WY2ZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

: I

Éül !

'N : Æf^i

». ^

-$v

IlSt!

as

■a

Pigpfiii

mm

MBs®

ii 'H

|§Z

■L Z. 1/3.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000294391

t

/

.

;

x

•V

(

'■¹

%

v

■    "• ■ V-

. - i m * . ■

i

■■

%*» -

'V-.

I

• ⁰

\

■

(

.

• .

/

fe ;•    -    >a*

ü

-,

*

'

*

)

*

.

\

um

- ■,

f

*

N

■

\

f*ùM :

-

äfe#

/

PRZEWODNIK STOLARSKI

-

>

*

» '

*'■■■■

t

■

.

<

*

■

i

V

MIECZYSŁAW SCHREIBER

PRZEWODNIK STOLARSKI

OBEJMUJĄCY POTRZEBNE WIADOMOŚCI TAK Z DZIEDZINY ZWYCZAJNEGO I ZBYTKOWNEGO MATERYAŁU I TECHNOLOGII MECHANICZNEJ, JAKOTEŻ OSTATECZNYCH ROBÓT OKOŁO WYKOŃCZANIA WYROBÓW DRZEWNYCH, BARWIENIA, ZDOBNICTWA I IMITACYI

ml*

MHHl

1915

NAKŁAD I WŁASNOŚĆ KSIĘGARNI 1 DRUKARNI ZYGMUNTA JELENIA

(o-

W TARNOWIE

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

Mir

**•

* * iirr

(7

CZCIONKAMI DRUKARNI ZYGMUNTA JELENIA W TARNOWIE

A!rc. Nr

WSTĘP.

Podręcznik, który składamy w ręce czytelników, nie jest książką oryginalną, ale zestawieniem z dzieł naszych i obcych, pisanych przez ludzi, którzy po rozlicznych próbach doszli w zakresie sztuki stolarskiej do wielu wyników, nie wszystkim naszym stolarzom dotąd dostępnych. Ale i tych autorów prace nie opierają się wyłącznie na własnem tylko doświadczeniu, czerpali bowiem obficie z książek innych pisarzy, którzy znów byli przeważnie kompilatorami, tak, że doszukanie się pierwowzorów podręczników stolarskich zaprowadziłoby nas raczej do najróżnorodniejszych pracowni stolarskich, w bardzo nieraz odległych czasach, niż do komnaty uczonych. Wszak w całej Europie eksploatuje się w tym dziale w kółko to, co zostało spisane w pierwszej połowie XIX. wieku, w Anglii, Francyi i Niemczech, a dodatki, jakie przyniósł z sobą postęp, ograniczają się przeważnie tylko do działu maszynowego, a następnie do sposobów zaprawiania drzewa, ostatecznego wykończenia robót stolarskich, zdobnictwa, a wkońcu naśladownictwa drzew szlachetnych. Wzrosło nadto bogactwo materyału, jakim dziś stolarz może rozporządzać, a otwarcie podzwrotnikowych puszcz dla wywozu drzewa dało nam gatunki, o jakich nie śnili nawet nasi przodkowie. W ten sposób przygotowano drogę do rozwoju stolarstwa artystycznego, dając możność wybicia się na czoło innych, jednostkom zdolnym i oryginalnym. Nie trwóżmy się tern, że maszyny odbierają wielu robotnikom zajęcie, bo myśli ukrytej w sprzęcie, wedle własnego i dobrego smaku wykonanym, zestawienia barw i rysunku ma-teryału, nie odbierze nam żadna maszyna, tembardziej, że prawdziwa cywilizacya przynosi z sobą zapotrzebowanie artykułów, noszących na sobie cechy wybitnie indywidualne. Tą myślą powodowany, starałem się zapoznać czytelników z materyałem drzewnym nietylko naszym, ale i egzotycznym, nie spuszczając z oka tej także okoliczności, iż wielu z naszych rzemieślników, szukając roboty za Oceanem, powinno bodaj w części znać surowiec, który tam dostać może do odrobienia, a powtóre podać przepisy farbienia, politurowania i ozdabiania robót drzewnych, w szerszych nawet ramach, niżby ze względu na inne działy podręcznika było wskazane. Tych, którzy chcą się zapoznać dokładniej z elementami technologii mechanicznej stolarstwa, odsyłamy do znakomitej książki Fr. Kuśmierskiego, p. t.: „Kurs stolarstwa“ (Warszawa 1908).

W podręczniku zastosowaliśmy i my słownictwo polskie, i wstąpiliśmy tern samem w szeregi tych naszych autorów, którzy od lat bezskutecznie walczą z zakorzenionym wśród polskich stolarzy nałogiem używania przekręconych niemieckich nazw, istnych dziwolągów językowych, przynoszących nam wstyd, jako Polakom. Miejmy nadzieję, że stosunki zmienią się pod tym względem na lepsze i że nasi stolarze poznają wreszcie sami, że zapożyczać pokręcone nazwy od obcych, gdy się ma własne dobre, jest tern samem, co prosić sąsiada o zbutwiały materyał, gdy się ma w domu swój i zdrowy. Terminologia niniejszego poradnika opiera się jużto na dziełach naszych pisarzy w zakresie stolarstwa, jużto wprost na gwarze ludowej, bądź też wreszcie na słowniku technicznym Stadtmüllera.

Oby poradnik nasz dopomógł do zwalczenia obcej konkurencyi i pozwolił nam wskrzesić te czasy, gdy to nasi stolarze z Gdańska i Kolbuszowej słynęli w całej Europie ze swych wyrobów i rozsyłali je daleko po świecie, sobie i Ojczyźnie przysparzając sławy i mienia.

«

\

.

#

ROZDZIAŁ PIERWSZY.

Budowa wewnętrzna drzewa. Postępując od zewnętrznej części drzewa do jego środka, napotykamy na niem naprzód na korę, pod nią na łyko, złożone z podłużnych włókien, pod którem znajduje się b i e 1, jaśniejszy od właściwego drzewa, otoczonego bielem. W samym środku drzewa znajduje się miąższ, a naokoło niego rdzeń.

Wobec tego możemy sobie przecięcie poprzeczne drzewa wyobrazić jako koło, w które wpisane są inne mniejsze aż do najmniejszego, a znajdującego się w samym środku, które nazywamy rdzeniem. Najbardziej na zewnątrz leżące koło, będzie korą drzewa. Włókna, łączące korę z rdzeniem, nazywamy promieniami rdzennymi, a że są one u niektórych drzew grube i przecięte dają pasy inaczej niż drzewo zabarwione i często błyszczące, więc nazwano je błyszcz-kami. Na poprzecznem przecięciu drzewa znajdujemy jeszcze wiele kółek, coraz to mniejszych, im bliżej rdzenia drzewa, a zwanych słojami. Po ich ilości daje się oznaczać wiek drzewa. Taksamo błyszczki, jak i słoje u niektórych drzew są niedostrzegalne dla oka nieuzbrojonego powiększającem szkłem. Wskutek nieregularnego wzrostu drzew, lub ukłóć owadów, powstają w drzewie zmiany, które mu wprawdzie na poprzecznem przecięciu dają piękny wygląd, ale które są jego wadami. Noszą one nazwę wilków czyli mazerów.

Przecinać można drzewo w różnych kierunkach i tak: albo w kierunku prostopadłym do osi drzewa, jest to przekrój poprzeczny, albo w kierunku promienia przez oś, jestto przekrój błyszczkowy (lub wreszcie równolegle do osi, a prostopadle do promienia, jestto przekrój styczny)

(Fig. 1). Oprócz tych zasadniczych cięć istnieją jeszcze inne, skośne, które przy niektórych bają barbzo wzorzystą płaszczyznę z pięknym rysunkiem słojów.

B.

Fig. 1.

P. przekrój poprzeczny, B. przekrój błyszczkowy, S. przekrój styczny.

Materyał dla stolarskich robót. Ociosane w kwabrat lub prostokąt drzewo tworzy belkę. Grubość jej wynosi od 6—18 cali. Grubsze nad bwa cale brzewo nazywamy balem, są one więc grube na 2V2, 4V2, 4 lub 5 cali. Drzewo, nie cieńsze nab V2 a nie grubsze nab 2 cale, nazywa się beską. Stosownie do ich grubości dzielą się na półcalówki, trzyćwierciówki, calówki i t. b. Stosownie do tego, z jakiej części drzewa pochodzą beski, są one szersze lub węższe. Najszersze ze śrobka kloca, najwęższe z krajów w pobliżu kory. Im bliżej krajów kloca, tern brzegi są skośniejsze; takie skośne brzegi zowiemy „oflisami“. Ponabto brzewo jest grubsze przy ziemi niż w górnej swej części, blatego beski tak cięte, są na „starszym końcu⁴’ szersze, na „młobszym“ zaś węższe. Oprócz besek „nie-obrzynanych“, o których właśnie mówiliśmy, są i „obrzynane“, to jest takie, które powstały z kloca już przed pocięciem z niego desek, tak okrojonego, że bostal przekrój kwadratu. Szerokość besek obrzynanych jest zatem wszędzie równa. Deski są szerokie od 5—24 cali. Najczęściej się jebnak spotyka szerokości ob 8—11 cali. Długość ich jest przeważnie około półpięta," półszosta lub półsiobma metra.

Deski sosnowe dzielą się na trzy gatunki: Do I. klasy należą najczystsze, bez plam i sęków, jestto brzewo najdroższe; do II. klasy mają tu i ówbzie małe sęczki, gdzieniegbzie siwe plamy i używane są bo robót stolarskich budowlanych i na gorsze, malowane sprzęty; III. klasę stanowią sękate i nieczyste deski. Drzewo, cieńsze ob il2 cala, nazywa się dych tą. Grubość dychty wynosi !/s, ty4, 3/₈ cala, szerokość od 10—24 cali, długość mniejwięcej IV2 bo 2V2 m.

Fornir, bo okłabania brzewa, ma rozmaite wymiary i rozróżniamy jego dwa gatunki: nożem cięte (Messerschnitt) i piłą (Sägeschnitt); grubość jego wynosi 1 — 3 mm, szerokość 20—60 cm., długość 1 m — 4V2 m. Są one bądź to „gładkie“ (szlicht) bądź też opatrzone „wilkami“ (mazerowe).

Soki Örzewne. Ze względu na to, że przy ścinaniu drzewa ważną rolę w jego trwałości odgrywa ilość soków w niem zawartych, i że wedle nich stosuje się pora, w której wolno jedne drzewa ścinać, a innych nie wolno, wspomnimy o tern pokrótce.

Otóż największą ilość soków mają wierzby, najmniej zaś graby i brzozy. Drzewa miękie i twarde mają najwięcej soków w grudniu i styczniu, najmniej zaś w listopadzie, za to nasze drzewa szpilkowe, choć jak inne mają najwięcej soków w gru dniu i styczniu, mają ich najmniej dopiero w kwietniu.

Twardość drzewa jest rozmaita, zależna od rodzaju i wieku jego. I tak stare drzewo jest twardsze od młodego, ścięte w jesieni twardsze od ściętego w lecie, dąb twardszy od modrzewiu, od dębu zaś twardszy jest heban. Niektóre drzewa są tak miękie, że dadzą się łatwo nożem krajać, inne dorównują w twardości prawie metalom.

Do najtwardszych drzew należą: heban, drzewo grenadilowe i gwajakowe, następnie idą: bukszpan, drzewo berberysowe, głogowe, dereń, świdwa; miększemi od nich są: dąb, brzost, klon, dzika wiśnia, szakłak, jawor, grab, akacya, jesion, wiąz, jabłoń, grusza, orzech, buk, jarzębina. Do drz e w miękich zaliczamy: lipę. topolę, wierzbę, brzozę, olchę, sosnę, świerk, leszczynę, modrzew, kasztan i jodłę.

Ciężar drzewa już w tym samym klocu jest niejednakowy, i tak waży rdzeń więcej od bielu, następnie stosuje się do gatunku drzewa, przyczem różnicy w ciężarze są nieraz bardzo wielkie. I tak, gdy 1 metr sześcienny lipy waży 462 kilogramów, to ta sama ilość hebanu będzie ważyć 1259 kilogramów. Rozumie się, że mowa tu o ciężarze drzew zupełnie suchych. Drzewo mokre waży nieraz prawie o połowę więcej, niż to samo drzewo w stanie suchym.

Wytrzymałość drzewa. Rozumiemy pod nią opór, jaki stawia nam drzewo, gdy chcemy je podzielić na części, czy to przez łupanie go, czy przez zgięcie, czy wreszcie przez rozerwanie go lub zgniecenie. Łupi i w ość drzewa oznacza opór, jakiego doznajemy, gdy chcemy je podzielić w kierunku osiowym. Najtrudniej dają się łupać: czereśnia, wiśnia, jarzębina, nieco łatwiej akacya, brzoza, wiąz, grab, dalej klon, osika, śliwa. Do łatwo łupliwych należą: modrzew, orzech, buk, olcha, świerk, lipa, kasztan. Najłatwiej rozłupać sosnę i jodłę. Giętkość drzewa zależy od stanu, w jakim się ono znajduje i od jego rodzaju. Drzewa młode, świeżo ścięte, są gięt-sze od starych, przesycone wodą i ogrzane giętsze od suchych. Pod działaniem pary wodnej nabierają drzewa giętkości. Do* najbardziej giętkich drzew naszych należy wiąz, po którym dopiero idzie jesion, modrzew, dąb, świerk i sosna. Najbardziej sprężyste są jesiony, wiązy i dęby. Wielką bardzo wytrzymałość mają nasze drzewa, gdy chodzi o przerwanie ich. By n. p. przerwać 1 cal kwadratowy bukowego, dębowego lub grabowego pręta, trzeba go obciążyć około 19.000 kg., łatwiej dają się przerywać klony, jesiony i świerki, a jeszcze łatwiej od nich sosny i grusze.

Zsychanie się drzewa. Zsycha się ścięte drzewo wskutek utraty wody, zawartej w drzewie rosnącem. Twarde drzewa schną dłużej, miękie prędzej. Gdy drzewo zeschnie się do tego stopnia, że staje się mało wrażliwe na wpływy atmosferyczne, nazywamy je s uchem, choć i takie zawiera w sobie co najmniej 10 do 25 procent wody. Przez zsychanie się, mogą się albo skrócić włókna drzewne, a wtedy mówimy o zsycha-niu się podłużnem, lub też drzewo zmniejsza swą objętość, co nazywamy zsychaniem się na szerokość; wtedy zsycha się drzewo w kierunku słojów rocznych, lub też błyszczek, stosownie do tego, czy przekrój nastąpił przez pierwsze czy drugie. Wskutek wilgoci, a więc i przez pociąganie farbami, silnie rozpuszczonemi w wodzie, naciąga suche drzewo znów wodą i rozszerza się na nowo, czyli wraca prawie do takiego stanu, w jakim było przed ścięciem go. Mówimy, że drzewo pęcznieje. Skutki tego zjawiska są różne: drzewo pęka lub się wypacza. Przeszkodzić temu można przez zupełne osuszanie drzewa w t. zw. suszarniach, smarowanie na poprzecznem przecięciu klejem, lub wreszcie przez odpowiednie dobieranie kierunku włókien na drzewach, które spajamy. Zsychanie się i pęcznienie drzewa jest większe w kierunku szerokości włókien, niż w kierunku ich długości. I dlatego zsycha się i pęcznieje drzewo tylko nieznacznie na długość, a za to bardzo silnie w kierunku błyszczek, bo 5 procent, najsilniej zaś w kierunku słojów rocznych, bo aż bo 10 procent.

Paczenie się i skręcanie zależy ob warunków, w jakich się brzewo znajduje. D e s k a wystawiona jebną stroną na wilgoć, z drugiej zaś strony od niej zasłonięta, wygina się w stronę suchą; cienkie kawałki drzewa, trzymane jedną stroną przy ogniu, z drugiej nasycane wodą, wysychając od strony ognia, zajmują kształt wklęsły. W tym wypadku można więc dla gięcia drzewa wykorzystać, zresztą bardzo niemiłą właściwość drzewa, t. j. jego paczenie się.

Jeśli uwzględniamy zsychanie się i pęcznienie drzew w kierunku rocznych słojów, to najmniej zsycha się i pęcznieje mahoń. Z naszych zsychają się drzewa w następującym porządku, zaczynając od drzew najmniej zsychających się: świerk, sosna, klon, jodła, brzoza, dąb, buk, grab, lipa, orzech. Wobec tego najmniej zsycha się w kierunku rocznych słojów świerk, najwięcej zaś orzech. Na przecięciu w kierunku błyszczek ten sam porządek będzie trochę inny. Więc otrzymamy taki szereg: sosna, świerk, jodła, klon, grab, brzoza, dąb, orzech, lipa. W tern przecięciu zsycha się i pęcznieje najmniej sosna, najwięcej lipa.

Tabelka Karmarscha podaje procent zsychania się drzewa:

Zsychanie się w kierunku poprzecz.

Gatunek drzewa

Zsychanie się w kierunku poół.

w kier, błyszczek

w kier, słój, rocz.

Klon

Jabłoń

Grusza

Buk

Heban

Dąb

Sosna

Świerk

Lipa

Machoń

Orzech

Jodła

Grab

0,06—0,2 0,109 0,06-0,9 0,2-0,3

2—5,4 3,1—6 1,7-7,2 2,3—6

4—7,3 5,7—9 3,2—9,3 5,0—10,7

0,01

2,13

0,03—0,4

0,076

0,008—0,2

0,2

0,11

0,22

0,086—0,122

0,21—1,5

1.1- 7,5

1.1- 2,8 0,6—3,8 3,5—8,5

2,5—10,6

2—7,3

2—6,8

6,9—11,3

1,09

1,79

2,6—8,2 1,7-4,8 4,3—6,8

4—17,6 4,1—8,13 6,2 - 11,1

Drzewo suche i mokre. Drzewo suche nigdy nie jest w zupełności pozbawione wody i zawiera ją w sobie, zawdzięczając jej swą sprężystość. Czas, jaki jest potrzebny do tego, by jakieś drzewo wyschło, t. j. miało najwyżej 15—20° wody, zależny jest od gęstości i jakości drzewa. Grubość jego ma tu także wielkie znaczenie. Miękie deski potrzebują po przesuszeniu ich na wolnem powietrzu jeszcze roku leżenia w warsztacie, w suszarniach schną naturalnie bez porównania prędzej. Bal sosnowy 3 calowy schnie przez 2V2 roku, dębowy 4 calowy przez 7—8 lat. Czy drzewo suche, poznaje się przez ważenie go, dźwięk, jaki daje i dotykiem. Suche daje dźwięk pełny, mokre zaś głuchy odgłos. W wiórach z materyału mokrego czuć w rękach wilgoć, z suchego nie. Można także, pokrajawszy drzewa kawałek w małe kostki, zważyć je, a potem w puszce zamykanej grzać nad ogniem, uważając, by się nie spaliły; po 3 dobach można zważyć i różnica w ciężarze między nową a dawną wagą da stopień suchości drzewa. W warsztatach należy opatrzyć deski suszące się datami i wedle tego wybierać do roboty.

Suszenie Drzewa. Ponieważ drzewo mokre podlega zsy-chaniu się i pękaniu lub wypaczaniu się, dlatego należy zwracać na to uwagę, by do wyrobów używać tylko materyału możliwie najlepiej wyschniętego.

Drzewa nie wolno jednak suszyć nagle, na słońcu lub przy piecu, ale musi schnąć powoli, w miejscach przewiewnych i ochronionych przed deszczem, o ile się niema do rozporządzenia sztucznych suszarni. O nich wspominamy tylko; nie rozwodząc się bliżej nad tern, co jest niedostępne dla przeciętnego stolarza, przygotowującego sobie materyał w dość skromnych warunkach.

Zaczynając więc od drzew dopiero co ściętych, trzeba pamiętać, by drzew nie zostawiać zbyt długo pod korą, bo albo zsinieją, jak drzewa iglaste, albo też zaczną butwieć, jak liściaste. Z dębowych desek trzeba zedrzeć korę, wyciąć biel i zanurzyć w płynącej wodzie, przezco prędzej tracą swą naturalną wilgoć. Do wyrobów nie można ich jednak prędzej używać, jak dopiero po dziesięciu latach, licząc od chwili ich ścięcia, jeśli się wybiera deski, należy pamiętać o tern, że deski bielaste więcej się paczą i pękają od rdzennych, że nawet strona prawa deski, czyli od rdzenia, mniej pęcznieje od lewej, czyli od bielą, i dlatego z prawej strony deska robi się wklęsłą, wobec czego należy deski zwracać ku wilgoci zawsze stroną lewą. Ponadto deski o pokręconych słojach łatwiej się wichrują od tych, w których włókna idą równolegle.

Przy suszeniu drzewa powinno się pamiętać o tern, że pęka ono pod wpływem zbytniego ciepła, a butwieje, gdy schnie za wolno. Deski, przeznaczone do suszenia, muszą leżeć na podkładach, tuż jeden nad drugim spoczywających, tak, aby każda deska miała odpowiedni przewiew, a nie uginała się, coby musiało nastąpić, gdyby podkłady nie leżały jeden na drugim. W warsztatach dosuszać można tylko mniejsze kawałki. Szybszym sposobem, przystępnym dla każdego, jest suszenie drzewa w pięciu piekarskim. Wypala się go jak do pieczenia chleba, a następnie, po usunięciu węgli, wkłada się do niego drzewo, na przeciąg 10 do 30 minut, i zamyka szczelnie piec. Para wodna, ulatniająca się z mokrego drzewa, przeszkadza jego pękaniu, a drzewo w ten sposób suszone jest jeszcze po kilkunastu latach zdrowe i odporne na robactwo.

Przy suszeniu drzewa wspomnimy jeszcze o suszeniu całych kloców. I tak: kloce, które chcemy dłuższy czas w całości przechowywać, wolno odzierać z kory tylko w pewnych odstępach, gdyż wtedy nie pękają tak łatwo, jak gdy zupełnie nie mają kory. By zaś na sztorcach nie pękały, przybija się na nich deseczki, lub smaruje się smołą, albo też okleja papierem. I one jednak, tak jak i deski, nie znoszą zbyt nagłego suszenia i pękają, gdy nie są w miejscach przewiewnych.

Wiązanie Drzewa przeznaczonego Do wyrobów, Dla uniknięcia zsychania się i pęcznienia sprzętu. Ponieważ drzewo zsycha się i pęcznieje znacznie mniej w kierunku włókien niż rocznych słojów, przeto gdyby się zrobiło drzwi z jednej tylko deski, albo z kilku, ale takich, gdzie przy wszystkich włókna szłyby równolegle do siebie, to nietylko zeschłyby się one w kierunku prostopadłym do włókien, ale nadto wypaczyłyby się zupełnie. By temu przeszkodzić, robią naprzód ramę, w którą dopiero wchodzi wypełnienie (Füllung). Ramy przeszkadzają skręcaniu się deski, a zarazem ograniczają jej zsy-chanie się. Tę dążność zsychania się drzewa niejednostajnie, w kierunku długości i szerokości, uwzględnić się musi przy składaniu większych płaszczyzn z poszczególnych tafli, które mamy, jako wypełnienia, zamknąć ramami. Należy więc te tafle tak składać, by włókna szły naprzemian; przezco osiąga się to, że deski, zsychając się lub pacząc, nie zsychają się wszystkie razem w jednym kierunku, ale w różnych, wobec czego skutki takiego zsychania się mniej są widoczne. Dla tych samych powodów, dla jakich składaliśmy szersze płaszczyzny z większej ilości mniejszych desek, przecinamy w kierunku deski, grube na dwie cieńsze i sklejamy je, by nierówne na niej wysychanie bielą i rdzenia nie powodowało ich skręcania się. Wogóle z im większej ilości części, stosownie złożonych, składa się sprzęt jakiś, tern mniej należy się przy nim obawiać paczenia się i zsychania. Najlepiej przytem sklejać razem różne drzewa. Tak są robione kije bilardowe, które się składają nieraz z bardzo wielu razem sklejonych kawałków. Również i wtedy, gdy sklejamy deski, jedna na drugiej, aby otrzymać jedną płytę, należy je sklejać tak, by włókna jednej krzyżowały się z włóknami drugiej deski. I w tym wypadku najlepiej sklejać różne gatunki drzewa, więc n. p. dwie deski jodłowe, leżące na sobie na poprzek włóknami i na nich trzecią n. p. gruszową. Tak są robione formy do wyciskania rysunków na płócien-kach i tapetach, przyczem rysunek przeznaczony do odbicia jest wyrżnięty na desce gruszowej. Wogóle przy spajaniu drzewa różnego gatunku należy uwzględniać, jakie drzewa najmniej się zsychają, a jakie więcej, i spajać je tak, aby, zsychając się, jedne drugim wzajemnie przeszkadzały. Jeśli klejenie z kilku desek jest niemożliwe, a przecież chce się zabezpieczyć płytę od spaczenia, wtedy używa się najlepiej listew, o włóknach idących prostopadle do włókien blatu, i zasuwa się je na tak zwany ogon jaskółczy w blat. Są to listwy zasuwane (szpongi). Gorszym sposobem zabezpieczenia deski od spaczenia są listwy sztorcowe (hernlistwy), których włókna idą prostopadle do włókien blatu. Listwy te, dające się użyć tylko na brzegach płyty, połączone są z nią na wypust (feder). Ten sposób nie wystarcza, zwłaszcza gdy ma-teryał użyty tak na listwy, jak i na blat nie jest zupełnie suchy. Wówczas paczy się nietylko deska, ale także i listwa sztorcowa.

Cechy Dobrego drzewa. W stolarstwie używa się wszystkich tych drzew, które dają się dobrze strugać i poli-turować, i które potrafią albo przyjmować nadany im sztucznie kolor, lub też same z siebie odznaczają się ładną barwą. Mimo to, jest rzeczą bardzo ważną w tych drzewach wybierać takie, które się dają dobrze kleić i nie łatwo podlegają skręcaniu się i paczeniu. już więc przy kupnie należy pamiętać o tern, co stanowi o wartości drzewa jako dobrego materyału do robót stolarskich. I tak, przy drzewach iglastych: 1. im węższe są słoje roczne, tern drzewo jest silniejsze, gdy słoje te są za szerokie, drzewo jest nietrwałe i gąbczaste. 2. Na bokach deski powinny iść włókna równolegle do powierzchni, a nie ukośnie, bo wtedy drzewo jest skręcone i przydatne tylko do pospolitych robót. 3. Skręcona kora jest cechą skręconego drzewa. 4. Sztorc drzewa nie powinien być popękany.

5.    Drzewo ku środkowi powinno mieć coraz ciemniejszy kolor, bo wtedy jest zdrowe, jeśli zaś na drzewie spotykamy na-przemian barwę czerwonawą i białą, to drzewo jest wadliwe.

6.    Sęki zawsze nie są pożądane, jednak sęki mniej wrosłe są lepsze, niż głębokie. 7. Pień drzewa uderzony w sztorc powinien być dźwięczny.

Wszystko to, cośmy powiedzieli o drzewach iglastych, odnosi się i do twardych, przy których jeszcze trzeba uważać na to, by kora na nich nie miała dziur od mrozu, narośli i nie była spróchniała.

Waöy i choroby Drzewa ; sroöki zaradcze. Gnicie drzewa, które już u rosnących drzew może się odbywać, dotyka drzewo ścięte najczęściej wtedy, gdy w ciepłej porze roku leży na ziemi dłuższy czas w korze. Czerwonawy lub też ciemny zielono-niebieski kolor znamionuje takie drzewo. Da się ono jeszcze użyć, o ile się prędko przeszkodzi dalszemu rozkładowi przez szybkie osuszanie go, ale w każdym razie jest takie drzewo gorsze niż zupełnie zdrowe, jeśli gnicie postąpiło już za daleko, drzewo dostaje plamy, sięgające głęboko do jego wnętrza i pachnie zgnilizną, jeśli wilgoć stosunkowo mniej działa na drzewo, a przystęp powietrza do niego nie jest wstrzymany, wtedy następuje but wienie. Trwa ono dłużej niż gnicie i ostatecznie zamienia drzewo na mięką brunatną masę. Butwienie następuje najczęściej u drzew starych i dotyka szczególniej korzeni i rdzenia. Przy małym dostępie powietrza a silnej wilgoci, drzewo próchnieje. Próchnienie

odbywa się prędzej niż butwienie, drzewo staje się jaśniejsze, a często także świeci w nocy, czyli fosforyzuje. Do zupełnego zniszczenia psującego się drzewa dopomaga jeszcze tak zwany grzyb drzewny, pojawiający się najprzód na drzewie pod postacią białych, z czasem coraz to szerszych, plam pleśni, zmieniającej się następnie w korkowatą masę, grubości nawet kilku centymetrów, a odznaczającą się przykrą wonią.

Nie wszystkie drzewa gniją i butwieją jednakowo prędko. I tak: łatwiej i prędzej ulegają zepsuciu jesiony, buki, olsze i brzozy, trudniej natomiast dęby, wiązy, modrzewie, świerki

i sosny.

SroÖki zaradcze na psucie się drzew są następujące:

1.    Odpowiednie suszenie drzewa przed obróbką.

2.    Ochrona drzewa przed wilgocią zapomocą smarowania go smołą drzewną lub farbą olejną.

3.    Zniszczenie, skłonnych do rozkładania się soków, przez ogrzewanie drzewa tak długo, póki nie zacznie się zmieniać na węgiel. Na tern polega opalanie palów, przeznaczonych do wbicia ich w ziemię.

4.    Impregnowanie drzewa, czyli przesycanie go składnikami przeszkadzającymi gniciu, jak solą kuchenną, witryolem miedzi lub żelaza, ałunem, kreozotem lub płynnem szkłem (Wasserglas). Do ochraniania od wilgoci drzewa okrętowego nasycano drzewa także roztworem sublimatowym w wodzie 0/2 kg. sublimatu na 25 kg. wody). W roztworze tym leżą deski 3 dni, a następnie się je wyjmuje, obmywa czystą wodą i suszy bez przystępu słońca i deszczu. Tak impregnowane drzewa są rzeczywiście bardzo odporne na wilgoć, ale do sprzętów nie bardzo dobrze dają się używać, po pierwsze dla tego, że sublimât merkuryalny jest trucizną, która wydziela się powoli z drzewa i szkodliwie działa na zdrowie ludzkie, po-wtóre, że ten sposób impregnowania jest bardzo drogi. Nasycanie drzewa gorącym olejem lub pokostem, a wreszcie malowanie drzewa olejną farbą jest nie złe, ale na drzewie zupełnie suchem, drzewo mokre, pociągnięte tymi środkami, tern prędzej butwieje. Powlekanie drzewa dość silnym roztworem witryolu żelaza, działa dobrze i usuwa nawet już tworzącą się pleśń. Ponieważ środki impregnowania drzewa zapomocą kreozotowania, pary smolnej, witryolu miedzi i innych, mogą być tylko zastosowane przy odpowiednich maszynach, wytwarzających silne ciśnienie powietrza i przy zastosowaniu wielkich kotłów, co wszystko jest niedostępne dla przeciętnego stolarza, więc nie omawiamy ich bliżej, jako przekraczających ramy naszego podręcznika. Przypomnimy tylko poprzednio wspomniany sposób łatwego suszenia drzewa w piecu piekarskim.

Drzewo robaczywe. Drzewo, czy to rosnące czy też ścięte, stanowi pokarm dla wielu owadów, które żłobią w niem otwory i chodniki i powodują u drzew żywych powolne zamieranie, w sprzętach rozpadanie się. Przeważnie jednak rzuca się owad na drzewa chorowite, choć i zdrowych czasem nie oszczędza. Do najgorszych wrogów drzewa należą: korniki i szeliniaki. Występują one u nas w 70 gatunkach i wyrządzają wielkie szkody w lasach świerkowych i sosnowych. Wielkim nieprzyjacielem konstrukcyi drzewnych jest, często napotykany w mieszkaniach, chrząszcz, który przez uderzanie głową w drewniane ściany wywołuje stukanie, podobne do tykania zegara, jestto tak zwany czerwotok kołatek.

Obok wymienionych jest jeszcze wiele rodzajów gąsienic i owadów psujących drzewo, istnieją nawet takie, które niszczą drzewo stanowiące spód okrętów, zanurzonych w słonej wodzie morskiej.

Środki ochronne przeciw toczeniu drzewa przez robactwo są te same, jakie przeszkadzają psuciu się drzewa, a więc w pierwszym rzędzie dobre suszenie drzewa, powtóre dobre impregnowanie go, a więc napajanie go oliwą, pokostem, kreozotem, witryolem miedzi i t. d. Dobrze także dodawać do kleju trochę sublimatu rtęciowego, jeśli chodzi o zabezpieczenie sprzętów przed owadami. O ile raz robak zaczął toczyć drzewo, to trudno go stamtąd wypędzić, chyba że się go zabije i zniszczy zarodki przyszłego robactwa. Osiąga się to przez poddanie gotowych sprzętów i rzeźb działaniu pary benzyny. Naturalnie sprzęty takie muszą być wtedy w szczelnie zamkniętych paczkach, by para benzynowa nie ulatniała się, ale przesiąkała drzewo. Ze względu na to, że benzyna jest łatwo zapalna, należy w takich razach mieć się na baczności ze światłem. Niektórzy zalewają otworki, zrobione przez robaki, terpentynowym olejkiem, spirytusem, lub też rozrzedzonym kwasem solnym. Także i mieszanina z 13 części mydlarskiego ługu i IV2 części soli kuchennej, którą się na gorąco pociąga toczony przez robaka sprzęt, zabezpiecza go przed dalszem uszkadzaniem przez owady.

Rodzaje drzew używanych do robót stolarskich i wykładanych:

Jodła (Abies pectinata — Tanne). Drzewo miękie, jasno-żółtawe aż do różowo-białego. Włókna idą równo, żywicy ma mniej niż sosna, miąższ jest brunatny i około D/2 mm. gruby, słoje roczne są widoczne i rozmaicie szerokie, błyszczki go-łem okiem są niewidoczne. Drzewo jest ścisłe, daje się łatwo kleić, nie paczy się łatwo, ale prędzej niż sosnowe. ]odła jest drzewem trwałem i odpornem na wpływy powietrza i wodę. Strugane w kierunku długości włókien dostaje gładką powierzchnię, w poprzek jednak nie dobrze się struga. Często jest jednak przerosłe sękami, które łatwo wypadają, trudniej jednak niż u sosny. Z korzenia otrzymuje się piękne żółte wilki z czarnemi pasami, jodła jest tańsza o 20°/o od sosny, daje się jak sosna używać, przewyższa ją jednak wytrwałością w wodzie. Amerykańskie lasy mają aż 9 rodzajów jodeł, z nich 5 wchodzi w handel europejski, jodły, które doszły drogą sztuczną do nadmiernego wybujania, nie nadają się do strugami maszynowych, zadzierają się i odłamują. Odróżnienie jedliny od świerczyny jest trudne i da się napewno tylko przy pomocy mikroskopu przeprowadzić.

Sosna (Pinus — Kiefer). Drzewo żółtawego aż do jasno-różowego koloru. Zawiera więcej żywicy od jodły i dlatego jest odporniejsze od niej na wilgoć. Sosna także i w tern przewyższa jodłę, że jest od niej silniejsza jako materyał. Najlepsze drzewo pochodzi z sosen rosnących w górach, gorsze pochodzi z dolin, a osobliwie z dobrego gruntu. Połysku ma mniej niż jodła, struga się i klei dobrze. Rżnąć się daje lepiej w poprzek, niż wzdłuż. Miąższ jej jest do 5 mm. gruby.

Żółta sosna (Pinus ponderosa — Gelbkiefer), znana w handlu pod nazwą „Vellow Pine“, pochodząca z Ameryki, dostarcza drzewa twardego, choć kruchego, o grubych włóknach, czerwo-nawo-białym rdzeniu i żółtawo-białym bielu.

Sosna bagienna (Pinus cubensis — Wiesenkiefer), rosnąca od południowej Karoliny aż do zachodnich Indyi. Ma-teryał z niej ma ciemno-pomarańczowo-żółty rdzeń i biały biel. Drzewo to bardzo twarde, grubowłókniste, jędrne i bardzo trwałe.

Sosna cukrowa (Pinus Lambertiana Dougl. — Zuckerkiefer), której ojczyzną Kalifornia i Meksyk, jest białem, łatwo łupliwem drzewem i łatwem do obrabiania. Materyał z niego jest bardzo lekki, o jedwabistym połysku, włóknach prostych, choć bardzo pospolitym wyglądzie. Żywica z niego ma słodki smak.

Nasza sosna pospolita (Pinus silvestris — Gemeine Kiefer) daje materyał wyborowy, o równomiernych, wązkich słojach rocznych, silnym rdzeniu, który wpada w kolor czerwonawy, gdy drzewo wyrosło w górach. Drzewa, pochodzące ze Skandynawii i Rosyi (z okolic Archangelska), mają również budowę bardzo dobrą i bardzo regularne, centryczne roczne słoje. Materyał z młodej sosny pospolitej nie nadaje się do lepszych robót, jestto drzewo mało żywiczne i używa się je do fabrykacyi paczek i zapałków. Najlepsze drzewo jest z północnych części Europy, najgorsze z doliny węgierskiej. Z przychodzących do nas amerykańskich sosen oznacza się materyał krajowy z rdzenia i wogóle środka pnia, marką handlową „Pitsch Pine“, podczas gdy boczne deski marką „Red p i n e“. Pod nazwą „Pitsch pine“ sprzedają jednak w Ameryce wyłącznie sosnę żółtą.

Świerk (Picea— Fichte). Żółtawo-różowe drzewo, jaśniejsze w kierunku bielą, który jest prawie biały. Roczne słoje są na krajach czerwono-brunatne. Zawiera wiele żywicy, więcej niż jodła i sosna — żywica ta przy schnięciu drzewa łatwo wydostaje się na wierzch. Jest to drzewo cięższe od poprzednio wymienionych. Przy struganiu łatwo się zadziera i dlatego niechętnie używane do robót stolarskich. Świerk rośnie w wilgotnym, zimnym klimacie nad brzegami mórz i w górach. W Rosyi są dotąd jeszcze nietknięte olbrzymie tereny nim zarosłe — a w Brazylii, stanie Parana, pokrywa on gęstym lasem 26.000 kilometrów kwadratowych. Pochodzący stamtąd świerk jest o połowę jeszcze tak ciężki, jak nasz i wytrzymalszy na ciśnienie. Oprócz świerka zwyczajnego (Picea excelsa), pojawiającego się w handlu w 12 rodzajach, mamy jeszcze wyborne świerki amerykańskie, jak: świerk biały, czarny i czerwony, dosięgające wysokości 40 m. i grubości 90 cm.; największy jednak gatunek pochodzi od świerka nadbrzeżnego (Picea sitchensis — Strandfichte), dochodzącego wysokością do 60 m., a grubością do 5 m. Ojczyzną jego jest północna Ameryka. Najlżejsze świerki są świerki niebieskie (Picea pungens Engelm.— Stechfichte), pochodzące z Kolorado.

Świerki tworzą wyborny materyał do wyrobów instrumentów muzycznych, organów i fortepianów, osobliwie zaś jako dna resonujące (odbijające dobrze głos), i jako pokrywy do mandolin, gitar, skrzypiec, basetli i t. d., o ile spełniają następujące warunki: Świerk użyty do tych wyrobów musi mieć delikatne słoje roczne, szerokie od IV2 do 3 milimetrów, i drzewo późniejsze, nie przekraczające 25 procent szerokości słojów. Spełniają te warunki najlepiej drzewa stare i wielkie, wyrosłe w górach na mokrym gruncie, gdzie surowy klimat i nędzna gleba nie pozwalają na wybujanie. Na drzewo reso-nansowe, tworzące dno i boki fortepianu, musi być świerk cięty w kierunku błyszczek, czyli tak jak się łupi. Materyał musi nie mieć przewodów naczyniowych, bardzo delikatne, równo rozłożone, cienkie błyszczki, włókna idące prosto i wzdłuż i wogóle równomierność w całej swej budowie.

Modrzew (Larix europaea — Lärche). Koloru żółto-czer-wonego aż do brunatno-czerwonego. Drzewo dość twarde, łatwo łupliwe, błyszczące, bardzo trwałe, znacznie trwalsze od sośniny i mało zsychające się. Roczne słoje ma wyraźne, lekko pofalowane, ich brzegi są ciemno-czerwono-brunatne. Podlega mało robactwu i jest żywiczne. Struga się dobrze i przyjmuje piękną politurę.

Naogół rozróżniamy cztery rodzaje modrzewi, t. j. europejski czyli zwyczajny modrzew, modrzew sybiryj-ski, amerykański modrzew i wreszcie japoński. Modrzew zwyczajny nadaje się tak dobrze do budowy wodnej, progów i robót stolarskich, jak ram do okien, drzwi i wypełnień (Füllungen), że można je zaraz postawić po dębinie. Naturalnie nie każdy modrzew zwyczajny jest tak dobry, bo modrzewie zrosłe w dołach i mokrym gruncie, ledwie dadzą się na paczki użyć — za to modrzew górski, gdy dosięgnie pewnego wieku, staje się bardzo żywiczny, ma barwę ciemno-czer-wonawą na rdzeniu i mały biel i nadaje się wybornie do wyrobów stolarskich.

Limba (Pinus cembra — Zirbelkiefer, Arvenholz), w Ro-syi zwana sybiryjskim cedrem, rozpowszechniona bardzo w Rosyi, mianowicie w gubernii archangielskiej i północnej Syberyi. Biały lub żółtawy jej kolor, jest u bardzo starych drzew tak ciemny, jak mahoń, rdzeń jasno-różowy, ciemnieje także. Materyał z limby jest najlżejszy ze wszystkich naszych drzew szpilkowych, bardzo trwały, o równomiernej budowie, nadaje się dobrze do robót stolarskich, zwłaszcza z powodu swej różowawej barwy i czerwonych sęków, i dlatego, że daje się łatwo strugać i przyjmuje piękną politurę. Wydaje bardzo przyjemną woń, trwającą długie lata. Ma być zupełnie niedostępne dla robaków — utrzymują także, że w skrzyniach limbowych nie trzymają się zupełnie mole. Drzewo dziś, niestety, u nas rzadkie, spotykane w małej ilości w Tatrach.

Cis (Taxus baccata — Eibe). Drzewo dziś jeszcze rzadziej spotykane od limby, czerwono-brunatne, z ciemniejszymi i jaśniejszymi prążkami, o bieli jasno-żółtawego koloru. Starsze drzewa są ciemniejsze od młodych. Kolorem zbliża się cis do starego mahoniu. Słoje roczne ma wązkie i gęste, jestto drzewo bardzo twarde i ciężkie, trudno łupliwe i prawie nie do zniszczenia, choć kruche, już pod strugiem jest błyszczące i piękne, pod politurę nadaje się bardzo dobrze. Barwiony na czarno, łudząco naśladuje heban. Fornir z cisa, zanurzony na kilka miesięcy w wodzie, nabiera koloru purpurowo-fioleto-wego. Poszukiwany jest jego korzeń, szczególniej do wykładania. Cis jest drzewem górskiem, dawniej rozpowszechnionem, dziś wyniszczonem w Europie, z wyjątkiem niektórych okolic, w Anglii i północnej Europie. Hodowla jego również się nie opłaca, gdyż, mimo swych zalet, rośnie powoli, dosięga ledwie 9 m. wysokości i 4 obwodu, na co trzeba setki lat czekać. I tak są cisy, mające po 2000 lat, grube ledwie na 4 metry-Osobliwością jego jest zupełny brak żywicy. Na targi przychodzi cis kaukazki, marki „Vew tree“, w blokach 70 cm. średnicy, które krają na forniry, i cis amerykański.

Jałowiec pospolity (juniperus communis L. — Gemeiner Wachholder) daje materyał o rdzeniu brunatnym w odcieniach aż do fioletowego i bielu żółtym, używany bardzo przez tokarzy. Oprócz niego istnieje jeszcze w handlu jałowiec kalifornijski, jałowiec zachodni, jałowiec Bermuda i wirginijski. Dobrze wystrugane jałowce przyjmują politurę i wyglądają bardzo ładnie. O kosodrzewinie nadmieniamy tylko tyle, że dając bardzo jasne drzewo, nadaje się do wykładania. Rośnie w górach, u nas przeważnie w Tatrach, na wysoko położonych miejscach.

jesion zwyczajny (Fraxinus excelsior—Gemeine Esche) rozpowszechniony w całej Europie, z wyjątkiem północno-wschodniej Rosyi, należy do najbardziej wartościowych drzew swojskich i znajduje zastosowanie równie dobrze przy wyrobie wagonów, przyrządów gimnastycznych, żaluzyi, wioseł it. d., jak i w stolarce, jako fornir o pięknej równomiernej budowie lub jako drzewo wilkowate. Słoje bardzo piękne posiada osobliwie jesion slawoński. Najpiękniejszy zaś rysunek wilków, przypominający morową wstążkę, ma jesion kwie-t n y (Fraxinus ornus — Blumenesche), pochodzący z południowych Węgier. Z powodu silnego zapotrzebowania jesionów, zaczęto sprowadzać amerykańskie, które mamy w kilku gatunkach, jako jesion biały, czerwony, czarny i niebieski. Ostatni z nich daje najlepszy materyał. Materyał z jesionu nie łatwo się paczy, jest silny, giętki i gładki; trwały w suchem miejscu, próchnieje łatwo na wilgoci. Do strugania i politury nadaje się dobrze.

Klon (Acer — Ahorn). Drzewo jego białe lub żółtawo-białe. Błyszczki rozmaitej szerokości mają połysk atłasu. Klony są twarde, ciężkie i trudno łupliwe, w wilgoci mało trwałe, za to w suchem miejscu bardzo. Nie łatwo się paczą, ale robakom łatwo ulegają. Pod strugiem stają się bardzo gładkie i przyjmują piękną politurę. Klon występuje najczęściej w 3 odmianach, jako jawor (Acer pseudoplatanus — Bergahorn), jako klon w ła ści w y (Acer platanoides — Spitzahorn) i wreszcie jako klon krzewowy albo pa klon (Acer campestre — Feldahorn). Szczególniej poszukiwane są te odmiany klonu, które mają drobne włókna, z wilków zaś te, których gęste i bardzo wązkie słoje działają dość efektownie. Do robót stolarskich nadają się klony dobrze, a obecnie zaś zaczynają wchodzić w modę płyty stołowe z tego drzewa. Szczególniej dobrze nadają się klony do barwienia, to też mamy zeń forniry w najrozmaitszych kolorach, oö jasno i ciemno-czerwonych, niebieskich i brązowych, aż do fioletowych, szarych i jasnozielonych. Barwienie oöbywa się w ten sposób, że się przesyca całe kloce tego örzewa barwiącym płynem, poö bardzo wielkiem ciśnieniem, a potem öopiero suszy w suszarniach i tnie. U nas używa się do wyrobów klonów węgierskich i amerykańskich. Z jaworu robi się dna i szyjki skrzypiec.

Wiąz (Ulmus — Rüster-Ulm) jest örzewem naogół czer-wono-brunatnem, o żółtawym bielu. Roczne słoje są wązkie, błyszczki barözo małe; jest to örzewo twaröe i truöno łup-liwe, nie paczy się prawie zupełnie i rzaöko poölega robactwu. Daje się łatwo obrabiać i ma często piękne wilki. Inny gatunek wiązu, brzost (Ulmus suberosa) o drzewie twaröszem od zwyczajnego wiązu. Młoóe drzewo brzostu jest żółtawego koloru, taki sam kolor ma biel starych örzew, zresztą jest stare drzewo brzostowe brunatno-różowe, plamiste, żyłkowane, słoje ma wązkie. Jestto drzewo twaröe, mocne i sprężyste, a przy-tem barözo trwałe w powietrzu, jak i woözie. Wysycha bardzo powoli. Strugiem truöno öaje się wygładzać i politurę trudno przyjmuje. Narośla na niem 0ają piękne wilki. Naogół rozróżnia się trzy rodzaje wiązu używanego öo robót stolarskich : wiąz pospolity, zwany także ilmem (Ulmus campestris — Felörüster), wiąz 0ługoszypułkowy, zwany Gabem (Ulmus effusa — Flatterrüster), i wreszcie wiąz górski (Ulmus montana — Rotrüster). Najwięcej wiązów jako materyału dostarcza Sławonia i Kroacya. Najlepsze drzewo öo wyrobów öaje wiąz pospolity, bo jest naözwyczaj trwały, trudno łupliwy i wytrzymały; biel ma żółtawy, rdzeń brunatno-czerwonawy. Z zagranicznych przychodzi na targ przeważnie wiąz biały amerykański.

Dąb (Quercus — Eiche), koloru jasno-brunatnego, tylko na bielu i młodych drzewkach biały. Roczne słoje mają na krajach wielkie otworki, błyszczkowe włókna są silnie rozwinięte i występują w postaci wielkich brunatnych plam. Odróżniamy zwykle 0ąb letni oö zimowego. Letni jest nieco jaśniejszy, bardziej różowo-brunatny, włókna ma delikatniejsze i łatwiej daje się obrabiać. ]eönak co öo twardości ustępuje pierwszeństwa zimowemu, choć przewyższa go sprężystością i łup-liwością. Najlepsze örzewo dębiny szypułkowej 0ają pnie 2 do 4 stóp grube. W wodzie, po długim czasie, nabiera barwy prawie zupełnie czarnej (czarny dąb). Dębina odznacza się wielką siłą, trwałością i twardością. Choć wysycha trudno i łatwo pęka, a nadto nie łatwo się daje politurować, używana jest bardzo przy wyrobach stolarskich. Biel dębu bardzo łatwo podlega toczeniu przez robactwo. Na targu rozróżniamy dąb letni (Quercus pedunculata Ehrh. — Sommereiche) i d ą b krótkoszypułkowy (Quercus sessilflora — Traubeneiche), którego w dołach brak. Prócz tych gatunków europejskich dębów, mamy jeszcze amerykańskie, jak: dąb biały o wąz-kich słojach, dąb Bur-oak, o słojach grubych, dąb bagienny (Sumpfweisseiche) i lirowy (Quercus lyrata — Leiereiche).

Buk (Fagus silvatica — Rotbuche) o kolorze czerwonawo-białawym, przy rdzeniu brunatnym. Włókna delikatne i gęste. Słabe słoje roczne są widoczne, również jak i błyszczki o ciem-niejszem zabarwieniu. Łatwo łupliwy i twardy, za to jest kruchy i paczy się łatwiej niż dąb. Jako materyał stolarski używany do robót cięższych, jak ławki, stoły, płyty warsztatowe, pod politurę nie dobry. Pod fornir się nie nadaje, bo się łatwo paczy, choćby nawet był dobrze wyschnięty. Pod lakier i farbę dobry, zwłaszcza używany do naśladowania mahoniu. Przesycony wodną parą, gnie się bardzo dobrze.

Jest to drzewo o właściwości ustawicznego wciągania i wydawania z siebie wilgoci, co powoduje pękanie materyału, oprócz tego ma jeszcze inne wady i tak: małą trwałość w wilgoci, podlega szybko robactwu i jest drzewem mało silnem, w porównaniu ze swoim ciężarem. Wrażliwość na robactwo i paczenie się usuwa w znacznej mierze buczyna wyparzona parą wodną, a przytem materyał zyskuje na żywszym kolorze. Używany przy wyrobie parkietów dał bardzo dobre wyniki. Również dobrze się nadaje do budowy schodów i poręczy, a nadto przy budowie bruku drzewnego. Zaletą buczyny jest to, że daje się impregnować lepiej niż wiele innych drzew. Wobec ustawicznego wzrostu cen dębiny, zaczyna buk zastę-pywać jej miejsce.

Grab (Carpinus betulus — Weissbuche). Twarde, gęste, silne i bardzo odporne drzewo, koloru jasno-żółtawego, z brunatnymi pasami w rdzeniu starych drzew. Słoje roczne mało znaczne, za to błyszczki grube, skręcone i bez połysku. Łupi się trudno, źle schnie i kręci się. Strugać daje się gładko, ale politurę źle przyjmuje. Dobry na śruby, oprawy do narzędzi, części maszyn.

Olcha (Almus), rosnąca na bardzo mokrych gruntach, gdzie się nie uda inny rodzaj drzew, występuje u nas w dwóch gatunkach: olszy czarnej (Ainus glutinosa — Schwarzerle) i olszy białej (Alnus incana —Weiss- oder nordische Erle). Są to drzewa wogóle nie trwałe, łatwo narażone na robactwo, choć dość trwałe w wodzie. Oprócz tego używa się olszyny do wyrobów stolarskich gorszej sorty, białą olszę do fabry-kacyi listew, czarna zaś, mająca własność przybierania na powietrzu barwy czerwonej, podobnej do mahoniu, pocięta na fornir, przychodzi na targi jako imitacya mahoniu. Będąca w handlu biała olsza pochodzi w największej mierze z lasów gubernii wołyńskiej, dopływu Dniepru i Dniestru, a także jako drzewo spławiane Wisłą. Takie spławione drzewo znacznie mniej podlega robactwu niźli nie spławione. Z amerykańskich olch nadmienić należy dwie. t. j. amerykańską czarną olchę, o kolorze początkowo białym, czerwieniejącym na powietrzu, i olchę amerykańską białą.

Na ogół jest drzewo olchowe żółtawe lub różowawe z nieznacznymi słojami. Pod politurę i zaprawę nadaje się dobrze, a z korzeni i narośli dostaje się bardzo piękne wilki.

Lipa (Tilia — Linde) o barwie czerwonawo-białej, wyraźnymi błyszczkami, ale mało znacznymi słojami rocznymi, jako materyał dostarcza drzewa bardzo białego i miękiego, dającego się łatwo krajać i dlatego używanego do rzeźb i modelów. Daje się gładko strugać, wybornie przyjmuje farbę i mało się paczy. Najlepiej porżnąć lipę zaraz po ścięciu i deski w zakrytem od deszczu miejscu suszyć. Podlega łatwo robakom i jest nietrwałe. Z europejskich gatunków zasługują na wzmiankę: 1 i p a drobnolistna (Tilia parviflora — Winterlinde) z północno-wschodniej i północnej Europy i gęstsza od niej lipa wielkolistna (Tilia grandiflora — Sommerlinde), rozpowszechniona w południowej Rosyi. Oba gatunki dają materyał mięki o grubych włóknach i lekki, nadający się do wyrobu płyt stołowych, wypełnień drzwi i szuflad, a nadto do budowy organów i fortepianów. Lipa daje nadto dobry fornir.

Topola (Populus— Pappelholz), öo której oprócz biało-örzewu i sokory należy także osika (Populus tremula, Aspe), dostarcza materyału grubosłoistego, lekkiego, miękiego, ale mało giętkiego i trwałego. Biel biały lub żółtawy, rbzeń żółto-brunatny, dość połyskujący. Dla przemysłu stolarskiego i öo muzycznych instrumentów jest nasz białobrzew i sokora lepsza, niż gatunki topól am er y k a ń s ki c h. Nasze topole, z których osika dostarcza często drzewa ślepego poö fornir, topola srebrzysta (Alba — Silberpappel) materyału o rdzeniu żółtym, potem stającym się brunatnym, topola sokora, czyli czarna (Nigra — Schwarzpappel) i wreszcie topola włoska ciemniejsza oö poprzedniej, 0ają örzewo gąbczaste niedobre Öo obróbki. Najwięcej cenią topolę włoską, która w miejscu suchem trzyma się öobrze. Korzeń z osiki öaje piękne wilki.

Orzech (Juglans regia — Wall-Nuss). Kolor szerokiego bielą orzecha szaro-biały, rözenia brunatnego aż öo czarnobrą-zowego, z ciemnemi liniami.

Orzech włoski pospolity (juglans regia L— Gemeiner Wallnussbaum), rozpowszechniony w cieplejszych stronach, jak Włoszech. Grecyi, Hiszpanii, Francyi i Szwajcaryi, przy-choözi na nasze targi przeważnie z Włoch, Bułgaryi i Turcyi, o bielu jasno-szarym lub żółtawym i brunatnym rözeniu, z wy-raźnemi porami, wyraźnie występującemi jako bruzdy na po-błużnym przekroju. Fornir kraje się nietylko z pni, lecz także ze zwałowanych gałęzi i nasaöy u korzeni; używa się go öo robót meblowych i wagonowych. Z Ameryki północnej po-choözi czarny amerykański orzech, örzewo barözo wielkie, bochodzące bo 35 m. wysokości i éreônicy 2 m. Barwa jego jest ciemno brunatna, wilki barözo piękne, jestto drzewo twaröe o zbitej buöowie. Nieco w czerwonawy kolor wpaöa inne örzewo amerykańskie, orzech maślany (Butternuss-baum), często używany bo wyrobu listew profilowych. Prócz tych rodzajów przychobzi na targi europejskie jeszcze orzech afrykański, w s c h o d n i o-i n ö y j s k i i kaukazki o białych, gęstych błyszczkach i silnej buöowie. Drzewo z orzecha daje się gtaöko obrabiać i politurować. Materyał z młobych orzechów jest gorszy, bo mięki i biały, ze starszych natomiast twardy i ciemny. Zaprawiony farbą, naélaôuje mahoń do niepoznania.

Brzoza pospolita (Betula alba—Gemeine Birke), obecnie niemająca tego znaczenia, co bawniej, bla przemysłu i używana przeważnie bo fabrykacyi szpulek na nici i części wozów, baje materyał barbzo sprężysty, przyjmujący łatwo zaprawę, ale mało trwały i bardzo podpabający paczeniu się. Wilki z niej są poszukiwane bla robót stolarskich i tokarstwa. Najwięcej brzozy mają botąb obszary nad Niemnem, w gu-bernii wileńskiej, kowieńskiej i Grodna, a następnie Skandynawia, Norwegia i Finlanbya. Większe znaczenie ob tego gatunku brzozy ma dla przemysłu brzoza syberyjska (be-tula lenta), rosnąca tam i w północnej Ameryce w 12 obmia-nach, brzoza żółta (betula lutea — Gelbbirke), pochobząca również z Ameryki, o brunatnym lub czerwonawym rdzeniu i wązkim bielu. Materyał z niej poszukiwany jest do robót stolarskich meblowych i budowlanych.

Z powodu nietrwałości i innych wab, nie nabaje się z wyjątkiem wilków, brzoza nasza bo robót stolarskich.

Wierzba (Salix — Weibe), rozpowszechniona jako materyał w trzech odmianach, jako łoza (Salix cinerea — Grauweibe), wierzba pospolita (Salix alba — Baumweibe) i wierzba krucha (Salix fragilis — Knackweibe). Materyał z niej baje się zaledwie użyć jako brzewo ślepe w robotach meblowych. Drzewo wierzbowe jest grubowłókniste, o nieznacznym połysku, o brubnym żółto-czerwonawym lub ciemnobrunatnym rbzeniu, białym bielu, barbzo miękie i lekkie a przy-tem bardzo łupliwe i giętkie. O ile jest go gbzieś bosyć, baje się jako brzewo lekkie z korzyścią używać bo paczek.

Berestkowe brzewo (Sorbus torminalis —Elsbeerbaum) baje brzewo twarbe i mające dużą wartość jako materyał bo wyrobów stolarskich, maszynowych, tokarskich i rzeźbiarskich, przy robotach, tyczących się warsztatów tkackich i szpulek, zastępuje bukszpan. Wogóle jestto drzewo bardzo podobne do bukszpanu, o żółtawym bielu, czasem przechobzącym w obcień czerwonawy, rbzeń jego jest brunatno-żółty. Dość znaczna ciężkość, gęstość, twardość, a przytem sprężystość i mała skłonność do paczenia się, stanowią jego zaletę. By przeszkodzić zabzieraniu się berestki przy robotach, należy ją skłabać bo suszenia w takich miejscach, gbzie niema zbyt wielkiego przewiewu. Politurę przyjmuje dobrze. Robak je toczy bardzo chętnie.

Jarzębina dostarcza materyału bóść drobnowłóknistego, średnio ciężkiego i dość sprężystego, o jasnym połysku. Rdzeń przeważnie czerwonawo-brunatny, biel biały, czerwonawy lub jasno-brunatny; trwałość drzewa niewielka. Nadaje się do wyrobów przyrządów mierniczych, do wyrobu instrumentów, tokarstwa, rzeźbiarstwa i stolarstwa. Z różnych gatunków jarzębiny, różniących się między sobą twardością i ciężarem, do najgorszych przy wyrobach stolarskich i innych, należy jarzębina pospolita (Sorbus aucuparia—Wilde Eberesche). Politurę przyjmuje jarzębina dobrze. Ścinać ją trzeba w zimie, gdyż inaczej prędko zgnije.

Grusza bzika, rosnąca w całej Europie w dolinach i pogórzu, z wyjątkiem gubernii północnej Rosyi i Skandynawii, dostarcza materyału drobnowłóknistego i gęstego o równomiernej budowie słojów rocznych, trudno łupliwego i dość twardego, nadającego się dobrze pod politurę. Brunatnawo-czerwone drzewo z ciemniejszym rdzeniem, o mdłym połysku, jest dość giętkie i mało paczące się, nadaje się więc bardzo dobrze do robót meblowych, o ile one mają być bardzo trwałe. Wogóle ma grusza zdolność do zachowywania bardzo długo tych kształtów, jakie się jej nada przez obróbkę, i dlatego używa się jej stale do wyrobu lineałów, przyrządów mierniczych, pras i t. d. Wilki gruszowe poszukiwane są na fornir. Używa się jej najczęściej do naśladownictwa hebanu i zaprawia w tym celu na czarno.

Jabłoń (Pirus malus — Apfelbaum) daje drzewo brunat-nawe, trochę ciemniejsze, twardsze i cięższe od gruszy. Ma widoczne słoje roczne, błyszczki widać chyba przez lupę. Cenią je mniej od gruszy, choć daje się bardzo gładko strugać i politurować. Najlepszego materyału dostarcza dzika jabłoń. Naroście i krzywaki jabłoni dają piękne wilki.

Śliwa (Prunus domestica — Pflaumenholz). Biel wązki, żółto-biały, rdzeń brunatno-czerwony, podobny do mahoniu. Błyszczek jest wiele i są jasne. Często ma drzewo żyły fioletowe, szczególniej przy rdzeniu. Kolor ciemnieje z czasem. Najlepsze drzewa są dzikie. Zresztą przypomina śliwa co do innych własności gruszę i jabłoń.

Wiśnia (Prunus — Kirsche, Weichsel), tą nazwą obejmujemy rodzaje wiśniowych i czereśniowych drzew, będących w hanblu. Dostarczają one brzewa czerwonawo-żółtego, szczególniej w okolicy bielą, rbzeń jest u niektórych gatunków jasno-brunatny, często w brubno-zielone pasy, jak w órzewie św. Łucyi, t. zw. antypki płaczącej (Prunus Mahaleb). Słoje roczne jako jaśniejsze występują wyraźnie. Drzewo nie-napojone wobą wapienną traci z czasem kolor. Na gronowej wiśni napotykamy piękne pasy. Drzewo to ma, póki świeże, niemiły zapach, który z czasem niknie. Materyał wiśniowy jest w suchem miejscu trwały, łatwo łupliwy i dobrze bający się politurować. Drzewo czereśniowe pobiega łatwo robakom i jest nietrwałe. Gbzieniegbzie używają wiśni i czereśni na sprzęty.

Kasztan. Oprócz gatunków kasztanu słodkiego czyli jadalnego (Castanea vesca) i kasztanu dzikiego (Aesculus Hippo-castanum), istnieje jeszcze kasztan amerykański (Castanea americana), używany w Ameryce bo wyrobu progów i mebli. Kasztan jab a lny zbliża się wyglądem bo bębiny, brak mu jebnak szerokich błyszczek i ma mniejsze i rzabsze pory. Kasztan bziki, o ile się go zetnie, gdy jest okryty zielonym liściem i zostawia na przewiewie, daje materyał biały lub żółtawy, o słabym połysku i równomiernej bubowie, mało pobiegły paczeniu się i łatwo łupliwy, ale niebarbzo sprężysty. Nabaje się bobrze do barwienia i przyjmuje bobrą politurę. Poszukują go do fabrykacyi fortepianów i jako brzewo ślepe. Gnije prębko i jest gąbczasty.

Drzewo zielone (Grünholz), najtrwalsze z wszystkich brzew i tak ciężkie, że w wodzie tonie, pochobzi z Gwajany, z brzewa „Nectandra Rodiaei“, bochobzącego wysokości 26 m. i 120 cm. śrebnicy. W hanblu uwzglębnia się tylko rbzeń tego brzewa o ciemno-zielonej barwie, przechodzącej w brunatnawą lub czarniawą. Drzewo to nigdy nie podlega robactwu.

Araukaryowe örzewo, rosnące u nas jako roślina pokojowa, bochobzi w połubniowej Ameryce wysokości 60 m. i grubości 3 m. Materyał z różnych jej gatunków jest jasny, trwały, gęsty i giętki, łatwy bo obróbki i głabko bający się strugać. Araukaryi mamy kilka gatunków i tak: t. zw. Nor-folkską jobłę (brzewo białe i gęste), brazylijską arau-k a r y ę, zwaną „Pinheiro“, chilijską jodłę (żółtawa z gru-bemi włóknami), i araukarye z angielskiej kolonii Queensland, pod nazwami: „Bunya Pine“ i „Mo ret on Bay Pine“, drzewa używane do wyrobów stolarskich, wypełnień w meblach, podłóg, ram i t. d. Szczególniej pierwsze z dwóch ostatnich rodzajów, jest wytrzymałe i nie paczy się ani skręca.

„Gum“ (Liquidamber), podobne w kolorze i budowie do jabłoni, rosnące na zachód od Missisipi, w pniach wysokich na 40 m. i 150 cm. średnicy, w ostatnich latach wypiera z przemysłu meblowego czarny orzech. W handlu przychodzi pod nazwą „Redgum“ (Satinnussbaum). Materyał z niego łatwo pa-czący i pękający, z rozrzuconemi porami, jest jasno-czerwonawo-brunatny, z wązkimi, ciemno-brunatnymi paskami.

Akacya, drzewo niemające prawie sobie równego, gdy chodzi o siłę materyału na podpory i sprychy kół, trwałe i bardzo silne, nawet silniejsze i elastyczniejsze od dębiny, wyrasta u nas do 20 m. wysokości i 20 cm. średnicy, osiąga natomiast w Pensylwanii grubość (średnicę) 120 cm., a wysokość 25 m. Do robót stolarskich nadaje się dobrze. Oprócz naszych akacyi przychodzą na targ jeszcze zagraniczne, jak wschodnio-indyjska (Acacia formosa), znana w handlu pod nazwą „Sabikowe drzewo“, gęsta, cienka i bardzo trwała, barwy kasztanowatej, o pięknych wilkach ; akacya austral-ska pod nazwą „Blackwood“, dająca ciemno-brunatny, podobny do orzecha fornir, i akacya zachodnio-australska (Acacia acuminata), o zapachu świeżych poziomek. Z wymienionych rodzajów szczególniej piękna jest wchodnio-indyjska, i dlatego najczęściej używana przy wyrobach meblowych, jako materyał zbytkowny, o wzorzystych wilkach,

Oprócz tych akacyi używa się do zbytkownych robót stolarskich także akacyi kalifornijskiej (Acacia flexicaulis), o jedwabistym połysku, wielkiej trwałości i barwie podobnej do hebanu, ciemno-brunatnej, z czerwonawym odcieniem. Drzewo to dorasta w Kalifornii, Taxas i Meksyku wysokości 10 m., a średnicy 90 cm.

Drzewo akacyowe daje się dobrze obrabiać ostremi narzędziami i przyjmuje piękną politurę. Z czasem kolor jej staje się jeszcze piękniejszy. Zaprawione na czarno, naśladuje heban.

Drzewo morwowe (Morus alba—Maulbeerbaum) o wąz-kim bielu koloru jasno-żółtego ; na światło wystawione czer-

wienieje jak stary mahoń. ]estto drzewo ciężkie, twaröe, świecące się, trudno łupliwe i trwałe. Wilki jego są poszukiwane. Z öwu gatunków morwy, białej i czarnej, jest czarna lepsza jako materyał, ma örzewo długowłókniste i przyjmuje piękną politurę.

Koronowiec (Gleöitschia triacantos — Christusdorn). Sze-foki biel o kolorze żółtawo- lub zielonawo-białym, rbzeń pięknej, różowej barwy.

Szczeroörzewiec (Cytisus alpinus — Goldregen, Bohnenbaum) i öo tego samego gatunku należący złotokap płaczący, mają wązki żółto-biały biel, rdzeń zaś żółto-brunatny lub zielono-brunatny, aż bo czarno-brunatnego. Daje örzewo twaröe, błyszczące, truöno łupliwe, sprężyste, ale mało trwałe. Polituruje się öobrze.

BogoÖrzew (Ailanthus glanöulosa — Götterbaum), po-öobny budową öo wiązu, o wyraźnych błyszczkach i barözo żółtym bielu, otaczającym szary lub brunatny rdzeń.

Platan (Platanus occidentalis), o grubych włóknach, czer-wonawo-białym bielu i jasno-brunatnym rdzeniu, öaje materyał nie trwały, spotykany na targach jako fornir gładki lub wilko-waty, o barwie jaśniejszej (natur), lub ciemniejszej (gedämpft).

Winogronowe örzewo (Vitis vinifera — Weinrebe), o barwie rözenia czerwono-brunatnej, bielu różowo-białym. Drzewo giętkie i lekkie.

Berberys (Berberis vulgaris — Sauerdorn) o cytrynowo-żółtym bielu, a niebiesko-różowym rözeniu. Żółta jego barwa bleönie na słońcu. Wydaje niemiłą woń, póki świeży. Jestto örzewo silne i twaröe.

Róża nasza (Rosa — Rose) ma biel brudno-różowo-biały, rdzeń brunatnawy. Objęte nazwą różanego örzewa gatunki, pochodzą z zagranicy. Tu należy:

Drzewo różane (franc. Bois öe rose — ang. Tulipwooö), co öo którego panuje w hanölu 0ość wielkie zamieszanie, obejmuje na ogół rozmaite örzewa pachnące, o czerwonawem tle i rozmaitem powstęgowaniu, örzewa bardzo twaröe, niełupliwe, najczęściej z wyraźnymi przewoöami naczyniowymi i błyszcz-kami. Stosownie do krajów nazywają je różnie, i tak: to samo drzewo, które we Francyi sprzedają poö marką różanego, nazywa się w Anglii tulipanowem, a w Niemczech kanarkowem. jestto prawöziwe örzewo różane (Physocalymna floribun-

dum), czerwonawo zabarwione, o wstęgach czerwonych i żółtych w różnych odcieniach. Pod nazwą różanego drzewa sprzedają także jeden rodzaj palisandru; oprócz tego przychodzi inny gatunek różanego drzewa z Dominiki, Nowej południowej Walii, z Afryki i 2 gatunki akacyi z Quenslandu, sprzedawane są pod marką drzewa różanego, a dające materyał ciem-no-brunatny, o pięknych wilkach, nadzwyczaj dobry do wyrobów stolarskich.

Najczęściej sprowadzają do Europy różę afrykańską i brazylijską, jestto drzewo różowe, także koloru mięsa, przechodzące czasem w odcień ciemniejszy i karminowy z jasnymi pasami. Do wyrobów stolarskich bardzo poszukiwane. Przychodzi pod markami: „Pao de rosa“, „Cego Maschado“, „Sebastiao“ i „Tulipwood“. Róża australska jest drzewem akacyowem. Z podzwrotnikowej Afryki, Azyi i Polinezyi przychodzi na rynki róża pod marką „Bois de rose de 1’Ocea-nie“, o jasno-różowym bielu i ciemno-czerwonym rdzeniu, używane do wyrobu mebli zbytkownych. Pod nazwą cypryjskiej róży sprzedają drzewa z Egiptu, wschodniej Azyi i Archipelagu Malajskiego. Białem drzewem, o słabym różanym zapachu, jest róża amerykańska lub z ] a m a i k i; ciemno-purpurowem i ciężkiem drzewem jest natomiast drzewo sprzedawane pod marką wschodnio-indyjskiej róży.

Bez czarny (Sambucus nigra—Hollunder). Barwa bielu żółto-biała, rdzenia mało co bardziej brunatna. Drzewo jest twarde, mocne, schnie trudno i paczy się. Z korzeni otrzymuje się piękne wilki.

Bez lilak (Syringa vulgaris — Spanisch-Hollunder), o kolorze żółtawym, u starych pni z fioletowemi żyłami, które, natarte słabym roztworem kwasu solnego lub azotowego, nabierają purpurowej barwy. Drzewo twarde i mocne, dobre na fornir.

Szakłak (Rhamnus cathartica — Kreutzdorn), biel jego żółty lub zielonkawo-żółty, rdzeń pięknego pomarańczowego koloru. Atłasowy połysk drzewa bardzo je wyróżnia od innych. Słoje ma drobne, jest mocne, twarde i bardzo trwałe, daje się dobrze strugać i politurować. Z korzeni dostaje się piękne wilki pod nazwą drzewa włoskowego (Haarholz).

Sumak (Rhus typhina — Hirschkolbensumach) ma wązki biel brudno-żółtawy, rdzeń szaro-zielony, nierówno zabarwiony.

Drzewo miękie, ale trudno łupliwe, przydatne do drobnych wyrobów. Drugi gatunek Sumak perukowiec(R.cotinus— Perückenbaum) ma biel biały, rdzeń złoto-żółty, jest twardszy od poprzedniego rodzaju, bobrze się łupi i ma silny połysk.

Leszczyna (Corylus avellana — Haselnuss) o kolorze ró-żowo-białawym, pobobnym do buczyny. Z pnia, przy korzeniach i narośli na nich, bostaje się brzewo z fioletowemi żyłami i słojami pobobnymi bo szylbkretu. Leszczyna jest bóść mięka, łatwo łupliwa ale nietrwała.

Ostrokrzew (Ilex aquifolium — Hülsedorn). Kolor brzewa biały aż do zielonawo-białego, pobobny wygląbem i białością do kości słoniowej. Stare pnie bostarczają brzewa trwalszego, lecz w śrobku brunatnego. Drzewo, choć białe, szybko żółcieje. Na fornir trzeba go rżnąć zaraz po ścięciu i suszyć wisząco, pleśń zaś co kilka tygobni dokłabnie ścierać, jako materyał jest ostrokrzew twardy, ciężki, barbzo ścisły, zsycha się bardzo znacznie i łatwo się paczy.

Głóg (Crataegus oxyacantha — Weissborn) barwy mięsno-czerwonej. Drzewo ciężkie, trudno łupliwe, bez połysku a przy-tem twarbe, ścisłe i sprężyste, borasta do ośmiu cali grubości.

Trzmielina (Evonymus europaeus— Spinbelbaum), drzewo podobne bo bukszpanu, żółto-białe, twarde, trubno łupliwe, ale łatwe bo krajania, czyści się i polituruje bobrze.

Dereń (Cornus mascula — Gelber Hartriegel) barwy żółtawej z brunatnym rdzeniem, przejść w kolorach wiele, jest drzewem mocnem, trubnem bo obróbki, twardem i bez połysku, ale bobrem pob politurę, często jebnak ma białe, gąbczaste plamy. Używa go się wteby, gdy nam zależy na tern, by jakiś przebmiot nie wychodził z formy.

Gwajjak (Lignum sanctum —Pockholz), pochodzący z jamajki, Curacao, San Domingo, Martyniki, Honduras i Wenezueli. Najlepszy gatunek przychodzi bo Europy z San Domingo. Drzewo przysyłane z Wenezueli ma markę „Gyayacum bastardum“ lub „Verawood“, z Paragwaj i Wenezueli „Pało santo“. Materyał gwajaku jest silny, twardy, kruchy, trwały i barbzo żywiczny, a przytem ciężki i trubno ścierający się. Rdzeń jego jest żółto-zielony, biel jasno-żółty. Z wiekiem kolor bielu i rdzenia wyrównuje się tak, że trubno jedno od drugiego odróżnić.

Bukszpan (Buxus — Buchsbaumholz) przychodzi w kilku: odmianach, jako bukszpan po sp o 1 ity (Buxus sempervi-rens — Gemeiner echter Buchsbaum) w Europie południowej dorastający ledwie wielkości krzewów, podczas gdy w południowo-wschodniej Azyi dochodzący do wielkości drzew. Największą ilość bukszpanu dostarcza rynkom europejskim Kaukaz, Persya, Armenia i wogóle pobrzeża Morza Czarnego. Tam wyrasta bukszpan do 7'50 m. wysokości a 30 cm. średnicy. Oprócz tych bukszpanów przychodzi do nas bukszpan ba-1 e a r s k i z Balearów, Korsyki i Turcyi, bukszpan austral-ski i bukszpan Macovani z południowej Afryki, nie dorównujący jednak bukszpanom innym. Pod nazwą bukszpanu zachodnio-indyjskiego“ sprowadza się bukszpan z Wenezueli. Prawdziwy bukszpan różni się od fałszywego tern, że ma drabinkowato podziurawione przewody naczyniowe. ]ak wspomnieliśmy, najlepszy jest bukszpan z pro-wincyi azyatyckich t. zw. bukszpan turecki. W porównaniu z „zachodnio-indyjskim“ poznać to po cenach. I tak płacą w Hamburgu za tonę tureckiego bukszpanu do 460 marek, za tonę zaś zachodnio-indyjskiego do 95 marek.

Heban. Pod tą marką przychodzą na targi różne rodzaje drzew, odznaczających się czarnym rdzeniem i jasnym bielem, bądźto pochodzące od prawdziwego hebanu, bądź od innych drzew. Prawdziwy, zupełnie czarny heban, daje śliwa daktylowa (Diospyros Ebenum Retz) z wysp maskareńskich i wschodnich Indyi, mianowicie Ceylonu. Odmiany tego hebanu przychodzą na targi pod marką drzewa „Koromandel“ i „Kala-mander“. Drzewa te przychodzą do Europy przeważnie już wolne od jasnego bielu. Z powodu wyniszczenia hebanów w ich ojczyźnie, gdzie dochodziły do 6 m. wysokości, a 60 cm. średnicy, przychodzą dziś na rynki zaledwie drzewa o 25 cm. średnicy.

Heban wenezuelski jest gorszy od prawdziwego, mniej czarny, rzadszy i miększy. Prawdziwy heban z Madagaskaru sprzedają pod marką „Minterrana“, drugą, bardziej brunatną jego odmianę, pod marką „Tamatave“. Szaro-zielony pasiasty heban, dający fornir na 1 metr średnicy, nosi markę „Macassar“. W dość małych sztukach sprzedają heban zachodnio-afrykański, heban brazylijski jest zielony, drzewo zaś grena di-Jowe (heban czerwony) ma kolor czerwony; aus trais ki (marka Blackwood) należy do bardzo cenionych drzew w arty-stycznem stolarstwie. Za heban sprzedają także inne drzewa, pochodzące z Australii i Afryki, z rodziny drzew motylkowatych, pod markami Blackwood iBois d’ebene. Nakoniec wspom-niemy jeszcze, że należy pamiętać o tern, że choć naogół biorąc, ma prawdziwy heban barwę czarną, trafiają się w nim jednak takie sztuki, w którem biały biel nie zupełnie się jeszcze przekształcił w czarny rdzeń i którego podłużne przecięcie ma białe i czarne plamy lub żyłki. Ta sorta hebanu należy do bardzo wartościowych i obrabia się ją tak, by zostawić naturalną barwę.

Kwebrachowe drzewo z południowej Ameryki w dwóch odmianach: lepszej „Quebracho Colorado“ i „Quebracho blanco“, gorszej, jest drzewem, o rdzeniu czerwonym, białym bielu, tak gęstym, że bez szkieł nie można poznać rocznych słojów, i gatunkowo należącem do najtwardszych drzew. Na wpływy atmosferyczne jest kwebrak z powodu bardzo obfitej zawartości garbnika, nadzwyczaj odporny.

PaÖukowe drzewo, pod marką „Padouk“, obejmuje 4 gatunki drzewa. Drzewa te ciężkie i twarde, w kolorach od różowego do purpurowo-czerwonego. Ciemno-czerwony materyał, przyjmujący piękną politurę, używany jest w stolarstwie jako drzewo „koliaturowe“.

Nowogwinejskie drzewo. Drzewo zbytkowne, rosnące od Seychellen aż do Polinezyi, daje materyał o żywym czer-wono-brunatnym kolorze, przerywanym na przekroju słojowym przewodami naczyniowymi, wypełnionymi żółtą substancyą i tworzącymi podłużne bruzdy, między któremi biegną matowe błyszczki. Pod politurą daje drzewo nowogwinejskie piękne płaszczyzny o bardzo ładnych wilkach.

Drzewo wężowe, należące do najpiękniejszych i najrzadszych drzew zbytkownych, sprzedawane pod marką „Letterwood“, w Niemczech pod markami „Buchstaben-, Tiger-, Muskatholz“ lub wreszcie „Schlangenholz“, u nas znane pod nazwą drzewa „literowego“, pochodzi z angielskiej Gwajany i należy do gatunku drzew chlebowych. Obecnie sprowadzają to drzewo także z Brazylii. Drzewo to, nadzwyczaj twarde i ciężkie, brunatno-czerwonawe, z pięknym rysunkiem ciemniejszej barwy, przypominającym skórę wężową lub tygrysią, o licznych wilkach, daje nadzwyczaj cenny fornir, używany w artystycznem stolarstwie i robotach wykładanych. Na rynkach angielskich nosi drzewo wężowe także marki „Patridgewood“, „Nutmegwood“, „Snakewood“, lub wreszcie dla swego podobieństwa ze skórą lamparta „Leopardwood“.

Eukaliptus obejmuje około 400 gatunków drzew, z których jednak tylko 18 nadaje się do celów przemysłowych. Dwa zaś rodzaje drzew, Jarrah i Karri, wybiły się na pierwszy plan. Oprócz nich występuje w tej samej rodzinie drzew tak zwane czerwone drzewo gumowe (Eucalyptus rostrata—„Red gum,“ nadzwyczaj twarde, o czerwono-brunatnej barwie, znacznej gęstości, krótkich włóknach i nadzwyczaj trwałe na ciśnienie, choć łatwo paczące się. Mimo wielkiej twardości daje się dobrze obrabiać, a na maszynowej heblarce daje bardzo gładką powierzchnię. Na ogół drzewa eukaliptusowe mają mniejsze zastosowanie w stolarstwie, natomiast wielkie, jako materyał budowlany. Są to drzewa ogromne, bo n. p. drzewa Karri dochodzą do 40 metrów wysokości i dziesięciu metrów średnicy.

Palisander (Jakaranda). Pod marką drzewa palisandrowego przychodzą na targi rozmaite drzewa, odznaczające się czarnym, fioletowym i czerwonym kolorem. Użyteczność drzew tych dla fabryk mebli i fortepianów jest wielka. Przychodzą one w wielkich czerwono-brunatnych blokach z czarniawymi pasami z Brazylii, wschodnich i zachodnich Indyi, Meksyku i Afryki. Jestto obok mahoniu najlepsze drzewo zbytkowne. Najlepsze palisandry pochodzą z prowincyi Pernambuko aż do Rio de Janeiro, a więc z Brazylii. Gatunek ten odznacza się jasno-czerwonawem fioletowem tłem, na którem występują połączone w szeregi błyszczki jako ciemniejsze pasy. Najpiękniejszy palisander wilkowaty przysyłają z Nikaragwy.

Mahoń (Swietenia Mahagony — Mahagoniholz) jest drzewem o wązkim, żółtym bielu, czerwono-brunatnym, czasem żółto-brunatnym rdzeniu, zyskującym z czasem na kolorze, z cienkimi i mało występującymi błyszczkami, niewyraźnymi słojami rocznymi i często ostro zarysowanymi naczyniowymi przewodami. Daje materyał trwały, o wiele piękniejszy niż ten, jaki nam dają drzewa krajowe, trwalszy i nie tracący nic na swym wyglądzie z biegiem czasu, ale owszem przez wiek zyskujący na barwie i wyglądzie. Mahoń, przychodzący na rynki europejskie w wielu odmianach, daje się podzielić na

grupy gatunków, różniących się między sobą wyglądem.

I tak mają:

I.    Wrzecionowate błyszczki i nieliczne czarne komórki, mahonie: afrykański (Axim, Assinee, Lagos, Laguna Oga it. d.).

II.    Błyszczki liniowe i nieliczne czarne komórki, mają mahonie marki: „Afrika“, „Panama“, „Tabasko“-i „Mexican-Cedar“.

III.    Błyszczki średniowielkie, grube komórki, nie czarne, mają mahonie: „Panama“, „San Domingo“, „City“ i „Kuba“.

IV.    Błyszczki nie jednakowej długości, bez czarnych komórek: „Bermuda“, „Honduras“ i „Tabasco“-mahoń.

V.    Stosunkowo krótsze, niż szersze, błyszczki, bez czarnych komórek, mahoń Cooba.

Dodać należy, że pod zwrotem „czarne komórki“ rozumie się również brązowe.

Wogóle mahoń wykazuje wiele różniących się między sobą rodzajów, które powiększa na targach jeszcze materyał sprzedawany pod marką mahoni, a pochodzący od drzew innych, jak cedrowatych i eukaliptusowych.

Prawdziwy mahoń przychodzi na targ z Ameryki, pod markami: Porto-Plata, Tonala, Honduras, Gwatemala, Costa-Rica, Prima Vera, Meksiko, Laguna, Kuba, Tabasco, Haity i jako mahoń piramidowy — lub z Afryki, jako mahoń afrykański, różniący się od amerykańskiego na cięciach podłużnych tern, że ma znacznie krótsze bruzdy naczyniowe, liczniejsze świecące błyszczki, które u gatunku marki „S a p e 1 i“ tworzą taśmy w kolorze brunatnym, przechodzącym w białawy.

Ze względu na swą jakość, rozpadają się mahonie, przychodzące na rynki europejskie na dwie wielkie grupy, t. j. na mahonie hiszpańskie i Honduras. Do pierwszej grupy (t. j. hiszpańskich) należą, bogato opatrzone w wilki, gęste i ciężkie mahonie, przyjmujące bardzo łatwo politurę. W pierwszym rzędzie przychodzą one z Domingo, jako najlepszy mahoń tej grupy, o pięknych wilkach, głębokim, czer-wono-brunatnym kolorze, twardy i prawie zupełnie nie podlegający paczeniu się i zsychaniu. Najpiękniejsze kawałki, powstałe wskutek zrostu kilku gałęzi, daje mahoń piramidowy, z którego fornir, używany do wypełnień meblowych i płyt stołowych, odznacza się cudownym rysunkiem i efekto-wnemi przejściami między ciemniejszem a jaśniejszem drzewem.

Do grupy drugiej (t. j. Honduras) należą pośledniejsze gatunki mahoniu, mniej gęste, lżejsze i pozbawione rysunku, używane wszędzie tam, gdzie nie zależy nam na piękności drzewa, ale na tern, by ono było trwałe, nie wychodziło z formy i nie paczyło się. Mahonie tej grupy są czerwono-brunatne, kruche po wyschnięciu, najczęściej bez wilków, jednobarwne, o włóknach prostych i próżnych przewodach naczyniowych, wyglądających jak dość głębokie pory. Jestto najczęściej drzewo o wyglądzie prostym i pasiastym. Niektóre jego sorty są tak porowate, że mają wprost gąbczasty wygląd. Mahonie Honduras, gdy są dobrze wysuszone, dają się obrabiać dobrze, przyjmują piękną politurę i nie paczą się. W cenie stoją jednak poza mahoniami hiszpańskimi. Do grupy Honduras należy także mahoń meksykański.

Oprócz wymienionych mahoni przychodzą na europejskie targi mahonie afrykańskie, marki Sapeli, Benin, Lagos, Aksim, Assinee, Gran, Bassam-Labou, Cape-Lopez i mahonie australskie: Rolo i New-South Wales. Z nich Rolo ma najdelikatniejszą budowę.

Jak wspomnieliśmy już poprzednio, przychodzą na targi pod nazwą mahoni inne drzewa, nie mające z prawdziwym mahoniem nic wspólnego, jednak zbliżone do niego barwą i wyglądem. I tak należy do tych fałszywych mahoni hiszpański ceder, pod marką „Acajou femelle“, drzewo jasne, używane do wyrobu pudełek na cygara, sprzedawane także pod marką „Ocume“, jako mahoń afrykański. Fałszywym mahoniem są także marki: białego mahoniu, mahoniówki (Bastardmahagoni), kolonialnego mahoniu i „Arenas“. Mahoniówka daje drzewo jasno-brunatne i pochodzi z Australii. Inny rodzaj fałszywego mahoniu, t. j. mahoń czerwony, pochodzący z drzew eukaliptusowych, daje materyał ciemno-czerwony, bardzo twardy i trudny do obróbki; również ciemne drzewo i bardzo sprężyste, ma fałszywy mahoń marki „Swamp“.

Z tego, cośmy powiedzieli, wynika, że nie jest rzeczą łatwą odróżnić mahoń prawdziwy od fałszywego i trzeba mieć wiele wprawy, by nie dopuścić się pomyłki i nie dać oszukać. Do pewnego stopnia ułatwi poznawanie gatunków podana poprzednio tabelka.

Teakowe drzewo (Tectonia — Teakholz), zwane także indyjską dębiną, najwięcej sprowadzane do Azyi, ale również w wielkiej ilości przerabiane w Europie, daje materyał jasno-brunatny z różowym odcieniem, o ostrym, przyjemnym zapachu, przybierający na powietrzu barwę brunatną lub brunatno-czarną. Jestto drzewo twarde, niezbyt trudno łupliwe, łatwe do obróbki, nie wrażliwe na robaki i grzyb, przewyższające trwałością trzykrotnie naszą dębinę. Najlepszy jest teak syamski. Z powodu ogromnej ilości tłuszczu, która zostaje w tern drzewie, o ile się je co 2—3 lat powleka pokostem lnianym, nie podlega drzewo teakowe paczeniu się. Używają je do robót grubych, choć także do budowy wozów i wypełnień drzwi wytwornych pomieszkań.

Drzewo królewskie, sprzedawane pod markami handlo-wemi drzewa amarantowego, purpurowego, królewskiego i fiołkowego, obejmuje wiele rodzajów drzew podzwrotnikowych. Drzewem królewskiem (Königsholz) w Niemczech, fiołków e m we Francyi nazywa się materyał pochodzący z drzewa Machaerium violaceum z Meksyku i Madagaskaru. Jestto piękne fioletowe drzewo, z czarnemi węższemi lub szerszemi liniami, gęste, mocne i twarde, czasem z pięknymi wilkami. Pod marką drzewo purpurowe sprzedają twarde i silne drzewo o barwie soku ze śliwek, pochodzące z francuskiej Guajany z drzewa Copaifera pubiflora. Drzewo z Madagaskaru jest także twarde i ciężkie, barwę ma jednak ciemno-fioletowo-czerwoną, z jaśniejszemi, ciemniejszemi lub całkiem czarnemi strefami. Po dłuższem staniu na powietrzu nabiera koloru ciemno-fioletowo-brązowego lub purpurowo-czarnego. Pod marką amarant przysyłają z Surinam (niderlandzkiej Guajany) materyał, pochodzący od drzewa Machaerium violaceum, podczas gdy pod nazwą królewskiego drzewa pochodzący od Copaifera bracteata, szaro-czerwonawy, zmieniający się na powietrzu na kolor krwawo-czerwony.

Drzewa z fioletowem zabarwieniem nazywamy raz ama-rantem, raz fiołkowem. Pod wpływem par amoniakalnych zmienia amarant barwę na zieloną, kwasy mineralne nadają mu kolor krwisto-czerwony.

Drzewo kuropatwowe (Bulletree, Bois de perdrix), sprzedawane w Niemczech pod marką „Pferdefleischholz“ (Robinia panacoco), ma rdzeń brunatno-czerwony z jaśniejszymi punktami, biel żółtawy. Pochodzi z południowej Ameryki i Australii.

„Bruyère“ (Erica arborea) z południowego Tyrolu, Dal-macyi, Istryi i Pirenejów, barwy czerwonawej, o silnym rdzeniu, zawierające w sobie wiele kwasu krzemowego, ma zastosowanie przeważnie w tokarstwie, mniejsze w stolarstwie, i to tylko prawie w robotach wykładanych.

Drzewo koralowe (Korallenholz), prawdziwe drzewo koralowe, przychodzące do nas z zachodnich Indyi, o barwie czerwono-żółtawej, znakomite do wyrobów artystycznych stolarskich, jest obecnie dość wielką rzadkością. Natomiast czę-stszem jest drzewo, pochodzące z Antyllów i południowej Ameryki. Pod inną marką przychodzi do nas jasno-czerwona-wo-brunatne drzewo, o czerwonym rdzeniu, dość twarde i ciężkie, pochodzące od Adenanthera pavonina.

Drzewo kokobolowe (Cocobolo), najlepsze z Nicaragwy, gorsze z Panamy, jest drzewem bardzo twardem i ciężkiem, o gęstej budowie, świeżo ścięte barwy żółto-czerwonej, znacznie ciemniejącej pod wpływem światła. Drzewo to, pokrajane na fornir, zaliczają mylnie do hebanów.

Drzewo „Moa“, sprzedawane także pod marką „Native Teak“, daje materyał twardy, gęsty, ciemno-brunatny, z szero kimi błyszczkami. Wielkie pnie, pochodzące z Australii, do 120 cm. średnicy, dają materyał zastępujący dębinę przy wyrobie schodów.

Pod marką „Turpentine“ sprzedają inne również au-stralskie drzewo, o barwie czerwono-brunatnej i bardzo gęstej budowie.

Drzewo czerwone (Rotholz). Pod nazwą tą mieści się dość znaczna liczba drzew, bądź to służących do celów budowlanych i meblowych, bądź to do farbiarstwa. Drzewo czerwone (Sequoia sempervirens), pochodzące z Kalifornii, wysokie do 100 m. a 7 m. średnicy, sprzedawane pod marką „Redwood“, w Niemczech „Rotbaumholz“, daje materyał bardzo lekki, mięki, kruchy, łatwy do obróbki i grubowłóknisty, o wązkich słojach rocznych, rdzeniu barwy wiśniowej lub jasno-czerwonej, zbliżonej do mahoniu. Piękne sztuki ozdobione wilkami, sprzedaje się pod marką „Figuredwood“. Jako drzewo bardzo mało skłonne do paczenia się i przyjmujące piękną politurę, służy do wyrobu płyt stołowych, bufetów, szaf, wnętrz wagonów i t. d. Szczególniej trwałe jest ono tam, gdzie inne drzewa szybko się niszczą, t. zn. gdzie na nie ustawicznie działają zmiany klimatyczne i słońce. Podobne do niego kolorem drzewo mamutowe (Sequoia gigantea), znane pod nazwami „Mamutbaum“, „Riesensequoie“, „Welling-tonia“, „Rigtree“, „Mammuttree“, jest lżejsze i mniej trwałe od drzewa czerwonego.

Sandałowe drzewo obejmuje dwa rodzaje drzew: czerwony sandał z drzewa Pterocarpus santalinus (Rotes Sandelholz) z wschodnich Indyi, ciemno-czerwonej barwy, ciężki, twardy, z mnóstwem por, z czasem czerniejący, i żółty sandał (Santalum album —gelbes Sandelholz) z drzewa Santalum myrtifolium. Ma on kolor cytrynowo-żółty, daje materyał ścisły, miększy od czerwonego, łatwy do obróbki i politury. Biały sandał (weisses Sandelholz) jest bielem żółtego i stanowi dla swej dobroci, gęstości i ciężaru, a wreszcie aromatycznego zapachu, bardzo dobry materyał do drogich robót stolarskich. Wszystkie sandale pochodzą z wschodnich Indyi, oprócz tego rosną na wyspach malajskich i Polinezyi, jak i nowej Hollandyi. Sandał czerwony, gotowany z rozczynem sody, daje fioletową farbę sandalin, w alkoholu daje kolor krwisto-czerwony.

Satyn przychodzi w markach jako zachodnio i wschodni o-indyjsk i, brazylijski i Sant Domingo. W przecięciu poprzecznem jest to drzewo pomarańczowo-żółtawe, o jaśniejszych błyszczkach i licznych małych kropkach. Handlowe nazwy dla niego są: „Citronier“, „Satinwood“, „Seidenholz“, „Atlasholz“ (drzewo atłasowe i jedwabne) i „Ferolenowe“. Przy obróbce satynu pojawiły się wypadki zatrucia jego pyłem, brak apetytu, ból głowy, zmiany organiczne i choroby błon śluzowych. Zresztą nie jedyne to drzewo, które stwarza podobne zaburzenia w organizmie, takie same lub podobne wywołują drzewa, jak : zachodnio afrykański bukszpan, drzewo sabikowe, teakowe, kokosowe i hebanowe. Poznać satyn łatwo już w dotknięciu, pod politurą nabiera srebrzystego połysku. Drzewo nie bardzo twarde, choć dość ciężkie. W ostatnich czasach bardzo używane do t. zw. tarzyi.

Kampesz (Haematoxylon campêchianum—Blauholz, Kam-pecheholz) o bielu białym lub szarym, rdzeniu czerwonym, potem ciemniejącym. W wilgoci nabiera rdzeń barwy ciemnoniebieskiej. Robactwu nie podlega i daje materyał ścisły i twardy. Na światło i wpływy atmosfery bardzo niewytrwały. Używa się go przeważnie do barwienia na kolory niebieski lub czerwony. W tym celu namoczony kampesz zostawia się na kilka dni na świetle, a potem się je wygotowuje tak długo, aż się dostanie wodę barwy ciemnej lub fioletowo-czerwonej. Przez dodanie rozczynu sody lub potażu, zmienia się kolor na purpurowy, przez domieszkę zaś wanadanu amonowego staje się rozczyn ciemno-niebieskim, pod działaniem zaś taniny czarnym, tlenku zaś żelazowego i rozczynów chromowych daje czarno-liliowy osad. Obecnie można dostać gotowy wyciąg z drzewa kampeszowego (Blauholzextrakt). Kampesz rośnie w środkowej Ameryce.

Drzewo tulipanowe (Liriodendron tulifera —Tulpenholz), znane także pod markami „Vellow-poplar“, „Yellow-wood“ i „Whitewood“. Drzewo to, dochodzące w Ameryce do 50 m. wysokości i 4 m. średnicy, dostarcza materyału lekkiego, mię-kiego o grubych włóknach, bez błyszczek. jako trwałe i nie wychodzące z formy, daje się dobrze strugać i politurować i znajduje wielkie zastosowanie w robotach meblowych. Barwa jego jest rozmaita. Na targach niemieckich sprzedają drzewo tulipanowe o białym kolorze pod marką „Whitewood“, podczas gdy szafranowo-żółtej barwy pod nazwą „Canarywood“. Drzewa tulipanowe, przychodzące na targi, mają jużto kolor biały, jużto zielonawo-żółty. Drzewo żółte jest najpiękniejsze i najdroższe, obecnie z niego to przeważnie tną forniry.

Cyprys japoński rośnie w Chinach i Japonii, daje ma-teryał mięki, na drobne wyroby. Przed użyciem zakopany w ziemię, a potem zanurzony w wodzie, nabiera barwy niebieskawej. Najbardziej znane są cyprysy amerykańskie.

Cyprys europejski, o kolorze czerwonawym z brunat-nemi żyłami, łatwy do obróbki; rośnie w południowej Europie.

Drzewo kokosowe (Inga vera) pochodzi z centralnej

a»

Fornirowanie krzywych powierzchni.

Zaprawy do barwienia drzewa na pniu.

Wawrzyn kalifornijski 48

Drzewo kokosowe (Inga vera) pochodzi z centralnej Ameryki i zachodnich Indyi, najczęściej jednak spotyka się je na jamajce i Trinidad. Świeżo ścięte drzewo ma rdzeń barwy oliwkowo-zielonej, która z czasem staje się brunatną, i biel żółtawy, nie przychodzący, jako nie znajdujący odbiorców, do Europy, dokąd przysyłają tylko sam rdzeń.

Migdałowe drzewo (Amygdalis communis — Mandelbaumholz) ciemno-brunatne z pięknemi żyłami, ciężkie, podobne do gwajaku, często nazywane nawet fałszywym gwajakiem. Schnie długo. Używa się je do oprawy narzędzi. Najlepszy materyał daje drzewo rodzące gorzkie migdały. Pochodzi z południowej Azyi i Europy, a także z północnej Afryki.

Drzewo oliwne (Oelbaum) z Włoch i południowej Fran-cyi, przychodzi stale, choć w niezbyt wielkiej ilości na targi, w klocach do 2'50 m. długich. Jestto drzewo żółtawe, z brunatnym rdzeniem, opatrzone w piękne płomieniste pręgi, bardzo równomiernej budowy, mocne, mało sprężyste, używane w artystycznem stolarstwie i tokarstwie.

Cesarskie Drzewo (Paulownia tomentosa — Paulownie-holz), rosnące w Japonii i Chinach, daje materyał lekki, grubo-włóknisty, łatwo łupliwy i silny, o pięknym żółtawo-białym kolorze. Znane japońskie stoły do jadalń, podstawki do filiżanek i meble są właśnie z tego drzewa. Olej, wyciskany z niego, służy do wyrobu słynnych japońskich lakierów do pociągania sprzętów i pudełek.

Aloesowe Drzewo (Aloeholz, Paradiesholz), pochodzące z Azyi, spalane wydaje przyjemną woń. Rzadko używane z powodu swej drogości. Tańsza jego odmiana z Meksyku, podobna w kolorze i ścisłości do hebanu, nazywa się orłem drzewem (Adlerholz).

Cytrynowe Drzewo (Zitronenholz), pod tą nazwą sprzedają w handlu drzewa, nie mające z drzewem prawdziwej cytryny ani pomarańczy nic wspólnego. To, tak zwane „drzewo cytrynowe“, pochodzi z Ameryki z drzew Erythalis fruticosa i jest barwy żółtej z jaśniejszymi, równoległymi pasami. Jestto drzewo twarde, choć kruche, dobre do obróbki i pod politurę.

Orzech turecki (Corylus colurna—Türkisches Haselnussholz), barwy czerwonawej, niezbyt twarde, łatwe do obróbki i piękne pod politurę i farbę. Używane na małe wyroby.

Fernambukowe Drzewo (brazyliowe — Fernambuk-Brasilien- etc. Holz) obejmuje szereg różnych amerykańskich drzew. W robocie podobne do mahoniu, daje fornir dość wązki, do okładania małych przedmiotów. Jako materyał dość twarde i żywiczne, polituruje się dobrze. Zawarty w niem barwnik nazywa się brazyliną. Drzewo gotuje się w rozczynie potażu, zostawia odwar na ciepłem miejscu na 8 dni, a potem dopiero filtruje. Tern barwi się drzewa. Kolory, wywołane w ten sposób na drzewie, nabierają pod działaniem kwasów bar,wy koralowej. Odmianą fernambuku jest również drzewo św. Marty, ciemno-czerwonego koloru z głębokiemi bruzdami, i drzewo sapanowe, młode, białawej, z czasem czerwieniejącej, barwy. Gęste i cięższe od fernambuku. Sapań sijamski uchodzi za najlepszy.

Chińskie drzewo (anyżowe — Chinaholz). Ciemno-bru-natne, z żyłami i plamami, bez pór i bardzo twarde. Do odmian jego należy pachnące drzewo agra, następnie drzewo zwane bois d’amourette, o barwach od różowej aż do karminu i brązowo-czerwonych,i drzewo anyżowe właściwe (Anis-holz) szaro-różowe.

Drzewo katalpowe (Catalpa), bardzo trwałe na wilgoć, gęste, choć lekkie i miękie, ma rdzeń barwy ciemno-fioletowej. W^handlu uwzględnia się tylko zachodnią katalpę (Catalpa speciosa) z północnej Ameryki. Inny rodzaj Catalpa bignioides jest gorszy od pierwszej.

Drzewo tupelowe (Nyssa silvatica — Tupelholz) z południowych Stanów Zjednoczonych, daje się trudno obrabiać, choć jest miękie. Jako skłonne do paczenia się i nietrwałe, używane jest przeważnie do tokarstwa. Barwa jego jest jasno-żółta lub białawo-żółta, tak samo w rdzeniu jak i bielu — a błyszczki cienkie; na powietrzu przechodzi w dłuższym czasie w kolor brunatnawy.

Drzewa cedrowe (Zederholz) obejmują gatunki tuj i cedrów, z wyjątkiem libanońskiego, zupełnie do wyrobów nie nadającego się. I tak, rozszerzona w południowej Ameryce, cedrówka pod nazwą „zachodniej tui“ (Thuja occidentalis), dorastająca 20 m. wysokości, daje materyał brudno-brązowy, o wązkim żółtawym bielu, mięki i lekki, jednak dla swej żywiczności bardzo trwały, japoński ce der jest drzewem użytkowem pierwszej sorty, nadającem się znakomicie do robót meblowych. Podrzędną wartość mają dwa gatunki tui, rosnące w Chili: chileńskatuja i czworoboczna tuja. Pierwsza z nich dochodzi do 15 m. wysokości. Materyał z niej jest żółtawy, twardy, żywiczny i o miłym zapachu. Czworoboczna zaś tuja ma drzewo jasno-białe i należy do bardzo wartościowych drzew.

Drzewo magnoliowe, rosnące w Ameryce, używane w artystycznem stolarstwie, daje materyał jasno-biały lub brunatno-biały, ciężki, twardy, o jedwabistym połysku, dobry do obróbki i pod politurę. Nad Missisipi dosięga to drzewo wysokości 24 metrów i średnicę 120 cm.

Drzewa żółte. Pod tą nazwą spotyka się w handlu drzewa marki „Vicitoriawood“ (Gelbholz) lub drzewo żółte brazylijskie („echter Fustik“), jako rdzeń drzewa Chlorophora tinctoria, dającego barwnik, używany w farbiarstwie. Pochodzi ono z podzwrotnikowej Ameryki, jest barwy żółtej lub ciemnobrunatnej z licznymi, jaśniejszymi punktami i często pofałdowanymi paskami. Jestto drzewo dość ciężkie, twarde i łatwo łupliwe. Na targu rozróżnia się drzewa kubańskie, Domingo i Tampika.

Inny rodzaj pochodzi z południowej Afryki i nazywa się drzewem szafranowem (Elaedendron croceum), o barwie szafranowo-żółtej, delikatnych włóknach, znacznej twardości i mocy. Przychodzi na targi rzadko, pod marką „Saffranwood“. Z innego rodzaju drzew, pochodzą: drzewo żółte karaibskie z nad Missisipi, o jasno-brunatnym, jedwabistym rdzeniu i żółtym bielu, jako materyał używane do artystycznego stolarstwa, tak zwane drzewo satynowe (Xantoxylon brachyacanthum i cribrosum), twarde, kruche i pomarańczowej barwy, dalej jesionowate drzewo żółte (eschenblätteriges Gelbholz— Xanthoxylon americanum), pochodzące z Martyniki i jako materyał prawie niezniszczalny i twardniejący w wodzie, używany do budowli wodnych; inne drzewo żółte, o połysku morwy, daje antylski orzech (Xantoxylon tragodes — Antillennuss-baum), twardy i sprężysty, używany do artystycznych mebli i pudełek, wkońcu argentyńskie koko we drzewo (Argentinisches Cocoholz — Xanthoxylon Coco) zamyka rząd drzew żółtych.

Drzewo amboinowe. Nazwa ta (Amboina) obejmuje w handlu wszystkie drzewa wilkowate, przeznaczone na forniry. Powikłane ich słoje nie pozwalają na dokładne oznaczenie pochodzenia tych drzew, jeden z amboinów pochodzi od drzewa palmowego i jako materyał twardy, żółtawo-czerwony, znajduje zastosowanie w artystycznych stolarniach.

Drzewo żebrowe (Zebraholz), zwane także marmuro-wem, należy do rzadkości. Przychodzi z St. Domingo lub Bahii, w Europie zaś tną je na forniry, jestto drzewo pasiaste, którego

szare pręgi przechodzą czasem w kolor rogowy, a ciemniejsze, obok biegnące, przybierają różnobarwne zabarwienie. Przy niektórych pniach są pręgi czarne jak węgiel, przy innych wpadają w kolor fioletowy, brunatny lub szarobrązowy. Im silniejsze przeciwieństwa zachodzą między paskami ciemnymi i jasnymi, tern drzewo to jest piękniejsze. W wyrobach meblowych jest to drzewo, choć drogie, bardzo poszukiwane, zwłaszcza, że wygląda bardzo pięknie dopiero po dokładnej obróbce.

Drzewo fiołkowe (Veilchenholz), pochodzące z Australii, ma rdzeń oliwkowy lub ciemno-brunatny, biel zaś jasno-brą-zowy. Należy do najgęstszych, najtwardszych i najcięższych drzew.

Drzewo wawrzynowe przychodzi na targi w trzech odmianach, jako: kalifornijski górski wawrzyn (Umbel-lularia californica — Kalifornische Berglorbeere), pochodzący z zachodniej części Sierra Newady i Oregonu, ciężki, gęsty, o jasno-żółtym rdzeniu i delikatnych błyszczkach, używany do wyrobów meblowych.

Drzewa żelazne obejmują wiele rodzajów rozmaitych drzew, odznaczających się nadzwyczajną twardością, taką, że najlepsza siekiera na nich pęka, pochodzących z różnych stron i sprzedawanych pod różnemi markami. Drzewa żelazne a nty 1 skie przychodzą na rynki pod marką „Cocobola“ lub „Bois fer blanc“, pod nazwą białego hebanu.

Drzewo włóczniowe (Lanzenholz), także używane w ar-tystycznem stolarstwie, pochodzi przeważnie z Ameryki i* zachodnich Indyi. Ma rdzeń ciemno-brunatny i jasno-żółty biel

Drzewo bażanfowe, pochodzące w wielu odmianach z Brazylii, jest drzewem pasiastem, używanem do zbytkownych mebli. Sprzedają je pod markami „Rebhuhnholz“, „Fasanenholz“. Pod marką handlową „Patridge“ przychodzi na targi w okrągłych kawałkach, długich do 4 metrów, a o średnicy 60 cm.

Amarilowe drzewo, pochodzące z Ameryki, daje materyał żółty, ciężki, używany do robót meblowych.

Nadmienione i omówione gatunki drzew, bynajmniej nie obejmują wszystkich, bo rok rocznie przybywają na targi europejskie nowe, podczas gdy stare ustępują im miejsca, zupełnie lub też na jakiś czas. Na ogół można stwierdzić fakt, że drzewa podlegają tak samo modzie, jak damskie kapelusze i że każdy styl pociąga za sobą inne gatunki. I tak do niedawna najbardziej poszukiwanym materyałem do robót meblowych były forniry wilkowe (mazerowe), podczas gdy dziś na pierwszy plan wysuwają się forniry gładkie i drzewa mało wzorzyste. Szereg drzew, zastosowywanych dawniej w robotach wykładanych, dziś ze względu na małe zainteresowanie się tym rodzajem robót drzewnych i łatwość w imitacyi ich drogą fabryczną, stracił amatorów. Ponadto wyrób fornirów, zaprawianych na-wskróś barwami, wypiera drzewa oryginalne, choć nigdy ani tej świeżości, ani tej soczystości w kolorze nie da się nadać sztucznie, jakie ma naturalne drzewo. Wkońcu przyczynia się do upadku zapotrzebowania niektórych gatunków drzew i ta okoliczność, że nastąpiło w wyrobach stolarskich pewne uproszczenie form i coraz bardziej wybija się naprzód wielki przemysł fabryczny nad robotę ręczną.

Przekrawywanie drzewa na wyroby. Przed użyciem drzewa do obróbki na strugnicy, trzeba je przerżnąć na takie wymiary, jakie są potrzebne do roboty. Przy tern należy się starać krajać drzewo oszczędnie, t. j. tak, by najmniej mate-ryału zużywać na t. zw. odpadki, już więc przy wyborze drzewa, trzeba dobierać długość taką, by jak najmniej materyału zniszczyć. Przy drogich drzewach zwłaszcza, gdy chodzi o piękne wilki, należy drzewo najpierw spróbować strugiem, by poznać kierunek słojów i żył i nie popsuć przez przecinanie najpiękniejszych kawałków. Sęki i dziury na drzewie trzeba tak ciąć, by, o ile możności, przekroje wypadały poza niemi, a sęki i dziury znajdywały się na kawałkach, które mamy odrzucić. Biel należy o ile możności odrzucić. Na gzemsy i krajniki (Kehlung) należy wybierać drzewo miększe, bliżej bielą leżące, z prostemi włóknami, bo to ułatwia robotę. Krzywe linie wycinać należy na drzewie podług modelów z cienkich deseczek, przyłożywszy je na desce i odznaczywszy ołówkiem. Sztuki drzewa krzywe w dwóch kierunkach wymagają dwóch modeli. Po wyrżnięciu krzywicy wedle jednego modelu, oznacza się na niej drugi i wyrzyna wedle potrzeby. Używają też do robienia modelów ołowianej linii. Przykłada się ją do jakiegoś sprzętu, do którego chcemy zrobić drugi, zupełnie podobny, i wygina się ją stosownie do kształtu starego sprzętu. Z tak otrzymanej krzywej linii możemy robić z deszczułek modele wprost do cięcia na drzewie. Krzywizny z grubego materyału odznacza się na każdym boku drzewa, — o ile zaś chodzi o bardzo wielką krzywiznę, to lepiej wyrzynać ją z kilku płasko sklejonych sztuk, niż używać bardzo grubêgo drzewa.

Przerzynanie drzewa na wyroby wymaga wielkiej znajomości tak rodzaju drzewa, jak i jego zadania w jakiejś robocie. Jakość zsychania się jego, rodzaj słoi, które po złożeniu kawałków nie mogą z sobą się nie zgadzać, a wreszcie oszczędność, ma tu wielkie znaczenie. Przy odmierzaniu kawałków należy zaczynać od najdłuższych, by nie było dużo odpadków. Do przerzynania używamy piły krawężnicy, gdyby zaś drzewo z piłką wewnątrz zacisło się, można w szparę wbić mały klinik. W poprzek do końca przerzynając drzewo, trzeba je podtrzymać, by się nie odłupało. Deski krótkie zamocowujemy w docisku tylnym tak, by zamocowane były na płasko, to znaczy nie kan-tem, ale płaską stroną do góry. Szeroką deskę przerzyna się z końca, stając z odwrotnej strony strugnicy (warsztatu). Deskę wtedy mamy zamocowaną między dwoma imakami (Bankeisen). Krótkie kawałki zamocowujemy storcem do góry w docisku tylnym, ale skośnie. Wzdłuż włókien rznie się deski w ten sposób, że się je, o ile są krótkie, zamocowuje między imaki strugnicy, na płasko położone na strugnicy, i rznie się wystającą poza strugnicę część deski piłką z góry na dół, prostopadle do płyty strugnicy. Jestto tak zwane tranowanie. Piłka idzie wtedy pionowo. Długie kawałki zamocowuje się do strugnicy klejcami. Jeśli ze środka deski mamy ciąć krzywicą, wtedy, zrobiwszy w desce otwór, przekłada się przezeń brzeszczot krzywicy. Jeśli kilka cienkich kawałków ma mieć tę samą krzywą linię, wtedy dobrze je razem złożyć i, zamocowawszy, rznąć.

Ponieważ przez wycinanie krzywizn na drzewie przecinamy jego włókna, a tern samem osłabiamy jego siłę, przeto należy do krzywizn wybierać drzewo grubsze, niż do cięć prostych.

Przy robocie strugiem należy pamiętać o tern, by go nie dociągać do końca deski w linii poziomej, lecz podnieść strug trochę w górę na końcu deski, by nie zestrugać deski ku dołowi. Na przód struga, podczas strugania, nie wolno także wywierać nacisku. Deski, sklejone w jedną płytę, strugamy nie-tylko wzdłuż, ale i w poprzek włókien. Kąty na deskach i czte-rostronne ostruganie płaszczyzny przeprowadza się przez użycie węgielnicy i zmysły. Drzewo na sztorcach strugamy w ten sposób, że z jednej strony strugamy tylko do środka deski (nie do końca !) i zaczynamy strugać z drugiej strony, bądź to obszedłszy strugnicę na drugą stronę, lub też przez obrócenie struga do siebie. Używa się do tego strugów tylko podwójnych, resztę zaś dokończą się tarnikiem (rasplą) i papierem szklistym.

Gięcie Örzewa. W każdym wypadku podwyższa się giętkość drzewa przez to, że się je moczy w wodzie lub wystawia na działanie pary wodnej. Ponieważ drzewo cienkie łatwiej się daje wyginać niż grube, więc chcąc mieć grube kawałki wygięte, składano je z wielu cieńszych, i złożone gotowano w kleju, po wyjęciu zaś, wyginano i zmuszano do pozostania tak długo w formie, póki klej zupełnie nie zasechł. Naturalnie, że sposób ten mógłby mieć zastosowanie tylko w takich sprzętach, które nie są wystawione ani na działanie wody ani wilgoci.

Częściej używa się następującego sposobu: drzewo, wyrobione w kierunku prostym, rozmiękcza się w gorącej parze, a następnie wygina się śrubami w odpowiedniej formie. Po wysuszeniu drzewa w cieniu, nie wyjmując z formy, zachowuje ono już wygięty kształt i nie straci go więcej.

Wynaleziony przez braci Thonetów w Wiedniu sposób gięcia drzewa do sprzętów, daje możność uzyskiwania nawet znacznych krzywizn. Sposób ten, wyszedłszy z założenia, że gięte drzewo prędzej pęka na stronie wypukłej (zewnętrznej) niż wklęsłej (wewnętrznej), polega na następującej fabrykacyi: Kwadratowe sztaby, odpowiednio wybranego drzewa bukowego, otoczone'na tokarni, wystawia się na dłuższe działanie pary wodnej. Po wyjęciu ich stamtąd, przymocowuje się do nich śrubami żelazną szynę, naturalnie po stronie tej, która ma zostać wypukłą, i razem z szyną zgina się zapomocą maszyny lub ręcznie tak, jak tego wymaga model. Następnie wkłada się drzewo do rynny z lanego żelaza, której zagłębienie i kształt dokładnie odpowiada kształtowi wygiętego drzewa. W tej formie idzie drzewo do suszarni, gdzie schnie przeszło przez dobę w temperaturze 40° C. Dopiero po zupełnem wyschnięciu, wy-. ciąga się je z formy.

ROZDZIAŁ DRUGI.

Narzędzia stolarskie i ich zastosowanie.

I. Przyrządy do odmierzania i znaczenia drzewa.

Lineał (Lineal) służy do nakreślania na drzewie linii prostych ołówkiem lub też ostrym kolcem, ponadto pokazuje lineał, przyłożony grzbietem do płaszczyzny, czy jest równo wystrugana, co jest wtedy, gdy, przykładany w różnych miejscach, wszędzie, na całej swej długości dokładnie styka się z deską. O równości deski przekonać się można jeszcze lepiej przez użycie podwójnego lineału. Są to dwie listwy ok. 18 cali długie l³/é cala szerokie i V2 cala grube, które dają się składać na małe kostki, na ich bokach umieszczone. Chcąc zbadać równość wystruganej płaszczyzny, ustawia się grzbietnią stroną jeden lineał na jej jednym końcu, drugi na drugim i patrzy się przez wierzch obu — jeśli się zupełnie zakrywają, to płaszczyzna jest równą. Składanie lineałów chroni je od paczenia się i daje poznać, czy się który nie skrzywił.

Metr z podziałką na centymetry i cale, służy do odmierzania długości materyału. Najczęściej używany jest metr skła-

Hfc

■ ii -T. Inf il'TH.i I .1 4. t I I! I, i ! 1~T'i li 1 - ■ l' l .i I    ^ ^ i.' '|_"l

Fig. 2.

dany. Oprócz niego używa się miary wysuwalnej znacznika (Stellmass) (Fig. 2), t. j. drewnianej miarki, zaopatrzonej podziałką i dającej się wysuwać z pochwy drewnianej. Osadę pochwy przykłada się do kraju drzewa i odznacza się na końcu miarki żądaną długość. Znacznik nadaje się wybornie do odmierzania głębokości, gdzie można na kraj przedmiotu przyłożyć jego pochwę. Zapomocą klina ustala się miarkę w pochwie.

Fig. 3.

Zmysła (Streichmass) (Fig. 3). służy bo wyznaczania linij równoległych bo kraju beski. Jest ona prawie tak samo zbu-bowana jak znacznik, tylko brak na niej pobziałki, a wysuwalna czworokątna lub okrągła listewka jest opatrzona metalowym kolcem. Zapomocą klina lub śruby można listewkę stale zamocować w pochwie. Najczęściej używa się zmysły o bwóch wysuwalnych listewkach, które umożliwiają ustawienia każdej na inną bługość i używanie ich na-przemian, stosownie do potrzeby. Sposób użycia zmysły jest zupełnie prosty. Przyłożywszy jej pochwę bo kraju beski, przesuwa się ją po nim, a metalowy kolec, znajbujący się na listewce, znaczy linię równoległą bo kraju.

Fig. 4.

Cyrkiel (Zirkel). Używany jest cyrkiel żelazny lub też brewniany. Do kreślenia wielkich kół używa się cyrkla drążkowego (Stangenzirkel), bo kreślenia linii elipsowatych (owalów) cyrkla owalowego (Fig. 4), złożonego z okrągłej tarczy, opatrzonej bwoma rowkami i obra-calnego lineału z ostrzem Żelaznem lub ołówkiem na wystającym końcu. Przymocowawszy tarczę, zapomocą na jej spobzie umieszczonych ostrych kolców, tak do deski, na której chcemy otrzymać elipsę, by punkt przecięcia się rowków na tarczy leżał w śrobku mającej powstać elipsy, obracamy lineał, którego ostrze zakreśli nam żąbany owal.

Węgielnica (Winkelmass) (Fig. 5) są to bwie listwy, z których jebną jest dłuższa

ob brugiej, spojone z sobą pod kątem pro- |[jftlj stym. Krótsza listwa jest równocześnie §1 grubsza ob drugiej i nazywa się osabą.

Przyłożywszy osadę bo grzbietu beski, możemy, pociągając ołówkiem wzbłuż listwy błuższej, narysować prostą linię, prostopadłą bo grzbietu beski, czyli stanowiącą z nim kąt prosty, t. j. 90° (stopni).

Fig. 5.

Do wyznaczania kąta 45°, czyli połowy kąta prostego, służy węgielnica uciosowa (Gehrmass) (Fig. 6) różniąca się od

Fig. 6.

zwyczajnej tylko rozchyleniem obu listew. Przy przyłożeniu jednej do deski, druga da linię idącą na ucios grzbietu, czyli kąt 45°. Przy-czem nadmienić

\    / należy, żerysuje

^ się linię podług Æ zewnętrznego kraju listwy, nie zaś we-

Æ wnę,Izne90-

?»

Fig. 7.

Fig. 8.

Często używa się też węgielnicy uciosowej o kształcie litery T, z pochyłym daszkiem, (Fig. 7), która umożliwia odmierzanie dwóch kątów, jednego 45a i drugiego, dopełniającego kąt pierwszy do 180°.

Do przenoszenia na drzewo jakichkolwiek kątów, nietylko prostych i pół-prostych, używa się węgielnicy ruchomej (Schmiege) (Fig. 8), której ramiona, obracające się naokoło wspólnej osi, umożliwiają, podobnie jak przy cyrklu, ustawienie jej na taki kąt, jaki się chce otrzymać.

Połączywszy węgielnicę prostą przez wpust, tak z cieńszym trójkątem z drzewa, jak wskazuje Fig. 9, dostaniemy przyrząd, który nam pozwoli

zawsze 90°, jak

prostym ;my zna-)ku trój-

kąta.

Przyrządy do przytrzymywania i zaciskania drzewa w czasie roboty.

Strugnica (stół stolarski, — Hobelbank) (Fig. 10).

ip

Fig. 10.

Płyta (Blatt) gruba, bez sęków i dziur, dokładnie wystrugana, opatrzona jest pod spodem silnemi listwami, opierającemi się o nogi i przeszkadzającemi przesunięcie się jej. Zrobiona jest z twardego i mocnego drzewa (grab, buk, jawor, wiąz) i posiada zwykle długość od 100 do 220 cm. szerokość zaś wynosi około trzecią część długości. Na płycie znajdują się zwykle jeszcze otwory, w które --jip wchodzą drewniane czopy, zwane oporami (Stützen), a służące do tego, by o nie opierać małe, płaskie przedmioty, które chcemy strugać, a któreby bez oporów ześlizgały się pod strugiem. Tuż przy tylnej krawędzi płyty znajduje się przez całą jej długość zagłębienie, zwane korytkiem, w które można odkładać narzędzia w czasie roboty, nie zakładając niemi samej strugnicy. Pod płytą umieszczona szuflada służy także do podobnego celu. Do zamocowania większych kawałków drzewa służą dwa dociski (Zangen). Przedni docisk (Vorderzange) znajduje się po przedniej lewej stronie strugnicy. Śruba jego przechodzi przez łożysko (mutrę), znajdujące się w wystającym kawałku płyty, i przyciska do płyty grubą deseczkę, posuwającą się w kierunku od przodu ku tyłowi strugnicy. Docisku tego używa się głównie wtedy, gdy pionowo ustawioną deskę przerzynamy na grubość, lub jeśli ją na kancie strugamy. Tylny docisk (Hinterzange) (Fig. 11.) na przedniej prawej stronie strugnicy, znajduje się w prosto-kątnem wycięciu płyty i porusza się równolegle do osi stołu stolarskiego. Działanie tego docisku jest następujące: Przez kawałek drzewa, stale przymocowany do krótkiego boku płyty, przechodzi łożysko dla drewnianej śruby, poruszającej docisk ku przodowi lub wstecz. Obracając śrubę, pociągamy za sobą, lub też popychamy drewnianą skrzynkę, otaczającą śrubę i sta-

nowiącą jedno ramię docisku. Skrzynka ta składa się z przedniej ściany, przykrywy i dna; z przednią ścianą łączy się nadto kawałek drzewa, stanowiący opór śruby i posuwający się

w//////////,

•--t

GE

V77/

'7/7//

UN

Fig. 11.

w gnieździe, wyżłobionem w boku płyty; z tyłu zaś drugi kawałek, za który śruba ciągnie docisk klinem, chwytającym wcięcie wytoczone na śrubie. Cały mechanizm wzmocniony jest nadto trzema poprzecznymi kawałkami drzewa, z których środkowy jest ruchomy, dwa zaś drugie stale do płyty zamocowane. Ten środkowy łączy przedni kawałek docisku, czyli opór śruby, z tylnym kawałkiem, za który śruba ciągnie docisk, tworząc z nim i ścianą przednią skrzynki, rodzaj ramy.

W razie, gdyby śruba przy docisku tym się wysuwała, trzeba ją zupełnie wkręcić, a potem dobić zatyczkę, znajdującą się przy głowie śruby, a gdyby luźnie tkwiła, podbić klinkiem, a wreszcie gdyby i to nie pomogło, zrobić nową zatyczkę. Na tylnym docisku umieszczony kwadratowy otwór, któremu odpowiadają inne na strugnicy w tej samej linii, służy do zakładania i mak a (Bankhacken, Bankeisen). Imak (Fig. 13.) z chropowatą główką i sprężyną, przeszkadzającą jego wypadanie, służy do przetrzymywania drzewa, które wspiera się o dwa imaki, jeden na tylnym docisku i drugi, założony na długość deski, do otworu na płycie strugnicy. Przez zakręcenie śruby do tylnego docisku, zaciskają imaki deskę, którą można strugać, podniósłszy lub opuściwszy imaki, stosownie do grubości deski tak, aby strugiem nie zawadzać o żelazka.

Do strugnicy należy jeszcze kilka przyrządów, o których musimy nadmienić. 1 tak, dla umocowania na kant deski dłuższej niż płyta strugnicy, używa się tak zwanego p a-chołka (Bankknecht) (Fig. 14). jestto słupek kwadratowy, osadzony na ciężkiej krzyżowej podstawie, zakrojony z jednej strony w zęby, z drugiej opatrzony przesuwalnym klockiem, czyli siodełkiem. Na niem, dającem się stosownie do potrzeby podnosić i zniżać na wyższe lub niższe zęby, opiera się jeden koniec deski, zamocowanej drugim końcem w przednim docisku strugnicy.

i-U*

Fig. 14.

u-

il. .

Fig. 15.

Dla przycięcia lub przystrugania drobniejszych kawałków na strugnicy, używa się tak zwanych wspornic (Stossladen). I tak dla obróbki płaszczyzn, stykających się ze sobą pod kątem prostym, używa się w sp o rn i cy prostokątnej (Win-kelstosslade), to jest grubej, gładko wystruganej deski z twardego drzewa, opatrzonej na jednym końcu grubszą nasadą, przymocowaną do deski dokładnie pod prostym kątem. Wszystkie wogóle kąty na tej wspornicy muszą być dokładnie proste. Kawałek, na którym już jedna płaszczyzna jest w obrobiona, przyciska się nią do nasady wspornicy i struże drugą, wystającą poza linię wspornicy.

Wspornica uciosowa (Gehrungstosslade) (Fig. 15), służy do przystrugiwańia drzewa pod kątem 45°.

Bardzo często potrzeba drzewo przytrzymać w jakiemś położeniu, czy to dla celów dalszej obróbki, czy też dla połączenia jego kawałków pod klejem.

EL

Najprostszą formą narzędzi służących do tego celu są klej ce (Schraubzwinge) (Fig. 16).

Są to dwa równoległe kawałki drzewa twardego (buk), połączone ze sobą zapomocą trzeciego także twardego, obłożonego dla wmocnienia

jeszcze z obu stron miękiem drzewem. Przechodząca przez łożysko w górnym kawałku drewniana śruba, przyciska przed-* miot do drugiego, równoległego kawałka. Przy ści-I skaniu przedmiotu należy go umieścić tak, by śruba Igi bezpośrednio go nie dotykała, lecz przez podłożoną I deszczułkę, już to dlatego, by nie zostawiać na nim 3 odcisków, już to, by przez deszczułkę rozłożyć nacisk śruby na szerszą powierzchnię.

i'

Do ściskania desek przy klejeniu ich z sobą na kant, służy z w or ni ca (Schraubknecht) (Fig. 17),. zbudowana podobnie do pachołka, jednak zaopatrzona w śrubę, obracającą się w łożysku przymocowanej do słupka poprzeczki. Zwornice, mające zwykle od 70 do 300 cm. długości, dozwalają na klejenie z sobą desek w dość wielkiej przestrzeni.

Fig. 17.

Î!

Łyyyi

Jeśli chodzi o klejenie ze sobą dość wielkich płaszczyzn, n. p. fornirów do ślepego drzewa, wtedy używa się tak zwanej prasy (Schraubbock) (Fig. 18).. Stanowią ją cztery silne kawałki drzewa, połączone z sobą w prostokątną ramę, przez której górną czworokątną beleczkę przechodzi kilka śrub,, obracalnych zapomocą odpowiednich kluczy. Przedmiot, przeznaczony do klejenia, umiesz-

(|

rTt I czony między dwoma wystającemi deskami, L—i ! wsuwa się pomiędzy ramiona ramy prasy i przy-“jlj ciąga równomiernie silnie wszystkie śruby.

Fig. 81.

li

Do umocowywania desek znacznej długości, przy ich dokładnem struganiu z kantu, by się potem mogły szczelnie zetknąć, używa f się tak zwanych koziołków (Fugbock). (Fig. 19). Są to dwie równoległe beleczki, pionowo przymocowane do podstawy i przedzielone nadto beleczką poprzeczną. Do roboty potrzebne są conajmniej dwa koziołki. Na poprzeczne beleczki obu, więc między ramy koziołków, kładzie się deski, przezna-i czone do strugania z kantu. Na kraju tych desek muszą być jednak dwie równe i prosto z kantu zestrugane. Tak ułożone na kant

wszystkie deski, ściska się śrubami koziołków, by się zaś koziołki nie chwiały, łączy się je z sobą deską na kant, wsuniętą między poprzeczkę a podstawę koziołków.

Mniejsze przedmioty, które chcemy obrabiać pilnikiem lub    /

tarnikiem (Raspel), możemy za-    g

mocowywać z korzyścią do C£yp ścieśniacza (Schraubstock)

Fig. 20.

(Fig. 20), przyrządu z drzewa, II | którego sposób użycia odpo-wiada temu samemu przyrządowi do obrabiania metalu.

Narzędzia służące do przecinania drzewa.

lifers

Należą tu przedewszystkiem: dłuta, piły i świdry. Dłuta są to sztabki stalowe o rozmaitych przekrojach, na jednym końcu przechodzące w ostrze, służące do robienia w drzewie zacięć, zagłębień i otworów, a wreszcie do obrabiania tych miejsc na materyale, które nie mogłyby pomieścić większych narzędzi, na drugim zaś końcu zaopatrzone w oprawę drewnianą lub też z masy papierowej. Dłuta używa się w trojaki sposób: albo się; je trzyma w lewej ręce i przez uderzenie młotka prawą, zmusza się je do posuwania się naprzód, co się nazywa dłutowani e m (z niemiecka sztamowaniem), lub też trzyma się je w prawej ręce i wciska w drzewo, co się nazywa naciskaniem (stechen).

;;

Do pierwszego rodzaju dłut należy przedewszyst-kiem przysiek (Lochbeutel) (Fig. 21), o ostrzu szerokości od 2 aż do 27 milimetrów, zaostrzonych z jednej strony pod kątem 25 aż do 35°. Żłobi się nim gniazda czyli stępki na czopy i robi się nim inne wielkie zagłębienia, gdzie chodzi o to, by prędko oddzielać większe kawałki drzewa. W handlach jest około w 20 szerokościach. Pobiją się przysiek młotkiem z trwardego drzewa zwanym b i j a k i e m (Schlägel).

Podobne do przysieka jest dłuto płaskie czyli rzezak (Stemmeisen) (Fig. 22), używane do robót, niewymagających zbyt wielkiego nacisku, jestto dłuto znacznie cieńsze od pierwszego, o szerokości ostrza od 3 do 50 mm. (milimetrów), około w 18 sortach.

f&l

JkiiŁ

a;

Fig. 22. Fig. 23. Fig. 24.

Do drugiego rodzaju dłut należy przedewszystkiem dłubak (Stech-beutel) (Fig. 23), podobny kształtem do rzezaka, szerokości ostrza od 8 do 50 mm., mniejwięcej w 15 sortach. Do niektórych rodzajów połączeń drzewa, gdzie trzeba się dostać do małych kątowych zagłębień i gdzie nie nadaje się płaskie dłuto, używa się rzezaka ukośnego (Ball-eisen) (Fig. 24.), różniącego się tern od innych dłut, że jego ostrze nie jest prostopadłe do boków dłuta, ale tworzy z jego osią kąt 60—70°, przez co powstaje z jednej strony kończyste zakończenie. Długość ostrza od 12 do 40 mm., mniejwięcej w 13 sortach.

Oprócz dłut z ostrzem prostem, używa się także takich, których ostrze stanowi łuk, a żelazko same ma kształt rynienki. Dłuta takie nazywamy p i e s z n i a m i (Hohleisen) (Fig. 25), jeśli ich ostrza mają krzywiznę od 130 do 180°, lub półpiesz-niami (flache Hohleisen, Hohlflacheisen), jeśli krzywizna jest

ąaa

ni

Fig. 25.

mniejsza od 130°. Dłuta te są ostrzone zwykle tylko z wypukłej strony, wyjątkowo, przy bardzo wielkich pieszniach, ostrzy się je tak, by środkowa część występowała naprzód, co ułatwia wciskanie się dłuta w drzewo. Pieszni i półpieszni używa się do żłobienia w drzewie rynienkowatycłl zagłębień. Szerokość ostrza mniejwięcej od 6 do 40 mm., ok. w 11 sortach.

Inne rodzaje dłut, używane są przeważnie przez rzeźbiarzy i wozowników i dlatego nie wchodzą w zakres tego podręcznika. Wiele robót, wykonywanych przez stolarza dłutami, robią obecnie w bezporównania krótszym czasie, maszyny, zwane dłutownicami (Stemmaschine).

Piły. Piłę można sobie pomyśleć jako połączenie wielu małych klinowatych narzędzi, służących do przecinania drzewa i połączonych z sobą wspólną taśmą stalową, tak zwanym brzeszczotem (Sägeblatt).Ten powinien być zupełnie gładki i równy, bez pęknięć i bardzo twardy, tak żeby się dawał piłować tylko najlepszym angielskim pilnikiem. Na brzeszczocie znajdują się zęby równej wielkości, najczęściej skośne, tak, że jedno ramię jest prostopadłe do osi brzeszczota, drugie pochyłe doń. Przy popychaniu piły naprzód, zęby rozrywają swą prostopadłą częścią włókna drzewne i zamieniają je w trociny, przy ciągnięciu piły z powrotem, zęby nie znajdują oporu w drzewie. Ponieważ między zębami piły muszą znaleźć pomieszczenie trociny, które zajmują znacznie więcej przestrzeni, niż drzewo z którego powstały, więc odległość zębów powinna być dość znaczna. Także i wysokość ich powinna być ze względu na trociny większa, niż byłoby zagłębienie, jakie robi piła w drzewie za jednem przesunięciem się. O tern, czy piła odpowiada wszystkim warunkom, przekonać się można po trocinach, jakie daje. Powinny one same z piły spadać i być luźne, jeśli zaś przylepiają się do piły, lub są zbite, wtedy albo zęby są za małe, albo odstępy między niemi, albo też nacisk z boków na brzeszczot za silny. Kształt zębów jest rozmaity, zawsze jednak jest klinowaty, a odnosi się to tak samo do zwykłych, jak i do tych, które mają zęby w kształcie litery M, jak i wreszcie do tych, które mają tak zwane „wilcze zęby“ (Wolfzähne). Ze względu na to, że równość zębów i ich odstępów stanowi bardzo ważny czynnik w działaniu piły, więc by uniknąć zupełnej bezużyteczności całej piły, gdy jeden lub dwa zęby są wyłamane, lub też gdy przez częste ostrzenie zęby coraz staną się mniejsze, zaprowadzono po raz pierwszy w amerykańskich fabrykach wstawiane zęby, które można uzupełniać stosownie do potrzeby, nie pozbywając się dobrego jeszcze brzeszczota.

Rozwodzenie piły (Schränken). Ponieważ wcięcie, zwane rzarem, zrobione piłą w drzewie, nie jest szersze od brzesz-

czotu, jeśli wszystkie zęby idą zupełnie pionowo, przeto powstaje tarcie o drzewo, które tem jest większe, im głębiej piłka

II

; ii

I li f| m

i ||

Fig. 25.

Fig. 27.

wchodzi w materyał i im więcej trocin naokoło niej się gromadzi. Dla usunięcia tego tarcia, liii trzeba więc, by nacięcie w drzewie było szersze niż sama piłka ; osiąga się to przez rozwodzenie piły, polegające na tem, że 1!w rzędzie zębów piłki, zamoco-liii wanei przy strugnicy w ściska-die (Feilkloben), przegina się kolejno jeden na jedną, drugi na drugą stronę. Przyrząd do tego zwany rozwieraczem (Schränkeisen) (Fig. 26). jestto płaska, stalowa płytka, opatrzona wwcięcia,odpowiadające różnym grubościom piły. Nacięciami temi chwyta się pierwszy, trzeci, piąty i t. d. wszystkie nieparzyste zęby piły i przegina się w jedną stronę, potem zaś drugi, czwarty, szósty i t. d. więc wszystkie pa-czyste, i przegina się w przeciwną stronę. Jasnem jest, że takie rozwodzenie piły zależne w zupełności od oka rzemieślnika, może być czasem niedokładne, czyli że odchylenie zębów nie będzie równe, co naturalnie osłabia sprawność piłki. By temu przeszkodzić, używa się rozwieraczy z regulatorem (Fig. 27), ustalającym zawsze jednakowe odgięcie zębów, lub nawet całego aparatu do rozwodzenia (Schränkapparat) (Fig. 28.)(patent ]. Weissa w Wiedniu). Aparat ten daje się zamocowywać do strugnicy. Bardzo proste, choć nie zastępujące naturalnie rozwieracza z regulatorem, narzędzie do rozwodzenia pił, robią stolarze w ten sposób, że grzbietem brzeszczotu piłki (a więc stroną, gdzie niema zębów) nacinają, na kraju tępego końca żelaza struga, wykąs, którym dają się chwytać zęby piłki. Inny sposób polega na tem, że, wkładając zdarty pilnik między dwa zęby piły i pociągając jedną ręką

do siebie, a drugą rozpychając, rozwodzimy równocześnie dwa zęby. W razie, gdyby się przy zwyczajnie używanych sposo-

/u

'if

lii

i:

S'

Fig. 28.

bach rozwierania piłek rozwieraczem, wkrętakiem, lub wreszcie pilnikiem, poodginało zęby nierówno, należy przyłożyć do piłki kawałek równego i twardego drzewa, n. p. listewkę, i młotkiem uderzając w listwę, doprowadzić do równego odchylenia.

-M

Ostrzenie pił (schärfen) powinno, prócz nowych lub bardzo stępionych pił, odbywać się przed ich rozwodzeniem. Ostrzy się zwykle piłki trójkątnym pilnikiem (Fig. 29.), tylko piłki o tak zwanych wilczych zębach, to jest takich, gdzie między zębami są wycięte półokrągłe otwory dla pomieszczenia trocin, ostrzy się pilnikiem półokrągłym. Przy ostrzeniu mają być zęby piły do góry zwrócone, a sam brzeszczot aż po same zęby powinien być tak silnie między dwoma płaszczyznami zamocowany, aby przy piłowaniu piłka nawet nie drgnęła. Zwykle robią to stolarze w ten sposób, że w desce na sztorcu zacinają piłką szparę głębokości brzeszczotu i, włożywszy w to zagłębienie piłkę, przeznaczoną do ostrzenia, za-

mocowują deskę pionowo na strugnicy. Lepiej, o ile to możliwe, zamocowywać piłkę w stosownych kleszczach, n. p. w ściskacie. W większych stolarniach używa się do zamocowywania piłek dwóch równoległych szyn żelaznych, w których przez zakręcenie śrub, po podłożeniu długiego kawałka grubej blachy żelaznej, można zamocować piłkę na całą długość. Ostrzenie odbywa się w ten sposób, że, włożywszy pilnik między dwa zęby piły i uważając, by przylegał dokładnie, z obu stron do boków zębów, pociągamy nim, trzymając jedną ręką za osadę pilnika a drugą za jego koniec. Nacisk na pilnik zawsze powinien być jednakowy, zęby zaś powinny mieć tę samą wszędzie wysokość. Niżej dwóch, a wyżej sześciu pociągnięć pilnikiem się nie zasto-sowuje. Piłki, w których zęby są nierówno zacięte, zrównuje się w ten sposób, że się spiłowuje płaskim pilnikiem wszystkie zęby wyższe tak długo, póki nie osiągną wysokości najniższych, a następnie się ostrzy. Piłki nowe rozwodzi się przed ostrzeniem. Na ogół należy pamiętać, że rozwodzenie piłek odbywa się dość rzadko, i że za jednem można piłkę ośm do dziesięciu razy ostrzyć.

Fig. 30.

Z pośród piłek, oprawnych w ramy, rozróżniamy kilka ga -tunków. I tak: najdłuższą piłką z pomiędzy nich jest krawężnica (Fig. 30.), której używamy do pospiesz-nego przerzynania surowego materyału, przezna-*? czonego do wykonania jakiegoś sprzętu. C z o p-, ni ca służy do zacięć złączonych wzdłuż włó-j kien, odsadkowa zaś do nacięć w poprzek j włókien, wreszcie krzywica ma za zadanie • p wykrawywać linie krzywe. W piłach tych (n. p. j Fig. 30.), zachodzą w wymiarach znaczne różnice. I tak, ma krawężnica (Oertersäge) długość od 76 do 86 cm., szerokość zaś brzeszczotu od i 40 do 55 mm.; czopnica (Schlitzsäge) długość ł|55—75 cm., szerokość brzeszczotu od 35 do 40 mm.; odsadkowa (Absatzsäge) długość 48 do 56 cm., szerokość 35—42 mm. Oprawa tych piłek składa się z dwóch ramion (Sägearme) (Fig.31.) różnej długości, (zwykle od 21 do 49 cm., w 9 długościach), wspierających się w środku na poprzecznej listwie, opatrzonej wcięciami, i zwanej rozporą. Zaopatrzone w karb końce ra-

mion połączone są ze sobą kilka razy skręconym grubym sznurem, przez który przesunięta jest mocna przetyczka (Knebel). Przez obrót przetyczki skręca się sznur i tern samem skraca i zbliża bo siebie zakarbowane końce ramion, naprężając tern samem brzeszczot piły. Zamocowanie piły na rękojeściach ramion umożliwia obracanie jej na wskos, co pozwala na przecinanie grubszego materyału, niźli wynosi odległość między brzeszczotem a poprzeczką oprawy. Ponadto, przez przesunięcie poprzeczki w kierunku sznura można jeszcze tę odległość zwiększyć. Uważać należy na to, by piła, nie będąca w użyciu, nie była napięta, bo przez to traci sprężystość, a powtóre może wskutek tego nastąpić pęknięcie brzeszczotu, albo złamanie lub wygięcie się ramion. Gdyby ostatnie nastąpiło, należy ramiona założyć odwrotnie wypukłą stroną do rozpory. Sznur, najlepiej osobno do tego sprzedawany w handlach, należy zakładać przy przyciągnięciu ramion piłki do siebie i owijać tak, by z każdej strony było go po 5 pręgów. Gdy z czasem sznur się wyciągnie tak, że wszelkie naprężanie go przetyczką nie napina brzeszczotu, trzeba go zdjąć i zastąpić nowym. Przy naciąganiu sznura powinna rozpora być w samym środku. Najwęższą z tych pił jest krzywica (Schweifsäge) (od 6 mm. w górę). Często jest brzeszczot krzywicy opatrzony na końcach dwoma otworkami, w które wchodzą odpowiednie haczyki czy też czopki żelazne osady. Urządzenie to pozwala na zdejmowanie piłki z osady i przesadzanie jej przez otwór w drzewie, w którem, nie mogąc zacząć od kraju deski, mamy wyciąć zamkniętą krzywiznę. Piłka taka, zwana krzywicą odczepną (Aushängsäge), szerokości od 5 mm. w górę, daje możność najpraktyczniejszego wykorzystania krzywicy. Długość krzywic zwykłych i odczep-nych wynosi od 28 do 100 cm., w wymiarach różniących się między sobą przeważnie o 10 cm.

Fig. 31.

Najdłuższą piłą stolarską jest ramówka (Klobsäge). (Fig. 32). Obecnie, ze względu na to, że się kupuje gotowe forniry w sklepach, piła ta mniej jest niż dawniej w użyciu. Ramówkę prowadzi przy rznięciu dwóch robotników — przyczem rama musi zawsze leżeć poziomo. Da się nią przekrawywać kłody na deski i grube forniry. Długość jej wynosi od 120 do

150 cm. Do wyrzynania ozdobnych wzorów z cienkich deseczek i fornirów, przy robotach wykładanych, intarsyi i inkru-stacyi, używa się tak zwanej piłeczki (Laubsäge) (Fig. 33.), o bardzo cienkim brzeszczocie (w 13 szerokościach, zaczynając prawie od tak cienkich, jak gruba nić). Oprawę piłeczki stanowi najczęściej stalowa rama, która sama swą sprężystością napina, założoną między dwie żelazne płytki i zamocowaną śrubami, piłkę. Niektóre piłeczki są oprawne w drzewo (Fig. 34.),

i*¹.

Fi5. 32.

üÆr

V:

ft

.. 'Y

Fig. 33.

Fig. 34.

podobnie jak wielkie piłki, a naprężanie brzeszczotu odbywa się zapomocą przetyczki jak i śrubki skrzydłowej powyżej

nasady.

Niektóre rodzaje pił obywają się bez oprawy, ograniczając się jedynie na silnej rękojeści. Do nich należy w pierwszym rzędzie tak zwana płatnica (Fuchsschweif) (Fig. 35). Brzeszczot jej zwęża się ku przodowi, a jego szerokość i grubość zapewnia mu znaczną stałość. Zęby tną tylko ku przodowi.

Długość tej piłki wynosi od 18 do 30 cm. w 5 rozmiarach. Inny jej rodzaj stanowi płatnica z grzbietem (Fuchs-schweif mit Rücken) (Fig. 36.), opatrzona na górnej swej stronie metalową szyną, która uniemożliwia jej wyginanie się, ale za-

Ei

mmm

Fig. 35.

Fig. 36.

razem ogranicza głębokość, na którą można nią rznąć drzewo. Długość jej wynosi mniej więcej od 18 do 50 cm. w 8 wymiarach.

Fig. 37.

Do wyrzynania w drzewie otworów, a nawet krzywizn, przy których krzywica nie byłaby dość dogodną, służy piłka zwana o t w o r n i c ą (Lochsäge) (Fig. 37). Oprawa tej piłki jest zupełnie podobna do płatnicy, ale brzeszczot jest węższy, rozszerzający się zwolna ku osadzie. Ponadto jest brzeszczot otwornicy grubszy przy zębach niż na grzbiecie, aby utrudnić jego wyginanie się i by można było nią krajać, mimo, że nie wolno przy niej zębów rozwodzić. W celu wycięcia otworu w drzewie, wierci się w niem dziurę i przesunąwszy przez nią otwornicę, wykrawuje się potrzebny rysunek. Rycina nasza przedstawia otwornicę amerykańską, o bardzo zgrabnej i chwytnej rękojeści.

Zarzynaczka (Gratsäge) (Fig. 38.), o długości brzeszczotu zwykle 145 lub 175 mm., oprawiona na całą długość grzbietu w drzewo z dwoma rękojeścami, tak, aby można nią dobrze rznąć, chwyciwszy prawą ręką tylni koniec oprawy, lewą zaś

i- -o

Eig. 38.

przedni. Zęby tej piły idązupełnie wprze-ciwną stronę, jak u innych piłek, tak że kraje tylko wtedy, gdy się ją ciągnie ku sobie, nie zaś gdy ją posuwamy naprzód. Zarzynaczka pozwala na robienie płytkich wcięć na powierzchni deski, szczególniej zaś wtedy, musi być użytą, gdy chodzi o takie wcięcia na powierzchni, by do samego kraju deski nie dochodziły. W tym wypadku płatnicą nie dałoby się! nic zrobić.

Przy piłach maszynowych używa się brzeszczotu taśmowego, napiętego między dwoma kołami. Innym rodzajem pił maszynowych są cyrkularki, będące zazębionemi krążkami różnej wielkości, obracającemi się naokoło osi.

Świdry.

Tą nazwą obejmujemy narzędzia służące do wiercenia otworów w drzewie. Stosownie do różnych zadań, jakie mają świdry do spełnienia, posiadają one rozmaite kształty. Już okrągłe i ścięte na końcu prostopadle do boków dłuto, o wyostrzonych krajach, potrafi żłobić w drzewie płytkie otwory, jeśli się je obraca naokoło osi. Jeśli teraz ostre krawędzie boczne takiego dłuta zamiast je prowadzić aż do końca równolegle do siebie, poprowadzimy tak, aby zbiegały się ku końcowi i dały ostrzejsze zakończenie, podobne do tego, jakie spotykamy przy silnie zwężających się łyżkach, to stworzymy z takiego dłuta świder zwany łopieniem (Löffelbohrer). Taki świder może już nietylko pod naciskiem wdzierać się w drzewo, ale także bokami swemi gładzić otwór, który nim wiercimy. Świdra takiego używa się tylko do wiercenia dziur na sztorcu drzewa. Drzewo na wzdłuż, w którem łopień zadzierałby włókna, wymaga świdra innego, który dostaniemy, jeśli z zwykłego łopienia oderwiemy z końca taki kawałek, że pozostanie ostry ząb z krótką ostrą krawędzią cięcia.

Wykrawacz (Zentrumbohrer) (Fig. 39). Jestto świder płaski zaopatrzony w środku swej szerokości w proste ostrze, umożliwiające zakładanie świdra dokładnie w dowolnem miejscu i zarazem nadające mu kierunek w czasie wdzierania się w drzewo. Z boku od środkowego ostrza znajduje się po jednej stronie, nieco skośno do osi świdra, łopatko wate, zagięte ostrze, mające za zadanie oddzielać i podnosić z dna otworu wycięte trociny, po drugiej zaś stronie od środka, znajduje się ostry ząb, służący do przerywania włókien drzewnych i do wygładzania otworu. Ten, bardzo równe otwory wiercący świder, znajduje się w handlach mniejwięcej w 31 sztukach dla robienia dziur o średnicy od 3 do 60 mm. Oprócz niego istnieje innej zupełnie budowy ze skośnemi nożami świder, zwany w y-krawaczem amerykańskim (Amerik. Zentrumbohrer).

HP

Fig. 39.

Fig. 40.

Krętak (Schneckenbohrer) (Fig. 40.), jest niczem więcej, jak tylko zwyczajnym łopieniem skręconym w zwężającą się ku końcowi śrubę. Ona to ułatwia postęp świdra w drzewie i czyni go bardzo wygodnym do zwyczajnego

użytku tak samo, gdy chodzi o wiercenie otworów w drzewie na sztorcu jak i na płaszczyźnie.

Fig. 41.

Do tego samego gatunku co krętaki, a więc do świdrów śrubowych, należy także łatniak (Nagel-bohrer) (Fig. 41). Służy on do wiercenia otworów w drzewie pod gwoździe, których bez podwiercenia nie można wbijać, by drzewo nie pękło.

Fig. 42.

Do robienia zupełnie małych otworków w drzewie służy, używany szczególniej przy robotach piłeczkowych, świder o płaskim ostrzu tak zwany przedwiertnik (Drillbohrer) (Fig. 42.). Świderki, wprawiane w ruch przez posuwanie ku rękojeści oprawy i z powrotem osady śruby, obejmują około 5 wielkości świdra od 1 do 5 mm. średnicy.

Oprawa świdrów jest rozmaita, bywa albo z drzewa, albo z metalu jak n. p. na fig. 41, albo też wymaga całego urządzenia do wprawiania świdra w ruch centralny. Osiąga

li

a»

Fig. 43.

es®

Fig. 44.

się to przy mniejszych świdrach n. p. przedwiertniku przez obrót w gwinty zaciętego żelaznego drążka powodowanego przesunięciem nasady śruby, lub też przez obrót korby (Fig. 43), jak jest przy oprawie korbowej (Brustleier). Inny rodzaj oprawy korbowej, polegający na tern, że obrót świdra powstaje przez zmianę kierunku ruchu, wywołaną zaczepianiem o siebie zębów dwóch kół, przedstawia tak zwana amerykańska oprawa korbowa (Fig. 44). Łatwiejsze utrzymywanie zupełnie prostopadłego działania świdra w tej oprawie, daje jej pierwszeństwo przed tą, którą wyobraża nam fig. 43.

Narzędzia do strugania i gładzenia drzewa.

Strug (Hobel). ]estto żelazo, zastępujące dłuto lub nóż, spoczywające w drewnianej oprawie i dające się z niej tak daleko wysuwać, jak grube wióry chce się niem ścinać. Zaostrzenie żelaza wynosi dla strugania zwyczajnych drzew 30 do 35 stopni, nachylenie do kierunku ruchu około 45°. Kąty te jednak nie są stałe i muszą być większe, im twardsze mamy strugać drzewo. I tak, drzewa twarde wymagają żelaza więcej niż na 35° zaostrzonych, a także większego ich nachylenia do kierunku ruchu. Przy bardzo twardych drzewach, jak heban i gwajak, to nachylenie może wynosić aż do 90°.

Jak wspomnieliśmy składa się strug z żelaza (Hobeleisen) i oprawy (Hobelkasten). Oprawa ma na sobie z przodu wystający kawałek okrągłego drzewa t. zw. nos, którym się strug prowadzi, (u niektórych strugów jest jeszcze druga rękojeść z tyłu) i otwór klinowy (Keilloch), przez który przechodzi żelazo i klin (Keil). Żelazo, prawie u wszystkich strugów, jest tak osadzone, że jego zacięcie (zaostrzenie pochyłe) obrócone jest ku tyłowi struga. Podstawa oprawy struga, tak zwana podeszwa (Sohle), musi być zupełnie gładką i często ma na sobie przymocowaną płytkę z gwajaku lub żelaza, by się nie zużywała. Oprawa spełnia przy strugu podwójne zadanie: pierwsze, pozwala zapomocą klina pod kątem zamoco-wywać żelazo i wysuwać je stosownie do tego, jaką grubość wiórów chcemy otrzymać, powtóre zaś pozwala na długie sunięcie struga przez całą deskę, przez co otrzymuje się równą, jednostajną płaszczyznę. Ponieważ deska, którą mamy wystrugać jest pokryta licznemi nierównościami, więc strug tern bardziej do nich się będzie stosował i tern mniej da prostą płaszczyznę, im krótszą jest jego podeszwa.-Dlatego też strug musi mieć odpowiednią długość, która powinna być tern większą, im dłuższą płaszczyznę chcemy nim obrabiać. Strug należy ciągnąć po płaszczyźnie lekko, a jeśli ustawienie żelaza jest dobre i jest ono dobrze wyostrzone, uniknie się zadzierów. Żelazo bardziej nachylone zadziera więcej, ale struże lżej, do miękkich jednak drzew nachylenie jest potrzebne mniejsze, a nadto zmienia się ono stosownie do rodzajów strugów. Dla uniknięcia zadzierań drzewa używa się żelaza podwójnego (Doppeleisen), to jest żelaza zaopatrzonego jeszcze w pokrywę (Deckel), nasuniętą prawie aż do ostrza żelaza i idącą w oprawie ku przodowi struga (więc za nią w tyle jest żelazo). Podwójne żelazo konieczne jest przy struganiu drzewa twardego, wilków i drzewa o skręconych włóknach.

Strugi służą tak samo do wyrabiania powierzchni płaskich jak i krzywych, różnych profilów i wreszcie do połączeń.

Do obrabiania drzewa z grubsza, kiedy nie chodzi tyle o wyrównanie drzewa ile o zdarcie z niego grubych wiórów,

Fig. 46.

Fig. 45.

używa się drapacza (Schrobhobel) (Fig. 45), o wązkiem, na ostrzu zaokrąglonem żelazie (Fig. 46.), o szerokości mniejwięcej od 27 do 39 mm.

Pozostawione przez drapacz nierówności na drzewie usuwa, równając tern samem płaszczyznę, strug o ostrzu prostem, zwany listownikiem (Schlichthobel) (Fig. 47. i 48). Rysunek przed-

ta

Fig. 48.

Fig. 47.

stawia listownik o żelaznej podeszwie. Szerokość żelaza u tego struga wynosi od 36 do 160 mm.

Jak wspomnieliśmy, używa się dla uniknięcia zadzierów w drzewie struga podwójnego J) t. j. opatrzonego pokrywą, którą można zapomocą śruby obniżać lub podwyższać, stosownie do potrzeby. Strug ten zwany równiaczem (Doppelthobel) uwidoczniony jest na fig. 49. Szerokość żelaza jest taka sama jak w listowniku, a jest ono wydrążone dla pomieszczenia śruby (Fig. 50. i 51.)

f/M.

Ąm

Fig. 49.

Zupełnie dokładne wyrównanie płaszczyzny osiąga się szczególniej

i!¹

Ï&K5

Fig. 50.

Fig. 51.

t.

jg • •• ••

Fig. 52.

się dobrze kleić, jak wtedy, gdy jego po- jjlSs wierzchnia pokryta byłaby rowkami. Do takiego rowkowania drzewa służy strug zwany zębaczem (Zahnhobel)(Fig.53.)

Żelazo jego porowkowane z jednej strony, jest gładkie z dru-

przy struganiu długich desek i listew długim strugiem, o żelazie podwójnem lub pojedynczêm, szerokości mniej więcej od 51 do 60 mm. Strug ten zwany spustem (Raubankhobel) przedstawia fig. 52. Ostatecznie wygładzone drzewo, gdy mamy powierzchniami z sobą sklejać lub też obłożyć fornirem, nie dałoby

Fig. 53.

9 Przy struganiu drzewa sztorcowego i poprzecznego należy używać struga ze skośnie ustawionem żelazem.

giej (po tej stronie się ostrzy), i osabzone jest w oprawie prawie prostopadle. Oprócz bo rowkowania brzewa, baje się zębaczem strugać drzewa twarde i barbzo zadzierżyste. Strug ten nie baje wiórów, ale zamienia brzewo prawie w proch.

Pobobny do spustu, jest bługi (ob 57 bo 100 cm.) strug zwany spajaczem (Fughobel) (Fig. 54.) Pracuje nim bwóch

lii

fi:

im

II

mm

Fig. 54.

robotników, t. j. jeden ciągnie ku sobie, brugi zaś popycha strug z tyłu. Służy do strugania bługich besek, przeznaczonych bo spojenia z sobą na kant lub bo pobłóg i płyt. Deska, którą mamy nim zestrugać, spoczywa między bwoma równo ostru-ganemi, by spajacz nie spabał. Używają go przeważnie w robotach ciesielskich.

gig

211

Fig. 55.

Fig. 56.

Do wyrabianiakątów bwóch przecinających się z sobą płaszczyzn (gzymsów), lub zacinania strugiem prostokątnych zagłębień, nie bałoby się użyć żadnego z powyżej opisanych rodzajów strugów już blatego, że przy nich oprawa jest szerszą ob żelaza. Do tych celów służy tak zwany kątnik (Gesimshobel) (Fig. 55). Oprawa musi być w nim na pobeszwie na całą bługość przeciętą bla wypuszczenia żelaza i trzyma się tylko górną stroną, przez którą przechobzi oprócz niego jeszcze zwyczajny klin. Dlatego też kształt żelaza jest łopatkowaty, jak wskazuje fig. 56. Opisany strug nazywa się ze względu na

swe żelazo kątnikiem prostym, dla odróżnienia od kątnika skośnego (Fig. 57.) używanego przy drzewie sztorcowem. Żelazo jego nie idzie prosto, lecz nieco skośnie do kierunku osi (Fig. 58.). Kątnik prosty może mieć także żelazo podwójne (Fig. 59.), a wtedy pozwala na obróbkę drzew kruchych i wil

V,

li

Fig. 58.

L!

i_______i

magm

Fig. 57.

Fig, 59.

kowatych. Szerokość żelaza wynosi dla kątnika prostego mniej-więcej od 9 do 39 mm. w 11 wymiarach, dla skośnego od 15 do 39 mm. w 9 wymiarach, zaś dla podwójnego od 24 do 33 mm. w 4 wymiarach.

Id

Fig. 60.

Do wyrabiania zakładek (felców) na kraju przy deskach u drzwi, okien, ram i t. d. służy strug zwany zakład-nikiem (Falzhobel) (Fig. 60.) Po- jf| dobny zupełnie do zwyczajnego kątnika, ma jednak podeszwę wyciętą , tak, że wystająca ku dołowi jej część może się opierać o kraj deski i prowadzić wzdłuż niego strug. Uwidoczniony na rycinie zakładnik, może jednak tylko zakładki jednej szerokości wyrabiać, jeśli

r:-

S3

il

mm

Fig. 61.

więc chodzi o to, by jednym strugiem różne wykonywać, trzeba użyć zakładnika r o z s u w a 1 n e g o (Stellfalzhobel) (Fig. 61).

Zgrubienie podeszwy zwyczajnego zakładnika, zastępuje tu ruchoma płytka, przechodząca pod kątem prostym w ściankę, z boku struga. Przez przeciągnięcie osad śrubowych na niej, zmienia się szerokość zakładki, którą chcemy wyrobić.

Gdy potrzeba poszerzyć zakładkę, zrobioną zakładnikiem i obrobić boczną jej ścianę, używa się odsadnika (Wangenhobel). Oprawa jego szersza jest u podeszwy, niż u góry, gdzie się zwęża, tworząc dwie odsadki. Przy użyciu strug ten leży na jednym boku, z prostopadle stojącą podeszwą, przy-czem strona jego będąca na dole, ślizga się po desce przeznaczonej do obróbki, a wystająca listewka wewnątrz zakładki.

Płytnik (Plattbankhobel) (Fig. 62.) jest strugiem, służącym do wyrabiania płytowatych części wypełnień (Füllung) drzwi,

II

aa

Fig. 62.

ścian i t. d. Podeszwa tego struga jest zaopatrzona w osadę, zastosowaną do pochyłości, jaką chcemy nadać nią struganej płytce, z drugiej zaś strony jest o tyle założona (odfelcowana),

mm

jmuwM

Fig. 63.

ile wynosi zagłębienie płyty otaczającej wypełnienie. Płytniki mamy proste i skośne, a wreszcie i takie, w których zamiast jednego żelaza, jest podwójne. Fig. 63. przedstawia płytnik r o z s u w a 1 n y.

Do wyrabiania wpustek (nut) w drzewie, używa się wpust-nika (Fig. 64.) (Nuthobel), który daje się, przez kręcenie nasady śrub, odpowiednio ustawiać. Do wyrabiania wypustek

fil

"Hft

Fig. 64.

(Feder), używa się wypustnika (Federhobel), którego żelazo jest odwrotnie wykrojone, niż odpowiadający mu wpustnik. Do wyrabiania w drzewie dna wąskich i krótkich zagłębień, n. p. służących do wsuwania w nie listew zasuwanych, używa się w y ż ł a b i a-cza (Grundhobel) (Fig. 65.) z wy-stępującem, hakowato zgiętem żelazem (Fig. 66.), szerokości mniejwięcej od 6 do 21 mm. Sposób użycia tego struga jest następujący: Nadcina się piłą boki żądanego zagłębienia w drzewie, następnie z grubsza zbiera się, zawarte między nacięciami drzewo, reszty zaś dokonuje strug, z odpowiednio głęboko ustawionem żelazem. Zależnie od woli, można wyżłabiaczem dokonać nietylko prostokątnego wcięcia na drzewie, ale także wcięcia o bokach pochyłych, w tak zwany „jaskółczy ogon“. Listwę zasuwaną (Grat) do takiego otworu robi się strugiem, zwanym zasuw-nikiem (Grathobel) (Fig. 67.). Kształtem przypomina on zakładnik i ma, podobnie jak on, nasadę, jednak przecięcie podeszwy i ostrza żelaza mają skośne położenie, odpowiadające

Fig. 65.

Fig. 66.

®»s

'-i--.-

sBBBa

Fig. 67.

przeznaczeniu tego struga, zacinania listew w jaskółczy ogon. Dla nadawania jednym strugiem różnych szerokości i spadków jaskółczych ogonów, służy zasuwnik rozsuwalny (Stellgrat-hobel) (Fig. 68).

w.

Épi?!

Fig. 68.

Strugi do wyrabiania powierzchni krzywych i profilów.

Przy wspomnianych strugach, chodziło przeważnie o wykonywania niemi płaszczyzn prostych, obecnie zajmiemy się takiemi, które dają możność wyrabiania powierzchni krzywych, wypukłych i wklęsłych, a wreszcie profilów. W tym ostatnim wypadku musi być tak samo przekrój podeszwy struga, jak i jego żelaza w zupełności dostosowany do kształtu żądanego profilu.

Do strugania powierzchni wypukłych, używa się struga z podeszwą o większem lub mniejszem półokrągłem zagłębieniu, o żelazie pojedynczem lub podwójnem, tak zwanego

SB

HP

Fig. 69.

Fig. 70.

kręgadła (Rundhobel). (Fig. 69.) przedstawia strug do wykra-wywania półokrągłych listewek, tak zwany wałkowiec; do wykonywania zaś powierzchni wklęsłych służy krzywak (Schiffhobel) (Fig. 70.), z więcej lub mniej zaokrągloną po-

wierzchnią i odpowiednią budową, stosownie bo swego przeznaczenia, czy ma być użyty bo gzemsów wklęsłych, jako krzywak gzemsowy (Gesimschiffhobel), czy to bo wklęsłych zakłabek jako krzywak zakłabnik (Falzschiffhobel). I tutaj mamy strugi tak o żelazie pojebynczem jak i podwójnem.

Mg

Fig. 71.

Do wyrabiania członków architektonicznych, gzemsowań, tak zwanych krajników w różnych profilach, służą strugi krajni ko we. Prostsze z nich wykrawują, jak wspominamy powyżej, wałkowiec i żłobkowiec, tylko żłobek i półwałka, inne barbziej skomplikowane, nawet cały, dość zawiły profil. Podeszwa i kształt żelaza takich strugów, odpowiaba swym kształtem profilowi. Z początku zbierają te strugi tylko z samej krawędzi brzewa iibzie coraz głębiej, aż oprze się ścianką swą o płaszczyznę brzewa i głębiej już nie wejdzie w brzewo. Strug należy trzymać zawsze pro-stopable bo deski, nigby skośnie. W braku strugów krajnikowych, można posługiwać się innymi, wykonując jebnak każby szczegół krajnika osobno. Żłobkowiec (Hohlkehlhobel) (Fig. 71.), istnieje w różnych

jjj

. •

jjpś

■—(I

i»»

Fig. 72.

Fig. 73.

Fig. 74.

Fig. 75.

obmianach, stosownie do jakości żłobka, który mamy wykonać por. Fig. 72, 73, 74, 75.

Inny robzaj struga, używanego bo krajników, stanowi grusz ec (Karnieshobel) Fig. 76, 77, 78.

Oprócz żłobkowca, który można ostrzyć na kamieniu, wszystkie inne tu wspomniane strugi należy ostrzyć półokrągłym pilnikiem i głabzić powierzchnią marmurka.

Ze wzglębu na ogromną ilość strugów, służących bo wyrabiania krajników, nie przytaczamy ich nabal, bobając tylko, że noszą nazwę strugów fasonowych i odpowiabają naj-

różnorodniejszym kształtom, których liczba nawet nie jest ograniczoną, ze względu na to. że fabryki wykonują ciągle nowe, wedle przysłanego im rysunku i wymiarów.

Wwm

'V

liii

%m.

Fig. 76.

ImfC"

Ü8

Mr

Fig. 77.

Fig. 78.

Jak się zakłada żelazo Öo struga. Wcisnąwszy żelazo w oprawę i obróciwszy strug, patrzymy, nachyliwszy go nieco ku dołowi, czy na podeszwie struga żelazo nie wystaje nadto i czy równo osadzone. Potem dociskamy klin, uderzamy raz lekko młotkiem, przytrzymując ciągle żelazo palcem i patrzymy jeszcze raz, czy dobrze siedzi — a potem dobijamy młotkiem. Przekonawszy się, że i teraz żelazo nie skrzywiło się i nie wystaje za wiele, próbujemy pracować, a jeśli się okaże, że za głęboko idzie w drzewo, należy żelazo cofnąć, lub gdy za płytko, dobić. Nóż zawsze siedzi prostą stroną do przodu struga. Gdy żelazo ma pokrywę, to i ona leży zawsze na płaskiej stronie żelaza. Klin pobiją się środkiem młotka, nie zaś krawędzią, gdyż się inaczej kaleczy drzewo. Przez lekkie uderzenie młotkiem w tył oprawy, przy pochylonym przodzie struga, obsuwa się żelazo, czyli wystaje mniej nad podeszwę, przy silnem uderzeniu, wypada i klin. Przy strugach długich, uderza się młotkiem w łebek oprawy, na wierzchu oprawy. Przy niektórych długich strugach, daje się klin wyważać trzonkiem młotka. Strugi, w których szpara na podeszwie jest za wielka, naprawia się, wstawiając na podeszwie kawałek drzewa, te zaś, w których podeszwa jest zdarta, naprawia się, naklejonem na całą długość struga drzewem, w którem się potem wyrabia dziurę.

Na zakończenie rozdziału o strugach, nadmienię jeszcze o rzeczy bardzo ważnej, od której zawisłem jest w znacznej mierze tak wykończenie roboty, jak i ilość czasu i wysiłku na nią zużytego, t. j. o ostrzeniu strugów. Opieram się na wskazówkach pierwszej austryackiej fabryki narzędzi stolarskich, Jana Weissa w Wiedniu.

Już chłopiec, będący w terminie, powinien dokładnie zapoznać się z ostrzeniem narzędzi, tymczasem dzieje się tak, że nietylko on, ale i przeważna część majstrów nie ma o tern dobrego pojęcia. Zwyczajnie odbywa się po stolarniach ostrzenie w ten sposób: W ciemnym kącie stoi, na chwiejącej się podstawie kamień, tak zwany suwak. Jest on najczęściej, o ile nie jest zupełnie nowy, pokryty wklęsłościami, powstałemi z zużycia. Naturalnie, że na takim kamieniu otrzymać równą płaszczyznę narzędzia, lub co więcej, nawet odpowiedni kąt zaostrzenia, jest zupełnie niemożliwem. Płaszczyzna grani (Fase)

Fig. 80.

Fig. 79.

staje się kabłąkowata lub zwichrowana, a grań sama jest za krótka lub za długa. Wygląda zatem tak, jak wskazuje Fig. 79, podczas, gdy dobrze wyostrzone żelazo struga, powinno mieć kształt taki, jaki mamy na Fig. 80. Kamień do szlifowania jest zwykle zwykłym kamieniem łupnym, i na nim to obciąga się

grań, obojętnie, czy kąt zaostrzenia wypadnie mniejszy, czy większy. Skutkiem tego dzieje się, że przy struganiu sękatego drzewa, strug często nie dopisuje. Bo od jakości kąta zaostrzenia, zależy wiele, i gdy on jest za wielki, żelazo zbyt głęboko wchodzi w drzewo, jeśli zaś za ostry (t. j. gdy grań za długa), zagina się żelazo i dostaje szczerby. Wszystko to są błędy, których można uniknąć przez dobre ostrzenie. A ostrzyć się powinno tak:

IIP!

Fig. 81.

Przedewszystkiem bez suwaka, lecz zapomocą toczydła, poruszanego pedałem, lub, jeśli to możliwe, elektrycznością czy to parą. Powinien to być średnio-ziarnisty piaskowiec, jednakiej wszędzie twardości, obracający się cen-trycznie i nie robiący żadnych zboczeń w czasie ruchu (Fig. 81). Koryto toczydła powinno mieć przytem żelazną krawędź, o którą można oprzeć narzędzie, które się ostrzy na kamieniu. Na takim to kamieniu należy ostrzyć grań żelaza strugowego pod kątem około 20 stopni.

Do ostatecznego obciągania narzędzia, używać należy mar-murka (Oelstein), kamienia lewantyńskiego (Levantiner), lub innego dobrego kamienia do obciągania. Odbywa się ono w ten sposób:

sT-

Fig. 82.

Naprzód należy kilku pociągnięciami żelazem strugowem po kamieniu, usunąć drut, powstały przez ostrzenie na toczydle, następnie powinno się górną powierzchnię żelaza tak dłucso obciągać, aż nie dostanie się tuż przy ostrzu równej, gładkiej (nie podrapanej) powierzchni, — potem przykłada się do strony przeciwnej, graniowej (Fasenseite) kamień tak, aby na niej powstała druga, mniejsza grań, a tern samem kąt zaostrzenia (Fig. 82). Ta druga grań jest z następującyh względów bezwarunkowo potrzebna: Ostrze narzędzia, aż do pewnego stopnia, tern łatwiej wchodzi w deskę, im ostrzejszy jest jego kąt; powtarza się więc tutaj to samo, co można zauważyć przy klinach. Ale stal nie pozwala na zbyt wielkie zostrzenie tuż przy ostrzu, posiada ona bowiem tylko pewny oznaczony stopień sprężystości, którego nie wolno przekroczyć, wobec tego kąt ostrza nie może być za ostry, lecz musi być dostosowany do materyału, który mamy obrabiać i do kształtu, rodzaju i jakości narzędzia. Kąt grani 20-stopniowy, mimo, że ze względu na łatwość z jaką tak zaostrzone żelazo wchodziłoby w drzewo, byłby najstosowniejszy, jest jednak z przytoczonych powyżej względów za ostry, aby żelazo mogło stawić skuteczny opór, gdy się ma niem obrabiać drzewo twarde lub sękate.

Tak więc, by mimo wszystko, otrzymać pożądany kąt żelaza, trzeba, aby grań jego składała się z dwóch płaszczyzn o różnych kątach, a mianowicie, z kąta zaostrzenia, przy strugach ok. 20 stopni i z grani krawędziowej o kącie 30 do 35°„ otrzymanej przez zostrzenie na marmurku.

ROZDZIAŁ TRZECI.

Wiązanie drzewa.

Rozróżniamy wiązanie, lub łączenie drzewa na wzdłuż t. zn. takie, przy którem dwa kawałki drzewa kładzie się naprzeciw siebie, w kierunku ich włókien i łączy się ze sobą; wiązanie na szerokość, przy którem łączy się drzewa obok siebie tak leżące, że ich włókna biegną do siebie równolegle; a wreszcie wiązanie na poprzek, w kąt lub na krzyż, gdzie włókna się krzyżują. W poszczególnych rodzajach wiązań, wzmacnia się połączenie drzewne przez klejenie, kołki i wreszcie wykitowanie szpar.

Wiązania na długość.

1. Nakładka zwyczajna (Fig. 83), używana najczęściej przez cieśli, da się zastosować wszędzie tam, gdzie chodzi o połączenie, mające być trwałem tylko w kierunku pionowym

Fig. 83.

i gdzie nie potrzeba się obawiać przesunięcia się kawałków w kierunku długości lub szerokości. Sklejone, a nadto nawiercone i zamocowane kołkami, może być bardzo trwałe. Nacięcia wykonuje się piłką odsadkową.

2. Nakładka ścięta (Fig. 84). Zacięcia nie są prostopadłe, ale w kształcie litery Z. Zaletą tego wiązania jest to, że wskutek ukośnego zacięcia nie mogą się kawałki podnieść nad siebie,

w.

TrJT

V/

W/n

(\

Fig. 84.

jak długo nie nastąpiło przesunięcie się ich w kierunku po

dłużnym.

3. Nakładka skośna (Fig. 85), ma wycięcie o prostopadłych bokach, ale pochyłej płaszczyźnie. Połączenie musi

Fig. 85.

być zawiercone, a na długość nakładki bierze się podwójną grubość drzewa.

4. Zetknięcie na ucios (Fig. 86), polega na zacięciu desek na linii zetknięcia na ucios.

Fig. 86.

Zaklejone, trzyma dobrze, o ile wiązanie nie jest narażone na jakiekolwiek ciśnienie.

IBjnyJlU

Fig. 87.

5. Zamek prosty (Fig. 87.), da się użyć nawet bez sklejania, a jest bardzo wygodny, gdy chodzi o wiązanie, które można w każdej chwili rozebrać.

6.    Zamek z zębem (Fig. 88.) Podobne wiązanie bo poprzedniego, posiada jebnak pochyłą płaszczyznę wpustu. Na-kłabka jest cztery razy błuższa, niż wynosi grubość brzewa.

7.    Zamek z wpustem (Fig. 89.) Przebział „c“ ma być

li L

mst

Fig. 88.

Fjg. 89.

fcs

Fig. 92.

Fig. 90.

tak długi, jak długie są wpusty „a“ i „b“; przedział ten (c) zabija się, po złożeniu zamku, klinen. Wiązania tego używa się najczęściej przy łączeniu części okrągłych, futryn i ram bo okien. 8. Zwiółowanie (Fig. 90., 91., 92.). Czop może być jeben,

czasem zaś używa się także dwóch czopów, zaciętych na jeönym kawałku tak, jak zacięty jest jeöen na Fig. 90.

Przy tych roözajach zwidłowań, przy których nie można się obyć bez zaklejenia i zawiercenia, wynosi grubość czopa ¹/a część grubości drzewa. Stosuje się je przy wyrobie ram, boków szaf i drzwi.

9. Zwiółowanie na ucios (Fig. 93.), naöaje się do poziomo leżących sztuk örzewa — sklejone wytrzymuje znaczne obciążenie.

Iw

Fig. 93.

'////A

y/V/////

ISB

Fig. 94.

Wxwwx

Fig. 95.

10.    Wręb, czyli jaskółczy ogon (Fig. 94.), naöaje się równie öobrze öo robót ciesielskich, jak i stolarskich. Wiązanie to jeönak nie jest zbyt silne, bo krótka naklaöka przez wcięcie jest słaba, zwłaszcza göy ząb i wycięcie przechobzą przez całą grubość örzewa.

11.    Wiązanie na poówójny jaskółczy ogon, silniej -szte oö poprzedniego, uwidocznione jest na Fig. 95.

Wiązania na szerokość.

Fig. 96.

1.    Spojenie proste sklejone (Fig. 96.) Deski bobrze ostrugane stykają się na bokach, prostopadle stojących bo powierzchni kawałków. Pob klejem, zaciśnięte na strugnicy, trzymają się deski bobrze, o ile nie mają wytrzymywać zbytniego obciążenia, zwłaszcza bez pob-parcia.

2.    Wiązanie na wpust. Przy tern łączeniu mamy bo czynienia z dwoma zacięciami drzewa, stanowiącemi razem jebno wiązanie. Wystającą część jebnej beski, mającą wejść w zagłębienie drugiej, nazywamy wypustem (Feber), zagłębienie zaś samo na brugiej desce, w które wchobzi wypust, nazywamy wpustem (Nut). Łącząc ze sobą kilka besek n. p. na Fig. 97. postępuje się tak, że się zaopatruje każbą równo-

Fig. 98.

Fig. 97.

cześnie w wpust i wypust, przyczem wypusty mają grubość Vb całej grubości beski i nazywają się szpuntami. Często sporządza się wypust z osobnej listewki i wsuwa się go w wpust, zrobiony na obu kawałkach, stykającego się z sobą brzewa (Fig. 98.) Przez to zyskuje się na materyale, bo beski mogą zachować całą swą szerokość i nie tracą z niej nic na wypusty. Jeśli wypusty zrobimy z brzewa poprzecznego tak, aby włókna jego szły prostopable bo kierunku włókien brzewa spajanego, to osiąga się ten skutek, że obok bobrego połączenia, zabezpiecza się w dość znacznym stopniu brzewo przeb paczeniem się. Wypusty takie nazywają się sztorcowymi (Hirnfeder).

3. Wiązanie na zakładkę (Fig. 99.) (Zusammenfalzen), powstaje przez nacięcie w zakładkę bo połowy grubości brzewa

5. Wiązania na krytą za- Hj kładkę, której rogi ścięte są na ucios, dają Fig. 106, 107,

108.

Fig.'106.

Fig. 107.

Fig. 108.

6. Wiązanie na kryte czopy lub kołki (Fig. 109). Zamiast wpustów używa się z korzyścią tego rodzaju wiązania,

obu kawałków. Wiązanie to przypomina nakładkę zwyczajną przy łączeniach na długość. Wiązanie na zakładkę z wpustem przedstawia Fig. 100.

N\

\\

v\

"vH

V)

Fig. 99.

Fig. 100.

4. Wiązania na zakładkę i szpunt pod kątem prostym i rozwartym, przedstawiają Fig. 101, 102, 103, 104, 105.

mm *

ÜH

Fig. 101.

Fig. 102.

Fig. 103.

Fig. 104.

Fig. 105.

Fig. 109.

łączącego drzewo silniej i opierającego się skutecznie paczeniu się drzewa. Szczególniej dobrze wiąże się w ten sposób na szerokość grube bale narażone na wpływ wilgoci. W tym celu wyżłabia się na bokach dwóch desek naprzeciw siebie czworokątne otwory stępki i wkleja się w nie cienkie deseczki, których włókna idą na poprzek spajanych desek. Każda taka deseczka, czyli czop (Zapfen), siedzi połową swej długości w jednej, drugą zaś połową w drugiej desce. Po złożeniu całej płaszczyzny, wierci się w miejscach, gdzie przeszły czopy, prostopadłe do nich otworki i wbija się w nie drewniane kołeczki. Ze względu na to, że czopy głębiej siedzą w deskach, niż wypusty przy innego rodzaju wiązaniach, połączenie to jest silniejsze od poprzednich. Zamiast czworościennych czopów, używa się także okrągłych, a łączenie takie nazywa się w i ą-zaniem na kołki (z niemiecka „dybie“). Otwory pod kołki wierci się, kołki zaś siedzące jedną połową w jednej, drugą w drugiej desce, wkleja się.

Wzmocnienie wiązań na szerokość.

1. Poprzeczne listwy sztorcowe (Hirnleisten) (Fig. 110). Ze sztorca płaszczyzny spojonej, wyrabia się wypust, który

wchodzi w wpust wyżłobiony na boku poprzecznej listwy. v    2. Listwy zasuwa

Fig. 110.

’ii t.

Fig. 111.

my ne w jaskółczy ogon (z niemiecka „szpongi“ (Gratleisten) (Fig. 111.), chronią drzewo przed paczeniem się i dlatego nie powinny być wklejane, by drzewo mogło się po nich swobodnie kurczyć i rozszerzać. Nadto, by po zeschnięciu się desek listwy nie wystawały poza deski, nie dociąga ich się do samego kraju deski,lecz zostawia się na małą długość przed listwami. Jeśli listwa nie ma na spodzie desek wystawać, lecz z niemi

na dole tworzyć jedną płaszczyznę, wtedy zostawia się z niej tylko tę część, która się kryje w wcięciu desek. Łączenie to jest jednakże słabsze od poprzedniego.

Dla wykonania wzmocnienia przez listwę zasuwaną, nacinamy deski w pewnej odległości od kraju zarzynaczką w ten sposób, by zagłębienie, mające służyć do przyjęcia listwy, było u dołu szersze niż u góry, a następnie wybiera się zawarte między nacięciami drzewo strugiem wyżłabiaczem. Jaskółczy ogon na listwie, wykonuje się strugiem zasuwnikiem. (Porównaj w spisie przy narzędziach).

Wiązania pod kątem.

1. Gdzie drzewo łączy się na krzyż, używa się najczęściej wciosu krzyżowego. Fig. 112. przedstawia jeden tak zacięty kawałek. Do wiązania tego wykonuje się dwa takie kawałki, tak, aby wcięcia ich wzajemnie na siebie zachodziły.

S3

Fig. 113.

Fig. 112.

2.    Nakładka kątowa. Dwa kawałki drzewa, stanowiące razem prostokątne kolano, składa się tak, jak wskazuje Fig. 83, przy wiązaniach na długość. Używa się tego wiązania do ram, musi być jednak sklejone i zawiercone.

3.    Nakładka na ucios (Fig. 113), jest przycięta na ucios i wchodzi w odpowiedni trójkątny ząb na drugim kawałku. Wiązanie to wygląda lepiej od poprzedniego i używane jest także do ram.

4.    Zetknięcie na ucios (stumpfe Gehrung) (Fig. 114). Dwa kawałki drzewa ścina się pod kątem 45° i składa ścię-temi ścianami, zakleja i zawierca kołkami. Połączenie nie mocne, używane tam, gdzie każda sztuka osobno jest jeszcze do czegoś przymocowana (n. p. przy oprawach drzwi i t. d.)

ii

AA

AlllS

Fig. 115.

Fig. 114.

5.    Zwiółowanie kątowe (stumpf zusammen geschlitzte Ecke), przypomina zwidłowanie, używane przy wiązaniach na długość drzewa (por. Fig. 90.), z tą różnicą, że kawałków drzewa nie łączy się na ich przedłużeniu, lecz pod kątem prostym. Dla zrobienia tego zwidłowania, zarzyna się jedną sztukę drzewa widłowato ze sztorca i wybija się drzewo między zacięciami dłutem, tak powstaje wcięcie w drzewie, zwane z niemiecka „szlicem“. Na drugiej sztuce nacina się czop grubości ¹/s całego drzewa, który wchodzi w zwidłowanie i puszczony na klej i wzmocniony kołkami, daje z drugim kawałkiem drzewa silne wiązanie. Bardzo grube sztuki drzewa wiąże się podwójnem zwidłowaniem i dwoma czopami.

6.    Zwiółowanie na ucios (Zusammenschlitzen auf Gehrung) (Fig. 115). Drzewo zacina się stosownie do tego, czy chcemy, aby spojenie widoczne było z jednej, czy z obu stron drzewa. W pierwszym wypadku jedna tylko strona zwidłowania obcina się na ucios i do tego należący czop z jednej strony osadza się pod kątem 45°; w drugim zaś wypadku robi się to z obu stron drzewa.

Gdy jedna ze sztuk zwidłowanych pod kątem, szerszą jest od drugiej, wtedy przy zwidłowaniu na ucios, nie idzie spojenie od wierzchołka kąta wewnętrznego, utworzonego przez złączone z sobą kawałki drzewa, do wierzchołka kąta zewnętrznego tych sztuk, lecz do punktu, który od tego ostatniego wierzchołka kąta jest odległy o różnicę szerokości obu złączonych sztuk drzewa.

Gzems, biegnący przy jednym lub obu brzegach zwałowanych kawałków drzewa, musi być na ucios zetknięty, choćby same kawałki były prosto pod kątem zwidłowane.

7.    Czopowanie (Verzapfung) (Fig. 116). Zamiast nakra-wywać zwidłowanie na całą szerokość, mającego wejść w nie kawałka drzewa, wybija się dłutem w jednej sztuce czworo-granny otwór i nacina się drugą w czop, bądź ze wszystkich czterech stron, bądź tylko z trzech.

i'

Fig. 116.

Naokoło drzewa powstaje wtedy o d s a d k a, opierająca się o drzewo, naokoło dziury czopowej. Czopowanie ma tę wyższość nad zwi-dłowaniem, że pozwala czopowi na wszystkich czterech ścianach opierać się o drzewo drugiego kawałka. Czop zacięty w rodzaj schodu ma odpowiedni sobie otwór w drugim kawałku drzewa. Czopy tego rodzaju nazywają się czopami z wp u s t em (Nutzapfen). Przyłączeniu bardzo grubych kawałków drzewa zastosowuje się po dwa czopy, wchodzące w odpowiednie stępki w drugim kawałku. Gzemsy, tuż przy wiązaniu czopowem, muszą być zacięte na ucios.

Na Fig. 117. uwidocznione jest czopowanie na ucios, zaś na fig.

118. połączenie kątowe z podwójnym czopem i nakładką z jednej, a uciosem z drugiej strony.

Fig. 117.

ÄüplP

mm

Fig.118.

8.    Kątowe wiązanie w jaskółczy ogon może być dwojakie. I tak, jeden kawałek, na końcu w jaskółczy ogon zacięty, wchodzi w odpowiedni wręb na końcu drugiego kawałka, jeśli złączone kawałki są równej grubości, a przy tern mają z wierzchu i dołu tworzyć jedną płaszczyznę, wtedy zacięcie w jaskółczy ogon robi się tylko na połowę grubości sztuki, przy której się znajduje. Wiązania te muszą być sklejane.

W wypadku, gdy wiązanie kątowe w jaskółczy ogon ma być połączeniem na czop, n. p. gdy chodzi o złączenie dwóch kawałków tak, by jeden wchodził w drugi w pewnej odległości od jego końca, postępuje się w ten śposób:

1/

m3

UL

Fig. 118.

Na jednym kawałku zacina się czop w jaskółczy ogon. Aby on mógł się zmieścić w otwór na drugiej sztuce, musi być otwór tak wyrobiony jak wskazuje Fig. 118. t. j. by jego zewnętrzna długość równą była długości czopa u dołu, ściana zaś boczna otworu musi być wyrobiona ze spadkiem wedle zacięcia na czopie. Po założeniu czopa do otworu, przysuwa się go do ściany ze spadkiem, a pozostającą próżną przestrzeń wypełnia się drewnianym klinem, przez co wyjęcie czopa z otworu jest niemożliwe.

ItR

Fig. 119.

Fig. 120.

9. Cienkie kawałki łączy się pod jakimkolwiek kątem w sposób, jak wskazuje fig. 119. Na spojeniu ich wycina się dziury w jaskółczy ogon i w nie wbija się na klej odpowiednio wyrobione czopki z twardego drzewa i po wyschnięciu gładko się zestruguje.

Fig. 120. przedstawia wzmocnienie wiązania kątowego za pomocą ukośnego kawałka, z nakładką zaciętą w jaskółczy ogon.

10. Wiązanie na zaklinowany czop polega na tern, że czop jednego kawałka przepuszczony jest przez kawałek drugi tak, że nie tylko przechodzi przez całą jego grubość, ale jeszcze wystaje z drugiej strony o tyle, że go można zabić kołkiem lub klinem i w ten sposób wiązanie silnie ściągnąć.

Połączenie to używane przy bubowie maszyn, jako przeznaczone do rozbierania nie może być sklejane.

11. Zazębienie (z niemiecka cynkowanie — verzinken). Pod tern rozumiemy wiązanie kątowe przy pomocy szeregu zębów zaciętych w jaskółczy ogon. Do robót stolarskich, zwłaszcza meblowych, robzaj łen połączeń jest najczęściej używany, gby chodzi o łączenie kawałków pod kątem prostym.

Rozróżniamy następujące robzaje zazębienia:

'm

Fig. 122.

Fig. 121.

a)    Zazębienie zwyczajne (gewöhnliche Zinken) (Fig. 121). Staranniejsze roboty mają większą ilość zębów niż mniej staranne. Zęby jebnego kawałka przechobzą na wskroś drugiego tak, że drzewo sztorcowe wystaje z obu stron wiązania, co wygląda brzybko i bla tego wiązania tego używa się bo robót pośledniejszych, więc skrzyń, szuflab i t. b.

b)    Zazębienie kryte (Gedeckte Zinken) (Fig. 122.) Zęby wibać tylko po jebnej stronie, bla tego wiązania używa się bo robót delikatniejszych, więc szuflabek, szkatułek i t. b. Zęby zajmują ²h bo ³/4 części jednej sztuki brzewa. Przy szufladach używa się połączenia tego dla spojenia ściany przebniej z bocz-nemi, by z przobu nie wibać było zazębienia.

c)    Zazębienie kryte na ucios (Gebeckte Zinken auf Gehrung). (Fig. 123). Najlepiej wygląbające wiązanie, przy któ-rem spojenie przypaba na sam kraj złączonych sztuk brzewa i nie daje bostrzebz ani zewnątrz ani wewnątrz zębów. Zęby c i d wykonuje się na obu sztukach tylko bo ²h lub ³M ich

głębokości od strony wewnętrznej ; pozostałe zaś części grubości drzewa b, tworzące pokrycie zębów, przerzynają się na ucios, czyli pod kątem 45°. Jestto najtrudniejszy lecz zarazem najlepiej wyglądający sposób zazębiania ij znajduje zastoso-

lik.

Fig. 123.

wanie przy starannych robotach, szczególniej takich, które mają być fornirowane. Wykonanie powinno być tak szczelne, by przy drobniejszych robotach kawałków nie trzeba było sklejać. Tylko przy bardzo grubych i wielkich sztukach drzewa można uszczelniać zazębienie przez wbijanie w rozłupane zęby kliników ze sztorcu.

Warunkiem dokładnego wiązania w ten rodzaj zazębienia jest dobre wykonanie zębów, stosowne odstępy między niemi i zachowany stosunek między ich długością, szerokością i nachyleniem. I tak, jeśli mamy wiązać drzewa na 1 cal grube,

Fig. 124.

Fig. 125.

wtedy zęby powinny być tak zacięte, by szerokość zęba z przodu była dwa razy większa od tej, jaką on ma z tyłu. Fig. 124. Praktycznie osiąga się to w ten sposób, że się dzieli linię ab na 4 równe części, z których dwie środkowe przypadają na tylną szerokość zęba. Od środka jednego zęba do środka zęba doń przylegającego wynosi zwykle odległość, przy jednocalowem drzewie, podwójną wysokość zębów, a przy drzewie cieńszem, potrójną.

Jeśli drzewo jest 2 do 3 cali grube i tak wąskie, że tylko jeden cały ząb i z każdej strony po połowie zęba można zaciąć, wtedy dzieli się całą szerokość drzewa Fig. 125. na cztery równe części, z których jedną daje się na szerokość przedniej

części zęba i po pół części na szerokość każdego z półzębów, zwężając je ku tyłowi w ten sposób, by w końcu tylko połowa odpowiedniej szerokości z przodu zostawała na szerokość zęba.

d)    Inny rodzaj zazębienia, w którem połączenie nie jest zupełnie skryte, ale widoczne z jednej strony, a zęby są zacięte na ucios, przedstawia Fig. 126.

e)    Zazębienie środkowe (mittelzinken) (Fig.

Fig. 126.

127) jest właściwie tylko odmianą czopowania, zwłaszcza, że zęby mają przekrój kwadratu i wszędzie są równo zacięte. Wiązania tego używa się przy zamocowywaniu poprzecznej deski, między

TH

li

V/////////ZA '

Fig. 128.

Fig. 129.

Fig. 130.

Fig. 127.

dwie pionowe i równolegle do siebie stojące (n. p. wtedy, gdy mamy zrobić przegrodę).

f)    To samo osiąga się zasunięciem w Jaskółczy ogon (gratverbindung) (Fig. 128). Jaskółczy ogon może być zacięty z obu stron, lub tylko z jednej strony zasuniętej sztuki drzewa. Najlepszy kształt jaskółczego ogona wyznacza się tak, że się dzieli wysokość jego (nie mogącą więcej wynosić nad 1/2 cala) na trzy równe części i jedną z nich daje się na głębokość zacięcia z obu stron jaskółczego ogona.

g)    Przegrody małych skrzynek i szuflad robi się na prosty wpust (Fig. 129), albo też w kształcie litery V (Fig. 130), lub

wreszcie są one wprost wklejone bez wpuszczenia ich w boki. Naturalnie, że ostatnie wiązanie jest najmniej trwałe.

'•

h) Często używane, jednak nietrwałe, wiązanie przy łączeniu cienkich deszczułek, przed-stawia Fig. 131. Deszczułki zacięte na ucios, spaja się klejem pob kątem, poczem na linii spojenia zarzyna się piłką poprzeczne zacięcia w różnych ibące kierunkach, i wsuwa się w te zacięcia kawałki fornirów na klej. Po wyschnięciu, wystające kawałki fornirów obcina się.

Fig. 131.

Wiązania używane w sztuce podhalańskiej.

Ze względu na to, że dzięki staraniom Matklakowskiego, Kowacza, Witkiewicza i wielu innych, stanęły wyroby naszych tatrzańskich górali, tak zwane meble zakopańskie, na wysokości stylu i że posiabamy już zastosowane bo niego całe urzą-bzenia pokojowe, dołączam bo pobręcznika ustęp o tej sztuce, która tern więcej zasługuje na poparcie, że jest wytworem naszych rodzimych upobobań i, że powstawszy u nas, nosi na sobie takie piętno swojskości, jakiego nie znajbziemy w żadnym innym stylu. Obywając się bez tanich naklejonych rzeźb, jakie na tandeckich wyrobach wiedeńskich spotykamy, a zastępując je wklęsłą i bóść mało zawiłą i nietrudną rzeźbą w ma-sywnem drzewie, są nasze zakopańskie sprzęty znacznie trwalsze i piękniejsze ob innych. Ponadto odgrywa w nich materyał nie wielką rolę i równie pięknie wyglądają zrobione ze zwykłej sośniny lub świerka, jak z modrzewia, jaworu lub jesionu — naturalnie pob warunkiem, że robota jest staranna, wiązania bobrze wykonane, a deski czysto obrobione. I oto właśnie ze względu na materyał i na swą trwałość zasługuje styl zako-pański na poparcie, i to nie tylko w zastosowaniu bo sprzętów, przeznaczonych dla zamożniejszych ludzi, ale jeszcze więcej w zwykłych urządzeniach domowych uboższej

Fig. 132.

IV//

Łączenie na ,,rać“ z chat góralskich (weöle Matlakowskiego).

Fig. 133.

i.

'i

ii

li

Więźba na „rać“.

Odmiana „rad“.

Więźba na „kozę“.

ri¹

Więźba na „podwójną kozę“

wam

r-

Fig. 134.

Sposób łączenia ,,na rać“ słupów z ocapami i „psami“.

I---

klasy, która bardzo drogo opłaca swe brzydkie i bezstylowe olchowe lub nawet orzechowe meble, gdy się obliczy, jak nietrwałe i jak nieporządnie wykonane kawałki kupuje po składach tej tandety. Kto raz widział sprzęty w stylu góralskim, zrobione ze zwykłej świerczyny i pociągnięte pokostem lub politurą, ten nie kupi nigdy wiedeńskiej tandety. Ale oprócz zalet sprzętów naszego stylu, oprócz ich trwałości, taniości materyału, z jakiego dają się robić i swego wyglądu, który pociąga swą pięknością i rozjaśnia pokoje (podczas gdy ciemne meble wiedeńskie mieszkanie tern bardziej czynią ponurem), powinniśmy ze względów narodowych popierać styl góralski i starać się o jego jak największe rozszerzenie się. Bo narodowość nie tylko na języku rodzimym polega, ale na wszyst-kiem, co naród sam dla siebie stworzył i czem się potrafił uwolnić od wpływu obcych. I jeżeli mamy mowę polską, jeśli mamy nasze pieśni, muzykę i sztukę, dla czego, starając się o nie wszystkie, nie mamy się starać o to, abyśmy byli sobą także w domu, w naszych sprzętach i urządzeniach?

Odsyłając czytelnika, chcącego się zapoznać ze szczegółami naszego stylu do tablic książki: Stanisław Witkiewicz: Styl zakopiański, gdzie znajdzie wiele gotowych wzorów stylowych naszych mebli, podaję zasadnicze wiązania góralskie (Fig. 132—134) z tern nadmienieniem, że wiele rzeczy da się tu uprościć, i że nigdzie może nie ma stolarz tyle swobody w pomysłach, co właśnie w tym stylu. W tablicach i rysunkach bowiem książki Władysława Matlakowskiego : Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu (Warszawa 1901) jest tyle skarbów motywów, że z nich korzystając, można stworzyć bardzo wiele rzeczy nowych i efektownych, do których, jeśli przyzwyczaimy ludzi, nie będziemy potrzebowali się obawiać konkurencyi obcych firm, które zostaną na długi czas przy tych sprzętach, jakie dotąd robią.

Obwodzenie. Przyozdobienie jakiegoś przedmiotu listewką (lub krajnikiem) tak, by wokół niego biegła i wszędzie na kątach tworzyła takie zetknięcie, by wszystkie szczegóły jej zupełnie się z sobą stykały, nazywamy obwodzeniem lub krepowaniem. Używa się do tego następujących narzędzi: najzwyklejszą jest skrzynka uciosowa (Gehrungsschneidelade) (fig. 135). Na fig. 136 przedstawiona jest żelazna amerykańska skrzynka uciosowa, dająca się ustawiać na różne kąty. Zwyczajnie jednak używa się skrzynki drewnianej, naciętej na odpowiedni kąt w dwie szpary. Drugim przyrządem jest u ko ś n i c a (Gehrungsstosslade) Fig. 137. Włożywszy między dwie ruchome na niej części krajnik, tak by przylegał do dna, zestrugujemy go strugiem tak długo, póki nie przestanie wystawać ponad powierzchnię przyciskających części. Do wycinania uciosów łukowych dobrze posługiwać się skrzynką zbitą z czteru desek, nakształt kwadratowej rury i wyciąć w niej od góry ku dołowi łuk, przez który można przeprowadzić piłę i przeciąć nią opierający się na dnie skrzynki krajnik. Można w takiej skrzynce zamiast łukowego uciosu zrobić łamany, o ile ucios krajnika ma być taki.

Fig. 135.

nem

Fig. 136.

Fig. 137.

Śruby, gwoździe i kołki.

Do łączenia drzewa używa się często śrub żelaznych, które wkręcone w drzewo zapomocą śrubociągu (Fig. 138.), same sobie w niem robią łożysko. Przed wkręceniem śruby, trzeba

Fig⁻ 129.

Fig. 138.

dla niej zrobić miejsce w drzewie, i wykonać otwór świderkiem lub kolcem (Spitzbohrer) (Fig. 139). Otwór w drzewie

musi być mniejszy niż grubość śruby, tak, aby ona sama dopiero musiała sobie wyrabiać łożysko. Przy cięższych robotach ciesielskich i maszynowych, podkłada się pod główkę śruby krążek metalowy, a śrubę po pewnym czasie, gdy drzewo zaczyna się zsychać, głębiej się wkręca. Siła, z jaką śruba trzyma w drzewie, zależy od kilku czynników, w pierwszym zaś rzędzie od kierunku włókien w drzewie i od jego gatunku. I tak, śruba wkręcona na poprzek włókien, trzyma silniej, niż ta, którą wkręcamy w kierunku włókien. Ze względu na gatunek drzewa, trzymają śruby w drzewie lipo wem 1, 4 razy w drzewie bukowem 1V2 razy, w dębowem 1, 6, a w grabowem zaś 2 razy silniej, niż w jodłowem.

Długość śruby i jej średnica także wpływa na siłę, z jaką tkwi w drzewie.

Chcąc obliczyć siłę śruby w drzewie, mnożymy zewnętrzną średnicę śruby a) (podaną w milimetrach), przez b) długość śruby tkwiącej w drzewie (również w milimetrach) i przez c), współczynnik dla drzewa, wedle tablicy Karmarscha.

w kierunku włókien na poprzek 2, 12 2, 71 4, 92 2, 99 2, 85

Dla    drzewa jodłowego

„    „    lipowego

„    „    grabowego

„    „    bukowego

„    „    dębowego

Iloczyn abc da w kilogramach siłę odpowiedniego złączenia śrubą.

Oprócz śrub zwyczajnych, używa się do spajania drzewa, przy cięższych robotach, tak zwanych sworzni, śrub, które się przesadza przez otwór w drzewie, a na wystający koniec z śrubowym skrętem, wkręca się, przy pomocy klucza do śrub nasadę (mutrę). I przy tych śrubach używa się jako podkładki dla główki i nasady śruby krążków żelaznych.

Gwoździe są to cieńsze lub grubsze pręciki metalowe, gładkie i nie opatrzone skrętami. I ich używa się do łączenia drzewa, zwłaszcza wtedy, gdy nie zależy nam na spojeniu tak silnem, jakie dają śruby. Obok nich, używa się gwoździ z drzewa, tak zwanych kołków (albo z niemiecka dybli). Zasadą jest przy wbijaniu gwoździ i kołków w drzewo, by wchodziły w ma-teryał twardo, i dlatego wbija się gwoździe, o ile nie zachodzi

* t-T Ci ci CM

41

92

84

11

50

obawa pęknięcia drzewa, wprost w materyał, lub, jeśli to konieczne, wierci się otwór co najwyżej ²/3 tak gruby, jak gwóźdź przy główce i znacznie od gwoździa krótszy. I kołki drewniane wbija się w otwory mniejsze niż one i wzmacnia łączenie, smarując je przed wbiciem w drzewo klejem.

Od jakości gwoździa zależy siła, z jaką tkwi w drzewie. I tak tkwią znacznie silniej gwoździe, które w kieruku ostrza coraz są cieńsze, a przy główce najgrubsze. Słabiej natomiast siedzą gwoździe o grubości jednakowej na całej swej długości. Nadto stosuje się do gwoździ to samo, co powiedzieliśmy o śrubach, że tkwią silniej, jeśli idą na poprzek włókien drzewnych, niż wtedy, kiedy idą do nich równolegle. I od gatunku drzewa zależy siła tkwienia w niem gwoździ, i siedzą one najmocniej w grabinie, słabiej w buku, dębinie i t. d. jeszcze słabiej w jedlinie i lipie. W kierunku poprzecznym do włókien drzewa, trzymają gwoździe silniej w lipie niż jodle.

Do łączenia drzewa używa się prócz gwoździ, śrub i kołków, także klinów drewnianych i żelaznych. Żelazne używane przy klinowych sworzniach, czyli tak zwanych zanozach (Keilbolzen), mających to samo zadanie, co i sworzenie śrubowe, a różniące się od tamtych tylko tern, że po przesadzeniu czopa przez otwór, na wystający koniec wchodzi zamiast nasady śrubowej, klin żelazny. Kliny z drzewa mają zastosowanie najczęściej w sprzętach, przeznaczonych do rozbierania i wbija się je zwykle podwójnie, z dwóch stron jeden o drugi.

Klejenie. O tern, kiedy się używa kleju mocniejszego i słabszego, mówimy w rozdziale o kleju, tutaj dodamy kilka uwag co do samego sposobu klejenia, ł tak, dobrze zapomocą spustu obrobione deski na krawędzi, klei się przy pomocy zwornicy lub ścisków klinowych (Keilzwinge). Są to dwie jednakowo długie podłużne części, w której jednej, t. j. spodniej, tkwią pionowo kwadratowe słupki, w drugiej zaś są wycięte odpowiednie otwory, do których można założyć słupki. Mające się skleić deski wkładamy, podniósłszy górną część, na dolnej między słupkami i nałożywszy część górną, wbijamy kliny między słupek i krawędź deski. Posmarowawszy krawędzie desek klejem słabym, zostawiamy by wyschły. Można kleić także w ten sposób, że się smaruje obie deski na krawędzi i zamocowawszy jedną, posuwamy drugą po niej tak długo tam i z powrotem, póki nie poczujemy oporu, czyli że klej już zaczął schnąć. Używa się do sposobu tego, zwanego nacieraniem, kleju mocnego.

Fornirowanie.

Fornirowanie polega na okładaniu desek cienkiemi desz-czułkami innego gatunku. Obło g i nazywamy fornirem, drzewo, na które się ją przykleja, drzewem ślepem (blind). Fornirowanie przedstawia wiele korzystnych stron, tak co do taniości roboty, jak i jej wyglądu. Można więc droższem drzewem, pociętem w bardzo cienkie deszczułki, okładać całe wielkie płaszczyzny, nie zużywając nawet części tego materyału, jaki byłby potrzebny do roboty masywnej, powtóre można przez odpowiednie układanie fornirów otrzymać rysunki ze słojów, których inaczej by się nigdy nie dostało, a w końcu osiąga się fornirowaniem to, że sprzęty obłożone drzewem droższem, a więc najczęściej bardzo ciężkiem, mając za ślepe drzewo drzewo miękkie (n. p. jodłę, lipę lub topolę), są lekkie. Wreszcie i stosowne zużycie wilków (mazerów) jest jedynie przy fornirowaniu możliwe.

Dawniej krajano forniry ramówką, obecnie robią to maszyny, skutkiem czego dostaje się fornir cieńszy, niż przedtem. W tym względzie postęp posunięto tak daleko, że forniry używane do niektórych robót n. p. introligatorskich, nie przewyższają swą grubością bibułki cygaretowej. Naturalnie, że tak delikatny fornir nie ma, ze względu na swą nietrwałość, w stolarstwie żadnego zastosowania.

Przy fornirowaniu trzeba mieć w pewnym względzie na oku rysunek słojów obłogów. Jeśli mamy obłożyć większą płaszczyznę, należy wybierać odpowiednie forniry, a więc takie, by rysunek ich się wzajemnie uzupełniał, włókna nie biegły w różnych kierunkach, a żyły i wilki biegły symetrycznie. Forniry fabryczne cięte, są zwykle już tak składane, jak powstały, odpowiadają więc tym wymogom — co więcej, ze względu na swą nieznaczną grubość, różnica rysunku nawet w dalszych fornirach nie jest zwykle zbyt wielka. Okrągłe płaszczyzny pokrywa się często w gwiazdę, t. j. forniry mają kształt klinów

zbiegających się w środku koła. Zresztą co do sposobu łączenia fornirów i rysunku ich nie da się wiele powiedzieć, gdyż wszystko zależy od gustu stolarza i od tego, co mamy fornirować. Przecinanie fornirów uskutecznia się bądź nożem, dłutem, lub wreszcie osobną piłką fornirową (Furniersäge), podobną do piłki nacięciowej, lub też przekrawaczem fornirowym (Furnierschneider) (Fig. 140).

•..i'

Fig. 140.

Największą uwagę przy fornirowaniu należy poświęcić drzewu ślepemu, na którem mamy przylepiać obłogi. Wybiera się na nie gatunki miękkie, jak jodłę, lipę lub topolę, najlepszem zaś jest gładkie drzewo dębowę, a dalej sosnowe, gdyż klej na nich dobrze chwyta. Materyał musi być zupełnie suchy, a wiązania nie powinny nigdzie zostawiać na powierzchni, którą mamy fornirować, drzewa sztorcowego, ponieważ ono, zsychając się znacznie mniej od deski, w krótkim czasie musi wystąpić jako wypukłość i dźwignąć fornir do góry. Ponadto drzewo sztorcowe nie chwyta dobrze kleju. Jeśli w żaden sposób nie można uniknąć pod fornirem drzewa sztorcowego, należy je przynajmniej przed klejem natrzeć surowym czosnkiem, lub też przeciągnąć rzadkim klejem, a gdy wyschnie, zpiłować klej, co ułatwia klejenie. Wiązania pod fornir, powinny mieć zatem kryte zazębienie. Ponadto, z tego samego powodu, który przytoczyliśmy, mówiąc o drzewie sztorcowem, wybija się młotkiem wszystkie sęki z drzewa ślepego i zastępuje się je wstawianemi kawałkami drzewa podłużnego. Otwory na drzewie, w których zbiera się żywica, trzeba wyskrobać i zakleić kitem, zrobionym z kleju i proszku z węgla drzewnego. Przylepiając fornir należy pamiętać o tern, by włókna forniru i drzewa ślepego nie krzyżowały się, bo to powoduje przy zsychaniu się i pęcznieniu drzewa, pękanie lub wzdymanie się forniru.

Przed przyklejeniem forniru przeciąga się drzewo ślepe w różnych kierunkach zębaczem, co ułatwia chwytanie kleju. Niektórzy pociągają zębaczem nawet wewnętrzną stronę forniru (naturalnie że możliwe jestto tylko przy grubych fornirach).

Klej użyty do fornirowanie nie może być za gęsty, ani za

rzadki, mniejwięcej musi mieć gęstość płynnego syropu. Klej za rzadki nie przylepi forniru, zbyt gęsty zaś tworzy zwały kleju pob fornirem, co powobuje wzniesienia, lub też, zbyt wielką masą obdzielając fornir ob drzewa ślepego — czyni robotę nietrwałą. Wogóle powinno być miębzy fornirem a śle-pem brzewem tylko tyle kleju, ile drzewo wsiąknąć zboła i ile może się zmieścić w otworkach naciętych zębaczem. Zbytek kleju trzeba jeszcze póki gorący, wycisnąć, co osiąga się po części przez zaciskanie fornirów śrubami, zaczynając od środka, częścią zaś przez pocieranie forniru młotkiem, przez co się ułatwia bokłabne przyleganie bo brzewa ślepego.

Najzwyklejszy sposób fornirowania odbywa się tak: Drzewo ślepe pociąga się gorącym klejem, przykłaba się następnie ob-powiebnio przycięty fornir i przybija się go na bwóch przeciwległych końcach cienkiemi gwoździkami, by przeszkobzić przesunięciu się jego. Teraz kłabziemy na fornir równą, grubą okłabkę, posmarowaną z bołu mybłem, by się nie przylepiła i przyciska się ją albo klejcami, zaczynając ob śrobka, bąbź też baje się wszystko pod prasę i zaciska śruby, znów zaczynając ob śrobka, by klej równo na całą płaszczyznę rozprowadzić. Smarowanie klejem forniru jest zbyteczne, a zresztą możliwe tylko wteby, gby fornir jest z góry zmoczony, gbyż inaczej się zwija i krzywi, jeśli jakąś płaszczyznę mamy fornirować obrazu kilku kawałkami fornirów, wtedy się je zrównuje na krawębzi zetknięcia i bardzo bokłabnie skłaba z sobą, a następnie zlepia się z wierzchu wąskimi paskami papieru. Potem można fornirować tak zlepioną płaszczyzną tak samo, jak jebnolitym fornirem.

Przy deskach, które z obu stron mają być fornirowane, uskutecznia się to z obu stron naraz. Czasem, przy barbzo brogich fornirach, okłada się brzewo ślepe naprzób fornirem tańszym, n. p. bębiną, buczyną, lub lipą, a bopiero na ten przykleja się drogi fornir. Postępowanie to zabezpiecza brzewo ob paczenia się, zwłaszcza, jeśli także bruga strona brzewa ślepego jest obłożona.

Mniej trwałym rodzajem okładania brzewa, jest fornirowanie przez przycieranie młotkiem (anreiben). Sposób ten polega na tern, że pob rozgrzanym młotkiem wysycha szybko klej i fornir przylepia się do brzewa ślepego. Fornir jednak powinien być przed przyłożeniem go do drzewa ślepego zwilżony gąbką z letnią wodą. Jeśli w jakimś miejscu zastygnie klej w czasie roboty, da się znów rozwilżyć przez przyłożenie gorącego żelaza. Przy robocie przytrzymuje się fornir jedną ręką z jednego końca, drugą zaś pociera się go szeroką i zaokrągloną powierzchnią młotka stolarskiego tam i z powrotem, przyciskając młotek silnie do obłogu. Fornirowanie gorącem żelazem, dające się zastosować, gdy chodzi o przyklejanie wąskich choć długich fornirów, ma tę niedogodność, że jest, jak już wspomnieliśmy, nie trwałe, powtóre że powoduje często uszkodzenie forniru.

Dwie równe sztuki drzewa forniruje się bez okładki w ten sposób, że się je składa ze sobą stroną pokrytą fornirem i ściąga klejcami. Naturalnie, by się kawałki nie zlepiły, trzeba forniry z zewnętrznej strony posmarować mydłem.

W przytoczonych tu wypadkach można z korzyścią zamiast mydła używać papieru pojedynczo lub podwójnie złożonego lub wreszcie trocin drzewnych.

Fornirowanie rogów i krawędzi.

Okładając fornirem każdą płaszczyznę drzewa ślepego z dwóch, schodzących się z sobą pod kątem, dostajemy na krawędzi pasek forniru sztorcowego, który odróżnia się wyglądem od reszty drzewa. Przy lepszych robotach należy tego unikać, a więc zacinać fornir tak, by się z sobą schodził prawie niewidocznie na linii załamania. Osiąga się to w ten sposób: Przykleja się fornir tak długi, jak obie pod kątem schodzące się ściany drzewa ślepego, naprzód do jednej tylko ściany, następnie oblepia się fornir szerokim paskiem papieru w miejscu, gdzie fornir przylgnął do kraju i wystaje zań. Po wyschnięciu, podcina się wystający fornir na linii krawędzi piłką fornirową lub stosownym nożykiem w ten sposób, by utworzona trójkątna szpara przez całą szerokość forniru sięgała aż prawie do przylepionego na zewnątrz papieru. Potem przegina się wystający fornir ku posmarowanej klejem drugiej ścianie kąta i przyciąga klejcami.

Przy takim sposobie okładania krawędzi nie pozwala papier i pozostała skórka drzewna na wystąpienie kleju na zewnątrz, a następnie otrzymujemy ostrą krawędź i włókna biegnące w tę samą stroną na obu ścianach kąta. Papier zmywa się po wyschnięciu forniru ciepłą wobą lub spirytusem.

Fornirowanie krzywych powierzchni.

Do okładania krzywizn muszą być forniry o tyle cieńsze, o ile większą jest krzywizna i o ile twardszym i bardziej kruchym materyałem fornirujemy. Zwykle już fabryczny fornir jest bóść cienki, by się bał dowolnie zginać, gdyby zaś grubość jakiegoś forniru była za wielka, wtedy postępuje się w ten sposób : Stroną, którą ma być fornir przyklejony bo drzewa ślepego, przylepia się go do gładkiej deski, natartej poprzednio mydłem, a po wyschnięciu zestruguje się go zębaczem i skrobaczką (ceklina) tak długo, póki obłog nie osiągnie grubości (mniejwięcej) karty do gry; wtedy okleja się fornir na jego zewnętrznej stronie papierem, a gdy wyschnie odejmuje się fornir z deski przy pomocy płaskiego noża. Teraz oczyszcza się fornir z kleju i przylepia do drzewa ślepego, przycisnąwszy odpowiednio wykrojoną okładką. W wypadkach tych musi okładka być dobrze dostosowana do formy drzewa ślepego, a więc musi być jego negatywą, to znaczy, że jeśli drzewo ślepe jest wypukłe, okładka musi być w tej samej krzywiźnie wklęsłą i odwrotnie, jeśli wyrobienie okładki jest niemożliwe, używa się zamiast niej worka napełnionego gorącym piaskiem, który się przyciska do forniru zapomocą prostej deski i klej-ców. Przyciąganie śrub musi się odbywać ostrożnie i powoli, by fornir nie popękał; małe skazy powstałe z pęknięcia, ściągają się same przy zasychaniu kleju, a papier naklejony z wierzchu nie pozwala na zbytnie rozstępowanie się drzewa. W razie potrzeby, dobrze jest fornir przed naklejeniem rozmiękczyć w gorącej wodzie. Na krzywych powierzchniach nie wolno nazębiać drzewa ślepego, a chropowatość nadaje się mu pilnikiem.

Zamiast okładki daje się przy fornirowaniu niektórych przedmiotów zastosować następująca metoda: Drewnianą skrzynkę wypełnia się mniejwięcej do ²/3 jej wysokości suchym piaskiem; na piasek przyciska się przedmiot przeznaczony do okładania, by dostać odcisk odpowiadający kształtowi przedmiotu. Odcisk ten na piasku przykrywa się płatkiem płótna i wciska się zapomocą klejców przedmiot, zaklejony fornirem.

Walcowate przedmioty forniruje się w ten sposób, że się zamiast okładki używa konopnej taśmy, zaciągającej się przy obrocie przedmiotu. Forniry używane do tego rodzaju okładania, muszą być oblepione z jednej strony papierem i muszą posiadać dość małą grubość, by się nie łamały. Trzymając je stroną wewnętrzną przy ogniu z wiórów, dostajemy ich wklęsłe wygięcie się na wewnątrz. Do klejenia używa się większego nieco forniru, niż potrzeba do otoczenia walca, a po wyschnięciu odgina się fornir na linii spojenia przez ogrzanie gorącem żelazem i przycina się wystający kawałek tak, by się zupełnie zetknął z drugim końcem obłogu. Przy fornirowaniu powierzchni krzywych, należy pamiętać o tern, że roboty te wymagają dość wiele czasu i dokładności i że przy mniejszych kawałkach łatwiej je wykonać z maszynowego drzewa, niźli je fornirować.

Naprawa usterek powstałych przy fornirowaniu.

Wskutek niedokładnego przylegania okładki lub słabszej warstwy kleju w jakimś miejscu, powstają na fornirze górki, wzdęcia, lub wreszcie fornir nie przylepia się do drzewa ślepego.

Jeśli fornir w jakiemś miejscu na brzegu płaszczyzny wzdął się, wtedy trzeba go podnieść, poddać świeży klej i przycisnąć klejcami przez małą deszczułkę. Wzdęcia forniru na środku płaszczyzny, o ile one powstały wskutek zbytniego zbicia się kleju pod obłogiem, dadzą się czasem usunąć przyciśnięciem gorącego żelaza lub też trzeba ukośnie podciąć fornir, wydobyć zbytek kleju, a resztę rozprowadzić gorącem żelazem; jeśli zaś nieprzyleganie forniru wywołane jest brakiem kleju w tern miejscu, wtedy podciąwszy fornir, trzeba poddać kleju i przyłożywszy deszczułkę, ścisnąć klejcami.

Zadziery, otworki i dołki na fornirze zarównać trzeba trocinami z tego samego drzewa co fornir, lub też wiórkami tego drzewa z domieszką kleju. Zalepianie szelakiem roztopionym nie wytrzymuje pod politurą.

Gdy zepsuty fornir trzeba odjąć od drzewa, wtedy moczy się go z wierzchu gorącą wodą, przeciąga kilka razy rozgrzanem żelazem i stopniowo się odejmuje. Jeśli zaś ten sam fornir drugi raz chcemy po odjęciu użyć, wtedy należy go obmyć z kleju i zaprasować aż do wyschnięcia, poczerń można go użyć.

Forniry z kamienia i masy.

Forniry z masy, są to cienkie płytki zrobione z mieszaniny palonego wapna i klejowej wody z domieszką odpowiednich glinowych składników. Z masy kształtuje się grube bloki, z których, przez pocięcie, powstają forniry. W zimnej wodzie rozmiękcza się takie forniry, a potem przykleja podobnie jak drzewne. Postępowanie przy nich jest następujące: Po zwilżeniu forniru masowego, gładzi się tę jego stronę, którą się chce go przylepić do drzewa, pumyksem z wodą, wyrównuje skrobaczką, drzewo ślepe smaruje się klejem, wysusza i znów pociąga wodą klejową i dopiero wtedy przykłada się zwilżony fornir masowy do drzewa i przez okładkę przyciska klejcami. By klej zbyt prędko nie sechł, dobrze jest także drzewo ślepe i okładkę ogrzać przed klejeniem. Po wyschnięciu, fornir z masy staje się tak twardy, jak kamienny.

Także forniry marmurowe mają czasem zastosowanie w stolarstwie. Przed użyciem, należy ostrożnie ogrzać je we wrzącej wodzie (bo inaczej popękałyby), potem rozgrzewa się je nad płomieniem i przykleja do drzewa smołowym kitem.

Imitacya perłowej masy.

Politurowaną przestrzeń posypuje się zabarwionym proszkiem z bronzu i rozgrzaną płytą wciska się w politurę. Wskutek rozmiękczenia się politury pod wpływem ciepła, proszek, który w różnych kolorach dajemy, łączy się szczelnie z politurą i daje dobrą, połyskującą się powierzchnię.

Perłową glazurę otrzymuje się w ten sposób : kawałki perłowej masy tłuczemy drobno i mieszamy z dość znaczną ilością opiłków z miedzi, bronzu, cynku i t. d. Tern posypujemy deskę, świeżo pociągniętą, białym klejem i przyłożywszy papierem i deską, ściskamy klejcami. Po wyschnięciu usuwa się papier, gładzi, i powlekłszy pokostem, polituruje.

Bronzowanie drzewa. Bardzo cienko powleczoną lakierem kopalowych powierzchnię, przyprusza się lekko proszkiem z bronzu. Robi się to tak, że zamaczawszy suchy pen-dzel w proszku, zlekka go strzepujemy, trzymając pendzel nad przedmiotem. Tam, gdzieby się zebrało za dużo proszku, trzeba go zdmuchnąć, lub delikatnie usunąć pendzlikiem.

Pozłacanie drzewa. Postępuje się przytem tak, że naprzód stwarza się na drzewie powłokę kredową. W tym celu przeciera się na kamieniu mieloną i wypłukaną kredę z klejową wodą i powleka się tern cztery razy drzewo, czekając zawsze, by każde powleczenie dobrze wyschło, zanim się na nowo posmaruje. Po wyschnięciu ostatniej warstwy kredy, gładzi się wszystko naprzód skrzypem, póki nie znikną wszystkie nierówności, a potem kawałkiem miękkiego drzewa, owiniętego grubem suknem. Po dokonaniu gładzenia, gdy powierzchnia zaczyna się już świecić, powleka się ją trzy razy (czekając zawsze by poprzednia powłoka wyschła, zanim się przystąpi do następnej), pastą złotniczą (poliment), kupną w sklepach. Każdą powłokę należy gładzić skrzypem i wycierać szmatą. Na płaszczyźnie powstałej z pasty złotniczej, złoci się lub posrebrza w ten sposób, że na poprzednio lekko zwilżoną wódką warstwę pasty, nakłada się listki po-złótki i przycisnąwszy gąbką z bawełny, zostawia do wyschnięcia. Po zupełnem wyschnięciu pozłótki, gładzi się ją agatem, a jeśli się chce dostać matowe złocenie, powleka rzadkim lakierem spirytusowym.

Intarzya (Wkłady drzewne).

Rozróżniamy wkłady masywne i fornirowe. Pod pierwszemi rozumiemy wpuszczanie barwnych drzew w grubą płaszczyznę z innego drzewa. Postępowanie przytem jest takie: Jeśli mamy n. p. w jaworową deskę wstawić ornament gruszowy n. p. gwiazdę, lub żyłę (obiegającą obwód deski), to wycinamy najpierw sam ornament z gruszy, a następnie przyłożywszy go do deski, odrysowujemy dokładnie jego kontur na jaworze, posługując się przy tern możliwie najcieńszym ołówkiem lub jeszcze lepiej cienkiem szydłem. Tak otrzymujemy bardzo dokładny rysunek, który pogłębiamy dłutem a wreszcie wycinamy drzewo ze środka do potrzebnej głębokości, przez co dostajemy wgłębienie w desce, odpowiadające wyciętemu gruszowemu ornamentowi. Po poddaniu silnego kleju, wkładamy w to pogłębienie ornament i ściskamy na prasie, lub klejcami, naturalnie pod silną deską, by śruba bezpośrednio na ornament nie działała. Po wyschnięciu, zestru-guje się deskę wraz z ornamentem i polituruje, po odpowied-niem oczyszczeniu. Taki sposób zdobienia wygląda bardzo efektownie i daje się zastosować szczególniej dobrze do robót w stylu zakopiańskim w połączeniu z rzeźbą.

Słupki przeznaczone öo toczenia zdobi się innem drzewem w ten sposób, że się je przekrawuje na poprzek, przez całą grubość — wkłada w środek inne drzewo i wszystko razem znów skleja. Po wytoczeniu dostajemy linie z innego drzewa, odpowiadające przekrojom, jakie poprzednio wykonaliśmy — czy to na wprost, t. j. prostopadle do osi kawałka drzewa, czy też skośnie, i t. d.

Do masywnych robót tego gatunku należy także m o z a j k a drzewna. Robi się ją w ten sposób: równo wycięte słupki o przekroju kwadratów, prostokątów lub trójkątów, skleja się wedle wzoru na liniach ich długości, w graniastosłup, a gdy zaschną, przekrawuje się na poprzek w cienkie deseczki. Mo-zajka indyjska polega na tej samej zasadzie, z tą jednak różnicą, że słupki są na jednym końcu cieńsze niż na drugim, dają zatem po sklejeniu ostrosłup ścięty. Ostrosłup ten, pokrajany w deseczki, daje więc szereg wzorów różnej wielkości. Pięknie i bardzo oryginalnie wyglądają przytem wzory, jakie otrzymujemy, gdy nie równolegle do podstawy ostrosłupa, ale skośnie krajemy deszczułki.

Wkłady fornirowe, o ile chodzi tylko o żyły z forniru, robi się podobnie jak wkłady masywne, t. j. że żłobi się w desce odpowiednie głębokości na szerokość żyły i wkleja się w nie fornir, przyciskając do schnięcia klejcami. Jeśli zaś chce się wykonać cały wzór z dwóch różnokolorowych fornirów, wtedy postępuje się w ten sposób: Na arkusz forniru n. p. orzechowego, przykleja się papier z wykończonym rysunkiem wzoru, następnie pod fornir (orzechowy) przykleja się drugi, n. p. jaworowy. By się jednak forniry raz na zawsze nie skleiły, naciera się je na stronie, na której mają się sklejać mydłem. Gdy klej zaschnie, tnie się piłeczką, wedle wzoru, oba sklejone razem arkusze fornirów, a gdy wzór wypadnie, zdejmuje się, podgiąwszy nożem, jeden fornir z drugiego i wkłada tak, aby (jak n. p. tu) orzech wszedł w wykrojone otwory jaworu, a jawor w otwory na orzechu. W ten sposób otrzymuje się równocześnie dwa arkusze, opatrzone intarzyą. Teraz nakleja się na każdy arkusz z włożonym wzorem papier, by się wszystko znów nie rozleciało i daje się pod klejce, naturalnie po podłożeniu pod nią równej deski. Uważać należy przy sklejaniu ze sobą fornirów, by włókna arkusza górnego szły na krzyż do włókien drugiego. Tak ułożone drzewa, pęczniejąc pod klejem, wypełniają otwory powstałe skutkiem cięcia piłką.

Gdy chcemy w drzewo wpuszczać żyły metalowe n. p. mosiężne lub srebrne, wtedy przylepia się je nie klejem, bo ten by nie trzymał, ale kitem zrobionym z białej smoły, żółtego wosku i mielonej kredy.

W ostatnich czasach rozpowszechnił się sposób zdobienia szczególniej mniejszych przedmiotów, niesłusznie tak nazwaną tarzyą. Sposób ten polega na tern, że się na dobrze wygła-

Fig. 141.

dzonej powierzchni drzewa nacina ostrym nożykiem (fig. 141) rysunek wzoru i przestrzeń między takiemi nacięciami barwi kolorami. Naturalnie nie wolno dociągać farbą poza linijkę, ani wreszcie tak blisko niej malować, by farba przesiąkła poza kontury rysunku. Tak wykonane wzory na drzewie, polituruje się następnie bezbarwną politurą. Najczęściej roboty te wykonują na drzewie satynowem.

Naśladownictwo intarzyi. Dobrze wyczyszczoną i wygładzoną deskę, słowem przygotowaną tak, jakby miała iść pod politurę, oblepia się przy pomocy zwykłego klajstru z krochmalu, dość grubym papierem, na którym to, co ma występować na drzewie, jest na wylot wycięte. I tak n. p. gdy chcemy dostać na jasnem drzewie ciemne liście, to liście te będą się przedstawiały na papierze jako otwory o kształcie liścia. Gdy papier równomiernie zupełnie przylepi się i przyschnie öo öeski, co za 0obę öopiero następuje, zaprawia się wolne oö papieru miejsca na drzewie jakąś barwną zaprawą i czeka, aż zaprawa zupełnie wyschnie, jeśli była to wodna zaprawa, należy ją jeszcze utrwalić kilkakrotnem powleczeniem öeski bezbarwną politurą. Teraz öopiero zwilża się gąbką, namoczoną w woözie, papier i zöejmuje się go, a göy öeska już zupełnie sucha, można przystąpić öo robót około zapolituro-wania jej. Jeśli zaś chcemy dostać na barwnem tle jakiś ornament w kolorze deski, a więc n. p. liść jasny, a resztę deski otrzymać ciemną, wtedy zamiast oblepiać całą 0eskę papierem z wykrojonym w nim wzorem, nalepia się na 0eskę wzór z papieru, n. p. liść z papieru i potem zaprawia miejsca nie-oblepione. Do tego sposobu naślabownictwa intarzyi naöaje się najlepiej jawor i buk.

Odbijanki na Drzewie. Osobno öo örzewa robione w fabrykach oöbijanki, naślabujące już to różne gatunki örzewa lub metalu, 0adzą się z korzyścią użyć przy robotach poéleôniej-szych lub kasetkach, puöetkach i tym poöobnych drobnych przeömiotach. jeśli się chce öostac obbijankę pod politurą, wteöy się ją óokładnie wycina nożyczkami, powleka gęstą politurą i przyciska öo öeski, póki zupełnie nie wyschnie. Następnie zwilża się papier wo0ą i oöejmuje. Po przeczekaniu zanim wszystko bę0zie zupełnie suche, smaruje się oóbijankę kilka razy penözlem politurą, a po wyschnięciu, polituruje się całą 0eskę sposobem zwyczajnym. Jeśli zaś oöbija się oöbi-jankę na już opoliturowanem drzewie, wtedy posmarowawszy oóbijankę spirytusem i przyłożywszy öo politurowanej powierzchni, przyciska się ją, a gdy wyschnie, zöejmuje się papier, zwilżywszy go wo0ą.

Naprawa skrzypiec i basów. Mimo, że roboty około instrumentów muzycznych wymagają osobnego pobręcznika i bługoletniej wprawy, nie od rzeczy będzie wspomnieć w jaki sposób można örobniejsze usterki na skrzypcach poprawić. Wspomnę tu w pierwszym rzędzie o wypaöku, z którym najczęściej się można spotykać, to jest, o pęknięciu pokryw instrumentów smyczkowych. Najlepiej, o ile możności, nie zöej-mować pokrywy oö boków (t. zw. carg). Przez to wprawözie naprawa nie jest zbyt trwałą, ale unika się niebezpieczeństwa zepsucia całego instrumentu. O ile rysy są nieznaczne, może pomódz wsmarowanie kleju bo rysów, jeśli zaś pęknięcie jest głębsze, należy rysę zapuścić małą ilością kleju, a bo obu „esów“ t. j. otworów S wcisnąć kawałki drzewa tak, by zacisnęły pęknięcie. W banym wypabku można także zapomocą tych właśnie kawałków brzewa, zaciskać pokrywę rękami w ten sposób, by szczelina znikła i po zapuszczeniu kleju i oblepieniu z wierzchu paskiem papieru czekać, by zaschła z klejem.

jeśli naprawa nie ba się uskutecznić inaczej tylko przez zbjęcie pokrywy, to postępuje się tak: Barbzo cienki, szeroki nóż wsuwa się pob pokrywę, zaczynając ob śrobkowych wygięć boków instrumentu i przeciąga się nożem wokoło, zostawiając na sam koniec odjęcie pokrywy przy szyjce i po przeciwległym końcu t. j. tam, gbzie ona jest zamocowaną bo klocków. Odjętą pokrywę należy w pierwszym rzębzie oczyścić z brudu i kalafonii zapomocą szczoteczki zamaczanej w wobzie, gdyż inaczej klej nie bębzie trzymał, następnie zostawia się by zupełnie wyschło, a wreszcie zabiera się bo klejenia. Dzieje się to w ten sposób : Do pęknięcia baje się trochę kleju i jeden robotnik ściska płaszczyznę tak, by pęknięcie znikło, drugi zaś zalepia rysę papierem, posmarowanym klejem i przeciąga po niem gorącem żelazem tak bługo, póki zupełnie nie wyschnie. Po wyschnięciu przykleja się na rys kostkę miękkiego drzewa o wysokości 1 cm. i powierzchni 1 cm.² Pęknięcia prostopadłe do słojów brzewa, dają się usuwać tylko przez podklejanie pasków forniru. Przy przylepianiu pokrywy bo boków skrzypiec należy uważać, by nie brać zbyt wiele kleju i nie przyklejać zbyt mocnym.

Odchodzenie w jebnem miejscu pokrywy lub bna ob boków (najczęściej zdarza się to w miejscu, gbzie grający brobą przyciska skrzypce), ba się usunąć przez pobbanie kleju i zaciśnięcie obpowiebniemi klejcami.

Zwracam jebnak uwagę na to, że naprawki skrzypiec można tylko próbować na instrumentach małej wartości, instrument zaś broższy i lepszy należy zanieść bo instrumen-tarza, gbyż jebną nieostrożność lub brak wprawy wystarczy, by najlepsze skrzypce zupełnie popsuć i by straciły ton.

ROZDZIAŁ CZWARTY.

Gładzenie drzewa.

Najdokładniejsze nawet ostruganie drzewa nie wystarcza, by je módz użyć pod politurę. Potrzeba do tego jeszcze innych środków, o których wspomnimy w tym rozdziale. I tak do zebrania z drzewa wszystkich nierówności służy skrobaczka

Uli

■■

Fig. 142.

Fig. 143.

■■im

____

Fig. 144.

Fig. 145.

(Ziehklinge) (Fig. 142), t. j. płytka stalowa, osadzona czasem w rączkę drewnianą, z umieszczonym na ruchomym pręcie żelaznym obracalnym wałkiem, suwającym się po drzewie, które gładzimy, i utrzymującym skrobaczkę w temsamem zawsze nachyleniem (Fig. 143). Oprócz tego istnieją skrobaczki strugowe. Do gładzenia płaszczyzn używa się skrobaczki prostej, o jakiej na początku wspomnieliśmy, do powierzchni wypukłych lub wklęsłych, mamy skrobaczki inne, jak wskazuje fig. 144 i fig. 145, przedstawiająca tak zwaną skrobaczkę francuską.

Skrobaczkę ostrzy się zapomocą gładkiej i bardzo twardej stalki (Ziehklingenstahl) (Fig. 146), w ten sposób, że się

Fig. 146.

stalką pociera skrobaczkę, wskutek czego trworzy się na brzegu drut, zbierający dobrze wiórki drzewa. By skrobaczka dobrze działała, należy pociąganie jej stalką często powtarzać. Gdy przez zużycie się, drut na skrobaczce źle się zwija, wtedy należy jej brzeg wyostrzyć na kamieniu. Skrobaczkę trzyma się dwoma rękami i prowadzi nieco ukośnie do włókien drzewa, przyciskając z początku silniej, potem zaś słabiej, gdy chodzi o ostateczne wygładzenie drzewa. Jeśli włókna w drzewie idą w różnych kierunkach i łatwo o zadziery, należy często obracać skrobaczkę, stosownie do kierunku włókien.

Do ostatecznego wygładzenia drzewa pod politurę używa się wielu środków, z których tylko o najważniejszych mówić będziemy. Przy sposobności nadmienimy zarazem o błędnych a bardzo rozpowszechnionych sposobach gładzenia.

Drzewo gładzi się na sucho lub mokro. Pod mokrem wygładzaniem rozumiemy czyszczenie zapomocą pumyksu i wody lub pokostu. Najczęściej używa się tego rodzaju wygładzania przy drzewach twardych, jak n. p. dębie; wskazane jest jednak gładzić na mokro także wszystkie inne drzewa, które chcemy barwić, a które pod farbą rozciągają swe pory. Znamiennym przykładem na to jest dębina, która gładzona na sucho, a potem pociągnięta dwuchromianem potasu, staje się szorstką i chropowatą jak pilnik, podczas gdy gładzona na mokro, dostaje gładką i równą powierzchnię. Suche wygładzanie odbywa się najczęściej przez użycie papieru szklistego (Glaspapier) lub pumyksu. Przytem należy zauważyć, że bardzo dobrze jest papier zlepiać gładką stroną po dwa arkusze razem i dopiero takiego używać. By się przy zlepianiu arkusze nie zwijały, należy je włożyć między dwie deski i ścisnąć. Papier szklisty nadaje się szczególniej do gładzenia nieznacznych nierówności, a wreszcie wtedy, gdy kształt przedmiotu nie pozwala na użycie pumyksu. Pumyks wyrzucany przez wulkany, może być naturalny lub sztuczny. Naturalny pumyks rozcina się tępą piłką i trze dwa kawałki tak długo o siebie, póki nie dostanie zupełnie gładkiej powierzchni. Jednak i wtedy trzeba go przeö użyciem wypróbować, bo znajdujące się w nim często twaröe części, robią na örzewie skazy, które, zwłaszcza gdy idą na poprzek włókien, nie dają się zatrzeć. Znacznie lepszy i pewniejszy, bo wolny oö ziarenek innych kamieni, jest pumyks sztuczny, otrzymywany fabrycznie przez wypłukanie i palenie pumyksu naturalnego. Dostać go można we wszystkich numerach, jeönak öo użycia nadaje się jedynie najcieńszy, z którego można wyszukać twarösze i miększe kawałki. Dwa kawałki pumyksu rozpalone öo czerwoności i tarte o siebie, dają używany w stolarstwie proszek pumyksowy, nadto można öostac w sklepach gotowy.

Zamiast pumyksu używa się tak samo öo suchego jak i mokrego glaözenia drzewa, tak zwanych kamieni Worbes a. Dostać je można w pięciu numerach, od gruboziarnistych aż öo najdelikatniejszych — a czyszczenie niemi ma tę zaletę, że örzewo nietylko się wyglaöza, ale i na całej płaszczyźnie zupełnie wyrównuje. Głabzić niemi można z oliwą lub bez, w każbym jeönak razie należy się wystrzegać wszelkiego przyciskania kamienia öo örzewa.

Płaszczyzny zagruntowane politurą, wyglaöza się p o litu r o w y m kamieniem szmirglowym, który użyty z oliwą, nie rozgrzewając się, nie roztapia szelaku, zawartego w politurze i dlatego daje się öobrze zastosowywać, naturalnie tak długo, póki sam nie okryje się warstwą żywicy i nie przestanie özialac.

Oprócz wspomnianych środków, używa się öo ostatecznego wygładzenia örzewa także i innych śrobków, jak skóry rybnej, t. j. wysuszonej skóry różnych oömian rekina, którą jeönak można chyba wyjątkowo, z powoöu jej wysokiej ceny, stosować öo wyglaözania krajników lub rzeźb. Przed użyciem należy skórę rybią pokrajać na kawałki, zwilżyć öobrze gorącą wo0ą, rozpiąć silnie na kawałku równej deski i przybić z boku kilkoma gwoźbzikami. Po wyschnięciu jej, można ją jeszcze poprawić przez zcienienie jej na oöwrotnej stronie pilnikiem i napuszczenie jej małą ilością oliwy.

Do barbzo starych środków öo glaözenia örzewa należy skrzyp. Przed użyciem trzeba go pokrajać na małe kawałki w miejscach gözie przychodzą zgrubiałości, związać w snopek z jeönego końca, z brugiego zaś tyle uciąć, by oöpaöly wszyst-

kie na skrzypie zgrubienia. Tak przygotowawszy skrzyp wkłada się go bo gorącej wody i wyciska, a gby nieco wyschnie, używa. Zwilżenie wobą, obiera mu trochę ostrości.

Do ostatecznego wygładzania brzewa, używa się także kreby, trypli i palonego rogu jeleniego. Środki te zcierają małe nierówności na brzewie i służą najczęściej do zczyszczenia ostatecznego politury i lakieru. Zwilżone wodą, nabiera się je na kawałek filcu i przeciąga się nim drzewo w taki sam sposób, jak się je polituruje. Potem, gdy już jest zupełnie głabkie, zmywa się lekko wodą i osusza suknem.

Starą politurę i lakier zciera się stalowemi wiórami i to grubszemi kawałkami, a także środkami chemicznemi, które się w hanblach bostaje, jako śrobek bo ścierania lakierów, n. p. „Antikolor“. Na zakończenie wspomnimy jeszcze, że przy gładzeniu brzewa proszkami, jak n. p. sproszkowanym pu-myksem, bobrze jest przygotować sobie kawałek drzewa opatrzonego rączką i obitego skórą, pod którą znajduje się podłożony gruby kawał, w kilka sztuk złożonego sukna. Ze względu na to, że bział maszyn stolarskich nie jest objęty tym podręcznikiem, nadmieniamy tylko, że istnieją przyrządy do gładzenia brzewa, pędzone siłą pary lub elektryczności i opatrzone mechanizmem pochłaniającym cały kurz, przy tern powstający.

Kitowanie drzewa.

Używa się kitów bo wypełnienia większych szpar, otworów i skaz na brzewie, lub też bo połączenia brzewa z innem jakiemś ciałem, jak n. p. szkłem przy ramach, lub metalem przy wkładach w drzewo.

Najzwyczajniejszym środkiem, używanym do kitowania brzewa, jest kit zrobiony z kleju wolnego i mielonej kredy. Tam, gdzie zwyczajny klej wystawiony byłby na wilgoć, a więc nie wystarczyłby, używa się kitu pokostowego t. j. gotuje się jakąś ilość kleju stolarskiego z poczwórną ilością wody i dodaje bo tego lnianego pokostu (na 1 część, na początku użytego kleju 0,56 części pokostu). Gotowanie po dodaniu pokostu trwa jeszcze 2—3 minuty, przyczem ustawicznie trzeba płyn mieszać. Tern pociąga się na gorąco szpary drzewa i zostawia się je ściśnięte, aż póki kit nie zaschnie. Przy łączeniu

grubych kawałków drzewa, przy budowie okrętów, używa się kitu okrętowego, zrobionego z rozpuszczonego w oleju teru kamiennego (Steinkohlentheröl), kauczuku z domieszką szelaku.

Do wypełniania otworów w drzewie używa się kitu kalafoniowego. Przez stopienie ze sobą 1 części kalafonii z 2 częściami żółtego wosku i wmieszanie 2 części drobno sproszkowanego palonego okru, powstaje ten kit. Kit ten jednak ba się użyć raczej bo ciesielskich niż stolarskich robót. Przy robotach stolarskich uważać należy na to, by do kitu każdego dodać takiej farby, jaką ma drzewo.

Do grubszych robót używa się kitu sporządzonego w ten sposób: Jedną część kleju stolarskiego gotuje się w 14 częściach wody, a gdy rozczyn na pół ostygnie, dodaje się 1 część delikatnych trocin drzewnych i 1 część zmielonej kredy. Również dobry kit powstaje przez domieszanie do 1 kg. dobrze przesianego portlandzkiego cementu, 1 kg. świeżo zrobionego twarogu z kilku kroplami wody.

Dobrze wypalony gips alabastrowy daje z wodą klejową masę, której używa się w niezbyt gęstym stanie do wypełniania otworów w drzewie. Kit ten musi być zaraz użyty, bo prędko twardnieje.

Do robót przeznaczonych pod politurę robi się kit w ten sposób, że się w 2 litrach wody gotuje w glinianym garnku ]/4 kg. dobrego kleju, aż się nie rozgotuje, — potem, przy ustawicznem mieszaniu, dodaje się 10 gramów tłuczonego ałunu i Vs kg. żytniej mąki — dosypuje tyle trocin drzewnych lub kawałeczków bibuły, póki nie powstanie kit. Inny rodzaj kitu powstaje przez dokładne zmieszanie 1 części białka z 2 częściami trocin.

Do kitowania podłóg, używa się kitu z 1 części okru, 1 części trocin i 1 części kolońskiego kleju. Zupełnie pewny ten kit robi się w ten sposób, że się klej przez 24 godzin zostawia w płaskiej misce i nalewa tyle wody, by przykryła klej — z tego powstaje galaretowata masa. W innem naczyniu rozciera się okier z wodą, póki nie powstanie ciastowata masa, którą się teraz dodaje do galarety klejowej wraz z pozostałą wodą i stawia, ustawicznie mieszając, nad ogniem, póki się galareta zupełnie nie rozpuści. Poczem odsuwa się wszystko od ognia i dodaje po trochę trocin drzewnych, ustawicznie mieszając, i póki kit nie będzie miał potrzebnej gęstości, dodając wodę. Dopiero po zupełnem ostygnięciu, daje się kit ten używać. Kit ten schnie kilka dni, ale twardnieje jak kamień i nigdy nie pęka. Zbyt wielkie dziury kituje się tym kitem tak, że posmarowawszy otwór klejem, zapycha go się papierem lub gałganami, a potem dopiero wciska kit i wyrównuje nożem powierzchnię.

Do robót pod politurę najzwyklejszy jest k i t s z e 1 a k o w y, to jest szelak rozpuszczony w wyskoku winnym. Przechowywać go trzeba w dobrze zakorkowanych flaszkach. Ma tę wadę, że schnie dość długo.

Francuski kit robi się z jednej części gumy arabskiej i 2 części wody, z domieszką tyle miałko sproszkowanego krochmalu, ile potrzeba, by kit był dość gęsty.

Wygładzanie drzewa ma właściwie na celu w pierwszym rzędzie wypełnianie pór (otworków) w drzewie. Do niedawna używano do wypełniania pór w drzewie, szczególniej w jasnych drzewach, wody klejowej (200 gramów kleju na 1 litr wody) — lub też pociągano drzewo (jak n. p. dębinę) klejem z krochmalu — lub też nakoniec gładzono drzewa (a stosowano to do wszystkich rodzajów drzew) pumyksem i olejem lnianym. Ostatni środek, najczęściej dotąd używany przez stolarzy, nie jest jednak dobry. Bo chociaż gładzenie olejem lnianym i pumyksem zatyka dobrze wszystkie szpary w drzewie i stwarza bardzo dobry kit, to jednak ma tę niedogodność, że kit ten schnie bardzo powoli, a nawet tak powoli, że żaden stolarz nie mógłby się chyba wziąść do po-liturowania tak gładzonych drzew przed upływem co najmniej kilku miesięcy. Ponieważ tak długie wyczekiwanie na zupełne wyschnięcie tego kitu jest dla rzemieślnika niemożebne, — przeto zdarza się zawsze, że stolarze przy niezupełnie wyschniętym kicie, zaczynają drzewo politurować. Na razie sprzęt dobrze wygląda i politura się udaje, ale po upływie niedługiego czasu, wydobywa się na wierzch olej, który jest jeszcze w kicie i wsiąknął także w włókna drzewne, i wyciskany przez zsychające się drzewo, przebija politurę, wydostając się na zewnątrz i zastygając z kurzem w brudną skorupę. Można ją wprawdzie chwilowo usunąć przez częste obmywanie sprzętu wodą, do której dodano parę kropli amoniaku, lub też, gdy plamy na politurze są zadawnione, przez obmywanie mieszaniną z 2 części rozcieńczonego octu, jednej części spirytusu i jednej części oleju lnianego — ale to wszystko nie usunie już psucia się politury, z pod której olej lniany wydobywać się będzie na wierzch jeszcze przez kilka lat. Nie lepszy osiąga się skutek, gdy się do gładzenia drzewa używa zamiast oleju lnianego, parafiny lub łoju, bo i te substancye wydobywają się z pod politury i powodują jej psucie i mięknięcie.

Z przytoczonych tu względów, należy strzedz się także przed nasycaniem drzewa olejem lub innymi tłuszczami, aby mu nadać ciemniejszy lub żywszy kolor. Najczęściej robią to stolarze przy orzechu, a mści się to na nich w niedługim czasie, bo olej wydobywa się na politurę i tworzy plamy, nie dające się prawie usunąć. Nie pomoże tu nawet powtórne polituro-wanie, bo i z pod nowej politury zaczną się znów po pewnym czasie wydobywać tłuszcze i obsiadać drzewo. Skrupić to się musi na stolarzu, na którego spada wtedy słuszny zarzut ze strony odbiorców, że daje fuszerkę, zamiast porządnej roboty, i że robi tylko na pokaz, bez dbania o trwałość swego wyrobu.

Gładzenie olejem, jeśli się je stosuje, powinno się odbywać w ten sposób : Posypawszy drzewo sproszkowanym pu-myksem i dodawszy oleju, pociągamy drzewo kamieniem (pu-myksem) o bardzo wygładzonej powierzchni, w kierunku włókien. W innych kierunkach gładzenie może w razie, gdyby ziarenka pumyksu były mniej delikatne, narazić stolarza na porobienie w materyale rysów, trudno dających się zetrzeć. Zbierający się na drzewie osad należy ścierać szmatką, i dodając proszku pumyksowego i oleju, tak długo czyścić, póki się nie dostanie gładkiej powierzchni. Krajniki (Kehlung) wygładza się w ten sam sposób, nie używając jednak kamienia, lecz wcierając kawałkiem filcu olej z sproszkowanym pumyksem. Potem zciera się masę, osiadającą na krajniku, trocinami i gładzi drzewo kawałkiem wełny i sproszkowaną kredą.

Używanie parafiny lub olejów politurowych sprzedawanych w sklepach, a składających się przeważnie z olejów mineralnych, nie jest lepsze od pumyksu i oleju lnianego.

Przy miękkich drzewach używa się do wypełnienia pór

przed politurą, klejowej wody (5 części gorącej wody na 1 część dobrego kleju), którą się pendzlem pociąga drzewo 3—4 razy i po wyschnięciu czyści delikatnym papierem szklistym. Gdy chodzi o nadzwyczajną gładkość drzewa i uniknięcie występowania oleju po politurze, co przy gładzeniu pu-myksem musi nastąpić, używa się wypełniacza pór, sprzedawanego w puszkach pod nazwą „Wood Filler“. Jestto masa, którą się przed użyciem rozpuszcza w terpentynie, aż nie dostanie gęstości zwykłego pokostu. Nią pociąga się pendzlem drzewo i czeka, póki świecąca się powierzchnia nie stanie się matową. Następnie naciera się drzewo w poprzek włókien kawałkiem równej deszczułki, obitej na dole skórą. Wszelki, powstający na drzewie osad, zbiera się tak, by tylko w otworkach został wypełniacz, a zresztą zupełnie zginął. Za 8 godzin wysycha wypełniacz, a wtedy, przetarłszy jeszcze raz drzewo cienkim papierem szklistym, można je politurować lub lakierować. Podajemy tu jeszcze inne środki wypełniania pór w drzewie. I tak: do 3 gr. krochmalu (kartoflanego), dobrze sproszkowanego, dodaje się również 3 gr. barytu (Schwerspat) i 7a gr. sykatywy. Po wymieszaniu wszystkiego, dodaje się tyle oleju terpentynowego, aż wszystko stanie się płynem, podobnym do rozcieńczonego pokostu. Uważać trzeba jednak, by nie dawać za wiele terpentyny, bo to utrudnia wysychanie. Zamiast sykatywy, lepiej jest używać elektrolitycznie czyszczonego i oksydowanego lnianego oleju, tak zwanego „Elektro-leinöl-firnis“, szczególniej, gdy chodzi o jasne drzewa, które wymagają zupełnie bezbarwnego wypełnienia pór. Tak sporządzoną mieszaninę, którą można nadto stosować do koloru drzewa, zabarwiając ją aniliną rozpuszczalną w spirytusie, wciera się zapomocą kawałka grubego sukna silnie w drzewo, w sposób podobny do politurowania. Silne wcieranie jest niezbędne. Przytem należy uważać na to, by nie brać za wiele mieszaniny, bo gdy zaschnie na drzewie, trudno się daje usunąć. Mieszanina zasycha w przeciągu 8 godzin.

Zamiast tej mieszaniny, można się przy wygładzaniu drzewa posługiwać także tak zwanemi olejami do gładzenia. Składają się one z oksydowanego oleju lnianego, pokostu i sykatywy, z domieszką lakieru bursztynowego, rozcieńczonego w terpentynie.

Klej.

By klej rozpuścić, należy go polać wodą, pozwolić mu dobrze nią przesiąknąć, a gdy to się stanie, odlać zbywającą wodę. W takim stanie wstawia się naczynie z klejem bo dru-giego z gorącą wobą. Pamiętać należy przytem, że klej nie-tylko nie powinien się gotować, ale nawet zbytnio ogrzać. Przez gotowanie traci klej bardzo wiele na sile. Zagrzać go można tylko o tyle, by przeszebł w stan płynny, co następuje mniej więcej przy 70° ciepła. Także bolewanie bo kleju woby wrzącej zmniejsza jego siłę i powinno się używać bo tego tylko woby gorącej i niegotującej się. Dobrze nadto dodać do kleju trochę gliceryny. By się nie psuł, bosypuje się bo 1 kg. kleju, 10 gr. proszku salicylowego. Sklejane przedmioty, które mają stać w wielkim gorącu, lub narażone są na silne zmiany powietrza, chroni się przeb rozklejaniem się przez bobanie bo kleju sproszkowanego i suszonego chlorku wapniowego (Chlorcalcium). Także dobanie Vs części terpentyny (na 1 kg. kleju) na gorąco, czyni klej odporniejszym. Z używanych w stolarniach klejów, jest biały najlepszy.

Siła, czyli gęstość kleju nie może być zawsze jedna-kową. Do drzew miękkich, używa się kleju rzabszego, czyli słabszego; bo twarbych, a nabto do olszyny, lipy i topoli, kleju mocnego. Ponieważ klej mocny schnie prędko, doprawiamy klej, przeznaczony bo klejenia bużych płaszczyzn tak, aby nie był ani za słaby, ani za mocny. Do łączeń drzewnych używa się kleju słabego, mniejsze kawałki przykleja się bo większych klejem bardzo mocnym, zwłaszcza gby chcemy, aby prędko wysechł. Sztorce brzewa wymagają kleju bardzo mocnego. Dobrze jest je naprzód pociągnąć klejem słabym, a gby zaschnie, zeskrobać zębaczem i sklejać klejem mocnym. Rozpuszczać klej wolno tylko wodą ciepłą, nigdy zaś zimną. Kawałki sklejane, bobrze przeb nasmarowaniem klejem zagrzać, by klej nie zastygł; ostygłym klejem nie wolno kleić. Na zupełne zaschnięcie kleju trzeba czekać co najmniej dobę, choć już po 4—5 godzin można zacząć robotę przy kleju średnim, przy bardzo mocnym zaś nawet po 2 godzinach.

Klej do robót wykładanych. Rozdrobniony karuk moczy się w ciepłej wódce przez 24 godzin, potem dodaje się bo tego spirytusu, w którym rozpuszczono 52 gr. amoniaku i tyleż mastyksu (na 1 litr spirytusu) i dosypuje 52 gr. sproszkowanego kleju zwierzęcego i 30 ząbków czosnku. Wszystko to ogrzewa się na wolnem ogniu aż do zawrzenia, a po wystudzeniu przecedza się przez płótno. By klej ten jeszcze lepiej chwytał, można doń dodać 52 gr. dwutlenku cyny (Zinnasche) (na 400 gr. kleju). Klej taki przechowuje się w dobrze zakorkowanych szklanych flaszkach, do użycia zaś ogrzewać należy flaszkę w gorącej wodzie, a forniry kleić gorącem żelazem.

Klej do przylepiania na sprzętach żył z metalu, n. p. mosiądzu lub miedzi, robi się z białej smoły, żółtego wosku i mielonej kredy.

Klej odporny na wpływ wilgoci. Do 100 gr. kleju zwierzęcego, dodaje się 60 gr. pokostu lnianego na gorąco i przegotowuje się wszystko razem przez kilka minut. Klej taki jest niewrażliwy na działanie wody.

Inny rodzaj odpornego na wilgoć kleju robi się w ten sposób: Wapno niegaszone lasuje się w twarogu niesolonym, za dodaniem do niego takiej ilości gorącej wody, by mieszanina, roztarta na kamieniu, dała rzadką ciecz, którą na zimno smaruje się deski i puszcza następnie na klej. Kleju takiego nie powinno się naraz dużo robić, bo wietrzeje prędko i traci swą siłę. Używa się go do sklejania tablic posadzkowych i do robót budowlanych. Klej ten schnie powoli, bo przez 48 do 72 godzin.

Szybko schnący klej. Mieszaniną z kazeiny (biały ser) i amoniaku pociąga się części przeznaczone do sklejenia i daje się im wyschnąć. Potem powleka się płaszczyzny przeznaczone oo sklejenia, każdą z osobna, mlekiem wapiennem (Kalkmilch) i ściska się kawałki razem klejcami. Na sklejeniu łączy się wapno z kazeiną, a amoniak się ulatnia. Sklejenie następuje w przeciągu 5 minut.

Politurowanie i matowanie.

Ze względu na to, że najczęściej używanymi środkami przy politurowaniu drzewa są spirytus, szelak i olej lniany, dlatego zajmiemy się nimi bliżej, zamim przystąpimy do omówienia dalszej części podręcznika.

Najczęściej używany jest spirytus denaturowany, czyli spirytus, do którego domieszano spirytusu drzewnego lub pirydynę dlatego, by go nie można użyć do picia lub wyrobu wódek. Jestto spirytus 92—96%, przez co podana jest siła jego. Im bowiem wyższa jest liczba procentu spirytusu, tern jest silniejszy. Do politury nie wolno używać słabszego spirytusu nad 92%, im zaś jest silniejszy (n. p. 95 lub 96%), tern łatwiej nim politurować, bo zawierając mniej wody, o wiele prędzej się ulatnia, zostawiając suchą powłokę szelaku na płaszczyźnie, którą politurujemy. Przez to ułatwia się pracę — a koszta silniejszego spirytusu wyrównają się przez oszczędzenie sobie roboty.

Drugim, niezbędnym czynnikiem przy politurze jest sze-1 a k. jestto żywica drzew figowych, rosnących w Wschodnich Indyach i przychodzi w handlu pod postacią cienkich warstewek. Rozpuszcza się w alkoholu (spirytusie), boraksie, amoniaku, sodzie i potażu. Szelak fałszują często zapomocą kalafonii lub siarczku arsenawego. Pierwszym sposobem fałszowanego szelaku, nie potrafi odróżnić nikt, prócz zawodowego chemika, od prawdziwego szelaku — natomiast szelak fałszowany siarczkiem arsenowym, poznać łatwo po zapachu, jaki wydaje przy spaleniu go. Bo prawdziwy szelak wydaje przy spalaniu się zapach podobny do laku, podczas gdy fałszowany siarczkiem arsenowym, zapach podobny do czosnku. Stąd zapewne pochodzi dowcip, jaki powtarzają majstrowie wobec chłopców, że powinno się tak długo wcierać politurę, póki się nie poczuje zapachu czosnku. Byłby to dowód, jakiego rodzaju szelaku używa się często w stolarstwie. Wogóle rozróżniamy kilka rodzajów szelaku, w kolorach od jaśniejszych aż do czer> wonawych.

Ze względu na to, że rozczyn szelaku w spirytusie jest zawsze koloru żółtego, więc do politury bezbarwnej używa się szelaku bielonego. Otrzymać go można w handlu, choć mniejsze ilości szelaku można sobie nawet w domu bielić. W tym celu dodaje się do zwykłej politury tyle drzewnego węgla w kawałkach, by powstała rzadka mieszanina i stawia się w dobrze zakorkowanej flaszce na słońcu. Po kilku dniach należy politurę przefiltrować przez bibułę, a gdy otrzymany płyn nie byłby jeszcze zupełnie bezbarwny, należy go nadto przefiltrować przez węgiel.

O wiele pewniejszym, choć trudniejszym sposobem otrzymywania bezbarwnej politury, jest otrzymywanie jej z bielonego szelaku. Szelak bieli się w sposób następujący: W 60—75 litrach wody gotuje się w miedzianym kotle 5 kg szelaku z 2 kg. krystalicznej sody tak długo, póki się wszystko nie rozpuści. Płyn przecedza się następnie przez płótno do drewnianej kadzi. Do tej samej kadzi dodaje się następnie przecedzoną przez płótno mieszaninę, w której skład wchodzi 5 kg. roztartego bielącego chlorku (Chlorkalk) dodanego do rozczynu 5—6 kg. sproszkowanej soöy krystalicznej w 100 litrach wody. Gdy zawartość cała kaözi zacznie stygnąć, dolewa się öo niej ostrożnie rozcieńczony kwas solny tak długo, póki miałki szelak nie zacznie się wydzielać. Potrzeba do tego nie wiele kwasu. Zostawiwszy wszystko przez 3 dni, öoöaje się po ich upływie zgęszczonego kwasu solnego, przez co biały już szelak się osaöza. Zbiera się go na grube płótno, myje, ciągle mieszając w woözie, i roztapia w wodzie gorącej, a göy zmięknie, da masę, która przez ugniatanie zbija się w jedwabistą całość.

i zostawi się, często wstrząsając mie-

I olej lniany, który w zwyczajnym stanie jest koloru żółtego, öa się zupełnie bielić, jeśli się Öo 1 kg. oleju öoda 1V2 litry wody, w której jest rozpuszczony 1 kg. siarczanu żelaza (Eisenvitriol) szaninę, na 4—8 tygoöni na słońcu.

Rozróżniamy kilka rodzai politury. O nich wspominamy, omawiając najszerzej szelakową.

Najczęściej u nas używa się politury z szelaku. Jestto mieszanina spirytusu i szelaku, często z domieszką innych jeszcze dodatków. I tak, rozpuszczamy w 1 litrze 96°/o spirytusu, 120 gramów zwykłego szelaku i dodajemy do tego jeszcze 10—15 gramów żywicy benzoesowej (benzoin) (Ben-zoëharz). Przepis ten może być zmieniony ze względu na to, czy się chce mięć gęstszą czy też rzadszą politurę. I tak można dla otrzymania rzadszej politury dawać szelak do spirytusu w stosunku 1:10, 1:12, lub nawet 1: 14, to znaczy, że na 1 gr. szelaku przypadnie 10, 12, lub 14 gr. spirytusu, 1 dekagram (beko) szelaku trzeba będzie rozpuścić w 100, 120, lub 140 bekach spirytusu.

[Kilogram ma 2 funty, czyli 100 bekagramów, a ponieważ każdy bekagram ma 10 gramów, więc na 1 kg. (kilogram) przypada 1000 gr. (gramów)].

Drzewa porowate polituruje się gęstszą politurą. Benzoes dodaje się blatego, by przeszkobzić psuciu się politury. Często bobają bo politury zamiast benzoesu, sanbarak, przez co zmniejsza się kruchość szelaku. Wogóle jebnak należy się wystrzegać zbytnich domieszek żywicznych, bo te osłabiają trwałość politury. Politurę zabarwia się farbami anilinowemi, rozpuszczalnemi w spirytusie.

To, cośmy dotąb mówili o politurze, odnosi się bo tej politury, którą się gruntuje drzewo, czyli do pierwszej politury. Dopiero po upływie 24 gobzin ob zagruntowania sprzętu politurą, wolno politurować znów, bla ostatecznego wykończenia politury. Do tego ostatecznego polituro w a-n i a, mającego nabać sprzętowi trwały połysk, używa się bar-bzo rozcieńczonej politury, lub nawet samego czystego spirytusu, a także mieszaminy z 2 części spirytusu i 1 części benzyny, lub rozczynu złożonego z 8 gr. benzoesu, 16 gramów sandaraku, dodanych do 1 litra mieszaniny, złożonej z 3 części spirytusu i 7 części benzyny. Niektórzy używają bo ostatecznej politury rozczynu żywicy benzoesowej w spirytusie.

Składniki przytoczonych rodzajów tej politury, mają swe uzasadnienie. 1 tak, jak wspomnieliśmy: benzoes niszczy organiczne skłabniki, dostające się z kurzem bo politury i wywołujące jej rozkłab — sanbarak tworzy elastyczną i dlatego trubną bo uszkobzenia powłokę na politurze, benzyna zaś szybko wysycha. Używany jest także bo ostatecznej politury zamiast spirytusu i benzyny, sam rozcieńczony kwas siarkowy (1 część kwasu siarkowego (nie stężonego) na 3 części woby). Tern zwilża się lekko politurę i posypuje barbzo cienką warstewką wiedeńskiego wapna (Wienerkalk), a następnie trze się tak bługo, tak zwaną „gąbką“, aż powróci pierwotny połysk. Sposób ten jest barbzo bobry, bo nietylko usuwa z politury substancye, powobujące jej psucie się, ale i całą wilgoć i olej.

Nabmienić jeszcze wypaba o sposobie klarowania mętnej politury. Dzieje się to przez dodanie bo niej benzynowego eteru (Benzinäther). Jeśli jednak politura ze starości zmąciła się, to nie ma innego na nią sposobu, jak ją wylać, bo nawet dodanie nowego spirytusu nie przyda się na nic, gdyż politura taka, mimo, że w ten sposób stanie się czystszą, straci zupełnie siłę i nie dosyć, że bardzo ciężko wywołać nią połysk, to jeszcze nadto połysk ten będzie bardzo nietrwały.

Przechowywać politurę najlepiej w naczyniach szklanych, bo w blaszanych czernieje.

Jak się polituruje. Pierwszym warunkiem, by politura dobrze wypadła i zbyt wiele nie dawała do roboty, jest staranne wygładzenie drzewa. Naturalnie i jakość politury odgrywa tu ważną rolę, bo spirytus mocny prędzej się ulatnia, i temsamem skraca robotę. W żadnym wypadku nie powinno się używać spirytusu słabszego nad 92 procentowego. Szelak powinien być prawdziwy, a nie fałszowany. Sam sposób po-liturowania wygląda tak: Zwilżony politurą kawał waty lub wełny obwiązuje się w szmatkę z lnianego czystego płótna tak, by końce wystające można dobrze chwycić ręką. Jestto tak zwana „gąbka“. Na spód jej daje się kroplę lnianego oleju i pociąga się lekko deskę w kierunku kołowym i prostym póki płaszczyzna nie zacznie się świecić. Jeśli przedtem braknie w gąbce politury, należy jej do gąbki dolać. Da się co prawda tylko podać najogólniejsze zasady politurowania, którego można się jedynie przez praktykę nauczyć.

Politurowanie polega na tern, że się „gąbką“ niejako lakieruje drzewo, przyczem jednak trzeba uważać, by nie psuć tego, co się przed chwilą zrobiło. Na drzewie bowiem osadzają się przez politurowanie setki bardzo cieniutkich warstewek szelaku, które łączą się ze sobą dopiero wtedy w jedną całość, gdy wyschną dostatecznie, czyli gdy z nich ulotni się zupełnie zawarty w nich spirytus. Naturalnie ulatnia się silniejszy spirytus znacznie prędzej niż słabszy. Jeśliby się teraz zawcześnie dotknęło „gąbką“ tych warstewek, które jeszcze nie zupełnie zaschły, to zerwałoby się je i uszkodziło temsamem politurę. Politurowanie rozpada się, o czem już wspomnieliśmy, na dwie czynności: na gruntowanie i na ostateczne politurowanie, co najmniej w 24 godzin po gruntowaniu,

Najcięższą pracą jest gruntowanie, zwłaszcza, że nawet najlepsze wypełnienie pór w drzewie przy gładzeniu go,

nie da się tak dokładnie przeprowadzić, by nie zostały jeszcze takie, choćby bardzo małe, w które wdziera się politura i musi je wtedy dopiero wypełniać, gdy już inne miejsca, mniej porowate, są pokryte politurą. Przez dalsze politurowanie tworzą się więc wypukłości i dolinki, nie widoczne wprawdzie gołem okiem, ale dostrzegalne przez mikroskop, gdzie warstewki szelaku wzniesione nad inne, mogą się łatwo oderwać i zepsuć robotę. By je zrobić bardziej giętkiemi i umożliwić ich połączenie się z resztą warstewek, używa się oleju. Naturalnie nie wolno używać oleju prędzej, zanim cała płaszczyzna nie jest pociągnięta warstwą szelaku i wszystkie pory nim zatkane, a i w tym wypadku trzeba go w bardzo małej ilości stosować, bo gdyby przesiąknął do drzewa, to później wydobędzie się na wierzch i zepsuje cały połysk.

Wogóle należy pamiętać o tern, że tylko wtedy używa się oleju, gdy bez niego już nie można się obejść, czyli po dłuż-szem politurowaniu samą politurą. Zwykle wystarcza korkiem od flaszki z olejem, w kilku miejscach namazać politurę.

Po gruntowaniu następuje, dopiero co najmniej za 24 godzin, powtórne politurowanie. Zagruntowane przedmioty powinny schnąć w ciepłem miejscu, jeśli można nietylko przez 24 godzin, ale nawet przez kilka dni, w pokoju, w któ-rem się znajdują, nie powinno być wilgoci, a politurowane sprzęty powinny stać daleko od drzwi i okien, by się nie wdzierała do nich i nie siadała na nich para wodna, która tak samo, jak wtedy, gdy się polituruje mokre drzewo, powoduje białe plamy na politurze, a wreszcie w takiem miejscu, gdzie niema kurzu, bo ten psuje politurę. Zanim się przystąpi do powtórnej politury, należy przetrzeć całą politurę wiedeń-skiem wapnem, które ma własność wciągania w siebie oleju i które ułatwia ulatnianie się jego resztek przy politurowaniu. Po powtórnem politurowaniu następuje dopiero ostateczna politura bardzo rzadką politurą, lub sposobami przedtem opisanymi.

Politurowanie bez oleju. Wzgląd, że drzewo politurowane z olejem z czasem wypaca olej i na politurze tworzą się plamy, spowodował próby politury bez oleju, jedną z nich przytaczamy: Do drzewa przeznaczonego pod taką politurę

nie wolno używać żadnych środków do wypełniania pór, ma

ono być tylko czysto wyczyszczone papierem szklistym. Taką płaszczyznę przeciera się naprzód kawałkiem wełnianej szmatki napojonej eterem octowym. Potem ściera się wszystko jeszcze raz papierem szklistym do suchego i pociąga pendzlem rzadką politurą. Spirytus użyty bo tej politury musi być najlepszy, a szelak także najpierwszej jakości i czystości. Gdy powłoka politurowa na brzewie przeschnie zupełnie, głabzi się ją jeszcze raz bez oleju. (Gby chobzi o to, by brzewo bostało żywszy kolor, przeciera się je mieszaniną z 9 części oleju terpentynowego i 1 części czystego, bielonego i pozbawionego kwasów oleju lnianego). Dopiero teraz zaczyna się politurowanie, do którego używa się politury barbzo mocnej, tak, aby jeszcze po bobaniu do niej ¹/s części oleju terpentynowego była mocną. Robota trwa 3 razy krócej niż przy innym sposobie polituro-wania, a politura zupełnie się nie zamazuje. Ostateczne ob-politurowanie następuje po zupełnem wyschnięciu pierwszej i używa się bo niego mieszaniny, przy której na 9 części najlepszej politury śrebniomocnej.bez bodatku terpentyny,przychodzi 1 część świecącego lakieru spirytusowego. Ob dokładnego przestrzegania przepisu i jakości materyału zależy udanie się tej politury.

Politurowanie przeźroczyste na biało. Nawet przy użyciu łoju lub oleju bezbarwnego, ciemnieją niektóre miejsca w drzewie i politurowanie białych drzew przedstawia wiele trudności. Najlepszy sposób polega na tern, że się brzewo wygładza pumyksem i wodą (a gdy to niemożliwe, samym papierem szklistym), potem gdy wyschnie, pociąga się rozpuszczoną dość rzadko w wodzie białą żelatyną, z małą domieszką dobrze sproszkowanego bielu cynkowego (Zinkweiss), a gby i to wyschnie, wygładza się znów deskę papierem szklistym. Przy drzewach porowatych trzeba jeszcze raz pociągać rozpuszczoną w wodzie żelatyną (jak poprzednio) i jeszcze raz czyścić papierem szklistym. Potem smaruje się drzewo silną bezbarwną politurą i znów wygładza się je papierem szklistym. Dopiero teraz można zacząć politurować, używając jednak zamiast oleju płynnej parafiny (Parafinól). Przy powtórnej politurze można tę parafinę usunąć przy pomocy czystej szmatki zwilżonej benzyną.

Niektóre miękie Drzewa (np. świerk, sośnina i jodła), nie wystarczy tylko czyścić i wygładzić należycie, bo dostają one mimo to pod politurą wypukłości. Politura bowiem wsiąka w drzewo między słojami i nie tworzy jeszcze szkliwa, podczas gdy słoje jako twardsze już pokrywają się warstwą szelaku. By na takich drzewach osiągnąć politurę gładką i równą, należy je przedtem powlec pokostem, a dopiero potem po-łiturować.

Oprócz szelakowej politury używa się jeszcze innej, znacznie tańszej, choć nierównie mniej trwałej, tj. politury kopalowej. Politura kopalowa daje powierzchnię błyszczącą, ale sposób politurowania nią jest trudniejszy od politurowa-nia szelakiem i wymaga więcej wprawy. Za zasadę trzeba tu przyjąć, że przy kopalu „gąbka“ nie powinna zbyt prędko wracać na dawne miejsce i że należy używać bardzo mało oleju.

Politurę kopalową przygotowuje się w ten sposób : Rozpuszcza się 1 kg. sproszkowanego manilowego kopalu w 8 kg. dziewięćdziesięciu sześciu procentowego spirytusu, do którego się dolało poprzednio 300—500 gr. eteru. Rozczyn odstawia się na kilka dni, aby się osiadły wszystkie nieczystości, potem zaś filtruje się go, bacząc na to, by przy odlewaniu z flaszki, nie zmącić na nowo mieszaniny, lecz zostawić męty na dnie naczynia.

Inny sposób sporządzania kopalowej politury jest następujący: w 4 do 6 kilogramach 95 procentowego spirytusu, rozpuszcza się w szklanej butli Va kg. dobrego i jasnego kopalu manilowego, poprzednio miałko utłuczonego. (Rozpuści się on dobrze, jeśli będziemy flaszką często wstrząsać ) Potem zostawia się rozczyn na kilka dni w spokoju, a gdy się oddzielą od niego wszystkie nieczystości, odlewa się czystą politurę.

W Ameryce politurują wreszcie w jeszcze inny sposób, od obu przedtem omówionych. I tak, płaszczyzny przeznaczone do politury, przeciąga się 3 do 4 razy tak zwanym murfylakiem. Naturalnie trzeba uważać na to, by w pracowni nie było kurzu. Lakier ten schnie bardzo powoli, a między jednem pociągnięciem nim deski a drugiem, musi najmniej upłynąć 2 do 3 dni. Gdy po takich odstępach czasu, ostatecznie nawet i czwarte pociągnięcie lakierem wyschnie, wtedy dopiero polituruje się sprzęt. Politura ta jest wtedy bardzo piękną i trwałą.

Politurowanie przedmiotów malowanych woönemi farbami. By malowidła nie zepsuć trzeba bardzo uważać i starać się wystrzegać przedewszystkiem wszelkiego, zbyt gwałtownego tarcia lub gładzenia przedmiotu. Najpierw pociąga się delikatnym pendzlem 5 do 6 razy całą płaszczyznę lakierem politurowym.

Lakier ten można sobie zrobić samemu w ten sposób : 150 gr. miękiego i jasnego kopalu manilowego i 50 gr. przebranego sandaraku, rozpuszcza w naczyniu porcelanowem lub emaliowanem w 750 gr., 95 procentowego spirytusu, a gdy roztwór gotowy, wlewa się go do rozgrzanej na ogniu terpentyny, mieszając ciągle przy tern. Przy wlewaniu roztworu do terpentyny, należy zdjąć terpentynę z ognia. Przez zostawienie tak zrobionego lakieru jakiś czas w spokoju, osiadają wszystkie nieczystości z niego i otrzymuje się czysty biały lakier po-liturowy.

Gdy lakier politurowy już zupełnie wyschnie, pociąga się płaszczyznę pendzlikiem znów około 6 razy czystą bezbarwną politurą, w której powinien być najlepszy spirytus, by jak najmniej miał wody, która jak wiadomo rozpuszcza wodną farbę i jak najlepszy szelak. Po wyschnięciu warstwy politury, gruntuje się wszystko za pomocą „gąbki“ oliwą, a następnie wygładza wszystkie nierówności na szklistej powłoce za pomocą delikatnego jej gładzenia, po liniach kołowych oliwą z delikatnemi częściami (bo twarde się odrzuca) środka zwanego „Ossa sepia“. Powtórną politurę dokonuje się tak jak zwyczajnie.

Politurowanie barwami kryjącemi. Gdy chodzi nam o to, by na drzewie dostać jednostajnie barwną, więc białą lub czerwoną itp. płaszczyznę, na którejby nie było znać zupełnie ani słojów, ani włókien drzewa, wtedy postępuje się według poniżej podanych przepisów w ten sposób: Najprzód pociąga się drzewo rozczynem dla odpowiedniej barwy, podanym w przepisie pod 1., a gdy drzewo zupełnie wyschnie, powleka się je rozczynem podanym pod 2., a po wyschnięciu polituruje się zwyczajną politurą, z domieszką anilinowej farby, która jest przy tym samym przepisie także podana. Uważać trzeba przy tern, aby do rozczynów używać zawsze tylko wody destylowanej, albo deszczówki lub też roztopionego śniegu.

Przepisy.

Kolor biały: 1) rozczyn z 1 grama octanu ołowiaweyo w 15 gramach wody; 2) rozczyn z 1 grama sody w 10 gramach wody. Do politury dodaje się biel cynkową.

Kolor czerwony: 1) 1 gram jodku potasowego na 2 gramy wody; 2) 1 gram sublimatu rtęciowego na 40 gramów wody. Do politury dodać cynober.

Kolor żółty: 1) 1 gram dwuchromianu potasowego na 20 gramów wody; 2) 1 gram octanu ołowiawego na 15 gramów wody. Do politury dodać żółć chromową.

Kolor niebieski: 1) 1 gram cyanku żółtego, (żelazosinku potasowego) na 16 gramów wody; 2) 1 gram witryolu żelaza w 12 gramach wody. Do politury dodać ultramaryny.

Kolor popielaty: Używa się tego samego sposobu jak na kolor biały, tylko politurę zabarwia się na szaro.

Kolor zielony: Otrzymuje się w ten sam sposób co kolor niebieski, politurę tylko trzeba zabarwić farbą zieloną.

Zabarwianie politury.

Jeśli zależy nam na tern, by rysunek drzewa nie zacierał się i żeby wystąpiły na niem wszystkie słoje i włókna, a przytem chcemy kolor podwyższyć lub nawet zmienić, wtedy używamy barwnej politury. Umiejętność i wprawa są tu konieczne bo bardzo łatwo jest porobić plamy i politurowaną płaszczyznę pomazać. Przytem lepiej jest do barwienia politury używać farb anilinowych, a nie mineralnych. Podajemy tu kilka przykładów. Tak n. p.:

Czarną politurę robi się w ten sposób : w 3 kilogramach spirytusu 95 procentowego rozpuszczamy V4 kilograma O/2 funta) szelaku i dodajemy do tego 25 gramów benzoesowej żywicy i 25 gramów czarnej farby anilinowej. Cały rozczyn zostawiamy jakiś czas, by osiadły męty i zlewamy jako czystą, czarną politurę.

Politura żółta powstaje przez rozpuszczenie 2 kg. spirytusu 95 procentowego, 125 gramów gumiguty (należy często wstrząsać butlą). Płyn zostawia się jakiś czas w spokoju, a gdy się osiądzie, zlewa się ostrożnie z góry, zostawiając osad na dnie naczynia. Do tego płynu dopiero dodaje się 187 gramów szelaku.

Politurę czerwonobrunatną przyrządza się, mieszając 5 kg. spirytusu 95 procentowego z 375 gramami szelaku (najlepiej rubinowego, jeśli się polituruje ciemne drzewa) i takąż samą ilością (375 gr.) draceny (Drachenblut). Po rozpuszczeniu się wszystkiego, zostawia się płyn na kilka dni, aby się wyklarował.

Do barwienia politury na inne kolory używa się któregokolwiek z podanych przepisów, z tą odmianą, że zamiast tam przytoczonych farb, daje się inne, (najlepiej anilinowe) i trwałe na światło.

Lakiery spirytusowe i politurowe. Gdy mamy osiągnąć połysk na tańszych wyrobach stolarskich, lub gdy chcemy dostać połysk na krajnikach i gzemsach, już przedtem zagruntowanych politurą, używa się lakierów. W żadnym jednak razie nie zastąpi lakier politury i niema ani tego wyglądu, ani trwałości na światło i wilgoć, jaką ma dobra politura. Przed pociąganiem lakierem politurowym, musi być przedmiot zupełnie wygładzony, pory szczelnie wypełnione. Samo lakierowanie odbywa się w ten sposób: Na płaską miseczkę wylewa się niezbyt wiele lakieru i miękim, najlepiej płaskim a szerokim pendzlem pociąga się płaszczyznę tak, by za każdem pociągnięciem przejść jakąś jej część od końca do końca, nie wracając już na raz powleczone miejsce. Gdybyśmy to samo miejsce jeszcze raz pociągnęli, powstałyby nierówności i pęcherze, gdyż lakier schnie pod ręką. Pociąga się bardzo cienko i to około 6 razy, każdym razem po dobrem wyschnięciu poprzedniej warstwy. Gdyby się pokazało, że przy tern powstały jakieś nierówności, można je delikatnie bardzo cienkim papierem szklistym zrównać, a potem jeszcze raz lakierować, jeśli zależy nam na tern, by płaszczyzna dostała bardzo silny połysk, wtedy wyschnięty już dobrze polakierowany przedmiot, gładzi się jeszcze małą ilością spirytusu z domieszką oleju lnianego.

Sposoby sporządzania lakierów spirytusowych.

O jednym wspomnieliśmy już na str. 134, gdzie zarazem podaliśmy sposób sporządzania, obowiązujący i te lakiery, które poniżej opisujemy. I tak najtańszy lakier politurowy biały sporządza się z 600 gramów spirytusu 95 procentowego, 75 gramów zupełnie jasnej amerykańskiej kalafonii, 75 gra-

mów miękiego jasnego kopalu manilowego i z 50 gramów zwykłej gęstej terpentyny.

Przy wszystkich tych przepisach trzeba pamiętać o tern, że najpierw rozpuszcza się żywicę (jak szelak, kopal, kalafo-nium, sandarak, dracynę itd.) w spirytusie, a dopiero potem dolewa się, przy ciągłem mieszaniu, terpentynę.

Brunatny lakier politurowy robi się z 400 gr. spirytusu 95 procentowego, 80 gramów szelaku (nie rubinowego!) i 20 gramów gęstej terpentyny. Jak wiadomo, szelak występuje w kilku kolorach, zaczynając od barwy pomarańczowej, aż do ciemno rubinowej.

Lakiery politurowe o kolorach żółtym, czarnym, czerwonym i t. d. robi się w ten sposób, że się do białych dolewa trochę silnego rozczynu spirytusu z farbami anilinowerni.

Woskowanie czyli matowanie.

W wielu wypadkach, szczególniej gdy chodzi o dębinę, nie chce się mieć połysku na sprzętach, ale pozostawia się je zmatowane. Wtedy zamiast politury używa się wosku rozpuszczonego w terpentynie. Naturalnie, że wymaga się przed woskowaniem sprzętu jeszcze dokładniejszego wygładzenia go i wypełnienia pór, aniżeli przy politurze. Przepisy na matowanie są takie:

1) 120 gramów wosku rozpuszczamy w 100 gr. terpentyny (ogrzewając). Kiedy roztwór na tyle ostygnie, że zaczyna krzepnąć, wtedy dolewa się powoli ciągle mieszając, 50 — 100 gramów alkoholu. Im więcej doda się alkoholu, tern bardziej trzeba potem trzeć na sprzęcie, ale też tern piękniej wypadnie robota.

2) W 3 kg. wody, gotuje się aż póki się nie rozpuści, 250 gramów (V2 funta) potażu i dodaje się 500 gramów pokrajanego na cienkie płatki białego wosku. Wszystko razem gotuje się tak długo, póki wosk zupełnie się nie zmydli, a w masie nie zostaną ani grudki, ani żadne stałe części.

Dla wkładów drzewnych używa się rozczynu z 300 gramów białego wosku, 400 gramów terpentyny i 200 gramów stearyny. Obecnie używa się najczęściej woskowej pasty, (Wachspaste, Wachsseife), którą się sporządza w następujący sposób: W V2 litra wody rozpuszcza się 125 gr. potażu i dodaje ciągle wrzący rozczyn mieszając 600 gr. wosku lub ce-rezyny (wosku mineralnego). Dodawanie wosku lub cerezyny odbywa się powoli, po trochu, tak długo, póki z rozczynu po odstawieniu od ognia, nie przestanie się wydzielać wodnisty płyn. Całe gotowanie — najlepiej w glinianym, wewnątrz glazurą polewanym garnku lub w żelaznym, ale także polewanym glazurą — trwa zaledwie kilka minut. Teraz dopiero dolewa się, ustawicznie mieszając rozczyn, wrzącą wodę zupełnie powoli tak długo, dopóki masa nie nabierze wyglądu roztopionego wosku. Po tern ogrzewa się płyn powtórnie, (jednak nie wolno gotować!), rozkłóca dokładnie i dodaje się powtórnie stopniowo 2—2¹/a litra wody. W ten sposób powstanie delikatna maść.

Jak się postępuje przy matowaniu przedmiotów.

Dopiero po bardzo dokładnem przygotowaniu drzewa, czyli wygładzeniu go i wypełnieniu wszystkich pór, można się wziąć do tej roboty. W tym celu należy zmaczać szczotkę (ale tylko na końcach włosów), w przepisanych tu pastach i szczotkować drzewo tak, aby pastę wszędzie rozprowadzić. Bardzo gładkie płaszczyzny dają się także równie dobrze nacierać szmatką wełnianą zamaczaną w paście, a na krajnikach dostaje się połysk przez pocieranie ich odpowiednio zaciętym korkiem. Szczotkowanie lub nacieranie pastą, powtarza się tyle razy, póki się nie otrzyma jednostajnej i gładkiej powłoki. Jeśli po zastygnięciu i stwardnieniu masy na drzewie, chcemy dostać na niem lepszy połysk, wtedy pocieramy je czystą, mięką szczotką lub kawałkiem jedwabiu. Gdy chcemy podwyższyć kolor drzewa, dajemy pod pastę odpowiednią farbę mineralną lub roślinną. Świecące się meble, powleczone politurą lub lakierem, matuje się w ten sposób, że się ściera na nich ostatnią warstwę (politury lub lakieru) zapomocą kawałka filcu i bardzo cienko sproszkowanego i przesianego pomyksu lub trypli tak długo, póki połysk zupełnie nie zniknie.

Jeśli gotowe już sprzęty powlekamy matowym lakierem, wtedy należy baczyć na to, by lakier był lekko ogrzany i aby pociągać nim cienko i kilka razy, zawsze przystępując do następnego pociągania dopiero wtedy, gdy poprzednia powłoka zupełnie jest sucha.

ROZDZIAŁ PIĄTY.

Barwienie drzewa.

Bielenie drzewa. Gdy chodzi o nadanie drzewu, niezupełnie białemu obcień jaśniejszy, wteby zastosowuje się bielenie. Naturalnie i drzewa ciemniejsze jak orzechy, brzozy i t. b. dają się bielić, nie bojdą jednak nigby bo tej białości, jaką się osiąga przy brzewach o zabarwieniu różowo-białem lub żółtawem. Najtańszy sposób bielenia brzewa jest następujący: Do rozczynu składającego się z 4 litrów woby, bodaje się 250 gramów chlorkalu i 31 gramów krystalicznej soby, w to wkłaba się brzewo i zostawia przez pół gobziny. Po upływie tego czasu wyjmuje się je, zmywa rozcieńczonym kwasem siarkowym, by usunąć resztki chloru, a następnie dobrze zmywa wobą, by i kwas zupełnie obbalić. Bielenie tą drogą, choć tanie, nie daje wyników takich, jakie osiągamy innym sposobem, przy którym drzewa jasne nabierają barwy tak jasnej jak papier, nie ulegając przytem zmianom szkodliwym bla ich użyteczności, jak skróceniu się włókien, ubytku twarbości lub zchropowaceniu powierzchni. Kąpiel bielącą bo tego sposobu bielenia robi się w ten sposób: do 1 litra 3-procentowej wody utlenionej (Wasserstoffsuperoxyb), dodaje się 20 gramów amoniaku żrącego, (o 0'910 ciężaru gatunkowego) i zanurza się w takim rozczynie brzewa na 10 dni. Po wyjęciu z kąpieli, suszy się brzewo na świetle, przez co jeszcze bardziej bieleje. Sposób pobany bieli nie tylko samo drzewo, ale i wilki, które jednak przez to nie zacierają swego rysunku.

Drzewa bielone są trwalsze od innych na wpływ powietrza i okazują większą skłonność bo przyjmowania zaprawy (beiców). Ponabto nadmieniamy, że należy bielić drzewa zawsze przeb zaprawieniem ich, o ile się chce farbą osiągnąć kolory jasne i żywe.

Barwienie örzewa.

Ponieważ nie zawsze można drzewa jednakim sposobem barwić i nieraz musi się zaprawiać je farbą, gdy już są sklejone i nie znoszą wiele wody lub cieczy rozpuszczających klej, przeto uwzględniamy dwa sposoby barwienia: 1) na wskroś przez całą masę drzewa i 2) powierzchowną zaprawę, wchodzącą mniej lub więcej głęboko w materyał.

Zaprawianie örzewa na wskroś zwłaszcza, gdy się mówi o barwieniu całych kloców, desek lub nawet kilkumilimetrowych fornirów, wymaga osobnych przyrządów, w których się to daje przeprowadzić. I tak, zaprawia się drzewa na wskroś w ten sposób, że się je wkłada do metalowej komory, gdzie na nie działa para wodna, tak, że wszystkie przeszkadzające barwieniu składniki drzewa, odpływają jako brudna ciecz. Gdy ciecz ta stanie się przeźroczystą — co następuje mniej więcej po 12—24 godzinach, wtedy wypompowuje się z komory powietrze, — a ciecz barwiącą pochłania chciwie drzewo, w którego komórkach powstała próżnia. Inny sposób polega na tern, że się gotuje drzewa w zaprawie, pod silnem ciśnieniem, inny wreszcie na tern, że pociągnięty zaprawą materyał wkłada się do szczelnych komór, w których nań działają gazy. jest i sposób barwienia świeżo ściętych drzew taki, że każdy słój otrzymuje inny kolor. A wreszcie i inny jeszcze, który w części przytaczamy na podstawie doświadczeń poczynionych przez Heuricha w warszawskim ogrodzie łazienkowskim.

Barwienie to znane pod nazwą:

Zaprawianie örzewa na pniu polega na tern, że wprowadzając do rosnącego jeszcze drzewa, lub ściętego ale jeszcze stojącego na pniu, różne składniki chemiczne, zabarwiamy na wskroś tkankę drzewną, gdyż soki krążące w drzewie roznoszą barwiki na wszystkie strony, lub też łącząc się z płynami do drzewa wprowadzonemi, tworzą odpowiednie barwne połączenia. Drzewa takie można krajać w różnych kierunkach i zawsze się zyskuje barwny fornir, o różnych odcieniach, stosownie do tego jaka część wewnętrznej budowy drzewa została zabarwiona. Również i słoje barwią się kolorowo.

Samo barwienie drzewa na pniu odbywa się w ten sposób: W pniu rosnącego drzewa wierci się świdrem ³A cala

średnicy, dwie dziury na krzyż, w wysokości 1 stopy nad ziemią i włożywszy w dziury piłkę otwornicę, podrzyna się drzewo na obie strony tak, aby zostało tylko tyle włókien, ile koniecznie potrzeba do utrzymania drzewa na pniu. Szparę, powstałą z przecięcia drzewa na około pnia, zatyka się jak najstaranniej klinikami z korka lub pakułami zmaczanemi w smole, zostawiając tylko jedną dziurę do osadzenia rurki, przez którą płyn farbujący w drzewo się wprowadza. Dla lepszego jeszcze uszczelnienia szpary, obwija się pień na szparze dwa razy wokoło paskiem szerokim mniej więcej na cztery cale, z płótna mocnego i przesiąkłego smołą, do której na gorąco dodano Vs część paku, posmarowawszy poprzednio drzewo na szparze maścią, której skład niżej podamy.

Owinięcie to przyklepuje się następnie drewnianym młotkiem, a w końcu okręca się mocnym szpagatem raz przy razie, zostawiając jednak wolny otwór do wprowadzenia rurki, o której wyżej wspomnieliśmy. W otwór ten, wykrojony w płótnie, osadza się jeden koniec rurki, (choćby drewnianej, byle szczelnej), której drugi koniec wchodzi w drewniane naczynie, ustawione w pewnej od drzewa odległości. Jeżeli w naczynie to wiejemy jakikolwiek płyn farbujący, wtedy spostrzedz się da wkrótce nagłe ubywanie płynu w naczyniu, który wchodząc przez rurkę w drzewo, rozchodzi się najpierw po powierzchni jego przeciętej piłą, a następnie przez wstępujące w górę soki, po całem drzewie a nawet i po liściach. Ażeby to wsiąkanie płynu farbującego w drzewo o ile możności przyspieszyć, lepiej jest naczynie z płynem umieścić w pewnej wysokości, np. około ośmiu stóp wyżej nad przecięcie drzewa i połączyć je giętką rurką, najlepiej ołowianą, o otworze ¹fs części cala, z pniem farbowanego drzewa. W ten sposób ciśnienie, pod jakiem płyn w drzewo będzie wstępować znacznie się powiększy. Przy tern postępowaniu, uszczelnienie przeciętego pnia powinno być staranniejsze.

Doświadczenie wykazało, że w ten sposób nasycone drzewo pochłania ilość barwiącego płynu, równą V* do Va objętości drzewa, stosownie do gatunku drzewa i pory roku. Z płynu tego, który wchodzi w miejsce soków drzewnych traci się wielką ilość, odpada bowiem z niego ta część, która wstępuje w liście, drobne gałązki lub korzenie drzewa.

II. Można oszczędzić prawie połowę płynu farbującego, nasycając nim drzewo świeżo ścięte, w sposób następujący:

Po obcięciu niepotrzebnych gałęzi, kładzie się świeżo ściętą kłodę swym odziomkiem na podkładce z belki, przez co przybiera położenie pochyłe ku cieńszemu końcowi. Następnie na równo obcięty grubszy koniec kłody, nasadza się spiczasty worek, zrobiony z podwójnie złożonego płótna, w powyżej wspomniany sposób, smołą z pakiem nasyconego. Uszczelnienie zaś worka robi się jak wyżej, przez posmarowanie go woskową maścią i staranne okręcenie worka naokoło pnia mocnym szpagatem. Po należytem uszczelnieniu, przywiązuje się szczelnie do spiczastego końca worka nasadzonego na drzewo, jeden koniec ołowianej rurki, której koniec drugi tkwi (jak poprzednio) w drewnianem naczyniu za-wierającem płyn barwiący i umieszczonem około 8 stóp wysoko nad pniem. Płyn, zostający przez to pod silnem ciśnieniem, przenika drzewo i wypędza przez drugi, otwarty koniec kłody, naprzód drzewne soki, a następnie zaczyna sam wyciekać. Świadczy to, że drzewo przesiąkło farbą na wskroś.

Maść drzewną do uszczelnienia przeciętej szpary i worków, o której poprzednio mówiliśmy, przyrządza się z 625 gramów kalafonii, 670 gramów wosku i 500 gramów łoju. Po przetopieniu tych składników, dodaje się do nich jeszcze, ustawicznie mieszając, 500 gramów weneckiej terpentyny.

Zaprawy do barwienia drzewa na pniu.

Przytaczane tu środki, odnoszą się, jak już poprzednio wspomnieliśmy, do doświadczeń poczynionych przez Heuri-cha. Poniżej podajemy je bez dalszych komentarzy, sądzimy jednak, że należałoby przytoczone przez Heuricha barwiki roślinne, zastąpić trwałemi na światło farbami anilinowemi, a to tern bardziej, że okazało się, iż barwiki roślinne są mniej niż anilinowe trwałe na światło. Ponadto udałoby się tu może zastosować niejedną, z przytoczonych w dalszej części podręcznika, zaprawę naturalnie na zimno i w porządku takim płynów, jaki obowiązuje przy zaprawach po-wierzchowych.

Do barwienia na niebiesko używa on roztworu indy-gowego, przygotowanego następującym sposobem : 13 gramów najpiękniejszego inbyga i sproszkowanego, zalewa się w szkla-nem naczyniu 52—65 gramami bymiącego kwasu siarkowego. Po tern przykrywa się naczynie i zostawia się je przez 24 godzin w cieple, nie przechodzącem jebnak 30° R-, mieszając ob czasu bo czasu roztwór pręcikiem szklanym, tak długo, bo-póki się inbygo w kwasie zupełnie nie rozpuści.

W końcu dolewa się bo tego roztworu, przy ustawicznem mieszaniu, w małych ilościach 10 litrów beszczowej woby. Przed użyciem należy płyn bokłabnie przefiltrować przez płótno.

2. Błękit paryski (Berliner-blau), utworzymy w samem brzewie jak następuje: 806 gr. cyanku żółtego, (żelazo-cyanku potasowego) rozpuszcza się w 40 litrach woby beszczowej i płynem tym nasyca się brzewo, na pniu stojące, powyżej pobanym sposobem. Następnie rozpuszcza się octan żelaza w pobwójnej ilości jego wagi, woby beszczowej i płynem tym nasyca się powtórnie brzewo stojące na pniu. Przy powtórnem nasycaniu drzewa, wycieka z niego, umyślnie w tym celu zostawionymi otworami, w blizkości wierzchołka płyn pierwszy, zupełnie prawie czysty, który zbierać można bo powtórnego użycia bopóki się w nim nie okażą ślaby błękitu pruskiego, w tkance brzewa utworzonego. Roztworu octanu żelaza nie należy używać bo nasycania drzewa przed roztworem cyanku żółtego, gbyż pierwszy z nich ma własność szkobliwego kurczenia włókien brzewnych, przez co nasycanie brzewa roztworem drugim bardzo się utrubnia. Drzewo w ten sposób farbowane ma kolor trwały i nie barbzo pobiega paczeniu się.

Do zaprawiania na czerwono służą :

1. Obwar fernambukowy, przygotowany sposobem następującym: 400 gr. wiórów z brzewa fernambukowego gotuje się przez 2 godziny w zakrytem naczyniu, w dwóch garncach wody beszczowej, następnie zlewa się płyn zafarbowany bo osobnego naczynia, a wióry gotuje się powtórnie z nową ilością wody. Po powtórnem przegotowaniu wiórów, miesza się z sobą oba płyny, a po przecedzeniu ich, można je już użyć do farbowania. Im starszy jest płyn, tern piękniej i trwalej barwi drzewo. Drzewa zawierające dużo garbnika, jak np. bąb, brzoza, olsza Ud. piękniej się farbują fernambukiem, niż

drzewa, w których garbnik znajduje się tylko w bardzo małej ilości lub wcale go niema. Dlatego też przy farbowaniu drzew ostatniego gatunku, dobrze jest bo odwaru fernambuku dodać nieco obwaru garbnikowego z galasu, sumaku kory bębowej lub tym podobnych. Chcąc otrzymać kolor purpurowy, należy bodać do odwaru fernambuku nieco roztworu ałunowego. Przy farbowaniu na kolor różowy, płyn fernambukowy musi być bardziej wobą rozcieńczony, a drzewo trzeba poprzednio nasycić roztworem soli cynowej (Zinnsalz), w ilości 46 gr. tej soli w 4 litrach woby. Przy kolorze amarantowym dobaje się bo odwaru fernambukowego nieco roztworu octanu żelaza, o czem poprzednio wspomnieliśmy, drzewo nasyca się na pniu, roztworem soli cynowej.

Wiśniowy kolor otrzymać można przez dodanie bo odwaru fernambukowego cokolwiek obwaru drzewa kampe-szowego (Blauholz) lub roztworu octanu żelaza, bez poprzedniego nasycania drzewa solą cynową. Zawiele octanu żelaza czyni kolor bardzo ciemno-fioletowym. Chcąc otrzymać kolor p on so wy, dodać potrzeba bo obwaru fernambukowego nieco płynu używanego bo farbowania na żółto.

2. Obwar koszenilowy jest wprawdzie znacznie droższy od poprzedniego, ale o wiele piękniej i trwalej drzewo farbuje. Najlepszy gatunek koszenili tłucze się na miałki proszek i gotuje dwa razy w 14 litrach woby deszczowej, na 400 gramów koszenili. Obwar w ten sposób otrzymany, po przecedzeniu go przez płótno, jest już gotowy do użycia. I w tym przypadku garbnik w drzewie zawarty, przyczynia się wiele bo piękności i trwałości farby.

Chcąc drzewu nadać kolor karmazynowy, potrzeba je'przed nasyceniem odwarem kaszenili nasycić poprzednio roztworem ałunu lub soli cynowej w wodzie deszczowej, nie można zaś roztworów tych dodawać wprost do odwaru koszeni-lowego, gdyż tworzą w nim gęsty osad. To samo tyczy się także dodawania płynów zawierających garbnik, które się wiele do piękności koloru przyczyniają, o ile się je oddzielnie wprowadza w drzewo nieposiadające garbnika z natury. Kolor szkarłatny otrzymuje się przez dodanie do odwaru kosze-nilowego nieco odwaru żółtego drzewa (Gelbholz); kolor ka r m i n o wy otrzymać można za pomocą koszenili, przez

wygotowanie 400 gramów koszenili w 800 gr. amoniaku żrącego (ätzamoniak), a otrzymany stąd roztwór zmieszany dopiero po 24 godzinach z 12 litrami wody, po półgoózinnem gotowaniu, przecedzony przez płótno, używać się daje do nasycania drzewa. Przez dodanie do płynu tego nieco odwaru żółtego, nadać można drzewu kolor szkarłatny.

Do zaprawiania na żółto używa się:

1.    Kora kwercytronowa. 400 gramów kory kwercy-tronowej wyparza się w 8 litrach gorącej wody deszczowej około 15 minut, wystrzegając się zagotowania wody, gdyż przez to kolor bardzo ciemnieje. Do wyciągu tego dodaje się 39 gramów kleju stolarskiego, następnie zlewa się ciecz z wierzchu, poczem moczy się korę w świeżo nalanej grzanej wodzie deszczowej, do której się dodaje 13 gramów kleju.

Oba wyciągi zlewa się razem, cedzi się i używa do nasycania drzewa, które już poprzednio roztworem 1% chlorku cynowego (Salzsaurer Zinnoxyd) napojone zostało. Zamiast kory kwercytronowej użyć można odwaru drzewa żółtego (Gelbholz) lub rezedy (urzet farbierski, n. wau, łać. reseda luteola), wygotowanych dwukrotnie w wodzie, bez dodania kleju; w każdym razie jednak drzewo roztworem 1% chlorku cyny poprzednio trzeba nasycić.

2.    Farba mineralna z Dwuchromianu potasu (n. Dop-peltchromsaures kali). Przedewszystkiem nasyca sią drzewo roztworem cukru ołowiawego czyli octanem ołowiawym (n. Blei-zucker), w stosunku 400 gr. octanu na 20 litrów wody deszczowej a potem napaja się roztworem wodnym dwuchromianu potasu (w stosunku 400 gr. dwuchromianu na 40 litrów wody, deszczowej). Przez wzajemne działanie tych płynów na siebie, tworzy się w drzewie żółta farba, nazywana żółtochromem lub chromianem ołowiowym (u. Chromgelb), bardzo piękna i trwała.

Zaprawianie na zielono.

1.    Farbuje się drzewo najprzód na żółto, a następnie na niebiesko lub odwrotnie.

2.    Wyżej wspomniany roztwór miesza się z jednym z wyżej .wskazanych płynów żółtych.

Nie wdając się dalej w cytowanie sposobów, co do których należałoby przeprowadzić szereg zmian i prób, właśnie w kierunku zamiany barwików nietrwałych na światło, na trwałe, wspomnimy tylko, że sposób barwienia drzewa może dać znakomite rezultaty i że prawdopodobnie znane drzewa Teniera nie są inaczej, jak tylko w ten sposób, z małemi odmianami fabrykowane. Dla naszych okolic np. podgórskich, gdzie niektóre gatunki bardzo licho się udają i pod budulec lub pod deski nie są przydatne, mogłoby stanowić barwienie drzewa na pniu znaczny dochód, tern bardziej, że z krzywaków i przerosłych pni dostałoby się fornir o bardzo pięknych i cennych wilkach.

Zaprawy (beice) drzewne powierzchowne.

Poprzednio mówiliśmy o barwieniu drzewa na wskroś, czyli o zaprawach używanych przy całych klocach lub deskach przeznaczonych do wyrobów. Obecnie przystępujemy do zapraw takich, które się dadzą zastosować nawet wtedy, gdy sprzęty są już gotowe i czekają tylko ostatniego wykończenia. Zadaniem takiego barwienia jest jużto pociemnić jaśniejsze drzewo, jużto nadać mu kolory pstre (czerwony, zielony, niebieski itd.), które się rzadko lub nigdy nie spotyka w naturze, jużto wreszcie, by tańszem drzewem naśladować zagraniczne i drogie.

Dla tych, którzy przygotowują zaprawy drzewne, nie będzie od rzeczy zaznajomić się, choćby tylko w najogólniejszych zarysach, ze składnikami drzewa. O nich zatem pokrótce wspomnimy.

Najgłówniejszym jest c e 1 u 1 o z a, zamieniająca się z biegiem czasu na tak zwany drzewnik. Oprócz niego wchodzi w skład drzewa cukier, guma, dekstryna i t. d., które rozmieszczone są w błyszczkach, a których w drzewie letniem brak. Ważnem dla drzewa jest również białko, powodujące jego psucie się, ale zarazem umożliwiające mu życie i rośnięcie. Łykowate części drzewa zawierają kwasy garbnikowe, przyczyniające się dc trwałości jego. Przed wdzieraniem się do drzewa wilgoci, chronią je żywice, w które obfitują osobliwie drzewa podzwrotnikowe, narażone na długie i gwał-towne deszcze w swej ojczyźnie. Ponadto spotykamy w drzewach małą ilość potasu, sodu, wapnia, magnezyi, żelaza, manganu i glinu. Metale te nie są w drzewie w wolnym stanie lecz związane z siarką, kwasem krzemowym, fosforem lub też chlorem, bromem, jodem i fluorem. Po spaleniu drzewa zostają one jako popiół drzewny.

Ogólne zasady zaprawiania drzewa.

W omówionym dopiero co ustępie wspomnieliśmy o różnych składnikach drzewa poto, by módz obecnie podnieść ich znaczenie dla barwienia drzew. Sczególniej dwa z nich, to jest garbnik i żywica muszą być w zaprawianiu drzewa uwzględnione. Garbnik spraw ia bowiem, że jasne farby tracą na swej piękności, a metaliczne zmieniają się. I tak np. sośnina i jawor zabarwia się pod wpływem dwuchromianu potasowego na piękny żółty kolor, dąb zaś, zawierający dużo garbnika, na ciemnobrunatny. Dzięki garbnikowi działają sole cynowe tak na drzewa, że wchodząc z nim w stałe związki, utrwalają i podnoszą piękność wielu zapraw. Dla większej jednak ilości składników barwiących, na które garbnik działa szkodliwie, lepiej jest przed zaprawą, o ile to możliwe, usunąć go przez wygotowanie lub wyparzenie drzewa. Drugi składnik drzewa to jest żywica, ma jak wspomnieliśmy za zadanie powstrzymywać zbytni dopływ wilgoci do niego. Przy zaprawach, które w stanie płynnym wprowadzamy do materyału, takie powstrzymywanie płynów przeszkadza barwieniu Drzewa, należy więc, gdy to możliwe, usunąć żywicę. W tym celu wygotowuje się drzewo z małym dodatkiem do wody potażu żrącego lub spirytusu.

Chcąc uzyskać zaprawą na drzewie piękne jasne kolory, należy je naprzód bielić. Drzewa gotowane przed zaprawą w rozczynie wodnym kleju rybiego (Hausenblase), dostają po* zabarwieniu ich piękny, łagodny p o ły s k. Zaprawy smarowane na drzewo na gorąco, pozwalają farbie wniknąć w ma-teryał głębiej niż wtedy, gdy zaprawa jest zimna. Naturalnie nie da się to zawsze zastosować, gdyż niektóre barwiki tracą swą wartość, gdy je gotujemy.

Twarde drzewa wymagają bardzo rzadkiej zaprawy i należy je raczej kilka razy pociągać, (poczekawszy zawsze aż pierwsza powłoka wyschnie), niż raz, ale gęstą farbą. Dobrze zaprawiane brzewa twarde, choć trubniej się je zaprawia od miękich, bostają szczególnie wteby, gby mają gęstą i mało wyraźną wewnętrzną bubowę, kolory żywe i lepsze ob tych, jakie osiągamy na drzewach miękich i porowatych. Te należy przeb zaprawieniem zwilżyć wobą, by nie powstawały na nich plamy. Ale nie tylko jakość drzew, ale nawet różne części tego samego brzewa zabarwiają się tą samą zaprawą różnie. I tak sztorce wchłaniają zaprawę szybko i zabarwiają się ciemniej ob reszty materyału. Nasycenie ich wobą przed zaprawą, usuwa tę niebogobność. Powtóre słoje b rzewne, jako gęstsze, przyjmują kolor trubniej i stają się jaśniejsze. Ponadto i naturalną barwę drzewa trzeba mieć na wzglębzie i jeśli się chce różne brzewa na ten sam kolor zaprawiać, używa się bo ciemniejszych brzew zapraw jaśniejszych i rzabszych, bo jasnych brzew zapraw ciemniejszych i gęstszych.

Zaprawy same należy używać świeżo zrobione, a jeśli się je musi przechowywać, nie stawiać ich na świetle, ale trzymać w cieniu w naczyniach szklanych lub szczelnie polewanych i nie narażać na mróz. Pob wpływem powietrza, światła i innych czynników, zmieniają niektóre barwiki kolor lub nawet zupełnie znikają. Stosuje się to do wszystkich barwików roślinnych, natomiast wyrób barwików anilinowych dostarcza już przeważnie farb zupełnie niepoblegających zmianom. Drzewa pociągane po zaprawieniu ich tłuszczami n. p. oliwą, ciemnieją z biegiem czasu, natomiast örzewa zabarwione i potem politurowane, są mniej wrażliwe na zewnętrzne wpływy o5 niepoliturowanych i błużej zachowują swą świeżość.

Przy naślabowaniu brzewami tańszemi droższych, należy uważać na to, by bubowa wewnętrzna, ciężar brzewa po-ślebniego, nie barbzo się różnił od droższego. Ze względu na chemiczne składniki rozmaitych drzew, nie można na wszystkich drzewach tą samą zaprawą otrzymać zupełnie tej samej barwy. I tak przechodzi anilinowy kolor czerwony, bardzo pięknie barwiący jawory,wioletowawy, gby nim zaprawiamy sośninę i jobłę. Naogół możemy drzewa zaprawiać w rozmaity sposób, albo tak, że działając na nie jakimś chemicznym odczynnikiem nie mającym koloru, zmieniamy barwę drzewa — lub w inny sposób, czy to chemicznego oddziaływania drzewa na zaprawę, czy też dwóch rozmaitych zapraw na siebie w komórkach drzewnych, czy też wreszcie za pomocą odpowiednich barwików, czy to roślinnych czy to anilinowych. Nie wdając się dalej w sprawy, które przekraczają zadanie tego podręcznika, przystępuję odrazu do sposobów barwienia drzewa.

Przyrządzanie zapraw. Ponieważ podajemy gotowe przepisy, przeto musimy wspomnieć tylko o tych warunkach, pod któremi ich udanie musi nastąpić. 1 tak powinno być naczynie na zaprawę zupełnie czyste kamienne, najlepiej, gdyby było możliwe, porcelanowe, jeśli zaś nie, szczelnie polewane, — nigdy zaś takie, przy którychby jakakolwiek blacha, miedziana czy żelazna, stykała się z zaprawą. Wody używać najlepiej destylowanej, jeśli to nie możliwe, deszczówki lub w najgorszym razie studziennej, jednak poprzednio kilka razy przegotowanej. Gotowe zaprawy trzeba przed użyciem przecedzić przez płótno lub bibułę, by żadna część stała, któ-raby po tern na drzewie wywoływała plamy, nie dostała się do zaprawy. W sporządzaniu zapraw nie wolno sobie lekceważyć ilości podanych składników, ale ich dokładnie się trzymać, gdyż wszelkie zboczenie od nich może powodować nieudanie się barwienia. W podanych przepisach zawsze przytoczymy jeden na barwiki roślinne, inne na anilinowe, które jednak zawsze są trwalsze od pierwszych.

Dla dokładnego przestrzegania przepisów powinien mieć każdy stolarz wagę i to dość czułą, na której dałyby się dokładnie odważać małe ilości, podawane w gramach.

Przy zakupnie składników jakiejś zaprawy, najlepiej wypisać sobie na karteczce nazwy składników wraz z podaną w przepisie ilością i kazać sobie wedle tej kartki wydać w składzie aptecznym, (drogueryi) lub w składzie farb i lakierów, o ile rozchobzi się tylko o farby nie zaś o składniki chemiczne.

Szczególniej uważać należy przy zakupniefarb anilinowych, przy których oprócz nazwy farby należy podać czy jest przeznaczona do rozpuszczania w wodzie, czy też w spirytusie, bo nie zawsze dają się barwiki anilinowe rozpuścić w jebnem lub drugiem. Jeśli zaś mamy zmieszać kilka farb anilinowych z sobą, by bostać jakiś pośrebni kolor, należy przy zakupnie ich żądać wyraźnie, aby wszystkie przeznaczone do zmieszania farby były albo kwaśne albo wszystkie zasabowe, bo kwaśne z zasado-wemi nie bają się mieszać.

Jak się zaprawia drzewo zaprawami. By otrzymać jebnostajne zabarwienie na całej płaszczyźnie brzewa i uniknąć plam, postępuje się w ten sposób: Przeb zaprawieniem drzewa należy je zwilżyć, nie zaś zlewać lub zbytnio namaczać, za pomocą gąbki lub penbzla, tym środkiem, w którym jest rozpuszczona zaprawa. A więc przy zaprawach wodnych, wodą, — przy spirytusowych, spirytusem, — przy terpentynowych, terpentyną. Pozwoliwszy cieczy wsiąknąć w brzewo, tak aby było tylko lekko wilgotne, nie zaś mokre, na co trzeba kilka chwil zaczekać, pociąga się je znów pen-bzlem lub gąbką zmaczaną w zaprawie, całkiem równomiernie bez wzglębu na to, czy się przechobzi gąbką przez gęstszy czy rzadszy materyał. Zaraz po skończeniu tego, należy przetrzeć całą zaprawioną powierzchnię czystą, bobrze wyciśniętą gąbką, co przeszkobzi tworzeniu się na brzewie ciemniejszych i jaśniejszych miejsc. Gbyby po wyschnięciu pierwszej zaprawy okazała się potrzeba drugiej, wteby postępuje się jak poprzebnio, z tą jebnak różnicą, że się smaruje drzewo tylko zaprawą, a nie wolno go przedtem niczem zwilżać. By usunąć składniki w brzewie przeszkabzające wnikaniu w nie zaprawy, należy przed zaprawianiem dębinę natrzeć dobrze słoną wobą, (na 100 gr. woby, 10 gr. soli kuchennej), pozwolić by wyschła, a potem przetrzeć papierem szklistym. Drzewa żywiczne należy przed zaprawą natrzeć rozczynem sody (100 gr. wody i 5 gr. soby kalcymowanej), a potem czystą wobą zmyć. Jeszcze lepiej jest natrzeć drzewa takie rozczynem soby, jak poprzebnio z bobatkiem jebnak 25 gr. spirytusu octowego (acetonu).

Zaprawiając drzewo farbami anilinowe mi należy naprzód w jebnej czwartej przeznaczonej na to woby, rozmieszać bokłabnie farbę, a potem bopiero zlać do reszty woby. Zostawiwszy na błuższy czas, by się ciecz ostała, lub przefil-trowawszy ją, możemy ją już użyć jako zaprawę. Temperatura wody nie.powinna przekraczać 40 stopni, gd^yż inaczej farby anilinowe tracą swą wartość. Fajjpy anilinowe, które chcemy rozpuścić w spirytusie, wymacają spirytusu 90—95 procentowego. Kolory otrzymywane spirytusowemi zaprawami nie są jednak bar&zo trwałe.

Czarne zaprawy.

Pod zaprawę tę nadaje się najlepiej grusza i lipa, z których osobliwie pierwsza dobrze naśladuje heban. Nadto dają się tą farbą zaprawiać inne drzewa, które po części w innym ustępie omówiliśmy, a których wewnętrzna budowa i większa czy też mniejsza gęstość, przyczynia się do tego, że choć dostaniemy na nich kolor czarny, imitowanie hebanu będzie mniej lub więcej dobre.

I.    Brazylią (Blauholz) tj. wiórami drzewa tej nazwy, a pochodzącego z Środkowej ‘Ameryki, zaprawia się drzewo w następujący sposób: Zwilżywszy poprzednio brazylię wodą i zostawiwszy ją na kilka dni na powietrzu, skrapiając od czasu wodą, bierzemy się do przyrządzania zaprawy. Ponieważ wydostawanie barwika z brazylii wprost, wymaga dość dużo kłopotu, więc lepiej używać tak zwanego wyciągu brazy-liowego (będącego w handlach). 100 gramów tego wyciągu zawiązuje się do czystego płóciennego woreczka i razem z nim gotuje się w 1 litrze wody przez dwie godziny. Do cieczy tej dodaje się potem po wyjęciu woreczka z brazylią, 25 gramów krystalicznej sody, a powstające w naczyniu szumowiny zbiera się łyżką. Dla drzew twardych trzeba ten rozczyn rozpuścić jeszcze wodą. Takim gorącym rozczynem zaprawia się drzewo, a gdy wyschnie, pociąga się je jeszcze roztworem z 10 gramów dwuchromianu potasu w D/2 litrach wody. Wtedy dostaje się silny czarny kolor.

II.    Znakomitą zaprawą czarną, nie wrażliwą na działanie kwasów i nie blednącą nigdy pod wpływem powietrza, światła i chloru, robi się w ten sposób: W 150 gramach wody rozpuszcza się 10 gramów chlorowodorku anilinu (Salzsaures-anilin) i dodaje się do tego pół grama chlorku miedziowego (Kupferchlorid). Rozczynem tym smaruje się drzewo na gorąco, a gdy wyschnie, pociąga się jeszcze cieczą, złożoną

z 10 gr. dwuchromianu potasowego rozpuszczonego w 200 gr. wody. Po wyschnięciu, otrzymamy głęboki, zupełnie czarny kolor.

Przy imitacyi hebanu do czego można używać tylko drzew gęstych o niewidocznych słojach i ciężkich, powinno się po zaprawieniu ich na czarno jeszcze dopomódz sobie czernią anilinową, n. p. nigrozyną (Brillant-Nigrosin), którą dobrze dodać do politury. — Przez wygotowanie drzewa w kleju rybim, a potem w odwarze z kory dębowej, następnie zaś przez zaprawianie go zaprawą żelaza, dostaje się najpiękniejszą imitacyę hebanu.

Popielate zaprawy.

Nadaje się pod nie najlepiej jawor, a potem dębina.

I.    Zaprawa roślinna z brąz y lii, robi się zupełnie tak samo jak ta, o której mówiliśmy przy zaprawach czarnych, z tą różnicą, że na podaną tam ilość wody bierze się zaledwie 50 gramów wyciągu z brazylii, i że po wyschnięciu drzewa pociągniątego pierwszym płynem, nie pociąga się je dwuchromianem potasu, ale rozczynem z 150 gramów siarkanu miedziowego (witryolem miedzi), rozpuszczonego w jednym litrze wody.

II.    Jasno szary kolor osiąga się zaprawą, zrobioną w ten sposób: W 1V2 litra wrzącej deszczówki lub wody rzecznej, rozpuszcza się 150 gr. siarczanu żelaza i pociąga się tym wrzątkiem drzewo, a gdy wyschnie, smaruje się je również wrzącym rozczynem 30 gr. kwasu pyrogallusowego rozpuszczonego w 1 litrze deszczówki. Pamiętać należy przy za-kupnie składników do zaprawy, by przyjmować tylko czysto zielony, niezwietrzały i nie zadrzewiały siarczan żelaza.

III.    jeśli w poprzednim przepisie na te same ilości wody, weźmiemy 450 gr. siarczanu żelaza i 200 gr. kwasu pyrogallusowego, to dostaniemy zaprawę na ciemnopopielaty kolor

IV.    Zaprawę bardzo powierzchowną, otrzymuje się przez pociągnięcie drzewa rozczynem 7 gr. nigroryny (anilina) w 1 1. wody.

Brunatne zaprawy.

Są to najczęściej używane zaprawy, stosowane bądź to w tym celu, by drzewami taniemi naśladować orzech, dębinę i t. d., bądź też, by już z natury brunatnawe drzewa jasne pociemnić i nadać im starszy wygląd.

I.    Bardzo tanią zaprawę robi się w ten sposób: Zebrane w jesieni z dojrzałych orzechów włoskich zielone łupy, trochę poduszone, zostawia się przez dwa miesiące, by przygniły. Potem tłucze się fermentujące te łupy w moździerzu i zagoto-wuje następnie, dodawszy kilka kawałków ałunu, z podwójną ilością wody. Zaprawa ta jest bardzo piękna.

II.    W 1 litrze wody gotuje się ciągle mieszając, by się nie przypaliło, 166 gramów katechiny (katechu, barwik roślinny), a gdy się wszystko rozpuści, przecedza się płyn przez płótno, naczynie zaś czysto wymywa i wlawszy przecedzony już płyn do niego, zagotowuje się go, dodawszy ¹/io część ałunu (wolnego od żelaza!). Gorącym rozczynem pociąga się drzewo, a gdy zupełnie wyschnie, smaruje się je rozczynem zrobionem z 1 litra wody, w którym rozpuszcza się 40 gr. dwuchromianu potasowego. Zaprawione drzewo dostaje ka-sztanowatobrązowy kolor.

III.    W 1 litrze wódy rozpuszcza się 50 — 100 gramów żółtego (nie czerwonego ! bo jest i taki!) chromianu potasowego i na gorąco smaruje się drzewo. Dębina przybiera pod tą zaprawą barwę ciemnobronzową, sosna i jawor żółtobru-natną, orzech zaś czerwonobrunatną.

IV.    Trwałą barözo zaprawę o barwie brunatnej osiąga się rozczynem następującym: W 1 litrze wody, do którego dodano 75 gramów potażu, gotuje się 200 gramów bruni ka sels ki ej (Kasslerbraun) i wrzącym płynem smaruje się drzewo. By poprawić kolor pociąga się je jeszcze, gdy pierwsza zaprawa wyschnie, roztworem, w który na 1 litr deszczówki wchodzi 25 gramów kwasu pyrogallusowego.

V.    Dębinę barwi się na stary bąb, jeśli się ją albo zaprawia w ten sposób, że przygotowawszy sobie roztwór taniny (na 1 litr wody, 100 gramów taniny), przeciera się ją dobrze tym płynem, a potem zaprawia wodą, w której się rozpuściło brunatną farbę anilinową, — albo w ten sposób, że się rozpuszcza w D/a litra wody 100 gramów dwuchromianu potasowego i pociąga się tern drzewo, a gdy wyschnie, przegotowuje się w 1 litrze wody 100 gr. katechiny i przecedziwszy przez płótno, smaruje się tym płynem znów drzewo.

Oprócz wymienionych sposobów jest jeszcze wiele innych, których tu nie podajemy. Przystępujemy za to do sposobu barwienia dębiny drogą suchą. Sposób ten, dający wyborne wyniki, polega na tem, że ulatniający się amoniak, niszczy obficie w dębinie zawarty garbnik i tworzy składniki/ nadające jej piękny ciemnobrunatny kolor. Ze względu na to, że przy zastosowaniu tego sposobu drzewa niczem się nie zwilża i że pary amoniaku • przenikają je, należy się nim zawsze posługiwać, ilekroć zależy nam na trwałem i pięknem pociemnieniu dębowych sprzętów. Postępujemy tak : sporządzamy skrzynię z drzewa wielkości sprzętu (np. szafy), który chcemy zaprawiać. Najlepiej sporządzić już raz na zawsze skrzynię z rozsuwalnemi ścianami i z oszklonym okienkiem dla kontrolowania postępu w zaprawie. Na spodzie skrzyni umieszcza się niewielki rądelek, do którego prowadzi szczelnie w bocznej ścianie skrzyni umocowana rurka, wychodząca na zewnątrz.

Do takiej skrzyni wkłada się sprzęt, który chcemy zaprawić, przyczem należy uważać, by odstępy między sprzętem a skrzynią nie były zbyt wielkie, czyli by w skrzyni nie było zbyt wiele miejsca próżnego, bo to spowodowałoby zanadto wielki ubytek amoniaku. Wystarczy, jeśli przestrzeń próżna naokoło sprzętu będzie miała z każdej strony 10 cm. Po wstawieniu sprzętu do skrzyni, zasuwa się szczelnie wszystkie ściany, o ile skrzynia była rozsuwalna i zalepia się kitem najdokładniej wszystkie szczeliny w skrzyni, by gaz nie mógł uciekać. Przez rurkę wlewa się do rądelka zgęszczonego amoniaku, (dla wielkiej szafy na ubranie wystarczy 3 kwaterki amoniaku), a potem się rurkę szczelnie korkiem zatyka. Po 24 godzinach, choć dłuższe zostawienie sprzętu w skrzyni nie-tylko nie szkodzi, ale działa lepiej na kolor drzewa, sprzęt jest gotowy i nie potrzeba go ani na nowo gładzić, ani w ogóle cokolwiek w nim poprawiać. Barwę otrzymuje jednostajną, wszelkie plamy są z góry wykluczone, a zaprawa jest zupełnie trwała i nie wrażliwa na działanie czasu. Gdy się uwzględni, że obywa się tu bez roboty, że przez działanie ulatniającego się amoniaku, ani gładkość ani jakość drzewa się nie zmienia, ale tylko jego barwa staje się soczystą i piękniejszą, to nie będzie się używało innych zapraw do dębiny nad tę. Dodać musimy, że zaprawianie w ten sposób mniejszych sprzętów, wymaga także mniejszej ilości amoniaku. Do przyspieszenia działania pary amoniakalnej na sprzęt, przyczynia się w wysokim stopniu wyższa temperatura powietrza, dla tego dobrze taką skrzynię z zamkniętym wewnątrz sprzętem, trzymać w ciepłym pokoju.

Naśladownictwo mahoniu. Nadaje się do tego szczególniej czereśnia, olcha lub brzoza, wiąz, a nawet buk i jesion. By na tych drzewach dostać kolor mahoniu, najłatwiej, o ile się ma, wygotować z dodatkiem trochu ałunu, w wodzie odpadki prawdziwego mahoniu, n. p. wióry, trociny lub resztki fornirów i takim odwarem na gorąco zaprawiać drzewa. Czereśnia, olcha i brzoza dają się barwić na mahoń także w ten sposób, że się je, wyczyściwszy poprzednio dokładnie papierem szklistym, zaprawia rozcieńczonym kwasem azotowym, a potem wygładza pumyksem z olejem i polituruje politurą, do której dodano trochę wyciągu z orselii. Dla wszystkich drzew nadaje się zaprawa z nadmanganianu potasowego (na 1 litr wody 50 gramów nadmanganianu), poczem można, po zupełnem wyschnięciu, politurować, dodawszy do politury anilinowych farb, czerwonej, brunatnej i żółtej, tak, aby brunatnej było jeszcze trochę więcej, aniżeli razem w równych ilościach domieszanej farby żółtej i czerwonej. Oprócz podanych istnieją jeszcze kupne zaprawy mahoniowe.

Czerwone zaprawy.

Dla otrzymania kolorów czerwonych, dobrze drzewa, o ile to możliwe, poprzednio bielić. Stosuje się to osobliwie do drzew ciemniejszych.

I.    Tania zaprawa do poślednich robót, przyrządza się tak: w 3 litrach wody gotuje się z dodatkiem 250 gr. ałunu, 500 gr. (1 funt) drzewa sandałowego. Płynem tym pociąga się drzewo, a gdy wyschnie, smaruje się jeszcze płynem sporządzonym z 1 litra wody, w którym rozpuszczono 100 gr. miałko sproszkowanej marzanny (Krapp) i 15kropliroztworucynowego.

II.    Wrzącą wodą, w której na 1 litr wody rozpuszczono 25 gramów siarkanu miedziowego pociąga się drzewo, a gdy wyschnie, powleka się je na gorąco roztworem, w który na 1 litr wody wchodzi 90 gr. żółtego cyanku (gelbes Blutlaugensalz). Zaprawa ta jest zupełnie pewna. Barwa jest krwawo lub brunatno-czerwona. Prócz tych zapraw można robić sobie inne, wprost z farb anilinowych czerwonych i żółtych, rozpuszczalnych w wodzie i mieszać je z sobą, przyczem jednak należy pamiętać, że nie wszystkie farby anilinowe dają się z sobą mieszać, bo są między niemi kwaśne i zasadowe, a wolno mieszać tylko kwaśne z kwaśnemi, a zasadowe z zasadowemi. Do politury dodaje się alkaninę.

Zaprawą czerwoną daje się także, przy odpowiednim jej składzie naśladować drzewo różane, nie omawiamy jednak tego bliżej, ponieważ sposób na to wymaga dość wielkiej wprawy w malowaniu.

Zaprawy zielone.

I.    Drzewo należy poprzednio przetrzeć octanem glinowym, a potem zaprawić odwarem z potłuczonych w moździerzu jagód farbiarskich (Kreuzbeeren). Silniejszy rozczyn daje kolory ciemniejsze, rzadszy jaśniejsze.

II.    Zaprawiać drzewa farbami anilinowemi n. p. zielenią malachitową, (Malachitgrün), na 1 litr wody 50 gr. farby, lub zielenią indyjską (Indischgrün) na 1 litr wody 10 gr.

Przy obu zaprawach, woda powinna być ogrzana do 40 stopni. Przez domieszanie do farb anilinowych zielonych farb żółtych, dostajemy jaśniejszą zieleń, przez domieszanie niebieskich, ciemniejszą.

III.    W 100 gramach wody rozpuścić 20 gr. karminu indygowego, a potem w drugiem naczyniu, w tej samej ilości wody, ale już wrzącej, rozpuścić 40 gramów kwasu pi kry nowego. Dwa roztwory należy potem zlać razem, zmieszać i zaprawiać.

Do politury, którą pociągamy na zielono zaprawione przedmioty, dobrze dodać farby anilinowej np. zieleni nafto-lowej, azinowej lub innej, rozpuszczalnej w spirytusie.

Fioletowe zaprawy.

Barwa fioletowa powstaje przez zmieszanie barwy czerwonej z niebieską. O ile chce się dostać na drzewie jasno fioletowe kolory, należy je naprzód bielić. Pod zaprawę

tę, gdy chodzi o jaśniejsze barwy, nadają się tylko drzewa białe, jak jawory, graby i lipy. Stosownie do tego, czy w mieszaninie farb przeważa kolor czerwony czy niebieski, otrzy-mnje się zaprawy przechodzące w kolor pierwszy lub drugi.

I.    Do tej zaprawy bierze się 40 gramów wiórów fer-nambukowych i 80 gramów drzewa kampeszowego i zalewa się mocnym octem winnym tak, by je na dłoń jeszcze pokrywał. Zostawiwszy wszystko na jakiś czas w ciepłem miejscu, zlewa się do naczynia, wypełnionego 1 litrem i 1 kwaterką wody i gotuje się przez godzinę z dodatkiem 10 gramów ałunu. Po przecedzeniu płynu przez szmatkę, powleka się nim na gorąco drzewo. Dodatek kwasu siarkowego większy lub mniejszy, sprawia różne odcienie fioletowej zaprawy.

II.    Farbami anilinowemi osiąga się również dobry skutek, rozpuszczając w 1 litrze wody 50 gr. metylowego fioletu.

Do politury dodać fioletowej farby anilinowej rozpuszczalnej w spirytusie np. metylowego fioletu (żądać tej farby dla spirytusu!)

Naśladownictwo palisandru.

Do tego najlepiej nadaje się ciemno-pasiasty orzech, choć i drzewa miękie, jak sośnina i jedlina dają się na palisander zaprawiać. Dla wyżej wspomnianego rodzaju orzecha wystarczy następująca zaprawa: w 300 gramach wody, rozpuszcza się 50 gramów dwuchromianu potasowego i tern się drzewo zaprawia. Wskutek tej zaprawy występują ciemne pasy na orzechu wyraźniej i naśladują palisander. Tak zaprawione drzewo gładzi się po wyschnięciu pumyksem i olejem, a do politury dodąje się trochę aniliny (rozpuszczalnej w spirytusie) czerwonej, żółtej i fioletowej. Buczynę zaprawia się na palisander rozczynem szkarłatu anilinowego, do politury zaś dodaje się dobrze roztartego laku koszenilowego (Cochenillelack).

Żółte zaprawy.

I.    W 1V2 litrach wody gotuje się 1 funt O/2 kg.) ż ółt y c h jagód (Gelbbeeren) z dodatkiem 20 gramów ałunu. Przefil-trowawszy ten płyn, otrzymuje się gotową zaprawę.

II.    Roztwór 10 gramów żółtego chromianu potasu w 1 litrze wody nadaje jako zaprawa drzewu kolor żółty, który jednak przy orzechu, d ęb inie i drzewie Żelaznem staje się brunatnym. Wogóle drzewa jasne, mało zawierające garbnika, bają się tą zaprawą lepiej kolorować, niż ciemniejsze i obfite w garbnik.

III.    Pociąga się naprzód brzewo barbzo rozcieńczonym kwasem siarkowym, a potem zaprawia wrzącym roztworem 10 gramów kwasu pikrynowego w 100 gr. woby.

IV.    Farbami anilinowemi rozpuszczalnemi w wodzie, babzą się również osiągnąć różne odcienie żółtej zaprawy. Przez dodanie bo żółtej farby domieszki z czerwonej, otrzymuje się kolor pomarańczowy.

Do politury dodać np. chinolinowej żółci lub tartracyny itd. w ogóle farby anilinowej żółtej rozpuszczalnej w spirytusie

Niebieskie zaprawy.

I.    W 1 litrze wrzącej woby rozpuścić 50 gr. karminu indygowego i dodać kilka kropli rozcieńczonego kwasu siarkowego. Zaprawę używa się na gorąco.

II.    Farbami anilinowemi, np. niebieską metylową. (40 gr. na 1 litr wody) lub inną, rozpuszczalną w wodzie, dają się również dobrze osiągać zaprawy niebieskie. Do politury można dodać aniliny niebieskiej spirytusowej.

Lakierowanie.

Wchodzi tu wiele robót, z których tylko kilka należy do stolarza, a i z tych niektóre tylko wtedy wchodzą w jego zakres, gdy znajduje się w takiej miejscowości, gdzie nie ma pod ręką lakiernika. Roboty meblowe lepsze najczęściej nie cierpią żadnych lakierów ani farb olejnych, za to tańsze urządzenia domowe, ogrodowe lub budowlane, powleka się dla lepszego wyglądu farbami olejnemi. Postępuje się w ten sposób: Naprzód usuwa się z nich wszelki kurz i brud, najlepiej szczotką suchą lub pendzlem, po tern, o ile chodzi o lepsze roboty np. sprzętów domowych i t. d., wygładza się je papierem szklistym. Teraz dopiero wolno lakierować. Pierwszy raz pociąga się farbą bardzo rozcieńczoną pokostem lnianym, drugi raz bierze się farbę gęstszą i rozcieńcza się ją równemi częściami pokostu lnianego (Leinölfirniss) i oleju terpentynowego. Przy robotach, gdzie mamy potem na lakierze naśladować słoje drzew droższych, gruntuje się przedmioty naprzód cienko samą farbą olejną, bez dodatku terpentyny, potem wypełnia się wszystkie rysy i nierówności kitem olejowym (z kredy, bieli ołowiowej i pokostu lnianego) i zostawia się przez 2—3 dni, by wszystko wyschło. Gdy to się stanie, gładzi się, powleczoną farbą powierzchnię, papierem szklistym lub pokostem z olejem i pociąga następnie równomiernie cienko farbą rozrobioną z pokostem lnianym i terpentynowym olejem. Jedno pociągnięcie farbą nie wystarczy, należy to zrobić kilka razy, ale zawsze bać powłoce dobrze wyschnąć. Dla usunięcia nierówności na farbie używa się bo gładzenia, oprócz cienkiego papieru szklistego i pumyksu, także skrzypu. Po gładzeniu należy płaszczyznę lakierowaną dobrze zetrzeć, lub jeśli się na mokro gładziło, zostawić do wyschnięcia, a gdy się już wszystko zrobiło, można przystąpić do malowania słojów. Robota to trudna i wymagająca wielkiej wprawy, o ile się chce dać dobre naśladownictwo jakiegoś drzewa. Można ją sobie ułatwić zapomocą patronów, bądź to ze skóry, bądź kauczuku lub papieru. Osobliwe odbijanki, które dają dokładną imitacyę słojów drzewnych, można bardzo polecić, gdy się nie ma malarza, umiejącego wolnoręcznie naśladować wygląd jakiegoś drzewa.

Stary lakier usuwa się z drzew przy pomocy ługów, zrobionych z 200 gramów sody, rozpuszczonej w 1 litrze wody, lub 170 gramów potażu, rozpuszczonego w tej samej ilości wody. Bardzo dobry środek robi się tak: Miesza się 50 gramów szkła wodnego (Wasserglas) z 25 gramami gotowanej wody i powleka się tern pendzlem stary lakier. Po kilku minutach można cały lakier zebrać skrobaczką. Jeśli po pierwszym razie wszystko nie zejdzie, trzeba jeszcze raz posmarować. Gdy cały lakier już usunięty, przemywa się drzewo dobrze czystą wodą. Uważać należy na to, by szkło wodne nie zaschło podczas roboty na lakierze i dlatego wolno tylko kawałkami niem smarować.

Zamiast politury można sprzęty lakierować w kolorze naturalnym drzewa i otrzymywać powłokę szklistą, nawet piękniejszą, czyściejszą i trwalszą od politury. Naturalnie pierwszym warunkiem jest czyste odrobienie drzewa, które nie powinno mieć ani nierówności, ani znaków ze struga, bo wszystko wystąpi potem bardzo wyraźnie. Wypełniwszy wszystkie pory drzewne wypełniaczem, zabarwionym stosownie do koloru drzewa, pozwalamy mu wsiąknąć w drzewo i ścieramy kawałkiem płótna lub garścią wiórów drzewnych, by nic na powierzchni nie zostało. Po zupełnem wyschnięciu wypełniacza (w 8 godzinach), pociąga się sprzęt dobrym lakierem meblowym, a gdy wyschnie, po 1V2 doby, gładzi się tę pierwszą powłokę najcieńszym papierem szklistym i usuwa się kurz suchym pendzlem. Po niedługim czasie trzeba znów pociągnąć przedmiot lakierem meblowym, a gdy wyschnie, wygładzić zmielonym i pozbawionym wszystkich grudek pumyksowym proszkiem, który przedtem nieco zwilżamy wodą. Zmywszy, po dokonaniu gładzenia, wszystkie nieczystości wodą i osuszywszy skórą do prania, znów pociąga się przedmiot lakierem meblowym. O ile się chce otrzymać jeszcze lepszy połysk, należy tę ostatnią powłokę, ale już bez poprzedniego gładzenia jej czemkolwiek, powlec najlepszym, jasnym lakierem kopalowym, a po wyschnięciu zostawić jeszcze przedmiot przez 8 lub 10 dni w warsztacie i zmywać go, co dwa dni zimną mięką wodą, czystą gąbką i osuszać skórą do prania.

Lakier do instrumentów muzycznych. W polewanym garnku ogrzewa się na wolnym ogniu 200 gramów kopalu i 17 gramów sandaraku, a gdy się wszystko rozpuści, dolewa się tak powoli jak można, ciągle mieszając, 130 gr. oleju lnianego, po tern zaś 200 gramów terpentyny. Tak olej, jak i terpentynę należy poprzednio dobrze zagrzać. Po zrobieniu lakieru należy go przefiltrować. Za barwik do zaprawy pod lakier, używa się dla koloru brązowego gumiguttę, dla czerwonego smoczą krew. Rozpuszcza się w spirytusie.

Ogólne uwagi tyczące się lakierowania przedmiotów. By lakierowanie sprzętów dobrze wypadło, trzeba pamiętać o tern, żeby drzewo, które pociągamy, było zupełnie suche, powtóre, by było dobrze wygładzone, a wszystkie pory zapełnione; by brać do smarowania mało lakieru i powlekać cienko; by każde pociągniecie lakierem zupełnie wyschło, zanim przystąpimy do powtórnego; by pendzle były czyste i dobrej jakości; wreszcie, by miejsce, w którem się lakieruje, było wolne od kurzu i nie zbyt zimne.

PIP?

j* r\

TREŚĆ.

Rozdział pierwszy:

Budowa wewnętrzna drzewa i jego gatunki

Str.

9—51

Rozdział drugi :

Narzędzia stolarskie i ich zastosowanie

52-83

Rozdział trzeci:

Wiązanie drzewa

84—116

Rozdział czwarty:

Gładzenie, politurowanie i woskowanie drzewa

117—138

Rozdział piąty:

Barwienie drzewa

139—160

11

SPIS RZECZY.

Baryt 124 Basetla 22

Basów naprawa 115—116 „Bassam-Labou“ 40 Amoniak 123, 126, 127, 139, 145, 154, 155 Bastarö-mahagoni 40 Amygöalis communis 44 Anilina 124, 129, 134, 135, 137, 142, Bażantowe örzewo 48

148, 149 —151, 152, 153, 155, Beic 139 (patrz: drzewa barwienie) 156, 157, 158

Abies pectinata 20 Absatzsäge 64 Acajou femelle 40 Acer 24 Aceton 150

Adenanthera pavonina 42 Adlerholz 45

Aesculus hyppocastanum 31 Aetzamoniak 145 „Afrika“ 39 Agra örzewo 46 Ahorn 24

Ailanthus glanöulosa 33 Akacya 11, 12, 32, 34 Akacya australska 32 Akacya kalifornijska 32 Akacya wschoönio-inöyjska 32 Akacya zachoönio-australska 32 Aksim 40

Alkohol (patrz spirytus)

Ainus 27

Ainus incana 27

Aloeholz 45

Aloesowe drzewo 45

Ałun 18, 121, 144, 153, 155, 157

Amarant 41

Amarantowe örzewo 41 Amarilowe örzewo 48 Amboinowe örzewo 47

Anreiben 107 Antikolor 120 Antiliennussbaum 47 Antypka płacząca 31 Anyżowe drzewo 46 Apfelbaum 30 Araukarya brazylijska 31 Araukaryowe örzewo 31 Arenas 40 Arvenholz 23 Aspe 28 Assinee 39, 40 Atlasholz 43 Atłasowe örzewo 43 Aushängsäge 65 „Axim“ 39.

Bai 10, 14 Bali wiązanie 89 Balleisen 60 Bankeisen 50, 56 Bankhacken 56 Bankknecht 57

Barwa örzewa (patrz : Örzewa barwa) Barwienie örzewa (patrz : örzewa barwienie)

Baumweiöe 29

Belka 10

Benzinäther 130 Benzoëharz 128 Benzoesowa żywica 128, 129 Benzoin 128 Benzyna 19, 129, 132 Berberis vulgaris 33 Berberys 11, 33 Berestkowe drzewo 29 Bergahorn 24

Berglorbeere-Kalifornisch 48

Berliner-blau 143

„Bermuda“ 39

Betula alba 29

Bez czarny 34

Bez lilak 34

Białko 121, 146

Bialodrzew 28

Biel 9, 14, 16, 20—51

Biel cynkowa 132, 135

Biel ołowiowa 159

Bijak 59

rke-gemeine 29 „Blackwood“ 32, 37 Blat 16 Blatt 55

Blauholz 43, 144, 151

Blauholzextrakt 44

Bleizucker 145

Blind 105

Blumenesche 24

Blutlaugensalz 156

Błękit metylowy 158

Błękit paryski 143

Błyszczki 9, 12, 13, 22—51, 146.

Bogodrzew 33

Bohnenbaum 33.

Bois d’amourette 46 Bois d’ebene 37 Bois de perdrix 41 Bois de rose 33, 34 Bois fer blanc 48 Boraks 127 Brasilienholz 45 Brazylia 151, 152 Brazylina 45 Brazyliowe drzewo 45

Brazyliowy wyciąg 151, 152 Brillant-nigrosin 152 Brom 147 Bruk örzewny 26 Bruń kaselska 153 Brustleier 70

„Bniyere“ 42

Brzeszczot 50, 61—68 Brzost 11, 25

Brzoza 11, 12, 13, 18, 139, 143, 155 Brzoza pospolita 29 Brzoza sybiryjska 29 Brzoza żółta 29

Buchsbaum (gemeiner-echter) 36 Buchsbaumholz 36 Buchstabenholz 37 Buöowlane wyroby 29, 42, 126 Budowlany materyał 38 Bubowie wodne 47 Bufetów wyrób 42 Buk 11, 12, 13, 18, 26, 35, 51, 55, 57, 103, 104, 107, 115, 155, 157 Bukszpan 11, 29, 35, 36 Bukszpan australski 36 Bukszpan balearski 36 Bukszpan macovani 36 Bukszpan pospolity 36 Bukszpan prawdziwy 36 Bukszpan turecki 36 Bukszpan zachobnio afrykański 43 Bukszpan zachobnio indyjski 36 „Bulletree“ 41 „Bunya Pine“ 32 Butternussbaum 28 Buxus 36 „Canarywoob“ 44 „Cape-Lopez“ 40 Carpinus betulus 26 Castanea vesca 31 Catalpa 46 Cedr 39

Cedr hiszpański 40 Cedr japoński 46 Cedr libanoński 46 Cedr sybirski 23 Cedrowe drzewo 46 „Cego Maschado“ 34

11*

Cyprys europejski 44 Cyprys japoński 44 Cyrkiel 53 Cyrkiel drążkowy 53 Cyrkiel owalowy 53 Cyrkularka 68 Citisus alpinus 33 Cytrynowe drzewo 45 Czereśnia 12, 31, 155 Czerń anilinowa 152 Czerwone drzewo 42 Czerwotok kołatek 19 Czopnica 64

Ceklina 109 Celuloza 146 Cement 121 Cerezyna 138 Cesarskie drzewo 45 Chinaholz 46 Chinolinowa żółć 158 Chińskie drzewo 46 Chlebowe drzewo 37 Chlor 147, 151 Chlorcalcium 125 Chlorek bielący 128 Chlorek cynowy 145 Chlorek miedziowy 152 Chlorek wapniowy 125 Chlorkal 128, 139 Chlorophora tinctoria 47 Chlorowodorek anilinu 151 Christusdorn 33 Chrom 44 Chromgelb 145 Chromian ołowiowy 145 Chromian potasowy 153 Ciesielstwo 74, 87, 103, 121 Cis 23

Cis amerykański 23 Cis kaukazki 23 ,,Citronier“ 43 „City“ 39 Cochenillelack 157 Cocobola 48 „Cocobolo“ 42 Cocoholz-argentinisch "Jł7 „Cooba“ 39 Copaifera pubiflora 41 Cornus mascula 35 Corylus avellana 35 Corylus colurna 45 „Costa-Rica“ 39 Crataegus-oxyacantha 35 Cukier 146 Cukier ołowiawy 145 Cyanek żółty 135, 143, 156 Cynkowanie 95 Cynober 135 Cynowa sól 144, 147, 156 Cyprys amerykański 44

Czop 59, 86—87, 89, 90, 92, 93, 94, 104 Czop z wpustem 93 Czopowanie 93, 97 Czopowanie na ucios 93 Dąb 11, 12, 13, 14, 18, 22, 25, 26, 31, 41, 42, 103, 104, 106, 107, 118, 122, 137, 143, 144, 147, 150, 158 Dąb bagienny 26

Dąb (barwienie na sucho) 154—155

Dąb biały 26

Dąb „Bur-oak“ 26

Dąb czarny 26

Dąb (imitacya) 153

Dąb indyjski 41

Dąb krótkoszypułkowy 26

Dąb letni 25, 26

Dąb lirowy 26

Dąb (postarzanie) 153—155

Dąb szypułkowy 25

Dąb zimowy 25

Deckel 72

Dekstryna 146

Dereń 11, 35

Deski 10, 27, 140

Deski bielaste 14

Deski dębowe 14

Deski kantów struganie 55

Deski kątów struganie 51

Deski klejenie 16, 58, 88, 104—105

Deski klejonej struganie 50

Deski krawędź 108, 109

Deski krawędzi obrabianie 104

Deski na grubość przerzynanie 55

Deski na kant struganie 74

Deski na kant umocowanie 57

Drzewa barwienie na kolor karma

zynowy 144

Deski paczenie się 16 Deski paczenie się (środki zaradcze) Drzewa barwienie na kolor karminowy 144

88, 89, 90, 107

Deski poprzecznej zamocowanie 97 Drzewa barwienie na k. krwawy 156 Deski przerzynanie wzdłuż włókien 50 Drzewa barwienie na k. niebieski 143 Deski rözenne 14

Deski równości badanie 52 Deski skręcanie się 15 Deski struganie z kantu 58 Deski suszenie 14 Deski szerokiej przerzynanie 50 Deski wiązanie (patrz : wiązanie) Deski zsychanie się 15, 16 Diospyros-ebenum-Retz 36 Dłubak 60

Drzewa barwienie na k. ponsowy 144

Drzewa barwienie na kolor pomarańczowy 158

Drzewa barwienie na kolor popielaty 152

Drzewa barwienie na kolor purpurowy 144

Drzewa barwienie na k. różowy 144

Drzewa barwienie na kolor szkar-

łatny 144—145

Dłuta 59—61, 68, 71, 92, 93, 106, 112 Drzewa barwienie na k. wiśniowy 144

Drzewa barwienie nak. zielony 145,156 Drzewa barwienie na kolor żółty

145, 157—158

Drzewa barwienie na pniu 140—146 Drzewa barw. na wskroś 140—146

Dłutowanie 59

Dłutownica 61 Dna struganie 77 Docisk 55 Docisk przedni 55 Docisk tylny 50, 55 „Domingo“ 47 Doppeltchromsaures-kali 145 Doppelteisen 72 Doppelthobel 73 Dracyna 136, 137 Drachenblut 136 Drapacz 72 Drillbohrer 70

Drzewa barwienie, ogólne zasady

147—151

Drzewa barw. powierzch. 146—158 Drzewa barw. świeżo ściętego 142 Drzewa bielenie 139, 157 Drzewa błyszczki (patrz : błyszczki) Drzewa bronzowanie 112

Drzewa budowa wewnętrzna 9 Drzewa butwienie 14, 15, 17 Drzewa choroby 17 Drzewa barwienie 12, 24, 26, 27, 28, Drzewa cienkich kawałków wiązanie 29, 30, 31, 45, 49, 114, 115, 118,

123, 139—158

Drzewa barwienie na kolor amaran- Drzewa drogiego imitacya 115

Drzewa dziur wielkich kitowanie 122

Drzewa barwa 17, 20—49

94, 98

Drzewa ciężar 11

towy 144

Drzewa barwienie na kolor brunatny Drzewa dziury 49

Drzewa gęstość 14 Drzewa barwienie na kolor brunatno- Drzewa gięcie 51

Drzewa giętkość 12 Drzewa barwienie na kolor czarny Drzewa gładzenie 73, 130, 117—120,

137, 138

Drzewa barwienie na kolor czerwo- Drzewa gładzenie mokre 118

Drzewa gładzenie olejem 119,122,123 Drzewa barwienie na kolor fioletowy Drzewa gładzenie proszkami 120

Drzewa gładzenie suche 118

153—155

czerwony 156

151-152

ny 143—145, 155—156

144, 157

Drzewa pękanie 15 Drzewa plamy 17, 18

Drzewa gnicie 31, 17, 30 Drzewa grubego gięcie 51 Drzewa grubego kitowanie 121—122 Drzewa poö fornir przygotowanie 106

Drzewa poö politurę kitowanie 121,122

Drzewa grubego przerzynanie 50 Drzewa grubego wiązanie 92, 93, 96 Drzewa połysk 147

Drzewa popioł 147 Drzewa porowatego barwienie 148 Drzewa porowatego politurowanie 129, 132

Drzewa pór wypełnianie 122—124, 137, 138, 159, 160 Drzewa postarzanie 153—155 Drzewa próchnienie 17

Drzewa grubość 14 Drzewa impregnowanie 18, 19, 26 Drzewa imitacya 148 Drzewa jasnego glaözenie 122, 124 Drzewa kitowanie 84, 120—122 Drzewa klejenie 16, 58, 73, 84—87:

91, 92, 93, 94, 98, 104—105 Drzewa kruchego struganie 75 Drzewa lakierowanie 124,136,158-160 Drzewa przekrawywanie

49, 59-68

Drzewa lakierów, ogólne zasaby 160 Drzewa przytrzymywanie 55 Drzewa lakierowanie równe politu- Drzewa psucie się (środki zaraöcze) 18

Drzewa rbzeń 9, 16, 17, 20—49 Drzewa rodzaje 20—49 Drzewa małych kawałków klejenie 125 Drzewa sękatego struganie 82 Drzewa małych kawałków obrabia- Drzewa sęki 17, 49, 106 bianie 57. 59

rze 159—160

Drzewa łupliwość 11

Drzewa składniki 146—147

Drzewa matowanie 126, 137—138 Drzewa mierzenie 50, 52 Drzewa miękiego barwienie 148 Drzewa miękiego klejenie 125 Drzewa miękiego politurow. 132—133 Drzewa słojów imitacya 159 Drzewa miękiego pór wypełnianie 123-124

Drzewa skręcanie się 13, 17 Drzewa słoje 9, 12, 13, 15, 17, 20—48, 50, 105, 133, 135, 140, 152 Drzewa słojów barwienie 148

Drzewa soki 11

Drzewa sprężystość 12, 14 Drzewa struganie 16,71—72,73—80,113

Drzewa miękiego struganie 72 Drzewa na gorąco narażonego kle- Drzewa suszenie 12, 17, 18, 19, 29, 35 jenie 125

Drzewa na wilgoć narażonego kle- Drzewa twarbego barwienie 148 jenie 126

Drzewa trociny 61, 108, 121—123

Drzewa twardego gładzenie 118

Drzewa na zmiany powietrza nara- Drzewa twarbego klejenie 125

Drzewa twarbego struganie 71, 72, 74 Drzewa twardość 11

żonego klejenie 125 Drzewa ochrona przed wilgocią 18 Drzewa odpadki 49 Drzewa odporność na paczenie się Drzewa wiązanie (patrz: wiązanie)

Drzewa wilki 9, 11, 20—48, 49, 105, 139, 146

Drzewa wady 17

37, 39, 40, 42, 44

Drzewa odporność na zmiany klimatu i słońce 20—48, 43

Drzewa wilków struganie 72, 75 Drzewa odporność na robaki 20 48, Drzewa włókna 12, 15, 16, 17, 20—49, 22, 31, 41, 43 Drzewa opalanie 18 Drzewa otwory 106 Drzewa paczenie się 13, 15, 17 Drzewa pęcznienie 12, 13

50, 64, 72, 84, 88, 90, 103, 105, 106, 114, 118, 119, 123, 124, 134, 135, 139, 143

Drzewa woskowanie (patrz : drzewa matowanie)

Drzewa wytrzymałość II

Dwutlenek cyny 126 Drzewa wytrzym.    na    przerwanie    12    Dybie    90, 103

Drzewa wytrzym.    na    wobę    20—48,    Dychty    10

46, 47

Drzewa zabziery 72, 118 Drzewa zaciskanie 55

Drzewa zabzierzystego struganie 74 Eiche 25 Drzewa zagłębień struganie 77 Drzewa zapach 20—46 Drzewa złocenie    112

Drzewa znaczenie 52

Eberesche-wilbe 30

Ecke-stumpfzusammengeschlitze 92 Eibe 23

Eisenvitriol 128

Elaebendron croceum 47 Elektro-leinöl-tirnis 124 Elsbeerbaum 29 Erica arborea 42 Erle nordische 27

Drzewa zsychanie się 12, 13, 50 Drzewem wykłabanie 38, 42 Drzewem wykłabań klejenie 125 — 126 Erythalis fructicosa 45

Esche gemeine 24 Eter 133

Drzewna mozajka 113 Drzewne wkłady 112—113 Drzewnik 146

Eter benzynowy 130 Drzewo chroniące przed molami 23 Eter octowy 132

Eukaliptus 38, 39, 40 Drzewo ciężkie 20—49,31,42,48,105 Eucaliptus rostrata 38 Drzewo gąbczaste 17 Drzewo giętkie 20—49, 40, 47 Drzewo lekkie 20—49, 22

Drzewo miękie 11,20—49,105,106,157 Falzschiffhobel 79 Drzewo młobe 12, 20—48 Drzewo mokre 11, 14, 131

Drzewo bobre 16

Evonymus europ. 35. Fagus silvatica 26 Falzhobel 75

Fasanenholz 48

Fase 81

Drzewo morwowe (patrz: morwowe Feber 16, 77, 88

Federhobel 77

brzewo)

Drzewo nietrwałe 17

Feilkloben 62

Drzewo okrętowe 18

Felcu struganie 75

Drzewo robaczywe 19 (śrobki ochr.) Felbahorn 24

Felbriister 25

Drzewo sękate 83 Drzewo silne 17

Drzewo stare 12, 17, 20—49 Drzewo suche 11, 12, 14

Fernambuk 46, 143, 144, 157 Fernambukholz 45 Fernambukowe drzewo 45

Drzewo ślepe 28, 29, 31, 105—106, Ferolenowe brzewo 43 107—111.

Fichte 21

Drzewo trujące 43 Drzewo trwale 20—49, 41

Figowe brzewo 127 „Figuredwoob“ 42 Drzewo twarbe 11, 17, 20—49, 37,38, Fiołkowe brzewo 41, 48 42, 46, 48, 55, 83, 94 Drzewo wabliwe 17

Flatterrüster 25

Drzewo zbrowe 17

Drzewo zielone (patrz zielone brz.)

Drzwi wyrób 15, 22, 27, 75, 76, 87,91 Dwuchromian potasu 118,135,145,147, Fornir głabki 49

Fluor 147

Formy bo wyciskania rysunków 16 Fornir 10, 20—49, 65, 98, 105—111, 126, 140

151, 152, 153, 154, 157, 158

Fornir marmurowy 111

Fornir wilkowy 49 Fornir z masy 111 Fornirowanie 96, 105—111

Gelbholz 47, 144, 145 Gelbholz-eschenblättriges 47 Gelbkiefer 20

Fornirowanie deski z obu stron 107 Gesimshobel 74 Fornirowanie kilku sztuk naraz 108 Gesimsschiffhobel 79 Fornirowanie krzywych powierzchni Gimnastycznych przyrządów wyrób 24

109—110

Glazura perłowa (patrz: perłowa gl.) Gleditschia triacanta 33

Gliceryna 125 Glin 147 Głóg 11, 35 Gniazda 59 Götterbaum 33 Goldregen 33

Grab 11, 12, 13, 26, 55, 103, 104, 157 Grat 77 Grathobel 77 108 Gratleisten 90 Gratsäge 68 Gratverbindung 97 Grenadilowe drzewo 11, 36 Grünholz 31 Grundhobel 77 Grusza 11, 12, 16, 112, 151 Grusza dzika 30 Gruszec 79 Grzyb drzewny 18 „Gum“ 32 Guma 122, 146 Gumituta 135, 160 Gumowe czerwone drzewo 3 Gwajak 11, 35, 45, 71 Gwajak fałszywy 45 „Gwatemala“ 39 Gwoździe 103-104, 107 Garbnik 143, 144, 146, 147, 154, 158 Gwoździ siła tkwienia 104

Gyayacum bastardum 35 Gzemsów struganie 79 Gzemsów wklęsłych struganie 79 Gzemsy 49, 74, 93, 136.

Haarholz 34

Haematoxylon campechianum 43 „Haity“ 39 Hartriegel-gelber 35 Haselnuss 35

Gips alabastrowy 121 Fornirowanie okrągłych płaszczyzn 105 Glaspapier 118 Fornirowanie przez przycieranie młotkiem 107—108, 110 Fornirowanie rogów i krawędzi 108—109

Fornirowanie walców 110 Fornirowe wkłady 112, 113—114 Fornirów dobieranie 105 Fornirów klejenie 58, 106—111 Fornirów łączenie 107 Fornirów obklejanie 110—111 Fornirów przecinanie 106 Foruirów sztorcowych unikanie Fornirów wad naprawa 110—111 Fornirów wązkich klejenie 108 Fornirów wzdęcie 110 Fornirów zadziery 110 Fornirów żył wkładanie 113 Fortepianów wyrób 22, 27, 31, 38 Fosfor 147

Fraximus excelsior 24 Fuchsschweif 66 Fughobel 74 Füllung 15, 22, 76 Furniersäge 106 Furnierschneider 106 Fustik-echter 47 Futryn wiązanie 86 Gab 25 Galasówki 144 „Gąbka“ 130, 133 „Gedämpft“ 33 Gehrmass 54

Gehrung 92

Gehrungsschneidelade 101 Gehrungstosslade 57, 102 Gehrung-stumpfe 91 Gelbbeeren 157 Gelbbirke 29

Haselnussholz-türkisches 45 Hausenblase 147 Heban 11, 36, 42, 43, 45, 71 Heban australski 36 Heban biały 48 Heban brazylijski 36 Heban czerwony 36 Heban szarozielony 36 Heban wenezuelski 36 Heban zach. afrykański 36 Heban zielony 36 Heban z Maöagaskaru 36 Hebanu imitacya 23, 30, 32, 151, 152 Jesion 11, 12, 18, 98, 155

Jałowiec wirginijski 24 Jałowiec zachoöni 24 „Jarrah“ 38 Jarzębina 11, 12, 30 Jaskółczego ogona wykonanie 77, 78, 91

Jaskółczy ogon 16, 87, 90-91, 93, 94, 95, 97

Jaskółczy ogon pobwójny 87 Jawor 11, 24, 25, 55, 98, 112, 113, 115, 147, 148, 153, 157 Jebwabne brzewo 43

Heblowanie (patrz: struganie) Hernlistwy 16 Hinterzange 55 Hinterleisten 90

Hirschkolbensumach 34 Hobel 71 Hobelbank 55 Hobeleisen 71 Hobelkasten 71 Hohlflacheisen 60 Hohlkehlhobel 79 Hollunber 34 „Honduras“ 39, 40 Hülseborn 35.

Ilex aquifolium 35 Ilm 25

Jesion amerykański 24 Jesion biały 24 Jesion czarny 24 Jesion czerwony 24 Jesion kwietny 24 Jesion niebieski 24 Jesion slawoński 24 Jesion zwyczajny 24 Job 147

Jobek potasowy 135 Jobła 11, 12, 13, 16, 20, 21, 103, 104, 105, 106, 132, 149, 157 Jobła chilijska 31 Jobła norfolska 31 Juglans regia 28 Juniperus communis 23.

Imak 50, 56

Kalkmilch 126 Kamień bo ostrzenia 81-83 Kamień lewantyński 82 Kamień szmirglowy 119 Kamień Worbesa 119

Kalafonia 127, 136, 137, 142 mpregnowanie (patrz: brzewa impr.) „Kalamanber“ 36 Inbischgrün 156 Inbygo 143 Inga vera 44 Inkrustacya 66

Kampecheholz 43

Instrumentów muzycznych wyrób 22, 115-116

Kanarkowe drzewo 33

Instrumentów muzycznych lakierowa- Kampesz 43, 144, 157 nie 160

Karmin inbygowy 156, 158 Karnieshobel 79 „Karri“ 38 Karuk 125 Kasetek wyrób 115 Kasselbraun 153 Kasztan 11, 12, 31 Kasztan amerykański 31

Intarzya 66, 112-113, 114 Intarzyi imitacya 114-115.

Jabłoń 11, 30 Jagoby farbiarskie 156 Jakaranba 38 Jałowiec Bermuba 24 Jałowiec pospolity 23 Jałowiec kalifornijski 24

Kit kalafoniowy 121 Kit na wilgoć wytrwały 120 Kit okrętowy 121 Kit olejowy 159 Kit pod fornir 106 Kit pokostowy 120 Kit smołowy 111 Kit szelakowy 122 Kit twardy nie pękający 122 Klajster 114

Klej 12, 15, 51, 104, 120, 125-126, 145 Kora skręcona 17 Klej biały 111, 125 Klej do robót wykładanych 125-126 Korallenholz 42 Klej koloński 121 Klej mocny 125 Klej odporny na gorąco 125 Klej odporny na wilgoć 126

Klej odporny na zmiany powietrza 125 Kosodrzewina 24

Koszenila 144, 145 Koszenilowy lak 157 Kość słoniowa 35

Kasztan dziki 31

Kasztan jadalny 31

Katalpa zachodnia 56

Katalpowe drzewo 46

Katechina 153, 154

Katechu 153

Kauczuk 121

Kazeina 126

Kątnik 74, 75

Kątnik prosty 75

Kątnik skośny 75

Kątów przenoszenie 54

Kątów struganie 57, 74

Kątów wykreślanie 53-54

Kąt prosty 89, 91-98

Kątowych zagłębień obrabianie 60

Kehlung 49

Keilbolzen 104

Keilzwinge 104

Kiefer 20, 21

Kijów bilardowych wyrób 16 Kirsche 31

Kit do klejenia żył metalowych 114 Kit francuski 122

Klej pod fornir 106-107, (110-114)

Klej rybi 147, 152

Klej słaby 125

Klej szybko schnący 126

Klej z krochmalu 122

Klej zwierzęcy 126 Klej ce 50, 57, 107, 109-113, 116, 126 Klejenie drzewa (patrz: drzewa kl.) Klejenie przez nacieranie 105 Klejenie skrzypiec i basów 116 Klejenie wiązań drzewnych 125 Klejenie żył metalowych 114 Klejowa woda 111, 112, 122, 124 Kleju gęstość 125 Kleju psucie się (środki zaradcze) 125

Kleju rozpuszczanie 125

Kleju schnięcie 125, 126

Kleju siła trzymania 125

Kleju zbicie się pod fornirem 110

Kliny 86, 94, 96, 104

Klobsäge 65

Kloców suszenie 15

Klon 11, 12, 13, 24

Klon amerykański 25

Klon krzewowy 24

Klon węgierski 25

Klon właściwy 24

Knackweide 29

Knebel 65

Kokobolowe drzewo 42 Kokosowe drzewo 43, 44 Kokowe agrentyńskie drzewo 47 Kolec 102

Koliaturowe drzewo 37

Kołki 84, 89, 90, 91, 94 103-104 Königsholz 41

Kopal manilowy 133, 134, 137, 160 Kora dębowa 152

Kora spróchniała 17

Koralowe drzewo 42

Kornik 19 „Koromandel“ 36 Koronowiec 33

Koziołek 58, 59

Krajniki 49, 101-102. 136, 138

Krajników glaözenie 119, 123 Krajników struganie 79 Krapp 156

Krawędzi fornirowanie (patrz: fornirowanie rogów i krawędzi)

Krawężnica 50, 04 Kreda 112, 114, 120, 121, 123 Kreozot 18, 19 Krepowanie 101 Kreuzbeeren 156 Kreuzdorn 34 Kręgadło 78 Krętak 09

Krochmal 114, 122, 124 Królewskie örzewo 41 Krzywak 78 Krzywak gzemsowy 79 Krzywak zakładnik 79 Krzywaki 30 Krzywica 50, 64-65 Krzywica oöczepna 65 Krzywizn glaözenie 117 Krzywizn fornirowanie 109-110 Krzywizn struganie 78 Krzzwizn wyrzynanie 49-50 „Kuba“ 39 Kupferchloriö 152 Kuropatwowe örzewo 41 Kwas azotowy 155 Kwas krzemowy 147 Kwas pikrynowy 156, 158 Kwas pyrogallusowy 152, 153 Kwas siarkowy 129, 139, 143, 157, 158 Kwas solny 20, 128 Kwebrachowe örzewo 67 Kwercytronowa kora 145.

Lagos 39, 40 „Laguna“ 39 „Laguna-Oga“ 39 Lakier 45, 133, 134 Lakier bursztynowy 124 Lakier kopalowy 112, 160 Lakier matowy 138 Lakier meblowy 160 Lakier politurowy biały 136-137 Lakier politurowy brunatny 137 Lakier spirytusowy 112, 132, 136—137 Łoza 29

Lakierowanie (patrz: örzewa lakier.)

Lakieru glaözenie 120

Lakieru matowanie 138

Lakieru politurowego barwienie 137

Lakieru usuwanie 120, 159

Lanzenholz 48

Larix europea 22

Laubsäge 66

Lärche 22

Leierreiche 26

Leinölfirniss 158

„LeopardwooÖ“ 38

Leszczyna 11, 35

„Letterwooö“ 37

Levantiner 82

Lignum sanctum 35

Limba 23

Linöe 27

Lineal 52

Lineal 52

Lineałów wyrób 30 Linia ołowiana 49 Linii elipsowatych kreślenie 53 Linij równoległych wyznaczanie 53 Lipa 11, 12, 13, 27, 103, 104, 105, 106, 107, 125, 151, 157 Lipa drobnolistna 27 Lipa wielkolistna 27 „Liquiöamber“ 32 Lilioöenöron tulifera 44 Listew półokrągłych struganie 78, 79 Listownik 72, 73 Listwy 16, 27, 52, 73, 88, 101 Listwy profilowe 28 Listwy sztorcowe 16 Listwy sztorcowe poprzeczne 90 Lisiwy zasuwalne 16, 77, 78 Listwy zasuwalne w jaskółczy ogon 90-91

Literowe örzewo 37 Lochbeutel 59 Lochsäge 67 Löffelbohrer 68.

Łatniak 69

Ławek wyrób 26 Łopień 68, 69

Mastyks 126

Masywne wkłady (patrz: wkłady ma- Nakładka skośna 85 sywne)

Maszyn wyrób 29, 95, 103 Maść drzewna 142

Matowanie (patrz: drzewa matowanie) „Natur“ 33

Nectandra Rodiaei 31

Łój 123, 132, 142 Łucyi św. Drzewo 31 Ług 20, 159 Łyko 9.

„Macassar“ 36 Machaerium violaceum 41 „Macovani“ 36 Magnezya 147 Magnoliowe Drzewo 46 Mahagoniholz 38

Mahoń 13, 23, 26, 27, 30, 33, 38, 42, 45, 155

Mahoń afrykański 39, 40 Mahoń amerykański 39 Mahoń australski 40 Mahoń biały 40 Mahoń czerwony 40 Mahoń fałszywy 40 Mahoń hiszpański 39, 40 Mahoń kolonialny 40 Mahoń piramiDowy 39 Mahoniówka 40 Mahoniu imitacya 27, 28. 155 Malachitgrün 156 „Mammutree“ 43 Mamutbaum 43 Mamutowe Drzewo 43 Mandelbaumholz 44 Mandolin wyrób 22 Mangan 147

Marmurek Do ostrzenia 79, 82, 83 Marmurowe drzewo 47 Św. Marty drzewo 46 Marzanna 156

Materyał stolarski 10

Maulbeerbaum 32

Metalowe żyły (patrz: żyły metalowe) Metalu imitacya na drzewie 115 Metr 52

Metylowy fiolet 157 „Meksiko“ 39 „Mexican-Cedar“ 39 Miąższ 9, 20—48

Mierniczych przyrządów wyrób 30, 35

Mierzenie Drzewa (patrz drz. mierzenie)

Migdałowe Drzewo 44

„Mitterrana“ 36

Mittelzinken 97

Młotek 107, 108

„Moa“ drzewo 42

Modeli wyrób 27, 49

Modrzew 11, 12, 18, 22, 98

Modrzew amerykański 22

Modrzew japoński*- 22

Modrzew sybiryjski 22

Modrzew zwyczajny 22

Moreton-Bay-Pine 32

Morus alba 32

Morwa biała 33

Morwa czarna 33

Morwowe Drzewo 32

Mozajka Drzewna (patrz: Drz. mozajk.)

Mozajka indyjska 113

Murfylak 133

Muskatholz 37

Naciskanie 59

Nadmanganian potasowy 155 Nagelbohrer 69 Nakładka 86, 87, 94 Nakładka kątowa 91 Nakładka na ucios 91

Nakładka ścięta 85

Nakładka zwyczajna 84, 89 Naśladownictwo (patrz: drz. imitacya) „Native-Teak“ 42

„Nev-Sout Wales“ 40 Mebli wyrób 28—32, 34, 38, 39, 42, Nigrozyna 152 44—49

Mebli zakopańskich wyrób 98—101 Messerschnitt 11

Mazery 9, 11, 49, 105

Norfolska jodła (patrz: jodła norf.)

Nożyk do tarzyi 114 Nowogwinejskie drzewo 37

Nut 77, 88 Nuthobel 77 „Nutmegwood“ 38 Nutzapfen 93 Nyssa silvatica 46 Oblogi 105—111 Obwodzenie 101 Ocet 123, 157 Octan glinowy 156 Octan ołowiawy 135, 145 Octan żelaza 143, 144 „Ocume“ 40 Odbijanki do slojćw 159 Odbijanki na Drzewie 115 ODsaDka 93 ODsaDkowa piła 64 OdsaDnik 76 Oelbaum 45 Oelstein 82

Orselia 155

Orzech 11, 13, 28, 101, 113, 123, 139, 157, 158

Orzech afrykański 28

Orzech amerykański 28

Orzech antylski 47

Orzech czarny 32

Orzech kaukazki 28

Orzech maślany 28

Orzech turecki 45

Orzech wschoönio-indyjski 28

Orzecha imitacya 153

Osika 12, 28

Ossa sepia 134

Ostrokrzew 35

Otwornica 67

Otworów wiercenie 68—71

Otworów wiercenie na płaszczyźnie 69

Otworów wiercenie na sztorcu 68

Ogon jaskółczy (patrz : jaskółczy ogon) Owalów kreślenie 53. Oker 121

Okien wyrób 75 Okładka 107, 109—111 Okrętów budowa 121 Olcha (patrz: olsza)

Olej 18, 19, 45, 119, 121, 148, 155, 157 Palisander wilkowaty 38 Olej Do gładzenia 124

Olej lniany 122, 123, 124, 126, 128, Palmowe drzewo 47 130, 131, 132, 160 Olej lniany oksydowany 124 Olejne farby 158, 159 Oleju lnianego bielenie 128 Oleju z politury usuwanie 129, 131 Oliwne drzewo 45

Olsza 11, 12, 18, 27, 101, 125, 143, 155 Pappelholz 28 Olsza amerykańska 27 Olsza biała 27

Oertersäge 64 Oflisy 10

Olsza czarna 27 Opory 55

Oprawa korbowa 70

Oprawa korbowa amerykańska 71

Oprawa świdrów 70—71

Opraw Do narzędzi wyrób 27, 45

Organów wyrób 22, 27

Orle drzewo 45

Otworów wiercenie poD gwoździe 69 Otworów wyrzynanie 50, 65, 67

Pachołek 57, 58

Paczek wyrób 21, 22, 29 Paduk 37

Paklon 24

Palisander 34, 38

Palisandru imitacya 157 „Palo-santo“ 35 „Panama“ 39 „Pao de rosa“ 34 Papier szklisty 51, 118, 124, 132, 150, 155, 159, 160

Papieru przyklejonego usuwanie 109

Paradiesholz 45

Parafina 123

Parafina płynna 132

Parafinól 132

Parkietów wyrób 26

Pasta złotnicza 112

„Patridge“ 48

„Patridgewood“ 38

Patrony do malowania słojów 159

Paulownia Tormentosa 45

Paulownieholz 45 Perłowa glazura 111 Perłowej masy imitacya 111 Perückenbaum 35 Pferdefleischholz 41 Pflaumenholz 30 Physocalymna floribundum 33 Picea 21 Piesznia 60

Pilnik 59, 61, 62, 63, 64, 79, 109 Piłeczka 66, 114 Piłka fornirowa 106, 108 Piłka odsadkowa 84 Piłka otwornica 141 Piłki 61—68, 77 Piłki maszynowe 68 Piłki oprawa 64—66 Piłki ostrzenie 63—64 Piłki ramiona 64 Piłki ramion wygięcie się 65 Piłki rozwodzenie 61—63, 67 Piłki sznur 65 Piłki wady 61

Piłki zamocow. do ostrzenia 63—64 Politura zielona kryjąca 135 Piłki zębów rozwiedź, równanie 63 Politura żółta kryjąca 135 Piłki zębów spiłowywanie 64 Piłki zęby 61, 68 „Pinheiro“ 31 Pinus 20

52

Pinus cembra 23 Pinus ponderosa 20 Pirus malus 30 Pirydyna 127 „Pitsch-Pine“ 21 Platan 33

Platanus occidentalis 33 Plattbankhobel 76 Płaszczyzn gładzenie 117 Płaszczyzn klejenie 125 Płaszczyzn równości badanie Płaszczyzn składanie 16 Płatnica 66

Płatnica z grzbietem 67 Płytnik 76 Płytnik prosty 76 Płytnik skośny 76 Płyta 16, 26, 50, 55, 74

Płyt stołowych wyrób 24, 27, 39, 42, 76

Pockholz 35

Podkłady 15

Podłóg kitowanie 121

Podłóg wyrób 32, 74

Pokost 18, 19, 111, 118, 124, 133, 158

Pokost lniany 120, 126, 158, 159

Poliment 112

Politura 16, 110, 111, 113—115, 118-124, 148, 155, 157, 159 Politura amerykańska 133 Politura bezbarwna 127—128 Politura biała kryjąca 135 Politura czarna 135 Politura czerwona kryjąca 135 Politura czerwono-brunatna 136 Politura gęsta 128 Politura gruntująca 129, 130 Politura kopalowa 133 Politura niebieska kryjąca 135 Politura popielata kryjąca 135 Politura rzadka 128 Politura szelakowa 128

Politurowanie 126, 130—137 Politurowanie barwami kryjącemi 134—135

Politurowanie bez oleju 131—132 Politurowanie malowideł wodnych 134 Politurowanie przeźroczyste na biało 132

Politurowy olej 123 Politury barwienie 135—136, 152 Politury gładzenie 119, 120 Politury matowanie 138 Politury mętnej klarowanie    129—130

Politury plam usuwanie 122—123 Politury przechowywanie 130 Politury psucie się (środki zaradcze) 123, 124

Politury rodzaje 128—136 Politury szelakowej przyrządzanie 128 Politury usuwanie 120, 159 Politury wykańczanie 129, 130, 131 Populus 28 Populus tremula 28

Poręczy wyrób 26 „Porto-Plata“ 39 Posadzek wyiób 126 Potas 147

Rebhuhnholz 48

„Redgum“ 32, 38 „Red-Pine“ 21 „Rodwood“ 42

Robaczywe drzewo (patrz: drz. robacz.)

Robinia panacoco 41 „Rolo“ 40 Rosa 33

Rose 33

Rotbaumholz 42

Rotbuche 26

Rotholz 42

Rotrüster 25

Rozpora 64, 65

Rozwieracz 02

Rozwieracz z regulatorem 62

Równiacz 73

Róża afrykańska 34

Róża amerykańska 34

Róża australska 34

Róża brazylijska 34

Róża cypryjska 34

Róża nasza 33

Potaż 44, 45, 127, 137, 147, 153, 159 Rezeda 145 Powierzchni wklęsłych gładzenie 117 Rhamnus cathartica 34 Powierzchni wklęsł, struganie 78—79 Rhus typhina 34 Powierzchni wypukłych gładzenie 117 Riesensequoie 43 Powierzchni wypukłych struganie 78 „Rigtree“ 43 Półpiesznia 60 Pór wypełniacz 124 Pór wypełniacz bezbarwny 124 Pór wypełniacza barwienie 124 Prasa 58 Pras wyrób 30 „Prima-Vera“ 39 Profile 72

Profilów struganie 78—80 Progów wyrób 22, 31 Promienie rdzenne 9 Prunus 31 Przedwiertnik 70

Przegród wyrób 97 Przekrawacz fornirowy 106 Przekrój błyszczkowy 9 Przekrój poprzeczny 9 Przekrój styczny 9 Przetyczka 65, 66 Przyrządów mierniczych wyrób (patrz: Róża wschodnio indyjska 34

mierniczych przyrz.)

Przysiek 59

Pterocarpus santalinus 43

Pudełek wyrób 40, 45, 47, 115 Pumyks 111, 118, 122, 123, 124, 132, Rüster 25

Rzezak 60

Róża z Jamajki 34 Różane drzewo 33 Różanego drzewa imitacya 156 Rundhobel 78

138, 155, 157, 159 Pumyks sztuczny 119

Rzeźby 27, 29, 30, 61, 98. Sabikowe drzewo 32, 43 „Saffranwood“ 47 Salicyl 125 Salix 29

Rzezak ukośny 60 Pumyksowy proszek 119—120, 123, 160 Rzeźb gładzenie 119 Purpurowe drzewo 41.

Quebracho 37

Quercus 25.

Ram wyrób 15, 16, 22, 32, 75, 91

Ram do okien wiązanie 86

Salzsaures-anilin 151 Salzsaurer-zinnoxyd 145 Sambucus nigra 34 Sandalin 43 Sandał 155

Ram wiązanie 87

Ramówka 65, 105

Raspel 59

Raubankhobel 73

Rdzeń (patrz: drzewa rdzeń)

Sandał biały 43 Sandał czerwony 43 Sandał żółty 43 Sandałowe drzewo 43 Sandarak 129, 134, 137, 160 „San-Domingo“ 39 Sandelholz 43 Santalum myrtifolium 43 Sapań sijamski 46 Sapanowe drzewo 46 „Sapeli“ 39, 40 Satinnuss 32 „Satinwood“ 43 Satyn 43, 114 Satyn brazylijski 43 Satyn Sant-Domingo 43 Satyn wschodnio-indyjski 43 Satyn zachodnio-indyjski 43 Satynowe drzewo 47 Sauerdorn 33 Sägearme 64 Sägeblatt 61 Sägeschnitt 11 Schiffhobel 78 Schlangenholz 37 Schlägel 59 Schlicht 11 Schlichthobel 72 Schlitzsäge 64 Schmiege 54 Schneckenbohrer 69 Schodów wyrób 26, 42 Schraubbock 58 Schraubknecht 58 Schraubstock 59 Schraubzwinge 57 Schränkeisen 62 Schränken 61 Schrobhobel 72 Schwarzerle 27 Schwarzpappel 28 Schweifsäge 65 Schwerspat 124 „Sebastiao“ 34 Seidenholz 43 Sequoia 42, 43 Sęki (patrz: drzewa sęki)

Siarczan żelaza 128, 152 Siarczek arsenawy 127 Siarka 147

Siarkan miedziowy 152, 156 Silbelpappel 28

Składanie płaszczyzn (patrz: pł. skład.) Skóra rybia 119 Skrobaczka 109, 111, 117, 159 Skrobaczka francuska 117 Skrobaczka strugowa 117 Skrobaczki ostrzenie 118 Skrzynek wyrób 97 Skrzynka uciosowa 101402 Skrzynka uciosowa amerykańska 102 Skrzyń wyrób 95 Skrzyp 112, 119, 159 Skrzypiec naprawa 115416 Skrzypiec wyrób 22, 25 Słoje (patrz: drzewa słoje)

Słupków wykładanie 113

Smocza krew 160

Smoła 15, 18, 142

Smoła biała 114

Smołowy kit (patrz: kit smół.)

„Snakewood“ 38

Soda 44, 127, 128, 135, 139, 150, 151, 159 Sohle 71 Sokora 28

Solny kwas (patrz: kwas solny) Sommereiche 26 Sommerlinde 27 Sorbus 29, 30

Sosna 11-14, 18, 19,20, 98, 106, 132, 147, 149, 153, 157 Sosna bagienna 20 Sosna cukrowa 21 Sosna pospolita 21 Sosna żółta 20, 21 Sód 147

Sól kuchenna 18, 20, 150 Spajacz 74 Spindelbaum 35

Spirytus 19, 109, 115, 123, 124, 126, 127-129, 130, 132-137, 147, 150, 151, 156-158, 160 Spirytus denaturowany 127 Spirytus drzewny 127

Struga żelazo 71 —73t 75—83 Struga żelazo pobwójne 72, 75—79 Ścisk klinowy 104 Struganie brzewa (patrz: drz. strug.) Ściskabło 62, 64

Śliwa 12, 30

Spirytus octowy 150

Spirytusu bo politury siła 127

Spitzahorn 24

Spitzbohrer 102

Spojenie proste 88

Sprych kołowych wyrób 32

Sprzętów rozbieralnych wyrób 104

Sprzętów wyrób 98-101

Spust 73, 104

Stalka 118

Stangenzirkel 53 Stearyna 137 Stechbeutel 60 Stechen 59 Stechfichte 22 Steinkohlentheröl 121 Stellfaltzhobel 75 Stellgrathobel 78 Stellmass 52 Stemmaschine 61 Stemmeisen 60 Stępki 59, 90 Stołów wyrób 26, 45 Stossladen 57 Stół stolarski 55 Stranöfichte 22 Streichmass 53 Strug 50, 62, 71 Strug fasonowy 79-80 Strug krajnikowy 79 Strug pobwójny 51, 73 Struga grań 81, 82, 83 Struga klin 71, 74, 81 Struga nos 71 Struga oprawa 71 Struga ostrzenie 79 Struga otwór klinowy 71 Struga pobeszwa 71. 72, 74—76, 78—80, 81

Struga pokrywa 72, 73, 80 Struga wady 82 Struga żelaza ostrzenie 81—83 Struga żelaza zakłabanie 80—81

Strugnica 49, 50, 55—56, 62, 88

Stützen 55 Sublimat 18, 19, 135 Sumak 34, 144 Sumak perukowiec 35 Sumpfeiche 26 Suszarnie 14, 25, 51 Suwak 81, 82 „Swamp“ 40 Swietenia-Mahagony 38 Sworzeń 103, 104 Sykatywa 124 Syrigna 34

Szaf boków wiązanie 87 Szaf wyrób 42 Szafranowe órzewo 47 Szakłak 34, 111 Szczeroörzewiec 33 Szelak 110, 119, 121, 126, 127-128, 129, 132, 135—137 Szelak bielony 127, 128 Szelak fałszowany 127 Szelak rubinowy 136 Szelaku bielenie 127—128 Szelaku roózaje 137 Szeliniak 19 Szkarłat aniliowy 157 Szkatułek wyrób 95 Szklak (patrz: papier szklisty)

Szkło woöne 18, 159 Szlic 92 Szpongi 16, 90 Szpulek wyrób 29 Szpunt 88—89 Sztamowanie 59

Sztorc 15, 17, 50, 63, 68, 88, 90, 92, 95, 96, 106

Sztorcowe listwy (patrz: listwy sztor.) Sztorców barwienie 148

Sztorców klejenie 125 Sztorców struganie 51, 75 Szuflad wyrób 27, 95, 97 Szylbkret 35.

Ścian wyrób 76 Ścieśniacz 59

Śliwa daktylowa 36 Śrub siły tkwienia obliczanie 103 Śrub wkręcanie 102—103 Śrub z drzewa wyrób 27 Śrubociąg 102 Śruby żelazne 102—103 Świdry 08—71, 102, 104 Świdwa 11

Świerk 11 — 13, 18—21, 98, 101, 132

Świerk amerykański 21

Świerk biały 21

Świerk czarny 22

Świerk czerwony 22

Świerk nadbrzeżny 22

Świerk niebieski 21.

„Tabasco“ 39 Tabela Karmarscha 13, 103 „Tamatave“ 36 „Tampika“ 47 Tanina 44, 153 Tanne 20 Tarnik 51, 59 Tartracyna 158 Tarzya 43, 114 Taxus baccata 23 Teak 43 Teak syamski 41 Teakholz 40 Teakowe drzewo 40 Tectonia 40 Ter kamienny 121 Terpentyna 19, 124, 125, 132, 134, 137, 142, 150, 158—160 Thuja occidentalis 46 Tigerholz 37 Tilia 27

Tkackich warsztatów wyrób 29 Tlenek żelaza 44 Toczydło 82

Tokarstwo 29, 30, 42, 45, 46, 113 „Tonala“ 39

Topola 11, 28, 105, 106, 125 Topola amerykańska 28 Topola czarna 28 Topola srebrzysta 28 Topola włoska 28 Tramowanie 50

Traubeneiche 26

Trociny (patrz: drzewa, trociny)

Trypla 120, 138 Trzmielina 35 Tuja 46

Tuja chileńska 46 Tuja czworoboczna 46 Tuja zachodnia 46 Tulipanowe drzewo 33, 44 „Tulipwood“ 33, 34 Tupenholz 44 Tupelowe drzewo 4f>

„Turpentine“ 42 Twaróg 121, 126.

Ucios 54, 85, 87, 89, 91—92. 93, 95, 97, 98

Ucios łamany 102

Ucios łukowy 102

Uciosów wyrzynanie 101—102

Ukośnica 102

Ulm 25

Ulmus 25

Ultramaryna 135

Umbellularia californica 48

Urzet farbiarski 145.

Veilchenholz 48 „Verawood“ 35 Verzapfung 93 Verzinken 95 „Vicitoriawood“ 47 Vitis-vinifera 33 Vorderzange 55.

Wacholder 23 Wachspaste 137 Wachsseife 137 Wagonów wyrób 24, 28, .42 Walców fornirowanie (patrz: fornirowanie walców) Wallnussbaum 28 Wałkowiec 78, 79 Wanadyn amonowy 44 Wangenhobel 76 Wapienne mleko 126 Wapno 126

Wapno wiedeńskie 129, 131 Wapń 147 Wasserglas 18, 159 Wasserstoffsuperoxyd 139

„Wellingtonia“ 43 Węgiel brzewny 127, 128 Węgielnica 58 Węgielnica ruchoma 54 Węgielnica uciosowa 54 Wężowe brzewo 87 „Whitewood“ 44 Wiąz 11, 12, 18, 25. 55, 155 Wiąz amerykański 25 Wiąz biały 25 Wiąz blugoszypułkowy 25 Wiąz górski 25 Wiąz pospolity 25 Wiązanie cienkiego brzewa (patrz: drze- Wkrętak 63

wa cienkich kawałków wiąz.) Włoskowe brzewo 34

Włóczniowe drzewo 48

Wiązanie kryte 95—97 Wiązanie na bługość 84—87 Wiązanie na kołki 90 Wiązanie na „kozę“ 99 Wiązanie ną kryte czopy lub kołki 89 Woskowa pasta 187

Woskowanie (patrz: brzewa matów.) Wozów wyrób 29, 41, 61 Wpust 54, 86, 88—90, 97 Wpust prosty 97 Wręb 87, 93 Wspornica 57 Wspornica prostokątna 57 Wspornica uciosowa 57

Wau 145

Wawrzyn kalifornijski 48

Wawrzynowe brzewo 48

Wcięć na brzewie robienie 68

Wcios krzyżowy 91

Weichsel 31

Weibe 29

Weinrebe 33

Weissbuche 26

Weissborn 35

Weisserie 27

Wiązanie grubego drzewa (patrz :

drzewa grubego wiązanie) Wiązanie kątowe w jaskółczy ogon 98—94

Wiązanie na krytą zakładkę 89 Wiązanie na krzyż 91 Wiązanie na „pobwójną kozę“ 99 Wiązanie na „rać“ 99 100 Wiązanie na szerokość 88—89 Wiązanie na wpust 88 Wiązanie na zaklinowany^czop 94 Wiązanie na zakłabkę 88—89 Wiązanie okrągłych części 86 Wiązanie pobhalańskie 98—101 Wiązanie pob fornir 100 Wiązanie pod kątem 89, 91—98

Wiązanie przeciw wilgoci 89

Wiązanie rozbieralne 85, 95

Wiązanie wiöoczne z jednej strony 97

Wiązań klejenie (patrziklejenie wiązań)

Wienerkalk 129

Wierzba 11, 29

Wiesenkiefer 20

Wilcze zęby 91. 63

Wilki (patrz: drzewa wilki)

Wilków struganie (patrz: drzewa wilków struganie)

Winkelmass 53 Winkelstosslaöe 57 Winogronowe brzewo 88 Winterlinbe 27

Wioseł wyrób 24 Wiśnia 11, 12, 81 Witryol miedzi 18, 19, 52 Witryol żelaza 18, 135 Wklęsłe powierzchnie (patrz: powierzchnie wklęsłe)

Wkłady fornirowe (patrz: fornirowe wkłaby)

Wkłaby masywne 112—118

Włókna brzewne (patrz : drzewa włk.) Woda klejowa (patrz: klejowa woba) Woba utleniona 139 Wolfzähne 61 „Woob-Filler“ 124

Wosk 114, 121, 137, 138, 142

Wosk biały 137

Wykłabanie brzewem (patrz : drzewem wykłabanie)

Wykrawacz 69 Wykrawacz amerykański 69

Zasunięcie w jaskółczy ogon 97 Zasuwalne listwy (patrz: listwy zas.) Żelazosinek potasowy 135

Żłobkowiec 79

Wypełnień wyrób 15, 22, 27,32,39,41,7(1 Wypukłe powierzchnie (patrz: powierzchnie wypukłe)

Wypust 16, 88, 90 Wypustek struganie 77 Wypustnik 77 Wyskok winny 122 Wyżłobiacz 77, 91.

Xantoxylon 47.

„Yellow-Pine“ 20 .,Yellow-poplar“ 44 „Yellow-wood“ 44 „Yew-tree“ 23.

Zahnhobel 73

Zakładek poszerzanie 76

Zakładek struganie 75—76

Zakładek wklęsłych struganie 79

Zakładka 88, 89

Zakładka kryta 89

Zakładnik 75, 76, 77

Zakładnik rozsuwalny 75

Zakopański styl 98—101

Zamek prosty 85

Zamek z wpustem 86

Zamek z zębem 86

Zangen 55

Zanozy 104

Zapfen 90

Zapraw przyrządzanie 149 Zaprawianie drzewa (patrz: drz. barw.) Zarżynaczka 68, 91

Zasuwnik 77, 91 Zasuwnik rozsuwalny 78 Zazębienie 95 Zazębienie kryte 95, 106 Zazębienie kryte na ucios 95—97 Zazębienie środkowe 97 Zazębienie zwyczajne 95 Zebraholz 47

Żebrowe drzewo 47 Zentrumbohrer 69 Zetknięcie na ucios 85, 91 Zębacz 73, 74, 106, 109, 125 Zęby (patrz : piłki zęby)

Zęby drzewne 95—96

Ziehklinge 117

Ziehklingenstahl 118

Zieleń azinowa 156

Zieleń indyjska 156

Zieleń malachitowa 156

Zieleń naftolowa 156

Zielone drzewo 31

Zinken-gedeckte 95

Zinken-gewöhnliche 95

Zinkweiss 132

Zinnasche 126

Zinnsalz 144

Zirkel 53

Zitronenholz 45

Złotokap płaczący 33

Zmysła 53

Znacznik 52, 53

Zuckerkiefer 21

Zusammenfaizen 88

Zusammenschlitzen auf Gehrung 92

Zürbelkiefe 23

Zwidłowanie 86. 37

ZwiOłowume kątowe 92 Zwidlowanie na ucios 87. 92

Zwornica 58. 104.

Żaluzyi wyrób 24 Żelatyna 132

Żelazne antylskie drzewo 48 Żelazne drzewo 48, 158 Żelazo 147, 152 Żelazocyanek potasowy 143

Żłobków struganie 79 Żółć chromowa 135    •

Żółte drzewo 47, 144, 145 Żółte drzewo brazylijskie 47 Żółte drzewo jesionowate 47 Żółte drzewo karaibskie 47 Żółte drzewo kubańskie 47 Żółte jagody 157 Żółtochrom 145

Żył metalowych klejenie (patrz: klejenie żył metalowych)

Żywica 20—48. 147. 150.

rf

S-96

!

\

i$

.

.

rJ#ÆS=

rë pi: ■    'f    -Ä- ■

i

»

:

'

• -

BI»

llllllllli

gplgBBp

m

ill

.

-- - .,r- —    " -j

Mi*Bi

a

:

î a

.

ÜÜÈ

; "«Bn

SiflNHi SÂÉ

..... SvSIiffilüi®

Pi:

. ■

iä»"«Ärf»#®Äa

. - :;iig|i *    - ,ir

r~, '^cjaa r-'"T

Biblioteka Politechniki Ktakowskie)

V.:    .

100000294391

~ -, -

PH

■J

m ?. •

ara»

iS;:“ :

;

\

: .