d)    Badanie bakterjologiczne ilościowe; do tejże katego* rji odnosi się oznaczanie różnicy w zawartości bakterji w miarę wypompowania wody studziennej w celu ustalenia, czy bakterje pochodzą zzewnątrz, czy z gruntu; dalej oznaczanie stosunku bakterji w wodzie filtr, do bakterji w wodzie niefiltr.

e)    Jakościowe i ilościowe badania bakterjol. i plankto-

"k

a-1

mem

[Ntl

si

iitii

'iZS*

■2?

iSSP®

:U|

i; ■■

I .miii

Rys. 2.

Rys. l.

Koszyk metalowy i butla syst. Heyroth’a

do pobrania próby wody na dowolnej głębokości. Butla na rys. 2 jest zmodyfik. według Spiłła.

nu na różnej głębokości i w różnej odległości od dopływu ścieków.

f)    Szczegółowa analiza chemiczna i fizyczna.

g)    Ustalenie połączenia między 2-ma zbiornikami wody łub między studnią a ustępem i t. p. W szczegółach:

a) Ogólna orjentacyjna analiza sanitarna nie ma na celu wykrycia bakterji chorobotwórczych, lecz

tylko bakterje „kałowe“ i chemicznie — oznaczenie głównych składników, więc chlorków, azotanów, azotynów, amo-njaku, ciał organicznych (utlenialność), suchej substancji i twardości wody. Poszukiwanie bakterji kałowych odbywa się drogą posiewu i t. zw. gnilnego miana. Próba powinna zawierać 1 litr wody. Uprzednio wypuszcza się z pompy z kranu wodę w ciągu 20 minut lub krócej, o ile często czerpią wodę, kilkakrotnie opłukuje się czyste, wyjałowione naczynie daną wodą, a po napełnieniu aż do korka zamyka, nie dotykając się do wewn. powierzchni jałowego korka (rys. 9). Do otwartych kopanych studni opuszcza się wiadro, starannie wymyte ze wszystkich stron i opłukane gorącą wodą. Zaczerpniętą wodę przelewa się do 1-litrowej butelki i korkuje szczelnie. W razie stwierdzenia zacieków na ściankach, należy zebrać je do oddzielnych naczyń.

b)    Stwierdzenie w wodzie obecności k a ł u i odpadków kuchennych wymaga badania mikroskopowego osadu, szlamu, zwłaszcza górnej powierzchni szlamu, który zbiera się bądź po usunięciu wody, bądź też zapomo-cą obciążonego wiaderka lub zgłębiacza syst. Rang’a, który służy i do badania głębokości i do zbierania szlamu z dna (rys. 8). Wreszcie można energicznie skłócić wodę z osadem, a później ten ostatni oddzielić przez sedymentację, filtrację lub centryfugowanie. Do wody bieżącej stosuje się czerpak z sitem lub też siatkę muszlinową, w której gromadzi się szlam i plankton z wody.

c)    Badanie ba kter jologiczne ja kości o-w e, czyli poszukiwanie bakterji chorobotwórczych wśród flory wodnej, nie może opierać się na wyszczepieniu jednego lub kilku centymetrów sześć, wody, lecz na osadzeniu bakterji z dużej objętości wody, lub wzmożeniu ilości ich. Osadzanie głównie stosuje się do bakterji z grupy tyfusowej, wzmożenie zapomocą metody peptonowej — do wibrjo-nów cholerycznych. Do osadzania pożądane jest pobranie 10 litrów wody, do wzmożenia ilości wibrjonów wystarczy 1 litr.

Jest rzeczą trudną odosobnienie bakterji chorobotw. od nieswoistych, znajdujących się w tejże wodzie: tembardziej więc pobranie próby musi być umiejętne i przyjść z pomocą badaczowi. Wiadomo np. że w wodzie rzecznej bakterje chorobotwórcze znajdować się mogą głównie w pobliżu ścieku lub w kierunku prądu ściekowego, i dlatego pobranie prób odbywać się winno z właściwych miejsc, lecz nie z dowohtych.

d)    Ilościowe badanie bakterjologicz-

n e stosuje się powszechnie, zwłaszcza do oznaczeń porównawczych, głównie zapomocą liczenia kolonji. w podłożach stałych, w ostatnich czasach też i metody 'mikroskopowej Miillera. Pierwsza z tych metod wymaga wysiania wody miejscu lub — jeżeli to jest niemożliwe — przewiezienia do pracowni w stanie oziębionym w tym celu, aby bakterje nie mogły rozmnożyć się w zawiesinie wodnej. Druga metoda orjentacyjna i mniej ścisła może być wykonana nie na miejscu z warunkiem, że rozwój bakterji zosta

ną

,-T

*?

lli-5

■ 1

Hilf

■¥

ilBil: !

l!

::

Rys. 3.

Przyrząd Ohlmüller-Heise

do pobrania próby wody w miejscu silnego prądu. Butla automatyczna, umocowana na drążku

(według Ohlmiiller- Spiłła).

nie powstrzymany przez dodatek formaliny: 1 ctm. sz. na każde 25 ctm. sz. wody. Te dane uwzględniać należy stale, a zwłaszcza gdy badaniu podlega woda mętna z zawiesiną, w której bakterje mogą rozmnażać się w sprzyjającej t° w czasie transportu. Pobrane próby muszą być przeciętne, e) Badanie akoś i ilość, b a k t e r j i i plankto-

odległo ci od znaczenie i stosuje

■—V* ,_, .

CD

nunaróżn j dopływu ście

się głównie do oceny wód bieżących, zasilających wodocią-

w ma

■ Ł/ł'

Rys. 4.

gi. Do automatycznego zbierania prób wody na dowolnej głębokości w rzekach i jeziorach istnieje szereg różnorodnych przyrządów, jak Esmarch’a, Heyroth’a, Sclavo-Czaplewskiego i in. (są to— patrz rys. 1, 2, 3, 4— butelki obciążone, w których korek otwiera się, lub kapilar odłamuje na dowolnej głębokości). Ponieważ kontrola rzek, zanieczyszczonych ściekami, wyunaga powtarzania badań w pewnych odstępach czasu, więc wybór odpowiedniego czasu można ustalić zapomoca specjalnego przyrządu Spitta i Pleissner’a, który samoczym-nie notuje wszelkie zmiany w przewodnictwie elektrycznem wody.

Od miejsca, gdzie wpadają do rzeki ścieki, aż do miejsca z zupełnie czystą wodą, dzięki t. zw. samooczyszczaniu, charakter planktonu zmienia się stopniowo. Pod nazwą „plankton“ lub „seston“ rozumie się zbiór ustrojów wodnych, które dzielą się na „kataroby“ (znajdują się tylko w czystej wodzie), „oligosaproby“ (w słabo za-

Przyrząd Sclavo-Czaplewskiego

nieczyszczonej wodzie, nie zawierającej do pobrania próby wód ściekowych), „mesosaproby“ (w wo- na dowolnej głębo-dach zanieczyszczonych ściekami) i „po- kości: woda zbiera tysaproby“ (w bardzo zanieczyszczonych się do jałowej pro-wodach). Flora stanowi „phytoplankton“, bówki (kapilar od-fauna wodna „Zooplankton“. Odnośne ba- lamuje się przez u-dania biologiczne planktonu wymiagają po- derzenie ciężarka), brania prób zapomocą umocowanego na drążku sita (rys. 5—7) przez poruszanie go w pionowymi i poziomym kierunku, z sita przenosi się do naczynia szklanego; jeżeli badanie odbywa się nie natychmiastowo, to naczynie przechowuje się w lodzie lub dodaje kilka kropel formaliny. Plankton z płytkich kopanych studzien zbiera się przez osadzanie lub filtrowanie.

f) Szczegółowa analiza wody fizyczna, chemiczna i bakterjologićzna wymaga 2 dwulitrowych i 2 pięcio-litrowych butli, z tych ostatnich jedna próba służy do oznaczenia jonów manganu i ołowiu, druga do badania bakte-rjologicznego. Butle mogą być okrągłe lub czworokątne. Do jednej z 5-litrowych butli wodę na miejscu filtruje się i odpowiednio oznacza się na etykietce: różnica między⁷ wodą mętną a filtrowaną daje możność ustalić ilość związków żelaza i manganu w zawiesinie. Wody, zawierające te związki, wydzielają je w czasie transportu w postaci wodorotlenków. Jeżeli butle nie mają hermetycznych zatworów, to stosować można do uszczelnienia specjalne zatwory syst. Klut’a, poczem owija się korek z szyjką w papier pergaminowy i zawiązuje sznurkiem; w końcu oznacza na etykiecie datę, miejscowość, Jsr2 załącznika (kwestjonarjusza) i t° wody i powietrza.

g) Ustalenie połączenia między 2 • ma zbiornikami wody rozpoznaje się przez rozpuszczenie w jednym z nich większej ilości soli kuchennej, a między stu-

ii

su

Rys. 7.

Rys. 5.

Rys. 6.

Siatki do zbierania planktonu.

dnią i ustępem—przez wlanie do ostatniego kilku litrów roztworu 25% fluoresceiny. oraz pewnej ilości saprolu.

15. Zewnętrzne cechy wody.

Cechy te muszą być ustalone świeżo po zaczerpnięciu próby. Barwa i klarowność stwierdza się przez napełnienie wodą cylindrów z bezbarwnego szkła o średnicy 3 i wysokości słupa 30 ctm. i obserwowanie słupa płynu zgó-ry: żółto-brunatne zabarwienie wskazuje na obecność subst. humusowych, bardziej żółte—na glinę, czerwonawe na obecność żelaza, białawe — węglanu wapnia. Zawiesinę odsącza się i bada oddzielnie osad i przesącz. Zapach ciał hurau-

sowych, siarkowodoru, niektórych ścieków etc. stwierdza się w wodzie ogrzanej ponad 40°, s m a k—lepiej w t° ca. 20° C.

16. Reakcja wody.

Do badania reakcji wody używa się szereg indykatorów: papierki lakmusowe, roztw. kwasu rozolowego, papierki Kongo (t. zw. Kon-gorot), roztw. methylorange i roztw. phenol-phtaleiny. Małą płytkę porcelanową opłukuje się badaną wodą, nalewa świeżej i wkłada z 2 stron dwa nie stykające się papierki lakmusowe, obserwując je do 10 minut. Przeważnie wody reagują początkowo obojętnie, zmieniają barwę dopiero po kilku minutach.

Rys. 8.

Zgłębiacz syst. Rang’a

do badania

Kwas rozolowy reaguje na obecność CO-2 w większej ilości: do 50 ctm. sz. wody dodaje się 4—6 kropel odczynnika (1 grm. kwasu ro-zolowego w 500 grm. 80% wyskoku, zobojętniony wodą barytową). Nie stosuje się tej próby, jeżeli woda jest żółta wskutek obecności ciał ą głębokości humusowych.    i zbierania

Papierki Kongo i roztw. methylorange szlamu, (odczynnik: 1 grm. w 1 litrze gorącej dest. wody) służą do wykazania w wodzie wolnych kwasów mineralnych: papierki Kongo zabarwiają się na niebiesko; 50 ctm.⁸ wod}^ od 1 —2 kropel methylorange—na czerwono.

Phenolphlaleina reaguje na OH— jony; różowe zabarwienie nawet w zna-cznem rozcieńczeniu: do 50 ctm. sz. wody 1—2 krople odczynnika (1 grm. phe-nolphtaleiny w 99 grm. wyskoku).

17. Gnilne miano.

Rys. 9.

Hermetyczny zatwór (1916), gaz w 46° w}ńwarzają nie tylko do butelek z wodą. b. coli, lecz i wszelkie inne bakterje ga-

Gnilne miano służy do stwierdzenia w wodzie bakterji gazotwórczycb, jako-to: b. coli com., proteus vulg. Zasada tej próby polegała dawniej na przypuszczeniu, że bac. coli com. obecny w wodzie posiada własności gazotwórcze w 46° C. i jest wskaźnikiem obecności mas kałowych („coli-miano“, Petruschky, Eijk-mann). Jak udowodnił A. Sachnowski

zotwórcze tlenowe i beztlenowe, ale odpowiedniejszą jest t° 37°. Gnilne miano jest próbą orjentacyjną, mającą na celu stwierdzenie, czy w wodzie znajdują się i w jakiej ilości bakterje gazotwórcze, których większość należy do grupy bakterji gnilnych, stąd nazwa. Wpośród wielu stosowanych prób do tego celu (jakoto Vincent, Eijkmann, Bulir, próby amerykańska, angielska i t. d.) najprostszą w wykonaniu jest próba Sachnowskiego:

Wykonanie gnilnego miana. Do 4 U—rurek, jednostronnie zatopionych, pojemności 10 ctm. sz., (rys. 12— 13)

i'.

■ä

sz.-

'.'Z

H-4;

Ot-

: Frrl

::

— i.: ~ :

: Rys. 12.

Rys. 10. Przyrząd Sachnowskiego do ilość, oznaczania gnilnego miana.

Rys. 11—13. Kolbka fermentacyjna i U-rurki do gnilnego miana.

nalewa się do 1-ej 1 ctm. sz. wody nierozcieńczonej, a do każdej następnej po 1 ctm. wody, rozcieńczonej V¹⁰» ¹/¹⁰⁰-> Viooo wodą jałową (zapomocą jałowej pipetki;. dolewa się do każdej rurki po 9 ctm. sz. buljonu z glukozą (lub też 1°/o-go peptonu z cukrem gronowym i lakmusem) tak, aby podłoże i woda zapełniły zamknięte kolano U—rurki, wstawia do cieplarki na 24 godziny. Czem więcej znajdowało się bakterji gazo-twórczych w wodzie, tern więcej i szybciej wytwarza się gazu i w tem wyższem rozcieńczeniu. Materjał z rurek, w których gaz wytworzył się, należy zbadać w celu ustale-

Rys. 10.

Rys. 11.

Rys. 13.

nia gatunku bakterji. Za typowe dla.b. coli com. cechy uważa się: gaz w agarze cukrowym, czerwone kolonje w podłożach z czerwienią obojętną, w laktozie — kwas i gaz, w wodzie peptonowej indolowa reakcja, w sacharozie niema ani kwasu, ani gazu, brak rozrzedzania żelatyny. Odmieniec (pro-teus) też wytwarza gaz i daje odczyn indolowy, ale nie wytwarza kwasu i żelatynę rozrzedza.

18. Badanie mikroskopowe. Wnętrzaki (entozoa).

Drobnowidzowe badanie zawiesiny i szlamu wodnego ma na celu wykrycie mas kałow3rch i obecności wnętrza-

(i

;V,;‘

mm

Rys. 14. według Braun-Liihe (poW. 240).

Jaja brózdogłówca szerokiego (botriocep/ialus latus).

Rys. 15 — prepar. i mikrofot. własne (pow. 375).

ków (entozoa), zbadanie składu zawiesiny, charakteru plankto-nü w wodach powierzchniowych, wreszcie orjentacyjne obliczenie drobnoustrojów.

W skład wydalin z ustroju wchodzą nabłonki, śluz, leukocyty (plwociny, mocz); te same składniki mogą być w kale patologicznym, który — prócz tęgo — zawierać może erytrocyty i jaja wnętrzaków. Z innych składowych części kału normalnego wymienić można komórki i włókna roślinne, poprzecznie prążkowane włókna mięsne, igły kwasów tłuszczów}’^ i t. p.

Badanie mikrosk. osadu z wody służy dalej do wykrycia pierwotniaków (protozoa) i wnętrzaków (entozoa). Z pierwotniaków chorobotwórczych wymienić można pełzaka okrężnicy (amoeba coli), który rzekomo powoduje krwawą biegunkq, owrzodzenia kiszek i nieżyt okrę-żnicy według Kartulis’a (Grassi, Blanchard i inni odmawiają pełzakom znaczenia chorobotwórczego); dalej pełzaki kiszkowe (amoeba intestinalis); wiciowce (flagellata), jak ogoniastek jelitowy (cercomonas intestinalis), rzęsistek jelitowy i pochwowy (trichomonas intestinalis et vaginalis), wielkouściec

r

sg

Ca(CÜ3H)2 + Ba(OH)2 = CaCOs + BaC03 -I- 2H2O

r

«SS

. mm

-    ä*’ 'ł*'

Rys. 16.

Jaja tasiemca samotnego (taenia solium)

Prepar. i mikrofot. Własne (słabe pow.)

jelitowy (megastoma entericum v. intestinale); wymoczki (in-fusoria), np. sparkosz (balantidium coli).

Obecność wnętrzaków w postaci jaj lub larw w wodzie wskazuje na zanieczyszczenie wody wydalinami ludzkie-mi lub zwierzęcemi: wnętrzaki dostają się do ustroju ludzkiego bądź bezpośrednio z wodą, bądź też za pośrednictwem ryb i ślimaków. Z klasy taś mówców (c e sto des) jaja brózdogłowca szerokiego (botriocephalus latus) (rys. 14—15) z wodą przenikają do ryb—szczupaków iokuni i w nich wytwarzają wągry (finny), wyrastające w taśmowce w przewodzie pokarmowym po spożyciu tych ryb. W osadzie wodnym spotykają się też jaja taśmowców (rys. 16—18) samotnego i przewierconego (taenia solium et saginata), które przenikają do przewodu, następnie do mięśni nierogacizny, wzgl. bydła rogatego i tworzą w nich wągry cz}di bąblowce. Te ostatnie z mięsem dostają się do ustroju ludzkiego, gdzie wyrastają w postaci taśmowców.

Z klasy smocznic (trematodes) znajdować się mogą w wodzie jaja motylicy cz}di dwuuśćca wątrobnego i wydłużonego (distomum hepaticum et lanceolatum), przenikają do małych wodnych ślimaków (limnaeus minutus (rys. 19) et

;!*1

Si

Rys. 17.

Jaja tasiemca kręćka (taenia coenurus).

pereger), w nich tworzą ogoniastki (cerkarje), dostają się razem ze ślimakami do paszy, a stąd do kiszek owiec i bydła, nastę- ' pnie przez drogi żółciowe osiedlają się w wątrobie. U ludzi te pasożyty spotykają się rzadko, natomiast w Egipcie często zdarza się choroba, zwana „bilharzia" (rzadko w Europie), powodowana przez motylicę krwi (distomum haemato-bium Bilharz), prawdopodobnie skutkiem używania niefiltro-wanej wody rzecznej.

Z obleńców czyli walecznie (nematodes w osadzie wodnym wykryć można jaja glisty dżdżownico-

watej (ascaris lumbricoides) (rys. 20) i wąsatej czyli kociej (asc. mystax), glistnicy robaczkowej, zwanej wśród ludu „owsikiem" (oxyuris vermicularis) (rys. 21) i włosogłówki (tricho-cephalus dispar s. trichiurus (rys. 22—24). Prócz tych z wodą przenikać mogą i inne obleńce, jak mątwiki rzeczne (an-guillula aquatica), kałowe (ang. stercoralis), węgorz}rki kiszkowe, octowe (ang. intestinalis, aceti), nitniki wodne (gordius aquaticus i in.).\j

ii

Sfói

#4#?:

mm

i Wę0 *-

:v ^

W ■" '' 4^ -

M*

.«-, I •

. y,#** 5#ęę

i.........

■:.l

'w*-

I *#• W-‘.

i8

s4v

I-

....

'i-*'

Rys. 18.

Jaja tasiemca przewierconego

(taenicTsaginata s. mediocanellata) (średn. pow.). Prepar. i mikrofot. własne.

Ludzie potykają te pasożyty lub ich jaja, pijąc wodę lub spożywając w stanie surowym owoce i jarzyny, opłuki-wane w wodzie, i tem się objaśnia tak wielkie rozpowszechnienie glist u ludzi. Z jaj tęgoryjca dwunastnicy (anchy-lostoma "duodenale, rys. 25—28) wytwarzają się larwy, które4 przenikają do ustroju albo wprost z wodą do picia, albo przez skórę. Co do oblicy olbrzymiej (eustrong}dus gigas), to jaja w wodzie prawdopodobnie wprzód przenikają do ryb, a razem z nimi w postaci larwr do przewodu pokarmowego człowieka, stąd do miedniczek nerkowych. Sposób przenikania nitkowców (filaria) do ustroju człowieka nie jest ściśle ustalonym: filaria inedinensis powoduje nitkowcowe schorzenie skóry i tkanki podskórnej, t. zw. drakontiasis; młode pasożyty przenikają wprost przez skórę według jednymh, lub też w postaci larw w wodnych cyklopach i razem z niemi do przewodu pokarmowego człowieka, skąd dojrzałe osobniki wędrują do narządów i pod skórę.

W:K

Filaria Bancrofti s. sanguinis z wodą dostaje sie do jelit ludzkich, stąd do krwi, wywołując różne sprawy chorobowe, jak ropnie, krwiomocz, słoniowatość; przez ukłucie owadów dostaje sie do ich ustroju, a przez nie do wody.

Rys. 19.

' Z pajęczaków (arachnoidea) woda może być przyczyną zakażenia jajkami wrzecha czyli pieciouśćca tasiemcowate- Ślimak limnaeus minutus

go (pentastoma taenioides), które z kiszek wędrują do wątroby i płuc, a także osiedlają sie w zatokach czołowych (według Leuckarfa). człowieka i zwierząt.

A—natur. Wielkości

B—powiększony

" 1

■ ■

-

jgm,

A

Rys. 20.

Jaja glisty dżdżownicowatej (ascaris lumbricoides).

Preparaty i mikrofotografje własne (średn. pow.).

Jp

mm

i®

i

Rys. 21.

Jaja glistnicy robaczkowej (oxyuris vermicularis).

Preparaty i mikrofotogratje Własne (średn. pow.).

w.

\\

Rys. 22—24.

Włosogłówka (łrichocephalus dispar s. trichiurus). a—jajo (średn. pow.); b— Q c — o¹; Sp — spiculum. Słabe pow. Według Claus’a.

Sposób wykonywania preparatów i mikroskopowania ni-czem nie różni się od sposobów badania planktonu.

sg

25

26

27

28

Rys. 25—28.

Jaja tęgoryjca dwunastnicy (anchylosłoma duodenale)

25—27 jaja W różnych okresach rozwoju ze świeżego kału (pow. 336 r).

Według Braun-Lühe.

19. Badanie mikroskopowe. Plankton.

Na znaczenie badania phytoplanktonu w osadzie wodnym pierwszy u nas zwrócił uwagę Wacław Mayzel w 1878 r.: w obcej literaturze dopiero w ostatnich latach zwrócono większą uwagę na t. z w. „badanie biologiczne“ planktonu (Kolkwitz 1911, Lohmann 191*1, Al. Kossowicz 1913, Wilhel-mi 1917). Odróżnia się ustroje, które znajdowrać się mogą tylko w silnie zanieczyszczonych wodach (polysaproby), w mniej zanieczyszczonej (mesosaproby) i czystej wodzie (oligo-saproby). Do najczęściej spotykanych przedstawicieli poszczególnych grup zalicza się:

Polysaproby — phytoplankton.

Spirillum undula (rys. 29—1). Krętki 8 do 16 jj. długości o zmiennej liczbie skrętów, szybko ruchome przy pomocy pęczka biczyków na jednym z biegunów. Wolno rozrzedzają żelatynę. Często znajdują się w miejskich ściekach, przechowywanych w ciągu kilku dni.

Sphaerotilus natans (rys. 31—3), jeden z najbardziej rozpowszechnionych ustrojów ściekowych, tworzy duże, widzialne makroskowo śluzowe, białe masy, zwłaszcza w chłodniejszych porach roku, grupując się w wodzie na drwach, kołach, gałęziach w pobliżu ścieków spustowych z cukrowni, browarów i t. p. Makroskopowo nie różni się od leptomitus la-cteus, ale różni się drobnowidzowo, tworząc cienkie niteczki 2 średnicy, wojłokowato zgrupowane.

Beggiatoa alba (rys. 34—4) makr. w postaci białawego welonu na powierzchni wody ściekowej, zawierającej siarkowodór, który utlenia się do siarki i kwasu siarkowego. Jak

iW

a/ /

■/.

-Cf⁴

2.

9.

CäS

8.

JW-

Jr

li\

/ rJ8W8M3WŻ$S¥m

©,

<5:

äbfm-

•ff

1.

7.1

^sSsSęj

12.

na*S§

13.

H.

5. i

Rys. 29—42.

Plankton: polysaproby.

1—Spirillum undula, 2— gallioneila ferruginea, 3 — sphaerotilus natans, 4— cladothrix dichotoma, 5—crenothrix polyspora, 6 — beggiatoa alba, 7—oscillatoria limosa, 8—melosira varians, 9— synura Uvella, 10—cla-throcystis aeruginosa, 11 — euglena viridis, 12 — leptomitus lacteus, 13 — mucor, 14 — fusarium aquaeductum.

Wedlug Ohlmiiller-Spitta.

7.

4.

2.

5.

/>

Sil.

fy

/T\

3.

10.

li

■ m. o.

¥wmM

jgfr

Rys. 43—52.

Plankton.

1—Dinobryon Sertularia, 2—ceratium hirundinella, 3— fragilaria croto-nensis, 4—asterionella formosa, 5 — synedra acus, 6 — navicula crypto-cephala, 7—gomhonema olivaceum, 8—eudorina elegans, 9—pediastrum boryanum, 10—stigeoclonium tenue.

Według Ohlmiiller-Spitta.

i poprzedni — skupia się obok przedmiotów zanurzonych lub przy brzegu w wodzie stojącej lub wolno poruszającej się. Nitki o średnicy 3 — 4 u, niewyraźnie rozczłonkowane, zawierają ziarnka siarki i wykony wują wolne wahadłowe ruchy.

Euglena viridis (flagellata) (rys. 39 — 11) w postaci wrzeciona 50 ja długości z zielonemi chromatophoraini na jednym biegunie długi biczyk, obok otworek i czerwona plamka. Organizm ten tworzy na dużej przestrzeni rzęsę na powierzchni wód stojących, bogatych w substancje organiczne.

Polysaproby Zooplankton.

Vorticella microstoma (wirczyk ciasnousty) (rys. 63—11) z klasy wiciowców (ciliata). Komórka jajowata z silnie ruchomym wieńcem rzęsek na długiej szypułce, która służy za organ przyczepny do podłoża. Widzialne i makroskopowo w postaci białych plamek (lepiej przez lupę), wirczyki układają się pojedyńczo lub grupkami.

Prócz wymienionych wyżej do polysaprobów zaliczają się i inne ustroje, jakoto zooglea ramigera, lamprocystis ro-seo-persicina, chromatium Okenii, paramaecium, colpidium, bodo saltans, hexamitus inflatus, rotifer actinurus i in., a z pośród baktęrji sarcina paludosa, bact. coli com. proteus vulgaris i grupy bac. subtilis, mesentericus, fluorescens i bakte-rji kwasu masłówego.

Niektóre z tych ustrojów, jak np. sphaerotilus natans, euglena viridis i in. mogą być zaliczone i do następnej kate-gorji mesosaprobow.

Mesosaproby — phytoplankton.

Leptomitus lacłeus (phycomycetes) (rys. 40—12) tworzy widzialne makr. białawe masy, często na kamieniach wodnych,-jest mniej śluzowaty od sphaerotilus natans, często wregetuje równolegle z tym ostatnim. Bardzo charakterystyczna postać pod drobnowidzem: długie proste grube nici o 16—20 ja średnic}⁷ bez przegród oddzielających, lecz z przewężeniami w pewnych odstępach.

Mucor (zygomycetes) (rys. 41 —13) składa się z rozgałęziających się nitek grzybni i z części płodonośnej —trzonki owocników, kończącej się kulistemi zgrubieniami (sporangium) (rys. 77), wypełnionemi ziarnistą masą lub zarodnikami. W grzybniach często brak podziałek poprzecznych. Część płodonośna w wodzie nie tworzy się, lecz — w podłożach. Rosnąc wr warunkach beztlenowych mucor upodabnia się do oidium (krótsze grzybnie, przegrody poprzeczne). Niektóre gatunki z grupy mucoraceae zalicza się do chorobotwórczych (mucor corymbifer, pusillus, rnucedo).

u.

ę.

7.

3.

5.

8.

6.

- it

fi

SR t

9.

WW'

wfSwt-Wi

i?.

fd-Yi

*w&:W

Wim

ii

#*

i|lj

4&WS'

i:

,].]•

li

alUI/ib

2..

W'%

flS

(Vv

gc*~

10.

4.

kte

Mf

EMgglta pK ś&<

1.

■ !A\V' •

Rys. 53—64.

Plankton.

1—Raphidiophrys pallida, 2—amoeba proteus, 3—arcella vulgaris, 4—dif-flugia pyriformis, 5—„Schwamm-Nadel“, 6—anthophysa vegetans, 7—bodo globosus, 8—coleps hirtus, 9—glaucoma scintillans, 10—paramaecium caudatum, 11—vorticella microstoma, 12—polyarthra platyptera. (Według Ohlmiiller-Spitta).

Clcidothrix dichotoma (rys. 32—4) (jedni zaliczają do strePtótricheae, inni do bakterji), przyczyna stę-XÄot chlego piwnicznego zapachu wód. Tworzy rozga-

? , zbliżonej do i w postaci bia-

—nitki o

łęziające się sphaerotilus:

łych koncentrycznych kolonji, w których niekiedy nitki rozpadają się na drobne ziarenka (nie — zarodniki).

kulturach

<■» o

Oscillatoria limosa (schizophyceae) (rys. 34— 7): grube zielono-niebieskawe nitki 20 f* średnicy, składające się z krótkich równomiernych cylindrycznych komórek. Samoistne wahadłowe ruchy.

Rys. 77.

sporangium. Zapach stęchło-ziemisty.

Mesosaproby — Zooplankton. Antophysa vegetans (flagellata) (rys. 58—6) w postaci długich rozgałęziających się brunatn3rch (wskutek osadzania się wodorotlenku żelazowego) szypułek, zakończonych okrągłymi kulistymi tworami z biczykowatemi wypustkami.

Paramaecium caudatum (rys. 62—10) (sparkosz ogoniasty) (ciliata): długie całkowicie pokryte rzęskami wymoczki.

Rotifer vulgaris (rotatoria) (rys. 68 — 3) długość ¹k mm., ciało wzdłuż prążkowane, kurczące się na kształt teleskopu, system rzęskowy. Ustroje te, narówni z biczowcami (flagellata) i wiciowcami (ciliata) należą do rządu pożeraczy bakterji i odgrywają rolę w t. z w. „samooczyszczaniu się“ wód.

Prócz wymienionych, zalicza się do mesosaprobów wiele innych ustrojów, np. thiotrix nivea, phormidium autumnale, dictyosphaerium, diatoma vulgare, navicula radiosa, stentor coe-ruleus, arella vulg., tetramitus rostratus, vorticella conva-llaria, ulothrix subtilis, vaucheria sessilis, cyclops leukarti, daphnia pulex oraz anchylostoma duodenale i wszystkie inne pasożyty, wymienione w p. 18-ym.

Do oligosaprobów zaliczają się nitkowce żelazowe (cre-notrix potyspora (rys. 33—5), i gallionelła ferruginea), śluzówce (clathrocystis aeruginosa), eudorina elegans, s3Tnedra acus, cladophora glomerata, a do zooplanktonu—■ amoeba proteus (rys. 54—2), cyclops viridis (rys. 74—10), nauplius (rys. 73—9) i in.

20. Orjentacyjne obliczanie drobnoustrojów.

W następnym p. 21-ym podane są metody obliczania Ż3TW3^ch bakterji, zdoh^ch do rozwoju. Do obliczania wszelkich bakterji (żyw3^ch, żabach, zdolnych i niezdók^ch do

12.

'A

/S?V

li

\itfc

XV/

Ul

V-Ä

10.

6.

I.

'iamJ

Hf 4.

8.

Syy

r-

sg

IŁ

V-£i

Si,

Ügä

frm

i\

2b.

flLS

Ł

n ii.

*.o

-V

2a.

fu

⁹‘

<37

7.

Rys. 65—76.

Plankton.

1—Stentor polymorphus, 2a -epistylis galea, 2b—carchesium lachinanni, 3—rotifer vulgaris, i—anuraea aculeata, 5—synchaeta pectinata, 6--bra-chionus pala, 7—anchylostoma duodenale larwa, 8—tripyla setifera, 9— nauplius, 10—cyclops viridis ( Q), 11—bosmina coregoni, 12—daphnia

longispina.

(Według Ohlmiiller-Spitta).

rozwoju w podłożu) służą mniej ścisłe sposoby orjentacyjne, polegające na liczeniu bakterji pod mikroskopem — na wzór liczenia krwinek w przyrządzie Thoma-Zeiss’a. Do rozcieńczenia stosuje się jałowa przekroplona woda. Obliczanie odbywa się pod imersją według formuły .r =— . 250000, w której x oznacza liczbę bakterji w 1 cm. sz., y—sumę kwadratów, n—sumę obliczonych bakterji (sposób Winterberg’a).

, 0,5 = 50000 a

Inny sposób (P. Th. Müller’a) polega na tem, że w cy-linderku miesza się 25 cm. sz. badanej wody z 1 cm. sz. formaliny i kilkoma kroplami liq. ferri oxychlorati, natychmiast przelewa do rurki centryfugalnej (długość 15 cm., średnica w górnej 6—7 mm., w dolnej części 2,5 cm.), której zwężony koniec jest otwarty i połączony gumowym pierścieniem z małym szklanym naczyńkiem z podziałką na 0,25, 0,5, 0,75 i 1 cm. sz. Gdy osiądzie osad żelazowy, dodaje się 4 krople nasyconego alkoholowego roztworu gentjany, ogrzewa w ciągu 2 minut we wrzącej wodzie i wiruje. Po odlaniu klarownej cieczy z probówki, zdejmuje się zeń naczyńko, usuwa część osadu pipetką ponad znakiem 0,5, a pozostałość miesza b. dokładnie i przenosi zapomocą pipetki z podz. Vioo część osadu (0,057 cm. sz.) na szkiełko przedmiotowe i rozkłada równomiernie na przestrzeni 1 cm. M, uprzednio zarysowanego na szkiełku. Po W3rsuszeniu i utrwaleniu w płomieniu, kładzie się kroplę olejku cedrowego i bada pod imersją V12 i z zastosowaniem inikrometrycznej objektywy. Rurę mikroskopu ustawia się tak, aby średnica pola widzenia obejmowała 15 podziałek mikrometrycznych, czyli = 0,15 mm. Tak ustawione pole widzenia ma powierzchnię 0,000176 cm. kw., 1 cm. kw. na szkiełku przedmiotowym zawiera 5681 pól widzenia. Jeżeli oznaczymy a—przeć, liczbę bakterji w 1 polu widzenia, to w 0,5 cm. sz. (cz}Tli w całym osadzie) zawiera się bakterji 5681 x ci

0,057

Ponieważ bakterje pochodzą z 25 ctm. sz. wody, więc 500000 a

w 1 ctm. sz.

25

= 2000 a\ cz)di przeć, liczbę bakterji

w 1 polu widz. mnoży się przez 2000 w celu oznaczenia liczby bakterji w 1 ctm. sz. Do otrzymania przeciętnej liczby bakterji w polu widz., oblicza się 40 do 60 pól widzenia. Wszystkie utensylia muszą być uprzednio wyjałowione.

Prócz powyższych, istnieją różne modyfikacje obliczania bakterji na preparatach barwioitych, z nich największe

zastosowanie znalazł sposób Wright’a, stosowany do obliczania bakterji w szczepionkach. Zawartość bakterji porównuje się z zawartością czerwonych krążków krwi ludzkiej w jednakowej objętości. X—czyli suma bakterji w 1 ctm. _ suma oblicz, bakterji X 5 miljardów suma oblicz, erytrocytów Próbowano też do celów orjentac. obliczania bakterji stosować metodę kdlorymetryczną z pomocą kolorimetru Dubosc’a: bakterje ogrzewane z barwnikiem absorbują go, przyczem natężenie barw}r jest proporcjonalne do masy bakterji.    V

sz. płynu x

21. Obliczanie żywotnych bakterji w wodzie.

Próby wody powinny być zaszczepione natychmiast po zebraniu lub przynajmniej przewożone w lodzie (w tym ostatnim w}Tpadku mogą jednak nastąpić zmiany ilościowe). Ponieważ bakterje w wodzie nie są rozsiane równomiernie, lecz tworzą grupki i zlepki, związane zawiesiną, więc pożyte-cznem jest z tej samej wody brać 2 próby równorzędnie do posiewów i porównać wyniki. Sam posiew odbywa się według metody Roberta Kocha, która polega na tern, że znajdujące się w wodzie bakterje w stałem podłożu rozmnażają się, tworząc kolonje, i że z każdej bakterji wyrasta jedna ko-lonja (widzialna golem okiem), o ile wszystkie żywotne bakterje wyrosną.

Posiew w żelatynie. Probówki z żelatyną ogrzewają się w kąpieli wodnej w t° ca. 37° C., żelatyna podlega rozrzedzeniu. Do jednej probówki wprowadza się 1 ctm. sz. wody zapomocą jałowej pipetki: jeżeli badana woda jest zanieczyszczona i zawiera dużo bakterji (badanie orjeńtacyj-ne), to uprzednio rozcieńcza się ją 10-krotnie; w razie b. silnego zakażenia w-ody — 100 lub nawet 1000-krotnie jałową wodą. Po wprowadzeniu 1 ctm. sz. wody do żelatyny skłóca się probówkę w celu równomiernego rozdzielenia bakterji w pożywce. Jeżeli nie wykonano badań orjentacyjnych i nieznaną jest zawartość bakterji w wodzie, to zalecić można posiew w 3 probówkach żelat. po 1 ctm. sz. w jednej —wody nierozc., w dwuch innych—rozcieńczonej ¹/io i Y^oo. Po skłóceniu zawartość każdej probówdd wylewa się do jał. płytki Petri’ego i ustawia je poziomo na chłodnym niwela-torze, aby żelatyna zastygła. Po 10 minutach przenosi się płytki do kamery wilgotnej, t.. j. pod klosz nad wodę, w t° 20—22° C. Można też odmierzone ilości wody rozlewać nie do probówek, lecz wprost do jałowych płytek Petri’ego, a później do tychże wlewrać warstwę rozrzedzonej żelatyny.

Rys, 78.

Obliczanie kolonji bakterji na płytce żelatynowej (Według Heim’a).

chnia płytki = r-*). Zamiast obliczenia centymetrów kw.r jest bardziej wskazanem obliczanie zapomocą sektorów, których każdego powierzchnia = I ctm. kw. (z tego powodu, że dno płytki na brzegach jest zaokrąglone): do tego celu służy płyta Lafar’a (rys. 79). Jako ułatwienie w liczeniu, służy licznik Brudny’ego (rys. 80), który w dotknięciu z płytką (na dnie) w miejscu każdej kolonji pozostawia ślad i równocześnie automatycznie posuwa się cyfra na skali. Pożądanem jest sprawdzenie pod mikroskopem, czy wszystkie kolonje oznaczone zostały czarnemi punktami, czy też część opuszczono.

W razie wielkiej ilości kolonji (gęsty posiew), należy

CO

On

O O O «fl> T* Ö    ^<1 i-— ^0

o 3 55’ •i 5- ^ o 3 w o £ HT    ST J2.

P 2 §V, S S" ^ i S ^ C/>ju £

o cj.2.^5 8- S o s 3/5 o n-TŁ

.2." § 8.3 |-2 II Eo.'f

o''S -:5' *-» Ś."'s sT'"! ° ²

N* <j ę; £ p ⁻ p Pdr.N o oo

^ p s- 5 o v: pa a. £

13 er g- o | ö* g ^Cfq

P p“ P

3 _~co.< g    P

0 P &•§ Sßlal g-"¹ ST

-•S« I fax. I 3^-|p 2. ■a- §•£ s§ |g-| s.§ ■Äp „Łifen ŁP^«‘

3 aJS.g'S Nm£f "3. g cr ,—. o £    co o- o Ü p

*0 n- _    ',P^C)FrN'0'_nF7‘

5 d o — P.N 4 2.<5 P w ff £.gcr “•» £ p 3

^ tsj O JX-* U? ^ H) ^ *7-* ►—

? N ^ P    S.-nfl^

CD

K"*“

•o

" *•

#•#

L* ^

F< *

#7.    •

. ° .

y

Ą -i

* i?*

«I

‘V

obliczać je pod mikroskopem: ustala się przeciętna zawartość kolonji w 1 polu widz., którego powierzchnię można obliczyć zapomocą objektywy mikrometrycznej dla każdej kombinacji soczewek i długości rury mikroskopu. Znając przeć, zawartość kolonji w 1 polu widz., powierzchnię 1 pola i powierzchnię całej płytki, można obliczyć ogólną liczbę kolonji. Bierze się w rachubę kolonje zarówno powierzchowne, jak i znajdujące się na różnej głębokości w podłożu— zapomocą poruszania dużej śruby. Ten sposób jest ściślejszy od poprzedniego, ¹) ponieważ oblicza się i b. małe kolonje, niewidzialne ani gołem okiem, ani przez lupę.

“JM

Rys. 79.

Przyrząd Lafar’a

do obliczania kolonji, podzielony na sektory po 1 ctm. kw. pow.

Do szczepień na miejscu, przy studniach, i przewozu służą płaskie butelki z podziałką syst. Schumburg’a, przyrząd oziębiający Kral’a nä 12 płytek Petri’ego, przyrząd „Fri-go“ (rys. 81) i t. p.

Do badań porównawczych (do takich właśnie celów głównie służy obliczanie bakterji w wodzie) należy używać podłoża o jednakowym stale składzie, zmieniając tylko °/o żelatyny w różnych porach roku (od 15% w lecie do 10% w zimie) i stopniu zasadowości (i%% kryst. sody do zneutral. pożywki). Niektórzy badacze używają agaru, zamiast żelatyny.

jest wielkością

50?²

Dawniej uważano wodę za niezdatną do użytku, w razie otrzymania wzrostu kolonji rozrzedzających żelatynę; obecnie pogląd taki uważa się za błędny: istnieje mnóstwo gatunków niewinnych, rozrzedzających żelatynę, natomiast cała grupa b. coli—typhi— dysenteriae żelatyny nie rozrzedza. Zresztą, na płytkach, przeznaczonych do obliczania kolonji z 1 ctm. sz. wody, żadnych bakterji chorobotwórczych przeważnie niepodobna wykryć.

MB

Lj

Rys. 80.

Licznik Brudny’ego

do liczenia kolonji.

Rys. 81.

Oziębiacz „Frigo“

do przesyłania lub przechowywania prób Wody lub posiewów.

C. BAKTERJOLOGICZNY JAKOŚCIOWY ROZBIÓR

WÓDY.

22. Grupa: bacterium coli commune.

Według spółczesnych poglądów, pod nazwą las. okręż-nicy (bacterium coli com.) rozumieć trzeba nie jeden gatunek, lecz całą grupę gatunków, mających dużo wspólnych cech, ale też różniących się między sobą. Typowe b. coli, wyosobnione z kału ciepłokrwistych, posiada nast. cechy: krótkie laseczniki z zaokrąglonymi końcami, słabo ruchome w pierwszych generacjach, nie posiadają zarodników, odbarwiają się według Grama, żelatyny nie rozrzedzają, wytwarzają gaz w podłożach agarowo-cukrowych z cukrem gronowym lub mlecznym (w sacharozie nie wytwarzają kwasu ani gazu), wytwarzają kwaśną reakcję: dlatęgo ścinają mleko, a hodowle zabarwiają się na czerwono w podłożach z indykatorami.

Często spotykane w ściekach laseczniki z tejże grupy, ale rozkładające sacharozę, nie pochodzą z kału ludzkiego: są to bacterium coli communior (Durham).

Obecność bact. coli com. w wodzie uważa się albo za domieszkę zzewnątrz (ścieki), albo jako skutek wadliwej filtracji. Możnaby zgodzić się na pogląd (Quantz 1916), że im więcej las. okrężnicy znajduje się w wodzie studziennej i im

7&

v

psi

mmmmm

mm ipsig \

felr /

Rys. 83.

Bact. coli com.

Preparat w pow. 1000 r. z kolonji (rys.- 82).

Rys. 82.

Bact. coli com.

3-dniowa kolonja na żelatynie W slabem pow. (22 razy) według Heim’a.

gazu (ca 5 ctm. sz. w ho-i e (5 do 14 godzin). Świe-

bardziej są one „typowe“ pod względem wytwarzania kwasu, tem bardziej można kwestjonować zdatność danej wody, ale jeszcze ważnieiszem w ocenie jest badanie studni i terenu na miejscu. Jako „typowe“ lub „nieosłabione“ b. coli, Hennigsson (1913) uważa takie szczepy, które produkują dużo kwasu, du dowli) w szybkim cz żo wyosobnione z kału las. okrężnicy w ciągu 4 dni wytwarzają kwasu ilość, odpowiadającą 2,5 do 2,7 ctm. sz. Vio N ługu na 10 ctm. sz. hodowli.

Do wyosobnienia z wody typowych b. coli służą bezpośrednie lub pośrednie sposoby. ' Jako pierwsze, uważa się posiew wody wprost na płytki z podłożem

4-

Endo i Drigalskiego (niektórzy uprzednio starają się zwiększyć ilość bakterji przez wyparowanie wody lub osadzanie). Sposoby pośrednie polegają na zaszczepieniu 1 ctm. sz. wody w buljonie lub peptonie, z których lub też z kolbek fermentacyjnych (p. Gnilne miano) materjał z powierzchni wy-szczepia się na podłoża stałe. W praktyce zalecić można łączenie obu sposobów, mianowicie wyszczepienie wody bezpośrednie na pół płytki Endo i pół płytki Drigalskiego, a po 24 godzinach na pozostałe połow}^ płytek wykonanie szeregu rys z kolbek fermentacyjnych. Wtyrosłe charakterystyczne kolonie podlegają dalszemu badaniu mikroskopowemu i w kulturach (agar cukrowy, żelatyna kłóta, pepton — in-dolowa reakcja, reakcja buljonu). Skład podłóż podany jest w „Compendium Bakterjologji“ Serkowskiego. W razie dużej zawartości b. coli w wodzie, otrz3Tmuje się wzrost danych bakterji w obu połowach, w razie małej ilości—tylko w 2-ej połowie każdej płytki.

23. Grupa: proteus.

Do grupy „proteus“ czyli odmieńców (nazwa pochodzi wskutek zmiennej, morfologji tych laseczników) zalicza się kilka gatunków i odmian bakterji, bardzo często spotykanych w wodach ściekowych i gnijących substancjach: do

* >1

«S.-1gK‘ "#C 'x! *

w$m \ "M m

}mś^. ':W'Wm

' , ^ '

/ Ns

*0*

'■

1 “ÄV;

?*

v-

««

S> V’®’*!

V iw

-s.

Rys. 84.

Proteus vulgaris z ropy, prepar. pow. 1130 r.

Wyosobnienie odmieńców z wody lub gnijących substancji nie przedstawia żadnych trudności prz&z wyszczepie-nie materjału w płytkach żelatynowych i agarowych, zbadanie kolonji i różnicowanie dalsze w kulturach. Jeżeli proteus znajduje się w mieszaninie innych gatunków bakterji, wyosobnić go można zapomocą metody Miecznikowa i Cantu: część materjału przenosi się wprost do wody kondensacyjnej na dnie probówki z agarem, skąd proteus wędruje dzięki swoim ruchom po powierzchni podłoża, w którego górnej części wykrywa się następnie w czystej kulturze. Zbadanie cech odmieńców zawdzięczamy rektorowi Brudzińskiemu, dalej Hauser’owi, Heim’owi i in.

rozrzedzających żelatynę należą proteus vulgaris i proteus mirabilis, do nierozrzedzających — proteus 2&nkeri. Do b. charakterystycznych zjawisk należy „wyrojenie“ kolonji, t. j. przesuwanie się niteczkowatych lub wężowatych wypustek kolonji w miękkiej żelatynie (5° o) z miejsca osiedlenia jej.

Proteus vulgaris są to żywo ruchome, bezzarodnikowe laseczniki z grupy peritricha. Co do barwienia met. Grama istnieją różnice poglądów: jedni uważają go za -j-, inni za —, lub za +. Według Heim’a, proteus vulgaris jest „przeważnie“ Gram —, proteus Zopfi w młodych hodowlach -j-, w starszych +. Żelatyna podlega rozrzedzeniu z gnilnym zapachem, buljon równomiernie mętnieje, w podł. peptonowych indol i siarkowodór; w podłożach z maltozą i glukozą — gaz, w laktozie szczepy chorob. nie wytwarzają gazu. Od-mieńce o wybitnych własnościach proteolitycznych mają nazwę „proteus proteolyticus“.    *

24. Bac. typhi abdominalis.

Wyosobnienie laseczników duru brzusznego w wodzie nie może opierać się na wyszczepieniu jednego lub kilku centymetrów sz., lecz na osadzeniu bakterji z dużej objętości wody (5, lepiej 10 litrów); w tym celu stosuje się jedna z wielu metod, jakoto: filtracja (Chantemesse, Hesse), wyparowanie (Faust-Heim), osadzanie mechaniczne (Ficker i in.), osadzanie biologiczne (Chantemesse, Szepilewski), wreszcie łączenie dwóch sposobów, jak np. zastosowanie prądu odwrotnego przez świecę Berkefelda z osadzaniem zapomocą miału krzemionkowego (Hesse), lub filtrację przez małe krążki krzemionkowe i kaolinowe z zastosowaniem aktywnego przejścia bakterji ruchomych do podłoża bez t. zw. odwrotnego prądu (Serkowski 1916). Sposoby Hesse, Heim’a i in. nie_ pozwalają na wyosobnienie las. durowych dlatego, że po

Rys. 85.

#5» vf!®»

Rys. 86.

85—86 Przyrząd Serkowskiego

do nieprzerywanego osadzania i filtrowania: 85—przyrząd zastos. do ręcznej wirówki, 86—krążki filtracyjne do tegoż przyrządu.

osadzeniu lub wyparowaniu w nizkiej t° wprawdzie bakterje koncentrują się, ale zarówno swoiste, jak i nieswoiste w tym samym wzajemnym stosunku, w jakim znajdowały się w wodzie. Wyjątek stanowią te sposoby, w których bakterje swoiste oddzielają się od nieswoistych.

Koagulacja biologiczna (Chantemesse — Szepilewski). Dużą objętość wody filtruje się przez świecę Chamberlanda lub Berkefelda. Materjał zebrany z powierzchni świecy przenosi się do peptonowego podłoża, po 6—7 godzinach filtruje przez watę w celu usunięcia większych kłaczków i dodaje do 100 cm. sz. 2—3 krople wysokoaglutynującej surowicy swoistej (tyfusowej), po upływie pół godziny wiruje,

mm-;

*s?

ff

/*

V>v

'**■%*—■*# ^ »ty ‘    \

Rys. 88.

Rys. 87,

Bac. typhi abd.

Powierzch. 3-dniowa kolonja w płytce żelatynowej w stab, pow. (22 r.), powyżej leży 1 głęboka wśród krótszych są i niteczkowate kolonja. Według Heim’a.

Bac. typhi abdorri.

Preparat z kolonji (rys. 87):

formy.

usuwa płyn z ponad osadu, który przenosi się na podłoża Endo i Drigalskiego.

Osadzanie nieprzerywane (Serkowski). Zamiast świec stosuje się małe krążki krzemionkowe lub kaolinowe o średnicy 2 cm., grubości 4 do 8 mm. Krążki te, po przesączeniu przez nie 4 do 10 litrów wody, przenosi się do podłóż płynnych: tylko ruchome bakterje (b. typhi, b. paratyphi) aktywnie przenikają z krążków do podłoża, rozmnażając się masowo i przaważając nad florą bakterji nieruchomych, wydobywających się z powierzchownych warstw filtra w znikomej mniejszości. W celu otrzymania dowolnego ciśnienia i przesączania dowolnie dużych ilości wody przez małe krążki, stosuje się „osadzanie nieprzerywane“ zapomocą sedy-mentatora, który można zastosować do ręcznej i elektrycznej wirówki. Ciśnienie wytwarza siła odśrodkowa. .Sposób użycia widocznym jest na fot. 85. Krążki przenosi się następnie do płynnego podłoża w szerokich probówkach (37°), a stąd po 2, 8 i 24 godz. na płytki Conradi-Drigalskiego i Endo.

Nowych propozycji do wyosobniania danych bakterji (jakoto Bierast, Acel, Bürger i in.) nie podaję tu, jako jeszcze niesprawdzonych i znajdujących się w okresie prób. Podłóż elektywnych w ścisłem słowa znaczeniu niema dla grupy bakterji tyfusowych; względnie najlepsze wyniki z pfynnych dają podłoża żółciowe, ze stafych—Conradi-Dri-

' z» ' ■

Vj

Rys. 89.

Bac. typhi abd.

Część 8-dniowej kolonji las. tyfusowych w żelat. Pow. 90 razy.

Rys. 90.

Bac. typhi abd.

Preparat negatywny. Prócz lasecz-nikowych, obecne są kuliste formy z hodowli agarowej w pokoj. t° (według Almquist’a).

galskiego i Endo. Pierwsze służą do wzmożenia ilości bakterji w pierwotnym materiale, w ostatnich kolonje b. typhi abd. odróżniają się swojem niebieskawem zabarwieniem od czerwonymh kolonji b. coli com. Zwykle wodę (osad zaglu-tynowany) szczepi się na stałe i płynne podłoża, z ostatnich przed upływem doby warstwę powierzchowną przeszczepia się znów na stale—w celu wyosobnienia i dalszego różnicowania.

Na wymienionych stałych podłożach w płytkach Pe-tri’ego kolonje bac. typhi abd. (jak również b. paratyphi, b. dysenteriae, b. faecalis alcaligenes i in.) różnią się od b. co-

li com. tern, że są one płaskie, blado-niebieskie w świetle przechodzącem (b. coli masywniejsze i czerwonawe). Kolonje podejrzane bada się zapomocą I) próbnej orientacyjnej aglutynacji, 2) na ruchy, 3) indolową reakcją i 4) gaz. W tym celu część kolonji przenosi się do płynnego (buljon zwykły i żółciowy) i stałego podłoża (agar skośny, agar cukrowy kłóty), a drugą część z tejże kolonji przenosi uszkiem platynowem do trzech małych kropel fizjol. NaCl (0.85%) na jednem szkiełku przedmiotowem; do pierwszej kropli dodaje się 1 kroplę surowicy tyfusowej aglut. w rozcieńczeniu Bac. typhi abd. i/₁₀o, do drugiej — 1 kroplę surowicy Laseczniki z biczykami króliczej normalnej, rozc. ¹/ioo, trzecia (peritricha), preparat kropla pozostaje bez dodatku. Jeżeli z hodowli agarowej, pod mikr. (w slabem i immers. pow.)

Rys. 91-

pow. 1200 r.

widoczną jest — wyraźna aglutynacja, czyli utrata ruchów i sklejanie się bakterji, a w dwóch pozostałych kroplach aglutynacji niema (czyli bakterje są ruchome i niesklejone), w takim razie w płynnych i stałych podłożach pozostaje jeszcze do sprawdzenia indolową reakcja i badanie na wytwarzanie gazu: b. typhi abd. n i e daje indolowej reakcji ani n i e wytwarza gazu. Ostateczny wniosek co do obecności w wodzie b. typhi abd. da się o-rzec na mocy powtórnie wykonanej makroskopowej aglutynacji w probówkach pod wpływem surowicy sw-oistej. Powyższy przebieg badania pozwala na równoczesne wyosobnienie i dalsze różnicowanie innych gatunków:

Gaz

Ruchy

B. typhi abdom.

B. paratyphi A B. paratyphi B B. coli com.

B. enteritidis | Gaertneri (jak b. parat. B.

B. faecalis alcal. B. dysent. Shiga B. sulcatus aquat.

—lub. b. sł.

H—f~

~r

Makroskopowa aglutynacja (p. „Metodyka badań sanitarnych“) pozwala na odróżnienie b. typhi abdom. od b. fae-calis alcalig. i sulcatus aquat., b. paratyphi od b. enteritidis. Badania na ruchy należ}' wykonać dwukrotnie — z kolonji i ze skośnego agaru.

Wyosobnianie i różnicowanie bac. dysenteriae polega na zbadaniu preparatów (morfologia, brak ruchów, Gram—), kolonji niebieskawych w podłożu Conradi-Drigalskiego, bezbarwnych w pożywce Endo, prób na gaz (negat.) i indol (negat.) i wysokiej aglutynacji zapomoćą surowicy czerwonkowej aglutynującej.

25. Bac. anthracis.

Badanie wody na obecność laseczników wąglika wykonuje się tylko wtedy, jeżeli istnieje podejrzenie, że ludzie lub zwierzęta zapadają na wąglik (karbunkuł) wskutek uży-

o-*.

«N

W\

ii *

•V

Rys. 92.

Rys. 93.

wania wody, zakażonej ściekami z garbarni, z fabryk przeróbki skór i szerści i t. p. Badaniu podlega nie woda, lecz męty i osad (szlam), w których nagromadzają się zarodniki bac. anthracis. Do tego celu stosuje się metodę Pasteur’a, polegającą na tern, że 200 grm. osadu pięć razy z rzędu roz-

cieńcza się 250 ctm. jałowej wody, osadza, osad znów przemywa i t. d., wreszcie pozostały osad ogrzewa w ciągu 20 minut do 80°C. W tych warunkach pozostają nie zabite tylko zarodnikowe bakterje, do jakich właśnie zaliczają się laseczniki wąglika. Część ogrzanego materjału wyszczepia się na płytki żelatynowe, część — na agarowe szpatelkiem po powierzchni lub rysami, a pozostałość szczepi się do jamy brzusznej myszy, świnki morskiej lub królika. Zwłaszcza są wrażliwe myszy. Jeżeli zwierzęta padną, wykonuje się posiew krwi z serca i soku ze śledziony na podłoża i bada krew i sok na preparatach drobńbwidzowych.

Prócz zjadliwości, główne cech}⁷ b. anthracis są następujące: Nieruchome duże laseczniki z zarodnikami, Gram +,, rozwój i w pokojowej t°, buljon nie mętnieje (z osadem), żelatyna rozrzedza się, od kanału odchodzą boczne niteczki (rys. 93), kolonie na agarze w postaci pozwijanych nici, — na preparatach odbitkach równoległe szeregi nitek członko-wanych (rys. 92).

26. Vibrio cholerae asiaticae.

Jast faktem ustalonym, że w wodzie ząkażonej wibrjonów cholery bywa niewiele, i że potrzebną jest do badania duża objętość wody. Ważne w czasie epidemji badania wód na krę-tki Kocha wymagają dobrze zorganizowanej akcji, tak co do zbierania prób, jak i w samej pracowni, gdzie musi być w pogotowiu wyszkolony personel, jakoteż zapas podłóż, naczyń i duże cieplarki na litrowe naczynia. Zjazd bakte-rjologów polskich w 1915 r. w Warszawie ustalił podstawy badania wody na cholerę: do badania brać należy nie mniej jak 1 litr wody, wyosobniać wibrjony w czystych hodowlach, wykonywać aglutynację, poczynając od 1 : 1000 wzwyż; w miejscowościach, gdzie zdarzyły się podejrzane co do cholery przypadki, należy wodę zbadać kilkakrotnie, jeżeli w pierwszem badaniu wibrjonów nie wykryto. Niemieckie urzędowe przepisy z 1915 r. wymagają przerobienia 2 litrów wody: 1 litr zgromadzony z różnych porcji wody ze studni, drugi z—górnej powierzchni szlamu i dekantowanego osadu.

Do litrowego naczynia wlewa się 900 ctm. sz. badanej wody i 100 ctm. sz. peptonu stężonego (pepton 1), aby utworzył się przez rozcieńczenie wodą pepton II i wstawia do cieplarki (37°). W ten sposób uzyskuje się wzmożenie ilości wibrjonów w warstwach powierzchownych. Zamiast jednego lub dwóch dużych naczyń, można stosować 10 mniejszych kolbek po 100 ctm. sz.

Po upływie 8 i 24 godz. naczynia wyjmują się z cieplarki

z powierzchownych warstw z błonki, pokrywającej powierzchnię i sąsiednie ścianki, ostrożnie bez wstrząsania ma-terjał przenosi się na preparaty niebarwione (w kropli wiszącej) i do zabarwienia (Gram, fuksyna) oraz przeszczepia do peptonu II rozcieńczonego oraz na stałe pożywki na płytkach: agarowe i Dieudonne. I znów po upływie 8 i 24 godzin z peptonów 2-go pasażu warstwy powierzchowne bada się drobnowidzowo i wyszczepia na stałe podłoża.

Jeżeli badanie drobnowidzowe z powierzchni peptonów ujawni obecność wibrjonów, a w ptytkach kolonji nie można wyosobnić, należy wówczas wykonać próbę Bandi, polegającą na tern, że powierzchowną warstwę peptonu z wi-.jprjonami emulguje się w fizjologicznym roztworze soli, stawia na kilka godzin do cieplarki (rzekome opady), następnie w innej probówce do zawiesiny tej dodaje się surowicy cholerycznej aglutynacyjnej w takiej ilości, ab}^ otrzymane rozcieńczenie przekraczało granicę reakcji grupowej. Po upływie 5—7 godzin w cieplarce osiadają na dnie grudki sklejonych wibrjonów cholery: osad ten wyszczepia się na płytki Dieudonne i agarowe. Ten sposób dał wielokrotnie dodatnie wyniki, kiedy inne próby zawiodły.

Wyosobnienie wibrjonów cholery polega na zbadaniu kolonji (makro i mikro), i z niebieskawo przeświecających odosobnionych kolonji wykonuje preparaty. Każdą z nich oznacz}^ trzeba liczbą porządkową i tą samą liczbą odnośny preparat. Z kolonji cząstkę przeszczepia się na agar skośny w celu otrzymania czystej hodowli, jeżeli drobnowidzowo stwierdzono w niej wibrjony. Jest rzeczą szczególnej wagi, aby badanie nie zadowolniło się wyosobnieniem jednej lub kilku kolonji wibrjonów, lecz trwało dalej— i każdą następną kolonję wibrjonów należy też wyosobnić, ponieważ w wodzie znajdować się mogą obok wibrjonów nieswoistych też i swoiste, i w pojedyńczych kolonjach wykryć możnaby tylko pierwsze z nich. W wodzie tak jak i w kale analiza ma na celu wyosobnienie wibrjonów swoistych! Badanie kolonji powinno odbywać się po 8—10 i nie później, jak po 12 godzinach (37°), w tym tylko bowiem okresie czasu przeważają kolonje wibrjonów i łatwo jest je wyszukać i wyosobnić, a w późniejszych okresach mogą być zagłuszone przez inną florę.

Prócz wyosobnienia wibrjonów przez szczepienie kolonji na agar skośmy należy w kroplach wiszących wykonać pierwsze próby orjentacyjne aglut. przez dodanie surowicy swoistej. Zwykle tę część badania wykonywa się w sposób następujący. Część kolonji na szkiełku zegarko-wem rozciera z fiz. roztworem soli i rozcieńcza tymże roztworem, sprawdza w kropli wiszącej, czy wibrjony są ruchome i nie tworzą skupień; do szeregu kropel wiszących dodaje sie surowicy wysokoaglutynującej w rozcieńczeniu 1000 i 2000 i sprawdza 2-krotnie drobnowidzowo w odste-po 20 min. i 2-godzinach. Można też na szkiełku z podwójnem wgłębieniem- wykonać odrazu 2 krople wiszące z b. rozcieńczoną i skłóconą zawiesiną wibrjonów w rozcieńczonej surowicy. Zawiesinę samą wykonać należy w 2 probówkach, w których rozcieńczone są surowice—swoista w jednej i normalna w drugiej (ponad 1 : 1000); z każdej probówki oddzielamy po 1 kropli, przenosimy na szkiełko do badania w postaci kropel wiszących.

> ..

Po 20 min. w 37° następuj e utrata ruchów i sklejanie w grupki wibrjonów cholery. W kontroli niema aglutynacji: żywe ruchy. W każdej serji doświadczeń należy sprawdzić miano surowicy z hodowlą laboratoryjną.

Rys. 94.

Jeżeli aglutynacja mikroskopowa jest dodatnia (utrata ruchów po 2 godz., w 37° i sklejanie wibrjonów w grupy),

(wedł. Heim’a).

przeszczepia sie pozostałą cześć Brzeg blonki z powierzchni pe-kolonji na agar skośny, a na- ptonu z masą wibrjonów cholery zajutrz wykonywa aglutynacje makroskopową. W razie wyosobnienia aglutynujących sie wibrjonów, reszte posiewów w peptonach i płytkach kasuje sie, i cała uwaga sku pia sie na szczegółowem zróżnicowaniu wyosobnionego szczepu. Jeżeli zaś wyosobnione wibrjony nie aglutynują sie, należy^ w dalszym ciągu w posiewach poszukiwać swoistych. Prócz własności morfologicznych, kulturalnych i aglu-tynacyjnych, różnicowanie wibrjonów cholery w miejscowościach, gdzie jeszcze nie było cholery, czyli rozpoznanie nowych ognisk — wymaga wykonania jeszcze 2 prób biologicznych — reakcji Bordet-Gengou i objawu Pfeiffera.

Pośród wielu proponowanych podłóż elektywnych, największe zastosowanie w ostatnich czasach znalazło podłoże Dieudonne (1909), wr którego skład wchodzi: ług, krew i agar. Powierzchnia podłoża w płytkach winna być wysuszona w cieplarce przed szczepieniem. Do wyosobnienia wibrjo-

nów choler}^ stale używam to podłoże według modyfikacji Hof-fer-Hovorka o zwiększonym stopniu zasadowości. Zalety tej pożywki ocenił też Eügner: kolonje cholery są szare, błyszczące, przeświecające, podczas gdy na podłożu Dieu-donne często rosną w postaci żółtoszarawego jednolitego nalotu. Schürmann i Fellmer zalecają do tego celu podłoże Aronson’a bez krwi ze względu na większą elektywność i wyraźne występowanie barwnych kolonji. Powstrzymując rozwój większości bakterji, agar Hoffer-Hovorka ma tę przewagę, że kolonje cholery rosną odosobnione i przez to łatwiejsze są do wykrycia. Pożądanem jest użycie do tego celu świeżo przygotowanego 3% agaru.

L-

Z innych podłóż do tegoż celu nadają się podłoża Pi lon’a (mieszanina krwi odwłóknionej i 12% roztw. sody dodaje się do agaru w stos. 3 : 7), zalecane przez Lingelshei-m’a, dalej agar z hemoglobiną Eschda, agar krwisty Kabe-shima, wreszcie zwykły siłnie zasadowy agar.

D. CHEMICZNY ROZBIOR WODY.

27.    Oznaczenie zawiesiny.

Najprostsza i najczęściej używana metoda polega na tern, że określona ilość wody przesącza się przez zważony sączek, osad pozostały przemywa wodą przekroploną, suszy w temp. 110°C i waży do stałej wagi. Różnica wagi = wadze zawiesiny. Ilość wody zależy od charakteru zawiesiny: przesącza się kilka litrów w razie drobnej i skąpej zawiesiny, lub 200 — 500 ctm. sz., jeżeli jest obfita. Próba wody musi być przeciętną, a zawiesina dobrze skłóconą.

28.    Części stałe. Strata po prażeniu.

Waga rozpuszczonych w wodzie części stafych oznacza się przez wyparowanie określonej ilości wody (200 do 500 ctm. sz ) w zważonej miseczce porcelanowej lub platynowej, wysuszenie pozostałości w ciągu 2 godz. w t° 1 10° i zważenie. Dla kontroli miseczkę wstawia się powtórnie na godzinę do suszarki i eksykatora i waży (do stałej wagi). Waga części stałych w użytej ilości wody przelicza się na litr i wyraża w miligramach. Naprz.:

Waga tygla platynowego -j- pozostałość = 48,9436 gr.

Waga samego tygla    = 48,8020 „

Waga pozostałości    = 0,1416 „ = 141,6 mg.

141,6 X 10

=472 mg.

Jeżeli wyparowaliśmy 300 ctm. sz. wody, to pozostałość z 1 litra wody w miligramach

Prażąc pozostałość w parowniczce aż do czerwoności i zwęglenia i powtórnie ważąc (po zwilżeniu pozostałości roztworem węglanu amonowego i lekkiem prażeniu), otrzymujemy między ilością części stałych a pozostałością po prażeniu różnicę, która odpowiada ilości nieulatniających się substancji. Powszechnie uważa się pozostałość tę za całość związków nieorganicznych, a część lotną — za substancje organiczne. Ściślej mówiąc jednak, niektóre związki nieorganiczne, jak azotyny, azotany, siarczany, nawet węglany rozkładają się w czasie prażenia i tracą na wadze. Wobec tego ilościowe oznaczenie straty po prażeniu niema większego znaczenia w analizach sanitarnych wody, i — jak radzi Flügge — może być dobrze zastąpione przez obserwację jakościowych zmian w czasie prażenia: słabe żółknienie lub brunatnienie osadu w parówniczce wskazuje na małą ilość substancji organicznych, znaczne zciemnienie z poczernieni całej masy i wydzielaniem zapachu włosów, torfu itp. — na nadmiar ciał organicznych.

Pozostałość nieorganiczna po prażeniu składa się głównie z soli najczęściej spotykanych w wodzie metali — wapnia i magnezu, których wspólną zawartość oznacza się w przybliżeniu przez oznaczenie twardości wody.

29. Oznaczenie twardości wody.

Zasada polega na tem, że roztwór mydła z pewną ilością soli wapiennej osadza stearynian i palmitynian wapnia i traci zdolność wytwarzania piany. Możemy więc obliczyć ogólną ilość wapnia i magnezu w wodzie, dodając stopniowo roztworu mydła i skłócając, aż wytworzy się piana, nie-znikająca w ciągu 5 minut. Rezultat, t. j. ilość ctm. sz. użytego mydła, wyraża się w t. z w. stopniach twardości.

Niemieckie stopnie twardości oznaczają ilość miligramów tlenku wapnia w 100 ctm. sz. wody (względnie grm. tlenku wapnia w 10 litr. wody), albo też liczbę tę, pomnożoną przez 1.4, dla tlenku magnezu. 45 cm. sz. roztworu mydła odpowiada 12 mg. tlenku wapnia. Stosowane we Francji, czyli t. zw. francuskie stopnie twardości odpowiadają ilości miligramów węglanu wapnia w 100 ctm. sz. wody i są mniejsze od niemieckich (stosunek 56 : 100) i od angielskich (8 : 10). Za miękką uważa się wodę poniżej 10°, za twardą—wodę powyżej 14 niem. stopni twardości. Uważając za nierozpuszczalne węglany wapnia i magnezu, powstałe z dwuwęglanów pod wpływem odszczepienia bezwodnika węglowego w czasie gotowania, nazywamy twardość, zależną od węglanów — zmienną, zależną zaś od chlorków i siarczanów — twardością stałą.

Twardość ogólna. Dokładne wyniki otrzymuje się przez oznaczenie ilościowe tlenków wapnia i magnezu i obliczenie według wzoru:

(CaO mg. w 100 ctm. sz. + MgO w 100 ctm. sz.) X/1.4 W analizach sanitarnych posiłkujemy się mianowaniem według sposobu Clark’a lub Neugebauera.

Sposób Clark’a. Do 100 ctm. sz. dodaje się stopniowo roztworu mydła z biuretki, silnie skłócając. Piana wytwarza się i stosunkowo szybko ginie, a w miarę dodatku mydła zwiększa się i nie znika: ten moment uważa się za koniec reakcji, gdy wysoka warstwa gęstej pian}’ nie znika w ciągu 5 minut. Wodę twardą (ponad 14°) trzeba uprzednio rozcieńczyć i odpowiednią poprawkę wprowadzić w obliczeniu.

Ta

-O o

lica do oblicz, niemieckich stopni ś c i według C 1 a r k’a.

Zużyto ctm. sz. roztworu mydła

Stopni

niemieckich

oaoocotoco^-^^^pp

ŁO Ö Xi T to VO X. ĆO MD

^    Zużyto ctm.

sz. roztworu mydła

tototototoro-^-^

OI^OJ^-^O^OCO^K^OI

<3\ Cn en ęn en 4^ -£■ Oo Co

to md co — bo On to o bo Ln niemieckich

Stopni

Zużyto ctm« sz. roztworu mydła

Stopni

niemieckich

Zużyto ctm. sz. roztworu mydła

Stopni

niemieckich

'Oe-CO(^0^-(MOOTMO\0 CM CM CM OM CO CO co co co co co

'Ovooooooo‘~J-o-4>-ja\0'\

ÓJ0Xil^^ćoa\óo0X)oi

tO-^^^pOppMD

öXil^^bo0Mtoöoa%

Przykłady.

1.

Na 100 ctm. sz. wody zużyto 12,7 ctm. sz. roztworu mydlą; różnica między 12 a 13 ctm. w}rnosi 0,3 stopni, czyli na 0,1 ctm. różnica = 0,03, a na 0,7 = 0,03 X 7 = 0,21. Twardość ogólna = 2,91 niem. stopni.

2. Na 20 ctm. sz. twardej wody, uzupełnionej do 100 ctm. sz. wodą przekroploną, użyto 36 ctm. sz. roztworu mydła. Twardość wynosi 9,3X5=46,5 niem. stopni.

Roztwór mydła, według Clarka, jest tak przygotowany, że 45 ctm. sz. w 100 ctm. sz. wody odpowiada 12 mg. wapnia (=120 mg. w litrze)=12 stopni niem.

Sposób Edm. Neugebauer a różni sic od powyższego sposobem nastawienia roztw. mydła i zastosowaniem specjalnej biuretki, wykazującej odrazu stopnie twardości.

18.76 niem. stopni.

Twardość zmienna. 100 ctm. sz. wody mianuje sic N/io kwasem solnym (indykator oranż metyl.) do zabarwienia przejściowego z żółtego w czerwone. Ilość ctm. sz. użytego kwasu mnoży sic przez 2.8, t. j. każd}^ ctm. sz. N/io kwasu odpowiada 2.8 niem. stopni twardości. Ten sam sposób służy do określania zasadowości wody. Naprz. na 100 ctm. sz. wody użyto 6.7 ctm. sz. N/io kwasu solnego:

Twardość zmienna wynosi 6.7 X 2.8 =

6.7 ctm. sz. kwasu normal.

_    ,    ..    .10X6.7

10

Zasadowość wynosi

Jeżeli twardość zmienna okaże sic wickszą od twardości ogolnej, wskazuje to na obecność węglanów alkalji.

Twardość stała. W wodzie, ¹/-2 godziny gotowanej, uzupełnionej do pierwotnej objętości wodą przekro-ploną i przefiltrowanej, oznacza sic twardość ogólna.

30. Substancje organiczne i utlenialność.

O ilości ciał organicznych w przybliżeniu można mieć pojecie z ilości tlenu, niezbędnego do ich utlenienia. Jako źródło tlenu służy roztwór nadmanganianu potasowego, który łatwo wydziela tlen. Tą drogą nie osiąga sic jednak wyniku pewnego, ponieważ substancje organiczne utleniają sic nierównomiernie, a cześć tlenu odpada na utlenianie ciał nieorganicznych. Dlatego też na mocy tej próby prawidło-wiej jest mówić o utlenialności, lecz nie o ilości substancji organicznych.

Powszechnie stosowaną jest metoda Kubel-Tiemann’a; Wydzielanie tlenu odbywa sic według nast. wzoru:

2 KMnCU + 3 H2SO4 = 2 MnSOi + K2SO4 +3 HaO + 5 O.

Wykonanie próby. 100 ctm. sz. wody (zależnie od zanieczyszczenia, bierze sic mniejszą ilość wody, aż do 10 ctm.3 po odpowiedniem uzupełnieniu wodą dest. do 100), wlewa sic do kolbki Erlenmeyera o pojemności 300 ctm. sz. (w której uprzednio w celu oczyszczenia był gotowany rozc. nadmanganian z kw. siarkowym). Do tego celu używa sic stale jednych i tych samych kolbek.

Do wody dodaje sic 5 ctm. sz. 25°/o kw. siarkowego i z biurety 10 ctm. sz. N/100 roztw. nadmanganianu potasowego, ogrzewa kolbkc na siatce do wrzenia w ciągu 10 minut; w razie odbarwienia, dodaje sic nową porcje nadmanganianu. Z drugiej biurety. dodaje sic do gorącego płynu 10 ctm. sz. N/100 roztw. kwasu szczawiowego i mianuje bezbarwny płyn nadmang. potasowym do slabo-różowego zabarwienia. Cała ilość permanganatu użyta została poczęści na utlenianie substancji organicznych, poczęści na kwas szczawiowy. Ogólna ilość zużytych ctm. sz. nadmanganianu, zmniejszona o 10 (kwas szczawiowy) i pomnożona przez 0,08, wykazuje ilość tlenu w miligr., potrzebną do utlenienia związków we wziętej ilości wody.

Przykład: Jeżeli do utleniania ciał organicznych w 100 ctm. sz. wody i 10 ctm. sz. N/ioo kwasu szczawiowego użyto początkowo 10 ctm. sz., później— po dodaniu kw. szczawiowego—jeszcze 5 ctm. sz., razem 15 ctm. sz. permanganatu; a oddzielnie na 10 ctm. sz. roztworu kwasu szczawiowego użyto 9,8 ctm. sz. permanganatu, to (15,0—9,8=) 5.2 ctm. użyto na ciała organiczne 5.2X0,08X10=4,16 mg. Oa na 1 litr wody.

31. Metale.

Z metali—prócz wapnia—pewne znaczenie ma obecność żelaza, które znajduje się w wodzie gruntowej, i ołowiu, przenikającego z rur wodociągowych. W ostatnich czasach zwrócono uwagę i na mangan.

Żelazo wykluwamy w wodzie zapomocą roztworu rodanku amonu albo potasu. Związek ten zabarwia się pod wpływem soli żelazowych na kolor czerwony.

Fe Cis + 3 KCNS = Fe (CNS)₃ + KC1.

Ponieważ w wodzie mogą się znajdować tylko sole żelazowe albo mieszanina żelazowych i żelazaw3*ch, należ}* więc przed wykonaniem próby te ostatnie utlenić. W tym celu wlewamy wodę badaną do probówki, zakwaszamy kwasem solnym, dodajemy kilka kryształków chloranu potasowego i ogrzewamy. Gd}* zapach chloru zginie, dodajemy roztworu rodanku potasowego — czerwone zabarwienie płynu wskazuje na obecność żelaza.

Ołów wykrywamy zapomocą wody siarkowodorowej, pod której wpływem powstaje czarny osad siarczku ołowiu.

Pb (NOb)2 + HaS = PbS -f 2 HNO3.

Wodę w probówce zakwaszamy kwasem soln}Tm i do-dajemy kilka cm.³ świeżo przygotowanej wody siarkowodorowej. W obecności ołowiu powstaje ciemno brunatne zabarwienie albo osad—zależnie od ilości metalu.

Mangan spotyka się najczęściej w wodach zaskór-n}*ch. Wykrywanie manganu polega na przeprowadzeniu związków, znajdujących się w wodzie w kwas nadmagano-wy. Reakcja przebiega w sposób następujący:

2 Mn SO4+5 Pb0₂+6 HN0₃=2 HMn0₄+2 PbS0₄+3 Pb(N0₃)₂+2 H₂0

Wykonanie próby powyższej odbywa się w sposób następujący: Do kolbki wlewamy około 50 cm.³ wody, dodajemy 5 cm.³ kwasu azotowego 25%-go, ogrzewamy, wsypujemy szczyptę nadtlenku ołowiu i gotujemy w ciągu 2 minut. Gdy osad opadnie, obserwujemy zabarwienie płynu. W obecności manganu woda zabarwi się na kolor czerwo-no-fioletowy.

32. Amonjak tworzy z jodkiem rtęci w obecności ługu ceglasty jodek rtęciowo-amonowy, według wzoru na-. stępującego:

2 (HgI₂+2 KI)-fNH₃+NaOH=3 NaI-j-4KI+2 H₂0+(Hg<

NH₃

+ HgO).

W celu wykrycia amonjaku dodajemy do 10 cm.³ wody 4 do 6 kropel odczynnika Nesslera. Żółte zabarwie-* nia albo ceglasty osad wskazują na obecność amonjaku.

33.    Kwas azotowy wykrywamy w wodzie zapomocą roztworu dwufenylaminy albo brucyny w kwasie siarkowym. W pierwszym wypadku otrzymujemy zabarwienie niebieskie, w drugim czerwone.

Próba z dwufenylaminą: do probówki wlewamy około 3 cm.³ wody i dodajemy po ściance probówki 2 cm.8 odczynnika: w obecności azotanów tworzy się w płaszczyźnie zetknięcia płynów pierścień niebieski.

Z b r u c y n ą. Do probówki wlewamy około 3 cm.3 kwasu siarkowego stężonego i 1 cm.³ wody badanej, chłodzimy mieszaninę do temp. pokojowej i wprowadzamy kilka kryształków brucyny: w obecności azotanów powstaje zabarwienie czerwone.

się w sposób następujący. Do probówki wlewany 10—15 cm.³ wody badanej, zakwaszam}⁷ kwasem fosforowym i dodajemy'10 — 12 kropel odczynnika. O ile woda zawiera kwas azotawy, to wystąpi zabarwienie niebieskie.

35. Chlorki oznaczamy zapomocą N/io roztworu azotanu srebra w obecności chromianu potasowego, jako wskaźnika. Początkowo srebro łączy się z chlorem, tworząc nie-rozpuszczaln}⁷ chlorek srebra, a gdy wszystek chlor zostanie związany, pierwsza kropla nadmiaru azotanu srebra łą-

34.    Kwas azotawy wykrywany zapomocą roztworu jodku cynku i krochmalu. Reakcja polega na tern, że wolny kwas azotawy wydziela z jodku cynku wolny jod, który zabarwia krochmal na niebiesko. Wykonanie próby odbywa

56

czy się z chromianem, tworząc ceglasty chromian srebra. Moment ten wykazuje nam koniec reakcji:

NaCl + AgNÓs = AgCl + NaNOs (biały)

K‘2 Cr 04 + 2 AgNOs= Ag₂Cr0₄ + 2 KNOs

(ceglasty)

Ponieważ każdy centymetr sześcienn}^ N/io roztworu azotanu srebra odpowiada 3.5 mgr. chloru, mnożąc wiec ilość zużytych cm.³ przez 3.5, otrzymujemy ilość mgr. chloru we wziętej do badania ilości wody.

36. Siarczany tworzą z rozpuszczalnemu solami baru nierozpuszczalny siarczan baru, który wypada w postaci białego osadu:

NaaS0₄ + BaCl-2

BaS0₄ + 2 NaCl.

(nierozp.)

Do probówki wlewamy około 10 cm.³ wody badanej, zakwaszamy kwasem solnym i dodajemy kilka kropel roz-. tworu chlorku baru. W obecności siarczanów utworzy się biały osad.

37.    Siarkowodór. 100 cm.³ wody ogrzewamy w kolb-ce zamkniętej korkiem, do którego umocowano kawałek papieru, nasyconego roztworem octanu ołowiu: o ile woda zawiera siarkowodór, papierek zciemnieje.

38.    Fosforany. 100 cm.³ wody, zakwaszonej kwasem azotowym, stężamy i dodajemy roztworu molibdenianu amonu, wypada żółty osad fosforomolibdenianu amonu:

HsPOl -f 12(NH₄>2 Mo0₄ + 21 HNOs =

= (NH₄)3 PÜ4 +12 MoOa + 21 NH₄NOs + 12 H2O.

39.    Bezwodnik kwasu węglowego.

W wodzie kwas węglowy znajdować się może w postaci wolnego kwasu, kwaśnych soli i węglanów. Chcąc w wodzie stwierdzić obecność wolnego kwasu, dodajemy parę kropel wyskokowego roztworu auryny (kw. rozolowego): zabarwienie żółte. Do wykrycia obecności kwasu węglowego wogóle (niezależnie od tego, czy jest on w formie kwaśnej soli, czy też w formie wolnej), pipetką dodaje się przezroczystej wody barytowej: wypada osad węglanu obojętnego w myśl równań:

“CO2 + Ba (OH>2 = BaCOs +H2O

¹

Jeżeli obliczymy w slabem powiększeniu (poniżej 100) 50 pól widz. i oznaczymy ?²it—powierzchnię pola Widz., —powierzchnię płytki, s—sumę bakterji W 50 polach, x—zawartość bakterji w płytce, to:

~ : x = p²ü : r²rc, skąd sr²

x - 50? ²

Objektywa Zeissa AA i okular 2 przy długości rury 160 mm. dają powierzchnię pola widz. 4,1548 mm. kw.; objektywa Leitza 5 i okular

r²

1—powierzchnię 4,1516 mm. kw. Ponieważ iloraz

stałą dla stale używanej kombinacji soczewek i tubusa mikroskopu i jednakowych płytek Petri’ego, więc z łatwością oblicza się x, mnożąc tę stalą wielkość przez s, t. j. sumę bakterji w 50 polach Widzenia.

Ca(CÜ3H)2 + Ba(OH)2 = CaCOs + BaC03 -I- 2H2O

kwaśna sól

Ponieważ mogą znajdować się w wodzie sole, np. siarczany, które również dają zmętnienie z wodą barytową, uprzednio dodaje się nieco chlorku barowego.

Ilościowo oznaczamy bezwodnik kw. węglowego, miareczkując ostrożnie N/io ługiem w obecności fenolftaleiny i ciągle skłócając aż do trwałego różowego zabarwienia; a ogólną zawartość kwasu węglowego przez zadanie wody chlorkiem barowym i odmierzoną ilością miareczkowanej wody barytowej. Po 12-godzinnem staniu i sklarowaniu się roztworu, nabieramy pipetą górną część i miareczkujemy kw. szczawiowym pozostałą jeszcze ilość wodorotlenku barowego. Ilość, która znikła, odpowiada bezwodnikowi kw. węglowego.

E. SANITARNA OCENA WODY.

Niezmiernie rozpowszechnione są zupełnie błędne poglądy co do t. zw. zdatności wody do picia. Do dzisiejszego dnia uważa się np. powszechnie, że woda zdatna do picia jest to taka woda, w której jest niewiele bakterji, a skład chemiczny odpowiada „normie“ (poniżej 500 mg. w litrze części stałych, 20 — 30 chloru lub 30 do 50 chlorku sodu, 80—100 siarczanów, 5—15 azotanów, amonjaku i azotynów conajwyżej ślady, a utlenialriość nie przekracza 8 mg. kame-leonu na litr). Uważane jest dalej za wystarczające: pobrać wadliwie próbę i wykonać powyższe badania—najczęściej oznaczyć tylko chlorki i organiczne substancje, aby ocenić wodę pod względem sanitarnym. Poglądy takie są zupełnie mylne.

Do sanitarnej oceny wody są niezbędne: 1-o badanie studni, źródła i terenu na miejscu (najważniejszy punkt), 2-o prawidłowe pobranie prób do analizy mikroskopowej, bakterjologicznej i chemicznej (p. str. 13—18), przyczem sposób pobrania zależy od celu badania i 3-o rozbioru wody. Sama przez się analiza chemiczna wody bywa wystarczającą w tych tylko nielicznych wypadkach, kiedy np. chodzi o stwierdzenie w wodzie obecności ołowiu, jako przyczyny zatrucia. Sanitarna ekspertyza wody ma na celu 1) ustalenie faktu nieobecności (wzgl. obecności) szkodliwych dla zdrowia substancji w czasie obecnym, 2) ustalenie, czy na przyszłość dana woda jest dostatecznie zabezpieczoną od wszelkich szkodliwości i 3) czy skład i ilość wody odpowiada potrzebom. Otóż analiza wszechstronna dobrze pobranej próby wody może odpowiedzieć tylko na pierwsze pytanie, ale wyjaśnić nie jest w stanie dwuch ostatnich pytań. Byłoby

pożądane, aby ekspertowi było powierzane nie tylko badanie wody, ale i pobranie jej oraz badanie miejscowe.

40. Badanie na miejscu.

Prócz danych, wymienionych w rozdz. A (p. 1—2—3), należy w badaniach miejscowych uwzględnić nast. fakty.

Ocena wód gruntowych wymaga zbadania kierunku biegu, szybkości i wysokości poziomu tych wód, ponieważ te trzy czynniki wrywierają duży wpływ na skład wody, zawartość zawiesiny ogólnej i bakteryjnej. Od wyjaśnienia tych czynników powinna więc rozpocząć się praca hydrolo-giczna. Ruch wód podziemnych jest powolny, i dlatego bakteryjne zanieczyszczenie wody gruntowej, ńp. na cmentarzach, nie w⁷pływa na charakter wody w dalszej odległości; natomiast pewne substancje chemiczne, np. ścieki z gazowni, mogą nawet po kilkomiesięcznej wędrówce przez ziemię wpływać ujemnie na skład wody.

Należ}⁷ pamiętać, że sam sposób czerpania wody wpływa na szybkość prądu wód gruntowych. Jeżeli wodę czerpią często i w dużej ilości, wówczas studnia odgrywa rolę przyrządu ssącego: do wody studziennej dostają się zanieczyszczenia z gruntu w znacznie większym stopniu, aniżeli do studni, mało czerpanej, a więc i o mniejszym dopływie. Zanieczyszczenia te dostają się w stanie rozpuszczonym, a poczęści i w postaci zawiesiny, o ile nie zostanie zatrzymana w ziemi. Znany jest wypadek nast.: płynna zawartość gnojówki obniżyła się o kilka centymetrów, gdy woda w studni w odległości 8 metrów⁷ opadła o 2 metry. Możliwość zanieczyszczenia i zakażenia wody studziennej zwiększa się w⁷ięc w znacznym stopniu, jeżeli ze studni czerpią wodą obficie. Fakt ten stwierdzono naw’et i w mniejszych studniach —wiejskich i fabrycznych: znaczne zanieczyszczenie wrody po kilkogodzinnem czerpaniu i znacznem obniżeniu powierzchni. Stąd wniosek: gnojówki i inne źródła zanieczyszczenia w⁷ody gruntowej są tern bardziej niebezpieczne dla pobliskich studzien, im więcej wrody czerpią z tych ostatnich. Kilkodniowa pompowanie (p. str. 2) oczyszcza wodę tylko od zanieczyszczeń, które przeniknę!}⁷ zzewnątrz.

Prócz zanieczyszczenia warstwy w⁷odonośnej, wszelkie gnojowiska, ścieki i t. p. w otoczeniu studni mogą być do wody studziennej splókiwane z góry, o ile pokrycie jest niedostateczne, albo przez nieszczelną cembrowdnę. W zagrodach naszych włościan studnie umieszczone są zwykle

59

w najniższym punkcie podwórza, wskutek czego skład wody zmienia się szybko, do wody muszą przenikać wszelkie brudy z powierzchni—zwłaszcza w czasie deszczu, burzy.

Nawet w miasteczkach i przedmieściach miejskich studnie często znajdują się obok rynsztoków, aby nie przeszkadzał}⁷ ruchowi kołowemu: znany jest fakt wielkiej epidemji tyfusowej właśnie z tego powodu. Nieustalone wody ściekowe tern łatwiej przenikać mogą przez cembrowinę przepuszczalną, im większa jest różnica w poziomie wody studziennej i wcdy w gnojówce lub kloace.

Duże znaczenie w ocenie wody studziennej ma poziom wody gruntowej. Zwłaszcza jest niebezpiecznym fakt, jeżeli po deszczu poziom wód tych znacznie podnosi się. Dalej niezbędnem jest zbadanie, czy i w jakim stopniu wzrost łub opad poziomu wody rzecznej wpływa na poziom wód studziennych. Wprawdzie zanieczyszczenie i zakażenie wody w znacznym stopniu zależy od budowy studzien (studnie wiercone z rurąmi zagłębioneini w ziemi na głębokość 3—4 metrów są dostatecznie zabezpieczone od zakażenia), ale jeżeli woda gruntowa jest zanieczyszczona gnojówką, to nawet najlepsza studnia nie gwarantuje czystości wody.

Ażeby ocenić wodę na mocy rozbioru chemicznego, należy wprzód wiedzieć, jaki skład ma woda gruntowa w stanie czystym w danej okolicy, zdała od budynków mieszkalnych i wszelkich źródeł zanieczyszczenia. Danych tych dotychczas dla naszego kraju niema wcale! Ekspert musi znać warunki, mogące wywierać wpływ na skład wody gruntowej, wpływ naturalnych lub sztucznych zalewów (rzeki, pola irrygacyjne), stwierdzić, czy niema raptownego opadu wody gruntowej. Jeżeli studnia znajduje się wpobliżu rzeki, należy stwierdzić, jak wysoki jest poziom w rzece i studni podczas przyboru i opadu, a w studni po czerpaniu wody i w stanie spokoju.

Z powyższego widzimy, że do oceny sanitarnej wody w większości wypadków nie wystarcza badanie laboratoryjne, które jest tylko częścią pomocniczą w najważniejszej ekspertyzie na miejscu. Aby zbadać hydrologiczny stan kraju, należałoby wysyłać do różnych okolic ekspedycje sanitarno-techniczne, składające się z hydrologów i bakte-rjologów, natomiast wnioski z ankiet i z badania wody nadesłanej są najczęściej fałszywe, ponieważ wypełnianiem ankiet i zbieraniem prób wody zajmują się osoby, nie przygotowane fachowo.

60

41. Wnioski z badań analitycznych.

Dawniej przypuszczano, że w wodzie zawierającej dużo bakterji, muszą być i chorobotwórcze, lub też że zakażenie bakterjami chorobotwórczemi jest tem bardziej możliwe, im więcej dana woda zawiera bakterji wogóle. Pogląd ten okazał się mylnym. Dlatego też należy uważać za zupełnie zbędne ilościowe oznaczenia bakteriologiczne wody rzecznej, wody w studniach kopanych i t. p., z powodu możliwości nowych zanieczyszczeń: woda czerpana co godzina z tego samego miejsca może zawierać różną ilość bakterji.

Inaczej sprawa przedstawia się, jeżeli chodzi o porównawcze, wielokrotne i systematyczne badania wody przed i po filtracji w celu kontroli filtrów. Ilościowe oznaczenia w takich warunkach mają duże znaczenie—z zastrzeżeniami, podanemi na str. 9 i I0.

Znaczenie „coli-miana“, „gnilnego miana“, stwierdzenie obecności bakterji kałowych i cząstek samego kału polega na przesłance, że mogą znajdować się w wodzie bakterje tyfusowe, czerwonkowe lub choleryczne wszędzie tam, gdzie mogą przenikać normalne składniki kału. Najbardziej rozpowszechnionymi bakterjami kałowemi sa laseczniki okręż-nicy: Houston w 1 grm. kału obliczył ilość tych bakterji na 100 do 1000 milionów. Gdyby istniał jeden tylko typ las. okrężnicy i gdyby one znajdowały się tylko w kale, wówczas wykrycie ich w wodzie byłoby dostateczną wskazówką. Ale wikła tę sprawę fakt, że istnieje cała grupa lasecz-ników okrężnicy, że są między niemi typowe i nietypowe szczepy i że nie tylko w wodzie, ale nawet w kale częściej spotykają się nietypowe od typowych (Konrich). Prócz tego, obecność b. coli com. niekoniecznie wskazuje na pochodzenie ich z kału ludzkiego, ponieważ i w zwierzęcym kale stanowią te bakterje główną część flor}⁷.

W razie stwierdzenia wielkiej ilości b. coli typowych w wodzie, mamy prawo wnioskować, że dana woda uległa zanieczyszczeniu przez kał lub nawóz i że tą samą drogą mogą się dostać do wody i bodźce kałowe chorobotwórcze, ale mała zawartość tych bakterji w wodzie ma nie większe znaczenie od obecności jakichkolwiekbądź innych saprofy-tów. I odwrotnie — nieobecność b. coli w wodzie wskazuje wprawdzie na to, że woda świeżo nie uległa zakażeniu bakterjami kałowemi, ale wcale nie wyklucza takiej możliwości na przyszłość. Stąd wniosek, że gnilne miano jest jedną z cech, potrzebnych do oceny sanitarnej wody, ale nie jedyną i nie najważniejszą. Oczywiście, stwierdzenie w wodzie bakterji chorobotwórcz3⁷ch, jaj pasożytów, a nawet cząstek normalnego kału z jego zwykłą florą (b. coli w wielkiej ilości)' dają wystarczającą podstawę do uznania wody za niezdatną do picia i do przedsięwzięcia środków, abjr dana woda nie stała się przyczyną epidemji: zamknięcie studzien, odkażanie ścieków, odkażanie wód, dostarczanie ludności dobrej wody.

Badanie chemiczne wód: utlenialności, oznaczenia amo-njaku, chlorków, azotanów, twardości, części stałych jest ważną częścią ogólnej ekspertyzy, jeżeli próby pobrane są umiejętnie i równocześnie dokonuje się badań mikroskopowych, bakterjologicznych i zwłaszcza badania na miejscu. O t. zw. „normie“ składników była mowa wyżej. Gdybyśmy w ocenie nasz3^ch wód w Polsce opierali się na normach, ustalonych dla głębokich wód z półn. Niemiec, musielibyśmy pozamykać wszystkie studnie w całych okolicach (naprz. w Kieleckiem). Niezbędnem jest ustalenie norm miejscowych co do składu chemicznego.

F. ODKAŻANIE WODY.

42. Różnorodne sposoby i cel odkażania wody.

Najprostszym sposobem odkażenia wody jest gotowani e. Jeżeli w czasie epidemji ludność musi korzystać z wody zakażonej, wówczas należ3⁷ nie tylko wskazać, ale i umożliwić powszechne gotowanie-wod3T zarówno do picia, jak i do celów gospodarcz3^ch, kuchem^ch, mycia i kąpieli. Istnieją — stosowane zwłaszcza w wojskach — ruchome kotły (s3^stemów Lepage, Rietschel-Henneberg, Hartmann i in.) z w3Tdajnością 500 litrów na godzinę. W prz3mządach t3^ch woda podlega uprzednio filtracji przez masę gąbczastą (pumeks) w celu uwolnienia jej od zawiesiny, następnie ogrzewa się pod ciśnieniem 0.5 atmosfer do 110°, went3TIu-je — cz3di miesza z powietrzem dla powrócenia smaku wody surowrej, ponowmie cedzi od osadu węglanu wapnia i ochładza do t° o 2° wyższej ponad t° pierwotną. Dostarczanie całej ludności wrod3⁷ gotowanej może trwać tylko przez krótki okres czasu: sposób ten zresztą nigdzie nie jest stosowan3r w całej rozciągłości.

Działaniu wysokiej t° można poddawać w odę zakażoną w⁷ studni, o ile jest Jokomobila lub inna parowa maszyna z ciśn. do 3 atm. Z zakrytej studni należy usunąć górną część pomp3r i skórzane części z rur i parę przepuszczać bezpośrednio przez rurę studzienną do wod3r, aż do nagrzania jej do 90°C, sprawdzając t° maximum—ter-

mometrem. Na 2 metry sz. wody trzeba około 3 godzin i 2 centn. węgla. Skórzane części odkaża się sublimatem. Takie zabiegi mają rację wtedy, gdy zakażenie nastąpiło wnątrz i do wody nie przenikają ścieki zakażone wraz z wodą zaskórną (w ostatnim wypadku należy studnię zasypać). W braku lokomobiłi, należy wodę wypompować, wybrać z dna szlam i brud, wyszorować części studni (w kopanych cembrowinę) aż do dna mydłem i szczotką, wybielić mlekiem wapiennem i dodawać w ciągu 3 dni tyle mleka wapiennego, aby woda zachowała oddziaływanie alkaliczne; wreszcie odpompowywać w ciągu 2 dni, dopóki nie dopłynie zupełnie czysta woda z gruntu. W końcu należy sprawdzić bakterjologicznie, czy odkażanie było skutecznem.,

zze-

Z innych metod, które mogą znaleźć zastosowanie większe, wspomnieć należy o ozonizacji i prześwietlaniu promieniami ultrafioletowemu

mas

Odkażające działanie ozonu polega na silnem utlenianiu i niszczeniu bakterji bezzarodnikowych, o ile zawartość ozonu i czas działania są dostateczne. Ujemną stroną tej metody jest fakt, że ozon nie przenika wgłąb kałowych, w których uwięzione są bakterje swoiste, i dlatego konieczną jest uprzednia filtracja: odnośne przyrządy Siemensa składają się z filtru i ozonizatora. Wydajność 2—2V2 metr. sz. wody na godzinę. Prawie żadnej wartości nie mają małe domowe ozonizatory.

gier

Duże nadzieje pokładać można w odkażaniu wody za-pomocą ultrafioletowych promieni. Odnośne badania wykonali Courmont i Nogier. W użyciu są lampy kwarcowe: Nogier, Westinghouse-Sterilisator i in. Warunkiem działania lamp kwarcowych jest klarowność wody, a więc konieczność uprzedniego filtrowania, dalej odpowiednia szybkość ‘strumienia wody, odpowiednie napięcie i siła prądu i t. p. Działanie bakterjobójcze przenika nie dalej jak na 30 ctm. w wodzie klarownej i bezbarwnej. Wydajność lamp}⁷ No-= 1 metr sz. na godzinę.

Zarówno ozonizacja, jak prześwietlanie promieniami pozafijołkowemi, a nawet gotowanie wody w przyrządzie Rietschel’a i in.—wymaga więc uprzedniego usuwania zawiesiny drogą filtracji. Ten sam warunek odnosi się i do chemicznych sposobów odkażania, z pośród których wjmńeniam buddyzację i chlorowanie wód.

Buddyzacja. Utlenianie całkowite substancji organicznych, zawartych w wodzie, jest równoznaczne z odkażaniem jej. Pomysł zastosowania wody utlenionej do odkażania wody i mleka zawdzięczamy duńskiemu inżynierowi

Budde (stąd nazwa). Według badań Kruszewskiego, do odkażania wody studziennej w przeciągu 24 godzin wystarcza dodatek 0.02°/o H2O2; do odkażenia ścieku potrzeba 0.1 °/o* Lepsze działanie i w krótszym czasie osiąga się, jeżeli uprzednio usunięta jest zawiesina z wody. Utrudnia dawkowanie fakt, że znajdujący się w handlu dwutlenek wodoru wykazuje znaczne wahania w procentowości (zaleca się używanie preparatu Mercka o zawartości stałej 33%). Ten sam skutek osiągnąć można zapomocą 1°/o roztworu nadtlenku sodu w ciągu 6-godzinnego odkażania; smak wody można poprawić przez dodatek kwasu cytrynowego.

Niepodobieństwem jest rozstrzygnąć kwestję, która z metod chemicznych odkażania wody jest najlepszą, ponieważ w różnych miejscowościach stosują z jednakowo dobrym skutkiem różne metod}⁷ z warunkiem uprzedniego usunięcia zawiesiny drogą filtracji lub koagulacji, poczem wodę można wyjałowić przez dodatek jednego z nast. środków: chlorku bielącego czyli podchloro-nu wapnia (p. niżej), kwasu solnego 0.12%, nadmanganianu potasu 1.2%, wody utlenionej 0.02%, ałunu 1°/o, kwasu fluorowodorowego w wielkiem rozcieńczeniu 1 : 500.000 i t. d. Do odkażania zaś wody mętnej z zawiesiną trzeba by dodać tak dużo środka dezynfekcyjnego, że taka woda przestałaby być zdatną do picia. Wogóle należy zasadniczo odróżniać: odkażanie wody do picia od odkażania wody ściekowej: co do ostatniej niema potrzeby zachowywać ostrożności specjalnych w wyborze lub dawkowaniu środka odkażającego (mleko wapienne, chlorek wapnia i t. p.), ponieważ woda taka nie jest przeznaczona do picia.

Szczegółowiej należy omówić metodę chlorowania, która znalazła w ostatnich latach w czasie wojny powszechne zastosowanie w Europie, a dawniej głównie w Ameryce.

43. Koagulacja i chlorowanie.

Dawniej popuszczano, że czynnikiem, działającym na bakterje, jest chlor, obecnie zaś nawet w metodzie chlorowania za taki czynnik uważa się nie chlor, lecz tlen in statu nascendi, niezależnie czy użyjemy do tego celu NaOCl— Eau de Labarraque, czy podchloranu wapnia, w myśl równań:

( 2 NaOCl + 4 HC1 = 2 NaCl + 2 H 2 Cla + 2 H2O = 4 HC1 +

OC

+ 2 Cla

2 Ca;

Cl

+ 2 HaO = CaCl‘2 + Ca (OH)a + 2 HOCI Kwas podchlorawy HOCI = HCl+O

O Cl

Dobry skutek osiągnąć można zapomocą uprzedniego usunięcia z wody zawiesiny i następnego stosowania chlorowania. Istnieją różne systemy koagulacji, jak i różne metody chlorowania: zupełnie dobre wyniki otrzymać można przez połączenie koagulacji metodą Neugebauera z chlorowaniem metodą Dzierzgows kiego.

li

hjp

Rys. 95.

Oczyszczanie, i odkażanie Wody: połączenie metod koagulacji Edmunda Neugebauera i chlorowania met. Szymona Dzierzgowskiego.

Koagulacja polega na tern, że do strącenia mętów, zawieszonych w wodzie ciał humusowych i znacznej części

bakterji stosuje się nasyconą wodę wapienną i 4% roztwór siarczanu glinu: na 1 litr wody 15 ctm. sz. pierwszej i 1,5 ctm. sz. ostatniego (w razie silniejszego zanieczyszczenia wody 20 i 2,0). Przytem rozkłada się siarczan glinu przez wapno, powstaje nierozpuszczalny włóknisty osad zasadowego siarczanu glinu i siarczanu wapnia (gips), który pozostaje w roztworze. Po wytworzeniu opadu filtruje się wodę, jak wskazuje załączony rysunek, do dolnego naczynia, i tu dodaje się tyle podchloronu wapnia, aby otrzymać 1 mg. chloru na litr wody. Do tego celu stosuje się 10% wodny roztwór podchloronu wapnia czyli chlorku bielącego, który przygotowuje się przez skłócenie 1 cz. na wagę podchloronu wapnia z 10 cz. wody. Nad osadem wapna w nadmiarze oddziela się przezroczysty roztwór, który służy do odkażania wody. Ilość potrzebna do odkażenia 1 wiadra wody zależy od własności podchloronu wapnia, który w sprzedaży zawiera niejednakowy °/o czynnego chloru=od 5 do 35% ¹).

Różni autorzy stosują niejednakowe dawki: Dzierzgo-wski 1 mg. wolnego Cl na litr, a czas działania oznacza na 45 minut; Thieme 2—3 mg. chloru i działa 5 minut, Ruys — 20 do 40 mgr. NaOCl w ciągu 2 godzin. Ignacy Wolman (w roku bież.) zaleca 4—5-godzinną koagulację i po odsączeniu dodaje 2 mg. wolnego chloru, czas działania 2 godziny. Mo-żnaby przytoczyć mnóstwo przykładów raptownego przerwania epidemji „wodnych“ dzięki zastosowaniu metody chlorowania. W wojskach stosują preparaty z określoną zawartością aktywnego chloru.

W załączonej tablicy wskazane są w ctm. sz. ilości 10% roztw. podchloronu wapnia, które należy dodać do 1 wiadra wody, zależnie od różnej procentowej zawartości czynnego chloru w podchloronie wapnia, z którego przygotowany jest 10% roztwór odkażający.

Usunięcie lub związanie chloru po upływie 2-godzinne-go odkażania osiągnąć można w celu polepszenia smaku i zapachu w różny sposób. Dzierzgowski zalecał dodatek na każde wiadro wody odkażonej 10 ctm. sz. roztworu siar-konu sodu lub podsiarkonu (czyli „antychloru“), Gärtner zaleca perjodyczne korzystanie z 2 zbiorników betonowych lub żelaznych; inni wreszcie dodatek wody utlenionej, co równocześnie i wzmacnia siłę odkażającą i usuwa nieprzyjemny smak.

o\

% zawart. czynnego Cl w Wapnie

Ilość cm. sz. 10% roztw. podchl. wapnia dodawanego na 1 wiadro odkażanej wody

% zawart. czynnego Cl w Wapnie

Ilość cm. sz 10% roztw. podchl. wapnia dodawanego na 1 Wiadro odkażanej wody

% zawart. czynnego Cl w wapnie

Ilość cm. sz. 10% roztw. podchl. wapnia dodawanego na 1 wiadro odkażanej Wody

% zawart. czynnego Cl w wapnie

Ilość cm. sz. 10% roztw. podchl. wapnia dodawanego na 1 wiadro odkażanej Wody

20

12

8.33

19

5.26

26

3,84

16.2

13

7.69

20

5.01

27

3.70

15.7

14

7.14

28

21

4.76

29

3.57

12.5

15

6.66

22

4.54

30

3.44

11.1

16

6.25

23

4.34

31

3.33

10

10.0

17

5.88

24

4.16

32

33

3.22

11

9.09

18

5.55

25

4.0

34

3.12

Do odkażania ścieków też zalecać można stosowanie podchlorynu wapniowego: według badań dokonanych w Ameryce 5 części czynnego chloru w 100,000 cz. wody ściekowej niszczy prawie wszystkie bakterje w ciągu 2 godzin. Niedawno wprowadzono wielką instalację do odkażania ścieków w Berlinie zapomocą chlorowania. Chlorowanie można stosować i do dezynfekcji rur wodociągowych w razie wykrycia w wodzie bakterji chorobotwórczych; można też rury napełnić 2°/oo roztworu 60° techn. kw. siarkowego i po 4 godzinach przemywać przez czas dłuższy czystą wodą: 100 kg. kwasu wystarcza do dezynfekcji 40 metr. rur.

/:

A.

B.

c.

D.

SPIS RZECZY.

Str.

Ogólne wiadomości.

1.    Sanitarna ocena wody do picia ..

2.    Budowa studzien ......

3.    Studnie kopane i abisyńskie

4.    Potrzeby ilościowe i jakościowe .    .    .    .

5.    Szkodliwości dla zdrowia w wodzie do picia .

6.    Domieszka metali w wodzie

7.    Znaczenie chlorków i in. składników normalnych, ciał organiczn. i twardości .

8.    Różnica między Wodą powierzchniową a gruntową

9.    Zawiesina w wodzie. "Sedymentacja i filtrowanie

10.    Kontrola filtrów ......

11.    Bakterje w wodzie i udział wody w epidemjach

12.    Ścieki ........

Badanie studzien, terenu i wody.

13.    Kwestjonarjusz, dołączany do próby wody do badania

14.    Pobranie prób wody do badania

15.    Zewnętrzne cechy Wody .    .    .

16.    Reakcja wody ......

17.    Gnilne miano    ......

18.    Badanie mikroskopowe (Wnętrzaki)    ,

19.    Badanie mikroskopowe (plankton)

20.    Orjentacyjne obliczanie drobnoustrojów

21.    Obliczanie żywotnych bakterji w Wodzie

Bakter. jakościowe badanie wody.

22.    Grupa: bacterium coli commune .

23.    Grupa: proteus

24.    Bac. typhi abdotn. i bac. dysenteriae

25.    Bac. anthracis

26.    Vibrio cholerae asiaticae .

Chemiczny rozbiór wody.

27.    Oznaczenie zawiesiny .    .    .    .    .

28.    Części stałe. Strata po prażeniu    .    .    .    .

U' oj CO

ifłNOO^O

ll

CC OJ to

19

19

21

27

32

35

38

40

41

46

47

50

29.    Oznaczenie twardości wody

30.    Substancje organiczne i utlenialność

31.    Metale: żelazo, ołów, mangan

32.    Amonjak ......

36.    Siarczany ......

37.    Siarkowodór ......

38.    Fosforany ......

39.    Bezwodnik kW. Węglowego

E.    Sanitarna ocena wody.

40.    Badanie na miejscu .

41.    Wnioski z badań analitycznych i ogólna ocena

F.    Odkażanie wody.

42.    Różnorodne sposoby i cel odkażania Wody

43.    Koagulacja i chlorowanie .

51

53

54

55

55

55

55

56

56

56

56

58

60

61

63

%

POLITECHNIKA KRAKOWSh. BIBLIOTEKA GŁÓWNA " »

II

II

W księgarniach

do nabycia tec

L. inw.

f 28

I:

Kdn 452/57

TTerra-rvnrr

Compendium Bakterjologji, z 50 rys. w tekście, nakł.

Gebethnera i Wolffa, 1918.........

Metodyka badań sanitarnych, kursy przygot. dla, lekarzy powiat. Królestwa Polskiego, nakładem Min. Zdr. Pubk, Warszawa 1918, str. 237 z 66 rys. Przyrost naturalny ludności, jako zagadnienie hygieny socjalnej. Wydawn. Warsz. Stowarz. Lekarzy, Warszawa 1917, str. 177....... . .

3.50

8.—

3.75

Mleko i Mleczarstwo, w oświetleniu hygieny i bakterjologji. II wyd. z zas. Komit. im. Rektora Mianowskiego i Krak. Tow. Popier. Pol. Nauki Roln.

I wydanie uzyskało konkursową nagrodę ę zapisu Pileckiego, Warszawa 1917, str. 560 i 149 rys. 11.50

Warszawa

Dezynfekcja w chorobach zakaźnych,

1915, str. 76.........

Epidemjologja i profilaktyka cholery, z 3 mapami kolor, przebiegu 6-ej epidemji. Monografja uzyskała 2/IM918 r. konk. nagrodę imienia J. W. Knolla w Warsz. Tow. Lek. Warszawa, 1915, str. 318 .

2.—

6.50

Szczepienia przeciwcholeryczne i przeciwtyfusowe,

Warsz. 1915, str. 76...........

Wakcynoterapja, zarys współcz. stanu wiedzy o istocie szczepień ochronnych i leczniczych. Wyd.

Kasy Mianowskiego, nagi*, na konk. im. Helbicha w Warsz. Tow. Lekar., 1915, str. 318 z tablic.

i 35 fotogr. w tekście...........

Les opsonines et bacteriotropines au point de vue des experiences personnelles et la critique de la thćorie de Wright, Paris, edit. Maloine, 1914 . .    3.—•

2.—

be

6.50

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299291

¹

Określenie wolnego chloru odbywa się zapoinocą mianowania dęci lub centinormalnym roztworem podsiarkonu sodu; uprzednio dodajemy 10% roztworu jodku potasu (wolny chlor wydziela ekwiwalentną ilość sodu); jako wskaźnik dodaje się roztwór krochmalu.