£

■

M

m

ps

J-,:

% ,

'TL* ■

» " SS

k f ■

Jf M

\À

aUrKrâf

1@|1§2

J

ir -

i mm

gpggi.t

~2~ś

HH

iâs

§§|||

Ea8ü§

^.r:

: ;T.

HÜ

mm

SK

âsD

T- -

•{■^v-rrr'v-f, î~r:--

3fegr-%sssa

■ '

s * #

' Jk.t I *

$P "

-i’rź

Ä K

r 3

..

w

L

JF*'-.

La

'

fc^Éâ: “

3E'W:'38L*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296987

y

1

‘ :ï!

)

\

r;/—

.

\

-

-

rss?* 'fr

-

%

■+ ;■

!-■' :

'

* '

■

Juljan Adolf Święcicki

Hisforya Literatury Powszechnej

Z ILUSTRACYAMI

Literatura Żydowska

WYDANIE DRUGIE.

Tom I

NAKŁADEM AUTORA

* * *    WARSZAWA

SKŁAD GŁÓWNY W KSIĘGARNI GEBETHNERA I WOLFFA

- .

HISTORYÄ LITERATURY POWSZECHNEJ.

W I0N0GRAÏ1JACH

z ilustracyami

napisana

przez

Juliana Adolfa Święcickiego.

.414.

TOM VI.

LITERATURA ŻYDOWSKA.

WARSZAWA.

DRUKARNIA

Ä. T. Jezierskiego 47. Nowy-Świat 47.

HISTOI?YA

LITERATURY ŻYDOWSKIEJ

Z IUUSTF\ACYAMI

NAPISANA PRZEZ

Juliana Adolfa Święcickiego.

.ś$k.

Gząść I.

WARSZAWA

DRUKARNIA

A. T. Jezierskiego 47. Nowy-Świat 47.

\-\

\

’ih

**•«#*. ,3*5^

& ^

*

tó

4

1-304

,H,03B0JieH0 n,eH3ypoio. Bapniaßa 1 Hoaopa 1902 ro^a

4KC

«I

yt

S-'ftJ» n Qn

t>A/ i

I.

Palestyna.

Już samo imię Palestyny — pisze słynny he braista Munk — budzi w nas różnorodne uczucia naj -podniosłejsze, nie ma bowiem kraju, z którymby się łączyły wspomnienia tak wielkie, jak z Palestyną. Od pierwszej młodości wyobraźnia nasza, karmiona tra-dycyami świętemi Hebrajczyków, przenosi się z rozkoszą na te wyżyny, gdzie kiedyś, w każdem ech^$ dusze pobożne słyszały głos Boga, gdzie każdy kamień był symbolem objawienia boskiego, a każda ruin^a. pomnikiem kary niebieskiej. Pochodnia święta, oświetlając przybytek Syonu, rozlewała swą jasność na ludy ziemi; Jerozolima była pierwszą kazalnicą Apostołów, a w religii Mojżesza i Chrystusa czerpał także Mahomet swoje natchnienia. Wyznawcy tych trzech religii zwracają się ku słynuym ruinom z przed lat 2,000 z uczuciem czci prawdziwej, a chrześcijanin pobożny śpieszy choć myślą do grobu Tego, który tchnął w ludzkość nowe życie!... Palestyna jest tym zakątkiem ziemi, którego dzieje daleko więcej, aniżeli przeszłość innych krajów, nawet klasycznych, owładnęła myślą całej ludzkości kulturalnej. Nie zdobycze materyalne ludu tej krainy, ani jego tryumfy na polu walki stały się źródłem tej wielkiej popularności przesławnych dziejów Palestyny, lecz fakt,

Ibrwd&ÙUti-

że na jej gruncie zakiełkował naprzód ten ruch duchowy, który w swych przeróżnych rozgałęzieniach podbił ideą ludy świata kulturalnego i dotychczas jeszcze trzyma ich większość pod wpływem swoim. Kto pragnie zbadać i zrozumieć rozwój naszego życia duchowego, ten musi interesować się żywo Palestyną, jako ojczyzną monoteizmu, który stanowi podwalinę religii naszej i rdzeń naszych pojęć etycznych, jako areną, na której Boski Mistrz nad Mistrze okupił śmiercią męczeńską swe posłannictwo wiekopomne.

Historya Żydów stanowi jednę z najciekawszych i najbardziej pouczających kart w dziejach ludzkości nie tylko dlatego, że byli oni przed wiekami „ową rolą, na której miał z czasem dojrzeć owoc idei wszechświatowych”, lecz i ze względu na zdumiewające wyjątkowością swoją losy tego narodu od czasów prawie przedhistorycznych aż do chwili obecnej, skrystalizowane w szeregu zjawisk nadzwyczajnych. Dzieje Żydów urągają wszelkim teoryom naszym o łączności najwyższego rozwoju sił ludu ze wzrostem jego i rozkwitem, jako całości jednolitej pod względem politycznym i społecznym. Synowie Izraela, stojąc u szczytu swej potęgi państwowej, byli niczem w historyi świata, gdyż jako naród maleńki nietylko nie mieli dość siły, żeby się utrzymać na tej wyżynie przypadkowej, żeby narzucić swą wolę i swe ideje otaczającym ich ludom, nie tylko nie zdołali scementować części składowych swego państwa w jednolity organizm narodowy i religijny, ale nawet, zamiast oddziaływać duchowo na ludy sąsiednie, poddawali się łatwo wpływom ujemnym swych sąsiadów, zaprzepaszczając swój skarb najwyższy, z jakim weszli na widownią świata—swój monoteizm.

Dopiero, gdy gmach państwowy Żydów rozpadł się w gruzy pod obuchem wrogów potężnych; gdy niepodległość narodowa, okupiona krwi potokami, w szeregu walk bohaterskich, zstąpiła do grobu raz

na zawsze; gdy Żydzi, jako tułacze i wygnańcy, rozproszyli się po świecie całym, znosząc prześladowania najrozliczniejsze, wówczas, zrodzony z hebraizmu judaizm, właśnie pod wpływem tych prześladowań, urósł w potęgę niespożytą. Nie tylko drobne ludy sąsiednie, jak Filistyni, Moabici i t. d., nietylko państwa tak potężne i bogate jak Hittyjskie i Fenickie, ale nawet takie kolosy wszechświatowe, jak Egipt, Babilon, Assyrya i Rzym, pod których jarzmem tarzali się w prochu Izraelici—zniknęły zupełnie z widowni świata, a Żydzi, pomimo kolei losu przeważnie krwawych i męczeńskich, liczniejsi i potężniejsi dzisiaj niż kiedykolwiek, przetrwali wszystkie uragany. Tę odporność zdumiewającą czerpali oni w kulcie Jehowy, skrystalizowanym w system żelazny form i for mułek, stanowiących spoiwo przepotężne śród rozproszonych wichrami losu po całym świecie, a zsolida-ryzowanych z sobą duchowo i materyalnie bezdomnyoh synów Izraela, którzy obecnie marzą już nawet, szczerze, czy nie szczerze, o powrocie do kolebki swojej, do Palestyny.

Turcy a azyatycka, podzielona na 18 namiestnictw (Ejalaty), zostających pod rządami paszów, składa się, między innemi, z następujących krajów, ważnych pod względem historycznym: Małą ^Azya. (Anatolia) część Armenii (druga należy do Rosyi), Mozopotamia^(źwana dziś Al-Dżezirah), Kurdystan (starożytna lissyrya), Ba- jj bilonia i Chaldea TdźTi    rya• czyli44y

^Aram,^której częsc południową stanowi Palestyna, kraik, mający obecnie ludność mniej liczną niż Warszawa.

Kraik ten stanowi trzecią, południową część całego obszaru krajów, który w starożytności nosił miano Syryi. Wyraz „Palestyna”, który w rzeczywistości brzmieć powinien Filistyna, zawdzięczamy Grekom. Nazwa „ Philistia Todnofiifca się zrazu tylko do części wybrzeża morskiego, które było siedzibą Filistynów, przeszła z czasem, przekształcona w „Pa-

Palestyua, której długość całkowita (pomiędzy 33,20 a 31,15' szerokości północnej), wynosi około 240 kilometrów, przy szerokości, w zachodniej części kraju, 40 kil. na północy i 120 na południu, jest krańcem północnym i najżyżniejszym wielkiej siedziby semickiej, t. j. półwyspu Arabskiego. Jak siedziba ta je-ograficznie zajmowała stanowisko środkowe pomiędzy Oceanem Indyjskim, a morzem Sródziemnem, prowa-dzzącem do Europy, tak też i w dziejach rasa semicka odegrała rolę pośredniczącą. Doszła ona do stanowiska pierwszorzędnego nie przez wojnę, ale przez handel i religię. Semici byli, podług wyrażenia Smitha, the great middlemen of the world, t. j. „wielkimi pośrednikami świata”, gońcami pomiędzy Wschodem a Zachodem, stojąc na rozgraniczu wielkich cywili-zacyj starożytnych, oraz tych ludów, które wytworzyły świat nowożytny. Obdarzeni zdolnościami wyższe-mi, których nie mogli rozwinąć całkowicie dla braku miejsca i czasu, stali się oni „pośrednikami pomiędzy Bogiem a człowiekiem”, dając światu trzy religie monoteistyczne: judaizm, chrześcijanizm i islamizm.

lestynę”, na cały kraj aż do pustyni, tak, że Grecy nazywali ”f) Eóprrj IIaXat<Tc£v7] całą Syryę południową razem z Judeą od Fenicyi aż do Coele-Syryi, używając wyrazu „palaistine”, jako przymiotnika. Z wyrazu tego Rzymianie wytworzyli nazwę „Palästina”, która w 2-m wieku była prowincyą oddzielną. Nazwa kraju miejscowa, nierównie starsza, Kanaan, pochodzenia dotychczas wątpliwego, może mieć albo znazzenie rasowe, albo, najprawdopodobniej, jeograficzne, oznacza bowiem kraj „zapadły”, nizki” gdyż pierwotnie, jak to widzimy w listach z Tell el-Amarna z XIV w. przed Chr., nazwa „Kanaan“ (Kinahna) odnosi się tylko do wybrzeża fenickiego i dopiero Egipcyanie zastosowali ją w napisach swoich do całej Syryi zachodniej.

Granicząc od północy z Fenicyą i Syryą, ze wschodu z pustynią Syryjską, od południa z pustynią Arabską,

a od zachodu z Filistyą i morzem Śródziemnem, Palestyna, obejmująca razem po obu stronach Jordanu

K>

9>

a» rJ,

iCO )\

H*

CÔ

x~v

\sjye

sfian

/L 2

ffit

Gedrosia

vî>

r/*

<<f

sM

;a......

&J* ^4    ...

«n# '

iaT

s/unf

Carc

2 \J

4y>

O)

ASIA

P¹

położenie Palestyny śród trzech części świata.

*• JS?

tr

t?-

•O

4.

s»

to

rs

■%'

Afryka

zaledwie 25,700 kilometrów kwadratowych przestrzeni, dzięki położeniu swemu pomiędzy dwoma lądami stałemi: Azyą i Afryką, pomiędzy dwiema pierwotnemi siedzibami ludzkości nad Eufratem i nad Nilem, pomiędzy dwoma centrami państwowemi: Azyi Zachodniej i Egiptu, t. j. pomiędzy ludami, przedstawiającemi starożytny świat wschodni, a morzem Sródziemnem, bramą do świata zachodnio-no-wożytnego, była rodzajem mostu pomiędzy Azyą i Afryką, tudzież schroniskiem dla ludów napływowych z Arabii. Palestyna stanowiła nietylko wielki gościniec cywilizacyi, oraz pole walk dla państw na-jezdniczych, ale także pastwisko i szkołę dla szczepów drobnych, a niezliczonych, tudzież kanał otwarty wojen i handlu, a także grunt wielce przyjazny dla rozwoju religij wszechświatowych. Rzekome odosobnienie Palestyny od reszty świata, akcentowane zbyt przesadnie i tendencyjnie przez wielu pisarzów, nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Część północna państwa izraelskiego wcale nie była odosobniona. Jakkolwiek rzeka Nahr el Kasimije stanowiła dość trudne przejście ku północy, podobnie, jak i z pół nocy ku południu wzdłuż morza, pomimo, że już w czasach starożytnych pomyślano o ułatwieniach, z których korzystali i piesi i wozy lekkie, to jednakże środkiem tej części kraju ciągnęła się z północo-wschodu na połuduio-zachód prastara i wielce uczęszczana droga karawanowa, która łączyła Damaszek z wybrzeżem morza Śródziemnego, dając możność i synom Izraela stykania się ze światem zewnętrznym. Prócz tego, wielka równina lizreel była ku morzu całkiem otwarta i ztąd, idąc wybrzeżem ku południu, można było dosięgnąć Egiptu bez żadnych przeszkód. Wejście, stosunkowo łatwe i przystępne, do serca kraju północno-izraelskiego, a ztamtąd na równinę Jordanu, dawała również piękna i szeroka dolina, na której leżało Sichern. Wreszcie do okolic północno-wschodnich Palestyny przechodziło się z Damaszku bardzo łatwo, to też Efraimici z trudnością wielką mogli utrzymać stale tę część kraju. Jakoż to centralne, a otwarte położenie Palestyny było dla

11

politycznych stosunków kraju najfatalniejsze. Leżąc pomiędzy Egiptem a państwami zachodnio - azyatyc-kiemi, była ustawicznie „jabłkiem niezgody” współzawodniczących z sobą mocarstw potężnych, gdyż posiadanie tego kraiku stanowiło dla każdego państwa kwestyę życia. Temu właśnie położeniu centralnemu przypisuje Benzinger owo następstwo, że Palestyna w żadnej epoce dziejowej nie mogła się zdobyć na wytworzenie kultury samodzielnej. Tylko południe Palestyny zachodniej, t. j. Judea, była rzeczywiście odosobniona od wielkich państw kulturalnych, dzięki górom bardzo nieprzystępnym, których doliny wązkie i strome mogły być łatwo bronione przez szczupłą garstkę wojowników⁷. Wielkie trakty handlowe, biegnąc w kierunku południowym i zachodnim od gór Judejskich, nie dotykając ich wcale, pozwalały mieszkańcom żyć dla siebie bez żadnej łączności z resztą świata. Dróg górskich, któreby łączyły kraj z wybrzeżem mor8kiem lub też z Palestyną wschodnią, nie było wcale, a sam Jordan nie mógł być zgoła arteryą ruchu. Jeżeli jednak wskutek takich warunków państwo południowe odegrało w dziejach rolę mniej ważną, niżeli państwo północne, to wzamian Judea, będąc zakątkiem ziemi odosobnionym, rozwinęła właśnie judaizm, t. J. tę formę religii, której j-dzeniem było zupełnezerwanie zresztą^ śwTataTpd^ garda dla wszystkich pierwiastków^ życia duchowego całej ludzkości.

"Jakaś potężna katastrofa geologiczna — pisze Buhl—nadała Palestynie, a i całej Syryi fizyognomię całkiem odrębną przez wytworzenie szeregu rozpadlin, które dosięgły takiej głębiny i rozciągłości, że z potężnych pokładów kredowych, które się dawniej wznosiły na wschód od morza Śródziemnego, zachodnia ich część odpadła, wytwarzając formacyę samodzielną. Na północ od Palestyny rozpadlina taka, pod nazwą Beka (Coele-Syria,) oddziela Liban od An-tylibanu, a w Palestynie samej głęboko werżnięta

dolina Jordanu, czyli El-Gor, oddziela kraje zachodnie od wschodnich. Od czasu owej katastrofy Palestyna nigdy zupełnego spokoju nie zaznała. Straszne w swych skutkach trzęsienia ziemi nawiedzały od czasu do czasu tę krainę, ząbijając tysiące ludzi. Najstraszniejsze z nich, w r. 31 przed Chr., pochłonęło 10,000 ofiar, które pod gruzami domów śmierć znalazły. Za

ii”

5£*v<

ÜÄar?**?

ggSgg

fia.

*r

V.

-, •

'33

ËïjS3^3^fe

Cedr Libanu-czasów nowszych trzęsienie ziemi spustoszyło Galileję w r. 1837. Tym strasznym trzęsieniom ziemi towarzyszyły również i groźne wybuchy wulkaniczne, których niemało śladów pozostało, a i źródła gorące w dolinie Jordanu, oraz nad morzem Martwem przypominają również działalność wulkaniczną tych okolic. Dzięki takim wybuchom w czasach przedhisto rycznych, niektóre okolice, jak Ennukra, na wschód

Bita* sam

/eflîscdütti KntatŁ

HBH

4-

■*' .

• V

L:I.

wlBmm

■n

li

r;

;*

,

■

i

3‘’;

31

eh

£•

.

«

.-/

f4

mmm

,Æ?t;

3

■ :

&

'•

śsS

*J

u

r.

a

*'

£

fH

m

TOTfyfflirTv,. LrJL    WmmÊÊÊ

■Mili

mû

M

13

'%Æm

.

-,

U

IWI

um

V C

?"

M/

sa

H

immËMi

Çedry Libanu.

Jordanu, i równina Jizreel, pokryte bazaltem sproszkowanym, należą do najżyżniejszych okolic Palestyny. Do właściwości tego kraju należą również nawałnice tak potężne, że niszcząca ich siła wydrąża w ziemi przepaście, lub też przenikając porowaty kamień wapienny, wytwarza jaskinie podziemne, które nierzadko mają źródła w swem łonie, jak np. słynne źródło Maryi pod Jerozolimą.

Na zachód od rzeki El-Kasimije, (Litani) stanowiącej północną granicę Palestyny, wznoszą się potężne góry, zwane już przez Fenicyan i przez Izraelitów Lebanon. Jakkolwiek leżą one już po za właściwemi posiadłościami izraelskiemi, to jednakże wspomina o nich bardzo często Stary Testament, zwłaszcza w języku poetyckim, ze względu na wspaniałe cedry, które tam rosły i na świetne korony ich szczytów. Zachodnie stoki tej góry, szerokie, nadzwyczaj żyzne (El-beka), którędy prowadziła droga do Hamat, noszą miano późniejsze Massyas lub „Coele Syryi” w ścisłem znaczeniu. Leżące naprzeciw Libanu „góry wschodnie” (dżebel esz-szerki) nosiły u Greków nazwę Antilibanos, które „podług historyka Józefa, oddzielają Coele - Sy-ryę od reszty Syryi”. Stary Testament mówi tylko o południowym krańcu tych gór t. j. o dzisiejszem Dżebel esz-szeh, zwanym dawniej rozmaicie przez różne ludy. Izraelici nazywali tę górę Har Hermon, Feni-cyanie—Sirjon, a Amory ci—Senir. Z Hermonu właśnie wypływa największa rzeka Jordan, która przerzyna Palestynę z północy ku południu na dwie połowy: wschodnią i zachodnią. O ile Nil w Egipcie, rozdzielając kraj ten, łączy zarazem obie połowy i jest dla obu błogosławieństwem, o tyle Jordan uzupełnia zamknięcie całkowite części kraju zachodniej, tak, że ludy dwu krajów, leżących naprzeciw siebie, musiały odrębnemi kroczyć drogami. Przyczyna takiego stanu rzeczy tkwi w wyjątkowym charakterze Jordanu, który jest rzeką o spadku bezprzykładnie silnym, a o biegu tak krętym i pokoszlawionym, że

jfj

\’

;,j

lir*

iHł3

X ïMÆ]

H®*

ilil

I sina

'US '.lÆaffiBï

♦fi

;_y-

ffm

1Î

1»

HI

51

■lia

»Ll

Si*ii

■Wsi

km

S8

iTH

BL

. '-V

II

¹ l'ï M

yÈ§

rąkm

I <XL%fl

-mm

-

Æv

îybçryada nad jęziorenri Çienazareth.

na niej żegluga jest absolutnie niemożliwa. Źródło Jordanu leży 520 metrów ponad morzem, lecz po przebieżeniu zaledwie 220 kilometrów, rzeka ta u swego ujścia znajduje się na 400 metrów pod poziomem morskim. Dwa jeziora regulują masy wód Jordanu. Aż do Bahrat el Hule (jezioro Merom) dolina rzeki jest przeważnie pokryta bagnami i bujną gęstwiną krzewów papyrusowych, oraz innych roślin bagnistych. Na południu jeziora Hule, którego szero kośó najwyższa wynosi 5,2 kilom., a długość 5,8 kil., ciągnie się równina urodzajna, którą rzeka spokojnie przepływa. Tu właśnie znajduje się wzmiankowany wyżej gościniec ku morzu {Via maris). Następnie Jordan, tworząc liczne katarakty, rzuca się w biegu gwałtownym do jeziora Gienazareth, czyli Tyberyadz-kiego, które już leży na 288 m. poniżej m. Śródziemnego, arna 50 do 70 m. głębokości, 9,5 km. szerokości największej, 21 km. długości i 170 km. przestrzeni. Po stronie wschodniej góry strome dochodzą aż do samych brzegów, a po zachodniej są oddzielone równiną El-Ruwer, mającą 1,5 km. szerokości na 5 km. długości. Żyzność nadzwyczajna tej doliny dostarcza owoców królewskich, winogron i fig przez 10 miesięcy w roku, podczas gdy inne owoce dojrzewają tu przez rok cały. Jezioro jest nadzwyczaj rybne. W dalszym ciągu Jordan, niosąc gwałtowni© wody nasycone mułem niezmiernie żyznym, płynie śród doliny nieurodzajnej, gdyż charakter terenu uniemożliwia wylewy, które byłyby, jak w Egipcie, błogosławieństwem dla kraju. Ujściem Jordanu jest morze Martwe, zwane przez Arabów Bahr Lut, t. j. „jezioro Lota”, przez Izraelitów „Morze słone” lub „wschodnie”, a przez Greków „morze asfaltowe”. Ma ono 76 km. długości, a największa jego szerokość od Arnonu, wynosi 15,7 km. Głębokość jeziora sięga 399 m., że zaś powierzchnia jego leży na 393,8 m. pod morzem, całkowita więc głębokość rozpadliny dochodzi do 793 metrów. Ponieważ morze Martwe nie

ma żadnego odpływa; przeto cały nadmiar wody (około 6 milionów ton dziennie) musi wyparowywać i wskutek tego woda zawiera ogromą obfitość materyi mineralnych. Na 25$ stałych jej części przypada 7$ soli kuchennej, a chlorek magnezyum nadaje wodzie smak mdławo-gorzki. Ciężkość gatunkowa tej wody, przesyconej także chlorkiem wapna, chwieje się pomiędzy 1,021 a 1,256. Rzecz prosta, że w takiej wodzie żyć nie mogą nietylko ryby, ale nawet muszle i korale. Zato krzewy nadbrzeżne roją się od ptactwa, chociaż fauna z powodu braku wody słodkiej nie jest bogata. Na krańcu południowo-zachodnim jeziora leży Dżebel Usdum, t. j. bardzo ciekawa góra słona, 14 km. długa i 45 m. wysoka, która składa się po większej części z czystej soli krystalicznej. Pod względem hidrograficznym Palestyna jest od natury po macoszemu uposażona. Oprócz trzech źródeł (Nahr el Hasbani na północy, Nahr Banijas pod Cezareą Philippi i el Leddan), które składają się razem na wytworzenie rzeki Jordanu; są tu przeważnie potoki zimowe małej ważności. Z rzek wpadających do Jordanu najważniejsze są po stronie wschodniej, a mianowicie: Jarmuk poniżej jeziora Gienazaret i Jabbok, gdyż rzeka Amon wpada do m. Martwego. Po stronie zachodniej zasługuje na wzmiankę tylko Kison w dolinie Jizreel, ale rzeka ta, będąca w porze gorącej cienkim strumykiem, dopiero na godzinę drogi przed swojem ujściem do m. Śródziemnego pod Haifa zasługuje na miano rzeki.

Palestyna zachodnia składała się z trzech kraików: na północy Galileja, którą przy podziale Jo-zuego zajmowały szczepy: Naftoli, Aszer, Zebulon i Issachar, z miastami Akka, Jotapata, Sepforis, Haifa, Kana, Nazaret, Afek, Betsaida, Kafarnaum, Magdala, Tiberyada i inne. Poniżej, t. j. w środku Palestyny, le-ażła Samarya, ze stolicą tegoż nazwiska, zamieszkała pierwotnie przez szczepy Efraim i Pot—Manasse, oraz Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

rm

&££:p>

àmjJejAf àzjo]A{

Wi

częściowo przez szczep Issachar, a na południu Judea ze stolicą Jeruzalem. Zajęta niegdyś przez szczepy Dan, Benjamin, Juda, Simeon, posiadała ona cały szereg miast znanych ze St. Test: jak: Hebron, Bełhleem, Bethania, Gibeon, Engaddi, Jeryho, Gaza, Askalon, Joppe i inne. Wzdłuż tych trzech krajów ciągną się, począwszy od Antylibanu aż do granicy południowej, łańcuchy gór, zbliżone bardziej do Jordanu, niż do morza i tylko jedno pasmo skręca w Samaryi ku zachodowi, kończąc się przy samem morzu górą Karmel. Rówuinę południową od gór Judajskich, zwaną przez St. Test. Negeb („kraj suchy”): dzielono pierwotnie podług zamieszkałych ją szczepów na Nageb Judy, Kenitów, Jerahmelitów, Kalebitów i Keretitów. Rozciągała się ona aż do Kadeszu, a w kierunku południowo zachodnim do Szuru. Na północ Negebu rozpoczynają się góry Juda, których punkt centralny stanowią okolice Hebronu z doliną (emek) Hebron (dzisiejsze Wadi Halil) i z miastem tegoż imienia. Stolicę Judei, Jerozolimę, otaczały z trzech stron doliny: Nahal Kidron t. j. dolina Kedronu, z ogrodem królewskim ze strony wschodniej, Gehinnom (później Gehenna—piekło), czyli dolina Hinnom, na której, podług Jeremiasza, stały ołtarze Molocha—na południu i wreszcie na wschód od Kedronu góra Oliwna ze wspaniałym widokiem na Jerozolimę i ze słynnym ogrodem Gethsemane. Wschodnia część gór Judajskich składa się z posępnej pustyni (midbar-Juda), która była schroniskiem ludzi uciekających od społeczeństwa bądź ze skłonności, bądź z musu. W dalszym ciągu na wschód gór Judajskich wznoszą się ku północy góry Efraim ze słynnym szczytem Garizim, z doliną Sichern i miastem tegoż imienia, ze stolicą Samaryą i z górą świętą Karmel, oraz ze słynnemi z wojen Saula górami Gilboa. Wielka równina Merdż ibn amir, której część południowa nosi nazwę Mcgiddo, a środkowa Jizreel, odgranicza Samaryę od Galilei, z których ostatnia posiada, między innemi, piękną górę Gebet et tor, zwaną Tabor.

Przechodząc do Palestyny wschodniej, tj. leżącej po za Jordanem, znajdujemy na samej północy kraj Baszan, który obejmował wszystkie okolice, noszące dziś nazwę kraju Hauran, zamknięte pomiędzy Hormonem i rzeką Hieromaksem—a Jarmukiem, słynące niegdyś z pastwisk wybornych i z żyzności gruntu. Poniżej Baszanu rozciąga się kraina Gilead, posiadłość Amorytów i Ammonitów, pomiędzy Jarmukiem a Ar-uonem, którą przy podboju zajęły szczepy: Pół-Mariasse, Gad i Ruben. Wreszcie na samem południu, oddzielony od Jordanu górami Abari, leżał kraj Moab. Wszystkie te kraje na wschód Jordanu, do którego wzdłuż całej granicy przylegają łańcuchy gór, nosiły za czasów rzymskich nazwę Perea, której miasta, niegdyś bardzo ważne, podobnie jak w Palestynie zachodniej, leżą w ruinach.

Palestyna uchodzi za „krainę kontrastów”, które przedewszystkiem uderzają w klimacie. Jednoczy ona okolice śniegów wiekuistych, z klimatem podzwrotnikowym. Potężny szczyt górski Hermonu, który stanowi północną granicę kraju, wznosząc się na 2,800 metrów ponad poziom morza, jest wiecznym pokryty śniegiem i posiada florę alpejską. Galilea, najzdrowsza okolica Palestyny, ma klimat zupełnie umiarkowany. Południowe części, a mianowicie: równina Jisreel i wybrzeże morskie, odznaczają się klimatem ciepłym, a w dolinie Jordanu i wokoło m. Martwego panuje klimat podzwrotnikowy. W Ghor, już w maju bywa 43° Celsyusza w cieniu, a nawet po zachodzie słońca; gdy w innych okolicach temperatura ochładza się szybko, tu bywa jeszcze 33° ciepła.

Olbrzymie różnice klimatu i gruntu Palestyny, tj. jej temperatury i żyzności, dadzą się, podług Smith’a, wytłomaczyć do pewnego stopnia najprzód niezwykłą różnicą pomiędzy wysokością gór, wznoszących się od 1,300 stóp nad poziomem morza z temperaturą

zwrotnikową, do 9,000 stóp z klimatem alpejskim, a następnie podwójnem oddziaływaniem na kraj: z jednej strony morza, z drugiej — pustyni. Zasadniczą charakterystyką klimatu palestyńskiego jest podział roku na dwie pory: deszczową i suchą. Pod koniec października zaczynają się deszcze obfite, z przestankami bardzo krótkiemi. Jest to wczesna pora deszczowa, która otwiera zwykle sezon rolniczy, t. j. ziemianin przystępuje do orki. Pod koniec listopada opady deszczowe maleją, a następnie znów się potęgując w Grudniu, Styczniu i w Lutym, zwalniają w Marcu, a ustępują całkowicie zazwyczaj w połowie Kwietnia. Jestto podług Pisma Ś-go ostatnia pora deszczowa, która, poprzedzając bezpośrednio żniwa i długą posuchę letnią, jest dla kraju daleko ważniejsza, niżeli deszcze zimowe. Podczas zimy grad i śnieg pada na górach; grad zwłaszcza jest pospolity, a często przychodzi w towarzystwie deszczu i piorunów, które zdarzają się niekiedy nawet podczas zimy, a na wiosnę są bardzo częste. Na łańcuchu gór środkowym śnieg bywa głęboki na dwie stopy i leży po kilka dni, a sadzawki pod Jerozolimą niekiedy pokrywają się lodem. Bywa to jednak bardzo rzadko, gdyż zazwyczaj śnieg w górach środkowych w ciągu dnia ginie.

Jerozolima posiada średnią temperaturę 17,20C., która jednak miewa różnice roczne bardzo znaczne. Najzimniejszy jest miesiąc Luty z 8,5° ciepła, najgorętszy sierpień z 24,6. Najniższa od r. 1860 temperatura wynosiła w Jerozolimie 4°—20 go Stycznia r. 1864, a najwyższy upał w tym samym okresie dosięgał 44,4°—8-go Sierpnia 1881 r. W żadnym z krajów zdrowotność i dobre usposobienie mieszkańców, oraz żyzność gruntu nie zależą tak widocznie i tak bezpośrednio od charakteru i kierunku wiatrów, jak w Palestynie. Wiatr północny jest zimny, południowy—ciepły, zachodni — wilgotny, wschodni — suchy. Wiatry północne i północno-zachodnie panują w mie-

siącach letnich, chłodząc i odświeżając powietrze, wszelako zbytnia ich ostrość powoduje febry i zapalenia gardła. Zato wiatry zachodnie od morza są mile witane, wschodnie zaś trafiają się rzadko podczas lata, częściej zimą, w jesieni i na wiosnę. Zwłaszcza podczas zimy, przy niebie jasno-błękitnem, są one bardzo przyjemne. Najnieprzyjemniejszy jest wiatr południowo-wschodni, gdyż posiada charakter Sirocca; dmie on najczęściej w Marcu i w Kwietniu, choć zjawia się również podczas lata, a także późną jesienią. Wówczas temperatura wznosi się do 40°; powietrze, pozbawione ozonu, staje się nadzwyczaj suche, zaś atmosferę przygniatająco-duszną wypełnia pył delikatny. Wiatr ten wysusza wszystko, niszczy młode zboże, powoduje u ludzi silne zapalenia kanałów oddechowych, bóle głowy, bezsenność i zupełne obezwładnienie. Pomimo wszakże tych kontrastów klimatu, tj. dni gorących, a nocy chłodnych, wiatrów zimnych lub skwarnych, silnych opadów deszczowych lub suszy, klimat Palestyny nie jest bynajmniej szkodliwy. Zmiany, do których ciało przywyknąć musi, nadają mu elastyczność i jędrność; chorobami zaś, właściwemi temu klimatowi, są: febra, dyzenterya i cierpienia oczu.

Flora Palestyny nie przedstawia również obrazu jednolitego. Gor ma roślinność zwrotnikową, która się ujawnia szczególniej w palmach daktylowych, w krzewach papyrusowych itp. Pustynia górska Judy i okolice południowe gór Judajskich posiadają roślinność wschodnio-stepową, tj. przeróżne krzewy kolczaste, rozliczne osty i szybko więdnące kwiatki wiosenne. Reszta kraju ma zwykłą florę śródziemnomorską, która w okolicach, leżących głębiej, łączy się z pojedynczemi okazami strefy cieplejszej, jak np. z drzewem sykomorowem. Gdy po deszczach wiosennych nastają ciepła, natura stroi się wspaniale w szatę narcyzów, tulipanów, anemonów, ranunkułów, róż, lilii i t. p., ale w miarę wzrastania upałów,

a nawet wskutek jednego Sirocca, wszystkie te kwiaty zamierają razem z trawami i ziołami. Na stokach gór, rosną tu i owdzie trawy roczne, jarzyny i zioła aromatyczne, w bagnach nadrzecznych trzcina, sitowie i papyrus.

fkmyü

■&J.

-1

nt

isst«*

tmBSffl*

War

trf»V

nr/”

; ;■ .'u    :

jig?

ÜN

RMi

fi

■■-r

V:'

WmStT

Drzewc oliwne.

*«§1

lii

Ir®

....................

P-

I    i

n&‘

4HH

«

Ze zbóż uprawiano głównie, tak w czasach starożytnych, jak i dzisiaj: jęczmień (seora), który służy za pokarm i dla koni, oraz pszenicę (hitta), gdy owies i żyto zanika. Natomiast uprawiają orkisz (kussemet), kukurydzę ("arab. durra), wykę (karsine), proso (dohan), rośliny strączkowe, jak: soczewicę (adasa) i groch (pol), zioła korzenne, jak: kminek (kammon), koper (sebita), miętę, rutę, gorczycę (har-dal), koryander (gad), czosnek {szum), cebulę (6e-salim) i inne. Uprawiano też ogórki (kissua), melony (abattihim), len (fiste), a prawdopodobnie i bawełnę. Do roślin później wprowadzonych należy tytoń, który rodzi się tu w gatunkach wielce wyborowych. Na czele drzew owocowych stoi oliwne (zait), które w starożytności było najważniejszem źródłem bogactwa kraju. Drugie miejsce zajmuje latorośl winna (gefen), która dziś, jako w kraju mahometań-skim, nie odgrywa już roli dawniejszej. Wino najlepsze pochodziło ze słynnych winnic w okolicach Hebronu. Dalej są tu drzewa figowe (téena), granaty (rimmon), ze wspaniałym kwiatem ezerwonym, śród ciemnych liści, drzewo migdałowe (sakel), świętojańskie (hârûb), morwowe (tut), rozmaite drzewa orzechowe (egóz), brzoskwinie (parsik), śliwki (hub), pigwy (paris), pistacya (botnim), drzewa cierniowe Zizyphus spina (nakb) i Zizyphus lotus (sidr), oba z owocami jadalnemi. Natomiast rzadsze są jabłonie (iappûah) i grusze (aggam). Na równinach wybrzeży morskich rosną wyborne pomarańcze (arab. burdukan) i cytryny (etrog). Słynne w starożytności palmy daktylowe (tamar) na oazach Gor’u i pod Engaddi dziś znikły prawie zupełnie; znajdują się jeszcze na wybrzeżach morskich, na dolinie Jisreel, pod Tyberyadą i na wschodnim brzegu morza Martwego, wszelako więcej jako drzewa ozdobne, niż owocowe.

Palestyna nie była wcale krainą leśną; lasy największe miała w Gilead, złożone przeważnie z dębów, pinij (sosny o igłach b. długich), akacyj (sitta), platanów (armon), myrtów (hadas), topoli (haura), wierzb (safsafa), oleandrów i t. p. Do opału używali mieszkańcy, w braku drzewa, krzaków wysuszonych, korzeDi, a nawet i mierzwy.

Do najważniejszych zwierząt domowych należą dziś, jak i w starożytności: owca i koza, objęte jednym wyrazem hebrajskim son; karmią się one ziołami na stokach gór. Hodowla wołów (bakar) udaje się najlepiej na bogatych łąkach po za Jordanem; są one przeważnie małe, ale silne. W przeciwieństwie do dawnych zwyczajów ludności, dzisiejsza karmi się mięsem owcy, ale tylko podczas uroczystości, biedacy zaś żywią się mięsem kozy. Zwierzęciem do jazdy, zarówno dla bogaczów, jak biednych, był osioł (kamor), a teraz używają go tylko biedacy do wożenia ciężarów. Koń (sus albo paras), służył w starożytności tylko do wojny, dziś jest w użyciu powszechnim do jazdy wierzchem. Używano także mułów (pered), a wielbłądy (gamal) były niezbędne na pustyni, do jazdy i do dźwigania ciężarów. Mięso tych zwierząt jadalne u Arabów, było dla Izraelitów nieczyste, podobnie jak i wieprzowina (kazir). Psy (keleb), były albo stróżami trzód, albo też błąkały się stadami po wsiach i miastach, zjadając wszelkie nieczystości. Kot także nie należał do właściwych zwierząt domowych, a z drobiu spotykamy w czasach St. T., tylko kury (farrug) i gołębie (jona). Zwierzęta dzikie przebywają głównie w zaroślach Jordanu i w górach. Lwy, zwyczajne dawniej w tych miejscach, dziś całkiem znikły. Natomiast są jeszcze pantery (namer), koty dzikie (si), niedźwiedzie (dob), wilki (ze'éb), szakale (i albo tan) bardzo liczne, a przebywające po jaskiniach i pośród ruin, lisy (su’al), dziki i dzikie osły (pere), gazele i antylopy (sebi), jelenie (ajjal), dzikie kozły (jael), zające (arnebet), myszy (akbar), wiewiórki, łasice (holed), jeże i t. d. Z ptaków najpospolitsze: orzeł (neser), sępy, kruki (oreb), sowy (kos), strusie (bat jana), kuropatwy (kogla), skowronki, przepiórki (selaw) i podobny do drozda słowik palestyński (arab. bulbul). W bagnach trafiają się pelikany, bąki (kippod), buciany (kasida), a nadewszystko dzikie kaczki. Wreszcie bywały dawniej krokodyle, a niebrak i wężów jadowitych. Śród owadów trzeba wymienió pająki (akkobis), skorpiony (akrab), osy (sirâ), muchy (zebûb), dzikie pszczoły (debora) i mnóstwo robactwa nieznośnego, szczególniej pcheł (parol). Prawdziwą jednak plagą kraju, jest szarańcza, którą teraz biedacy spożywają. Całe chmury tych strasznych owadów spadając na pola, pokrywają przestrzenie kilkomilowe i w mgnieniu oka niszczą zboża do-szczętu. Dodajmy wreszcie, że ryb dobrych w jeziorach i rzekach obfitość wielka.

Zato kruszczów Palestyna wcale nie posiada, wszystkie sprowadzać musiała z innych krajów. Glinka marglowa, na wybrzeżach morskich i w dolinie Jordanu, dawała dostateczny materyał do różnych wyrobów glinianych; kamień wapienny w górach wystarczał także na potrzeby domowe a bazalt, którego dawniej używano do budowy miast, służy dziś jeszcze do wyrobu kamieni młyńskich. Brzegi morza Mari twego dostarczały asfaltu, który po trzęsieniach ziem. w dużych warstwach zalegał powierzchnią morza-W tych okolicach była także i siarka, a także obfitość soli.

Z powyższego widzimy, że Kanaan był krajem, który nadawał się tylko do rolnictwa i hodowli bydła, oraz że nazwa kraju „mlekiem i miodem płynącego”, stosowana tradycyjnie do Palestyny, jest co najmniej przesadna i może mieć tylko znaczenie względne w porównaniu z pustynią, pierwotną kolebką Hebrajczyków. I owszem, skłonniejsi jesteśmy do przyznania słuszności słowom Coruila, który twierdzi, że prze-dewszystkiem do Palestyny da się zastosować wyrażenie biblijne: „W pocie oblicza swego, będziesz spożywał chleb swój”. Prawda, że chłop hebrajski, dzięki klimatowi swego kraju, mógł się obywać bez odzieży nazbyt złożonej, że mu we dnie wystarczała prosta koszula a w nocy płaszcz tylko, który mu zastępował łóżko i kołdrę, że domy najpierwotniejsze, chaty, lepianki i sklepienia z kamieni surowych, były dla niego schronieniem wystarczającem. Prawda, że ziemia żyzna dawała pszenicę, wino, figi, granaty i oliw-

ki, ale to wszystko bez trudu nie przychodziło, o czem najlepiej zaświadczyć może dzisiejszy stan Palestyny, która przy niedołęstwie rządu i mieszkańców, zaledwie połowę dawnej ludności wyżywić może. I owszem natura uic tu bez trudu nie dawała. Hebrajczyk musiał pracować „z całem natężeniem sił własnych”, ale pracował z tern przeświadczeniem, że się ziemia za trud wywdzięczy. I tak było. Różnica trudów rolnika egipskiego i hebrajskiego tkwiła w tern tylko, że tamten, korzystając z wylewów Nilu, musiał sta-rauiem własnem i to bardzo ciężkiem, zabezpieczyć sobie zapasy wody na porę suszy, ten zaś? nie mogąc tworzyć żadnych kanałów, z powodu charakteru swej rzeki głównej, mnsiał nawodnianie kraju pozostawić— Jehowie, co w oczach Izraelity nadawało Palestynie wielką przewagę nad Egiptem.

Od Jehowy tylko zależało dać deszcze obfite z urodzajami lub suszę —z głodem; to też hebrajczyk zwracał się ku niemu nieustannie, poczytując deszcze za łaskę Boga, suszę — za gniew i karę Jehowy. Zresztą, Palestyna była krajem, który przy największej nawet pracy mieszkańców „nie mógł zadowolić potrzeb zbytkownych”, gdyż produkcya kraju zaledwie na własne potrzeby wystarczała. To też dzisiejsi uczeni stwierdzają, że źródła żydowskie przesadziły nadmiernie liczbę mieszkańców Palestyny starożytnej, spotęgowaną aż do pięciu milionów i że kraj ten mógł wyżywić co najwyżej 1.200,000 mieszkańców, czyli 52 na milę kwadratową, tj. dwa razy więcej, niż wynosi ludność dzisiejsza.

Fizyonomia ogólna Palestyny nie miała charakteru wesołego. Nie na równinach urodzajnych, nie pośród dolin uśmiechniętych, nie na rzekach spław-nych, schodziło życie mieszkańcom ziemi Kanaańskiej; otaczające ich krajobrazy, przez większą część roku, budziły wrażenia bardzo posępne. Nagie gór szczyty bez lasów; stoki ich tylko częściowo zabudowane, doliny jedynie na wiosnę okryte kwieciem i zielenią, w innych zaś porach brunatne i wypalone; życie roślinne zamarłe latem i jesienią—oto obraz prozaiczny, męczący i nudny. Gdzież więc—pyta Benzinger— miał chłop kanaeński, nauczyć się tego, co to jest piękność? Gdzie tu miejsce dla wesołych i przyjacielskich bóstw Grecyi? To też postacie bóstwa są tu poważne, jak kraj i życie. Co semita przyniósł z wyobrażeń swoich o Bogu, z uczuć głęboko religijnych, ze grozy i podniosłości swego siedliska na pustyni—musiało się dalej rozwijać w tymże kierunku, po zdobyciu ,ziemi obiecanej”. W położeniu jeogra-ficznem Palestyny—pisze Smith— w uderzającym podziale jej powierzchni na góry i doliny, tkwią wszystkie tajemnice historyi tego kraju, skrystalizowane w religii, która okryła Palestynę sławą wszechświatową. To też pomimo posępnych i ujemnych stron kraju, który zresztą dawał mieszkańcom jego, obok środków do życia wystarczających, zdrowie nadzwyczajne, siłę i wytrwałość niezmordowaną, Izraelita kochał głęboko i wiernie swoją ziemię. Była ona dla niego „koroną krajów”, której otrzymanie, bez żadnych z jego strony zasług, poczytywał syn Izraela za szczególną łaskę Jehowy.

Niestety, natura tego kraju była pod względem politycznym fatalna. Rozdział jeograficzny Palestyny na wschodnią i zachodnią spowodował rozdwojenie polityczne, tak, że szczepy po za Jordanem były wcześnie dla państwa izraelskiego stracone i nie mogły nigdy okrzepnąć zupełnie w życiu rolniczem. To samo zjawisko powtórzyło się i w Palestynie Zachodniej, która była rozdarta na małe obszary, będące w luźnym z sobą związku jeograficznym. Jedyna arterya komunikacyjna i do tego bardzo niewygodna, utrzymywała związek pomiędzy północą a południem; musieli więc mieszkańcy okolic pojedynczych żyć w odosobnieniu i załatwiać swe sprawy własnemi tylko siłami. Z chłopów wolnych, żyjących patryar-

»,

My*:.

aL- ■>

ï-r''

*fe

' „II

EU

.li

'wSk

»i

m

«•i

Tn

A« ...,

1.1

gjj

Qora (Labor.

W-

fcs

MSj fŁ

;■>

. “2

llf

V>*\i

A,

mhr

chalaie rodzinami, jak najbardziej zdaleka od swych sąsiadów, powstał lud, który nigdy nie mógł się zdobyć na zupełną jednolitość polityczną.

II.

Język hebrajski w rodzinie języków semickich — Pismo.

: pnxn nsi trptpn nx obi?« łna nnftną 1 nm oinn i.im mn nrrn tnam 2

®4g|

Podbój Kanaanu. — „Sędziowie.” — Ostateczny tryumf Jahwizmu.

wy nad bogami innych narodów, a zbiory pomyślne i

Ê$àt jRâk\...

Kapitel rzeźbiony ze świątyni Salomonami, których nienawidziłaś i zgromadzę ich na cię zewsząd, a odkryję sromotę twoją przed nimi i ukażę im wszystką szkaradę twoją. I dam cię w ręcę ich i zepsuję twój dom nierządny i zburzę zły dom twój, a obnażę cię z szat twoich i pobiorą naczynia ozdoby twojej, wią cię nagą i zelżywości pełną“ (XVI).

r"" 'TB? m

Język hebrajski w rodzinie języków semickich — Pismo.

Pierwszy Reuchlin, zmarły w r. 1522, zapoczątkował w Europie studya nad językami semickie-mi; ale dopiero Holender De Dieu, Szwajcar Hottinger, Anglik Castle, oraz Niemcy: Buxtorf i Ludolf, Alting z Groningen i Danz z Jeny założyli podwaliny językoznawstwa semickiego, które rozwijali następnie trzej wielcy lingwiści holenderscy: Schultens, Schroeder i Scheid. Wszelako gramatyka porównawcza języków semickich stała się nauką prawdziwą dopiero dzięki pra;eom takich uczonych, jak: Gesenius, Ewald, Renan, Rüdiger, Olshausen, Dilmann, Nöldecke i Wrigt.

„Językiem hebrajskim” nazywamy język, którym mówili Izraelici aż do ostatnich stuleci przed Chr.; ten zaś język, którym później pisali uczeni żydowscy, a który był już tylko sztucznym ciągiem dalszym (starego języka, nosi nazwę nowoliebrajskiego. Nazwa „język hebrajski” nie istnieje w Starym Testamencie, lecz dopiero w prologu greckim do księgi Sirah a następnie u historyka Józefa i w Nowym Testamencie, gdzie, zresztą, oznacza w wielu miejsach ówczesną mowę ludową Żydów, t. j. aramejską W St. Test. język Izraelitów nosi miano kanaańskiego, w :nnych zaś miejscach judajskiego, co się tern tłómaczy, że w danym czasie Judejczycy byli jedynymi przedstawicie lami ludu izraelskiego, zfeąd też nazwa „Żydzi” (Jehû-

ai

dim) „żydowski” zaczęła zwolna przechodzić na cały naród. W czasach późniejszych Żydzi nazywali także mowę staro izraelską „językiem świętym". Przymiotnik „hebrajski” powstał z greckiego êppouoç, a ten z ara mejskiego hibri, którym to wyrazem ludy Palestyny Zachodniej mianowały Izraelitów, (ibhrim) jako mieszkających „po tamtej stronie” (eber) Jordanu. Język hebrajski jest tedy inną nazwą dla języka izraelskiego, który należy do grupy języków, zwanych od czasów Schlötzera i Eichhorna „semickiemi”, ponieważ większa część narodów, które mówiły językami, na-lężącemi do tej grupy, uchodzi za potomków Sema, zgodnie z biblijną księgą „Rodzajów”. Językami najbliżej spokrewnionemi z językiem Izraelitów były: moąbicki^ prawie zupełnie identyczny, i Jenicki. Że zaś inne plemiona, zamieszkałe pierwotnie w krainach nad Jordanem, jak np.: Ammonici, mówili narzeczami hebrajskiego, całą tę grupę języków można nazwać kanaańską albo średnio semicką. Z gałęzią tą łączy się bezpośrednio gałęź aramejska, która w napisach starych występuje samodzielnie, a w innych pomnikach rozpada się na dwie grupy: zachodnio i wschodnio-aramejską. Do zachodniej należą narzecza mieszkańców Palestyny w czasach późniejszych (Żydzi, Samarytanie i Cbrześcianie), oraz Nabatejczyków i Palmir-czyków. Do narzeczy wschodnio - aramejskich należą mowy ustne Żydów babilońskich i Mandejczyków, a także tak zwany język Syryjski, będący właściwie narzeczem Edessy, w którem istnieje bogata literatura chrze-ściańska. Wszystkie narzecza aramejskie zostały usunięte przez podbój arabski i utrzymały się tylko w okruchach szczątkowych, a mianowicie: zacbodnio-aramejskie na Antylibanie, a wschodnio - aramejskie nad Tygrysem górnym i nad jeziorem Urmija. Trzecia wielka gałąź południowo semicka obejmuje klasyczny język arabski z narzeczami ludowemi, języki ustne Sabejczyków, Minejczyków i innych, oraz Semitów, którzy wywędrowali do Afryki, t. j. język Ghez, czyli właściwie etyopski z narzeczami: Tigrina i Anfyarskim. Wreszcie 4-tą gałąź stanowi świeżo odkryty język babilońsko-assyryjski, który można nazwać wschodnio-semickim. Że zaś języki kanaańskie i aramejskie stoją względem siebie w stosunku blizkim, tak, że jako całość przeciwstawić je można gałęzi południowo-se-mickiej, a przytem mają pewne cechy wspólne z językiem babilońsko-assyryjskim, wszystkie więc języki semickie dadzą się podzielić na 2 grupy: północno i południowo semicką. Wszystkie one powstały prawdopodobnie z jednego pnia starosemickiego, t. j. z jednego pra-języka, którego dziś odbudować niepodobna, a pokrewieństwo ich jest dosyć silne, daleko silniejsze niżeli języków indoeuropejskich. Cechy charakterystyczne, wspólne wszystkim językom semickim, są, podług Nöldeckiego, następujące: przewaga pierwiastków trzygłoskowych; dwa czasy główne; wysokie znaczenie gramatyczne wewnętrznych zmian samogłoskowych; podobieństwo w kształtowaniu tematów, imion i czasowników; wielka zgodność w formach zaimków osobowych i ich użyciu nawet przy budowie form czasownika; dość daleko idące podobieństwo w stanowisku wyrazów i w budowie zdania; a wreszcie—mnóstwo wyrazów wspólnych. Dla językoznawstwa porównawczego najważniejszym z języków semickich jest arabski, chociaż pod względem składni język hebrajski utrzymał się na podstawie starożytnej, nie zna bowiem okresów zbudowanych sztucznie i szerokich. Zdania łączą się zwykle za pomocą spójnika i, który dla nas może mieć najrozmaitsze znaczenia logiczne. Pomimo tego, język ten podatny jest do odtwarzania opowieści w sposób prosty a piękny i silny, zwłaszcza zaś stanowi dla pisarza narzędzie wyborne do uwydatnienia głębokiej i podniosłej poe-zyi religijnej, jak również do odtwarzania szybkich, zmieniających się ciągle obrazów, które prorocy, w przyszłość wpatrzeni, wyrzucali z głębin swej duszy. Czy Izraelici przynieśli z sobą język hebrajski

do Palestyny, czy też przyjęli go od mieszkańców tego kraju — nie wiadomo; to tylko pewna, że język ten pozostał bez przerwy, aż do niewoli, językiem ludu. I na wygnaniu, a także po powrocie do kraju, język hebrajski był w użyciu, w mowie i w piśmie, jak świadczą dzieła literackie, ale ustępował zwolna językowi aramejskiemu, który za panowania Persów był językiem urzędowym i handlowym. Pierwsze świadectwo tej przemiany języka widzimy w księdze Ezry (w. IV przed Chr.) i w księdze Daniela (w. II przed Chr.), gdzie już jest przewaga żywiołu aramej-skiego. W epoce Chrystusa język aramejski stał się już powszechną mową ludową Żydów i przetrwał na tern stanowisku aż do podboju Mahometan. Z czasem, język hebrajski, zatraciwszy wszelką łączność z narodem, stał się tylko językiem uczonych, który jednak różni się bardzo widocznie od klasycznego; uczeni bowiem czerpali po większej części ze skarbca wyrazów żyjącej mowy aramejskiej, co silnie oddziaływać musiało i na formy gramatyczne i na Bkładnię. To też historya języka hebrajskiego zaczyna się właściwie z chwilą, gdy przestał być językiem ludu.

Pismo staro-hebrajskie, albo raczej staro kanaan -skie, które używane było do napisów na pomnikach publicznych, poznaliśmy dopiero w 2-ej połowie zeszłego wieku, dzięki odkryciu t. z. „jmmnika Meszyi”. Gdy w r. 1868 prof. uniw. berlińskiego Petermanp, będąc w Jerozolimie, dowiedział się od misyonarza Kleina, że beduini pokazywali mu w okolicach Di bonu starożytny napis na kamieniu, zawierający 33 wiersze, zapytał Dyrekcyę Muzeum Królewskiego w Berlinie, czy pragnęłaby nabyć ten kamień. Otrzymawszy odpowiedź potwierdzającą, Petermann wszedł w porozumienie z szeikiem Beduinów i ostatecznie zawarł z nim kontrakt. Gdy jednak w tym samym czasie Clermont Ganneau, kanclerz - dragoman konsulatu francuskiego w Jerozolimie, dowiedział się o istnie-

Lit. Powsz. t. VI, cz. I.

niu pomnika z napisem i rc^oczął starania o nabycie kamienia, Beduini, wobec nalegań z dwu stron, zażądali od Petermanna sumy znacznie większej. Wówczas Petermann odniósł się do władz tureckich, a Beduini, zazdrośni o swoją niezależność, nie życząc sobie pośrednictwa Turków, rozsadzili kamień. Na szczęście, wprzód już Clermont Ganneau zdobył, za pośrednictwem Arabów, dokładny odcisk napisu, a później nabył także i odłamy kamienia rozsadzonego, które przesłał do Luwru. Była to zdobycz niezmiernie ważna, albowiem pomnik przewyższa wiekiem wszystkie napisy semickie, jakie dotychczas znaleziono. Po odcyfrowaniu napisu okazało się, że autorem jego był wzmiankowany w Biblii król Moabitów Mesza, który tu opowiada o walkach swoich z Izraelitami^ a mianowicie z domem Omri i o budowlach swoich. Napis ten jest bardzo ważny nietylko dla historyi, kontroluje bowiem opowiadania Hebrajczyków o wydarzeniach dziejowych, bardzo starych, lecz także i dla języka, gdyż świadczy, że język Moabitów był prawie identyczny z hebrajskim, z którym różnią go tylko bardzo niewielkie właściwości dya-lektyczne. Wreszcie napis króla Meszy ma znaczenie pierwszorzędne dla historyi pisma. Wprawdzie już przedtem odkryciem de Vogué zdołał, z pomocą kilku kamieni rzeźbionych, odtworzyć pierwotne abecadło hebrajskie, ale dopiero tablica Meszy, której wiek z całą ścisłością oznaczyć można, przedstawia nam pismo, używane prawie na 9 wieków przed Chr. A jakkolwiek pomnik Meszy jest napisem moabic-kim, należy jednak do tej samej rodziny paleogra-ficznej, co i hebrajski. Skoro zaś Moabici pisali w tej epoce, to, słusznie wnioskuje Berger — musieli pisać i Hebrajczycy, nie równie więcej oświeceni. W dodatku charakter napisu świadczy — podług Renana — że pismo to wyszło dawno z koleki, przedstawia bowiem ślady zużycia, świadczące o dawnem istnieniu abecadła. Można więc śmiało twierdzić, że Hebrajczycy posiłkowali się pismem już na 1000 lat przed naszą erą. Podajemy tu jeden ułamek napisu, gdyż cała stela, zmniejszona do ram naszej stronicy, wy-szłaby całkiem niewyraźnie.

Przełożymy pierwszą połowę tego napisu podług Bergera.

„Jestem Mesza, syn Kamosa, król Moabu, Daibo nita. Zbudowałem ten pomnik dla Kamosza w Korha (ku zbawieniu Meszy?), gdyż on ocalił mnie od wszystkich napastników i dozwolił mi patrzeć z pogardą na wszech wrogów swoich. Omri był królem Izrala i gnębił Moab przez

Część napisu króla jYfeszy.

długie czasy, gdyż Kamosz zagniewał się na własną ziemię. Po nim nastąpił syn jego i mówił sobie również: będę gnębił Moab. Za moich dni on tak mówił, ale jam zatryumfował nad nim i domem jego, Izrael był zniszczony, zniweczony na zawsze. Omri owładnął był ziemią Mede-ba i siedział tam przez swoje życie i połowę życia swego syna, lat 40, lecz Kamos powrócił mu ją za moich czasów. Wówczas wybudowałem Baal Meon. I ludzie Gadu mieszkali w kraju Atarath od czasów niepamiętnych i król Izraela zbudował dla siebie miasto Ataroth. Uderzyłem na miasto i wziąłem je i wymordowałem całą ludność miasta w obliczu Kamosza i Moabu i uniosłem stamtąd Ariela

Daudoli i wlokłem go po ziemi w obliczu Kamosza do Ke-rioth i przeniosłem ludzi z Saronu i ludzi z Maharut (?).

A Kamosz rzekł do mnie: Idź! odbierz Ne-bo Izraelowi! I poszedłem nocą i walczyłem przeciw miastu

__X-    od świtu do południa

^ 'y i ^ i wziąłem je i pozabijać L K    jąłem wszystkich, to

f ^    \\    § N jest 7>⁰⁰⁰ mężczyzn

u    i dzieci, żon i córek

cv    «    * niewolników, któ-

*%    i5ÄÄÄ

Napis siaro-hebrajski w Hanalę Sika.

f H &

fVäaA?

-^4 i 'H S

i ^ f\J mj i

brałem Arielów Jehowy i wlokłem ich po ziemi w obliczu Kamosza....“

Wspomniawszy jeszcze o paru zw

ii

*T

lem, Mesza wylicza następnie szereg budowli, które wzniósł w różnych miej -scach. W kilkanaście lat po odkryciu ^    -    s    pomnika Meszy,    zna-

y ^    H leziono w Jerozolim

J ^ _JC \ miej w kanale^SlIoa,

^ v\ f < ^ 4vi Hï5!T5rrHE®'

\    r    4    s    x    brajski, z końca w.

y    __r    ^    VII. za czasów    kró-

^    '"'4    ^    Cy    \a    1& Ezechiasza,    (Hi-

r %    ~ J    skijasza) ku upamię-

^ ^ tnieniu przebicia te-”4    _i    H SO kanału. Oto po-

yy ^ Hy dobizna tego napisu,

' który opowiada, jak licy, rąbiąc z dwu stron, zeszli się z sobą i wo-spłynęły ze źródła do sadzawki.

Jaki był dalszy rozwój pisma hebrajskiego, nie wiemy, gdyż brak nam zupełny wszelkich pomników z okresu ogarniającego kilka wieków, a pomniki późniejsze, które doszły do naszych czasów, dokonane zostały już w piśmie odmiennem, urobionem na wzór aramejskiego w tej właśnie postaci, jaka do dzisiaj przetrwała.

Będące obecnie w użyciu pismo hebrajskie, w któ-rera dokonane były rękopisy Starego Testamentu i w któ-rem drukują się wydania Biblii, nosi nazwę, ze względu na kształt głosek, pisma kwadratowego ( Kétabli merubba). Ten rdzennie różny charaHerpiśmawy tworzył się pomiędzy w. 4 a 3 przed Chr., w epoce perskiej; wskutek zlania się kursywy hebrajskiej z pismem aramejskiem, powstało z tego ostatniego, przez rozwój naturalny, kwadratowe pismo hebrajskie, które żydzi nazywają także asyryjskiem (aszurifh) ze względu na podobieństwo z pismem syryjskiem, tj. podług naszej terminologii, z aramejskiem. Że jednak po wytworzeniu się pisma kwadratowego, starożytne pismo hebrajskie nie zaginęło, świadczy numizmatyka hebrajska. W epoce Machabeuszów, tj. w czasach, gdy pismo kwadratowo było w użyciu po-wszechnem, monety, bite przez Simona i jego następców, opatrzone są napisami w charakterach archaicznych, jak świadczy załączona niżej podobizna monety z r. 140 przed Chr.

Abecadło hebrajskie składa się z 22 głosek, wyłącznie, spółgłosek. które przedstawiamy poniżej, umieszczając oboklïter drukowanych pijane.

Głoski: Kaf, Mem, Nun, i Sadi, umieszczone na końcu, mają kształt odmienny, a mianowicie:

. - Alef nie wymawia się, podobnie jak i Ain, lecz mają znaczenie przydechu: pierwszy—lekkiego (spiritus lenis), drugi — mocnego (spiritus nsper). Waw brzmi często jak au. Ponieważ trzy spółgłoski: alef, waw i jod nie mają dostatecznego dźwięku spółgłoskowego—uchodzą za samogłoski zasadnicze: ]n.u. i, i Że jednak nie wystarczały one do wyrażania wszystkich dźwięków samogłoskowych, Rabini, naturalni Stróże pra

wa i pisma świętego, wprowadzili w w. VI lub VII po Chr. dokładny system samogłoskowy, który tak się przedstawia:

Szurek Chirik Wielki Sere Cholem

Kames

Patach

Kibbus

Chirek mały Segol Kames chatuf

Powyższe znaki samogłoskowe w połączeniu ze spółgłoskami tak się przedstawiają:

3 = ba, 3 = ba, i3 — bü, 3 = bu, ’3 = bi, 3 ⁼ bi, 3 == be, 3 — be, If! —• -hö, n = cho.

Abecadło hebrajskie.

Kształt

Nazwa Brzmienie

Kształt

Nazwa Brzmienie

Lamed 1

f) K ’Alef

3 fi Bet

o" o"

Mem

Nun

Samech s

3 ,1 Gimel

1 Dalet

13

‘Ain

Pe

T i 1 Waw

►o

Sadi

i ł Zain

n n n chet

U p 0 Tet

ch

Kof

Resz

. V?

Jod

\o\° *

Szyn

Syn

sz

3 D Kaf

tb

Taw

Z powyższego widać, że prawie wszystkie znaki samogłoskowe stoją pod spółgłoskami, za wyjątkiem u i o, z których pierwsze umieszcza się w środku, drugie zaś na lewo, ponad samogłoską. Znaki samogłoskowe, za jednym tylko wyjątkiem (ruach=duch, wiatr), wymawiają się po spółgłoskach, gdyż w języku hebrajskim żadna zgłoska nie zaczyna się od samogłoski.—Prócz samogłosek pełnych, język hebrajski ma jeszcze szereg dźwięków samogłoskowych, noszących miano pół-samogłosek. Są to znaki, używane do oznaczenia dźwięków nadzwyczaj lotnych, słabych, które stanowią pozostałość z dawniejszego okresu języka, dźwięków samogłoskowych pełnych i określonych. Tu należy przedewszystkiem dwukropek : najkrótszy i w wymawianiu najobojętniejszy znak samogłoskowy , wyrażający ciemne pół e (e). Znak ten, zwa

ny Śz*wa („Szwa⁴) bywa albo prosty (simplex), albo złożony (compositum). „Szwa“ proste rozpada się na trzy kategorye: 1) „Szwa“ spoczywające (ąuiescens) czyli nieme, które nie wymawia się wcale, lecz służąc tylko za znak do rozdzielania zgłosek, stoi w wyrazie pod każdą spółgłoską, kończącą zgłoskę, na końcu zaś wyrazów od-

. — 2) Szwa ru-

pada, np.:

DfTOR = ’Abhrähäm

T t : ~

chôme (mobile) czyli dźwięczne kładzie się pod ta-kiemi spółgłoskami, które ściśle się łączą ze zgłoską następującą, bądź na początku wyrazu, np.: beni=mój syn, k e tol = zabijać, bądź w środku wyrazu, np. kit-t^lu — zabili- 3) „Szwa“ średnie (medium), albo zawieszone pomiędzy spółgłoskami, które stoją na końcu zgłoski, wymawianej z samogłoską krótką, stoi pomiędzy szwa „spoczywa-jącem* a „ruchomem“, pod względem zaś wymawiania zalicza się do ostatniego, np.: hin* ni = jestem, które sto, zamiast hin-n*ni. Ze „Szwa“ ruchomem, pojedyńczemi łączy się „Szwa“ złożone (Chatefy którego wymawianie określa bliżej dodana samogłoska krótka —, i *.* . Szwa złożone nazywają się: chatef patach (:)_==«, np.: ch » mor = osioł; Chatef segol (*.* :) = e, np. ’emor=mów Chatef Kames (~ :) — o naprz.: ch° li — choroba. Takie „chatefy“, a przynajmniej dwa pierwsze, stoją głównie pod czterema głoskami gardłowemi: pnntfi t. j.’h, ch, c. Wreszcie dodać trzeba, że spółgłoska, nie mająca znaku samogłoskowego, przybiera znak Szwa.

Spółgłoski b, g, d, k, p, t, ujęte przez gramatyków w jeden wyraz przypominający (vox momoriąlw) Begad-kephat, -wymawiają się dwojako: łagodnie, tj. przydechowo (litterae aspiratae) i silnio (tenues); w tym ostatnim wypadku otrzymują kropkę w środku, zwaną Dagesz lene, jak niżej:

Dźwięk przydechowy

3 — bh=w

2    = gh 1 = dh

3    = kh=ch O = ph=f SI = th = s

Dźwięk twardy

-O bCTJ M

Dagesz lekki, służący do nadania twardego brzmienia spółgłoskom, umieszcza się: 1) na początku wyrazu: a) bez wyjątku, gdy wyraz poprzedni kończy się na spółgłoskę pozbawioną samogłoski: b) na początku rozdziału, zdania lub części zdania po akcencie wyraźnym, choćby wyraz poprzedzający kończył się na samogłoskę, gdyż akcent rozdzielający uniemożebnia w takim wypadku oddziaływanie samogłoski na następującą spółgłoskę silną: 2) w środku wyrazów, po szwa spoczywającem, a także na początku zgłoski, bezpośrednio po spółgłosce bez samogłoski. Szczególne znaczenie gramatyczne posiada Dagesz hazag (mocny), gdyż jest znakiem podwajającym daną spółgłoskę, np.    = szibber = złamał.

Wszystkie spółgłoski, z wyjątkiem *1J) nHK, mogą

przybierać dagesz mocny, który odróżnić bardzo łatwo w środku wyrazu, ma on bowiem zawsze przed sobą samogłoskę, gdy Dagesz lekki — nigdy.—Dagesza nie trzeba mieszać z Mappikiem, który także oznacza się za pomocą kropki, umieszczonej w środku jednej z głosek M H X dla nadania im brzmienia silniejszego. Wszolako naj-zwyklej Mappik kładzie się w głosce n = h » gdy ta, położona na końcu wyrazu, ma brzmieć jako spółgłoska. Skoro po samogłosce długiej następuje spółgłoska gardłowana wyjątkiem alef), to wsuwa się pomiędzy nie patach furtivum czyli kreska —, która w odróżnieniu od innych samogłosek, wymawia się nie po spółgłosce, lecz przed

nią, np : mtD3 = bâtüâch nie mające znaków samgołoskowych, są zwykle niesłyszalne. Niepunktowane wato i jot są słyszalne po niektórych samogłoskach. Zgłoska, zakończona samogłoską, nazywa się otwartą, a gdy ma na końcu spółgłoskę — zamkniętą. Akcent w wyrazie pada przeważnie na ostat-

= pewny. Głoski

nią zgłoskę, i wówczas nazywa się milom, rzadziej na przedostatnią, i wówczas nosi miano mileel. Znak—, który służy do połączenia dwu lub więcej wyrazów w jedną całość, pod względem tonu oraz interpunkcyi, nazywa się makke (łącznik) np.    .    = ’eth kol ’aszer lo=

wszystko, co do niego należy. Znak | zwany metheg (hamulec) oznacza ton poboczny wyrazu i kładzie się w wyrazach wielozgłoskowych na drugiej zgłosce przed akcentem, jeżeli jest punktowana samogłoską długą, alba przed szwa ruchomem, np.: îTOÿp = m’eameha = ze

swego narodu. Znaki akcentowe, będące zarazem i pisar-skiemi, służąc do łączenia lub rozdzielania wyrazów, dzielą się na łączące i rozdzielające. Gesenius wyszczególnia 18 akcentów rozdzielających (distinctivi v. domini) i 8 łączących (conjunctivi v. servi). Oto jak wyglądają te akcenty:

1) Rozdzielające (Maphsikim) Klasa

X p^D X

x ranx x

AI ' l/i r.

x

xnse

vT

r y <a> E-

5 p sr"g*¹

IV

Do    Qc

x me ’anp

TT ** :J -

tthi

x yrv

<    • ■ <

X    oMtfra.

PW

x nSn: xtf^v

IX

2) Łączące (Meszarthim)

.x nsttp xt?^nN- ,x xml*",x xà*rp ,x ienö ,x n:a

X W Î3 mł .X n^B3 X31Ö .X X3"lö

V    v    ¹ ••    -*••    .j    jjT    -    .    ,t : ••

Najważniejsze akcenty są. Silluk ( | ), mający znaczenie naszej kropki i Etlinach (a), odpowiadający naszemu średnikowi. — Język hebrajski nie znosi przenoszenia wyrazów; o ile więc dany wyraz nie może się pomieścić w wierszu, musi być przeniesiony całkowicie do następnego: Że jednak tworzyłyby się na końcu wiersza miejsca puste, szkodzące piękności druku, pewue głoski końcowe umieszczają się w formie rozciągniętej. Głoski te. ujęte w jeden „wyraz przypominający* Ahaltem, są następujące: n □ ‘■j n n

III.

Język hebrajski.

Pierwiastki wyrazów hebrajskich, jak i wogóle semickich, są przeważnie trój spółgłoskowe. W tych trzech spółgłoskach tkwi znaczenie istotne wyrazu, gdy zmieniające się samogłoski służą raczej do wyrażenia rozmaitych zmian pojęcia zasadniczego, np.: lamak=on był głęboki, ‘«moA:=głęboki ómeA:=głębokość i t. d. Taki pierwiastek może występować zarówno w formie czasownikowej jak imiennej, to też język przedstawia zazwyczaj jedną i drugą, np. zara‘=on. zasiał, zera¹—zasiew.

W języku hebrajskim, podobnie jak w naszym, niema przedimka, który zastępuje się przez he „wskazujące“, np.: zaken—starzec, ha-zaken—ten starzec: ha-szamajin — to niebo. Rzeczowniki (haszem,) bywają albo rzeczywiste, np. bajith—dom, neta‘=roślina albo oderwane, np.: chokhma —wiedza, tebhuna—rozum; własne, np.:

*Abraham; pospolite, np.: 'adam—człowiek; zbiorowe, np.: “am=lud, mikne=bydlo. Rodzajów jest dwa: męski (za-khar) i żeński (■nekebha), które, o ile płci nie oznaczają, rozróżnić trudno. Liczb dwie: pojodyńcza=miąpar jachid i mnoga—mispar rabbim. Podwójna służy tylko do oznaczenia przedmiotów parzystych, nę.:jadajim=rące, ‘enajim= oczy. Imiona rzek, mórz, ludów, gór, kruszców i monet są rodzaju męskiego, zaś rodzaj żeński ma kilka końcówek stałych, jak: ah, eth, ath, ith, uth. Prócz tego żeńskie są imiona krajów i miast. Rzeczowniki rodź. męz-kiego w licz. mn. kończą się po większej części na im‘ np.: Aasi«=bogacz, kasinim— bogacze; ’e6/i/cm=biedak. ’ebhjo-nim—biedacy. Jeżeli rzeczownik rodzaju żeńskiego kończy się w 1. p. na ah i eth, to końcówką 1. mnogiej będzie oth, gdy zaś 1. p. kończy się na ith lub uth, to 1. m.

ma końcówkę joth, np.: be<wla=dziewica, betuloth—Azlevri-ce, almana = wdowa, almanoth=wd.ovry, malkhuth—króle -stwo, malkhujoth=królestvfa. Zakończeń przypadkowych język hebrajski nie posiada, odmianę zaś imienia wyraża za pomocą przyimków, bądź pełnych, bądź skróconych, które, jako głoski pojedyńcze, łączą się z przodu z danym wyrazem. Oto dla przykładu odmiana wyrazu „dusza“:

ha-neszama—ta dusza niszmath—dusza...

ha-neszamotk— te dusze niszmo th—dusz...

(ludzi)

la-neszamoth=ónszom eth ha-neszamoth—dusza (Biernik) min ha-neszamoth=z dusz be-ha-ne8zamoth=w duszach

(np. człowieka) le-ha-neszama—óo duszy eth ha neszama=(luszę me-ha neszama=z duszy ba-neszema—vr duszy ke-ha-neszama—jak dusza kaneszamoth—)nk dusze

Gdy w języku polskim z dwu rzeczowników, stojących względem siebie w stosunku zależności, drugi, t. j. określający, przybiera końcówkę dopełniacza, np.: „obawa nieba”, w języku hebrajskim odwrotnie: wyraz określający pozostaje niezmienny, a wyraz określony zmienia końcówkę, np.: irea = obawa w połączeniu z wyrazem niebo brzmi ireath szamajim=ob&vta niebios, czyli, że wyraz zasadniczy zmienił końcówkę ah w ath. Przymiotnik (toar haszem) kładzie się zawsze po rzeczowniku i zgadza się z nim tylko w rodzaju i w liczbie, zawsze bowiem stoi w przypadku 1-ym. Końcówki przymiotników są takie same jak rzeczowników. Oto przykłady:

L. mnoga rodź. męzkieg® laszirim—bogaci ‘anijim—biedni tob/jim=dobrzy ra‘im—ż li zekenim= starzy gedolim— wielcy gibborim—silni

L. m. r. ż. ‘asziroth—bogate ‘ anij ai/i=biedne tobhoth=d.obre ra‘oth—złe zekenotli—stare gedolo th= wi elki e gibboroth—silne

Licz. poj. rodź. męzkiego ‘aszir—bogaty ‘am=biedny tobh—dobry ra‘=zły zaken=stary gadol—vfielki gibbor—silny

L. p. r. ż. laszira— bogata ‘anija—biedna tobha—Aobra. ra<nh=zła £e/cena=stara £edoZa=wielka gibbora—silna.

Stopień równy (‘erech ba - szircuuj) tworzy się prze^ dodanie kaf do wyrazn, z którym się drugi przedmiot porównywa, np. małhok ki-debhasz—słodki jak miód. Stopień wyższy (erekh he-ithron) tworzy się przez dodanie m=(min), np. gadol mi-kol 7icr.‘<m=wiçkszy niż cały lud. Stopień najwyższy (erekh ha-haphlaga) tworzy się przez dodanie do przymiotnika he wskazującego, np. ha-bekhira — najstarszy, a!bo przez powtórzenie przymiotnika, a w takim razie jeden stoi w liczbie pojed. a 2-gi—w mnogiej, np- kodesz kodoszitw =n aj świętszy.

Zaimki (ninwj haszem) osobowo stoją albo samodzielnie, albo jako suflksy, tj. przyrostki dodane do imion dla wyrażenia stosunku posiadania. Oto one: 'ano-khi—ja (r. m. i ż.), a jako sufix )_ ’atta — ty (m.) ’at = ty ż.) a sufix: t, liu— on, 7M =ona, a suflx: ah ; ’anachnu= my (m. iż.) a sufix nu, aiern = wy (m.) ’aten — wy (ż.) a sufiks khen; hema albo 7iewi=oni (suf.: s), hena, hen—one (suf. z), A oto odmiana całkowita zaimków osobowych:

anaclmu, ’anu—my łanu—nam

othanu—nas (Biernik) ittanu—w nas elewM=do nas banu—w nas mimmenu=od nas kamonu=jak my

'ani, ’anokhi=ia.

li=mi

othi=mnie, mię itti=u mnie ’elaj^Ao mnie bi=we mnie mimmeni— odemnie kamoni=jak ja

Rodź. ż.

at=ty

lekli i t. d.

otekli

ittekh

elajikh

bekha

mimekh

kamokha

L. m. r. ż. atten=y/y lakhen i t. d. etklien itkhen alekhen bakhen mikken kemokhen

Rodź. m.

atta=ty leZrńu—tobie ofe/f/m=ciebie cię i1tekha=ii ciebie eleklia=(\o ciebie beklia—^N tobie mimekha—oA ciebie kamokha—jak ty

L. m. r. m. altem— wy lakhem—vram etkhem=vr&s (Bier.) Ukhem—M was alekhem=do was bakhem=vr was mikkem—od was kemokhem=j&k wy

7m=on lo—jemu otho—jego, go itto—u niego elaw—do niego bo=w nim mimmenu—od niego fcamo7iw=jak on

hi—ona. la=jej (Cel.) otha—ją (Bier.) itta—u niej eleha=Ao niej ba=w niej mimmena—od niej fcamofta=jak ona

hem, hema—oni lahem=im ottam =dch ittam—n nich alehem—do nich baliem=w nich mehem=od nich /cemo7tem=jak oni

hen, hene=one Iahen—im othan, etlien—je ittan—u nich alelien—do nich bahen—w nich me/ien=od nich feemo/iew=jak one

Zaimki dzierżawcze (ha-kinjan) są następująco: szdi=mój, szelekha = twój, szelo=jego, szeZah=jej, szelanu—nasz, sze-lakhem—wasz, szelakhen=vr à$za, szelahem—ich (ra.), szelehen =ich (ż.). Jak Sufiksy łączą się z rzeczownikami, widzimy z następującej odmiany rzecownika „stryj“:

Sufiksy Liczba pojedyńcza Sufiksy Liczba mnoga

dodi—niój stryj dodekha—twój s. dodekli—twój (ż.) s. dodo—jego a. doda=jej s. dodenu—nasz stryj khem dodekhem—yfa.az st. klien dodekhen='wa,sz(ż.)s. dodam—jego stryj dodan—ich Iż.) stryj

kh

ah

mu

am

an

i dodaj=moi str. kh    dodekha—twoi str.

kh    dodąjikh—twoi (r ż.) st.

aw dodaw—jego str. ha dodeha—ich str. nu    dodenu^nasi str.

khem dodekhem—wasi str. khen dodekhen—wasi (r. ż.) st. hem dodehem—ich str. hen dodehev—ich (ź.) str.

Zaimki wskaż. |haremez)są: ze ha-ze=ten, ha-laz, ha-lazeh—óvt, zoth (zo)— ta, eleh—ci i te. Zaimek względny (ha-liemszekh) reprezentuje wyraz aszer — który, a zaimek pytający (ha-szeelah) mi — kto? który, me ma, ma — co?. —Liczebniki (ßzem-ha mispar) dzielą się na: główne (mispar jesodi), porządkowe (sidduri) i ułamkowe ichelki). Oto liczebniki główne:

Łączenie jedności z dziesiątkami jest bardzo łatwe, gdyż pierwsze mogą stać przed drngiemi lnb po nich, np.: ’ekhad we-tsrim=2\, szemonah wt-’arbaim = 48. A oto liczebniki porządkowe:

riszonah— pierwsza

szenith i t. d.

szeliszith

rebi‘ith

chamiszith

sziszith

szebi'ith

szeminith

tesziith

‘a8irith

10

12

13

14

15

16

17

18

19

20

30

40

50

60

70

80

90

100

1000

10000

Męzkie ’ekhad=ieAeu szenajim—âv;a szeloszah i t. d. arbaah ehamiszah sziszah szibheah szemonali tiszeah ‘asarah ‘akhad 'asar szenem ‘asar szeloszali ‘asar ’arbaach ‘asar chamisza ‘asar sziszah ‘asar szibheah ‘asar szemonah ‘asar tiszeah ‘asar ‘esrim szeloszim arbaim ehamiszim sziszim szibheim szemonim tiszeim meah ’eleph rebhabhah

Żeńskie achatk=- jedna szetajim=(ivrie szalosz i t. d. arba‘ ehamesz szesz szebha‘ szemona1 tesza eser

'acliath ‘esre sztem 'eare szelosz ‘esre ’arba ‘esre cliamesz ‘esre szesz ‘esre szelka 'esre szemone ‘esre tesza ‘esre ‘esrim szeloszim ’arbaim ehamiszim sziszim szibheim szemonim tisztim meah ’eleph rebhabha

ris2on=pierwszy szem=dmgi szeliszi=tr ze ci reè/ii‘i=czwart,y chamiszi=\>\ąty sziszi—szósty szebhii=siódmy szemini—ósmy <e«zi‘i=dziewiąty ‘asiri= dziesiąty

Począwszy od 11 liczebniki porządkowe zastępują się przez główne, które jednak stoją po rzeczowniku. Liczebniki ułamkowe, za wyjątkiem chesi, c/um=pół, a także ma cha sith—połowa zgadzają się zupełnie z porządko-wemi w rodzaju żeńskim. Dla wyrażenia liczb, starożytni Hebrajczycy używali głosek abecadła:

600 -in 700 œn soo nn

70 tj 80 B 90 X

10

9 Œ 17 r 18 IT 1!) £■>

12

20 3 30 b 40 O 50 Z GO D

100 p 200 I 300 V

400 n 500 pn

900

1000

2000

3000

c.

ł_f :

W liczbach złożonych "większa poprzedza niniejszą, np.:

2"Dn = 423, r:nn = 857, E"xnnx = i899, enirfn = 5659.

Czasowniki {pa'ul) hebrajskie dzielą się na przechodnie (po‘olim joseim) i nieprzechodnie (po‘olim ‘omedim), a posiadają 4 odmiany czynne (kal) i 4, a właściwie 3 bierne (nipheal), gdyż, ściśle mówiąc, słowo zwrotne nie ma strony biernej. Nazwy tych koniugacyj (binjanim) czyli od mian, są następujące: Kal, Fiel, Hifil i Hitfael, bierne zaś: Nifal, Pual, Hofal i bardzo rzadko: Hothfael.—Najprostsza forma czasownika, stanowiąca czysty pierwiastek bez żadnych dodatków konicgacyjnych, nazywa się kal. tj. „lekka“ w przeciwstawieniu do innych, które obciążane wzmocnieniami spółgłosek i dodatkami, noszą miano ogólne kebhedim tj. „ciężkich“.—Nazwy szczególne tych odmian ciężkich, powyżej wymienione, powstały u najdawniejszych gramatyków żydowskich z odmiany czasownika „czynić“, który im służył za przykład koniugacyjny. Otóż Kal wraz ze swoją stroną bierną Nifal wyraża po-prostu czynność bez bliższego jej określenia. Forma Piel-Pual wyraża działanie natężone, powtarzające się, częstotliwe, np. „pisywać“; Hipliil-Hophal jest formą przyczynową, wyrażającą czynność, spowodowaną przez osobę trzecią, np.: hiktil—on kazał zabić, Hithpael jest czasownikiem zwrotnym. Słów posiłkowych język hebrajski nie posiada, gdyż wszystkie czasowniki we wszystkich trybach kształtują się za pomocą fleksyj. Trybów (’ophannim) jest trzy: bez-

okoliczny (derekh ha-makor), oznajmujący (derekh ha-hachlata) i rozkazujący (derekh ha-siwuj). Oddzielnej formy dla wyrażenia warunkowości, tj. trybu łączącego, język hebrajski nie posiada. Tryb oznajmujący może mieć znaczenie i łączące, a użycie go właściwe wypływa z treści. Są też spójniki, jak: lu, lule = gdyby, jeśliby, które w połączeniu z czasownikiem wyrażają charakter łączący. Czasów jest trzy: teraźniejszy (benoni), przeszły dokonany (‘abar) i przyszły (‘athid). Wreszcie są trzy osoby, dwie liczby i dwa rodzaje. Głoskami charakterystycznemi do tworzenia czasów i osób są (uależy czytać od ręki prawej

ku lewej) 1 ’ n 2 ö X rï . Przez przyczepienie głosek:

D b 3 2 H 1 ® do pierwiastku czasownika można także wyrazić stosunek i łączność. Czasowniki hebrajskie dzielą się na 3 klasy, odpowiadające trzem głoskom pierwiastka: prawidłowe (szelemim), ułomno (chaserim) i nieokreślone lub spoczywające (nachim). Przyjąwszy za wzór czasownik pa‘al, gramatycy każdej z głosek tego wyrazu nadali miano głoski pierwiastkowej: pierwszej p, drugiej a i 3-ej l Otóż, o ile wszystkie 3 głoski pierwiastkowe pozostają przy odmianie, czasownik test prawidłowy; gdy jedna z nich wypada, czasownik jest ułomny: w czasownikach „spoczywających“ jedna z głosek pierwiastka jest przy wymawianiu nie słyszalna. Zn zasadniczą formę czasownika hebr. przyjęto czas przeszły dokonany. z którego tworzy się odmiana przez zmianę samogłoski lub też przez podwajanie, usuwanie i przycze pianie głosek.—Dla przykładu przedstawimy odmianę czasownika prawidłowego „szukać“.

Strona czynna — Kai: Tryb bezokoliczny ma dwie formy: skróconą pekod i dłuższą pakod — szukać; forma krótsza w połączeniu z przyimkami zastępuje gerundium, np.; bi-phekod=(w) szukać, szukając; ki-phekod—(Ao) szukać i t. d. Czas przeszły dokonany w odmianie Kai tr. oznaj-mującego tworzy się przez dodanie końcówek zaimka osobowego do 3-ej głoski pierwiastkowej, a mianowicie: w 1. p. dla osoby 1-ej i 2-ej r. m. końcówki: ti ta; dla osoby 2-ej i 3 ej r. ż.: -t, ah; osoba 3-a r. m., stanowiąca czysty pierwiastek czasownika, niema żadnej końcówki. W liczbie mn. dla osoby 1-ej, 2 ej i 3-ej końcówki: nu, tem, n, a dla os. 2-ej r. ż.: ten.—Odmiana więc czasu przeszłego tak się przedstawia:

pakadt=szukałaś jper/ceda=szukała

^a7tadfi=szukałem

pakadta=Bzukałeś

pak ad—szukał

pakadnu—szukaliśmy 2>efcadfem=szukaliście pakedu=szukali Imiesłów: poked=szukający, j?a/o«Z=szukany. Czas teraźniejszy tworzy się z imiesłowu czynnego z zaimkiem osobowym:

pekadten=szukałyście

Męzki

'anokhi _po&e<I=szukam ’attah    „ =szukasz

„ =szuka

anakhnu pokedim— szukamy atiem hem

hu

Żeński

anokhi pokedeth

at

hi

’anakhnu pokedoth ’atten hen

Czaz przyszły tworzy się przez dodanie do któtszej formy infinitivu skróconych form zaimka osobowego:

=szukacie

=szukają

’ephkod=będę szukał tiphkod i t. d.

iphkod

niphkod

tiphkedu

iphkedu

ej9/«/cod=będę szukała tiphkedi i t. d. tiphkod niphkod tiphkodna tiphkodna

Tryb rozkazujący: _pe?ro(/=szukaj (r. m.), ^iAdi=szukaj (r. ź.), pikdu— szukajcie (r. m.), pekodna=szukajcie (r ż.). W formie biernej Kal-Nifal— tryb bezokoliczny: hippaked — być szukanym. Gerundium (tryb bezokoliczny przyimkowy)= (w...)

być szukanym

he-hippaked w ke-hippaked jak le-hippaked do me-hippaked od

Głoska waiv, używana jako spójnik, ma nietylko znaczenie łączące, ale także niekiedy i warunkowe, a służy również do przemiany form czasownika. Perfectum, za pomocą roaw, przybiera znaczenie czasu przyszłego, a niekiedy i odwrotnie. Wówczas nazywa się waio consecuti-vum (waw ha-hippukh). Jeżeli z perfectum tworzymy futurum, to waw otrzymuje szioa, w przeciwnym razie patah z następującym dageszem silnym, np. szameru = strzegli, we-szameru — będą strzegli; przeciwnie: iszmor — będzie strzegł, wa-iszmor=stizegł. Czas przeszły strony biernej (Nifal):

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

niszmarti—byłem, -łam strzeżony -a niszmarta— byłeś strzeżony niszmart=byłaś strzeżona niszmar=był strzeżony niszmera=była strzeżona niszmarnu—byliśmy strzeżeni (m. i ż.) niszmartem—byliście strzeżeni niszmarten=byłyście strzeżone niszmeru=byli strzeżeni (r. m. i ż).

Czas przyszły:

-a

eszszamer— będę strzeżony, tiszszamer—będziesz strzeżony tiszszameri—będziesz strzeżona iszszamer=będzie strzeżony tis,mamer=będzie strzeżona wszszamer==będziemy strzeżeni, -one tis2rszamerit=będziecie strzeżeni tmszamerna=będziecie strzeżone r«2S2:awerw=będą strzeżeni tiszszamerna—będą strzeżone

Imiesłów:

«iszm«r=strzeżony niszmarim—strzeżona ms.mara=strzeżeni niszmar o</r=strzeżone

Czas teraźniejszy:

i t. d.

ani niszmar—jestem strzeżony ’atta hu ,,

’anakhnu niszmarim

atten

hem

att

’ani niszmar a—jestem strzeżona i t. d.

hi

anakhnu niszmaroth

’atten

hen

Forma piel oznacza, jak wiemy, natężenie, spotęgowanie czynności, odpowiadające naszej formie dokonanej, np. zdziałać, wyszukać, wytworzyć, nauczyć i t. p. Podajemy wzór odmiany czasownika pa/cfce<i=wyszukać z opusz-ożenieni już polskich tłómaczeń. Garundiura (tryb bezoko-liczny przyimkowy):

be-phakked, ke-phakked, le-phakked, mip-pakked

Czas przeszły oznajmujący: męski i żeński:

pikkadti

pikkadta

pikked

pikkadnu

pikkadtem

pikkedu

pikkadti pikkadt pikkeda pikkadnu pikkadtem pikkedu

Imiesłów:

mephakked, mephakkedim, mephakkeda, mepliakkedeth, mephak-kedoth.

Czas teraźniejszy tworzy się z imiesłowu za pomocą zaimków osobowych, a czas przyszły tak się przedstawia w rodź. męz. i żeń.:

aphakked tephakked jephakked nephakked tephakkedu jephakkedu

apliakked tephakkedi tephakked . nephakked tephakkedna tephakkedna

Tryb rozkazujący I. p.: pakked, pakkedi, 1. m. pakksdu, pakkedna.—Pual, tj. strona bierna pielu, przedstawia się tak: Tryb bezokoliczny pukkod:

Czas przeszły męzki i żeński:

pukkadti

pukkadt

pukkeda

pukkadnu

pukkadtem

pukkedu

pukkadti pukkadta pukkad pukkadnu pukkadtem pukkedu

Imiesłów: pukkad, pukkadim, pukkada, pukkadoth

Czas przyszły męzki I żeński

aphukkad

tephukkad

jephukkad

nephukkad

tephukkedu

jephukkedu

aphukkad tephukkedi thephukkad nephukkad tephukkadna tephükkadna

Mi fil ma znaczenie przyczynowe i oznacza czynność spowodowaną przez osobę 3-ą, np.: hiphkadti=po\Qcilem szukać, ustanowiłem. Tryb bezok.: haphkid, haphked. Gerundium (tryb bezokoliczny przyimkowy):

be-haphkid, ke-haphkid, le-haphkid, me-haphkid

Czas przeszły tr. oznaj.: męzki i żeński

hiplikadti

hiphkadt

hiphkida

hiphkadnu

liiphkadten

hiphkidu

hiphkadti hiphkadta hiphkid hiphkadnu hiphkadtem hiphkidu

Imiesłów.

maphkid, maphkidim, maplikida, maphkidoth Czas przyszły

aphkid

taphkid

japhkid

naphkid

taphkidu

japhkidu

aplikid

taphkidi

t aplikid

naphkid

taphkedna

taphkedna

Tryb rozkazujący:

haphked, haphkidu, haphkidi, haphkedna

Hofal, strona bierna hifilu ma tr. bezok.: hophked.

Czas przeszły oznaj. męzki i żeński:

hophkadti

hophkadta

hophkad

hophkadnu

hophkadtem

hophkedu

hophkadti hophkadta hophkeda hophkadnu hophkadten hophkedu

Imiesłów:

hophkad, hophkadim, hophkadat hophkadoth. Czas przyszły:

ophkad tophkad j ophkad noplikad tophkedu jophkedu

ophkad

tophkedi

tophkad

nophkad

tophkadna

tophkadna

Trybu rozkazującego niema. Wreszcie Hitlipael jest związane z pojęciem zwrotnem i ma tryb bezokoliczny: hithpakked=sznka6 się. Gerundium: be-hithpakked, ke-hiht-pakked, le-hithpakked, me-hithpaked.

Czas przeszły męzki i żeński:

hithpakkadti=szukałem się hithpakkadii=szukałam. się

hitppakkadta

hithpakked

hithpakkadnu

hithpakkadtem

hithpakkedu

hiłhpakkadt hithpakkeda hithpakkadnu hithpakkadtem hithpakkedu

I m i e s łó w:

mithpakked, mithpakkedim, mithpakkeda, mithpakkedoth.

Czas przyszły męzki i żeński

ethpakked

tithpakked

tithpakked

nithpakked

tithpakkedu

ithpakkedu

elhpakked tithpakkedi tithpakked nithpakked titlipakkedna tithpakkedna

Tryb rozkazujący:

hitpakked, hitpakkedu, hitpakkedi, hippakkedua.

Czasowniki ułomne są to, których albo pierwszą głoską pierwiastkową jest nun, np.: wayosz=przystępo-waó, albo pierwszą jod, a drugą sadi, np. jasok — laó, albo trzecią tet, np. karot=przeciąć. Oto wzór odmiany słowa ułomnego nagosz (eggnsz)—przystopować.

Gerundium: he-geszeth, ke-geszeth, la-geszet, mig-geszeth.

Czas przeszły męzki i żeński:

nagaszti

nagaszt

nagesza

nagasznu

negaszten

nageszu

nagaszti nagaszta nagasz nugasznu negasztem nageszu

Imiesłów czynny: nogesz, nogeszim, nogesza, nogeszeth, nogeszoth. Imiesłów bierny: nagusz, neguszim, neyusza, negmzoth.

Czas przyszły m. i ż.:

eggasz

tiggeszi

tiggasz

niggasz

Hggaszna

tiggaszna

eggasz tiggasz iggasz niggasz tiggeszu iggeszu

Tryb rozkazujący: gesz. geszu, geszi, geszna. Nifal tryb bez-okoliczny hinnagesz.

Czas przeszły męzki i żeński

niggaszti

niggaszt

niggesza

niggasznu

niggoszten

niggeszu

niggaszti niggaszta niggasz niggasznu uiggasztem niggeszu

Czas przyszły męzki i żeński:

ennagesz

tinnagesz

innagesz

ninnagesz

tinnageszu

innageszu

ennagesz tinna geszi tinnagesz ninnagesz tinnageszna tinnageszna

Imiesłów: niggasz. Tryb rozkazujący: hinnagesz, hinnageszu, hinnageszi, hinnageszna. Hifll—Tryb bezokoliczny haggesz.

Czas przeszły męzki i żeński:

higgaszti

higg as z t

higgisza

higgasznu

higgaszten

higgiszu

higgaszti higgaszta higgisz higgasznu higgasztem higgiszu

Imiesłów: maggisz, maggiszin i maggiśza, maggiszoth.

Czas przyszły męzki i żeński:

aggisz

taggiszi

taggisz

naggisz

taggeszna

taggeszna

aggisz taggisz jaggisz naggisz taggiszu jaggiszu

Tryb rozkazujący: Iwggesz, haggiszu, haggiszi, haggeszna. Eofal Tryb bezokoliczny: huggesz.

Czas przeszły męzki i żeński:

huggaszti

huggaszt

huggesza

huggasznu

huggasztem

huggeszu

huggaszti huggaszta huggasz huggasznu huggasztem huggeszu

Imiesłów: huggasz. Czas przyszły męzki i żeński:

uggasz

tuggeszi

tuggasz

nuggasz

tuggaszna

tuggaszna

uggasz tuggasz juggasz nuggasz tuggeszu juggeszu

Trzy inne odmiany: Piel, Puni i Hithpael są zupełnie prawidłowe, gdyż zatrzymują 1-ą pierwiastkową« nun.

Nakoniec 3-ą kategoryę odmiany nieprawidłowej stanowią czasowniki „spoczywające“, których pierwszą pierwiastkową jest jod, a czasami i alef. Tu także należą czasowniki, których 2-ą pierwiastkową jest waw lub jod albo 3-ą he. W podkategorye tej grupy czasowników zapuszczać się tu nie będziemy, gdyż pisanie gramatyki nie było wcale naszem zadaniem Pragnęliśmy tylko dać najogólniejsze wyobrażenie o budowie języka hebrajskiego, a czytelników ciekawszych odsyłamy do „Gramatyki“ p. Szenhaka O⁹⁰¹), przystępnie i dobrą polszczyzną napisanej.

Przyimki hebrajskie (milloth ha-jachas) są albo swobodne albo związane z innemi częściami mowy. Do przy-imków stanowiących wyrazy oddzielne, należą: el — do, achar, achare — za, po, ’e.se£=przy, bffi=pomiędzy, be‘od, =około, betokh=yv, zulatli=oprócz, chus, ehusa, michus— poza, zewnątrz, ja‘an = z powodu, le‘vmmath = naprzeciw, likrath — przeciw, naprzeciwko, liphne — ^Tzed, mimma'al me'al—nad, mul neged, Mo£Aerc7i=przeciwko,min—od. mipene= od, przed, ‘al == przez, lim = z, takhath, mittakhath = pod,

kedem—z przodu, tokh—w wewnątrz. Głoski    D, D, O

używają się często jak© przyimki, o ile są połączone z pierwszemi głoskami imienia: np.; be-goj — przez lud; mik-ka¹ as = przed gniewem i t. p, lub z przyrostkami za-imkowemi, np.: be>m=pomiędzy mną i t. d. A oto przykłady przysłówków (to'ar hap-pa‘al)\ lo, 'al—nie, 'en kol=nic, ’akh= zaledwie, ’az = wówczas, me’ajjin = zkąd? ’omnam— wprawdzie, ’ajje = gdzie, ’epho — gdzie? ethmol — wczoraj, ma/c/ior=jutro,rZa/=dosyé,Â:e»=tak, /vabbir=wiele,jesz=gest, istnieje, me'od=bardzo, we‘aż=mało, ‘aito=teraz. le-olam =zawsze, wiecznie i t. d —Spójniki (milloth ha-chibbur) łączą zdania lub rozdzielają a o najczęstszym waw już mówiliśmy. Oto kilka innych; ’t'm=gdy, ’o=albo, 'akh— lecz, wszakże, ’aph gam zoth— jakkolwiek, ba‘abhur=aby, ja‘an= ponieważ, ka’aszer—jak, niż; lub złożone: ’im-’im, 'o-o=albo—albo, ’im-az=jeżeli-to, ka'aszer-ken—im — tern i t. d, Nakoniec wykrzykniki (milloth ha-keri'a) jak: heakh=h&\ ha! hedad—hura! 'oj, ’abhoj = ach! = ach! biada! has — cicho! i t. d.

Dla przykładu przytoczymy pierwsze 5 wierszów z Genesis z transkrypcyą fonetyczną i z przekładem, przypominając, że pismo hebrajskie czyta się od ręki prawej ku lewej.

: pnxn nsi trptpn nx obi?« łna nnftną 1 nm oinn    i.im mn nrrn tnam 2

•    •/:    a :    ** :    - I v 1 ;    | T >    1    T : T | vu T :

: o?an npnąą : Tij^—vn tik vv DbiSx "ibiłn 3 “iiisn pa Dbi^s bann, aies—¹*3 nxn—ob"6fc i

*vn yw    sap    Di' aisS DblSs jnpn 5

: ins ni’ npa

i. Bereszith lara ’Elohim eth haszszamajim weeth

liaares.

Na początku stworzył Bóg to niebo i tę ziemię.

2.    Wehaares hajethah tohu wabohu wechoszekh ‘al pene tehom weruach ’Elohim merachepheth ‘al-pene hammajim.

A ziemia była pusta i próżna i ciemności nad głębokością i duch Boga unaszał się nad wodami.

3.    Wajjomer ’Elohim jehi 'or wajehi ’or.

I rzekł Bóg: niech się stanie światłość i stała się

światłość.

4,    Wajar ’Elohim eth haor ki tobh wajjabhdel ’Elohim ben ha’or üben hachoszekh.

I ujrzał Bóg światłość, że była dobra- i oddzielił światłość od ciemności.

5.    Wajikra' ’Elohim la orjomwelaclioszekh kara lójelah, wajehi erebh wajehi boker jom ecliaà.

1 nazwał światłość dniem, a ciemność nocą. I stał się wieczór i zaranek, dzień jeden.

IV.

Dzieje Kanaanu do przybycia izraelitów.

U żadnego z narodów świata pomniki literackie nie wiążą się tak ściśle z całem życiem politycznem, społecznem, a nadewszystko religijnem, jak u Żydów. Prawie wszystkie ich dzieła są mniej lub więcej do-kładnem odzwierciedleniem kolei losów, przez które naród izraelski przechodził w życiu dziejowem. Na nieszczęście, najdawniejsze podania Izraelitów sięgają zaledwie do epoki tak zwanych patryarchów, a epoka ta, w świetle najnowszych badań starożytniczych, jest względnie historyą młodą. Aż do połowy wieku zeszłego nie mieliśmy absolutnie żadnych innych źró deł do odtwarzania historyi pierwotnej Kanaanu,— okrom ksiąg hebrajskich, których redakcya, znacznie późniejsza od opisywanych przez nie wypadków, budziła pośród wielu uczonych wątpliwości najrozmaitsze, graniczące nieraz z negacyą kategoryczną. Skoro jednak zjawiły się dwie nauki nowe: egiptologia i assyryologia, oparte na wykopaliskach nieocenionych, na pomnikach piśmiennych, wyprzedzających dobę patryarchów Izraela o całe tysiącolecie; skoro nagle, w sposób iście cudowny, nauka zdobyła źródła współczesne do obrazu wypadków, które się rozgrywały w Kanaanie, przed wejściem Izraelitów do tej krainy; gdy żywe kroniki babilońsko assyryjskie, wydobyte przez uczonych z łona ziemi, rzuciły olbrzymi snop światła na późniejsze losy Izraelitów, na ich walki krwawe z najezdnikami, na ich niezdarnośó polityczną, na ich stosunki ze zdobywcami—wówczas świat uczony rzucił się zapamiętale do badania tych skarbów niespodziewanych, żeby przy ich świetle ocenić wiarogodność faktów, podanych przez księgi hebrajskie, lub też ich braki uzupełnić. Jakiż był wynik tej oceny? W odpowiedzi na to pytanie pozwolimy sobie przytoczyć sądy dwu uczonych, z których jeden jest większym znawcą Biblii, niż źródeł egipsko - assyryjskich, drugi zaś jest assyryologiem znakomitym, ale zato skromniejszym hebraistą. Pierwszy z nieb, Don Ramiro Fernandez Valbuena, kanonik katedralny i rektor seminaryum katolickiego w Toledo, kapłan wiedzy niepospolitej, wydał między innemi, z aprobatą biskupa José Ramona (Obispo de Dorniciopolis, Gobernador Ecclesiastico), duże dzieło (1895—1898), którego wyszły dotychczas 2 tomy po 600 stronic z górą, p. t. Egipio y Asiria resucitados („Egipt i Assyrya wskrzeszone”). Autor, rozwijając w przedmowie cel i pobudki, które go skłoniły do napisania tego dzieła, między innemi tak pisze: „Już zacząłem gromadzić materyały, gdy Jego Świątobliwość Leon XIII ogłosił Encyklikę (Providentissimus Deus), z d. 4 Listopada r. 1893 o studyach nad Pismem Świętem i gdy w niej wyczytałem zachętę usilną Ojca powszechnego wiernych do „ożywienia i zalecania tych badań, tak szlachetnych, nad Pismem Świętem, tudzież kierowania niemi w sposób bardziej zgodny z potrzebami czasów obecnych („de dirigirlo de una manera màs conforme â las necessidades de los tiempos presentes"). Powołując się następnie na powagi Kościoła katolickiego, autor przytacza taki ustęp z księgi kardynała Gonzaleza, p. t. La Biblia y la ciencia („Biblia i nauka”): „W każdym czasie, a zwłaszcza w naszym,

roztropność, którą moglibyśmy nazwać naukowo-chrześcijańską, doradzała i doradza, nie wyrzucać okrzyków trwogi przedwczesnej wobec jakiejkolwiek teu-ryi, jakiegokolwiek odkrycia i jakiejkolwiek hipotezy, która z pierwszego wejrzenia przedstawiałaby się jaka mniej lub więcej widoczna opozycya tekstów biblijnych... Z drugiej strony nie należy zapominać, że egzegeza chrześcijańska, rozważana sama w sobie, nie jest koniecznie prawdą, lecz także poszukiwaniem prawdy; ten charakter, przez który upodobnia się ona innym naukom, wprowadza pełność i niezależność do kryteryów owej egzegezy. I rzeczywiście, ta pełność sprawdzianu, ta swoboda egzegietyczna nigdy nie była tak odpowiednia i nawet konieczna, jak w naszych czasach.” (Yen verdad, que esta amplitud de eriterio, esta iibertad exegética nunca ha sido tan conveniente y hasta necessaria como en nuestras dias). Wreszcie, jako uzupełnienie kryteryum katolickiego w tej kwestyi, autor przytacza następujące słowa słynnego Mohelera z jego „Symboliki”: „Jeżeli tradycya dogmatyczna ustala znaczenie Pisma S-go; jeżeli Kościół jest jedynym Sędzią nieomylnym, to jakież jest zadanie nauki w tłómaczeniu ksiąg świętych? Na czem ćwiczyć się może talent i erudy-cya egzegiety? .. Otóż Kościół nie wkracza w obszar tych badań, które zwracają uwagę filologa; on np. nie ma ani obowiązku, ani prawa wyłącznego do ustalania epoki i pochodzenia księgi Joba, stwierdzania porządku chronologicznego listów Ś go Pawła; sądzenia o celu i przyczynach Apokalipsy i t. d. Kościół nie wyjaśnia filologicznie ani wyrazów, ani wierszów, ani też związku części z całością. Szczegóły archeologiczne są również poza jego kompetencyą (fuera de sudominio). Jednem słowem, interpretacye Kościoła dotyczą tylko dogmatu i moralności.” „Z tego wypływa—kończy Valbuena—że dla katolika jest w Piśmie Świętem coś {algo), czego poznanie zawdzięcza Kościołowi, i także coś, przy czem, dla zrozumienia

Otóż po takim obrachunku ze swemi wątpliwościami Valbuena rozbiera szczegółowo wszystkie księgi Starego Testamentu w świetle najuowszych zdobyczy egipsko-assyryjskich i przychodzi do wniosków następujących: „Pokolenie nasze, nie wierzące wyroczniom Boga żywego, poszło po radę do umarłych, żeby od nich otrzymać prawdę. I ci umarli przemówili i mówić będą, gdyż wykopaliska i studya nad niemi prowadzą się ciągle z wielką energią tak, iż codzień prawie powstaje z grobu umarły, żeby zaświadczyć o tern, co widział i co słyszał (testificar lo que vió y oyó). Powtarza się tu historya Piotro-wiua krakowskiego. Jak wówczas wysłuchał Bóg prośby swego sługi (S go Stanisława), cudownie wskrzeszając umarłego, tak i dziś, bacząc na potrzeby swego Kościoła, którego nauki zwalczane są z taką zaciekłością, pozwolił wyjść z grobów miastom i ludom starożytnym, które stwierdzają wobec trybunału hi-storyi, że istotnie tak się rzeczy miały, jak my, synowie światła, wierzyliśmy i wierzymy. Posiłkując się świadectwem umarłych, głazów egipskich, chaldejskich, assyryjskich i fenickich, usiłujemy dowieść, że księgi Starego Testamentu zasługują na zaufanie zupełne, że są księgami ściśle historycznemi, że są autentyczne i godne wiary.”

rzeczy, może on rozwinąć skrzydła swego umysłu i wykazać swe wiadomości, bez żadnych przeszkód ze strony Kościoła. To pierwsze „coś” należy do dogmatu i moralności; drugie zaś do wszystkich wogóle i każdej oddzielnie gałęzi wiedzy ludzkiej w jej przejawach rozlicznych, zaczynając od gramatyki, a kończąc na metafizyce.”

Zupełnie na tern samem stanowisku stoi angli-kanin, jeden z twórców Assyryologii, słynny prof. uuiw. oxfordzkiego, Sayce, w dziele p. t. The higher-criticism and the verdict of the monuments („Krytycyzm wyższy i świadectwo pomników”), która to książka, o 575 str., wyszła przed rokiem w 6-ej edycyi. Uczony

autor występuje w tem dziele przeciwko tak zwanym „krytykom wyższym”, którzy dlatego tylko odrzucali te lub owe opowieści Starego Testamentu, ponieważ nie posiadali żadnych dowodów, stwierdzających wiarogodność tej księgi. Stała ona—pisze Sayce—zupełnie odosobniona, gdyż literatury współczesne świata wschodniego zaginęły. Wobec tego, do stwierdzenia lub wyjaśnienia jej podań mieliśmy tylko, jako sprawdzian jedyny, drobne fragmenty wątpliwej wartości, które doszły do nas przez Żydów lub apologietów chrześcijańskich, albo mity i bajki pisarzów greckich. To też księgi Starego Testamentu mogły byó tłómaczone i wyjaśniane tylko przez nie same, gdyż stanowiły one a single instance, t. j. jedyną instancyą, nie istniało bowiem nic podobnego, z czemby je porównać można było; nie posiadaliśmy żadnych wspomnień współczesnych, któreby rzuciły jakieś światło na fakty w tych księgach zawarte. Tymczasem w ostatniej połowie stulecia ubiegłego świat nowy powstał z wy kopalisk; wielkie cywilizacje starożytne wyszły z grobów swoich, tak, że dziś nagle stanęliśmy twarzą w twarz ze współczesnymi Ezechiela i Hezekiasza, Mojżesza i Abrahama. Zmartwychstały pomniki stare, żeby stwierdzić, iż wschód starożytny był tak kulturalny i literacki, jak świat dzisiejszy. To też takie np. twierdzenia dawne „krytycyzmu wyższego”, że pismo było nieznane w wieku Mojżesza, twierdzenia, oparte jedynie na braku dowodów, już dziś wobec odkryć wschodnich upaść musiały.—Otóż Sayce, podobnie jak Valbuena, zestawił wszystkie pomniki, dobyte z ziemi, z księgami St. Test., stwierdzając, gdzie się tylko dało, mniejszą lub większą zgodność owych źródeł. Obaj uczeni różnią się tylko pod tym względem, że Hiszpan stoi zawsze na stanowisku teologa, gdy Anglik odnosi się do Pisma S-go jedynie jako archeolog. W tym samym celu i duchu napisał Sayce i następne swe dzieło p. t. Patriarchal Palestine (1895), w którem dowodzi, że poszukiwania starożytnicze z każdym dniem bardziej obalają sceptycyzm krytyków „wyższych,” podtrzymują tradycyjny raczej niż tak zwany krytyczny pogląd na wiek i powagę Pentateuchu, oraz dążą do wykazania, że księga ta jest nietylko pomnikiem historycznym, którego treść sprawdzoną być może, ale nawet, co jeszcze ważniejsza, jest dziełem wielkiem samego prawodawcy hebrajskiego.

Zobaczmyż, jak w świetle źródeł babilońsko-egip skich wygląda obrazPalestyny w tej epoce, kiedy Izraelici nie wyłonili się jeszcze z mgły wieków na jasną widownię historyczną. Obraz ten jest dla historyi Żydów niezmiernie ważny, rzuca bowiem nowe światło na genezę kultury Hebrajczyków u zarania ich dziejowego istnienia.

Już w najdawniejszym okresie, do którego wprowadzają nas pomniki egipsko-babilońskie, Syrya i Palestyna były zamieszkałe przez Semitów, t. j. przez rasę spokrewnioną etnologicznie i językowo z Hebrajczykami, jak o tem świadczą semickie nazwy dla miejscowości syryjskich i artykułów handlowych, a także wizerunki azyatów na pomnikach egipskich. Z faktów powyższych wypływa, że Semici już na 4,000 lat przed Chr. byli w posiadaniu krajów, leżących nad krańcem wschodnim m. Śródziemnego i że prawdopodobnie wcale nie byli tutaj autochtonami, t. j. mieszkańcami pierwotnymi tej ziemi, lecz, że przybyli z Arabii. Jakież więc plemię zajmowało Syryę i Palestynę przed wkroczeniem Semitów do tej ziemi? Nie jest nieprawdopodobną teorya — odpowiada Bayles Paton, że tubylcy Palestyny należeli do rasy jasnej pochodzenia europejskiego, do t. z. rasy celtycko - libijskiej, która kiedyś zajmowała całe wybrzeża morza Śródziemnego. Najdawniejszą ze znanych w historyi wędrówek Semitów jest ta, która zaludniła doliny niższe Eufratu i z braku lepszej nazwy nosi miano „babilońskiej”. Kiedy miała miejsce ta wędrówka — trudno orzec; to tylko pewne, że na lat 3,800 przed Chr. cywilizacya semicka była już w pełnym rozkwicie w Babilonii, że więc musiała potrzebować czasu znacznego dla dojścia do tych wyżyn swego rozwoju, na których przetrwała aż do naszej ery. Podług Bo-scavena, dwie były przyczyny główne, które skłoniły Semitów do opuszczenia Arabii Środkowej dla Babilonii: głód i handel. Dręczeni brakiem żywności, mu-sieli oni zwrócić uwagę na żyzne równiny Szy-naru *5 Sumiru, będące ogrodem Babilonii południowej, gdzie cywilizacya sumirsko akkadyjska była już wysoko rozwinięta. Wielkie miasta murowane ze świątyniami, pałace i obserwatorya siedmiopiętrowe, musiały im się wydać tern dziwniejsze, że nawet w języku swoim nie posiadali wyrazu „miasto” (alu), lecz tylko „namiot” (ohel). Nie mniej ważnym, a bodaj potężniejszym jeszcze powodem do osiedlenia się w Babilonii był handel, najdawniejsze bowiem terminy semickie, jakich dostarczyła epigrafika, są w związku z handlem, I tak, wyraz: simu=cena, arab: sam, przedstawiony przez ideogram akkadyjski, złożony „ze zboża i miary”, wskazuje na będącą już wtedy w użyciu taryfę zbożową.

W ten sam sposób wyraz (mana) hebr: maneh, był wprowadzo-

„waga”

ny do handlu i do tekstów religijnych na 4,000 lat przed naszą erą. W jednej z tabliczek, stanowiących podręcznik akkadyjski (Ana itti Su), znajdujemy takie wyrazy w tekście akkadyjskim z równoważnikami se-mickiemi: makiru—taryfa, makiru rąbu—taryfa wielka, m. zikhru — t. mała, m. ensu — t. krótka, m. malu—t. cała, m. kimu=t. stała i t. d. Otóż—pisze Boscaven— średnia zuajomość hebrajskiego pozwala tu stwierdzić ścisły związek tego języka z Pismem Świętem. Ma kiru — to hebrajskie mekir, a wszystkie inne wyrazy znajdują się w zwykłym słowniku hebrajskim.

Jeżeli Semitom udało się podbić wysoko ucywilizowanych Sumirczyków, to nie ulega wątpliwości, że zajęli oni również i Syryę razem z Palestyną, t. j. kraj na zachód od pustyni z ludnością mniej oświeconą. Źródłem najstarszem wiadomości naszych o pier-

wotnych mieszkańcach Palestyny są pomniki egipskie III i IV dynastyi (od połowy 4-o tysiącolecia przed Chr.). Obecność prcduktów azyatyckich, jak: drzewo cedrowe, miedź, ołów, żelazo, i produktów europejskich, jak cyna i bursztyn, wskazuje, że handel ze światem dalszym już istnieć musiał, nawet za państwa starego, lecz był jeszcze w rękach cudzoziemców. Egipcyanie bowiem starożytni, jako naród nie wojowniczy, mając armię złożoną z najemników, przez dłu-

»•i

HI

o'

i

V. 1

m

juaneh.

gie wieki nie przedsiębrali żadnych podbojów. Postawę ich charakteryzuje wzniesienie wzmiankowanego często „muru książąt”, dla utrzymania w karbach Be-duinów pustyni północno-wschodniej. Jedynym wyjątkiem od tej polityki antyzdobywczej było eksploatowanie kopalni na półwyspie Synaityckim. Z nich królowie najdawniejsi czerpali miedź, turkusy i inne kruszce kosztowne a dla zabezpieczenia tych kopalni w swem posiadaniu utrzymywali załogi i musieli odbywać częste wyprawy. Półwysep ten zwał się Maß, t. j. »kraj malachitowy”, a mieszkańcy: Mentu, wyraz o etymologii niepewnej. Ponieważ skarby kopalniane drażniły chciwość szczepów semickich, musieli Fa raonowie od czasu do czasu zwalczać je, a wyprawy takie odtwarzali w napisach i płaskorzeźbach, w pobliżu kopalni na skałach Wady Maghara. Jeden z takich napisów, będący najstarszym dotychczas dokumentem historycznym Egipcyan, pochodzi od Faraona Neter-kha (Zeser) III dynastyi. Następne napisy i płaskorzeźby, przedstawiające kaźń brodatych jeńców semickich, pochodzą od Sneferu, I go króla IV dyn., następcy jego Khufu (Cheopsa) i Faraonów V dyn. (3 tysiącolecie przed Chr.). Napisy te wskazują, że wyprawy Faraonów sięgały aż do Palestyny, panowanie jednak Egipcyan nie przeszło poza półwysep Synaitycki. Dopiero Pepi I, 3 ci król dyn. VI, najdzielniejszy w państwie starożytnem, nietylko ukarał napastników „Mentu” na półwyspie Synai, ale także odbył wyprawę do wnętrza Palestyny, jak to widać ze znanego nam napisu na grobie Uny (r. 2680). W napisie tym wyraz Amu, porównywany z biblijnem Ham i hebr. am — lud, oznaczał ludy azyatyckie, a wyraz Herusza użyty był kilkakrotnie w odniesieniu do mieszkańców Palestyny, którym Una zniszczył winnice i drzewa figowe. Ten pierwszy opis najazdu na Palestynę, oprócz innych szczegółów bardzo ciekawych, zawiera także wiadomość ważną, że kraj ten już w owej epoce odległej był rolniczy. Z innych mniej ważnych napisów egipskich państwa starego dowiadujemy się tylko, że Faraonowie nazywali wszystkich azyatów mianem zbio-rowem Szasu, t. j. „łupieżcy”.

Najstarsze pomniki klinowe wykazują, że już w 4-m tysiącoleciu przed Chr., t. j. za Sargona Wielkiego, wpływ Babilonii na politykę i cywilizacyę zarówno Syryi, jak Palestyny, był stanowczy. Odcyfro-

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

x\

^ s®äS0

HÊÊÊ

WÆ

mp j

f0Ę

i?

v\

‘«®S

Jy

Ib ^

®4g|

pA^

ES*

^#1

li

ÜÜôdz Elamitóuj

Judejczyk z Lakisz

Jzraelita z czadów Jehu

Babilończyk

frab

wauy przez Hilprechta napis króla Lugalzaggiśa (r. 2920), świadczy, że państwo tego monarchy było już w owej epoce tak wiélkie, jak królów assyryjskich w 2,000 lat później, t. j., że król wzmiankowany panował od zatoki Perskiej do m. Śródziemnego. Stwierdza on wyraźnie swe panowanie nad Syryą. Tak z tego, jak i z innych pomników klinowych przekonywamy się, że co najmniej od r. 3,000 do 2,500 przed Chr. Syrya (Martu) razem z Palestyną były pod rządami monarchów babilońskich. Tymczasem około r. 2,500 druga fala semicka spłynęła na Babilonię, jak to widać z nowego typu imion własnych, które się nagle zjawiają. W tabliczkach kontraktowych z tej epoki spotykamy imiona, złożone z nazwy bóstw jak: Abi—Vmój ojciec”, Ammi — „mój stryj”, które to formacye nie są babilońskie, lecz stanowią charakterystykę kanaańskiej grupy języków (hebrajskiego, fenickiego, moabickiego, ammonickiego i t. d.). Spotykamy tedy w owych tabliczkach klinowych imiona: Abi-ramu, identyczne z hebr: Abiram i Abram, Abi-e szukh~hebr. Abiszua, a dalej imiona złożone królów 1-ej dyn. bab: Ammi-satana, Ammi-sadugga. Khammurabiy. Hamurabi, pisane także Ammurabi. Z imionami temi porównać się dadzą hebrajsko-kanaańskie: Ammiel, Ammihud, Ammi-nadab iw. i. Dwaj królowie 1-ej dyn. bab: Sumu-abi i Su-mu-la-ilu, noszą imiona złożone z Sumu, jak w hebr. imieniu Samu-el. Jest też pewna liczba imion w tym okresie, w których czas przeszły nied: os. 3-ej 1. p. czasownika formuje się z prefiksem ya₎ jak w hebr. i arabskim, zamiast i, jak w języku czysto babilońskim. Tu należą: Ya -gub-ilu (hebr: Yaakob-el ~ „ Jakób-Bóg”), Yamlik-ilu, Yaszub-ilu (prawdopodobnie hebr. Yosef-el) i w. i. Ta nowa fala semicka zalała tedy Azyą zachodnią od Babilonu do Egiptu i od Sy-ryi do Arabii południowej. Uczeni nadają tej fali miano Amoryckiej, w pomnikach bowiem klinowych tej epoki dawny wyraz Martu, który był ideogramem Syryi z Palestyną, zastąpiony został przez Amurru, t. j.

kraj Amorytów. Ten najazd barbarzyńców semickich tak osłabił Babilonię, że nie mogła się oprzeć Elami -tom, którzy, owładnąwszy krajem w osobie Kudur Nankundiego, założyli tu nową dynastyę. Otóż za jednego z następców tego monarchy, nazwiskiem Eri-Aku z Larsy (babil. Arad £w=„sługa księżyca”), które to imię odpowiada biblijnemu Ariochowi z Elasaru, rozpoczyna się trady-cya narodowa He brajczyków, gdyż po • dług Genesis, Abram był współczesnym Ariochaiźył w czasie zwierzchnictwa elamickiego. Otóż ten Abram Amoryta i wódz sprzymierzonych Amorytów, którego nie należy łączyć z późniejszym o lat 1000 Abrahamem, żył za czasów Amrafela, króla Szynaru. Zebrawszy swych sprzymierzeńców Amorytów, ścigał on króla Elamu Chedorlaomera i zadał mu klęskę pod Hobah, w pobliżu Damaszku. Niektórzy assyryologo-wie dowodzą, że ów biblijny król „Amraphel” jest „Hammurabim” z napisów, zaś „Chedorlaomer” odpowiada fonetycznie klinowemu „Kudurlaghgamar”, który był jednym z następców Kudur Nankundiego w Ela-mie, tak jak „Eri-Aku” odpowiada zupełnie „Aryo-chowi”. Wogóle — pisze Paton-Genesis rozwija zadziwiająco dokładne wiadomości o pierwotnej historyi babilońskiej, a takie mnóstwo szczegółów nie mogło

Ir

'm.

mi

5ff ■

te ■ ■

PM i

Król ^arrinuirabi (^mrafel).

opierać się na tradycyi ustnej, lecz na podstawie dokumentów, które albo były przechowane w Palestynie, albo dostały się żydom podczas niewoli babilońskiej, co ze względu na chronologię St. T., jest mniej prawdopodobne. Wiadomości podane w księdze Genesis (XIV), jako pochodzące ze źródła kanaańskiego, są najdawniejsze z istniejących dokumentów krajowych do historyi Palestyny. Zgodnie z tern źródłem Palestyna była w tej epoce zamieszkała przez pewną liczbę szczepów rasy amoryckiej, spokrewnionej ściśle językiem i religją z kanaanitami późniejszymi. Słaba organi-zacya polityczna tych szczepów, daleka od wytworzenia narodu z rządem zcentralizowanym, musiała przyczynić się do upadku Amorytów, którzy stali się łupem najeźdźców elamickich. Abram, wódz jednego klanu wielkiej wędrówki amoryckiej, osiedlił się zrazu w sąsiedztwie Ur, w Babilonii, lecz później, zapewne pod parciem najazdu elamickiego, wywędrował do Pale-styny, gdzie znalazł przyjęcie życzliwe śród szczepów pokrewnych. Stał się on sławny przez swój charakter religijny, przez swe czyny zaszczytne, przez swe zwycięztwo nad Elamitą. Po jego śmierci pamięć bohatera, święcona w sanktuaryum Hebronu, przetrwała razem z kolejami jego życia aż do epoki podboju Hebrajczyków.

Zwierzchnictwo elamickie w Babilonii i na zachodzie niedługo przeżyło klęskę Chedorlaomera. Hamurabi (Amraphel), zrzuciwszy jarzmo Elamitów, dokończył zjednoczenia pod berłem swojem rozdzielonej na państewka Babilonii, a Babilon, stawszy się teraz stolicą Azyi Zachodniej, nie stracił tego stanowiska przez długie wieki. Jak Rzym w wiekach średnich, stał się on odtąd miastem świętem, z którego wypływały prawa i nauki, a każdy zdobywca, który dążył do panowania nad światem, musiał otrzymać koronę z rąk Bela, boga głównego. Otóż ów genialny Hammurabi, zwycięzca Elamitów, władca i przeobraziciel Babilonii, był również panem zwierzchnim Syryi i Palestyny, jak to widać z jego napisów, w których się nazywa „królem kraju Amorytów”, podobnie jak i prawnuk jego Ammisatana (2241—2216). To długie zwierzchnictwo Babilonu pozostawiło ślady potężne tak na języku, jak i wogóle na cywilizacyi Zachodu. Nazwy wielu miejscowości w napisach, a nawet i w St. T. są pochodzenia czysto babilońskiego, zwłaszcza nazwy, złożone z imion bóstw babilońskich, jak: Bitsza-ilu, Bit-Ninib, Asztarti, Asztaroth, Nebo, Uru-Salim (Jeruzalem) i in. Język kanaański jest pełen wyrazów zapożyczonych z Babilonii, jak: bekał = świątynia, nabi = prorok i inne terminy techniczne rytuału. Pierwotne religie Syryi i Palestyny noszą także świadectwo wpływu babilońskiego, jak to widać z przytoczonych wyżej nazw miejscowości, i innych: Sinai od bożka Sina, pustynia Sin, Bet Szemesz od bożka słońca Szamasza i t. p. Jak Baal pochłonął wszystkich bogów Kanaanu, tak Aszło-reth wchłonęła wszystkie boginie, wskutek czego bóstwa te ^noszą zbiorowe miano Baalim — Baalowie i Asztar\th (Istar), a są pochodzenia babilońskiego. Fakty powyższe dowodzą, że wpływ kultury babilońskiej na mieszkańców ziemi kanaańskiej sięgnął nawet poza klasy narodu oświecone, to jest przeniknął do serca ludu. Jeżeli religia narodowa tak się przekształciła pod wpływem obcym, że bóstwa cudzoziemców zajmują stanowisko starych bóstw krajowych, to cóż mówić o innych sferach życia kulturalnego. Już przed zdobyciem Kanaanu przez Izraelitów spotykamy w tym kraju nietylko bogów babilońskich i formy kultu, lecz także babilońskie podania, wierzenia i legieudy. Syryjsko-palestyńskie i hebrajskie podania o pochodzeniu świata i początkach cywilizacyi, były, jak to wiemy z t. 1 go naszej literatury, takie same, jak w Babilonii, tylko oczyszczone z politeizmu. Sabbath hebrajski jest ewolucyą babilońskiego Szab-battum, który był obserwowany ku czci księżyca w dniach 7, 14, 21 i 28 miesiąca księżycowego. Hi storya Edenu ma także swe źródło w Babilonii, raj bowiem istniał między Tygrysem a Eufra tern, a nazwa Eden (Edinu) stanowi płaszczyznę mię dzy temi rzekami. Porządek stwarzania, opisany w Genesis (II), odpowiada znanej nam sumirskiej tablicy stworzenia, a drzewo życia i cherubinowie są pojęciami babilońskiemi. Wizerunek kuszenia Ewy widzieliśmy na cylindrze starobabilońskim; długo wieczni ludzie przed potopem odpowiadają 10 u przed potopowym królom babilońskim, a jeden z nich Me-tuszael (Matuzal) nosi imię nawskroś babilońskie. He brajska opowieść o potopie jest, jak widzieliśmy, uderzająco podobna do opowieści, stanowiącej tablicę 11-ą

fifiîii

JSïi

fSHI

H*¹ f'-vbij

LL

Koe babiloński w ^rce.

w epopei o Gilgamesie; wieża Babel i złączona z nią historya rozproszenia narodów zdradza swe pochodzenie przez miejscowość Szynar w blizkości Babilonu. Nawet opowieść o urodzeniu i wyrzuceniu Mojżesza jest powtórzeniem legiendy o Sargonie I, królu z Aga-de. Że te wszystkie podania hebrajskie powstały z oryginałów babilońskich — stwierdzili wszyscy uczeni europejscy, spierając się o to jedynie, kiedy i w jaki sposób dokonała się owa pożyczka. Przez czas dość długi wnioskowano, że podania babilońskie przeszły do Hebrajczyków w epoce zwierzchnictwa assyryjskie-go lub podczas niewoli babilońskiej, ale ta hipoteza

była zbijana argumentami bardzo słusznemi. Przeciwnicy jej dowodzili, że niepodobna przypuszczać, aby Hebrajczycy w dobie panowania w narodzie monoteizmu przejmowali myty swoich ciemięzców pogańskich, a gdyby owo znpożyczenie się nastąpiło tak późno, legiendy nie miałyby tak silnego podobieństwa z oryginałami babilońskiemu Rozwiązanie stanowcze tej zagadki — pisze prof. H. Zimmern—przyniósł dopiero r. 1888, w którym dokonane zostało odkrycie archiwum egipskiego w Tell-el-Amarna z połowy 2-o tysiącolecia przed Chr. Mnóstwo listów tego archiwum, pisanych w języku i piśmie ba-bilońskiem do faraona egipskiego z Palestyny, stwierdziło, że zanim Hebrajczycy zjawili się w tym kraju, mieszkańcy Kana-anu byli całkowicie pod wpływem kultury babilońskiej. Istniały w tym kraju biblioteki z księgami babilońskiemi (biblijne Kirjath-Sefer = „miasto ksiąg,” Kirjat-sannah = miasto nauki), oraz szkoły obfite, w których mitologiczne teksty babilońskie

'‘A'

V#

Dyabeł babiloński.

były używane jako podręczniki do nauki języka i pisma babilońskiego. Rzecz prosta, że przy takiej nauce podania babilońskie przechodziły powoli w świa domość ludu kanaańskiego i stały się z czasem jego własnością. Od Kanaańczyków przyjęli je następnie Izraelici, którzy z czasem, już na gruncie palestyń skim, przerobili te myty, podania i legendy po swojemu, nadając im ostatecznie tę formę, jaka się w ich księgach odzwierciedliła. Przeróbka ta—podług słusz-aej uwagi Zimmerna—wymownie świadczy, jakich wyżyn dosięgła świadomość religijna Izraelitów w porównaniu ze wszystkimi ludami starożytności.

Zresztą nietylko podania i legendy kosmogo-niczne odziedziczyli Hebrajczycy po cywilizatorach babilońskich Kanaanu, bo wpływ ich uzewnętrznił się także i na instytucyach religijnych Izraela. Stopnie kapłaństwa ze stanami skalania i z ceremoniami oczyszczenia, użycie TJrim i Thummim, oraz innych form wróżenia, rodzaje ofiar i zastosowane do nich nazwy techniczne, złote świeczniki i inne szczegóły obrzędowe są identyczne z instytucyami babilońskie-mi, jak to wykazał Haupt w swej rozprawie „O żywiołach babilońskich w rytuale Lewitów” (1900).— To samo źródło babilońskie wykazują uczeni w sztuce syryjsko-palestyńskiej, w jej budowlach, rzeźbach, garncarstwie, tkactwie, odzieży i t. d.

Ale powróćmy do dalszych losów Palestyny. Z dy-nastyą 2-ą babilońską były współczesne dwie dyna-stye (XI i XII) egipskie państwa średniego, ze stolicą w Tebach. Królowie tej dynastyi, doświadczywszy dzielności wojennej Amorytów, dalecy byli od napadania na Azyę, lecz owszem utrzymywali z nią częste stosunki dyplomatyczne za pośrednictwem kurye-rów i to w języku babilońskim, który podług dowodów W. M. Miillera, był już na lat 500 przed okresem listów z Amarna, t. j. w r. 1900, nietylko językiem dyplomatycznym Azyi Zachodniej, lecz i handlowym. Ze znanego nam romansu egipskiego Sinu-hita, który dał w nim obraz dokładny Palestyny na 2000 lat przed Chr., dowiadujemy się, że kraina ta była bogata w owoce, obfita we wszelką zwierzynę i szczęśliwa. Amoryci uprawiali ziemię, nie tracąc dzielności wojowniczej swych przodków. Znaczna część wojska faraonów tej epoki składała się z najemników azyatyckich pochodzenia semickiego. Ogrodnicy, pasterze, cieśle i t. d. na pomnikach dynastyi XII mają rysy i stroje semickie, a dziewczyny palestyńskie były tu tak pospolite, że wyrażenie „niewiasta azyatycka” stanowiło synonim „konkubiny”. Zwłaszcza dziewczyny syryjskie były wysoko cenione w ha-

Tymczasem około r. 1700 przed Chr. zjawiają się w Babilonii nowi zdobywcy Kaszyci, znani nam z dziejów irańskich, a jednocześnie z tym najazdem zjawiła się w Mezopotamii nowa rasa. Przybysze ci, za łożywszy królestwo pomiędzy Eufratem górnym a Balikh’iem, nazywali siebie w napisach własnych Mitanni. Królestwo to w wieku następnym było dosé silne, żeby stanąć w jednym rzędzie z Babilonem, Egiptem i Assyryą. Badania Jensena, Saycea Briiu-nowa i Messerschmidta nad jednym z listów w języku Mitanni, znalezionym w Amarna, nie mogły dotychczas ustalić pochodzenia tego języka. Wskutek tych wielkich wędrówek musiały zajść zmiany poważne w dziejach politycznych Azyi zachodniej. Za nim Kaszyci zasymilowali się całkiem z ludnością babilońską, naród Mitanni okrzepł tak silnie, że niepodobna go było wyrugować. Zagrodziwszy drogę główną od Eufratu do Syryi Północnej, odcięli oni Babilon od dawnego handlu z Zachodem, gdyż droga przez pustynię syryjską była nie do przebycia, tak z powodu braku wody, jak i niebezpieczeństw ze strony beduinów rozbójniczych. Wskutek tego Babilon, straciwszy swoją pomyślność handlową, spadł do znaczenia potęgi drugorzędnej, a Syrya, Palestyna i Mezopotamia, nad któremi Babilon panował przez lat 2000, wyszły zupełnie z pod jego wpływu na lat 1000. Najazd narodu Mitanni nietylko zamknął wielki gościniec pomiędzy Wschodem dalekim, indyami i Zachodem, zmuszając handel do wejścia na drogę dłuższą i trudniejszą przez m. Czerwone, ale także spowodował wytworzenie państwa minejskiego w Arabii południowej, powstanie państwa Assyryjskiego i nową politykę zdobywczą w Egipcie. Współczesne tym wielkim zmianom politycznym w Azyi było panowanie Hyksosów w Egipcie, którzy przed zdoby

remach szlachty egipskiej. W tymże czasie kupcy, zarówno Egiptu jak i Syryi, wzajemnie nawiedzali te kraje.

ciem tego kraju musieli zawładnąć Palestyną, jak to między innemi widać z założenia przez nich fortecy Avaria na wschodniej granicy Egiptu. Była to nowa wędrówka semitów. zwana przez uczonych Kanaan-ską. Starzy Amoryci musieli się skupić na północy w kierunku gór Syryi środkowej, a nowi przybysze, Kanaanici, objęli w posiadanie Palestynę razem ze wszystkiemi wybrzeżami. Zjawienie się tej nowej fali nad Jordanem jest niewątpliwie w ścisłym związku z wtargnięciem Hyksosów do Egiptu i z zawojo waniem Palestyny po klęsce. Prawdopodobnie szcze py amoryckie Mezopotamii, wyparte przez hordy Ka-szytów i Mitannów, tudzież zmuszone do szukania nowych siedlisk, wtargnęły do Kanaanu, gdzie stopiły się całkiem z pokrewną ludnością amorycką i zachowały cywilizacyę babilońską bez zmiany. Gdy Hyk sosi, wypędzeni z Avaris, cofnęli się napowrót do Palestyny, faraon Ahmes złamał ich tutaj ostatetecz-nie i obłożył szczepy podbite haraczem. Otóż Hyk-sosi, wypędzeni z Egiptu i połączeni ze szczepami pokrewnemi, które już przedtem zajęły były miasta palestyńskie i wybrzeża syryjskie, zmieszawszy się z warstwami ludności starej, wytworzyli rasę, którą St. Testament zwie kanaańską. Zbyt krótki pobyt w Egipcie nie pozostawił na Hyksosach wpływów silniejszych, to też ziemia Kanaan pozostała i nadal czem była dawniej, tj. krainą o cywilizacyi babilońskiej.

Od czasów Ahmesa I rozpoczęły się najazdy Egipcyan na Syryę i Palestynę, które to kraje, po zwycięstwie Tutmozisa III pod Megiddo (w w. XV przed Chr.) stały się prowincyami egipskiemi. Rocz niki tego króla, spisane na ścianach świątyni Amona w Karnaku, stanowią najważniejszy dokument histo ryczny, jaki nas doszedł z Egiptu starożytnego, oraz pierwsze źródło, które nam daje obraz dokładny cy-wilizacyi w Syryi i w Palestynie. W tych rocznikach znajdujemy listę 119 miast syryjskich, zdoby-

tych przez Tutmozisa, jak: Qadeszu (Kadesz), Maketa (Megiddo), Marania (Merom), Timasqui (Damaszek), Khamatu (Hamath), Astiratu (Aszteroth), Yapu (Joppa), Joseph-el, Jacob-el i w. in., których nazwy odpowiadają mniej lub więcej nowożytnym miastom palestyńskim. Lista, jako całość, świadczy, że nomenklatura Kanaanu była już zupełnie ustalona przed przybyciem tutaj Hebrajczyków. Gdy prowincye podbite, jęcząc pod silnym haraczem, usiłowały od czasu do

«rys

hti. St

/Inicł asyryjski-

czasu zrzucić jarzmo e-gipskie, Tutmozis czynił nowe wyprawy, zawsze zwycięskie, i wyrzeźbił na ścianach Karnaku nową listę 390 zdobytych miast syryjskich. Z upadkiem Kadeszu cała Syrya była podbita, ale po śmierci Tu-tmozisa III zaczęły się nowe powstania. Do dziejów Palestyny za Amen-hotep’ôw: III-o i IV-o posiadamy źródło nieocenione w słynnych listach z Amarny, pisanych po babilońsku, z glosami języka miejscowego, które wskazują, że język Syryi i Palestyny w końcu w. XV przed Chr. był starem narzeczem tego samego języka, którym w czasach późniejszych    mówili    Hebrajczycy, Fenicyanie, Moabici,

Edomici i inne narody Kanaanu. W listach z Amarny wyraz Kinakhni v. Kinakna oznacza ziemię Kanaan, t. j. Syryę    razem    z    Palestyną    wschodnią i zachodnią,

Kraniec Syryi północny zowie się Narima v. Nakhrima, to samo, co Naharina w pomnikach egipskich, a Na-haraim w St. T. Listy z Amarna wymieniają około 150 miast i miejscowości, z których co najmniej sto z całą pewnością można utożsamić z nazwami nowożytnemi. Są tu: Biruna (Bajrut), Tsiduna (Sydon), Tsuri (Tyr), Dimaszqa (Damaszek), Akka (Akra), Magdali (Magdala nad jeziorem Galilejskiem), Asqaluna (Askalon), Khazzati (Gaza), TJrusalim (Jerozolima), La-kisz i inne.

Większa część listów z Amarny jest adresowana do Amenhotepa IV, a niektóre do jego ojca. Autorami tych listów byli rządcy kraików w Syryi i w Palestynie, obowiązani składać faraonowi raporty o wszelkich ważniejszych wydarzeuiach, a także książęta innych krajów. Z tych listów, w których namiestnicy egipscy w Palestynie, wzajemnie się oskarżając, węszą dookoła zdradę kraju, widać najwymow • niej, że ujarzmieni Kanaańczycy, odgadnąwszy niemoc Egiptu, byli ciągle w stanie fermentu, gotowi do zrzucenia jarzma nienawistnego. — Jednym z takich namiestników był Arad Æba, gubernator Jerozolimy, (Uru Salim), stolicy Jebuzytów, która wówczas posiadała słynną świątynię Niniba, boga wojny. Posiadamy 6 listów tego rządcy do faraona, które nam odzwierciedlają stan wrzenia przyszłej Judei. Spotykamy tu najczęstsze wzmianki o spustoszeniach, dokonywanych przez szczep Habiri, który to wyraz nie oznacza Hebrajczyków, jak chcą ci i owi uczeni, ale niewątpliwie mówi o napastnikach, należących do tej samej grupy ludów, co Izrael, Moab, Ammon i Edom.

Przełożymy, podług Halevyego, jeden z tych listów, lepiej od innych zachowany:

„Do Króla, Pana mojego... Ja, Arad Hiba, sługa twój, który rzuca się po siedem i siedem kroć razy do stóp króla. Kto zniesławił moje czynności, oskarżając mnie ciężko przed królem, Panem moim, że Arad-Hiba zdradził Pana swojego? Pomyśl: przecież to ani ludzio mego ojca, ani mej matki dali mi to stanowisko, lecz ramię króla potężnego, które mię wprowadziło do domu ojca mego. Dlaczegóż miałbym być winnym niewierności i zdrady względem króla, pana swego, dopóki żyje król— pan mój. Wyrzucałem urzędnikowi (Łapaka) króiewskie-mu życzliwość, okazaną Habirom, a nieprzyjażń dla straży, i dla tego on intrygował przed królem, panem moim. ödym rzekł do niego: Kraj króla, pana mego, stracony, natychmiast oczernił mię przed królem, panem moim. Niech król ma pieczę o swym kraju. Ilimilku zrujnował kraj królewski, niechże król będzie przyjazny krajowi Niech król zwróci uwagę na swych ludzi, niech wyprawi wojsko bardzo liczne. Habirowie pustoszą wszystkie kraje króla; jeżeli będą przeciw nim wysłane w tym roku jeszcze wojska liczne, król odzyska swe kraje; w przeciwnym razie kraj królewski będzie stracony...“

swemu....

W następnych listach Arad-Hiba, donosząc o dalszych podbojach Habirów, a wreszcie i o zdobyciu przez nich Jerozolimy, błaga króla o ratunek. Do tejże kategoryi należą dwa ciekawe listy, pisane przez niewiastę Belit-Nesi, która była gubernatorem miasta Zabuby. Donosząc o podbojach „rozbójników” i o zniszczeniu Arad-Hiby, błaga zarazem o ratunek.

Z królami Assyryi, Mitanni, Karduniasz (Babilonia) i z Hittitami Amenhotep utrzymywał stosunki pokojowe, jak świadczą listy tych królów, wykopane z ziemi w Tell-el Amarna. Te nieocenione zabytki piśmienne dają nam pogląd „cudownie jasny” na stosunki głównych narodów świata około r. 1400 przed Chr. Okazuje się, że narody te, dalekie od wszelkiego odosobnienia, jak to dawniej mniemano, były z sobą w ciągłej łączności; istniała bowiem pomiędzy niemi nietylko stała wymiana produktów handlowych, ale także sztuki, literatury, oraz idei religijnych. W centrze tego strumienia handlu leżała Sy-rya i Palestyna, wystawione na wpływy zewnętrzne ze wszystkich stron. Śród takich okoliczności cywili-zacya ich musiała przyjąć formę kosmopolityczną i tu niewątpliwie tkwi jedna z przyczyn, dlaczego Palestyna, a nie Egipt lub Babilonia, stała się miejscem narodzin religii świata. Wreszcie dodać potrzeba, że już same listy z Amarna obalają najzupełniej •dawniejszą teoryę sceptyków biblijnych, którzy twierdzili, że z epoki Mojżesza nie mógł pozostać żaden pomnik piśmienny, ponieważ w owej dobie pisma nie znano. Tymczasem pismo było już szeroko rozpowszechnione, zarówno w Egipcie, jak w Palestynie przed przybyciem do niej Izraelitów.

Wraz ze śmiercią Amenhotepa III rozpoczął się upadek pauowania Egipcyan w Syryi i w Palestynie, wskutek najazdu wzmiankowanych wyżej Habirów, oraz Hittitów, narodu nie semickiego, który, przeszedłszy góry Taurus, zagarniał jedno po drugiem bogatsze miasta syryjskie. W tomie następnym pomówimy szerzej o tym narodzie zagadkowym jeszcze a ciekawym, który w napisach klinowych nosi miano Khatti. Ze wszystkich stron prowincyi szły listy do faraona z błaganiem o posiłki przeciw Hittitom, którzy, posuwając swe zagony coraz dalej, spowodowali wraz z Habirami straszliwy zamęt w Syryi i w Palestynie. Książęta krajowi nie wiedzieli zrazu, co począć: czy zachować wierność Egiptowi, czy się połączyć z najezdnikami. Jeden z nich, Abd-Aszyrta, Amoryta, oraz syn jego Aziru, którzy już za Amenhotepa III podnosili głowę przeciw Egiptowi, teraz, zapewniając faraona o swej wierności, sprzymierzyli się potajemnie z Hittitami i Habirami, a także z królami Babilonu i Mitanni, żeby owładnąć krajem. Rib Addi, prefekt Gahuli, miasta w Syryi północnej, widząc ma-chinacye Amorytów, wysyłał do faraona gońca za gońcem z listami błagalnemi o ratunek. Oto wyjątki z listów tego urzędnika, wiernego władcom egipskim:

„Abd Aszyrta jest psem, który usiłuje zagarnąć wszystkie miasta króla.... dla króla Mitanni i dla króla Kaszu (kaszytów babilońskich)“. „Co to za psy ci synowie Abd-Aszyrty!.. Działając z pragnieniami swego serca, oddają płomieniom miasta królewskie“... „Synowie Abd-Aszyrty są psami króla Kaszytów i króla Mitanni, i zabierają kraj w swe posiadanie“... „W chwili, gdy wstępowałeś na tron domu swych ojców... synowie Abd-Aszyrty zagarniali posiadłości króla. Oni są psami króla Mi-tanni, króla Kaszytów, króla Hittitów“... „Abd Aszyrta zdobył miasto Szygata dla siebie i rzekł do ludu Ammii: Zabij swego rządcę i stań się jak my, a będziesz miał pokój: inni, działając zgodnie z temi tłumami, s ali się jako Habirowie“.

Wskutek bezradności Amenhotepajuź przed śmiercią jego cała Syrya była dla Egipcyan stracona. Posiadłości północne zajęli Hittyci, a w południowych, aż po Tyr i Galileę,—Abd Szyrta, tudzież synowie jego założyli królestwo Amoryckie. Habirowie, osiadając we wszystkich częściach kraju, byli sprzymierzeńcami Amorytów, którzy posuwali się coraz bardziej ku południu, i tu ich później spotkali Izraelici. Po śmierci Amenhotepa IV (około r. 1376 przed Chr.) Egipt, szarpany walkami religijnemi, ani mógł myśleć o odzyskaniu Azyi Zachodniej. Syrya wpadła już całkiem w ręce Hittitów, a okolice na wschód Jordanu zagarnęli beduini aramejscy. Zlewając się stopniowo z ludnością starszą, oraz przyjmując jej język i obyczaje, powołali do bytu narody: MoabicJd i Ammonicki. Ponieważ stara nazwa tej krainy brzmiała Lotan (egipskie Buten v. Luten), narody tu zamieszkałe uchodziły w tradycyach hebrajskich za dzieci Lotana czyli Lota. Na zachodzie Jordanu niektóre szczepy Habirów zdołały się już osiedlić; wszelako, gdy fortece Kanaanu były zbyt silne, nie mogli dokonać podboju zupełnego. Czoło Aramejczyków pozostało nadal koczownicze w pustyni syryjskiej i w pustyni południowej Kanaanu. W tej ostatniej krainie szczepy owe nosiły miano zbiorowe Abraham, a w związku z mieszkańcawi starszymi tej okolicy, zwanymi Hagar, Keturah i Sarah, dali początek trzem grupom ludów: Izmail na wschodzie, Midyjan w centrze, oraz Izaak na zachodzie. Grupa Izaak została wzmociona przez nowy napływ aramejski, jak to wnosimy z hi-storyi małżeństwa Izaaka z Rebeką, siostrą Labana, Aramejczyka. Izaak rozpadł się z kolei na dwa szczepy: Łdom i Izrael, z których pierwszy zajął krainę na południu morza Martwego, drugi zaś okolice pomiędzy międzymorzem Suez a południem Kanaanu. Był to kraj Goszen, w którym, podług najstarszego źródła biblijnego, król Egiptu pozwolił mieszkać kilku szczepom izraelskim.

Tymczasem Seti I, syn Ramzesa I, założyciela dyoastyi XIX w Egipcie, postanowił wskrzesić w całości monarchię dynastyi XVIII. W Palestynie, jak to widać z napisu Setiego, zamęt, spowodowany najazdami Habirów, Sutów i innych szczepów aramej-skioh, stawał się z każdym dniem większy. „Podły Szasu (Beduin) buntował się, a wodzowie zabijali jeden drugiego”. Seti, chcąc wypędzić tych grabieżni-ków, spadł nagle na Palestynę południową, owładnął ich fortecami, część najezdników wymordował, mnóstwo ludzi wziął do niewoli, a resztę wygnał na pustynię Tym sposobem okupacya kraju aramejska była czasowo usunięta, a rządy egipskie zapanowały nad Palestyną. W napisie Setiego spotykamy poraź pierwszy wyraz Asaru (Aszer), t. j. nazwę kanaańską czy amorycką szczepu, który później był przyjęty do konfederacyi hebrajskiej, jako syn Jakóba z konkubiny Zilpah. Po odzyskaniu Palestyny Seti, złamawszy konfederacyę Amorycką, wytworzoną przez Aziru i jego następców w dolinie Orontu, zdobył Ye-noom i Kadesz, podbił okolice Libanu, a nawet odniósł zwycięztwo bezpłodne nad Hittitami, z którymi musiał zawrzeć pokój, gwałcony później walkami ustawicznemi za Ramzesa II. Następcą tego monarchy, najdzielniejszego z faraonów, był Merenptah (1258), za którego, w przekonaniu pewnej liczby historyków, miało nastąpić wyjście Izraela z Egiptu (Exodus).

Teorya ta jest bardzo niepewna, gdyż w Starym Testamencie niema żadnej wzmianki, ażeby faraon Exodu był bezpośrednim następcą faraona ucisku, t. j. niewątpliwie Ramzesa Ii-go, który zmuszał

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

żydów do dźwigania ciężarów przy budowie dwu miast Pithom i Ramzes. Podług obliczeń, dokonanych zgodnie z trądycyami biblijnemi, przybliżona data Exodu sięgałaby r. 1200. Że zaś dr Mahler ustalił świeżo, na podstawach astronomicznych, datę śmierci Ramzesa Ii-go na r. 1281 przed Chr., zaś Meremptah umarł w r. 1238, a zatem Exodus miałoby miejsce dopiero po śmierci obu tych królów. Niektórzy historycy podawali w wątpliwość pobyt Izraela w Egipcie z tej przyczyny, ponieważ o tak ważnym fakcie, jak wyjście całego ludu z granic państwa, pomniki egipskie musiałyby dać sprawozdanie, a tymczasem niema w nich o Exodzie najmniejszej wzmianki. Jest to, podług Sayce’a, argument bardzo słaby. W oczach Egipcyan współczesnych Izraelici stanowili tylko drobną cząstkę całości, zwanej Saszu, t. j. beduinów łupieżców, którzy osiedlali się często na pastwiskach we wschodniej Delcie. Liczba Izraelitów była stosunkowo nieznaczna, a stanowisko społeczne obskurne. Niewątpliwie Egipcyanie ówcześni tak samo nimi pogardzali, jak dziś pogardzają beduinami. Żyli oni na pograniczu Egiptu i Palestyny zupełnie odosobnieni od krajowców, gdyż Egipcyanie, uważając ludy pasterskie za nieczyste, nie mogli z nimi razem przebywać. A właśnie podług źródeł jehowistyczuych „Pięcioksięgu” Jakób i synowie jego weszli do Egiptu, jako pasterze owiec, t. j. nomadzi drugiego stopnia, którym faraon wskazał siedliska w kraju Goszen po za linią forteczną kraju.

Jedyny napis egipski ze wzmianką o Izraelu odkrył Petrie w roku 1696 w Tebach. Koniec jego brzmi tak:

„Żaden z narodów obcych nie podniósł głowy. Tek-honu (Libijczycy) zniszczeni: Rhati (Hittyci) spokojni; Pa-Kanana (Kanaan) jest jeńcem wszelkiego złego (?); Aszke-lon w niewoli; Qezer wzięty; Yenoam unicestwiony; Izrael zniszczony, ich zbiory już nie istnieją; Kharu (Palestyna południowa) stała się podobna wdowom egipskim. Wszyscy rozbójnicy zostali podbici przez króla Meromptah,który, podobien słońcu, co dnia daje życie.“

Ten Izrael, o którym napis wspomina, zaliczany „do narodów cudzoziemskich”, był prawdopodobnie, podług Patona, cząstką szczepu, która nie przeszła do Egiptu i Siedziała nie w Kanaanie, lecz w okolicy pomiędzy Egiptem a Kanaanem, gdzie, podług Starego Testamentu, mieszkali przodkowie Izraela.

W dokumencie z r. 8-go Merempthy spotykamy wzmiankę o pozwoleniu, które było dane niejakim Edomitom do przejścia granicy (papyrus Anastasi): „Pozwoliliśmy beduiDom Adumy (Edom) przejść fortecę króla Merempthy w Thuku (Sukkoth biblijne) aż do stawów Pitbomu, króla Merenpthy, który jest w Thuku, żeby otrzymali pokarm dla siebie i dla bydła na polach Faraona, który jest słońcem rozko-sznem każdego kraju”. Ciekawy ten ustęp nietylko pokazuje drogę, którą pewne szczepy izraelskie szły do Egiptu, lecz i wyjaśnia, że Edom stał na tym samym stopniu cywilizacyi, co i Izrael współczesny. Oba te ludy były koczownicze i gotowe do szukania wszędzie pastwisk odpowiedniejszych. W takich to osadnikach widzimy cząstkę owego „tłumu mieszanego,” który, zgodnie z tradycyami hebrajskiemi, towa rzyszył Izraelitom podczas Exodu. Po śmierci Merempthy nastąpił w Egipcie okres anarchii, na który też przypada prawdopodobnie wyjście Izraelitów z tego kraju.

V.

Pierwotna religia Hebrajczyków.—Posłannictwo Moj-źasza.—Synai.—Exodus.—Yahve.

Że Hebrajczycy przed Mojżeszem nie byli wyznawcami monoteizmu, świadczy między innemi długo-

trwałe, już po reformie Mojżesza, przywiązanie wielkiej masy ludu, a nawet i wielu królów do praktyk bałwochwalczo-politeistycznych, które uważać trzeba za pozostałość pierwotnej religii Izraela. Jak wszystkie ludy pierwotne, Izraelici przejść także musieli przez różne fazy naturalizmu, animizmu, fety-szyzmu i wielobóstwa, które to formy kultu ludowego spotykamy i dziś jeszcze pośród narodów napoły dzikich.

Hebrajczycy, razem ze wszystkimi Semitami w starożytności, czcili kamienie święte, które stanowiły rodzaj ołtarzów, będących siedliskiem bóstwa. Cześć dla drzew świętych, a nadewszystko zawsze zielonych, które także uchodziły za siedlisko bogów, była bardzo pośród Semitów rozpowszechniona, a ślady jej przetrwały nawet aż do dzisiaj. Nie mniej czcili Hebrajczycy źródła święte, w których również miały przebywać duchy boskie, co tłómaczyó można charakterem krajów południowych, dręczonych suszą. Wreszcie szczególną czcią otaczali Hebrajczycy przeróżne miejsca wyniosłe (bamoth), a cześć ta była oparta na przeświadczeniu, że bóstwa upodobały sobie pobyt na wyżynach. Kult przodków, który spotykamy, u wszystkich ludów pierwotnych'^Ttarych    no wozy t- _

nych, był także rozpowszechniony w Izraelu, tak, ż£_ wywoływanie zmarłych^ praktykowało si^^J^Jiardzo^

^długo^jak to widzimy jeszöze~jzaT Saulaj__a żałoba

pierwotna wymagała od mężczyzn golenia głowy i brody, oraz nakłuwań ciała. Z tym kultem w związku była konieczność posiadania syna, jak u Chińczyków, i, co zatem idzie, obowiązkowość małżeństwa. Z tej też racyi żona bezpłodna sama dostarczała mężowi konkubiny, a wdowa zmarłego bez syna musiała powtórnie wyjść zamąż za krewnego nieboszczyka, żeby obdarzyć go synem.

Że Hebrajczykom nie zbywało i na bałwankach, świadczą późniejsze nawet ich dzieje. Do najstarszych należał Terafim, która to nazwa, użyta w licz-

Przechodząc do praktyk religijnych, zaznaczyć musimy, że Hebrajczycy starożytni nie mieli ani świątyń, ani kapłanów, jak wogóle inni nomadowie. Mieszkając pod namiotami, oddawali tylko cześć źródłom, kamieniom, drzewom i innym przedmiotom natury, a także cieniom swych przodków i bałwankom przenośnym. W takich warunkach o kapłaństwie w ści-słem znaczeniu mowy być nawet nie mogło, lecz tylko sami ojcowie rodzin spełniali funkcye kapłańskie. Dopiero po ustaleniu się w Kanaanie Izraelici zaczęli wznosić sanktuarya, powierzane opiece kapłanów i wróżbitów. Pośród ceremonij religijnych miejsce na __ czelne zajmowała ofiara, będąca aktem łączności wiernych ź lobąPTz Bóstwem, t. j. inrg6wazhië~uczîa^ świętą. Ze względu, że główny dobyteFTTĆbrajczyków pierwotnych stanowiły zwierzęta, ofiary więc pierwotne były krwawe, nawet i ludzkie, składano bowiem na ofiarę bogom nietylko pierwsze zwierzęta, ale i sy nów pierworodnych. Do innych ofiar należało namaszczanie oliwą kamieni świętych lub rozlewanie wody przed bóstwem. Obrzezanie, praktykowane u wielu narodów starych, zwłaszcza semickich, a także u nowożytnych szczepów afrykańskich na poły dzikich, przyjęli Hebrajczycy prawdopodobnie od Egip cyan, choć nie brak uczonych, którzy dowodzą, jak Piepenbring, że barbarzyński ten zwyczaj sięga u Hebrajczyków 8ż do granic wieku kamiennego. Cel tej barbaryi, stosowanej pierwotnie do mężczyzn wchodzących w związki małżeńskie, a przeniesiony później na wszystkie dzieci, tak jak chrzest u nas, nie do-

bie mnogiej, zdaje się wskazywać na wielość bóstw w ten sposób uzmysłowionych. Terafim były to bał wanki domowe, przenośne, przedstawiające prawdopodobnie przodków umarłych, a czczonych jak bóstwa. Kult ten nadawał się bardzo do życia koczowniczego starożytnych pasterzów hebrajskich i licował ze zwyczajem odwiecznym ogniskowania w rodzinie kultu religijnego.

czekał się do chwili dzisiejszej wyjaśnienia ostatecznego. Jedni uczeni ttómaczą go względami hygie-nicznemi, inni obrzędowemi, symbolicznemi i t. d. Oczyszczenie religijne i związane z niem zabobony najrozmaitsze, śluby czynione bogom wzamian za dobrodziejstwa upragnione, oraz święta stałe, jak Sabbat, nów księżyca, uroczystość wiosenna, uczta paschalna, były niewątpliwie przez Hebrajczyków pierwotnych praktykowane. Stan obyczajów w tej epoce śród Hebrajczyków nie różnił się niczem od moralności innych narodów semickich. Pan domu był władcą życia i śmierci członków swej rodziny; kobieta była zwierzęciem roboczem, a nadewszystko ro-dzajnem, które się kupowało i które można było odtrącić bardzo łatwo. Kobieta obowiązana była zachować mężowi wierność bezwzględną, mąż zaś mógł nietylko zwiększać do woli liczbę nałożnic domowych, ale i utrzymywać stosunki po za domem, byleby unikał żon cudzych i narzeczonych. Niższość kobiet przejawiała się także i w dziedzinie ceremonij religijnych, których one, jako nieczyste, spełniać nie mogły. Ani żona, ani córka, nie miały prawa oddać czci religij -nej mężowi i ojcu zmarłemu i ztąd też wytworzył się wzmiankowany wyżej lewirat. Wreszcie u Hebrajczyków starożytnych, jak i u Arabów, odgrywała rolę pierwszorzędną zemsta krwawa, która przy organi-zacyi cywilnej, bardzo wadliwej, zastępować musiała sąd prawodawczy. Naturalnie, barbarzyński ten zwyczaj, który za zbrodnię morderstwa czynił odpowiedzialną rodzinę całą, stanowi! źródło wielkich nadużyć.

Z powyższego widzimy, że religia pierwotna Hebrajczyków była, jak u innych Semitów, religią na •_

tury, rodzajem animizmu^ zasadzającego się na wie_-_

rze w duchy boskie, które zamieszkiwały ~w różnych^ przedmióTacfrjudr zlewa|y^ się zacieniami przodków.

"^Dopiero, gdy wraz z Mojżeśzem"wystąpił na widownią Jahve, z monolatryi jednego szczepu powstała mono-

latrya narodu, ale nfëVprzez rozszerzenie się owego szczepu, gdyż podług słusznej uwagi Smenda, taką drogą naród nie powstaje, lecz przez zjednoczenie szczepów oddzielnych, bądź pokrewnych bądź obcych, z których każdy posiada swych własnych bogów. Wspólna niedola lub też wspólne sprawy i czyny prowadzą szczepy do związku, który przy trwałej wspólności interesów wytwarza ze szczepów zjednoczonych naród. Jakoż i Izrael powstał ze szczepów pochodzenia rozmaitego, a podział synów Jakóba na dwie gałęzie, pochodzące od Lei i Racheli, wskazuje, że już przed zdobyciem Kanaanu Izrael składał się z dwu żywiołów głównych, do których przybyły także i inne, t. j. synowie służebnic. Izrael był też spokrewniony nietylko z ludami Mezopotanii, lecz i z północno-arabskiemi. Powstanie narodu oznacza, że świadomość szczepowa ustępuje wyższemu poczuciu społecznemu, a bogowie szczepowi—Bogu narodowemu. Tak się też stało i z Izraelem, który, powstawszy ze zlania się szczepów odrębnych, uderzył czołem przed Jehową, t. j. przed Bogiem pierwotnie jednego szczepu, bądź to Kenitów, jak chce Stade, bądź też Józefa, jak chce Wellhausen, gdyż kwestya ta nie jest dotychczas ustalona. To przekształcenie się religijne zawdzięczalzrael_ MojżeszowjTktóry był jedną z najwspanialszy clij} ostaci^ _ w dziejach ludzkości. Ścisłość tradycyi, która wskazuje na Egipt, jako jego“kólebkę, uzewnętrzniła się w imieniu Mojżesza nawskros egipskiem (mesu — dziecko). Hebrajczyk ze IszczepuTJewi, urodzony i wykształcony w Egipcie, widząc niedolę swoich współbraci, zawsze wolnych, nieujarzmionych synów pustyni, a dziś niewolników Faraona, Mojżesz wszczepił się duchem w jednę ideę: oswobodzenia swojego ludu. Ucieka tedy w okolicę Synai, żeby tam, po porozumieniu się ze szczepami przebywającemi na pustyni, obmyśleć środki ratunku dla swych współbraci uciemiężonych.

Na krańcu północnym m. Arabskiego, pomiędzy dwiema wydłużonemi jego odnogami, na przestrzeni

płaskiej, dwa razy tak wielkiej, jak cały Kanaan, leży trójkątna pustynia skalista, granicząca ku zachodowi z Deltą egipską, od wschodu zaś z wązką doliną, która łączy wielką zatokę z morzem Słonem. Całość stanowi równinę prawie bezwodaą; po bokach jej ciągną się góry, złączone na cyplu południowym z kolosami, których nagie ściany granitowe widnieją zlała ponad pustynią skalistą, „jako pomnik olbrzymi, podług słów Reuss’a—auf dem Todtevfelde der Weltgeschichte/'' Właśnie z tą górą Synai; przed której szczytem Izrael korzył się trwożnie, Saga święta kojarzy początek Objawienia.

Z łańcucha skał

Synai była od czasów najdawniejszych górą świętą, przybytkiem Boga, do którego oddawna śpieszyły ludy koczownicze; była to wspólna świątynia rozlicznych szczepów semickich, granitowych wystrzelały tu i owdzie szczyty wyniosłe, sięgające 9,000 stóp wysokości, tworząc tu scenę i ognisko dla uraganów, które przerażały synów pustyni potęgą grzmotów i falami błyskawic olśniewa jących. A podczas ciszy i spokoju skały czerwone, kąpiąc się w blaskach słońca rozżarzonego, lśniły zdaleka morzem promieni, zalewających jedyną roślinność tej pustyni — krzaki cierniowe, które, podług pięknego wyrażenia Biblii, „gorejąc w ogniu, wcale się jednak nie paliły.”

W tej to krainie dzikiej, posępnej, ale wspania łej grozą tajemniczą i przejawami wielkości Boga, panującego nad przyrodą, kształtował się, oczyszczał i potężniał wielki duch Mojżesza, który miał być zbawcą i odrodzicielem swojego ludu. Sanktuaryum na górze Synai, poświęcone Jehowie (Yahve), było za czasów Mojżesza w posiadaniu Midyanitów - Kinitów, ludu spokrewnionego z Izraelem. Przyjęty gościnnie przez Jethra, kapłana tego przybytku, i zostawszy wkrótce jego zięciem, Mojżesz, z jednej strony, wtajemniczył się bliżej w kult Jehowy, z drugiej zaś wiedział od Midyanitów, jako pośredników handlowych

C->S

p*p

,

wÊÊÉx

•J

‘üM

mm

msitL

il

■■K    ' -

m

’ -* (â.

b3

mm

mmmä

s*?'- ••

Çêra 5ynai.

pomiędzy Egiptem a Syryą i Palestyną, co się działo w tych krajach, zwłaszcza w Kanaanie, które wówczas było w stanie fermentu i chaosu.

Pod wpływem tych wiadomości, i za natchnieniem boskiem, Mojżesz utwierdził się w zamiarze swoim wyprowadzenia Izraelitów z Egiptu, sprzymierzenia ich ze szczepami przebywającemi na pustyni i zdobycia kraju „płynącego mlekiem i miodem”.

Niewątpliwie — pisze znakomity hebraista Dill-mann — Mojżesz był już z natury duchem potężnym, człowiekiem wyższych przymiotów obyczajowo - religijnych, duchową postacią bohaterską wpośród swojego otoczenia. Uzbrojony we wszystkie środki pomocnicze ówczesnej wiedzy światowej, przejęty wstrętem do ustroju religijno - państwowego Egip-cyan, a rozmiłowany w wierze i w życiu paster-skiem lepszej części swojego ludu, wrzący patryo-tyzmem, spotęgowauym obrazami ucisku w ziemi egipskiej, Mojżesz posiadał wszystkie warunki na przewodnika swojego ludu. Ąle—dodaje Dillmann, a wtóruje mu w tym względzie i historyk Kittel — wszystkie te naturalne, tudzież zdobyte zdolności, przymioty i dążenia Mojżesza nie wystarczają do zrozumienia jego dzieła. Tylko objawienie i współdziałanie boskie mo • _gło w^nim rozbudzić tę odwagę, tę pewność X tężyznę duchową, to jasne wnik_nię£ie_w istotę i wolę_

^Boga, Jttóre w_tym mężu podziwiamy. W jaki sposób i jaką drogą wyprowadził Mojżesz z Egiptu swych braci, znamy wszyscy z Pisma Świętego; tu tylko dodać potrzeba, że kwestya ta była przedmiotem badań wszechstronnych wielu uczonych europejskich i że między innymi egiptolog H. Brugsch-Bey poświęcił jej rozprawę wyczerpującą (L'exode et les monuments egyp-iienes), stwierdzając, na podstawie dokumentów egipskich, ścisłość i wiarogodność podań biblijnych.

Ponieważ w owej epoce, jak wiemy, faraonowie byli panami bezspornymi zarówno Palestyny południowej, jak i wybrzeży morskich, a sąsiednie państwo

hittyjskie musiałoby, zgodaie ze zobowiązaniem swo-jera względem Egiptu, wydać faraonowi zbiegów i najeźdźców, przeto Mojżesz, po wyprowadzeniu Izraela z Egiptu przybył z ludem swoim do Syuai, gdzie też i stworzył dzieło swe główne:jcepj~ganizacyę ludu religijną. Jest to—pisze Cornil—jedna z najcudowniej--^ szych chwil w dziejach ludzkości, ona bowiem wydała ) religię ducha. Pośród grzmotów, wstrząsających ol-brzymiemi gór kolosami, zstąpił na ziemię sam Bóg Objawienia, ażeby światu zapalić zorzę, która z cza sem przyświecać miała całej ludzkości. Tu Mojżesz potęgą tchnienia Boskiego zdołał zespolić w organizm dość jednolity szczepy rozstrzelone i wrogie, na podstawie jtfspólnej__religii, zogniskowanej w kulcie Jeho- / _wy, o którym za chwilę obszerniej mftwló będziemy// iiïe~Synai była tylko stacyą, nie zaś celem wyprawy Mojżesza, który też poprowadził lud swój do Kadesz Barnea (prawdopodobnie dzisiejsze Ain Kudes), t. j.do oazy, leżącej na południe od Kanaanu. Miejsce to, wystarczające dla pasterzów, leżało po za sferą oręża egipskiego i tu właśnie zatrzymał się Mojżesz przez czas dłuższy, ażeby szczepy barbarzyńskie zespolić silniej w duchu nowej religii i przygotować odpowiednio do zdobycia „ziemi obiecanej.”

Zanim przedstawimy dalsze koleje wyprawy wojennej Hebrajczyków, musimy przedewszystkiem poznać się bliżej z ich Bogiem-Wodzem, z „Jehową._____

Rodowód wyrazu Jahve, przekręconego cudacznie na „Jehowę”, wymyka się dotychczas z pod wszel kich rozbiorów językoznawczych i starożytniczych. Znaczenie i pochodzenie wyrazu Jahve — pisze Sayce — jest ciemne, pomimo, iż wiemy teraz, że forma pełna Yahveh lub raczej Yahavah, oraz forma krótsza Yeho,

Yo lub Yahu istniały obok siebie od czasów dawnych i znajdują swój wyraz w tekstach klinowych. Jedna z tabliczek, znajdująca się teraz w Muzeum Brytyj-skiem, podając listę różnych równoważników wyrazu ilu=.J,hóg'n, wyszczególnia także i Yahu ze znacze-

niern tego wyrazu: Ja sam.\ Śród szczepów staro-kanaańskich—pisze słynny asyryolog Deliœch—które około r. 2500 przed Chr. osiadły w Babilonii i do których należał sam Hammurabi, były już tak piękne imiona, jak: „Bóg dał”, „Bóg ze mną”, „Z pomocą Boga mojego” i t. d. Nie dość na tern —pisze dalej ten uczony.—Dzięki uprzejmości dyrektora Muzeum Brytyjskiego, jestem w stanie przedstawić 3 małe tabliczki gliniane (podajemy niżej ich podobiznę), nadzwyczaj cenne, gdyż opatrzone datą ścisłą, która wskazuje, że jedna z nich pochodzi z czasów Sin mubalita, dwie zaś od jego syna Hammurabiego, a wszystkie zawierają wyraz „Jahve” w znaczeniu „Boga.”

>«* .

tun    .

rrJ kÆï'.--r

'mm .

jud?

-, ; jUj . ;■ ₍

£rzy tabliczki babilońskie z Jmieniern »Jahue-”

Oto podobizna tych wierszów arcyciekawych:

^ 4_ >4-

Icl- ah - ve~ ilu

u-

hu - um- ilu

Delitsch tłómaczy wyraz „Jahve” przez: „ten, który jest”, „ten, który istnieje”, co także twierdził

i Hitzig, równoważąc ten wyraz z zendzkim astrał= „bytujący.” Wyjaśnienie to zgadzałoby się z księgą „Exodus”, która wywodzi imię „Jahve” od hebrajskiego haiah — być, zkąd zwykły przekład wyrazu Jahve przez „wiekuisty.” Nie brak też i innych pomysłów rodowodowych. Wyraz „Yahveh” — pisze Duff, prof. Uniw. w Bradford — pochodzi od pierwiastka hawah, a rodowód ten jest pewny, pomimo, że ma wielu upartych przeciwników. Że zaś hawah znaczy „padać” — dodaje ten uczony — to także pewne, wskutek czego imię Bóstwa było naturalnie wyjaśnione w czasach proroków: „ten, który powoduje spadanie deszczu, utrzymując życie wszechrzeczy.” Podług Duffa tedy i kilku innych uczonych „Yahveh” znaczy „sprawca padania.” Piepenbring, zniechęcony do wywodów filologicznych, czyni poszukiwania na innej drodze, utrzymując, że zgodnie z licznemi tekstami, Jahve był pierwotnie bogiem piorunów i błyskawic, który się objawiał przez chmury czarne i ogień pożerający przy strasznym grzmocie uraganów. Wiadomo, że Jahve ukazał się Mojżeszowi pośród płomieni i w krzaku gorejącym, a towarzysząc Izraelo wi na pustyui, przejawiał obecność swoją we dnie jako obłok, a nocą jako kolumna ognista. Po ogłoszeniu zaś prawa Jahve uzewnętrznił obecność swoją na Synai przez grzmoty, błyskawice i dym gęsty; cała góra, stawszy się piecem rozpalonym, drżała w posadach, a lud, u stóp jej zgromadzony, przejęty był trwogą śmiertelną. Ponieważ wyraz Jsrael oznacza „Walkę”—dodaje Piepenbring—można wnioskować, że w czasach bardzo odległych, gdy nazwa „Izrael” ukształtowała się śród Hebrajczyków, poczytywali oni swe Bóstwo za potęgę nawskroś wojenną. Z bardzo licznych tekstów, a nadewszystko z imienia Jahve Tsabaoth, t. j. „Jahve Zastępów”, która to nazwa bardzo wcześnie i bardzo długo służyła do określenia Boga Izraela, okazuje się, że był on od czasów najdawniejszych uważany za wodza ludu izraelskiego, który go

prowadził do zwycięztwa. Że arka—mówi dalej ten uczony—była wyobrażeniem Jehowy, jato Boga wojny, świadczą słowa Mojżesza, zwracane do niej w chwili pochodu: „Podnieś się, Jahve, i niech będą rozproszeni wrogowie twoi.” Tęź samą rolę odgrywał Maleach, t. j. „Anioł Jehowy”, zastępujący podczas walk kanaańskich Boga samego, który pozostał na Synai. Jako Bóg naiodowy Izraela — pisze Smend— Jahve był głową niewidzialną narodu, od której oczekiwał on rządów takich samych, jak od zwierzchnika ludzkiego. On mu dawał wodzów podczas wojny, sprawiając, że lud szedł za nimi dobrowolnie. W sile ramienia swojego czuł Izrael potęgę Jehowy; sprawy Izraela były sprawami Jehowy, więcej nawet Jehowy, niż Izraela; wojuy Izraela były wojnami Jehowy, a wrogowie pierwszego byli wrogami ostatniego. Nie-tylko Jahve pomagał Izraelowi, lecz i naodwrót Izrael pomagał Jehowie. I z powyższych przeto wywodów, opartych ściśle na tekstach biblijnych, wypływa, że Jahve był nadewszystko bogiem wojny, a następnie dopiero, przez analogię z władcami ludzkimi, stał się również i najwyższym sędzią Izraela, rozstrzygającym w wypadkach trudnych spory domowe; kto bowiem prowadzi naród do walki, ten w czasach pokoju jest jego sędzią. Do poznania woli Jehowy służyły urim (—wyjaśnienie) i thumim (=prawość odpowiedzi boskiej), t. j. wyrocznia, która przy pomocy losów wyjawiała Izraelowi sąd Jehowy. W tym samym celu używano także i efotfu, który to wyraz, oznaczający zwykle odzież kapłańską, przedstawiał wizerunek Jehowy, czczony przez Izraela symbolicznie, a używany również do wróżby z pomocą losów.

Izraelici pierwotni nie umieli jeszcze wznieść

się do wyżyn duchowości Boga doskonałej przedstawiali go sobie na podobieństwo człowieka. Wiemy z opowiadań biblijnych, że Bóg odwiedza Abrahama z dwoma towarzyszami, przyjmuje gościnność, którą mu patryarcha ofiarował, rozmawia i z nim

lecz

t -1

i z Sarą. Po upadku pierwszef^aiyTuïïzkÎBj zjawia się w raju, wzywa Adama i Ewę, zwiastuje im kary i t. d. Bóg sam zamyka arkę Noego, odczuwa zapach przyjemny całopalenia i t. p. Ten antropomor-fizm będzie później wzmagał się jeszcze, tak, że w proroctwach i psalmach Bóg woła, śmieje się, zasypia i t. p. Wyrażenia tego rodzaju nie były formą retoryczną, lecz odpowiadały w zupełności pojęciom niedoskonałym o Bóstwie, jak to widać z innych szczegółów. Gdy „synowie Adamowi” budują wieżę Babel, Jehowa rzecze: „Pójdźcie, zstąpmy, a pomie* szajmy tam język ich.” Wobec zepsucia mieszkańców Sodomy i Gomory Jehowa mówi: „Zstąpię i zobaczę, czy rzeczywiście tak działali...” Idąc dalej w tym kierunku, Izraelici przypisywali Jehowie nawet uczucia niedoskonałe duszy ludzkiej, jak zazdrość, podejrzli wość, żal, gniew, zemstę i t. p. Wyobrażając sobie Jehowę na podobieństwo człowieka, chętnie go także uzmysławiali w terafim, w efodzie, w arce przemierza, w wężu spiżowym, w cielcach i t. p.

Ale czy ten Bóg Izraelitów pierwotnych, ów „Wszechpotężny” (El Szaddai) Abrama i Jahwe Mojżesza był Bogiem jedynym? Nie! Z monolatryi wytworzył się u Hebrajczyków dopiero później monoteizm czysty, gdyż w narodzie, który jeszcze nie miał wyobra żenią o idei wszechświata, nie mogło istnieć pojęcie Boga Jedynego, który nie dopuszcza możności istnienia innych bogów. To piętno politeistyczue przejawia między innemi liczba mnoga wyrazów Elohim-„i Adonai oznaczających „Boga.” Jehowa był jedy-'''nymTTStrgiem Izraela, ale nie jedynym Bogiem wszechświata, w którym panowali także inni bogowie, bardzo wyraźnie przez Hebrajczyków uznawani. Z czasem, jak zobaczymy, pojęcie to będzie się stopniowo przekształcało w kierunku jedynobóstwa najczystszego.

Rdzeniem Jahwizmu jest idea jpxzymiecza, za- _ wartegopomiędzyJeRowa a Izraelem jarzy pośrednie- ^

twie Mojżesza, który był twórcą pierwszej teokracyi izraelskiej. Ze strony Jehowy przymierze z Izraelem było łaską czysto dobrowolną, aktem swobodnym, spontaneicznym, który zapoczątkował Jehowa, nie Izrael. Stosunki pomiędzy Jehową a Izraelem, ustalone przez ich przymierze, wyrażają się rozmaicie. Przedewszystkiem naród staje się ludem Jehowy, jego własnością, dziedzictwem, nad którem chce on panować jako władca i król, zabraniając nawet ludowi swemu sprzymierzać się z narodami cudzoziemskiemi. Następnie przymierze to było uważane jako stosunek ojca do dzieci, oraz jako związek małżeński, w którym Jehowa był małżonkiem, a Izrael jego małżonką, niestety, często niewierną, tonącą w cudzołóztwie i prostytucyi, pod którą liczne teksty biblijne rozumieją czczenie bogów obcych i bałwochwalstwo. Wreszcie Izraelita nazywał siebie indywidualnie lub też zbiorowo—sługą Boga, którego Jahve był panem. Z powyższego widzimy, że Jahve miał władzę nad Izraelem jako król, ojciec, małżonek i pan, który przyrzekł ludowi swemu miłość i wierność; Izrael zaś, jako naród, będąc synem, małżonką i sługą Jehowy, obowiązany był zachować dla niego posłuszeństwo korne i uległe, wdzięczność, miłość i wierność. To przymierze pomiędzy Jehową a Izraelem, z przywiązanemi do niego obowiązkami wzajemnemi, stanowi podstawę moralną jahwizmu i jego wyższość nad wszystkiemi innemi religiami starożytnemu Zwią zek ten, mimo wyłączności swojej, wielce podatny do rozwoju nadzwyczajnego, mógł się przekształcić z czasem w nowe przymierze, oparte na Ewangelii. Jah-wizm posiadał aż do niewoli babilońskiej charakter wielce zbiorowy. Wierni, będąc społecznie najzupełniej równi, obowiązani byli przestrzegać solidarności z innymi członkami gminy religijnej, co stanowiło skuteczny bodziec moralny. Wprawdzie moralność, wypływająca z takiej pobożności, miała granice bardzo ciasne, ogarniała bowiem tylko rodzinę, szczep

lub naród własny, bez żadnych zobowiązań względem innych ludzi, stojących poza tem kołem wyłączności, co zresztą było zgodne z duchem epoki, wszelako z drugiej strony, jednocząc się często z patryotyzmem, pobudzała do czynów bohaterskich. Wprawdzie szczytny Dekalog Mojżesza rozróżnia obowiązki względem Boga, rodziców i bliźnich, ale pod tą ostatnią kategoryą nietylko Izraelici owej epoki, lecz i późniejsi rozumieli jedynie współbraci swoich, t. j. wyznawców Jehowy. Formy kultu Mojżesza były proste, zastosowane do potrzeb ludu koczowniczego. Ofiary, do których żadne inne bóstwo, prócz Jehowy, nie miało prawa, składano dawnym obyczajem pasterskim, ze zwierząt pierworodnych, które były spożywane na uczcie wspólnej, podczas uroczystości zwanej Passah. W radzie istniała wspólność kultu, utrzymywanego przez głowę rodu, a za całą świątynię służyła arka z kamieniem świętym, przechowywana w tabernakulum. Religia prawodawstwa Mojżeszowego — pisze Keil — nie miała służyć celom państwowo-policyjnym, lecz być na zawsze przedmiotem głównym i osią. około której obraca się życie jednostki i społeczeństwa, tym pulsem życia i ogniskiem, które warunkowało trwały byt państwa i narodu, korzeniem wreszcie, z którego zewnętrzna i wewnętrzna polityka ludu wyraBtać miała.

VI.

Podbój Kanaanu. — „Sędziowie.” — Ostateczny tryumf Jahwizmu.

Wówczas, gdy Mojżesz przekształcał lud swój na pustyni, w Kanaanie zjednoczyły się pod królami swymi dwa szczepy: Edom i Moab, a Faraon Ramzes III

Lit Powsz. t. VI, cz. 1.

(około r. 1204) rozpoczął walkę z Hittitami. Złamawszy ostatecznie ów naród potężny i pobiwszy beduinów Seiru, Ramzes III zakończył temi zwycięztwami długi okres podbojów azyatyckich. Od tej pory faraonowie, coraz słabsi i przymuszani do obrony własnego pań-ętwa, nie mogli myśleć o żadnych podbojach zagranicznych. To też, jak przed dwoma wiekami dla Ha-birów, tak obecnie była otwarta droga dla Izraela i innych ludów do najazdu na Syryę i Palestynę. Jakoż wkrótce po r. 1200 przed Chr. zaszły wielkie zmiany w jeografii politycznej Azyi zachodniej. Amo-ryci, którzy za dynastyi XIX i XX usadowili się nad Orontem, teraz, pod naciskiem Hittitów, partych przez hordy z Azyi Mniejszej, musieli się posunąć ku południu i zająć siedliska w północnych okolicach górskich Kauaanu, gdzie ich znaleźli Izraelici podczas podboju. Hiwici w Gibeonie, Szechem i okolicach przyległych, a także Jebuzyci w Jerozolimie byli również podług St. T. Amorytami. Na wschodzie Jordanu, wyparłszy Moabitów i Ammonitów, którzy tu siedzieli od czasów najazdu Habirów, Amoryci wytworzyli królestwo Sihon i Og, z których pierwsze rozciągało się od Arnonu do Jabboku, drugie od Jabboku do stóp Hermonu. Jednocześnie z przesunięciem się Amory tów zajęli wybrzeża morskie Filistini, którzy, podług papirusu Goleniszewa, z epoki króla kapłana Kirkora (około 1070), rozwinęli za panowania Zakkali w Dor cywilizacyę bujnie kwitnącą, co też tłómaczy przeniesienie przez Greków nazwy tego ludu na kraj cały. Filistyni byli prawdopodobnie pochodzenia aryj • skiego, lecz z czasem zsemityzowali się do tego stopnia, że w końcu różnili się tylko pewnemi właściwościami stroju i rządu, oraz nieprzyjęciem obrzezania.

Wkrótce po najściu Filistynów na wybrzeża zachodnie lud, który nazywał sam siebie_jisrtfel, t. j. „Wojownik Boga"’, albo benê lisrâêl — „Dzieci Izra^ ela”; uderzył od południa na kraje wschodnie Pa-

l>UMł

Ili

» ,

m    y**, \

i lilii

Wmmmmsa* Xli

"

gsw

;V

;fi

..

i;

rrr.,;

-s

(Eabernaculum.

lestyny. Przeszedłszy spokojnie przez posiadłości Edomitów, Moabitów i Ammonitów, którzy sprzymierzyli się z pokrewnymi sobie najeźdźcami, Izraelici pod Jahza pobili nieprzygotowanego do walki króla Amorytów Sihona, wskutek czego Gilead, w szerszem znaczeniu, razem ze stolicą Hesbonem, t. j. kraj pomiędzy Jarmukiem a m. Martwem, stał się własnością zwycięzców. Stan źródeł naszych — pisze Stade — nie pozwala na żadne wnioski w tej kwestyi, jak długo Izrael poprzestać musiał na ziemiach Palestyny wschodniej, ale zato nie ulega wątpliwości, że zdobycie krain zachodnich nie nastąpiło po jednej wielkiej wyprawie. Pierwszego ataku na Palestynę zachodnią dokonały szczepy Simeon, Levi i Juda, którym udało się zająć okolice Sihoniu, ale na krótko, pierwsze bowiem 2 szczepy wkrótce wyginęły. Ale za niemi szedł Mojżesz wraz z arką świętą, która przy szczepie Józef - Izrael pod wodzą Jozuego przybyła do Kanaanu. Na górze_ Nebo, z której szczytu^ Mojżesz miał ujrzeć ~ Jkfaj^bleöany^j0 ~czy iię^ Saga o tyna^ męźir wielkimT^kłóregcTgrób jïïëj^na ffyT^Zd oby w c ą Palestyny zaćhoclniej był dopiero JozueTgłowa „domu” Józefa, t. j, właściwego Izraela. Odniósłszy zwycięztwo nad Kanaanitami pod Beth Horou, między Gibeonem, a równiną Ajalonu, prze prowadził arkę przez Gilgal i Bethel do Siło, miejsoa niedostępnego w górach Efraima, a następnie zebranemu w Sihon ludowi zalecił cześć dla Jehowy i posłuszeństwo jego rozkazom.

Zestawienie materyału, istniejącego w listach z Amarna, z najstarszym dokumentem hebrajskim, t. j. z pieśnią Debory, poucza, że tylko dzięki niezgodzie i rozdwojeniu Kanaanitów udało się Izraelitom zająć niektóre pozycye górskie w Palestynie Zachodniej, zkąd czynili dalsze zabory bądź wskutek ustępstw dobrowolnych, bądź też przez wyprawy wojenne. Wynik ostateczny podboju tak się przedstawia, że okolice górzyste Palestyny południowej i środkowej, za

~:------

V

n

.

i.

■ yti s i

:

-^.«sw^śtN

m

w

WKOH^H^^Ęk:. . "SSI

àieÊSSÊS^IMs^ÊÉ

msm

' Av-^cJ •    -■<*

>A,v ■

S*

1

Wm

rv ;A *••-', , - ' r

.

ÜH

: :

'    " A

/tëv-    ‘ -

àâmm

r ’■■:"■

:    . 'a

Morze Czerwone w Suezie.

SSl\2ü

1

.:

jęte przez szczepy Juda i Efraim, dostały się Hebrajczykom prawie w całości, gdy okolice północne i części nizkie prawie całego kraju zawierały jescze sporo żywiołów kanaaÛ8kich, które nie mogły byó ani zwyciężone ostatecznie, ani wytępione lub wypędzone lecz zostały z czasem dopiero zmuszone do płacenia haraczu. Co się zaś tyczy brzegów m. Śródziemnego, to te prawie całkiem pozostały w rękach Filistynów i Fenicyan. Kiedy nastąpił podbój Palestyny—trudno oznaczyć z całą ścisłością, uczeni różnią się w tym względzie o 100 lat, jedni bowiem, jak Meyer, odnoszą fakt ten do połowy w. XII, inni zaś, jak Dunkiert ■i/ PieppenbriDg, do połowy w. XIII przed Chr.

Szczegółowe dzieje podboju Palestyny ze wszyst-kiemi tryumfami i klęskami Izraelitów, zacząwszy od wystąpienia Jozuego, aż do Dawida, te dzieje, tak dobrze znane czytelnikom z księgi Starego Testamentu, będącej źródłem jedynem do tej epoki, nie leżą w zakresie naszej książki. Dla nas ważne są tylko rysy ogólne, dotyczące kształtowania się ludu izraelskiego w kierunku narodowo-religijnym. Zresztą ścisły obraz dziejów izraelskich w tej epoce jest niemożliwy. Każdy lud ma u zarania swych dziejów taką dobę istnienia, w której o rozwoju społeczeństwa danego stanowią nie prawa i przepisy państwowe, lecz siła wolna pojedynczych jednostek wybitniejszych, mających przewagę bądź materyalną, bądź moralną. Jest to wiek bohaterski ludów, jest to epoka, której historya składa się z ułamkowych opisów życia, przystrojonych w szatę poetycką o barwach bladych, spłowiałych lub też jaskrawych. Otóż z takich dziejów okresu bohaterskiego Izraelitów wyrozumieć możemy to tylko, że duch ludu, zmuszonego do ciągłej walki, rozwijał się w kierunku wojennym bardzo szybko, i że przy braku wszelkiej władzy skoncentrowanej i wszelkich porządków społecznych, każdy tak działał, jak mu doradzało jego przekonanie lub też poczucie egoistyczne. Ten zaś, kto był najpochop-

niejszy do czynu, kto się najmniej oglądał za cudzą radą, kto, idąc za popędem własnym, odnosił zwy-cięztwo przez wolę silną, ten był mężem ludu, ten mógł stanąć na czele zastępów, zelektryzowanych jego odwagą. Przez takiego męża wypływał na wierzch nietylko dom jego własny, lecz i szczep cały, ale tylko w dobie niebezpieczeństw, pośród walki, o trwa łości wszakże panowania wybrańca w czasach pokoju mowy być nie mogło. Tracił on władzę, a zadowalał się sławą, która z nim razem nie ginęła. Wszelako kto raz zajaśniał, do tego garnęły się tłumy przy każdej nowej sposobności, czyniąc takiego wybrańca swoim prowodyrem, zwierzchnikiem, „sędzią” (Szofet). Jak długo trwał taki stan rzeczy w Izraelu, trudno obliczyć z całą ścisłością, z braku materyałów do statecznych, zdaje się jednak, że pomiędzy wyprawą Jozuego a pierwszemi początkami trwalszej formy rządu upłynęło co najmniej lat trzysta, a z dokumentów jakie posiadamy, to tylko wywnioskować można, że w epoce „Sędziów” naród izraelski żył w rozszczepieniu bardzo głębokiem. Większą część istniejących opowieści i wspomnień izraelskich z okresu boha terskiego — stanowią Sagi szczepowe, które przechodziły z pokolenia na pokolenie, a nieliczne tylko opowiadania noszą charakter narodowy, odzwierciedlając działalność zbiorową sił pojedynczych. Niektóre szczepy nie pozostawiły po sobie żadnej Sagi: jak: Simeon, Aszer, Ruben, Gad, inne przekazały nam zaledwie suche nazwiska swych bohaterów, jak: Thola i Elon ze szczepów Iissachar i Zebelon. Wszelako Sagi najbarwniejsze opiewają Baraka, wodza Izraelitów w walce z Kanaańczykami, i wieszczkę Deborę, która była duszą tej walki; Giedeona, pogromcę Midyanitów, któ remu naród wdzięczny oddał berło królewskie; syna jego Abimelecha, mordercę swych braci, który panował przez 3 lata w Siłran¥&7 a zginął z ręki kobiety; Jefte, zwycięzcę Ammonitów, który dopełniając ślubu, oddał Bogu na ofiarę córkę własną; Samsona, bohatera

walk z Filistynami; Banitów, którzy w poszukiwaniu nowej siedziby wyrżnęli ludność spokojną i zabrali srebrny wizerunek Boga wraz z Lewitą, Benjaminitów, który pogwałciwszy prawa gościnności, wyginęli i t. d. Wszystkie te Sagi bohaterskie, powstałe prawdopodobnie z poetycznych opowieści ludowych, pomimo swojej fantastyczności, nieodłącznej od utworów tego rodzaju, mają niewątpliwie rdzeń historyczny i stanowią

M|f :

Lit:-.

•‘f -V ;À

•:vT£h

Uli

r* 'w*\

ËM1

Qrób Racheli w Betleem.

materyał bardzo cenny, jeśli nie dla dziejów ścisłych, to dla charakterystyki ogólnej stosunków wewnętrznych Kanaanu w owej epoce. Z ksiąg „Jozuego” i „Sędziów” przekonywamy się, że jakkolwiek podbój Kanaanu szedł opornie, tak z przyczyny rozdwojenia Hebrajczyków i braku siły skoncentrowanej, jak i z powodu wyższej kultury krajowców, to jednakże najeźdźcy zdobywali posiadłości coraz szersze i wyrabiali formę ustroju państwowego coraz poprawniejszą, przygotowując grunt odpowiedni dla przyszłego zjednoczenia narodu pod królami, a nadewszystko, że umieli zachować i potęgować odrębne cechy narodowe śród warunków bardzo dla siebie nieprzyjaznych, które ich zmuszały do zlewania się z ludnością krajową o kulturze odmiennej a wyższej.

Jakim sposobem — pyta Stade — Izrael, który w dobie historycznej stanowił już pod względem cielesnym produkt przetopienia się przybyłych z pustyni czcicielów Jehowy z pierwotnymi mieszkańcami Palestyny, jakim sposobem ten Izrael, będąc w kraju mniejszością i to ciemną, zdołał wycisnąć na większości, juź wówczas wysoko kulturalnej, piętno własnych cech narodowych, jakim sposobem, wskutek wtargnięcia Izraelitów do Kanaa-nu, wytworzył się w końcu naród niekanaański, lecz izraelski?... A skoro narodowość izraelska była po-wsze czasy związana z Jehową, to jakim sposobem kult ten zdołał zapanować nad wierzeniami miejsco wymi, którym już w owej epoce użyczała swojej potęgi wszechwładna religia babilońska.

W odpowiedzi na to pytanie musimy przedstawić sobie obraz stosunków, śród których Hebrajczycy musieli żyć w Palestynie, przekształcając się z narodu koczowniczego-pasterzów w naród osiadły-rolników. Wkroczywszy do Kanaanu, Izrael przybywał do kraju bogów obcych, przechodząc niejako pod ich władzę. Znalazł on tu pokrewną sobie językiem ludność, która, przybywszy już przed wiekami z pustyni do kraju kulturalnego, nauczyła się rolnictwa i ogrodownictwa, a kult religijny, podobny do hebrajskiego przed Mojżeszem, przekształciła na modłę babilońską. Wprawdzie ta ludność miejscowa stała do pewnego stopnia na stanowisku polidemonizmu, lecz już przechodzić zaczęła w 3ferę wielobóstwa. Rodzina święciła kult zmarłych, rody i szczepy czciły

Otóż, wszedłszy do takiego kraju, Izrael musiał z konieczności zetknąć się z bogami miejscowe-mi, choćby przez spożywanie tych pokarmów, które były ich darem; musiał się złączyć z mieszkańcami kraju przy ucztach wspólnych, a łączność taka była braterstwem; musiał żyć z nimi w stosunkach handlowych i małżeńskich, a wreszcie, ucząc się zajęć rolniczych, musiał eo ipso przejmować kulty obyczajowe, związane z niemi i oddać się pod opiekę bóstw miejscowych, od których woli i łaski zależała pomyślność gospodarcza. Jehowa z Synai nie miał z temi sprawami żadnej łączności, gdyż, jak widzieliśmy, nie był on Bogiem uniwersalnym, lecz narodowym, a nadewszystko bogiem Walki. Wobec tego Izrael, stykając się często z ludnością krajową, która, jak mówiliśmy, utrzymała w bardzo wielu miejscowościach swą niezależność, musiał nietylko pize-kształcić swe obyczaje pasterskie na rolnicze, ale w dodatku przejąć od Kanaańczyków związane z rolnictwem uroczystości ofiarne, któremi należało zjednywać sobie bogów miejscowych.

swych przodków na ich grobach przy świętych drzewach, kamieniach i źródłach. Każda okolica miała swojego ducha nadludzkiego, swojego pana, t. j. Baala, który przejawiał się Kanaańczykcm jako bóg (El). Te bóstwa miejscowe miały już łączność z astralnemi i niebieskiemi; one to były szafarzami płodności roślinnej i zwierzęcej, stróżami ognisk rodzinnych i obyczajów.

Izraelici, rozszerzając się w ziemi Kanaańskiej, tracili łączność polityczną i religijną, rozstrzeleni na szczepy pojedyncze, z których każdy kroczył drogami własnemi, służąc interesom bardzo różnym. Jedność polityczna i kulturalna, którą już lud posiadał podczas pobytu w Kadesz, była stracona, a pojedyncze części narodu, wskutek związku z mieszkańcami kraju pierwotnymi, kształtowały się w sposób najrozmaitszy. Poczucie łączności szczepów rozstrzelo-

Fl

• m    : k

&?%. -JféÂvi........r

SÄ

Éff

ät§P5

Ml

it?m00ß

;;

"‘M'

•7 r

Jerycho.

ii, j

ïfcs

' ÎS

Y!A

<flf^

U-;l

nych istniało tylko na jednym punkcie: wiary w Jehowę i wyobrazicielkę jego, arkę świętą, co jednak nie przeszkadzało Hebrajczykom odnosić się z wielkim respektem do bóstw miejscowych.

pzTHebraj czykó w

Był to wijgc rodzaj synkretyzmu religijnego, prrecTw~ktoremiTwystąpJą pôzoîej'pïôrëcy z całą si~~ łą. I niewątpliwie w czasach pokoju byłby się Ja-hwizm zaprzepaścił w Kanaanie pod przewagą bogów miejscowych, gdyby od czasu do czasu walka o ziemię i niezależność nie skupiała Izraelitów pod skrzydłami Boga praojców śród niebezpieczeństw, które bytowi narodu zagrażały. Hebrajczycy w spokoju i dobrobycie zapominali szybko o „wybawicielu z ziemi egipskiej,” garnąc się do niego wówczas dopiero, gdy nad ich głowami piorun zawisnął; świadczą o tern całe ich dzieje aż do upadku, będące stałem przechodzeniem narodu od bałwochwalstwa do Jeho^Zl wojnjś prowadzomT

w Kanaanie, potęgowały zawsze kult Jehowy i sze-rzyły go nawet śród tych krajowców, którzy się z Izraelem sprzymierzali. Wreszcie do tryumfu Jehowy przyczyniła się także i ta okoliczność, że Hebrajczycy, od chwili wejścia do Kanaąnu, czcili swego Boga w tych miejscach, gdzie krajowcy posiadali ołtarze dla swego kultu z odpowiedniemi urządzeniami; uroczystości więc, obchodzone przez krajowców ku czci własnych bogów, kojarzyły się z uroczystościami jahwizmu. Że zaś tryumfy wojenne Jehowy musiały w przekonaniu Kanaańczyków świadczyć o jego wyższości nad innymi bogami, przeto zwolna Jahve stawał się Baalem Kanaanu, t. j. panem, którego obecność w kraju reprezentowała symbolicznie arka przymierza. Ale pod koniec epoki „Sędziów” Jahwe doświadczył najboleśniej wiarołomnych wyznawców swoich, stawiających „Bogu świeczkę i dyabłu ożóg.“

Filistyni, naród osiadły w kilku księztewkach, jak: Gaza, Askolan, Ekron i Gath, nawskroś wojowniczy, zaopatrzony w hełmy, pancerze, tarcze, ostrogi, mie-

cze i wozy wojenne, wystąpił do walki z Izraelem,, którego cały zastęp wojenny składał się z 40,000 mężów lekko uzbrojonych i zdolnych tylko do walki w górach, nie na płaszczyźnie. Po pierwszej klęsce Izraelici, t. j. głównie szczepy Efraim i Beniamin, przenieśli arkę świętą z Siło do obozu, w przekonaniu, że Bóg wojny zdruzgocze wrogów. Ale Jahve dał zwycięztwo Filistynom nad Izraelem, który, poniósłszy klęskę zupełną, stracił nawet i arkę świętą. Wprawdzie Filistyni, z powodu wybuchłej w kraju zarazy, przypisywanej Jehowie, zwrócili arkę, ale „żaden ^szczepj^żaden kąpłan w Izraelu już się o nią nie troszczył, gdyż stracono do_niej__zaixfaąie. ^ wczas to, gdy już Hebrajczycy zagrożeni bylTzupeł-nem wyparciem z Kanaanu, ocalił swój naród od zgu-by—prorok jjiajtnuel. Mąż ten, zwany w tekstach biblijnych, stosownie do wieku źródeł, wieszczkiem, kapłanem, sędzią i prorokiem, ustępując żądaniu powszechnemu, wskazał narodowi Saula len Eis, męża dzielnego z Gibei (dziś: tulel el ful) w Beniaminie, jako na zbawcę, któremu Jahve poruczył walkę z Filistynami. Namaściwszy Saula na księcia ludu, któremu przepowiedział zwycięztwo świetne nad wrogami, Samuel zdołał rozbudzić w upadłych na duchu współziomkach swoich wiarę w Jehowę, a wraz z nią i odwagę bohaterską do walki z wrogami przemożnymi.

Wó-

VII.

Saul. Dawid. Salomon.

Ani instytucya królestwa, ani zjednoczenie pod jego berłem dwu głównych szczepów Izraela i Judy nie było następstwem naturalnem rozwoju pokojowego; jedno i drugie stało się tylko za sprawą loiki dziejów, która od woli narodu nie zależy. Instytucya królestwa była wręcz przeciwna charakterowi Hebrajczyków, gdyż umiłowawszy nad wszystko wolność, jako cenne dziedzictwo pustyni, mieli oni do jakiejkolwiek zależności wstręt niekłamany. Zresztą i re-ligia Jehowy zdawała się nie licować z królewsko-ścią, „jako z owocem najdumniejszym kultury staro-pogańskiej.” To_też Samuel w prawdziwej wizyi proroczej JH-z e po w i e dziai~~swimtr~Sâfô(lowT bardzo wymo-

wnie, co go ^czekäTj)Qd rządami władców monarchi-_

jO^ay^cłu.-^koro jednak wszystkie węzły szczepowe, jak religia, kult, wojsko i porządki prawno pokojowe, nie wystarczały do rozbudzenia natężonej działalności zbiorowej szczepów odosobnionych, królestwo — pisze Guthe—było jedyną formą ustroju państwowego w Kanaanie, która mogła była uczynić zadość różnorodnym potrzebom Izraela jako narodu. Jakoż większość uznała wybór Saula na króla za akt zbawienia, za dobroczynna zrządzenie Boskie. Gdzie się odbyło namaszczenie Saula — nie wiemy, gdyż teksty wskazują aż trzy miejsca: Gilgal, Mispa i Gibea; to tylko pewne, że Saul nie zawiódł oczekiwania, albowiem zwyciężył Ammonitów, pobił Filistynów, a dał też poczuć siłę swego oręża Aramejczykom i Moabi-tom. Wodzem wojsk Saula był jego krewny, Abner ben Ner. a przywódcą gwardyi przybocznej Dawid z Bethleem, który dzięki talentowi muzycznemu i poe-''tyckiemu^ tudzież wogóle zdolnościom niepospolitym, posiadł zaufanie monarchy, przyjaźń syna jego, Jo nathana, i rękę córki królewskiej. Wszelako wojenne szczęście Dawida, popularność wielka, jaką zdobył, a może inne przyczyny, dotychczas niewyjaśnione, zmieniły nagle miłość Saula dla Dawida w nienawiść aż tak gwałtowną, że król chciał zabić ulubieńca. Dawid, uniknąwszy ciosu, ucieka z dworu królewskiego, pozostawiając swoją małżonkę, zbiera hufiec junaków, a po długich wędrówkach śród gór

i pustyni, ścigany nieustannie przez rozszalałego w gniewie Saula, udaje się w końcu ze swym zastępem wojowników do króla Filistynów, Achisa, który po jakimś czasie oddaje Dawidowi miasto Zi-klag w nadziei, że rozżalony wygnaniec będzie ztąd czynił wyprawy wojenne przeciw swym ziomkom. Ale gdy Dawid, „prowadząc chytrze grę podwójną,” zamiast Judejczyków szarpał Amalekitów i inne szczepy, zagrażające Palestynie południowej, łupy £zaś bogate posyłał młodym wodzom judejskim Kah^ebi-tom i Jerachmelitom, śród których niedawno przez rok przebywał, zaskarbiając sobie w ten sposób ich życzliwość — król Achis rozpoczął walkę z Saulem, do której, pomimo zgody Dawida, nie dopuścili go książęta filistyńscy, nie dowierzając wygnańcowi. Śród gór Gilboa zaszła walka mordercza, w której wojsko Saula zostało zdziesiątkowane, trzej synowie króla zabici, a on sam raniony. Nie chcąc się dostać „w ręce wrogów nieobrzezanych,” Saul przebił pierś swoją mieczem własnym. Wskutek tej klęski, którą Saul przeczuwał, wszystkie zdobycze jego panowania naraz przepadły. Tak skończył pierwszy król izraelski, wyłącznie żołnierz, który, zawdzięczając koronę mieczowi, trzymał stale przy boku swoim kilka tysięcy wojowników, wytwarzając państwo militarne. Po za tern zachowywał dawną prostotę „sędziów:” pałace i zbytki dworskie były mu całkiem nieznane, sam budował ołtarze i składał na nich ofiary, ściśle przestrzegając zwyczajów świętych. Z bardzo niedokładnych podań o Saulu, od którego Jehowa miał się odwrócić, łatwo wywnioskować, że był to monarcha godzien tronu. Od oswobodzenia Jabesu, które przedsięwziął z pobudek czysto patryotycznych, aż do walki nieszczęsnej na wyżynach Gilboi, gdzie poległ mę żaie, król ten we wszystkich opowiadaniach historycznych przedstawia się jako bohater rzeczywisty, zawsze gotowy do nadstawienia wrogom swej piersi w obronie własnej ojczyzny. Silny cień rzuca na

ten obraz Saula wymordowanie kapłanów w Nobie za gościnność daną Dawidowi i należy chyba przypuścić, zgodnie s tradycyą, że tak ten postępek, jak i rozbrat gwałtowny z Dawidem były następstwem choroby umysłowej, melancholii, która owładnęła królem pod koniec życia.

Wypadki powyższe rozgrywały się w środkowych okolicach Kanaanu, t. j. w ojczyźnie szczepów Józefa, teraz zaś występuje na widownię Judea.'

Po śmierci Saula, Dawid udał się z zastępem swoim do Hebronu, do spokrewnionych z nim Kale-bitów, a następnie wszedł w stosunki z Judejczykami, którzy go na króla namaścili. Zjednoczy wszy-rozmaite szczepy odosobnione, przez co posiadłości Judy zwiększyły się o ²/₃ obszaru, Dawid nazywał siebie królem Judy, ale mieszkał w Hebronie, t. j. w siedzibie Kalebu. Tymczasem Abner obwołał królem izraelskim Isboseth’a (Isbaal), syna Saula, młodzieńca bez żadnych zalet wybitniejszych. Że zaś do korony po Saulu pretendował Dawid, zięć jego, dążący do zjednoczenia Judy z Izraelem, rozpoczęła się walka kilkoletnia, zakończona przez podwójne morderstwo: wodza Abnera, któremu Joab, wódz Dawida, mszcząc się za brata, podstępnie odebrał życie, jakoteż samego Isbosetha, uśmierconego przez dwu zbrodniarzów, liczących na zapłatę Dawida. Król skazał obu nędzników na śmierć haniebną. Tak przedstawiają te wypadki źródła judejskie, gdy inne, pochodzące ze szczepu Beniamin, obciążają sumienie Dawida śmiercią i Abnera i Isbosetha, co jednak większość he-braistów za mniej prawdopodobne poczytuje. Gdy w ten sposób wypadki ukształtowały się pomyślnie na korzyść Dawida i gdy w dodatku dzielny ten monarcha zdobył Jerozolimę Jebuzytów z ich silną fortecą Syjonem, która rozdzielała Judę od Izraela, przedstawiciele szczepów izraelskich powędrowali do Hebronu, żeby namaścić zwycięzcę na króla. To zjednoczenie stało się hasłem do zemsty nad Filistyna-

mi za klęskę Saula. Jakoż Dawid, rozbiwszy zupełnie tych najtwardszych wrogów Izraela, położył nareszcie kres walce, rozpoczętej przed wieki za Mojżesza i zamknął też dzieje kształtowania się narodu izraelskiego. Po złamaniu Filistynów Dawid uzupełnił i wyzyskał dawne zwycięstwa Saula, bijąc Moa-bitów, Ammonitów, Aramejczyków i Edomitów. Te zwycięztwa, które w ciągu lat niewielu uczyniły naród izraelski najpotężniejszem państewkiem pomiędzy Eufratem a Nilem, zawdzięczał Dawid przeważnie wodzowi głównemu Joabowi, który wierność swoją dla króla posuwał często aż do zbrodni, tudzież dobrej organizacyi wojskowej.

Z dzieł pokojowych Dawida znaczenie najdonioślejsze miało założenie stolicy państwa w Jerozolimie. Jeżeli—pisze Cornill—rozważymy, czem się stała Jerozolima dla narodu izraelskiego, a przez ten naród dla ludzkości, to musimy przyznać, że założenie „Grodu Dawida” było faktem znaczenia wszechświatowego. W tym grodzie swoim założył Dawid królewskie ognisko religijne, przenosząc do stolicy arkę św., umieszczoną, jak dawniej, pod namiotem i ustanawiając prawidłowe porządki ofiarne. Kapłanami świątyni byii: Abja-thar, potomek Elego, sprowadzony z Nobu wraz z Efo-dem—wyrocznią. Dbając o wymiar sprawiedliwości, Dawid przewodniczył sądowi w sprawach ważniejszych, a do spraw państwa utrzymywał „pisarza”, czyli kanclerza i ministrów. Dwór Dawida musiał być rojny z powodu licznych żon, z których 7 znamy z imienia, a stosunki rodzinne destarczyD^ królowi zgryzot najwięcej. Syn najstarszy Amidon, targnąwszy się na cześć swej siostry przyrodniej, zginął z ręki brata Absalona, ten ostatni padł ofiarą buntu przeciw ojcu, wskutek czego Bathseby, okupiona zbrodnią małżonka, którą Dawid nad wszystkie inne niewiasty szczerze miłował, rządząc 70-ciole-tnim królem podług swej woli, wymogła na nim od-

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

danie następstwa synowi swemu, Salomonowi, z krzywdą starszego Adonii. Wyraziwszy tę wolę ostatnią, Dawid wkrótce umarł po 40-letniera panowaniu.

Dawid był sądzony przez potomność najrozmai-ciej. Dawniej czczono w nim świętego, największego śpiewaka religijnego w Izraelu, ideał króla według myśli bożej, na modłę Mesyasza. Wszelako później, zwłaszcza w nowszych czasach, liczni historycy usiłowali obedrzeć tego monarchę ze wszystkich zalet, piętnując go za zdradę kraju na rzecz Filistynów, za śmierć Abnera i sromotne morderstwo męża Bathseby, za karygodną słabość względem Joaba i swej małżonki ukochanej, za pobłażliwość bezgraniczną dla dzieci, których rozpusty nie powściągał, a wreszcie za pogwałcenie starszeństwa w dziedzictwie tronu. W tych wszystkich zarzutach jest sporo prawdy, ależ wypadki i ludzi należy oceniać ze stanowiska danej epoki, której pojęcia o moralności nie miały z naszemi nic wspólnego. Pobożność króla była, zgodnie z duchem czasu, nadto zewnętrzna, formalistyczna, żeby mogła wywrzeć wpływ głębszy na jego życie moralne, i wskutek tego całe otoczenie monarchy wcale czystością obyczajów nie jaśniało. Ale wszystkie czyny ujemne Dawida, w porównaniu ze zbrodniami innych monarchów wschodnich owego czasu, które były wogóle Chlebem powszednim, niezmiernie bledną. Dawid miał wady swojej epoki, spotęgowane temperamentem ognistym, ambitnym, co też stwierdzają źródła hebrajskie z przedmiotowością nadzwyczajną, lecz posiadał on również cnoty bardzo liczne, zwłaszcza jako król. „Wielkość Izraela—pisze Kittel—i cześć Jehowy były dla Dawida pierwszem przykazaniem; to też ma on zapewnioną po wszystkie czasy wdzięczność Izraela i miłość potomnych, albowiem nawet w słabościach tego króla występowała wielkość jego duszy”. „Nie jest zasługą Dawida—pisze Piepenbring, gdyby to nawet było zasługą, zorganizowanie kultu lewityckiego, które mu kronikarz przypisuje, gdyż nie ma o tern

v.

œr \

}:

fm Ł V¹

i s.

Sfc: I È\

IééI

tL

Jt

Pi

** ■

U)idôk Jerozolimy.

#WSife5jj

:'wÊËm\

r-x^V. « 2g: j

najmniejszej wzmianki w źródłach wiarogodnych; trzeba się również wyrzec opinii tradycyjnej, którą wytworzyli Rabini, że Dawid był autorem połowy psalmów, jakie nas doszły, gdyż nie ma pewności czy choć jedna pieśń tego rodzaju od niego pochodzi. Lecz zato on dał pierwszą pobudkę do scentralizowania kultu przez umieszczenie arki świętej w Jerozolimie i przez tę świetność, jaką otoczył uroczystości religijne, które się odbywały w przybytku stolicy państwa. Przypuszczać można, że Dawid również powziął zamiar zbudowania świątyni w Jerozolimie i na cel ten zachował część łupów bogatych, które zdobył na wrogach”. Najentuzyastyczniej ocenia króla Dawida prof. Cornill, wielce gruntowny hebraista i pisarz zalet niepowszednich. „Napróżno błąka się wzrok mój—pisze ten uczony—śród szeregu wszystkich postaci wielkich w dziejach powszechnych, dla takiego w całej pełni madę man, jakim był Dawid, nie znajduję żadnego porównania. Dawid sam stworzył Izraela i sam go podniósł do wyżyn. Czem Izrael był za Dawida i przez niego, tern już nigdy ani był później, ani będzie. Wprawdzie — dodaje Cornill—nie zbywa wizerunkowi Dawida na rysach ludzkich w gorszem znaczeniu i rysów tych nie kryją bynajmniej podania izraelskie, przez zadziwiającą miłość dla prawdy, ale ów czar, którym zjednywał sobie ten monarcha wszystkich współczesnych bez wyjątku, nie zniknął jeszcze i dla nas po tylu wiekach. Kto tylko bowiem, bez wszelkich uprzedzeń, wniknie głęboko w dzieje Dawida i charakter tego monarchy, pokochać go musi. Nie był on świętym — ciągnie Cornill — ani śpiewakiem psalmów, jak chcą podania późniejsze, ale z postaci tego króla występuje ku nam prawdziwie szlachetny wizerunek ludzki, który, pomimo wszystko, umiał zachować najmilszy, najwonniejszy kwiat swej istoty, zupełną bezpośredniość i naiwność. Żadnej w nim pozy, nic teatralnego, co jest zwykle od wielkości fałszywej nieodłączne.”

Nierównie trudniej ocenić znaczenie historyczne Salomona (971 — 931 przed Chr.), gdyż wiadomości o nim są nieliczne i bardzo sprzeczne. Wstąpiwszy na tron w 18-ym r. życia, przedewszystkiem wymordował swych przeciwników, t. j. brata Adonię, kuzyna Joaba i benjaminitę Szymei, zaś kapłana głównego Abiathara skazał na wygnanie, powierzając jego urząd £)\adokowi, w którego domu godność ta utrzymała się przez długie wieki. Tymczasem widnokrąg państwowy zachmurzał się. Edomici odzyskali swą niezależność pod Hadadem; Aramejczycy, zdobywszy Damaszek, wytworzyli pod wodzą Rezona królestwo niezależne, wrogie Izraelowi; Moabici podnieśli głowę i trzeba ich było uśmierzać, a wreszcie zjawili się i Egipcyanie, którzy zabrali miasto Gezer na pograniczu Filistyi i Fenicyi. Salomon zażegnał dalsze następstwa tej wojny, przez związek małżeński z córką faraona Pisebha’ennu II, który, jako posag dla córki, oddał królowi miasto zdobyte. Podzieliwszy kraj cały na 12 obwodów, Salomon ustanowił nad każdym z nich urzędnika, który obowiązany był przez jeden miesiąc w roku dostarczać ze swego powiatu ściśle określonych środków dla utrzymania dworu królewskiego. Marząc jedynie o budowlach, mających podnieść blask jego rządów, Salomon, oprócz fortec, jak Geser, Beth Horon, Baalath, a prawdopodobnie również Ha-zor i Megiddo, wzniósł nową rezydencyę w stolicy, wraz ze świątynią, oraz budynki garnizonowe i spichrzowe. Nowa rezydencya, budowana przez mistrzów fenickich przez lat 13, była rozszerzeniem ku północy zamku Dawida, który, rozdzielony pierwotnie z Syonem doliną, otrzymał połączenie z nowym pałacem i świątynią za pomocą mostu. Budowa świątyni, o której będziemy jeszcze mówili w swojem miejscu, trwała lat 7, a tak nowe budowle na Syonie, jak i miasto od strony wzgórza południowo-zachodniego, otoczył Salomon murem potężnym. Po ukończeniu świątyni król sprowadził do Jerozolimy przed-

stawicieli wszystkich szczepów i rodów izraelskich, żeby w ich obecności przenieść do nowego przybytku arkę świętą i żeby wraz z poświęceniem nowego przybytku obchodzić uroczyście przez 7 dni święto jesienne. Do wzniesienia tylu budowli olbrzymich trzeba było przedewszystkiem posiadać odpowiednią siłę roboczą. Dla zdobycia jej Salomon pozbawił niezależności podwładne mu rasy obce, które się już stopiły z Izraelem, jak: Amoryci, Hetyci,y^erezyci i Jebuzyci, wytwarzając w ten sposób 30,000 chłopów pańszczyźnianych, z których 10,000 przez miesiąc było zajętych ścinaniem i obrabianiem cedrów i cyprysów na Libanie, dostarczanych następnie urzędnikom Salomona, przez niewolników Hirama, króla fenickiego. Do jakiego stopnia wyczerpał Salomon siły robocze swego kraju, dowodzą szczegóły w „księdze królów”, stwierdzające, że król utrzymywał 70,000 ludzi do dźwigania ciężarów i 80,000 kamieniarzów. Że na to wszystko nie mogły wystarczyć dochody z kraju obłożonego podatkami i z handlu wielce rozwiniętego, dowodzi fakt pożyczki olbrzymiej, którą Salomon zaciągnął u Hirama w sumie 120 centnarów złota, co w samej wartości metalu wynosiło mniej więcej 7 milionów rubli, a przy uwzględnieniu ówczesnej siły kupczej złota—około 45 milionów rubli, licząc na monetę dzisiejszą. Że zaś Salomon nie mógł się uiścić z takiego długu, musiał przeto odstąpić Hiramowi cały powiat graniczny razem z 20 miastami. Salomon wykorzenił z Izraelitów resztki charakteru koczowniczego, przekształcając ich w obywatelów państwa. Tradycya widzi w uim nadewszystko sędziego, który brał żywy udział w sprawach publicznych, i rządcę, . utrzymującego porządek silny, oraz karność najsroż-' szą. O ile Dawid ^stworzył naród Izraela, o tyle Sa-1 omonwyEWO rzylp a ńst\vo^jzraeIskIa. Król tenTpT jęty całkowicie zasadą Vetaf~crest moi^ był monarchą nawskroś despotycznym, którego rządy noszą chara, kter ściśle osobisty, a wszystkie jego działania skie_

Hewici

ze-

rowaue były nie do szczęścia narodu, lecz do wywyższenia samego siebie, do spotęgowania blasku zewnętrznego monarchii. Naśladując w zbytku monarchów wschodnich, otoczył się przepychem niebywałym, zaludnił harem tysiącem niewiast i rzezańców i tonął w przeróżnych rozkoszach życia, próżen miłości dla swych poddanych, których traktował twardo i wyniośle. Będąc z usposobienia kosmopolitą i rozumiejąc ważność postępu, zerwał on z tradycyą rutyniczną swego narodu, z zacofaniem partyi konserwatywnej, gardzącej wszelkim rozwojem sił narodowych i tole-rancyą, a idąc za wskazówkami swego umysłu i swojej woli, popierał wytrwale handel i sztukę, wytworzył flotę, zawiązywał stosunki międzynarodowe, bronił się przed partykularyzmem skrajnym swego ludu, sprowadzał do haremu cudzoziemki i tolerował ich kult narodowy, dalekim będąc od sprzeniewierzenia się swemu Jehowie. Salomon posiadał ducha przedsiębierczego, zdolności administracyjne niepospolite, a umysł lotny, inteligentny, otwarty. To też o trafności jego wyroków sądowych i o wiedzy głębokiej szeroko prawią legendy i sagi narodowe, czyniąc tego króla mędrcem nad mędrce i przypisując mu autorstwo trzech tysięcy przypowieści, oraz tysiąca pięciu pieśni lirycznych.

VIII.

Wpływ królestwa na życie wewnętrzne.

Życie Izraelitów starożytnych aż do epoki królestwa było bardzo proste i skromne. Pokarmem głównym był chleb, t. j. placki (ûggnh, kikkar, lechem) okrągłe, płaskie, wyrabiane przeważnie z mąki (kemach) pszennej lub też jęczmiennej, a obok chleba spoźy-

wano również zboże pieczone. Drugim pokarmem codziennym było mleko krowie, owcze lub kozie, oraz ser (gebhinâh) i masło rozpuszczone, które później zastąpiła w Kanaauie oliwa. Za napój, zwłaszcza podczas upałów, służyło mleko rozcieńczone (châlâbh) i mleko zsiadłe (chemâh). Mięso było zarówno dla bogaczów, jak i biedaków pokarmem tylko świątecznym, spożywanym bądź podczas uroczystości, bądź teź, gdy chciano uczcić gościa znakomitego. Rzezanie było jednocześnie ofiarą. Mięsa wielbłądziego i świniny żydzi nie jedli, zwierzynę wogóle bardzo rzadko, gdyż nie byli nigdy myśliwcami, a z drobiu w czasach najdawniejszych tylko gołębie. Przy chlebie spożywano liczne jarzyny i owoce, tak świeże, jak i suszone, w postaci ciasta rodzynkowego (simmuk), figowego (debhêlâh), daktylowego (kajis) lub w formie tabliczek zwartych, czerwono brunatnych (kamreddin), które zwijano, jak skórę. Jako przysmak jadano oliwki, czosnek i cebule, nieodłączne przy każdem spożywaniu chleba. Miód pszczół dzikich (debhasz), nadzwyczaj aromatyczny w Palestynie, był wogóle bardzo ceniony i uważany za najlepszy pokarm dla dzieci; mieszano go z ciastem i napojami w zastępstwie cukru, a wreszcie wyrabiano miód owocowy. Rybami karmili się pierwotnie tylko mieszkańcy biedniejsi nad jeziorami. Później, zwłaszcza po wygnaniu, pokarm ten odgrywał rolę ważniejszą. Niezbędną przyprawę każdego pokarmu była sól (melach), bardzo, jak wiemy, obfita w kraju. Osiadłszy w Kanaauie, Izraelici przyzwyczaili się bardzo szybko do wina (jujin, poet: chem\r), które było jednym z głównych produktów kraju. Wyrabiano też wina: palmowe, daktylowe, ko rzenne, miodowe i t, p., a także ocet {chômes), który rozcieńczony wodą służył za napój orzeźwiający. Woda, bardzo nieobfita w Palestynie, była przedmiotem handlu. Prostocie pokarmu odpowiadał i Btrój, złożony pierwotnie z grubej koszuli (kuttoneth) wełnianej lub lnianej, związanej pasem skórzanym lub płóciennym,

ill

ÿ.

il

lys

»!

!.ijï

äHi

Êm

iui *

?

::

*v

\\

1Ü ! ^ illil

::vl

11

!,

J!

m

••".m

■ ,

■Ü

î;

il

iMiii

sa

Sii

^'f .

•7T«

.■N

j'

ss

- ,

liste

Çrob Dawida w Jerozölimie.

,v J

il*

₍'!.:l **'!$*!

;•

l'ïjiï

HH

-■■-VvS

S3

ji

ma    •'• «s

Na koszulę taką o rękawach krótkich, a sięgającą do kolan, kładł Izraelita sukno podłużne, lub kwadratowe (simlah), którem się drapował, jak togą. Sukno takie było rodzajem płaszcza, który zabezpieczał od deszczu i zimna, a nocą służył za łóżko i kołdrę. Tę samą odzież barwy najrozmaitszej nosiły i kobiety, z tą różnicą, że ich kutłoneth, ,o rękawach dłuższych, się gała po za kolana. Na głowie nosili Izraelici naprzód chustkę kwadratową (keffije), jak beduini, później zaś rodzaj turbanu (sanif), a podczas uroczystości weselnych strój z chustek wiązanych (pêêr). Za obuwie 'T v służyły podeszwy («a’^) skórzane lub drewniane, umocowane rzemieniami, choó były w użyciu i sandały. Do najdawniejszych ozdób mężczyzny należały: laska (matteh), nieodłączna od życia pasterskiego, oraz zawieszony na szyi pierścień z pieczęcią (chotham, łabhaath), która zastępowała podpis. Niewiasty nosiły przedewszystkiem kolczyki (nezem, agil) w uszach, a także i w nosie, później zaś rozpowszechniły się naszyjniki, bransolety na rękach i nogach, dyademy, amulety, póksiężyce złote i t. d. Czystość ciała była od czasów najdawniejszych związana z kultem; kto chciał przystąpić do bóstwa, musiał się przedewszystkiem umyć, a prócz tego podczas uroczystości Hebrajczycy namaszczali ciało zrazu oliwą (szemen), a później i wonnościami. Włosy i broda jaknajdłuż-sze uchodziły za ozdobę mężczyzny, a niewiasty, zwłaszcza w epoce królów, używały najrozmaitszych środków toaletowych ku podniesieniu swej urody.

Namiot (ohel, bajith), będący mieszkaniem ludów koczowniczych, pozostał jeszcze i w Kanaanie przez czas dłuższy siedzibą pewnej części ludu, a urządzeniem jego—słomianki, jama w środku, jako ognisko i lampa olejna (ner, menorah). Obok namiotów były lepianki albo szałasy (sukkoth), z gałęzi suchych lub gliny. Budowy domów (lebehnah) bardzo skromnych, ale z cegieł lub z kamieni, spajanych gliną, nauczyli się Hebrajczycy od Kanaeńczyków. Składały się one

z jednej dużej izby sklepionej, podzielonej na dwie części, z których jedną zajmowali ludzie, drugą bydło; bogatsi tylko mieli podwórka (alijah). W podwórzu były cysterny, do których rurami i rynnami sprowadzano każdą kropelkę wody deszczowej. Obmurowane dziedzińce, najczęściej przy jaskiniach i źródłach, dokąd bydło na noc spędzano—a przytem wieża silna, z wielkich kamieni luźnych, na której był szałas dla pasterzów {migdal) ku strzeżeniu bydła przed rabusiami— oto pierwsze początki stałego osiedlenia się Izraelitów. Z takich wieży pasterskich- powstały z czasem miasta (i)\ kirjah), które były zawsze opasane murem z wieżą strażniczą, czem różniły się od zwykłych wiosek otwartych (chaser, perazoth, koph&).

Pomimo, że zamiana życia pasterskiego na rolnicze musiała wytworzyć z czasem pewne nierówności społeczne, których Izraelici dawniej nie znali; przez czas długi panowała jeszcze przykładna równość i prostota życia, z braku bowiem kasty kapłańskiej i wojennej, obszary zdobyte były równomiernie dzielone pomiędzy mężów uzbrojonych. Wszelako przewagę społeczną aż do czasów Dawida mieli Ka-naańczycy — dzięki handlowi, który całkowicie pozostawał w ich rękach. Zaspakajali ODi wszelkie potrzeby Izraelitów, przynosząc im do domu różne towary, a zabierając wzamian produkty surowe, gdyż pieniądz wówczas był rzadki. Przemysł krajowy prawie nie istniał; byli tyiko kowale i garncarze, a zresztą każdy chłop musiał być sam sobie rzemieślnikiem. Dopiero z czasem, gdy Izraelici wchłaniali w siebie coraz bardziej żywioł miejscowy, rozbudziła się w nich ta zdolność handlowa, którą następnie doprowadzili do potęgi. Wszelako handel musiał pierwotnie utrzymywać się w granicach szczupłych, gdyż Izraelici byli zupełnie odcięci od morza, a drogi karawanowe prowadziły przez miasta Kanaańczyków, z któremi trzeba było prowadzić walkę nieustanną. Dopiero za królestwa, gdy Kannaeńczycy byli z miast wyrugowani,

handel przeszedł w ręce izraelskie. Dzięki płodności kraju, dobrobytowi i pobudkom zewnętrznym do handlu, rozwój gospodarczy Izraelitów potęgował się w sposób nadzwyczajny, przekształcając rdzennie życie narodu. Namioty i lepianki znikły, ustępując miejsca domom z cyprysów i z cedrów; szczyty gór pokryły się miastami warownemi, a obszar pól rolnych zwiększył się znacznie, obejmując i stoki górskie. Królestwo, wywołane koniecznością polityczną, sprowadziło, oprócz zmian innych, nową epokę gospodarczą. Społeczeństwo izraelskie, oparte na bezwzględnej równości jednostek wobec Boga i prawa, na braterstwie szczepów, uległo przewrotowi gruntownemu. Dawaiejsza równość znikała; wolę zbiorową zastąpić musiała wola jednego, nakładająca jarzmo posłuszeństwa. Wolni i równi stali się poddanymi jednostki, która miała nad nimi władzę zupełną; że zaś władza ta wyrosła z potrzeb wojennych, królestwo musiało być z natury rzeczy militarne. Nie potrzeba dodawać, że następstwem takiego ustroju państwowego były ciężary finansowe, t. j. podatki, przedtem nieznane, na utrzymanie dworu, dostojników i wojska. Ale dla zaspokojenia tych ciężarów przybyły nowe źródła dochodu, królowie bowiem wprowadzili naród izraelski, żyjący dotychczas w odosobnieniu, na szeroki gościniec handlu, zwłaszcza fenicko-egipskiego. Pierwszy bodziec potężny do wytworzenia handlu dał Dawid przez zdobycie Damaszku i ważnych miast handlowych nad morzem Czerwonem, tudzież przez Btosun-ki z królem Fenicyi, Hiramem, największym z kupców ówczesnych, a wreszcie przez założenie stolicy w Jerozolimie, która miała ważność nietylko strategiczną, polityczną i religijną, lecz także i gospodar-czo-handlową. Położona w samym środku kraju i w punkcie węzłowym dróg karawanowych, które prowadziły z jednej strony w kierunku najprostszym do Idumei i morza Czerwonego, z drugiej zaś z Egiptu przez Jordan do Eufratu, Jerozolima stała się bardzo

ważnym punktem handlowym. Ognisko to rozwinęło się zwłaszcza bardzo potężnie za Salomona, po wybudowaniu świątyni, do której podczas świąt głównych płynęły fale pielgrzymów, a wraz z mmi i kupców. Nie mniejsze znaczenie dla handlu miała Jerozolima, jako metropolia polityczna, w której na dworze królewskim panował przepych i zbytek, a rój urzędników, wojskowych i służby przyczyniał się do bujności życia miejskiego. Wszystko, czego stolica potrzebowała do budowy, t. j. materyału, budowniczych i rzemieślników, dostarczała Fenicya, biorąc wzamian najcenniejsze produkty kraju, a przedewszystkiem zboże, którego wywóz przybierał rozmiary coraz większe, zwłaszcza za rządów Salomona. Król ten, nie bę dąc z natury wojownikiem i zaborcą, dbał tylko o utrzymanie posiadłości odziedziczonych po ojcu, a natomiast oddał się całą duszą polityce handlowej. Sprowadzając z krajów zagranicznych kruszce szlachetne i przeróżne produkty, wprowadził on system monetarny, gdyż przy handlu spotęgowanym i ciągłych stosunkach z zagranicą obieg prawidłowy złota i srebra był niezbędny, a ustalenie miar i wag nieuniknione.

Pręt hebrajski kaneli rozpadał się na 6 łokci (ammah), łokieć na 2 piędzie (zereth), piędź na 3 dłonie (tophach), dłoń na 4 palce (esba). Miarą rolną było staje (semed), t. j. taka przestrzeń ziemi, jaką para wołów przeorać mogła w jednym dniu. Od Kanaaeń-czyków przejęli Hebrajczycy wagę babilońską, a mianowicie: Kikar (talent) dzielił się na 60 maneh (mina) i na 3.600 szekel (sekel), czyli, że jedna mina miała 60 sekelów, a sekel ważył 16,37 gr. Półse-kele nosiły nazwę beka. Na wagę mierzono również płyny i rzeczy sypkie. Jednostką najwyższą był Kor (Chômer), który podług Hertzfelda miał obejmować 259,2 litra. Składał on się z 2 lethekh, 10 epha (najzwyklejsza miara sypka), z 30-u sea (zwykła miara dla mąki), z 60 u hin (miara zwykła dla płynów), ze 100 Omer, v Issaron (miara dla zboża), ze 180 kab i z 720

log. Moneta szła również na wagę, pieniądze bowiem, specyalnie bite, zjawiły się u Hebrajczyków bardzo późno. Pierwotnie były w użyciu krążki i sztabki złote lub srebrne. „Srebro” (keseph) było wyrazem używanym powszechnie dla oznaczenia „pieniędzy.”

Opiekując się handlem, Salomon pierwszy zaczął brukować drogi królewskie, przyczem w granicach swojego kraju ustanowił na wielkich traktach karawanowych komory celne, z taryfami częstokroć wysokiemi. Król sam brał czynny udział w handlu, którego gałęzie najzyskowniejsze stanowiły poważne źródło dochodu dla korony. Posyłał on swych ludzi do Egiptu z poleceniem wykupywania na jego rachunek koni, bądź do użytku własnego, bądź dla wojska, bądź też na sprzedaż królom zagranicznym. Ten handel końmi egip-skiemi i wspaniałemi wozami był monopolem królewskim, obwarowanym umową prawną z Faraonami. W połączeniu z królem Hiramem Salomon wytworzył flotę własną, która co trzy lata wypływała z przystani Ezjongeber nad m. Czerwonem do Ofiru, zkąd Salomon otrzymywał złoto, srebro, drzewo sandałowe, kamienie drogie, kość słoniową i inne przedmioty zbytku.

Głównym przedmiotem wywozu było zboże, zwłaszcza pszenica, w którą kraj wielce obfitował, zabierana po większej części przez Fenicyan, utrzymujących zawsze z Hebrajczykami stosunki bardzo przyjazne. Oprócz pszenicy, zabierali oni także oliwę wyborną, wino w gatunkach doskonałych, balsam, owoce i t. p., tak, że Palestyna była spichlerzem Fenicyi, a przez nią i innych krajów; zwłaszcza też z niezmiernie żyznej Galilei szło zboże do Joppe, gdzie je ładowano na okręty fe-nickie. Podług historyka Józefa, na rynku w Sydonie sprzedawano zboża izraelskiego za 12.500.000 talarów. Ten wywóz zboża, potęgujący się z roku na rok, musiał oddziaływać na cenę, która też doszła do nieznanej przed tern wysokości, sprowadzając do kraju obfitość złota i srebra. Zastąpiło ono dawniejszy han-

del zamienny, a z czasem tak spadło w cenie, że statki ofirskie, przychodzące z kruszcami szlachetnemi, musiały je z powrotem zabierać. Nie licząc dochodu z 12-u namiestnictw i z ceł, Salomon otrzymywał 666 talentów złota, jako haracz od ludów podbitych jeszcze przez Dawida. Przyszło wreszcie do tego — pisze prof. Walter—że zboże, wskutek polityki gospodarczej Salomona, stało się przedmiotem spekulaeyi handlowej, ceny gruntu i bydła gwałtownie szły w górę, warunki życia społeoznego ulegały zmianie gruntownej, a chłop izraelski, który dotychczas wiódł żywot w sferze stosunków ciasnych, ograniczonych, pa-tryarchalnych, stał się nagle handlarzem zboża, przemyślnym, rachunkowym i chciwym. Dawniejsze węzły rodzinne, gminne i szczepowe rozluźniały się coraz bardziej, a ich miejsce zajęła wspólność interesu. Chłop izraelski, zostawszy kupcem, śpieszył na obczyznę, żeby pośród cudzoziemców stosować praktykę zabronioną we własnym domu t. j. wyzysk i zdzierstwo. Złoto miało tak wielką ponętę, tak się za niem pożądliwie uganiano, że wywóz zboża, bez żadnego względu na potrzeby ludu, wzrastał ciągle, powodując wreszcie śród największego pokoju klęski głodowe, zwłaszcza też w latach suszy lub szarańczy, albowiem zboże zapasowe składane dawniej przezornie w śpichle-rzach państwowych, znajdowało się teraz wyłączie w rękach spekulantów, „wysysających z całą zatwardziałością krew ludu własnego”. Następstwem takie go stanu rzeczy było przechodzenie ziemi najlepszej w ręce bogaczów, gwałtowny wzrost kapitalizmu, oraz idące z nim w parze różniczkowanie się warstw ludności, z których jedna tonęła w zbytkach najprze-sadniejszych i w rozpuście, a druga w nędzy. Wiek Salomona był rzeczywiście wiekiem złotym; „jedli, pili i byli weseli”, kąpiąc się w złocie, mówi dokument biblijny, ale—dodaje Walter—jednocześnie szruba podatkowa gnębiła naród coraz silniej, król bowiem, pomimo dochodów kolosalnych, potrzebując złota co-

raz więcej, nadał rządom swoim charakter nawskroś fiskalny. Że za przewrotem ekonomicznym i społecz nym musiał pójść także przewrót moralny—to jasne. Dawną prostotę życia zastąpiło nadzwyczajne rozluźnienie obyczajów, któremu sam dwór przodował, a kosmopolityzm, nieodłączny od handlu, odbił się przede-wszystkiem na religii. Izraelici, otoczeni dokoła ludami tylko pogańskimi, obojętnieli coraz bardziej dla Jehowy, który, jak już widzieliśmy, i jak to jeszcze w dalszym ciągu dziejów zobaczymy, tylko w czasie trwogi wojennej miał w Izraelu czciciela płomienistego. Z religią pogańską obcowali Hebrajczycy nieustannie, już to osiedlając się w krajach ościennych, już też podróżując dla handlu, a wreszcie na własnej ziemi, która się roiła od cudzoziemców. Kupcy pogańscy, przeważnie feniccy, ajenci handlowi, weksla-rze, bankierzy, pożyczający na lichwę, osiedli na stałe w Jerozolimie, tworząc ognisko potężne, korzystające z własnych praw i obyczajów, a posiadające tuż obok świątyni narodowej, pogańskie przybytki religijne. Wskutek tego pierwiastki obce wciskały się nie tylko do obyczajów, ale i do izraelskich pojęć religijnych, wytwarzając w tym kierunku obojętność najzupełniejszą. O ile tedy panowanie Salomona uchodzi słusznie, z wielu względów, za „słoneczne południe historyi narodu izraelskiego” król ten bowiem, korzystając z czasów pokoju, podniósł nadzwyczajnie kulturę swego narodu umysłową i materyaluą, o tyle z drugiej strony ten sam monarcha, który Jehowie najwspanialszą dźwignął świątynię, „przez dziwną iro nią losu” zaszczepił w Izraelu pierwsze pierwiastki rozkładowe, zarówno społeczne, jak religijne. Przewaga ziemskości i egoizmu nad uczuciami społeczno-re-ligijnemi stała się od tej właśnie doby stygmatem dziejów żydowskich. Wszelako pod wpływami potężnych czynników rozkładowych nie uległ jeszcze cały naród; więc też z warstw jego zdrowszych wyłaniać się

zaczynają postacie olbrzymie Proroków, stojących na straży sumienia ludu, który dopiero pod ich wpływem przekazać miał światu wiarę prawdziwą.

IX.

Uwagi ogólne o prorokach izraelskich.

Mówiliśmy w swojem miejscu, że religia Izraelitów, po osiedleniu się ich w Kanaanie, przybrała pewien charakter „synkretyzmu”, tj., że obok Jehowy Hebrajczycy czcili jednocześnie bogów kanaańskich. To sprzeniewierzenie się Bogu narodowemu, tj. .Bogu ojców,” wywołało pośród wiernych jahwistów silną przeciwko religii kanaeńskiej reakcyę, która się ujawniła w nazireizmie i w proroctwie. Nazirejczycy byli, w przekonaniu Izraelitów, powołani przez Boga tak samo jak i prorocy. Ideę główną nazireatu stanowi wyłączne poświęcenie się Jehowie, jak wskazuje termin hebrajski, nazirim—npoświęceni”, który, podobnie jak kedoszzz^święty, oznacza ludzi oderwanych od świata pospolitego, a oddanych Bogu, na podstawie ślubu, uczynionego bądź przez rodziców za dziecko, bądź przez nie samo. Obowiązkiem nazirejczyka było wstrzymać się przez całe życie od wina i wszelkich pokarmów nieczystych, tudzież od strzyżenia włosów i przebywania w blizkości zwłok ludzkich, choćby najbliższych krewnych. Do pierwszych nazi-rejczyków należeli: Samson i Samuel. Moralnym ich obowiązkiem było przeciwdziałać wszystkiemu, co nie licowało z czystością jahwizmu i zwalczać wpływ kanaański. Też same dążności mieli i prorocy pierwotni.

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

do zdobycia wpływów nadnaturalnych, towarzyszy wszystkim fazom rozwoju religijnego narodów, i, albo poprzedza ostateczne ukształtowanie się religii, albo też idzie wciąż za nią, towarzysząc jej upadkowi lub zwyrodnieniu. Jakkolwiek od czasów najdawniejszych Hebrajczycy zajmowali stanowisko negatywne i wrogie względem wszelkich praktyk czarnoksięzkich, które nawet śmiercią karali, gdyż one łączyły się zaw. sze z bałwochwalstwem, to jednakże praktyki te szerzyły się pod wpływem Kanaaóczyków. Ludzi oddanych takim praktykom nazywa St. T. zrazu khakanim— jnędrcy, a później mekaszszefim, khartummim, aszszafim i gazrin, tj. magicy, czarownicy i wróżbici. „Podług ksiąg GenesisiExocfus—pisze Dr Soholtz _w swem dziele gruntownem „O bałwochwalstwie i czarach _ u_ starożytnych Hebrajczy^Ów^^nazywano czarownikami egipskimi tych mistrzów praktyk tajemnych, którzy wróżyli ze snów, zamieniali kije w_j£ęże, wodę w krewTokrywali kraj żab5ńd~T^j^7_ Wiara w złe michy była taEżepowszechna, a chociaż stary Testa

w Śród ^wszystkich narodów starożytnych istniało głębokie przekoaaaie^że" Bóg (HidarzaT pewnych ludzi__ zdolnością^ wyj awiania~Jub odgadywania rzeczy taiem-_ nych w przeszłości,, teraźniejszości i przyszłością Na t -podstawie tej wiary wieszczono i~^TÛïono w~śposób najrozmaitszy, zgodnie z praktykami nauk, zwanych magia, demonologią i diwinacyą..—Magia—pisze F. W. Dawies—będąca niemoralnem usiłowaniem człowieka

ment sprzeciwia się, jako całość, tej wierze, to jednak Hebrajczycy nie byli wolni od różnych zabobonów, płynących z tego źródła. Podstawą wierzeń w potęgę czarów—pisze L. Blau, profesor Bzkoły ra-jXejncrtuT'-binów—była wiara w demony,, bardzo pośród żydów starożytnych rozpowszechniona. Wierzono w duchy dobre, czyli w aniołów, i duchy złe (mazzikin albo

ruach-raah), w dyabły (szedim), których, w przekonaniu Izraelitów, była moc nieskończona. Hebrajskie: Mot czyli „syn El’a”, tj. bóstwa, Z)Mwm=milczenie,

k-

: ;

Ę

jt .(Êk/’Æ^^Sk^-JS8

•■-» ■

'■..'i

- 'Ir

*

fc!

U

WĘifi

li

■: .j

®m5

«• >■

m »

nti

■

fit iü

!’■ 4ÄÄ

I |1E;

« mê fag

Łc?%

KP

3

1»

WMSj

G

-,

n

;1

Ï3

Æj

Y.

. •

mś

K,

ri

;ta

55;

f i~à

jpj

Branda ztota w Jerozolimie.

tj. „anioł śmierci” i &zeoZ:=ciemnośó, piekło, były to nazwy, które pierwotnie, podług Daviesa, oznaczały demonów. Tenże sam pisarz twierdzi, że obrzezanie stanowiło naprzód zabezpieczenie od demonów, które aż do wykonania tej operacyi trzymały dziecko pod swą kontrolą, gdyż, podług Eisenmengera, w przekonaniu Izraelitów, dopiero obrzezanie nadawało skuteczność modlitwie. Nie brak też dowodów, że prze-'UoTrttćicf.dQ\iN demonom noszono różne amulety. ^Diwinacya”,

^    wróżbiarstwo (ąaesem) było zjawiskiem powszech-

tVrO zó ) nem w starożytności. U wszystkich narodów staro-rożytnych były rozpowszechnione wróżby z lotu lub krzyku ptaków, z ruchów węża, z płomieni ognia, z wnętrzności zwierząt ofiarnych, ze zmian atmosferycznych, z ciał niebieskich i t. p. Hebrajczycy zaś mieli szczególne upodobanie do wróżenia z losów i ze snów.—Znane nam już TJrim i Tumim były po-prostu dwoma kamykami z napisem „tak” i „nie”, których wybór rozstrzygał o boskiem postanowieniu. Wróżenie ze snów było najbardziej rozpowszechnione, jak świadczą opowiadania biblijne. Uprawiali też Hebrajczycy belomancyę, tj. wróżenie ze strzał, rab-domancyę, tj. wróżenie za pomocą laski magicznej, hydromancyę, czyli wróżenie z kręgów wody, umieszczonej w puharze, po wrzuceniu do niej kamienia drogiego, i nekromancyę, tj. wróżenie ({xavreia) przez zmarłych V-QjOtMrt (vexpoç). Wyraz hebrajski ’ob ze znaczenia „duch zmar-

_____lwiego” przeszedł w osobę, która o p a no w ał a^takjm~ducïïem^

?    wróży z jego pomocąi[yiddeo'ni ob, szoHl roh=. za-_

stanu ducha wróżbi-

—t^-—-klTîïacze zmarłych czyljnekromanci). Wróżbiarstwo posiłkuje się zwykle pewnemi przejawami {omen) i znakami przypadkowemi, wszelako dokonywa się także za pośrednictwem odpowiedniego^ ty f-QPetanie”._^Jtrans,r~~5ziaimszYjr ä w~takim_razl(r_ ^wróżhl^rlegn-rodzaiu są pokrewni z „medyami” no-wożytnemi.

Wróżbiarstwo tedy stoi na pograniczu proroctwa najniższego, gdyż tu i tam istota rzeczy tkwi w zdo-

^teerte.

bywaniu przez człowieka wiadomości specyalnych od

istot duchowych. Assyryjczycy nazywali wieszczkiem j (sabru) człowieka, który miał specyalny przywilej ^nóyL__proroczych. I nietylko na gruncie semickim 'Mą istnieli tacy wleSzczkowie, Grecy i Rzymianie mieli-p^-'v_ZjL także swych wieszczków i wieszczki, którzy przez bo-ga swego posłani, mówili w jego imienin o rzeczach terainlejśzycTrl^przyply^h^jgirywatnych i publicznych.

wraz z TJrim i Tummim.

U HetmilczVtaSrwstarozytnych istniała podwójna for-ma proroctwa. Jedno było nieodłączne od kapłańr stwa, wTeszczącego ~z pomocą środków Wewnętrznych^ tj. wizerunku Boga7~(ćphod)

Mojżesz był nietylko prorokiem, lecz i kapłanem; Samuel łączył w osobie swojej obie funkeye. Pierwotnie też bardziej wierzono w „losy” kapłana niż w słowa prorocze. Dawid przestał pytać Gad’a o radę, gdy przybył do niego kapłan Abjathar z efo-dem. W owej epoce, gdy każdy Izraelita mógł sam .składaj Bogu^ofiary, główną cechą, wyróżniająca ka-

głana,_była specyalność głoszenia wyroczni. Jakoż

wyraziToAen=tCakm, oznac^ający^wjęźyku hebrajskim „kapłana”, znaczył w staro arabskim „wróżbitę”.

Kapłani tedy trudnili się, za odpowiednią zapłatą, wróżeniem, odgadywaniem przedmiotów zagubionych i t. p. Jeszcze Saul zwracał się do Samuela po wskazówki, co się stało z zabłąkanemi oślicami jego ojca. Drugą formą proroctwa, zrodzona na gruncie kanaańskim, było wieszczenie pod^pływemi własnej siły ^ctucTia, bez pomocy środków zewnętrznych? Ponieważ u wszystkich ludów, otaczających Izraela, istniał rodzaj proroków, a raczej wieszczków, którzy śród szalonej muzyki i tańców dzikich, otaczając ołtarz Baala, szarpali swe ciało, żeby w ten sposób działać na bóstwo, więc też i Hebrajczycy poosiadali długo takich wieszczków {—hose} roe) na modłę fakirów i derwiszów, ale korzystając nawet z ich usług, zawsze płaconych, nie mieli dla nich szacunku zbyt głębokiego. Z czasem wieszczkowie tacy zanikali

•wobec wystąpienia proroków, którzy, będąc „mężami boskimi” i „powiernikami Boga”, stali się „tłumaczami pomiędzy Jehową a człowiekiem r‘.

Nazwa grecka prophètes, złożona z j?ro=;wprzód i phemi — mówić, wskazuje, że prorocy przyszłość przepowiadali. Wszelako jestto tylko rys jeden w obrazie proroctwa izraelskiego, nie wyczerpujący jego znaczenia, tak jak i wyraz grecki, mimo przejrzystości swojej, nie odtwarza istoty proroctwa na modłę Amosa lub Izajasza. Dla wróżbitów, odgadujących przyszłość, miał Grek nazwę odrębuą man-tis. U Hebrajczyków prorok nosił nazwę nabi, która etymologicznie tak jest niejasna, jak i wyraz Jahve, co podłog Cornilla wskazuje, że rzecz sama nie jest specyficznie izraelska i że wskutek tego dla wyjaśnienia wyrazu nabi musimy się uciec do innych języków semickich. Zródłosłów nabaa spotykamy w językach babilońsko-assyryjskim i w arabskim. W pierwszym z nich nabaa oznacza: „mówić”, „przemawiać”, „obwieszczać”, „nazywać”; z tego też źródła pochodzą rzeczowniki „podanie” lub „objawienie”, „nazwanie” lub „mianowanie” i ztąd też nazwa babilońskiego Nebo albo Nabu, stanowiąca część składową takich nazwisk jak: Nabopolossar, Nebukadrezar i t. p. Ten rodowód assyryjsko- babiloński wyrazu nabi — mówca, odtwarza nam tylko jeduę stronę działalości proroka, boć jeżeli prorok „musi być mówcą, to nie każdy mówca jest prorokiem”. Najistotniejszą część wyrazu nabi odzwierciedlimy dopiero przy pomocy języka arabskiego, w którym zródłosłów nabaa nigdy nie znaczy „mówić”, lecz „zapowiedzieć”, „oznajmić”, „obwołać”. Otóż arabski naba’a lub anbaa oznacza mówcę, który nie przemawia od siebie i nie wyraża nic własnego, lecz coś obwieszcza w imieniu innej osoby. Z tego rodowodu wypływa, że nabi jest mówcą wezwanym do specyalnego poselstwa, do obwieszczenia jakiejś wiadomości określonej. I w tem właśnie pojęciu rdzennem tkwi istota proroków izraelskich, któ-

rzy byli posłami Boga, p r z emaw i aj ący mi Ifjego“ pcP"'“⁵*—* lecenia i w jego imieniu. Wszyscy ci prorocy mieli jwiadomosć, że działają nie z mocy^własnej i że głoszą idee, wydobyte nie z wąęlrza_ własneg(yTecz że_ są narzędziami Woli wyższej, która przez nichjdziała ^ "T~pH^awla7^że^~sąI^jipamT^Boga^ jak to określiły ~JeremiasźT^stotną siłą czynną w proroku'Jest Bóg, "ktSry'go^budzT^ ..posyła”, .rozkazuje”, „kładzie^mu^ w usta^wyrazy własne”.. Prorok nie może^sam_się- _ gnąó po słowo bożej „on musi czekać, aż ono zstąpi do megö^7~^a '^,bywają wypadki, że nie ZBtgpuję¹^!^

TJuch Bïïzy^ wybrawszy soBIe pośrednika, spada na niego, wypełnia go, czyniąc wybrańca mężem boskim.

W tern opanowaniu człowieka przez siłę wyższą jest nâwet coś gwałtownego, jest jakaś przemoc i ztąd po-Jgcie^że „rękaT~gTla^3oskaowladnę7aJwybrańcem^T że „go gwałci”, że prorok, nie mogąc się oprzeć tej potędze, „musi mówić, chociażby nie ^chciał”. Jeremiasz przyznaje, że był zmuszony przez Boga do zostania prorokiem, a gdy pragnął oprzeć się temu, czuł we wnętrzu jakiś ogień palący, którego zwyciężyć _nie mógł. Zdarzało Rię, że niektórzy prorocy, nawiedzeni duchem boskim, tracili przytomność lub r /) / popadali w rodzaj szaleństwa, czy ekstazy, drąc szaty na sobie, albo leżeli bezwładnie przez dzień cały.

Ztąd też lud nuzywał~takićłr~proroków ^szaTÓnypn^T Charakterystycznem jest również—pisze Dillman—że prorok w,^chwili objawienia jiic nie wieo jego treści, Tctorą „Bóg kładzie mu w uszy”. IJiTTiłyśzy~~Boga, ^atfio też~~cźęscló]^widzi obraz, którego widok sprowadza na niego objawienie. Niektórym prorokom, lecz tylko mniejszym, takie widzenie przychodzi podczas uśpienia, zwykle jednak na proroków większych spływa objawienie podczas jawy zupełnej we dnie lub w jiocy. Posłannictwo prorocze w Izraelu niebyło ani dziedzicznem, ani też nie stanowiło przywileju jakiejś kasty. Misyę proroczą spełniali ludzie z rozmaitych warstw społeczeństwa, a spotykamy nawet

i prorokinie, jak: Miriam, Debora, Hulda. Prorocy ni epotrze^owalFjakiegośwy kształcenia specyalnego, a jakkolwiek podług St. T. istniała szkoła proroków, założona, czy, jak chce Maybaum, zreformowana przez Samuela, to jednakże uczęszczanie do niej było dowolne, a ze szkoły nie wyszedł żaden z proroków pierwszorzędnych. Podług Kuenena, prorocy stanowili klasę odrębną, jak o tern świadczy wielka ich liczba w najrozmaitszych okresach historyi izraelskiej, gromadne ich wędrówki po kraju i odzież specyalna. Środki utrzymania proroków były bardzo różne: żyli oni bądź z podarunków, otrzymywanych za porady, bądź z pokarmu, udzielanego im przez przyjaciół i osoby pobożne, bądź też z mienia własnego, albo nakouiec z jakiejś pracy zawodowej. Opinia ludowa przypisywała prorokom ^ietylko inteligency^ wyższą, ^jhoską, lecznbwet wpływ znaczny n a"wyrok PïïëTio w y i ztąd^teź^przecTwuicy kultu~legoBoginb3^icF wro garni zaciętymi. Jakoż nie brakło wypadków w obu królestwach Judy i Izraela, że prorocy byli nietylko srodze prześladowani i poniewierani, ale nawet i zabijani. Stosunek proroków do rządu zależał całkowicie od programu politycznego każdego z tych mężów w szczególności. Istotą posłannictwa proroków Jehowy było utrzymanie kultu tego Boga. Wypowiedzieli oni walkę śmiertelną bałwochwalstwu, wszelkiej nie-moralności, związkom z cudzoziemcami i wogóle temu wszystkiemu, co mogło skazić ich religię. Wzywając współziomków do wierności Jehowie, do zupełnego oddania się jego wyrokom, prorocy czerpali swoje wielkie zasady religijne i moralne zarówno z tradycyj mojżeszowych, jakiż głębi swojego serca, a porywani głosem potężnym swego sumienia, rzucali się prawie zawsze w wir wypadków bądź dla oddziaływania bezpośredniego, bądź też żeby składać świadectwo prawdzie. Piętnując niesprawiedliwości i krzywdy, jednocześnie pocieszają oni i dźwigają na duchu swoich współbraci: odzwierciedlając w swych mo-

fe⁷

gu

ÜP?

■ y.,    ' ^,4    ^ ÿ*

?w

E.*â

.\

If«

JÉk.......,

iffi^ I

jrVj

iy

|t if fl

.¹ )

ligali'!

t'JcôT-

ÄS'

■j.4

Brama damasceńska tu lerozölimie.

wach chwilę bieżącą, zwracają także wzrok swój duchowy w przyszłość Izraela i pogan. Przepowiednie ich są przedewszystkiem obietnicami lub groźbami, opartemi na odrębnem pojmowaniu przez nich sprawiedliwości boskiej, tj. że często przyszłość Izraela posępną lub też szczęśliwą czynili oni zależną całkowicie od ludu samego, od zaniedbania lub wykonywania zleceń proroczych. Jeżeli w wypadkach takich przepowiednie nie miały charakteru absolutnego, to w innych, zwłaszcza gdy szło o przyszłość teokra-tyczną, nie znosiły one żadnych zastrzeżeń. Przyszłość ta roztacza się zawsze przed ich duchem z pewnością zupełną, niewzruszoną, jako oparta na nieznisz-czalnem przymierzu pomiędzy Jehową a jego ludem. Cała ta przyszłość streszcza się w karze straszuej Izraelitów niewiernych i wrogów narodu, w chwale wiecznej Izraela odrodzonego śród ciężkich doświadczeń życia, w utrzymaniu lub odnowieniu dynastyi dawidowej i nakoniec w przypuszczeniu narodów obcych do przymierza Jehowy z jego ludem, tj.: w wieku złotym, którego wizye najświetniejsze ukazywali prorocy oczom współczesnych. „Jehowa rzekł”, „Jehowa tak mówi“, „Jehowa objawił”—oto są formuły, uświęcone w ich wyroczniach. W ich języku osoba 1-sza czasownika oznacza kolejno Jehowę i proroków samych. Ztąd owa pewność doskonała, z którą oni przedstawiają swoje obrazy przyszłości, tak dla nich jasne, jak dla nas chwila obecna. Rzeczą dla proroka najistotniejszą było zawsze samo słowo Jehowy i wpojenie w naród przekonania, że to słowo boskie Jest jedyną troska proroka, który, nâlchnio'nv przez jjucKabożego^ nie może nie obwieszczać słów boskich. ^Tak przynaimniei było za najpiękniejszych ïïzas(Tw~~~

^jpnu^ctwa izraelskiego. Później^ owo-natchnienie^wyż-__

sze nie stwierdza sia_inż w_sposób tak bezpośredni; jrdv mistycyzm potężny oohłódł. wówczas aniołowie stali Łię—4jośreJnik_ami słowa Jehowy. ^~NatcïïnIépje proroków stało się sercem starotestamentowego obja- _

wienia i rękojmią najpotężniejszą do wybrania i wycelowania ludu izraelskiego, .jako odrębnej mstytu--^cyi üoskîèî; która miała stać się początkiem błogo-slawieństwa lUd^koscT Nie prawodawstwo ze swemi paragrafami, ale żyjące słowo prorocze, głoszone pośród Izraela, oddzieliło religię Jebowy od religii Baala lub Kemosza, dając jej ową żywotność, która przetrwała zniszczenie państwa starego i wygnanie Izraela z ziemi ojczystej. Prorok Amos broni się przeciwko stawianiu go w jednym rzędzie z prorokami zawodowymi. „Jam nie prorok—woła—ani członek stowarzyszenia proroczego, lecz pasterz stada. Jahve rzekł do mnie: Idź i obwieszczaj memu ludowi izraelskiemu.” Te wyrazy najstarszej księgi proroczej odtwarzają wymownie stanowisko proroków ducha. Z prorokami „urzędowymi”, z wieszczkami i wróżbitami, tj. z ludźmi, którzy uprawiali proroctwo, jako rzemiosło, tacy prorocy, jak: Amos, Izajasz lub Micheasz, nie mieli nic wspólnego. Występują oni bardzo silnie przeciwko proroctwu fałszywemu i przeciw wszelkim „sztuczkom religijnym”, które poganizm przypominają, trzymając się stale tej zasady, że proroctwo należy w istocie swojej do religii. W ich mniemaniu kierowanie ludem izraelskim przez Jehowę musi nastąpić w formie nieprzerwanego objawienia, które zadowoli potrzeby, zaspakajane dotychczas przez wróżbiarstwo, obce proroctwu prawdziwemu. To ostatnie spoczywa tylko na uwarunkowanem obyczajowo obcowaniu z Jehową. Prorok w tej ustawicznej łączności z Bogiem poznaje wolę Jehowy, przenika tajemnice jego i zamiary, a obwieszczając je Izraelowi, utrzymuje stały stosunek duchowy pomiędzy Jehową a jego ludem. Zgodnie—z nauką proroków, ów ^związek duchowy stanowi jstotę_religii, a słowo Jehowy~Jist "^owódim~lia] wymowniejszym łaskawości jego dla Izraela. Gdy ludowi Jehowy zabraknie kiedy tego słowa, będzie on zgubiony bezpowrotnie. W przedstawieniu istoty proroctwa przez proroków śtmyclT

jtreszcza się cała ich teorya religijna, która z ko-niecznoscr~wiodła~^ktr drodze^, prowàïïzacei do religii lHj)v^ego^^tahrèTTtrrr Teorya ta—pisze W. RTSmith— poruszała tnę na gruncie bezwzględnie różnym od prawodawstwa kapłańskiego, któremu w żadnym razie za komentarz duchowy służyć nie może. Proroctwo ducha, reprezentowane przez Amosa i jego wielkich następców, nie stoi w żadnym związku pokrewnym ze świątynią i jej rozporządzeniami kapłańskie-mi. Rozwija ono swoją naukę właściwą o stosunku Jehowy z Izraelem, o warunkach zdobycia jego łaski, nie nadając znaczenia najmniejszego zarówno kapłanom, jak ofiarom. Sumą religii jest, podług proroków, uznanie Jehowy i posłuszeństwo jego wyrokom, których część przeważną stanowiły dopiero później rozporządzenia kapłańskie. Podług proroków, wszelkie prawdziwe poznanie Boga zdobywa się nie za pomocą ludzkich rozumowań, lecz przez naukę samego Jehowy. Mieć religię, jest to znać Jehowę, lękać się go i być mu posłusznym, jak posłuszni jesteśmy ojcu lub królowi, których znamy. Stosunki pomiędzy Jehową a Izraelem są natury nawskroś praktycznej; spoczywają one na podstawie faktów historycznych, że On wybrał lud izraelski, że go wywiódł z Egiptu i osiedlił w ziemi Kanaańskiej, i że od tej pory wciąż obcuje z ludem, skoro mu daje rozkazy, regulujące działalność ludu we wszystkich okolicznościach życia narodowego. Różnica pomiędzy Jehową a innymi bogami ludowymi tkwiła w tem, że on, nie żądając dla siebie żadnych ofiar, wymagał jedynie czynów prawych, miłości głębokiej i pokory. To stanowisko przejawia się nietylko w księgach proroczych, lecz i w dziesięciu przykazaniach, które nie zawierają żadnych przepisów odnośnie do kultu określonego. Prorocy wieku 8-0 nie powołują się_nigdy na pisane prawodawstwo Mojżesza' gdyż dla nich prawem za-^Badmczem"]eśtTprawo moralnego którem~kapłani za-pomnieli dla prawodawstwa obrzędowego. Wszelkie

żywioły rytualne, które prawo dołącza do nauki proroków o odpuszczeniu grzechów, stały się już po epoce objawień proroczych częścią składową religii Starego Testamentu. W wieku VIII-ym charakter moralny jahwizmu przejawił się u kilku proroków z taką siłą, że zdołali oni i posłannictwo prorocze i sam jahwizm wprowadzić na drogę zupełnie nową. Oczyściwszy tę wiarę z pojęć zastarzałych i praktyk zabobonnych semityzmu, wynieśli ją bardzo wysoko ponad wszystkie religie starożytne, przygotowując w ten sposób podstawę dla chrześciaństwa. Prorocy ocalili wiarę narodu, podnosząc wielkość Jehowy nie w chwilach tryumfu i zwycięztwa, lecz śród klęsk strasznych, które się waliły na Izraela. Gdy na drodze życia dziejowego Izraelitów stanął wróg potężny — Assyrya, której Hebrajczycy, słabi i rozsprzężeni, uledz musieli, o czem za chwilę mówić będziemy, zdawało się, że wiara tradycyjna w Jehowę, oparta na pomyślnem istnieniu Izraela, ulegnie ostatecznemu unicestwieniu. Stało się inaczej, za sprawą proroków, którzy mieli odwagę obwieścić swemu ludowi, mierzącemu potęgę Jehowy pomyślnością bytu narodowego, że właśnie wielkość i prawdziwość tego Boga przejawia się w klęskach Izraela, a przejawi się jeszcze wymowniej w jego ruinie. W przekonaniu

jproroków, Jahve sam ,aprowadził_wrogów na Izraela__

jeby^go ukarań^za niewierność. Dla nich już teraz Jehowa jest ńiełylko Bogiem wszechpotężnym i protektorem swojego ludu, lecz jest bezwzględnie Bogiem sprawiedliwym^ który nie wymaga przedewszystkiem od ludu swego obchodzenia świąt uroczystych lub składania ofiar bogatych, lecz praktykowania sprawiedliwości, poniewieranej przez Izraela. To pojęcie przekształciło rdzennie religię tradycyjną Hebrajczyków, która dotychczas zależała głównie od uniesień patryotycznych i od korzyści zewnętrznych. Zwy-cięztwo, odniesione nad wrogiem, było dla Izraela starożytnego dowodem najoczywistszym przewagi Jeho-

wy nad bogami innych narodów, a zbiory pomyślne i powodzenie materyalne były oznaką najwymowniejszą jego dobroci. Wobec tego wiara ludowa spoczywała na podstawie niezmiernie kruchej, którą każde niepowodzenie rozbijało. W dodatku Izraelici starożytni, nie mając pojęcia o sprawiedliwości Bożej i o świętości moralnej Jehowy, wcale sobie sprawy nie zdawali ze swych win własnych i grzechów. Ztąd ślepa i powierzchowna ufność w Jehowę, oparta na przekonaniu, że on musiał koniecznie błogosławić zawsze Izraelowi, o ile mu oddawali kult należny i przestrzegali najściślej wszelkich zwyczajów religijnych. Pod temi względami rozmaitemi proroctwo etyczne wprowadziło religię Izraela na nowe tory. Prorocy^_wznoazĄC_'jjig do poznania sprawiedliwością Bożej, ocalili Jahwizm od rozbicia, które^ wobec tyło. klęsk narodpwÿôïïT musiałoby nastąpić nieodwołalnie._ i Prorocy, wysławiając Jehowę, jako Boga bezwzględnie sprawiedliwego, wznieśli się ponad monolatryę i partykularyzm czasów starożytnych aż do monoteizmu i uniwersalizmu, tj. do idei, żę Jabvę hył jedynym Bogiem prawdziwym i wsjaijek tego Bogie.m_7 wszech świata;

Posłannictwo proroków .było nietylko religijne, lecz także moralne i społeczne. Stanąwszy na rozgraniczu dążności ziemskich i wiecznych, starali się nie o wrogi ioh rozdział, nie o spotęgowanie walki tych dwu żywiołów, lecz o ich łączność pojednawczą, o ich harmonię, o żywotne urzeczywistnienie interesów ziemskich życia ludzkiego za posred nictwem religii. Jakkolwiek polityka nie stanowiła celu najwyższego misyi proroków, byli oni bowiem nie politykami i dyplomatami z powołania, lecz kaznodziejami bożymi, to jednakże musieli niejednokrotnie brać udział przeważny w przebiegu wypad ków politycznych. Gdy wydarzenia wielkiej wagi zachmurzały widnokrąg polityczny, gdy naród izraelski stawał na punkcie zwrotnym swych dziejów, wów-

czas nagle występował prorok śród współziomków, nie odczuwających grozy położenia, ażeby zwrócić ich uwagę na złowróżbne znaki przyszłości. Prorocy stali, niby strażnicy, na czatach, żeby daleko po za duchowym widnokręgiem swojego ludu, śledzić wytrwale bieg wypadków na wielkiej dziejów widowni. Doniosłe wypadki historyczne rozbudzały zawsze iskrę proroczą w Izraelu, to też Carnill nazywa proroków die Sturmvögel der Weltgeschichte, przypisując im zdolność „rozpoznawania Boga w historyi*. Prorok czuje, gdy katastrofa wisi w powietrzu i, stojąc na straży swego narodu, wskazuje na drogę ocalenia. Nawet do królów zwracali się prorocy z napomnieniami, czyniąc im gorzkie wyrzuty; wkraczali śmiało do ich pałaców, żeby napiętnować ich politykę fałszywą, ich sprzymierzanie się zgubne z potęgami zagraniaznemi; królowie też sami uciekali się nieraz do proroków po radę w chwilach krytycznych panowania. To wkraczanie proroków w sferę polityki było rzeczą całkiem naturalną, doczesne bowiem sprawy państwa związały się ściśle z religijnemi. Jeżeli naród był zagrożony w swoim bycie, jakżeż mógł spełnić swe posłannictwo wszechświatowe przekazauia ludom wiary prawdziwej?

To też cały obszar życia społecznego i publicznego we wszystkich jego kierunkach musiał być polem działania dla proroków, gdyż w życiu owem widzieli oni gwałcenie ciągłe praw moralnych. Dla nich polityka stanowiła zawsze ścisły związek z re-ligią, gdyż w tej ostatniej widzieli zarazem podstawę państwa. Prorocy nie byli politykami oderwanymi, którzy by swoje problematy rozstrzygali poza sferą życia rzeczywistego; i owszem, stali oni z sercem gorącem i okiem otwartem, w jego odmęcie, wszczepieni całą istnością swoją w dolę narodu ukochanego. Jego nędza krwawiła im serce, jego cierpienia dręczyły im duszę, a jego grzechy paliły, jak ogień, ich sumienie. Stojąc zawsze w ognisku życia, podej-

mowali kierunek duchowy swego ludu, bądź zgodnie, bądź też wbrew potęgom panującym, które czas wyrzucał ze swego łona.

Prorocy — pisze Walter — widząc w odpadaniu Izraelitów od wiary odziedziczonej zło zasadnicze swej epoki, wszystkie socyalne dolegliwości odnosili jedynie do tego źródła zatrutego. Wszelako zamiast tonąć w skargach na los złowrogi, składają odpowiedzialność za smutny stan kraju nie na okoliczności nienawistne, nie na wypadki wyjątkowe, ale na ludzi. Nieprawość narodu i niewierność względem Jehowy stanowi, podług proroków, rdzeń zła, niewierność bowiem względem Boga powoduje niewierność pośród ludzi i sprowadza antyspołeczną walkę współziomków. To też prorocy porównywali obrazowo Izraela z ową rozpustnicą publiczną, która, złamawszy wiarę zaprzysiężoną swemu mężowi, oddaje się za złoto bogom obcym, hołdując kłamstwu i sprosnościom. Prorocy, czując głęboko niedolę swojego ludu, gnębionego przez kapitalizm wzrastający, nigdy jednak nie wyrzucali ze swoich piersi odezw drażniących, nigdy nie głosili haseł zemsty przeciwko ciemięźycielom, którzy z narodu krew wysysali, nigdy nie byli apostołami idei rewolucyjnych, żeby wykolejony porządek społeczny zburzyć gwałtownie i unicestwić. Pragnąc usunięcia wszelkich plag społecznych, sięgali oni do ich głębi, do rdzenia, z którego one wypływały, starając się przez odrodzenie moralno-religijne urzeczywistnić odrodzenie społeczne swego ludu. Stojąc zawsze na gruncie etycznym, który głównie w ich mowach panuje, prorocy wołali tylko o prawo i sprawiedliwość dla warstw narodu uciemiężonych i ztąd też Beer nazywa „proroctwo skoncentrowaniem cierpień potężnych i walk proleta-ryatu izraelskiego”. Tak, prorocy byli zapewne demagogami, ale jednocześnie i patryotami w wielkim stylu. To też Izrael, dopóki istniał jako państwo, nigdy się nie wyzwalał z pod ich wpływu, a nawet

i po upadku, wszystko, co miał najlepsze, zaczerpnął jedynie z tego źródła. W prorokach geniusz ducha izraelskiego odzwierciedlił się najczyściej i najpotęż-niej, ci bowiem bohaterowie religijni, jakich nie posiada żaden naród, umieli sięgać wzrokiem potężnym w głąb duszy swojego ludu. To też wiekopomną działalność tych mężów natchnionych należycie ocenić można tylko na tle dziejów Izraela, których oni magna pars fuerunt.    f

Szereg proroków prawdziwych otwiera Samuel, twórca” czy" reformator szkoły~której uczniowie mieli głównie uprawiać śpiew i muzykę dla rozbudzenia silniejszej egzaltacyi religijnej. Samuel, otoczony czcią swego ludu, walczył głównie przeciwko bałwo chwalstwu i wszelkiej niewierności względem Jehowy, a gdy przyszła konieczność wybrania króla, tak przepowiedział przyszłość narodu pod rządami mouar-chicznemi (Księga król;: I, 8, 11 i nast. (').

»To będzie prawo króla, który ma panować nad wami: Syny nasze brać będzie i postawi je na woziech swych i uczyni sobie jezdne i tych, którzy mają biegać przed poczwórnemi jego. I poczyni sobie tysiączniki i setniki. i oracze ról swoich, i żeńce zboża, i rzemieślni ki zbrój i wozów swoich. Z córek też waszych uczyni sobie aptekarki, kucharki i piekarki. Pola też wasze i winnice i oliwnice co najlepsze weźmie i rozda sługom swoim. Ale i ze zboża waszego i z dochodów winnic dziesięcinę brać będzie, aby dał rzezańcom i służebnikom swoim. Sługi takież wasze, i służebnice, i młodzieńce co lepsze, i osły brać będzie i obróci na robotę swoją. Z trzód też waszych będzie brał dziesięcinę, a wy bę dziecie tuu niewolnikami. I będziecie wołać w on dzień przed obliczem króla waszego, któregoście sobie obrali, a nie wysłucha was pan dnia onego, żeście sobie prosili króla.” ¹

10

Jakoż spełniły się, jak widzieliśmy, słowa pro* rocze już w pierwszym, najświetniejszym okresie kró lewskim. Nawet przeciw takiemu królowi, jak Dawid, wystąpić musiał prorok Natan, który z odwagą nieustraszoną wyrzucał królowi ciężkie grzechy. Z innymi, nierównie potężniejszymi prorokami, spotkamy się dopiero w dalszym ciągu dziejów izraelskich, do których właśnie przechodzimy.

Tu tylko jeszcze, dla uzupełnienia uwag ogólnych, dodać musimy słów kilka o formie, w jakiej przedstawiali prorocy swe przemówieniar~~Torma ta, naturalnie, zależała nietylko od indywidualności danego proroka, lecz i od epoki, w której żył. Pierwo tnie, Nebiim głosili swoje proroctwa tylko ustnie, nie myśląc bynajmniej o przekazywaniu potomności swych przemówień, które w epoce Saula, a niekiedy nawet i znacznie później były wygłaszane przy dźwięku cytr, kotłów, fletów i harf, podniecających natchnienie wieszcze. To też przypuszczać można, że te_pier-wotjie proroctwa, połączone z jnuzyka, musiały po-siadacformę i nastrój poezyi lirycznej, która, niestety, zaginęła. Kiedy prorocy zaczęli pisać swe mowy, ściśle określić się nie da. Najwcześnieisze proroctwa piśmienne, jakie do nas doszły w zbiorze ksiąg proroczych, sięgają w. VIII-go przed Chr., t. j. epoki, w której współcześnie, bądź też w odstępach

czasu niewielkich, byli czynni, jako prorocy: Amos l £ i_JIozeasz, a potem Michęasz^zajas£ i Nahum."~Tlź{

^ -prorocy nieWątpliwie wygłaszali swe mowy^ustnie,

, a dopiero po ich wypowiedzeniu, bądź zaraz, bądź J później, utrwalali w piśmie. Forma tych proroctw, po za opowieściami historycznemi, posiadała tak zwany paralelizm zdań i .okresów i wszglkie cechy^jme^_

zyi, która w różnym stopniiL4>rzetrwała i u^kjłku foków później szycia przed wygnaniemf^^Ze :

PIQ-_ rytm

cudowny — pisze pröT. H. Miiller—panuje w mowach proroczych, to się odczuwa, ale praw tego rytmu na-próżno dotąd szukano; często związek i bieg myśl j

H (T

RR

m lï

R/n

FF

, A\

\J

'ŚJ

LJ

ru

R«

ir,

RT

^;(T

.<£>.

nf.

?r,

ce.’

Wyroby gliniane JYloabitéuü.

w niektórych ustępach był niejasny, gdyż ich budowy nieznano. Niejednokrotnie uczeni usiłowali odtworzyć wiersze podług miary fikcyjnej, lecz stałej, wyników jednak nie było żadnych i być nie mogło, gdyż w starożytności przynajmniej panowała zapewne miara swobodna, przez myśl niesiona i w przymus zgłoskowy nie ujęta. Że jednak prorocy przy spisywaniu swych mów dzielili je na linie, czyli wiersze i następnie z szeregu wierszów wytwarzali grupy myślowe, czyli strofy, to mogę twierdzić stanowczo i nawet dowieść w pewnych wypadkach określonych.” Jakoż autor przedstawił w strofach, tu i owdzie zbyt naciąganych, ale wogóle' logicznych, obfite wyjątki z proroków najwybitniejszych. Wreszcie istnieje grupa proroków doby późniejszej, którzy pisali prozaicznie, jak, po części, Jeremiasz, a bardziej: Ezechiel, Aggeusz, Zacharyasz i Malachiasz. Cechę odrębną mów proroczych stanowią jeszcze obrazy symboliczne, które służyły do uzmysłowienia słnchaczom pewnych . szczegółów proroctwa. Obrazy takie przedstawiał sam / prorok w akcyi wobec ludu. Tak np. Ahia z t/" przepowiadając Jeroboamowi, że zostanie władcą Izraela, oderwanego od Judy, rozdarł na 12 kawałków płaszcz nowy, a dając z nich 10 Jeroboamowi, * <j zawołał: „Weźźe, gdyż tak mówi Jehowa, Bóg Izraela: Patrz, wyrywam królestwo z rąk Salomona i daję tobie 10 szczepów". I tak się stało!

X. .

Rozpadnięcie- się monarchii Salomona na dwa królestwa.—Dzieje tych państewek aż do upadku Jerozolimy.

Dawid przez czas długi spajał „siłą magnesu” Izraela z Judą, ale pomimo swych przymiotów i zasług nie zdołał wyrównać przepaści pomiędzy obu

częściami swego państwa. Świetność rządów Salomona zamiast zmniejszyć—pogłębiła owszem tę przepaść, to też ze śmiercią tego monarchy nastąpił rozbrat, który, podług prof. Duhma, musiał nastąpić, albowiem złożyły się na to trzy przyczyny: głęboko zakorzenione śród Izraelitów poczucie niezależności, gwałconej przez królów-despotów, „posiadających wszystkie prawa, a obowiązków żadnych”; przeciwieństwo narodowe pomiędzy Judą a Izraelem, dla którego rządy Judejczyka były rodzajem panowania obcego i, nakoniec, przyczyną trzecią, a najważniejszą była religia. Oderwanie się Izraelitów od dynastyi judajskiej spowodował wistocie konserwatywny duch ludu, który świadomie i bezświadomie oddziaływał przeciw nowościom, pragnąc powrócić na dawne tory życia religijno społecznego. Izrael oburzał się przeciw królestwu, które mieniem szczepów upiększyło stolicę własną nie na gruncie czysto izraelskim, które zgnieceniem powstania pod Jeroboamem zapisało się głoskami krwawe-mi w sercach Efraimitów. A gdy w dodatku wodzowi temu prorok Ahia przepowiedział panowanie nad Izraelem, a następca Salomona, Rehabeam, nic z przywilejów królewskich ustąpić nie chciał, musiało przyjść do rozbratu, wskutek którego zjednoczone państwo Dawida rozpadło się na dwa małe królestwa: Jady pod Rehabeamem i Izraela pod Jeroboamem. Ten ostatni został ogłoszony królem w Si-chemie nad 10-ma szczepami izraelskiemi od Dana na północy aż do Benjamina na południu, a także nad krajami Ammonitów i Moabitów w Paiesty-uie wschodniej, gdy Edomici pozostali przy Judzie. Łącząc kult z królewskością Jéroboam ustanowił w dwu starych miejscowościach świętych, w Bethel i Dan-świątynie królewskie, odróżniające się złotym wizerunkiem byka, i wyznaczył dla nich kapłanów, jako urzędników królewskich. Ten gwałtowny rozbrat Izra ela z Judą, który unicestwił potęgę Hebrajczyków, musiał doprowadzić do wojny bratniej, gdyż Reha-

beam widział w Izraelitach buntowników. Jakoż nieszczęsna ta wojna, trwająca z górą lat 60, ciągnęła się przez całe panowanie tego króla, oraz następców jego Abii, Asy i Józefatą, za którego wreszcie nastą pił pokój. W ciągu tej wojny na tronie Izraela zachodziły zmiany poważne. Naprzód Baesa ben Ahija ze szczepu Issachar, zabiwszy syna i następcę Jero-boama, króla Nadaba, owładnął krajem. Następnie, gdy syn Baesy Ela po dwuletniem panowaniu został zabity przez wodza Simriego, który całą rodzinę Baesy wymordował, uzurpator zasiadał na tronie. Ale ten przywłaściciel po siedmioletnich rządach nad Izraelem, ginie, zwyciężony przez nowego wodza, który, jako król Omri zasiada na tronie. Przenosi on stolicę do Samaryi, bardzo strategicznie położonej, i organizuje królestwo Izraela dłonią potężną, a dla zjednania sobie Fenicyan żeni syna swego Achaba z Izabelą, córką króla Ithiobala, który z kapłaua baalowego stał się przez morderstwa monarchą.

Omri był dzieluym wojownikiem i przezornym władcą, który utorował synowi swemi Achabowi drogę do porozumienia z Judą. Król judzki Jozafat, syn Asy, musiał upokorzyć się przed potężniejszym współzawodnikiem i ożenić syna swojego Jorama z córką Achaba, Atalią, który to związek miał zabezpieczyć wpływ Izraela na dynastyę Dawida w Jerozolimie. Rola kierownicza przypadła temu w udziale, kto miał siłę, a znaczenie polityczne Jerozolimy było na długie lata stracone. Ale i nad głową Izraela zbierały się chmury. Gdy Achab prowadził wojnę zwycięzką z Aramejczykami, spustoszył mu państwo marny królik Moabu, Mesza, który w napisie, tak dziś drogocennym dla nauki, unieśmiertelnił swoją zuchwałość, niezadługo później po mszczoną. Jednocześnie król Judy, Joram, morderca swych braci, utracił zwierzchnictwo nad Edomem, przez co pozbawiony został zyskownego panowania nad handlem z Arabią. W dodatku, gdy prawie po dwuwiekowej drzemce zbudził się lew assyryjski

i wtargnął w posiadłości Benhadadą, króla aramej-skiego w Damaszku, Achab wziął udział w walce sprzymierzonych Syryjczyków z najeźdźcą, który w krwawej bitwie pod Karkar zdobył zwycięztwo. Wkrótce potem, rozpocząwszy z chwilowym sprzymierzeńcem swoim Benhadadem wojnę o miasto Ra-moth w Gilead, Achab zwyciężył wprawdzie, ale walcząc w pierwszych szeregach, jak prosty żołnierz, poniósł na polu bitwy śmierć bohaterską.

Najstarsze podania stwierdzają, że król ten odznaczał się ludzkością, szlachetnością i bohaterstwem; był postrachem wrogów, a naród patrzył na niego z dumą i ufnością. Wszelako miał on jednę stronę charakteru, która w czasach dzisiejszych byłaby zaletą najwyższą, ale w tamtych uchodziła za zbrodnię. Achab odznaczał się w rzeczach religijnych tolerancyą najzupełniej szą, która płynęła u niego i z przekonania i z polityki i z konieczności. Mając fenieyankę za żonę i będąc w przymierzu z Fenicyanami, wybudował w Samaryi świątynię Baala i niekiedy sam nawet składał mu ofiary, zapewne dla przypodobania się swej małżonce. Rzecz była wcale nie nowa, boć i Salomon okazywał wiele uprzejmości dla Baala, a uszło mu to bezkarnie. Ale wówczas nie istniał Elijasz! Żona Achaba, Izabel, była niewiastą energiczną, obdarzoną geniuszem poltycznym, oświeceńszą od swego męża, któremu imponowała zarówno zuchwalstwem swych występków, jak i swojem światowem wykształceniem. W cieniu tej kobiety—pisze Archinard, który określił wyborną jej sylwetkę—Achab był tylko dzieckiem ko-ronowanem, kapryśnem i fantastycznem, które przekształcało się w króla jedynie na polu walki, bo tam już nie mogła iść za nim jego władczyni. W Izabeli wszystko było energią i zmysłowością, posuniętą aż do histeryi: „grała ona kolejno rolę Lukrecyi Bor-gii i lady Macbeth”. Za jej staraniem Samarya przyjęła charakter miasta kanaeńskiego, któremu nadawały fizyognomię zupełnie nową: pałac i świątynia. Pierw-

szy roztaczał przepych i zbytek Tyru — druga zas — jego rozkosze. Wielcy kupcy feniccy mieli mieszkania książęce, ocienione gajami cytrynowemi, bogato przystrojone złotem i koronkami z kości słoniowej, więc też najlepsi artyści Ithiobaala przepędzili w Sa-maryi lat kilka dla zbudowania takiego pałacu Acha-bowi. O kilka kroków od tej budowli inni Kanaaeń-czycy wznieśli wielką świątynię Baalowi sidońskie mu, w której na trzech ołtarzach płonęły kadzidła dla tryady boskiej: Baala, Astarty i Chamona. Prócz tego istniała świątynia nowa Aszery, również kosztem olbrzymim zbudowana. Zamiarem Izabeli było przeto pić Hebrajczyków z Fenicyauami, że zaś przeszkodą główną w tym kierunku byli prorocy, którzy budzili sumienie ludu, bardzo przyjaznego kultom kanaań-skim, więc królowa, rozpocząwszy walkę zaciętą z prorokami, gnębionymi bez miłosierdzia, jednocześnie szerzyła coraz silniej pośród narodu truciznę kultu nowego, za pomocą wszystkich jego czarów, nawskroś zmysłowych. Na inauguracyę świątyni przybyło z Fe-nicyi 4 )0 kapłanów Baala, tyluż Astarty, którzy od prawiali rano i wieczór nabożeństwa, a w ciągu dnia przebiegali wsie gromadami w sukniach długich z rękami obnażonemi do ramion, przy odgłosie cymbałków, dzwoneczków i piszczałek. Najgorętsi prażyli swe ciała batami lub czynili nożem bruzdy na piersiach, z których krew płynęła wzdłuż ciała, ku zadowolę-niu bogini. Niektórzy kręcili się w kółko, jak derwisze, inni padali na ziemię, wlokąc długie swe wło sy w pyle ulicznym, a tłum, patrząc ze zgrozą na te praktyki, dawał ofiary dla bogini. Izabel, którą codziennie w przedsionku świątyni obsługiwało 900 utrzymywanych jej kosztem kapłanów w strojach kobiecych, umiała wspaniale inscenizować kult Astarty. Obdarzona wolą żelazną, intrygantka pierwszego rzędu, obojętna na opinię tłumu, którym pogardzała, znając sztukę uwodzenia mężczyzn, bawiła się niemi i umiała szerzyć zarazę. Sklepik Astarty, z jej ho-

LW-

T' sss

SgjîSfc

#f

mm

«fi,: M £}

WW\' :

>■

î ;V

"ï*:~

v^l

Éfe!

\'b

Pi

■' '

il

■**>3 ~    .... ^

>tröje kobiet w Judei.

•a* /fcsteWKkW

•c • «

Kraj

••

-\

t WiwM

■'■4M

\%

norowem kedeshoth, t. j. miejscem rozpusty, był w świątyni wielkiej dla każdego otwarty, a ponęta rozkoszy usypiała wszelką odporność i wolę.

W porównaniu z ceremoniami Baala i Astarty rytuał Jehowy z jego oczyszczeniem i postami, z jego wstrętem do ofiar ludzkich, musiał się wydać mało dramatycznym i bezbarwnym, to też tracił na swojem znaczeniu w po jęciach tłumu. Achab, daleki od zrywania z Jehową, był jednak zbyt słaby dla swej żony, żeby położyć tamę jej nowatorstwom religijnym. A gdy wreszcie Izabel, nie mogąc nabyć kawałka ziemi dla zaokrąglenia parku królewskiego, przeprowadziła z pomocą świadków fałszywych wyrok śmierci na Nabotha, opornego właściciela owego gruntu, który też został skonfiskowany — wówczas ten „mord sprawiedliwości” wstrząsnął całym krajem i wywołał gromy przeciw królowi z ust Elijasza.— Prorok ten, jedna z najpiękniejszych postaci w dziejach izraelskich, otoczona cudowną legiendowością, stanąwszy śmiało przed obliczem króla, napiętnował zbrodnię względem Na batha i przepowiedział Achabowi upadek jego dyna styi. Znaczenie Eliasza — pisze Cornill—tkwi wtem, że był on pierwszym prorokiem w duchu specyficznie izraelskim, t. j., działał tylko osobiście, nie zostawiając żadnego pisma. Już on w przemówieniach swoich stwierdził tę prawdę, że człowiek nietylko chle bem samym, a narody nie siłą jedynie żyć powinny. Dla niego Izrael mógł istnieć tylko jako bojownik idei wyższej, a skoro jej się sprzeniewierza, mimo całej siły zewnętrznej, nosi już w sobie zaród śmierci. Izrael nie mógł być takim narodem, jak inne; on tylko służył Jehowie i przez niego stać się powinien narodem czystym a pobożnym. Czując, że się działa krzywda religii i prawu, apostołował kult czysty i sprawiedliwość. Podług Smenda, starły się tu po raz pierwszy przeciwieństwa duchowe i świeckie, albowiem Eliasz, w gruncie rzeczy, zwalczał nie Achaba, lecz królestwo i naród, jako takie, za dążność do wiel-

kiej potęgi politycznej z krzywdą dla moralności, mając to przeświadczenie głębokie, że Jehowa oparł wielkość Izraela nie na potędze świeckiej i materyalnej.

O ile Eliasz, pamiętny na swoje posłannictwo szczytne, walczył tylko orężem duchowym, a spełniwszy godnie swą misyą, tak nagle zniknął z widowni, jak na nią wstąpił niepostrzeżenie, o tyle Elizeusz, nie krocząc jego śladami, stanął do walki zajadłej z domem królewskim „jako demagog, spiskowiec, rewo-lucyonista i agitator,” co było wyjątkiem śród proroków. Gdy syn Achaba, król Joram, walcząc tak dzielnie jak ojciec w wojnie z Hazaelem aramej-sk'm, był ciężko ranny i musiał złożyć dowództwo w ręce jenerała swego, Jehu ben Josafata, awanturnika bez czci i wiary, Elizeusz, wcielony całkowicie w swój plan zmiażdżenia Omrydów, poleca jednemu z kapłanów namaścić potajemnie Jebu na króla i wysyła tego oprawcę przeciw dynastyi prawowitej a zasłużonej. Jehu morduje zdradziecko Jo-rama, oraz sprzymierzeńca jego Aliazyę, króla Judy, wyrzyna 70 krewnych Achaba w stolicy i głowami ich ozdabia front swego domu, morduje wszystkich przyjaciół Omrydów, gromadzi podstępnie, po wejściu do stolicy, wszystkich kapłanów Baala w wielkiej świątyni i sam w niej składa ofiary, żeby podczas uro czystości wyrżnąć w pień wszystkich kapłanów, a ich świątynię z ziemią zrównać. Tym scenom krwawym

w stolicy przyglądał się sprowadzony umyślnie przez p Jehu, Jonadab ben Rekab, założyciel sekty Rekafyitów, ĄT

t. j. spotęgowanych Nazirejczyków, wrogów wszelkiej kultury w Izraelu. Wytępienie Omrydów, za sprawą Elizeusza, było przez historyków najrozmaiciej oceniane. Już prorok Hozeasz potępił czyny zbójeckie króla Jehu, boć ze stanowiska moralnego—tylko sąd taki o morderstwach przywłaszczyciela tronu izraelskiego wydać można. A jednak trudno nie przyznać pewnej słuszności redaktorowi „Księgi Królów”, który twierdzi, że gdyby polityka Omrydów zwyciężyła, Izrael byłby się rozpłynął całkowicie w morzu

pogańskiem. Podziela ten pogląd i Guthe, a Archinard, oceniając rewolucyę samarską, tak pisze: „Przypuśćmy, że powodzenie zupełne uwieńczyło plany Jezabeli; że kult Astarty splamił orgiami swemi świątynię Jerozolimy i że prorocy zaginęli; wówczas dwa państewka izraelskie upodobniałyby się coraz bardziej z księstewkami palestyńskiemi aż do najazdu chaldejskiego, w końcu zaś Żydzi, pozbawieni w zbytku i pomyślności materyalnej wszelkich ideałów moralnych i religijnych, byliby w epoce upadkn Rzymian dostarczyli swego Heliogobala.”

Wszelako wpływ ekonomiczny, który Fenicya wywierała na Izraela na długo przed wystąpieniem Jezabeli, przetrwał, silniejszy niż kiedykolwiek, klęskę jej polityki i ruinę jej świątyń. Nałogi, wytworzone w Samaryi za Achaba, przeszły do obyczajów, a potrzeby uowe ciągle wzrastały. Potomkowie Je-hu, utrwaleni na tronie Omriego, odziedziczyli trądy -cye dawne, odnawiając zbytek Achaba, albowiem wytępienie Omrydów nie było następstwem wielkiego ruchu religijno - narodowego, lecz wynkiem ambicyi nędznej awanturnika, który działał nie ku chwale Jehowy Elizeusza, jeno dla zdobycia tronu Omrydów. Z innych pobudek powstała rewolucya w Jerozolimie i inne też miała następstwa.

Po śmierci króla Ahazyi matka jego Athalia, godna córka rozpustnej Jezabeli, kazawszy wymordować wszystkich potomków domu Dawida, siadła na tronie. Ale po sześciu latach wnuk jej Joas, uratowany śród rzezi i wychowywany w świątyni przez kapłana Jojadę, odebrał berło swej babce, którą zabito, i osiadł na tronie Judy, ślubując uroczyście wierność Jehowie. Świątynia Baala w Jerozolimie była zniszczona, a jej kapłan zabity. Następcą Joasa niedołężnego, który po 40-letniem panowania został zamor dowany za ukamienowanie w świątyni proroka Za-charyusza, był Amazya, zwycięzca Edomitów, pobity i wzięty do niewoli przez Joasa Izraelskiego. Syn tego zwycięzcy, Jéroboam II, pobiwszy Aramejczyków, odzyskał wszystkie prowincye utracone przez pradziada Jehu i dziada Joahasa. Współcześnie z Jeroboa-mem II, który był jednym z najdzielniejszych królów izraelskich, panował w Judei nie mniej dzielny Asarya v. Usia, syn zamordowanego przez spiskowców Amazyi. Dbając szczerze o dobro narodu obwarował Elath dla zabezpieczenia handlu na morzu Czer-wonem, zaopatrzył Jerozolimę w nowe fortyfikacye, wzniósł wieże strażackie i cysterny na pustyni judej-skiej dla bezpieczeństwa trzód i podróżnych, a wreszcie zajmował się bardzo gorliwie hodowlą bydła, rolnictwem i ogrodownictwem. Tym sposobem oba państewka dźwigały się szczęśliwie z dawnej niemocy.

Damaszek, przez chwilę ujarzmiony, odzy-

I w takiej to chwili pomyślnego rozwoju obu królestw zjawia się w Samaryi i w Bethel, jako pro rok, Amos z Thekoa, żeby w imieniu Jehowy obwieścić współrodakom swoim znizsczenie Izraela blizkie i zupełne. Ta przepowiednia złowróżbna spełnić się miała. — Dlaczego? Wznoszenie się i Judy i Izraela było następstwem osłabnięcia monarchii assyryjskiej. Po Salmanassarach i Ramon-Nirariich, nastąpili w Ni-niwie królowie słabsi, pozbawieni wrodzonego Assu-rowi ducha podbojów i zaborczości. Granice tego państwa w ciągu lat 30-tu cofały się stopniowo ku środkowi „niby wody jeziora, którego źródła wysychają.

skuje swą niezależność; Tyr, Sydon, Gebal, Aivat przestają dzielić się z pasorzytem korzyściami swoich przedsięwzięć; Hamath i miasta hittyjskie wzmogły się po ciężkich klęskach, a Jéroboam II, który płacił Rammon-Nirarowi haracz Jehuidów, otrząsnął się z tego zobowiązania. Łupy wojenne wzbogaciły Sa maryę; skarb Jeroboama II przypominał najpiękniejsze dni Salomona; Assyrya wróciła do granic swoich, a epidemie dziesiątkowały jej miasta. Aram, wyczerpany tyloletniemi zapasami z Assyryą, przestał być strasznym dla Izraela, który, szanowany dotychczas przez wielkich królów assyryjskich, istniał bez trwogi, a dzień klęsk zdawał się dalszym od niego, niż kiedykolwiek. Porósłszy w dostatek i bogactwo, Efrai-mici rozmiłowali się w zbytku; spokojni mieszkańcy Stmaryi spoczywali na łożach tyryjskich, obitych kością słoniową, i pili karmel lub wino Libanu w bogatych czarach z Sarepty, namaszczając swe ciało oliwą zaprawną wonnościami. Wskutek stosunków handlowych z Fenicyanami i Aramejczykami wytwarzać się zaczęły związki bliższe i serdeczniejsze z temi ludami, gdyż Izrael był rozmiłowany w cudzoziemcach. Arystokracya efraimicka nabrała smaku do spekulacyj, a izraelita ubogi doświadczał jednego losu z wyrobnikiem sydońskim: był eksploatowany jak zwierzę na rzeź przeznaczone. Podług słów proroka Amosa sprzedawano dłużnika za parę sandałów, gdyż obyczaje narodu stawały się coraz wyuzdańsze. Tam, gdzie Jezabel podniosła rozpustę do wyżyn instytucyi boskiej, trucizna moralna musiała przegryzać stary organizm narodu.

Morderstwa bezużyteczne króla Jehu nie zadały kultom kanaańskim takiego ciosu, na jaki liczył Elizeusz. Już następca Joachaz podźwignął kulty, zniszczone przez jego ojca, więc z dnia na dzień malała różnica pomiędzy obyczajami kanaańskiemi a izraelskiemu Szydzono z instytucyj najświętszych, egoizm nie szanował niczego: tu policzkowano proroków, tam, przez szyderswo zmuszano nazirejczyków do picia wina. Jéroboam II-gi dawał sam przykład życia wytwornego i swobodnego; dostojnicy posiadali pałace zimowe i letnie, budowane z kamienia ciosowego i z cedru, wypełniane przedmiotami zbytku fenic-kiego.

Wzrastająca ciągle żądza zysku i zmysłowość nieokiełznana — oto dwie namiętności najgłówniejsze, które opanowały Izraelem w tej epoce dobrobytu i rozluźnienia obyczajów. Przybytek Aszery znów

otwarł dla wiernych swe progi gościnne a kuszące, gdyż „duchem wieku był duch prostytucyi”. Nawet w miejscach pielgrzymek i w oczach tłumu odbywa.

./

pa

tr Ÿ:

pïj^î

f,Y„

«Je

JB

JP 11

■î

fi

%0lör?

T?

.il

&*8S

i:§

i<

przybßry ioaletßwe Jzraelitek.

y się przedstawienia najrozpustniejsze. Młodzi lu-, zie, wychowani w warunkach sromotnych byli od pierwszych chwil dojrzałości świadkami scen wyuzdanych a bezwstydnych. Corocznie obchodzono uroczystość „wynaturzoną”, podczas której zamiana stro jów przez osobniki płci obojej upoważniała do swobód niczem niehamowanych. Rodzina, oparta na rozpuście, była w upadku, „starość owładnęła Efraimem”.

Dopiero śmierć Jeroboama, usunąwszy podporę zewnętrzną spłeczeństwa izraelskiego, ujawniła jego niemoc zupełną. W 6 miesięcy później syn jego, Za-charyasz, zginął z ręki morderców wraz z całym rodem Jehuidów, który około stu lat siedział na tronie. „Stare zło” Izraela, mordowanie swych królów, stało się teraz chlebem powszednim. Morderca Zacharyi, Sal lum, panował tylko przez miesiąc i był zamordowany w Samaryi przez Menehema. Mord, zemsta osobista, pogoń za bogactwem i ucisk straszny — oto jedyne hasła tej epoki, w której groza stała się mądrością najwyższą i podporą jedyną każdego władcy.

Otóż właśnie w chwili takiego rozprzężenia i anarchii najzupełniejszej w Izraelu, zasiadł na tro-ine Niniwy w r. 745 przed Chr. Tiglath Pileser III, jeden z najdzielniejszych władców assyryjskich, któ rego oręż sięgnął do granic Egiptu. Po zwycięztwach tego monarchy nad Rezinem z Damaszku i Hiramem z Tyru, których obłożył haraczem, Menehem, dla zdo bycia przyjaźni Tiglatha i utrwalenia się na chwiejnym tronie składa królowi daninę w sumie tysiąca kikarów, t. j. około 10 milionów fr., wydartych z narodu grabieżą. Tymczasem syna jego Pekahię zabija Pekah ben Remaleja, a obawiając się Assyryjczy-ków, zawiera przeciwko nim przymierze wojenne z Re zinem, usiłując wciągnąć do związku i króla Judy Jothama. Gdy jednak ani ten książę, ani następca jego Achas nie chcieli przystąpić do związku, sprzymierzeńcy napadli na posiadłości Achasa, zadali mu klęskę stanowczą i przystąpili do oblężenia Jerozolimy. Achas, monarcha bez charakteru i energii, przygnieciony odpowiedzialnością o wiele przechodzącą jego siły, stracił głowę, pomimo, że miał pod ręką doradcę najświetniejszego w osobie proroka Izajasza, który, urodzony w stolicy, przebywał w niej ciągle przy świątyni. Był to mąż, który posiadał wszystkie przymioty do kierowania teokracyą. Niezłomny, czysty, nieprzystępny wszelkim ujemnym wpływom wieku, pod któremi uginał się Achas, świadomy doskonale wszelkich szczegółów polityki wewnętrznej i zewnętrznej, Izajasz panował, jako wieszcz prawdziwy, nad chwilą obecną i nad przyszłością Izraela. Będąc, co się rzadko zdarza, i mówcą potężnym i politykiem doskonałym, chciał Izajasz poświęcić na usługi króla swoje szerokie wiadomości i swoją dzielność—ale król odtrącił dłoń wyciągniętą, obawiając się, że /.najdzie w proroku — pana. Mąż tego hartu co Izajasz, opanowany wyłącznie celami religijuemi, mógł wciągnąć państwo w sferę teokratycznego despotyzmu, w którym sam władca byłby utracił swą wolność. Achas przekładał państwo nawet źle rządzone nad państwo, któremby nie kierował dłonią własną. Pomiędzy naturą króla artysty, dla którego religia była więcej sprawą wyobraźni, niż sumienia, a naturą proroka, oddanego całkiem sprawom Jehowy, istniała przepaść nie do przebycia. Mając tedy do wyboru albo Izajasza i Thorę, t. j. „Prawo”, albo opiekę jednego z wielkich królów Egiptu lub Assy-ryi, wybrał Achas rolę wasala pełuą upokorzeń i ucisku, byle się tylko nie poddać jarzmu proroka, które go strachem przejmowało. Jakoż, pomimo najgorętszych usiłowań Izajasza, ażeby rozbudzić odwagę w królu i przejąć go ufnością w pomoc Jehowy, Achas wezwał pomocy Tiglatha na zgubę swoją i ojczyzny. W r. 733 zjawia się Tiglath, rozbija Peka-hę i Rezina, wciela do swego państwa całe szmaty ich krajów, wywożąc mieszkańców do Assyryi. Był to cios dla partyi aramejskiej w Izraelu, więc też

11

Lit. Powsz. t VI, cz. 1.

Hozea ben Ela zabija Pekaha i nad strzępami jego posiadłości obejmuje rządy z rąk Tiglatha. W parę lat później (732) cała Syrya została zajęta przez As-syryjczyków, a w Damaszku, gdzie Tiglath przyjmował hołdy i daniny od państewek południowo-syryjskich i od Achasa, rządził odtąd namiestnik Tiglatha. Teraz łatwo było przewidzieć los Izraela, który odtąd graniczył z Assurem bezpośrednio. Hozea płacił przez lat kilka haracz wrogowi i żył w spokoju. Ale gdy miejsce Tiglatha zajął Salmanassar IV (726 — 722), Hozea, chcąc zrzucić jarzmo assyryjskie, sprzymierzył się z faraonem egipskim Shabakiem i odmówił płacenia haraczu. Niestety, sprzymierzeniec egipski niedopisał, a Salmanassar obiegł Samaryę, która, broniona z bohaterstwem rozpaczy przez lat trzy, uległa wreszcie Sargonowi w r. 722.

Gdy złamano na zawsze koronę dumną „pijaków Efraima,” kraj cały wchłonęła Assyrya i Sargon przystąpił bezzwłocznie do przesiedlenia mieszkańców. Wiedza polityczna—pisze Archinard—nie znała sposobu skuteczniejszego na zgnębienie ducha niepodległości; to też praktyka assyryjska stała się zwy czajem politycznym krwiożerczych zdobywców azya-tyckich. Żołnierze Sargona sprowadzili do obozu rodziny Izraelitów, wydarte z ich domowego ogniska; rzezańcy, którym przypadła rola sekretarzów stanu, zapisali na zwojach skórzanych liczbę tych nieszczęśników, których narachowano 27,280. Jeńcy samarytańscy, strzeżeni przez łuczników assyryjskich, opuścili ognisko dymiące, które dotychczas było ich dumą, unosząc w workach to tylko, co im wróg zboga-cony łupem zabrać pozwolił. Tłum jeńców, popędza ny pikami żołnierzów, oddalił się w kierunku Megid-do, rzucając spojrzenie ostatnie na zwaliska świątyń i pałaców. I teraz zapewne, idąc wciąż naprzód, śród promieni słońca, ziejącego ogniem straszliwym, Izraelici nieszczęśni przypominali sobie słowa prorocze Amosa i Hozeasza, którzy wzrokiem orlim sięga-

£«3

*

*- *    9 ' , jÿt ■

11

&

»T

IN

P

ft;*

; - • ^téâmS^ §§s ■ 46*^    _

ÄM

&

5amarya.

s

x /!

‘ ■ |f |

è#n/t;¹

j ;

f:

14

»

à

'• : ;

g

>

<

tpS

i., ‘a

(,•

jąc w przyszłość, przepowiedzieli narodowi tę klęskę Nie chcąc dopuścić do odrodzenia narodu, równie wytrwałego, jak płodnego, który z takim trudem ujarzmić przyszło, Sargon kazał rozproszyć jeńców śród różnych okolic swego państwa. Żyjąc w nowych zupełnie warunkach bytu i pod różnemi klimatami, zesłańcy musieli zwolna stopić się całkiem z innymi ludami zwyciężonymi i zatracić z czasem swój charakter. Jednę grupę jeńców osiedlono w krainie żyznej u stóp Dżebel Karadża, w Guzanie, inną aż w dolinach Medyi i tak dalej po różnych krańcach olbrzymiej monarchii Assura. Przed tą deportacyą Samarytanów i po niej odbywały się także dobrowolne wychodźstwa Izraelitów, skierowane po większej części ku dolinie Nilowej. Życie handlowe, dzięki któremu powstały składy izraelskie za granicą, ściągało synów Jakóba do kantorów fenickich Memfisu. W ostatniej ćwierci wieku VIII przed Chr. kolonie te zdwoiły się przez wędrówki Efraimitów dla odszukania nowej ojczyzny i doszły z czasem do rozkwitu nadzwyczajnego, jak to w swojem miejscu zobaczymy. Niemałe też fale Hebrajczyków spływały do ko-lonij fenickich, któremi był już zasiany świat zachodni. Było to pierwsze z tych rozproszeń kolejnych, które miały rozsiać Izraelitów po całym świeeie.

Gdy tak posiadłości Izraela opustoszały, a pośród zwalisk i ruin dzikie bestye mnożyły się w sposób zastraszający, „król wielki” musiał się spieszyć z zaludnieniem okolic obumarłych, żeby kraj tak żyzny i bogaty nie zamienił się z czasem w pustynię. A że wojna coroczna dostarczała jeńców poddosta-tkiem, więc też kolejno liczne warstwy pochodzenia rozmaitego były na ziemiach Izraela osiedlane. Ta ludność nowa była zbieraniną kosmopolityczną, w której stary żywioł krajowy nie zdobył jeszcze przewagi, pomimo swojej większości. Oto dla czego Żydzi południowi nie chcieli nigdy uznać narodu bratniego w tej rasie mieszanej, która jednak posiadała rdzeń izraelski.

Król Achas (734 — 720) przez wezwanie Assy-ryjezyków odroczył tylko katastrofę od królestwa Ju-dy, którą prorocy przepowiedzieli. Syn jego Hiskiasz (719 — 692), chcąc się wyzwolić z pod jarzma assy-ryjskiego, przystąpił do związku, państewek od Tyra na północy aż do Jady i Edomu na południu, które po śmierci Sargona (705) zamierzały odzyskać niezależność. Ale gdy syn Sargona, Sanherib (704—682), po wypędzeniu Merodacha Baladana z Babilonii i wytworzeniu w Sydonie państwa hołdowniczego, zwrócił się przeciw książętom sprzymierzonym, wszyscy śpieszyli z haraczem do stóp zwycięzcy, który jednak obiegł Jerozolimę, żeby ją głodem zmusić do poddania. Nie pomogły sumy olbrzymie, któremi Hiskiasz chciał przejednać zawziętego na Judę Sanheriba, ale zato przyszła w pomoc oblężonym zaraza. Wskutek epidemii, która zdziesiątkowała wojsko Assura, Sanherib musiał zaniechać oblężenia i wrócić spiesznie do swej stolicy, gdzie został przez synów zamordowany.

Hiskiasz, będąc przeciwieństwem swego ojca, usiłował, pod wpływem proroka Izajasza, oczyścić królestwo z wszelkich przymieszek pogańskich i z zabobonów odwiecznych, które wyrosły na pniu starej religii Izraela. Kazał on zniszczyć węża bronzowe-go (nechusthan), któremul przynoszono chorych i konających, a następnie zakazał kultu miejsc wyniosłych (bamoth), polecając wyciąć istniejące w nich drzewa święte i zburzyć ołtarze. To usunięcie kultu, uświęconego przez patryarchów i przez królów, przez proroków dawnych i przez kapłanów najgorliwszych, było świętokradztwem prawdziwem w oczach ludu, który wogóle zrozumieć nie mógł idei króla, pozbawiającego prowinoyę ognisk religijnych na korzyść jednej tylko świątyni w Jerozolimie. A jednak cel króla był bardzo widoczny i doniosły; chodziło tu

bowiem o wyrwanie z korzeniem skłonności Żydów do poganizmu, który w owych bamotach, usuniętych z pod wszelkiej kontroli, zdobył równouprawnienie z kultem Jehowy i często go nawet usuwał. W ten sposób Hiskiasz a raczej doradca jego, Izajasz, przygotowywał jednę z największych rewolucyj religijnych, jakie zna historya, nasiona bowiem, które rzu cił prorok, wydały, choć znacznie później, bujne owoce. W owej dobie moralny poziom narodu był jeszcze tak nizki, że pomimo zogniskowania kultu w świątyni jerozolimskiej, jahwizm, wbrew usiłowaniom Izajasza i Micheasza, był religią nawskroś formalistyczną. Ołtarze pokryte były ofiarami, tłum obchodził skwapliwie wszelkie uroczystości i sabaty, ale ta religia, nie mająca żadnego związku z sercem i wolą jej wyznawców, nie mogła opanować namiętności nizkicb, które społeczeństwem owładnęły. Zresztą, jeszcze się naród nie oswoił z nowym porządkiem rzeczy, gdy syn i następca Hiskiasza, Manass© (691 — 638), dla przypodobania się Assyryjczykom, przywrócił zniesione przez ojca bamotKy kanaańsko-izraelskie, a w świątyni ustanowił przybytek różnych kultów, odpowiadających potrzebom państwa, uczestniczącego w międzynarodowym handlu assyryjskim. Był to cios straszny dla stronnictwa wytworzonego przez proroków, które, nie bacząc na srogie prześladowania, stawiało opór woli królewskiej. Manass© wytrwał w swej polityce religijnej aż do końca, a śladami jego kroczył także następca Amon, zabity po dwuletniem panowaniu przez spiskowców. Lud w miłości swojej dla dynastyi Dawida osadził na tronie, wbrew spiskowcom, 8-letniego Jozyasza (636 — 607), syna Amona. Saphan, jako kanclerz, Hilkia jako arcykapłan, zwolennicy reformy Izajasza, a przeciwnicy stronnictwa assyryjskiego, ujęli ster rządów podczas maloletności króla, który wychowany został w duchu reformy, popieranej usilnie przez proroków.

Ci przewodnicy narodu przyszli do przekonania,

k '' ï ■ I •

••

J**    _______

a*

; i

i.

MM

If

fr——

■H

j|J f pwl.¹.,- - »■ • «

;4 jjHwonM

i#

y,

il

II

pemnik §rôbswy królów judzkich

fi

J||ï

IJ

■li^H

,5!i

,,Æk. j

jem

że zamknięcie szczelne bram państwa dla kultów po-gańskich, które falą do kraju płynęły, mogło być dokonane tylko przez reformę, opartą na prawodawstwie niewzruszonem. Wszelako dla przeprowadzenia takiej reformy niezbędny był współudział zarówno kapłanów świątyni królewskiej w Jerozolimie, jak i samego króla. Jakoż na wiosnę r. 621 arcykapłan Hil-kia oddał kanclerzowi Saphanowi znalezioną w świątyni księgę prawodawczą, która natychmiast wręczona była królowi. Jozyssz, przerażony treścią tej księgi, która zawierała przepisy bardzo surowe, odniósł się do prorokini Huldy z zapytaniem, co ma uczynić. Hulda zaleciła wykonanie wszystkich praw księgi pod grozą gniewu Jehowy. Wskutek tego król zwołał przedstawicielów Judy do Jerozolimy, odczytał im księgę prawodawczą i zobowiązał tak siebie, jak i naród, do wprowadzenia nowego prawodawstwa. Nowe zasady i przepisy, powołane do życia na podstawie odnalezionej księgi prawodawczej, odpowiadają, podług opinii hebraistów nowożytnych, jedynie prawodawstwu, zawartemu w księdze „Deuterononium,” t. j. „Powtórzenie zakonu.” Otóż reforma Jozyasza, oparta na księdze powyższej, dotyczy punktów następujących: Tylko na jednem miejscu Jehowa czczony być może—w świątyni jerozolimskiej, gdyż nabożeństwa połączone z kultem wyżyn (bamoth) są bałwochwalstwem. Kto innym bogom służy—nie Jehowie, ma być z Izraela wyświecony. Uroczystości mogą być obchodzone tylko w Jerozolimie, a wszyscy kapłani po za świątynią królewską powinni być natychmiast usunięci; w stolicy zaś każdy lewita ma prawo oddać się służbie kapłańskiej i korzystać z części dochodów. Ponieważ wskutek zniesienia ognisk kapłańskich po za Jerozolimą należało przeprowadzić zmianę praktyki sądowej, przeto w każdej miejscowości większej ustanowiono sąd oddzielny, a w Jerozolimie najwyższy. Sędziami byli częścią ludzie świeccy, częścią lewici, gdyż kapłani uchodzili za ■właściwych tłómaczów prawa. Wszelkie wróżbiarstwo było zniesione w Izraelu, a prorocy zajęli miejsce wieszczków i wróżbitów. Wreszcie wszystkie naleciałości kultu pogańskiego zostały troskliwie usunięte, a stosunki narodu społeczne i prawne z całą ścisłością określone. To nowe prawodawstwo, wprowadzone zrazu pod wpływem proroków, zapewniało z czasem przewagę najzupełniejszą nie im, lecz kapłanom, którzy zogniskowani tylko w Jerozolimie, stali się najwyższą władzą w naród/,ie.

Bądź co bądź, nowa księga prawodawcza stała się strażnicą najważniejszych idei proroków wielkich, a mianowicie: monoteizmu najczystszego, oraz czci Boga, wolnej od uzmysłowień bałwochwalczych; łączności z Jehową, opartej na węzłach serdecznych, a wreszcie stosunków prawnych na wskroś izraelskich i kultu, opartego na dziejach narodu. Litery prawa pisanego, usankcyonowaue przez władzę królewską, stanowiły warownię stokroć pewniejszą dla przechowania zasad i przepisów powyżej wyszczególnionych, aniżeli chwiejne podania ustne. Religia izraelska, stawszy się religią książkową, wytworzyła literaturę „świętą” Izraela, o której w swojem miej scu obszernie mówić będziemy. Wszelako spory o „literę” prawa, o panowanie w>łączne tych liter, zrodziły przymus w rzeczach wiary, który nadał późniejszej religi Izraela cechę nawskroś formalną, a w dodatku kazuistyczną.

Tymczasem, gdy Assyrya, doszedłszy pod Assur-panipalem do szczytu swej potęgi, gwałtownie upadać zaczęła, na arenie palestyńskiej zjawił się nowy zdobywca egipski, Neho II. Jozyasz, ufny zapewne w pomoc Jehowy za dokonanie reformy religijnej, zastąpił drogę najezdnikowi pod Megiddo; ale w bitwie morderczej stracił i wojsko i życie. Joaha sa, młodszego syna i następcę Jozyasza, Neho wziął do niewoli i odesłał do Egiptu, osadzając na tronie Ju-dy syna starszego, Eliakima, przezwanego przez fa-

raona Jojakimem, t. j. wasalem (606 — 597), który musiał złożyć zwycięzcy haracz 100 talentów srebra i 10 — złota, wyduszonego przemocą z mieszkańców kraju. Gdy jednakże w tym samym czasie Niniwa upadła (606) i Nabukadnezar zwyciężył Nechona pod Karkemiszem, Palestyna wraz z całą Syryą znowu przeszła pod wpływ babiloński. Prześladowania, jakich doświadczał prorok Jeremiasz od Jojakima, świadczą wymownie, że król Judy odwrócił się od reformy ojca i że nowe prawodawstwo nie mogło w warunkach tak nieprzyjaznych utrwalić się pośród narodu. Gdy miejsce Niniwy zajął Babiion, nowy wład ca wielkiej monarchii, Nabukadnezar, dla gruntownego osłabienia Judei rozpoczął z nią walkę. Niedołężny następca Jojakima, Jojachin, został wzięty do niewoli i wysłany do Babilonu wraz z najprzedniejszymi mężami w kraju, śród których znajdował się tak że prorck i kapłan Ezechiel, a jednocześnie i naczynia najcenniejsze przeszły z pałacu króla i ze świątyni do skarbca babilońskiego. Uważajac takie poniżenie Judy za dostateczne, Nabukadnezar oddał rządy pań stwa synowi Jozyasza, Mathanii, który, jako król otrzymał imię Zedekijasza (596—587) v. Sedecyusza. Ale jużw r. 593 zebrani w Jerozolimie posłowie wszystkich zależnych od Babilonu państewek syryjskich: Edomu, Moabu, Ammouu, Tyru i Sidonu przygotowywali z królem Zedekiaszem na czele powstanie przeciw tyranowi, zapewne nie bez wpływów egipskich. Przestrogi proroka Jeremiasza sparaliżowały wprawdzie tym razem plan sprzymierzonych, ale gdy wkrótce udało się Psametichowi II nakłonić Zedekijasza do złamania wierności Babilonowi, Nabukadnezar rozpoczął walkę, która i państwu i tronowi Dawida zadała cios ostateczny.

Oblężenie Jerozolimy rozpoczęło się 10-go stycznia roku 587 i trwało półtora roku, gdyż miasto, dzięki położeniu niedostępnemu i obwarowaniom bardzo potężnym, nie było łatwem do zdobycia. To też

m

1

m

V

s

i

u

ns

i:

*.

1

wm

MI

mm

i'

WBA

IMl

m

Z1

izSMrëü Jtj

■M

m«ąmą

.    ' .t

m

i

m

Grobowiec Królów judzkich-

13

m

immmajK

?

Ł

Mi

:

m

i

I

i

,

M

?

■r

■SI

i

m

l

m

%

m?

i

Nabukadnezar kazał gród cały otoczyć murena, aby go ogłodzić. Gdy z powodu nadejścia wojsk egipskich król Babilonu zaniechał czasowo oblężenia, nadzieja wstąpiła w Żydów, którzy nawet pod wpływem szału uwięzili proroka Jeremiasza za jego złowróżbne przepowiednie. Ale wkrótce Nabukadnezar powrócił jako__zwycięzca, zebyrozpocząc walkę zażartą, a dla "obTężońyełr “beznadziejrrąr Nie pomogła odwaga bo-h'aïerska~dzIeTnychT0brdncSw; głód przerażający, któ-_ / ry zniewalał matki do spożywania dzieci własnych, y y// musiał^położyć kres walce; Jerozolima w dniu 9 stała się łupem zdobywcy. SrócTza* jo (o mieszanfa ~2^e(iekiasz wraz z orszakiem swoim usiło-"■*    wał uciec nad Jordan, lecz schwytany i odprowadzo-

dzony przed oblicze króla Babilonu, uległ sadowi bar-jbarzyńskiemu; W oczach jego wyrżnięto najprzód wszystkich'dostojników, a potem wszystkie jego dzieci. Był to obraz ostatni dla wzroku króla. Oślepiony i zaprowadzony w kajdanach do Babilonu, Zede-kiasz, ostatni potomek Dawida, panujący na tronie Jerozolimy, zakończył w więzieniu żywot nędzarza. Stolicę, po ograbieniu jej najdokładniejszem, oddano na pastwę płomieniom; z pałacu i ze świątyni zostały zgliszcza, obwarowania stolicy z ziemią zrównano, a cała ludność bogatsza poszła w niewolę babilońską. Nad resztą mieszkońców ubogich objął władzę namiestnik babiloński, Gedalia. Ale gdy wkrótce potem urzędnik ten został zamordowany, pozostała ludność, w obawie przed zemstą habilończyków, nie słuchając rad Jeremiasza, przeszła do Egiptu, żeby tam zginąć bez śladu. Wówczas ludy sąsiednie jak: Ammonici, Moabici, Filistyni, Edomici, dając upust radości bezmiernej z powodu klęski wroga odwiecznego, rzuciły się na Judeję opustoszałą, niby ptaki drapieżne, ażeby pożreć te nędzne resztki, które zdobywcy pozostawili. Judea tedy istnieć przestała.

Gdyby Izrael—pisze Carnill — był narodem jak każdy inny, nie mógłby nigdy przetrwać katastrofy

tak straszliwej i byłby musiał zginąć w niewoli babilońskiej. Aie Izrael był głosicielem idei, której zniszczyć wraz z państwem nie było można. Prze, ciwnie, teraz dopiero, gdy ciało uległo zniszczeniu-duch z więzów oswobodzony mógł się swobodnie rozwinąć. Judea umierała śmiercią, w której tkwił zaród nowego życia. Gdy jej słońce zdawało się gasnąć na zawsze, na Wschodzie dalekim zaświtał dzień nowy, który miał świat cały oświecić potęgą swojej jasności. Izrael wstąpił do grobu z nadzieją rychłego zmartwychpowstania i ta nadzieja ziścić się miała. Zaledwie upłynęło lat 49 od owej chwili, gdy wódz Nebusaradan podpalił miasto i świątynię, już na miejscu dawnego ołtarza powstał nowy, dźwignięty siłą wygnańców, którzy powrócili do ojczyzny. Płomień który pochłonął Jerozolimę, był dla Judy ogniem, oczyszczenia, a z posiewu łez niewolniczych miał się narodzić owoc drogocenny i niezniszczalny.

XI.

Prorosy: Amos, Hozeasz, Izajasz i Micheasz.

Zobaczmy teraz, jak się przedstawia działalność proroków na tle wydarzeń dziejowych, które podaliśmy wyżej w krótkim zarysie.

Najstarszym z proroków, których, ąusma^doszły do naszych ^czasów, jest Amos. Urodzony w miaste-"ezkir^udej skîm^Tekô^prosty wieśniak, był, jak sam zeznaje, powołany przez Jehowę od trzód, które pasał, do posłannictwa proroczego w Izraelu, któremu śród najwyższego rozkwitu królestwa dziesięciu szczepów, za Jeroboama II, przepowiedział straszną karę za grzechy względem Boga i ludzi, t. j. upadek państwa i niewolę. — Przybywszy do Bethel, gdzie była świątynia izraelska, Amos wołał do ludu:

„Słuchajcie słowa tego, któro wygłaszam... Dom Izraelów upadł, a więcej nie powstanie. Dziewica izraelska porzucona jest na ziemię swoją i nie masz, ktoby ją podniósł. Bo to mówi Pan Bóg: w mieście, z którego wychodziło tysiąc, zostanie w nim sto; a z którego wychodziło sto, zostanie w nim 10 w domu Izraelowym. Bo to mówi Pan domowi Izraelskiemu: szukajcie mię, żyć będziecie*;. „    ■" '    ’

~ Słowa powyższe wydały się ludowi osłupiałemu bluźnierstwem! Jak to? Bóg nie miałby ani woli dobrej, ani siły bronió od wrogów ludu swojego, który mu służy. A toż wieszcząc ruinę Izraelowi, Bóg obwieszczałby także i swój upadek. A tymczasem prorok cudowny do bluźnierstwa dodał i drwiny, utrzymując, że to Bóg sam dobrowolnie zniszczy swój naród, bo zniszczyć musi:

„To mówi pan: Dla trzech złości Izraelowych i dla czterech nie nawrócę go: że sprzedał za srebro sprawiedliwego, a ubogiego za buty, że ścierał bardziej niż proch ziemski głowy ubogich, omijając drogę poniżonych: że syn i ojciec chodzili razem do jednej dziewki, ażeby gwałcić święte imię moje; że na szatach zastawnych siadali podle każdego ołtarza, a wino, zdzier-stwem zdobyte, pili w domu Boga swojego .. Słuchajcie tego krowy tłuste (magnaci), które jesteście na górze Sa maryjskiej, które czynicie potwarz nędzarzom, a niszczycie ubogich, którzy mówicie panom swym: przynieście a będziom pić, przysiągł pan Bóg na świątobliwość swoją, że oto dni przyjdą na was, a wyniosą was na drzewcach... i dziurami uciekać będziecie... i uprowadzą was do Armonu... I obrócę święta wasze w płacz, a wszystkie pieśni wasze w narzekanie; i oblokę wór na wszelki grzbiet wasz, a na każdą głowę obłysienio... I puszczę głód na ziemię—nie głód chleba. ani pragnienie wody, ale słuchania Słowa Pańskiego“.

Czyż tej strasznej groźbie Amosa mógł uwierzyć naród, który, obchodząc skrupulatnie wszystkie uro czystości religijne, składając Jehowie wszystkie ofiary przynależne, wcale się do żadnej względem niego winy nie poczuwał? A właśnie w owe uroczystości

TT

Jjjk

S,

SpSpi

Mwb^.. s

ggwiill

riß

ii

«s

feÂîgJ;

g®#*,-    ;

.,:^gÿ

ÙZS&XmM

wt^ m ip«s

■ .. .:

Çréb ^bsalona.

i w owe ofiary nawskroś formalne uderzył Amos z całą siłą:

„Mani w nienawiści i odrzuciłem święta wasze, ani przyjmę woni od gromad waszych. A jeśli mi ofiarować będziecie całopalenia i dary wasze—nie przyjmę i na ślu by tłustych rzeczy waszych nie wejrzę. Odejmij ode-mnie zgiełk pieśni swoich, gdyż piosenek liry twojej słuchać nie będę. I odkryje się sąd jako woda. a sprawiedliwość jako potok gwałtowny. Przysiągł Pan Bóg na duszę swoją, mówi Bóg zastępów: brz dzę się ja pychą Jakóbową, a domów jego nienawidzę i wydam miasto z obywatelami jego. A jeśli się zostanie dziesięciu mężów w domu jednym i ci pomrą... „Szukajcie dobra, a nie złości, żebyście żyli, a będzie Pan Bóg zastępów z wami... Miejcie złość w nienawiści, a miłujcio dobro i sprawiedliwość...“

Nie mogąc znieść takich proroctw bluźnier-ciych, kapłan Amazyjasz woła w oburzeniu do Amosa:

„Wieszczku, idź, uciekaj do ziemi judzkiej, a jedz tam chleb i tam prorokuj... ho świątynia ta jest królewska...“ „Nie jestem prorokiem—odpowiada Amos, ani synem proroka, alem pasterz obrywający leśno figi. I wziął mię Pan, gdym chodził za bydłem i rzekł do mnie: idź, prorokuj do ludu mego izraelskiego“. „Przetoż to mówi Pan: żona twoja w mieście nierząd płodzić będzie, a synowie twoi i córki twoje od miecza polegną, a ziemia twoja sznurem pomierzona będzie, a w ziemi splugawio-nej umrzesz, a Izrael pojmany przeniesie się z ziemi swej".

Wypierając się nazwy proroka, Amos chciał przez to zaznaczyć, że nie wyszedł ze szkoły proroków, że nie przez wykształcenie specyalne, zawodowe, doszedł do swego posłannictwa, lecz tylko przez wolę Jehowy. Wyświecony w ten sposób z Bethel, Amos wrócił do zagrody swojej i zaczął pisać, ażeby słowa Jehowy, przez usta jego wypowiedziane, służyły ku pożytkowi nietylko współczesnych, lecz i potomnych. Księga jego rozpada się sama w sobie na trzy części, z których każda jest przenikniona jedna-kiemi ideami zasadniczemi, z całości zaś widnieje plan jednolity w całej księdze. Część 1-a ma charakter wstępu, w którym autor przebiega wszystkie sąsiednie ludy Izraela, wykazując, że jak żaden z tych ludów nie ujdzie kary za nieprawości swoje, tak też Izrael za grzechy podobne, a bodaj nawet daleko cięższe, gdyż połączone z niewdzięcznością względem Jehowy, będzie sprawiedliwie ukarany. W części 2-ej znajdujemy trzy mowy, z których każda rozpoczyna się od wyrazów: „Słuchajcie słowa tego.” Amos zbija tu naprzód mniemanie Izraelitów, że sam fakt wyboru ich przez Jehowę daje im zupełną gwarancyę bezpieczeństwa i przekonywa, że nie zrozumieli warunków, z któremi ów wybór był połączony. Właśnie dlatego, że Jehowa „wybrał” Izraelitów, musi ich karać za nieprawości. Następnie Amos usprawiedliwia swe posłannictwo wolą bożą, przedstawia zepsucie w Izraelu, bezduszność kultu, nie mającego żadnej łączności z obyczajami, i wieści o przybyciu wroga, w którym domyślać się trzeba Assura, gdyż autor imienia narodu nie wspomina. Wreszcie część 3-a, złożona z 3-ch ostatnich rozdziałów, zawiera okrom wstępu treści historycznej i epilogu, szereg widzeń, w których prorok naukę wyłożoną w mowach uzmysławia obrazami prostemi, lecz wymownemi o strasznych następstwach kary, kończąc nadzieją, że z resztek wierzących dźwignie się kiedyś dom Dawida w dawuym swym blasku, a w błogosławieństwach jednolitości odzyskanej będzie uczestniczył lud cały.

Krytyka nowsza nie podziela poglądów dawnych, które zarzucały stylowi Amosa „surowość i ociężałość chłopską.” I owszem, język tego proroka—pisze taki hebraista, jak Driver—z bardzo małemi wyjątka mi jest czysty, a styl wzorowy i gładki. Budowa okresów, zdobnych w refreny, jest u Amosa prawidłowa, równowaga zdań i ich części nie pozostawia nic do życzenia, obrazy trafne, choć nieozdobione je-

12

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

szcze antytezami, układ tematu umiejętny. Jednem słowem, forma proroctw Amosa, ujętych w strofy różnorodne, jest już zupełnie ukształtowana. — Przechodząc od formy do treści, zaznaczyć musimy, że proroctwa Amasa mają dla historyi monateizmu izraelskiego znaczenie nadzwyczaj ważne.—Tkwi ono nie tylko w przepowiedniach proroka, który na lat 40 naprzód obwieścił zgon Izraela, stwierdziwszy, że jego rozkwit rzekomy to blichtr jedynie, że „rumieniec na obliczu Dziewicy Izraelskiej był nie cechą życia, ale wypiekiem suehotniczym”—ile w tym fakcie, że u Amosa religia ludu już się przekształciła w religię świata, której nadany został podkład metafizyczny i etyczny. Upadek ludu miał być nie upadkiam Boga, lecz zwycięztwem Jego, tryumfem prawa i prawdy nad nieprawością i pozorami. Stary Izrael, nie mając pojęcia dostatecznego o monoteizmie najczystszym, poczytywał bogów pogańskich za równie potężnych w swoim zakresie, jak Jahve, gdy u Amosa Bóg Zebaoth jest jedynym Bogiem na niebie i na ziemi, wyższym nad wszystkie siły i potęgi, bo prawo i sprawiedliwość sięgają dalej niźli granice Izraela, dalej nawet niźli potęga Assyryjczyków. — Ale przy całej wielkości swojej Amo3 — podług słusznej uwagi Cornilla—przejawia pewną jednostronność. Jego Bóg jest w rzeczywistości sędzią kryminalnym, który budzi trwogę, ale nie miłość, a samą trwogą ani serce ludzkie, ani żadna religia wyżyć nie może. To też jyymownem uzupełnieniem^Amosa jest Tlogeasz.

„NiSÿrkala pośród pustyni widnieje postać Ho-zeasza w państwie północnem Izraela.” Wszystko dokoła niego wymiótł uragan rozszalały, tylko on stoi niewzruszony i obcy swemu otoczeniu. O tę skałę ostrokańciastą i dziwacznie ukształtowaną rozbijała się długo siła krytyczna i bystrość uczonych hebraistów,

Hozeasz bowiem stoi w rzędzie proroków, najtrudniej-__

'"szycTT(To jroźumTenia7~a wiemy^ćTTrnfi bardźó~ni e wie^ le/~~2d aj esięj że w"swëj rnIôdoicîpoznaP~îmôsâ^

h

Li*-.--

J

«rill

•eUnjozojof

IS

m

T'-

V -■

ifPL

IKP

SL

W

" ■ -.

«

m

ł ^

□

m

którego wystąpienie odważne mogło nie być bez wpływu na działalność proroczą Hozeasza w państwie pół-nocnem. Przeiyi—on_iLpadek dynastyi Jehu i proro-Jkował prawie jlo wystąpienia^TzaJasźaTlIjtmęgirjego^ rozpada się na dwle^częsci: La {1 — 3) odnosi się do rządów Jeroboama II, druga zaś (4—14) do jego następców, t. j. do anarchii wyuzdanej, która wówczas kraj pożerała. W rozdziale 1-ym prorok przedstawia symboliczuie zdradę Izraela względem Jehowy i jej następstwa. Zaślubiwszy, z rozkazu Boga, niewiastę Gomer, wiarołomną, Hozeasz stał się prorokiem przez swe cierpienia domowe, które pozwoliły mu zrozumieć głębiej ogrom nieszczęść publicznych. Jak z nim żona jego, tak postępował Izrael z Jehową. Miłość i wierność, której on przestrzegał względem małżonki swojej, Jehowa okazywał stale Izraelowi, ale ten niewdzięcznością najhaniebniejszą odpłacił Bogu swojemu. To też jak Hozeasz odepchnął od siebie swoją żonę, tak i Jahve musiał wziąć rozbrat ze swoim ludem. Ale w ten sposób zrozumiał prorok nietylko doniosłość grzechów Izraela, i konieczność kary; jak on, bolejąc głęboko nad niewiernością swej małżonki, kochał ją zawsze, tak i Jehowa nie stracił jeszcze miłości dawnej dla ludu swego. Pomimo widocznej beznadziejności stanu Izraela, pomimo gniewu Jehowy za grzechy ludu, Hozeasz o przyszłości jego nie zwątpił jeszcze, poczytując karę tak srogą za środek wychowawczy względem narodu. To też dlatego Jahwe powołał Hazeasza na proroka, żeby obok prawdy najstraszniejszej głosił... nadzieję. — Oto jak wylicza zbrodnie Izraela:

„Złorzeczenia i kłamstwa, mężobójstwa, kradzieże i cudzołóztwa wylały z brzegów, a krew się krwi dotknęła... Wszeteczeństwo a wino i pijaństwo odejmują serce.—Lud mój pytał się drewna swego, a kij jego opowiadał mu, bo duch wszeteczeństwa zwiódł je... Na wierzchach gór ofiarowali, a na pagórkach zapalili kadzidła pod dębem, topolą i terebinżem, bo dobry był cień jego; przeto będą rozpustno córki wasze i oblubienice wasze

staną się cudzołożnicami... Biada im, że odstąpili ode-mnie; spustoszeni będą, bo wystąpili przeciw mnie; jam ich odkupił, a oni przeciwko mnie mówili kłamstwa. I nie wołali do mnie z serca swego, ale wyli w łożnicach swoich; przeżuwając pszenicę i wino, odstąpili odemnie.... Stali się jako łuk zdradliwy i upadną od miecza książęta ich dla zapalczywości języka swego. Będą przynosili ofiary, będą ofiarować mięso i jeść, a Pan nie przyjmie ich, gdyż wspomni na ich nieprawość i nawiedzi grzechy ich: oni się wrócą do Egiptu. I zapomniał Izrael Stworzyciela swego, a nabudował zborów i Juda namnożył też miast obronnych, więc puszczę ogień na miasta jego i pożre domy jego... Przeto będą jako obłok zaranny, jako rosa ranna przechodząca, jako proch od wichru porwany z bojowiska i jako dym z dymnika. A jam Pan Bóg twój z ziemi egipskiej, a Boga oprócz mnie nie będziesz znał i zbawiciela nie masz, prócz mnie. Jam cię znał na puszczy w ziemi pustej. Według pastwisk swoich napełnili się i najedli się i podnieśli serca swoje i zapomnieli mię, A ja im będę jako lwica, jako ryś na drodze assyryjskiej. Zabiegnę im jako niedźwiedzica, gdy zabiorę dzieci, roztargam wnętrza wątroby ich, a pożrę ich tam, jako lew i bestya polna roztarga je. Zatracenie twoje, Izraelu; tylko we wnie ratunek twój, nawróć się do Pana swojego, boś upadł w nieprawości swojej!...”

Ale po tych słowach groźby przerażającej odsłania Jahwe narodowi jutrznię nadziei. Gdy się Izraelici poprawią, Jehowa przyrzeka:

„Zleczę rany ich, umiłuję ich dobrowolnie, bo się odwróciła zapalczywość moja od nich. Będę jako rosa, Izrael zakwitnie jako lilia i puści się korzeń jego jako Libanu. Pójdą gałęzie jego i będzie jako oliwa chwała jego, a woń jego, jako Libanu... A nad domem Juda zmiłuję się i zbawię ich w Panu Bogu ich, a nie zbawię ich przez łuk i przez miecz i przez wojnę i przez konie i przez jezdne.. I będzie liczba synów Izraelskich, jako piasek morski, który jest bez miary, a policzon nie będzie...“

Dla Amosa Jehowa był tylko sprawiedliwością, a dla Hozeasza i miłością. Jest on sędzią Izraela surowszym jeszcze, niźli Amos, ale się nie zatrzymuje na negacyi, gdyż Bóg nie jest człowiekiem, któ-

ry gniewowi i namiętności pozostawia słowo ostatnie, lecz świętym i miłosiernym. To też nie może on ostatecznie odtrącić od siebie narodu, który raz szczerze ukochał, lecz chce go podnieść ku sobie, poprawić i wychować dla siebie. Za szczyt księgi Ho-zeasza słusznie uważają hebraiści ustęp następujący

(II, 1-9):

„Gdy Izrael był pacholęciora, ja go umiłowałem i wezwałem z Egiptu syna mego. Lecz im bardziej wołałem, tern więcej odbiegał odomnio; składali ofiary Baalowi i kadzili bałwanom. A jara wypiastował Efraima i nosiłem go na ramionach swych i nie wiedzieli, żem ich leczył. Jam ich przyciągnął do siebie więzami ludzkiemi, węzłami miłości, włożyłem na nich jarzmo łagodne i skłoniłem się ku nim, dając im pożywienie obfite. A oni znów idą do Egiptu i Assur ich królem, a o mnie nic wiedzieć nie chcą. Jak ja cię mam doświadczyć, Efraimie; jak cię ukarać. Izraelu? Mamże postąpić z tobą jak z Sodomą, tak cię doświadczyć, jak Gomorę? Nawróciło się serce moje i wzruszyła się zaraz żałość moja. Nie uczynię zapalczywości gniewu mego, abym zagubił Efraim, bom ja Bóg, a nie człowiek, święty śród ciebie, więc nie po to przybywam, żeby cię zniszczyć“.

Tak tedy łaska i miłosierdzie stanowią ostatnie słowo Jehowy, gdyż Bóg—to miłość, a ideja ta, wygłoszona przez Hozeasza, była nowością zupełną w Izraelu, od którego wzamian za miłość Jehowa żądał miłości nie ofiar, poznania Boga—nie całopaleń i nie bałwanów w postaci cieląt i byków, które Hozeasz wyszydza ze wstrętem najwyższym i pogardą.

Charakterystyka Ś. Hieronima, że Hozeasz com-maticus est et quasi per sententias loąuens, to znaczy, że prorok mówił zdaniami oderwanemi, jest najzupełniej ścisła. Tak się kochał w tej formie wieszczenia, że często brak mu spójników łączących zdania, co nie przeszkadza, że proroctwa jego są pełne siły i uczucia. Wszelako ta zwartość zdań nadzwyczajna czyni je nieraz dwuznacznemi lub nawet zgoła nieja-snemi. Styl Hozeasza, jedyny w swoim rodzaju, zda-

r-'j

i>

tófev-j

ri;

KS?

g™»-    ■    -«ag

£? ■ gL«,.    '

LÆLrgÉ

imm

GH?:

jS&em

kśj

5t8ï

■SB .-/i

•JM:

m.

jjf'-âfcv* ‘31

fer ............. ■ ,

w.iSg

Z\

:à

■Stóg

Wkà<

s:;â

;iî

1!

¹

Wszystkie cytaty biblijne przytaczamy w prze^ kładzie Wujka, modernizując tu i owdzie tak styl, jak wyrazy zbyt archaiczne.

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

!■

Ê$àt jRâk\...

Ulica u Jerozolimie.

je się być u niego odzwierciedleniem dokładnem wrażeń, które targały sercem proroka. Walka, jaka wre w jego duszy wrażliwej pomiędzy miłością dla swego ludu a przeświadczeniem o jego winie, uzewnętrznia się w krótkich jękach i skargach, dyszących namiętnością i siłą, a wolnych od wszelkiej kunszto-wności rytmu. Obrazy Hozeasza, bogate w myśli, a zaznaczane zwykle jednym wyrazem i szerzej nie-rozwijane, harmonizują zupełnie z ogólnym charakterem stylu proroka.

W 30 lat po wystąpieniu Amosa w państwie północnem wzniósł się wśród Judy prorok Izajasz, który, podług Koenena, „ze wszystkich punktów widzenia, ze stanowiska estetyki, czy idei, pozostanie na zawsze największym prorokiem Izraela”.

Widzieliśmy, że w tym krótkim czasie stan Sy-ryi zmienił się z gruntu pod obuchem ciosów assy-ryjskich. Wskutek szybkiego upadku Efraima państwo judzkie znów odzyskało dawną swą siłę, w którą jednakże przenikało groźne zepsucie obyczajów. Te nowe stosunki zrodziły męża nowego. Żył on nie jak Amos, pasterz, w odosobnieniu, lecz pośród możnych narodu, których występki znał doskonale. Że Izajasz był doświadczonym mężem światowym, widać to z jego opisów zbytku i modnych artykułów damskich tudzież z umiejętuości trafiania w ton odpowiedni, gdy szło o groźbę skierowaną przeciw dostojnikom, z którymi codziennie obcował. Walczy on przeciw zepsuciu ogólnemu, unikając zwykle napaści osobistych i dynastycznych. Przeciwnie, im większe groziło Judzie niebezpieczeństwo, tern jaśniej maluje przyszłość dynastyi Dawida i stolicy jego. Obdarzony fantazyą potężną, stał się on twórcą ideału, przyszłości dla Jzrąelą, t. j. epoki mesyanicznei. Izajasz różni się od Amosa nietylko przez swoje stanowisko społeczne i wyższy talent poetycki, lecz i przez to, że grożąc karami swojej ojczyźnie, uspakaja zarazem i pociesza. Gdy Amos przeraża gniewem i ka-

rą, a Hozeasz płacze i żyje nadzieją, Izajasz, posiadając naturę nawskróś praktyczną, pozytywną, rzuca się odważnie w wir walki i oddziaływa stanowczo na losy narodu, zagrożonego w swym bycie.

Syn nieznanego Amosa, którego ojcowie Kościoła mieszają niekiedy z prorokiem, Izajasz, pochodzący niewątpliwie z rodziny jeśli nie książęcej, to szlacheckiej, przepędził prawie cały żywot w Jerozolimie; tu się ożenił i wychowywał kilku synów, bodaj z dwu małżeństw, i tu rozwinął swoją działalność tak proroczą, jak i polityczną, począwszy od ostatniego roku króla Uzyasza, przez całe rządy Jothama, Aha-sa i Hiskyasza. Podług legendy, miał być Izajasz przez króla Manassego skazany na śmierć męczeńską.

Księgę Izajasza dzielą uczeni hebraiści na 7 czę sei. Pierwsza (1 —12) jest zbiorem proroctw, które się odnoszą do Judy i do Izraela, a mają swe źródło w rozmaitych okolicznościach z okresu pomiędzy rokiem 740 a 701. We wstępie Izajasz, oskarżając lud swój o niewierność i niewdzięczność względem Jehowy, porównywa go z dziećmi zwyrodniałem]*, które zaparły się ojca własnego.

„Słuchajcie Niebiosa i słuchaj ziemio, gdyż Jehowa mówi: Wychowałem syny i wywyższyłem, a oni mną wzgardzili. Wół poznaje właściciela swego i osioł—żłób swego pana, a Izrael mnie nie pozna,e i nie rozumie. Biada narodowi grzesznemu, ludowi nieprawością obciążonemu, nasieniu złoczyńców, synom zepsutym: Opuścili Jehowę, wzgardzili Świętym Izraela i wstecz się od niego odwrócili. Na czemże jeszcze mam was karać, gd> trwacie w odstępstwie swojem? Każda głowa chora, a każde serce żałosne. Od stopy nogi aż do wierzchu głowy nie masz w nim zdrowia: rana, siność i opuchlizna niezawiązane, ani lekarstwem opatrzone, ani oliwą zmiękczone. Ziemia wasza spustoszona, miasta wasze ogień pochłonął, krainę waszą pożerają cudzoziemcy w oczach waszych j pustoszeje, jak śród napadu nieprzyjaciół. I zostanie córka Syonu (Jerozolima) jako lepianka w winnicy, jako budka na polu melonowem i jako miasto oblężone.

•Gdyby Pan zastępów nie pozostawił garstki małej, bylibyśmy jako Sodoma i stalibyśmy się Gomorze podobni. Słuchajcie słowa Jehowy, książęta sodom3cy, słuchaj wyroku Boga naszrgo, ludu Gomory! Cóż mi po mnóstwie ofiar waszych, mówi Jehowa. Jam syt całopaleń baranów i tłuszczu cieląt tuczonych; ja nie pożądam krwi b\ków, jagniąt i cieląt!... Przestańcie składać swe dary kłamliwe; kadzidło jest mi obrzydliwością. Nowiu miesiąca, Sabbatu i innych świąt nie ścierpię; nie znoszę uroczystości waszych i występków. Nowi waszych i świąt uroczystych nienawidzi dusza moja; stały mi się one ciężarem, zmordowałem się, znosząc je. A gdy wyciągniecie ręce swoje, odwrócę oczy swe od was, a gdy spotęgujecie modlitwy—nie wysłucham, bo ręce wasze pełne krwi. Omyjcie się i oczyśćcie; odejmijcie złość myśli swoich od mych oczu; przestańcie źle czynić. Uczcie się czynów dobrych, szukajcie sądu, wspomagajcie uciśnionego, czyńcie sprawiedliwość sierocie, brońcie wdowy.“

Przedstawiając obraz sądu, którym grozi Jehowa narodowi, prorok mówi:

„Biada wam, którzy wstajecie rauo, aby się bawić opilstwem i pić aż do wieczora, żeby się winem rozpalać. Cytra, lutnia, bęben, piszczałka i wino na biesiadach waszych, a na sprawę Jehowy nie patrzycie, lekceważąc uczynki rąk jego. Przetoż w niewolę zawiedzion jest lud mój, iż nie znał Boga swojego; i zacni poumierali z głodu, a pospólstwo wyschło od pragnienia. Przetoż roz szerzyło piekło czeluść swoją i wejdą do niej mocarze i pospólstwo, zacni i sławni.“

Rozdział 6-ty przedstawia wizyę symboliczną, przez którą Izajasz był powołany na proroka; w trzech następnych rozdziałach zebrane proroctwa z czasów wojny syryjsko-efraimickiej, a trzy ostatnie rozdziały nzęści 1-ej dają nam obraz pychy i chciwości Assy-ryjczyków, wskutek czego Jerozolima będzie wyzwolona i nastąpią rządy króla mesyanicznego.

„I odpocznie na nim Duch pański, duch mądrości i rozumu, duch umiejętności i bogobojności. I napełni go duch bojaźni pańskiej; nie według widzenia oczu sądzić będzie, ani według słyszenia uszu strofować będzie

Ale będzie sądził ubogich w sprawiedliwości i będzie strofował w prawości za cichemi na ziemi i ubije ziemię rózgą ust swoich, a duchem warg swoich zgładzi bezbożnika. I będzie sprawiedliwość pasem biódr jego. a wiara opasaniem nerek jego. Będzie mieszkał wilk z jagnięciem. a pard z koźlęciem legać będzie; cielę, lew i owca pospołu mieszkać będą, a dziecię małe pędzić je będzie: cielę i niedźwiedź będą się pasły, społem leżeć będą dzieci ich, a lew będzie jadał plewy, jak wół. I będzie igrało dzieciątko od piersi nad dziurą żmii, a dziecię odchowane wpuści rękę swoją do jamy bazyliszkowej “

Na część 2-gą (13—23) złożyły się głównie proroctwa, skierowane do ludów obcych, do Babilonu i Assyryi, do Filistynów i Moabu, do Damaszku, Etyo-pii i Egiptu, do Edomu, Arabii i Tyru. Prorok rozwija tu nadzwyczajną znajomość stosunków społecznych i fizycznych w krajach wyszczególnionych, cha rakteryzując z wielką trafnością przeróżne objawy ich życia.

Część trzecia, złożona z 4-ch rozdziałów (24—27), stanowi jedno proroctwo, będące obrazem żywym wielkiego sądu nad światem i wyzwolenia ludu izraelskiego.

Nowsi krytycy twierdzą, że autorem tego proroctwa nie jest Izajasz, lecz inny prorok nieznany, gdyż w epoce Izajasza nie było pobudek odpowiednich do takiego proroctwa, a treść jego i forma nie licują jakoby z księgą autentyczną Izajasza.

Późniejsze pochodzenie tych rozdziałów — pisze Driver — nie uwłacza wcale ich wielkiej wartości religijnej, gdyż stoją one w najpierwszym szeregu tych proroctw, które noszą charakter ewangieliczny, a zajmują pod pewnym względem wyjątkowe stanowisko w Starym Testamencie. Zdumiewa tu bowiem czytelnika rozległość obszaru, który ogarnia duchowe oko proroka, głębokie nadzieje mesyaniczne, połączone z wiarą w nieśmiertelność, obrazy świeże i jednolite, któremi się prorok posługuje, melodyjna pięk-

v, De« fon

188

nośó języka i rytmu, a wreszcie cudowne pieśni liryczne, w których gmina, wyzwolona z niedoli, daje wyraz uczuciu wdzięczności swojej, płynącej z serca przepełnionego.

Część IV (28—33) stanowi grupę mów, których treść odnosi się prawie prawie wyłącznie do stosunku Judy z Assyryą. Prorok przestrzega ziomków przed hazardem oderwania się od Assura i przed nadzieją na pomoc Egiptu, oraz przepowiada klęskę dla kraju, jeśli naród nie usłucha jego ostrzeżeń. Część V-ta (34 — 35) przeciwstawia przyszłość Edomu i Izraela, wieszcząc pierwszemu ruinę, a drugiemu błogosławieństwo i odrodzenie. W części VI (36 — 39), historycznej, prorok opowiada o atakach Sanheriba na Jerozolimę, o spełnionej przepowiedni Izajasza co do ocalenia Jerozolimy, o chorobie Hiskyasza i wyleczeniu się jego, o poselstwie Merodacha ßaladana do króla, a wreszcie o skarbach Hiskyasza, któremi chełpił się niepotrzebnie przed posłami, gdyż w przyszłości zabiorą je Babilończycy.

Część ostatnią księgi Izajasza, złożoną z 27-u rozdziałów (40—66), odnoszą prawie wszyscy hebraiści nowsi do innego proroka, zwanego przez nich kon-wencyonalnie Deutero Jesaja t. j. «drugi Izajasz”, któ-ry jakoby pisał swe proroctwa pod koniec niewoli babilońskiej, przed blizkiem zdobyciem Babilonu przez Cyrusa i powrotem Żydów do ojczyzny, t. j. przed wypadkami, obwieszczonemi naprzód przez proroka. Wypadki te, odnoszące się do okresu pomiędzy r. 549 a 538, stanowią przedmiot główny części 7-ej, która nie wspomina już o cierpieniach i niebezpieczeństwach zagrażających Judzie ze strony Sargona i Sanheribą. Miejsce państwa assyryjskiego zajął w tych proroctwach Babilon, Jerozolima wraz ze świątynią leży oddawna w ruinie, a Izrael przebywa w niewoli, zarażony obojętnością i martwotą w tern przeświadczeniu, że o nim Bóg już zapomniał. Wobec tego prorok usiłował wzmocnić zwątpiałych i zwiastować im blizkie wyzwolenie.

• sa • •

■&;

•i:k!

:ß.

«IHM

%sSp§l

mm.

tmm

■■If:

■i%

S;j

if-

;.Ä

Imim

mśmsśSk

■ :■■ -:mA

~m

<G

v;

•V

.[fl

ia

%äÜL

ptr

Ei

rl

MÜ

fl

—■T«

!" "

&fa*'

i::/.-?

\LV

g6L5§i>M

Qreb Eliasza.

,A teraz to mówi Pan, który cię stworzył Jakóbie. i który cię utworzył, Izraelu: Nie bój się, bom cię odkupił i nazwałem imieniem swojem—-tyś mój!... Gdy pójdziesz przez wody, będę z tobą, a rzeki cię nie okryją; gdy będziesz chodził w ogniu—nie sparzysz się i płomień nie będzie gorzał na tobie: Bom ja Pan Bóg twój Święty, zrae-lu, Zbawiciel twój... Odtąd, jakeś się stał czcigodnym w oczach moich i chwalebnym, jam cię umiłował i dam ludy za cię i narody za duszę twoją. Nie bój się, bom ja jest z tobą. Od wschodu przyprowadzę nasienie twoje, a od zachodu zgromadzę cię. Rzeknę północnej stronie: daj, a południowej: nie hamuj, przynieś syny moje zdaleka, a córki moje z kończyn ziemi... Zgładziłem, jako obłok, nieprawości twojo, a jako mgłę rzeki twoje: nawróćże się ku mnie, bom cię odkupił. Chwalcie Niebiosa, bo Jehowa uczynił miłosierdzie; wykrzykujcie kończyny ziemi, brzmijcie góry chwaleniem, lasy i wszelkie drzewa jego, bo Pan odkupił Jakóba, a Izrael chełpić się będzie. To mówi Jehowa, odkupiciel twój i twórca żywota twego: jam jest Pan, czyniący wszystko, rozciągający sam niebiosa, stanowiący ziemię, a nikt ze mną. Jam jest ten, który wni-wecz obraca praktyki wróżbitów i szaleństwo wieszczków... Jam jest ten, który wzbudzam słowo sługi swego (proroka) i wykonywam radę posłów swoich; który mówię: Jeruzalem—będą mieszkać w tobie, a miastom judzkim: będziecie odbudowane; który mówię głębinie: wyschnij, i rzeki twoje wysuszę, który mówię Cyrusowi: jesteś pasterz mój i wszystką wolę moją wykonasz... Do kogoście mnie przyrównali i uczynili podobnym, wy którzy znosicie złoto w worku, a srebro na szali ważycie, najmując złotnika, aby uczynił Boga .. On będzie stał, a nie ruszy się z miejsca swego, a gdy zawołają do niego nie usłyszy i nie wybawi ich z utrapienia... Pomnicie na pierwszy wiek, żemci ja jest Bóg, a niemasz Boga mnie podobnego... Słuchajcie mnie, twardego serca., przybiiżyłem sprawiedliwość swoją i nie oddali się, a zbawienie moje nie zawiedzie. Dam na Syonie zbawienie, a w Izraelu sławę swoją.*

Następnie, wieszcząc upadek Babilonu za jego pychę i okrucieństwo nad Żydami, prorok tak woła:

„Zstąp, usiądź w prochu, panno, córko Babilońska, siedź na ziemi; nie ma już stolicy córka chaldejska, bo cię już zwać nie będą pieszczoną i kochanką. Weź żarna, a miel mąkę, obnaż sromotę swoją, odkryj plecy, okaż golenie, a brnij przez rzeki. Odkryje się sromota twoja i będzie widziana hańba twoja, pomszczę się, a człowiek mi się nie obroni. Siedź, milcząc, a wejdź w ciemności, córko chaldejska, bo cię jnż nie będą zwać panią królestwa. Kozgniewałem się na lud swój, splugawiłem dziedzictwo swoje i dałem je w twe ręce, a ty nie okazałaś im miłosierdzia i obciążyłaś bardzo brzemię starca... i mówiłaś na wieki będę panią A teraz słuchaj tego, rozkosz-nico: próżne obawy! Przyjdą na cię dwie rzeczy nagle dnia jednego: bezpłodność i wdowieństwo. Wszystko przyszło na cię dla mnóstwa czarów twoich i dla wielkiego zatwierdzenia czarowników twoich... Przypadnie na cię ucisk, którego uniknąć nie będziesz mogła, przybędzie na cię nagła nędza... Niechże staną, a zbawią cię astrologowie, którzy patrzyli na gwiazdy i rachowali księżyce, aby z nich przyszłość obwieścić, oto stali się jako słońce; płomień je spalił i nie wybawią duszy swej z ręki płomienia...“

Wreszcie kończy prorok swe przepowiednie wizją świetlaną, wołając:

„Weselcie się z Jeruzalem, a radujcie się w niem wszyscy, którzy je miłujecie; weselcie się z niem weselem wszyscy, którzy się smucicie dla niego... Jako gdy kogo matka pieści, tak was cieszyć będę i w Jeruzalem ucieszeni będziecie. Ujrzycie i rozweseli się serce wasze, a kości wasze jako trawa zakwitną i poznają rękę Jehowy słudzy jego...“^. .

Na czele teologii Izajasza stoi myśh_ „resztka się nawróci”, a ta resztka będzie „nasieniem świętem*. z którego wyrośmtPprzysźTyHSrael poćTpTeczą Boską, W obrazie sądu Izayasza tkwi właśnie ta idea zasadnicza. że wszyscy grzesznicy i bezbożni wytępieni będą, gdyż sąd ten jest niezbędną drogą przejściową do zbawienia. Im prędzej ten sąd nastąpi — tern lepiej, kara bowiem dla winnych przybliży błogosławieństwo dla pozostałych. To też prorok zabiega nie o to, żeby sąd oddalić, lecz żeby tę resztkę, która ma być ocalona, wychować i wykształcić, t. j. z serc wrażliwych, którym nadaje miano uczniów Jehowy, uczynić przybytek i strażnicę dla objawienia Boskiego. W związku z istotą tego sądu Izayasz patrzy z od-

rębnego punktu widzenia na rolę, jaką jeszcze odegrać mieli, zgodnie z planem Boskim, Assyryjczycy, których Jehowa użył za narzędzie swoje do wytępienia w Izraelu nieprawości wszelkich i wytworzenia podstaw całkiem nowych dla przyszłego królestwa Judy. Podług Duhma, pierwiastkiem właściwie twórczym w proroctwach Izajasza jest nietylko idea o zmia nie szczęśliwej , ku lepszemu, lecz przekształcenie absolutne wszelkich stosunków w Izraelu, na podstawie wiary niezłomnej w świętość Jehowy. Jahwe, którego siedliskiem stałem jest niebo, zjawia się w swoim przybytku na ziemi, t. j. w świątyni Jerozolimskiej, rozbrzmiewającej echem ^wyrazów: Kj&IQsz, k^aĄsz, kedosz, Jahve Sebaoth, melo kol haar es kehado: „Święty, Święty, Święty, Jahve Sebaoth, cała ziemia I pełna jest wspaniałości jego!!...” Otóż ów Jehowa,

V który wypełnia sobą wszechświat cały, jest panem najpotężniejszy^, ^ potrzykroć świętym. Ponieważ wszystko, co się dzieje, świadczy o Jego potędze i wielkości, więc i wszystkie koleje losu, których Izrael doświadczył, stać się mogły tylko za sprawą Jehowy. On nie jest związany z narodem w taki sposób, żeby nie miał przetrzymać jego upadku; i owszem, on może lud swój unicestwić, gdyż jest twórcą dziejów wszechświata. W sądzie Jehowy Izajasz widzi, nie jak Amos, zwycięztwo prawa nad bezprawiem, które panuje w Izraelu, nie jak Hoseasz, zemstą obrażonej miłości Boga, lecz tryumf Jehowy, który w sądzie nad swym własnym ludęin _zajął_ stanowisko wązechświata we.__ 1 ta właśnie idea była w proroctwach Izajasza nowością, która przeniknęła w treść religii. Od tej pory zasadzała się ona nie na tern, żeby Jehowę prosić o pomoc, albo dziękować mu za nią, albo giąć się p'od jego gniewem niepojętym, ale na przeświadczeniu, ż^ zawsze, i wszędzie wyroki boskie powinny__ być przyjmowane ze czcią i pokorą, choćby nawet ^spowodowały unTëëstwTehie~Tźragla^. Jehowa jest lila Tzajasza Świętym, a rniancTjjBwięty Izraela” powta-

rza się ciągle w księdze proroka. Miano to oznacza jedynie, że Jahve jest Bogiem w najpełniejszem znaczeniu tego słowa, że nie jest zależny od czegokol-wiekbądź w świecie, że on góruje ponad wszystkimi, że jest wszystkiego władcą najwyższym. Wspaniałość Boga jest objawieniem Jego świętości; on w swej władzy majestatycznej uświęca samego siebie. Izajasz jak najwyraźniej przeciwstawia Boga światu całemu, żeby następnie dwa te pojęcia zespolić ściśle w jednej idei panowania Jehowy nad wszechświatem. Dla Iza jasza Jahve jest i JJuchem^TakżeT^. jrjeByną siłą absolutną. W tych określeniach Izajasza wiara jego proroctw, że Jehowa z upadkiem narodu nieiest związany,. ^ajnzmrswoiwyrSz^mipoteżniąTSzyTTjTzech dla Izajasza jest buntem przeciw władcy świata, buntem przeciw prawdziwemu królowi Izraela, który będąc królem, musi b>ć nadewszystko sędzią. To też „dzień Jehowy” jest wielkim dniem sądu, którym Bóg przywraca wymagany przez niego porządek w państwie. Wcielony w swoją ideę potrójnej świętości Boga Izajasz patrzył wzrokiem jasnym i bystrym na głębokie zwyrodnienie teokracyi swojego czasu, na próżnię wewnętrzną pogrążonych w pogaństwie ludów i na posłannictwo boskie Assyryi, stojącej u szczytu swej potęgi, w przekształceniu zupełnem stosunków świata. Ale jednocześnie miał wiarę głęboką i niewzruszoną, że z tych przewrotów i ruin wyłoni się królestwo Boże na Syonie, t. j. w siedzibie Jehowy, w Jerozolimie, która dla Izajasza była grodem świętym objawienia.

Proroctwa Izajasza odznaczają się podniosłością i pięknością wykładu, oraz bogactwem myśli, żywot nością obrazów i blaskiem słowa. Styl jego ma swe rysy odrębne: jest on prosty, a pełen godności; język wytworny, lotny i elastyczny, ale nie sztuczny i nie sztywny; każde zdanie zwięzłe i pełne siły; każdą strofa posiada rytm wyborny, a obrazy odznaczają się pięknem zaokrągleniem. Wykład nie grzeszy nigdy

13

Lit. Powsz. t. YI, cz. 1.

rozwlekłością, "a nawët mowy najdłuższe wolne są od monotonii, gdyż Izajasz posiada prawdziwie klasyczne poczucie celu i miary. Gdy wzrokiem proroczym sięga w przyszłość odległą, gdy roztacza wizye mającej nastąpić epoki jasnej i promiennej, w proroctwach jego drga potęga myśli i fantazyi, a zdania układają się „nie jak kwadraty na kwadratach”, lecz jak obrazy organiczne, ożywione tchnieniem jego du cha. Izajasz wzbogacił też krasomówstwo żywiołem nowym—antyteza, a proroctwa swe ujmował w strofy, dalekie zresztą od wszelkiej prawidłowości. Podług Cornil-la z Izajaszem wstąpił do grobu największy klasyk Izraela, nigdy bowiem język hebrajski nie rozbrzmiewał z taką potęgą blasku, piękności i majestatu, jak w ustach tego proroka. I w tern też właśnie tkwi przyczyna, dla której Izajasz był niejednokrotnie przeceniany z krzywdą dla jego poprzedników, po więk szej części mniej znanych. Wszystkie jego idee zasadnicze znajdują się już u Amosa i Hozeasza, a to, co dodał Izajasz, rozwijane dalej baidzo jednostronnie i przesadnie, stało się, jak zobaczymy „mieczem obosiecznym” dla Izraela. Wszelako zasługą niespożytą Izajasza, stwierdzoną przez wszystkich historyków, jest przedłużenie bytu królestwa Judy. Gdyby nie przezorność tego proroka, nie rady jego, udzielane królom, tak miernym, jak Alias i Hiskijasz, małe królestwo Judy byłoby prawdopodobnie zniknęło wkrótce po upadku Izraela, a razem z narodem żydowskim byłby zaginął i Jahwizm. Owo odsunięcie klęski na lat sto, w ciągu których religia wzmocniła się w narodzie i pogłębiła, umożebniająe Żydom przetrwanie upadku państwa razem z Jerozolimą—było dziełem i wielką zasługą Izajasza.

Współczesnym Izajaszowi, lecz młodszym od niego, był prorok Miclieasz (Micha),_z małej mieściny Moreszeth. SilnaT różnica pomiędzy⁻pismami obu pro roków miała swe źródło w ich pochodzeniu i środowisku. Izajasz, jako wychowaniec stolicy, znający

wybornie stosunki społeczne świata wyższego, musiał przemawiać inaczej, niżeli Micheasz „mąż z ludu”, przejęty żywem współczuciem dla cierpień swoich

(W » *..£*•*

J£à

ii

mftll

t»-

_.J.v 4;

i*'

p?

ir³1^n#4îr i i - _ .......................■ irrn

Tl! - -"“STifr-rń - «sSs?

iW*prtE3

□iBSâŒpS

■s

\£$-,

Ć.KS

'/J ’

&|£S

3.v

sa

J¹...

iii

5>ciana platformy w rogu połnocno-wschodnim Sanctuarium.

współziomków. Prócz tego Izajasz brał czynny udział w wielu wypadkach politycznych, gdy Micheasz był tylko nauczycielem w sprawach moralnych i religijnych. Krótka księga tego proroka rozpada się widocznie na dwie części: w pierwszej z nich (1—5) Micheasz, po przedstawieniu ciężkich grzechów Judy i kary za nie, t. j. po upadku Samaryi i Jerozolimy, przepowiada odrodzenie Syonu i przyszłość jego potężną:

„Oto Jahve wyjdzie z miejsca swego, żeby deptać po wysokościach ziemi. I zniszczeją góry pod nim, a doliny stopnieją, jak wosk od ognia i jako wody z gór spadające. Wszystko to dla występku Jakóbai dla grzechów domu Izraela... I położę Samaryę, jako gromadę kamieni polu, gdy sadzą winnice i ściągnę kamienie jej w dolinę i jej fundamenty odkryję. A wszystkie jej rzeczy będą porąbane, wszystkie bogactwa ogniem spalone, wszystkie jej bałwany dam na zatracenie... Biada tym, którzy myślą o rzeczach niepożytecznych i złość czynią w łożnicach swoich... Pożądając ról gwałtem je brali; spotwarzali męża i dom i dziedzictwo jego... Słuchajcie książęta Jakóbowe i wodzowie domu Izraela, czyż nie waszą jest rzeczą znać sprawiedliwość? Macie w nienawiści dobroć; a miłujecie złość, zdzieracie gwałtem skóry z poddanych swoich i mięso z kości ich. Jedli mięso ludu mego i skórę ich łupili z nich, a kości ich połamali i porąbali, jak do kotła i jak mięso do garnka. Tedy będą wołać do Pana, a nie wysłucha ich i zakryje oblicze swe od nich na on czas, że postępki ich były złośliwe. To mówi Pan przeciw prorokom, którzy zwodzą lud mój, którzy kąsają zębami swemi, a opowiadają pokój, a jeśli kto im nie da czego w gębę ich, głoszą nań w⁷ojnę. Słuchajcie tego książęta domu Jakóbowego i sędziowie domu Izraela, którzy szczycicie się sądem, wywracacie wszelkie prawo, budujecie Syon krwią, a Jeruzalem nieprawością. Książęta sądzili dla darów, kapłani uczyli dla zapłaty, prorocy za pieniądze prorokowali... Przeto dla was Syon, jako pole zarazy będzie, a Jeruzalem—jako gromada kamieni... Bolej i cierp córko Syońska, jako rodząca, bo teraz wynijdziesz z miasta i mieszkać będziesz w polu i zajdziesz aż do Babilonu: tam będziesz wybawiona i tam cię odkupi Jehowa z ręki nieprzyjaciół tvoich... Z Syonu wyjdzie zakon, a prawo Jehowy z Jeruzalem. I będzie sądził między narody mno-giemi, a będzie strofował narody mocne aż daleko i potłuką miecze swe na lemiesze, a włócznie swe na motyki, nie weźmie naród miecza przeciw narodowi, ani się już będą ćwiczyli w wojowaniu. I będzie siedział mąż pod winncrn drzewem i pod 'figą swą, a nikt mu spokoju nie zakłóci, bo czuwały usta Paaa zastępów. Bo wszystkie narody będą chodziły każdy w imię Paaa swojego, a my chodzić będziemy w imię Boga naszego, na wieki i dalej... i będzie królował nad niemi Pan na górze Syon odtąd i na wieki.“

W części 2-ej (Ö i 7) prorok, zwracając się do ludu, stwierdza zepsucie całego narodu, w którym nie istnieje „ani jeden człowiek uczciwy, a w końcu prosi Jehowę „o zlitowanie nad grzesznymi, o umorzenie ich nieprawości i wrzucenie wszystkich ich grzechów w głębiny morskie”.

XII.

Prorocy późniejsi: Sofoniasz, Nahum, Habakuk i Jeremiasz.

Fanatycy religii ludowej, pojąwszy wielkość grożącego jej niebezpieczeństwa ze strony proroków, którzy wszelkim naleciałościom pogańskim zadawali ciosy śmiertelne, nie dali za wygraną bez walki. Dopóki żył Hiskiasz, reforma przez niego wprowadzona musiała się trzymać jako prawo państwowe. Ale gdy po śmierci tego króla w r. 686 objął rządy 12 letni syn jego, Manasse, nastąpiła krwawa reakcya przeciw prorokom, których „pożerał miecz niby lew drapieżny”, a rzeczywiste pogaństwo wtargnęło do Judy i jej stolicy. Pod czarem i grozą sił przepotężnych Assy-ryi bogowie jej musieli się wydać współczesnym najwyższymi i wskutek tego kult gwiazd assyryjsko-babi-loński zapanował urzędowo w świątyni jerozolimskiej, a wraz z nim zagraniczne zwyczaje i mody były powszechnie naśladowane. Istotną częścią składową kultu nowego stały się, prócz ofiar wonnych, nieznanych dawnemu Izraelowi, ofiary ludzkie, któremi kultura rozbestwiona targała nerwy zwyrodniałe. Sam król Manasse oddał ogniowi syna pierworodnego, a w całej Jerozolimie dymiły się straszne ofiary Molocha, którym towarzyszyły krwawe prześladowania partyi proroczej. To też prorocy w tej dobie prawie całkiem zamilkli i dopiero zbudziły ich ze snu wielkie wypadki historyczne. Gdy Medowie sięgali do murów Niniwy, stojącej u szczytu potęgi, lecz zgniłej i stru pieszałej, rozległ się potężny głos ..Sofoniasza, który pod wpływem gromów sądu powszechnego, wyrzucał z piersi obrazy dytyrambiczne. Słynna pieśń natchniona dies irae, dies illa, którą dziś jeszcze Ko ściół katolicki i cały świat muzykalny wprowadza do każdego Requiem, pochodzi, dosłownie, z Sofoniasza. Prorokował on za czasów Jozyasza przed r. 62i, t. j. przed wprowadzeniem reformy, a księga jego rozpada się na 3 części: groźba, przestroga i obietnica. Sofoniasz rozpoczyna proroctwa swoje od grozy sądu zniszczenia, który ma ogarnąć ziemię całą:

„Blizko jest wielki dzień pański, blizko jest i szybko nadchodzi; gdy zagrzmi głos dnia pańskiego, jękną bohaterowie żałośni. Ów dzień to dzień gniewu, dzień utrapienia i nędzy, dzień zniszczenia i ruin, dzień ciemności i mroku, dzień chmury i wichru, dzień trąby i okrzyków wojonnych przeciw miastom warownym i wieżom wysokim. I utrapię ludzi i będą chodzić jako ślepi, bo zgrzeszyli Panu i będzie wylana krew ich jako pył i ciała ich jako gnój. Ani srebro, ani złoto nie będzie ich mogło wybawić w dzień gniewu Pana, gdy ogień jego zapalczywo-ści pochłonie ziemię całą, gdyż zniszczeniu i śmierci ulegną wszyscy mieszkańcy na ziemi“.

W części 2-giej Sofoniasz, pragnąc skłonić lud swój do żalu i pokuty, przepowiada upadek Filistynów, Moabu, Ammona, Etyopii i Niniwy, tej dumnej stolicy Assura, a następnie znów się zwraca przeciw Jerozolimie i wylicza jej grzechy, a zwłaszcza występki sędziów i dostojników. W części 3-ej prorok,

licząc na „resztkę” Izraela, oddaną sercem Jehowie, wróży narodowi przyszłość szczęśliwą i stanowisko zaszczytne wśród ludów ziemi.

Jedynym przedmiotem proroctw Nahuma galilej-czyka z Elkese jest blizki upadek Niniwy. Księga tego proroka była prawdopodobnie napisana w r. 625, t. j. wówczas, gdy Medowie pod królem Fraortesem uderzyli poraź pierwszy na Niniwę, bez powodzenia. We wstępie silnym i obrazowym przedstawia prorok zjawienie się Jehowy na sądzie i wyniki fizyczne tego faktu.

„Góry poruszyły się przód nim, a pagórki opustoszały; ziemia zatrzęsła się od oblicza jego i świat i wszyscy mieszkający na nim. Przed obliczem zagniewania jego któż stanie? Kto się sprzeciwi w gniewie zapalczywo-ści jego? Zagniewanie jego wylało się jako ogień i skały rozpłynęły się przed nim. Dobry Pan, posilający w dzień utrapienia, a zna tych, którzy w nim nadzieję pokładają... „Biada, miasto krwawo i łupów pełno —woła prorok do Niniwy w rozdziale trzecim — dla mnóstwa wsze-teczeństwa nierządnicy pięknej, a wdzięcznej i mającej czary, która splugawiła narody wszeteczeństwami swoje mi, a rodziny czarami swemi. Owo ja—mówi Pan zastępów — odkryję sromotę twoją przed obliczem twojem-i ukażę narodom nagość twoją, a królestwom hańbę twoją. I wyrzucę na cię obrzydliwości i zelżę cię i dam cię na przykład. A każdy, kto cię ujrzy, odskoczy od ciebie i rzecze: spustoszona Niniwo, kto nad tobą chwiać głową będzie? Zkąd mam szukać pocieszyciela tobie? Więcej uczyniłaś kupiectw swoich, niż jest gwiazd niebieskich; chrząszcz się rozszerzył i uleciał. Stróżowie twoi, jako szarańcza, a malutcy twoi, jako szarańcza szarańczy, które siadają na płocie czasu zimna, a gdy słońce wzeszło odleciały i nie znać miejsca, gdzie były“.

Hebraiści nowsi podnoszą wysoko poetyczność obrazów Nahuma, który ze wszyskich proroków stoi najbliżej Izajasza pod względem godności i siły poetyckiej wyrażenia. Obrazy, których używa, są zawsze żywe i malownicze, myśli odziane w formę zwięzłą, a yaralelizm t. i. równoległość zdań prawidłową.

Upadek Niniwy jest także przedmiotem proroctw ^ Habakuka, ujętych w formę dyalogu pomiędzy nim, a Jehową; wszelako spotykamy tu już Chaldejczyków, jako przyszłych wykonawców sądu boskiego. Prorok zaczyna od okrzyku rozpaczy nad przemocą i niepra wością, która pauuje w kraju bez żadnych przeszkód, a Jehowa, w odpowiedzi na to, wskazuje prorokowi na Chaldejczyków, którym nic się oprzeć nie zdoła:

„Dokądże, Panie, wołać będę, a nie wysłuchasz? krzyczeć będę ku tobie, gwałt cierpiąc, a nie wybawisz?.. Dlatego podrapan jest zakon i nie przyszedł sąd aż do końca, iż niezbożny przeraaga przeciw sprawiedliwemu, przez co wychodzi sąd przewrotny“... A na to Jehowa odpowiada: „Spojrzyjcie między narody, a przypatrzcie się, dziwujcie się i zdumiewajcie, bo stał się uczynek za dni waszych, któremu żaden wierzyć nie będzie, gdy go będą opowiadali. Bo oto ja wzbudzę Chaldejczyki, naród gorzki a prędki, idący po szerokościach ziemi, aby posiadł mieszkania nie swoje. Lżejsze niż pardowie konie ich, a prędsi niż wilcy z wieczora, rozbieżą się jezdni jego i latać będą jako orzeł, kwapiący się ku jedzeniu. Wszyscy na łupieztwo przyjdą... A ten z królów tryumfy czynić będzie, a tyranowie będą u niego błaznami. Ten się będzie śmiał z każdego zamku i usypie wał i weźmie go“.

Habakuk—pisze Comill —jest mistrzem obrazowości i języka; jego wizerunek Assura, jako łupieżcy, który, będąc bardziej nienasyconym, niż śmierć, wchłania w siebie wszystkie narody, należy do najwspanialszych klejnotów w literaturze hebrajskiej.

„On postępuje względem ludzi, jak z rybami mor-skiemi, jak \z robakami, które nie mają pana żadnego. Wyławia on je wędą, wyciąga niewodem swoim i gromadzi razem w swej sieci. I weseli się z tego i raduje. Dlatego czyni on ofiary niewodowi samemu i wzbogaca sieć swoją, gdyż im zawdzięcza łup bogaty i pokarm wyborny. Czyż ma się wiecznie srożyć miecz jego, czyż ma zawsze mordować ludy bez litości?

W proroctwie Habakuka tkwi także ideja naro-dowo-religijna, stwierdza on bowiem, że upadek As-

ała jego pycha i

poczytywanie „siły

sura spowodow za Boga”. Wziąwszy za hasło: „siła przed prawem”, ujarzmiał on ludy, które mu nic złego nie uczyniły i z tej racyi obrażony porządek moralny świata domagał się jego upadku.

Księgę Habakuka zamyka hymn, będący jednym z najpiękniejszych zabytków poezyi starohebrajskiej. W tym hymnie prorok przedstawia przybycie Boga

jiMg

WŁ

Wn

mm

mm

ii

I-'

rv

s\

-<'y.

Hi

ym

"T

fi

rffâP

, rA

lüJidök wewnętrzny branp; podwójnej w Jerozolimie-

samego na sąd dla wykonania zemsty nad wrogami ludu. Czasu powstania -proroctw Habakuka niepodobna ściśle określić, zdaje się jednak, że powstały one za rządów króla Jojakima.

Największym z proroków tego okresu był Jeremiasz. Pochodził on z rodziny kapłańskiej, która, przebywała w mieście Anathoth, niezbyt odległem od

'dytâ**)? 'hxrifeJlpifl

202

Jerozolimy, to też stolica była areną główną działalności proroczej Jeremiasza. Pierwsze jego wystąpienie, jako proroka, przypada na rok 13-sty rządów króla Jozyasza, t. j. na r. 626 przed Chr., a na lat pięć przed pamiętnem odnalezieniem „Księgi Praw”. O życiu jego w tym okresie czasu nic nie wiemy, zato nie brak bogatych wiadomości o roli, jaką Jeremiasz odegrał od chwili wstąpienia na tron Jojakima aż do upadku Jerozolimy w r. 686. Po zwycięztwie NabükäTdnezara ~näd Nechonem egipskim Jeremiasz zrozumiał szybko sytuacyę i odgadnąwszy w wodzu babilońskim przyszłego zdobywcę świata, widział zba wienie Jady w uległości jego politycznej względem Babilonu. Dalsze losy Jeremiasza są nam już znane, więc przechodzimy do jego księgi. Z jej rozdziału 36 go dowiadujemy się, że gdy Jahwe polecił Jeremiaszowi, aby „wszystkie słowa boskie przeciw Izra elowi, Judzie i wszystkim krajom” przechował w pi śmie, prorok w roku czwartym rządów Jojakima, podyktował proroctwa sweje Baruchowi._Ale gdy po

'wygłoszeniu ich publicznem w świątyni król oburzony pokrajał księgę i wrzucił w ogień, Jeremiasz powtórnie dyktował swe mowy Baruchowi wrazzdo-, datkami. ^ Cała księga w dzisiejszej redakcyi składa się z 52 rozdziałów, nie licząc -Trenów” _

Jakkolwiek po tylu prorokach Jeremiasz w rzeczach zasadniczych mógł tylko powtarzać to wszystko, co inni przed nim powiedzieli, gdyż liczne proroctwa poprzedników miały już, zwłaszcza w kołach proroków, znaczenie prawie dogmatyczne, to jednakże zachował on całą swą odrębność na tem polu nietyl-ko przez jasne wniknięcie w przyszłość najbliższą, lecz także przez wykazanie najściślejsze niedostateczności Starego Przymierza w Izraelu. We wstępie Jeremiasz opowiada, w jaki sposób stał się prorokiem. Oto Je howa rzekł do niego:

,Pierwej niźlim cię utworzył w żywocie, znałem cię, i pierwej niźliś wyszedł z żywota, poświęciłem cię

i prorokiem między narody dałem cię. I rzekłem: a, a. a. Panie Boże, oto mówić nie umiem, bom ja jest dziecina. I rzekł Pan do mnie: Nie mów: jestem dziecina, bo na wszystko, na co cię poślę, pójdziesz, i wszystko, cokolwiek ci rozkażę, mówić będziesz. Nie bój się oblicza ich. bom ja z tobą, abym cię wybawił, mówi Pan. I wyciągnął Jehowa rękę swą i dotknął się ust moich i rzekł pan do mnie: Otom dał słowa moje w usta twoje. Otom cię dziś postanowił nad narodami i nad króle-stwy, abyś wyrywał i karał, wytracał i rozwalał, budował i sadził“ (I).

W pierwszych swych mowach Jeremiasz karci surowo swój naród za wszelkie bezeceństwa i nieprawości.

„Wprowadziłem was do ziemi Karmelu, abyście jedli owoc jej i wszystko, co ma najlepsze, a wszedłszy, splugawiliście ziemię moją i dziedzictwo moje uczyniliście obrzydliwością (II). Ponieważ cudzołożyła odwrótni-ca Izrael, opuściłem ją i dałem jej list rozwodny, a nie bała się występna siostra jej Juda, ale poszła i także cudzołożyła... z kamieniem i z drewnem (bałwany) (III). Oto wy ufacie sobie w mowach kłamliwych, które wam nie pomogą. Kraść, zabijać, cudzołożyć, przysięgać fałszywie, ofiarować Baalom i chodzić za bogami cudzymi, których nie znacie. I przyszliście, a stanęliście przede-mną w tym domu, w którym wzywano imienia mego i rzekliście: Wybawieniśmy, żeśmy czynili te wszystkie obrzydliwości. A więc jaskinią zbójców stał się ten dom, w którym wzywano imienia mego przed oczami wasze-mi ja, ja jestem: jam widział, mówi Pan. ...I posłałem do was wszystkie sługi moje, proroki... a nie słuchali mnie, ani nakłonili ucha swego, ale zatwardzili kark swój i gorzej czynili, niżli ojcowie ich... (VII). Kania na powietrzu poznała czas swój, synagorlica, jaskółka i bocian strzegły czasu przyjścia swego, a lud mój nie poznał fą-du pańskiego. Przeto dam żony ich cudzoziemcom, pola ich dziedzicom, bo od najmniejszego do największego wszyscy za łakomstwem idą, od proroka aż do kapłana wszyscy czynią kłamstwo (VIII) Kto da głowie mojej wodę, a oczom moim źródło łez?... i będę płakał we dnie i w nocy pobitych ludu mojego. Kto mi da na puszczy gospodę podróżników, a opuszczę lud swój i odejdę od nich, bo wszyscy są cudzołożnicy, zbiór przestępników. I naciągnęli język swój, jako luk kłamstwa i nieprawdy, wzmocnili się na ziemi, bo ze złości od złości wychodzili, a mnie nie poznali, mówi Pan. Każdy niech się strzeże bliźniego swego, a niech nie ufa bratu swemu, bo każdy brat podejdzie, a każdy przyjaciół zdradliwie pośtąpi (IX). Jak nie może odmienić Murzyn skóry swojej, tak wy, nauczywszy się złego, czyż będziecie mogli dobrze czynić? (XIII). I rzekł pan do muie: Choćby stanął Mojżesz i Samuel przedemną, nie mam serca do ludu tego; wypędź ich od oblicza mego, a niech wynijdą. A jeśli rzeką do ciebie: dokąd wyjdziemy? Rzeczesz do nich: To mówi pan: który na śmierć—na śmierć, który pod miecz — pod miecz, który na głód—na głód. a który w niewolę -w niewolę. I nawiedzę ich czterema rzeczami, mówi Pan: mieczem na zabicie, psami na rozdrapanie, ptactwem powietrznem i zwierzętami ziemskiemi na pożarcie i rozszarpanie... Bo któż się zmiłuje nad tobą, Jeruzalem? albo któż się o ciebie zafrasuje? albo kto pójdzie prosić o twój pokój? (XV). Wydam to miasto na zdumienie i urągowisko; każdy, który pójdzie przez nie, zdumieje się i urągać będzie na wszelką plagę jogo. I nakarmię ich mięsem synów ich i mięsem córek ich i każdy będzie jadł mięso przyjaciela swego w oblężeniu i w ucisku, którym je ścisną nieprzyjaciele, szukający dusz ich (XIX), Mniemasz, że jam jest Bóg zblizka, a nie Bóg zdaleka? Czyż się skryje człowiek w skrytościach, a ja go nie ujrzę? mówi Pan. Czyż nieba i ziemi ja nie napełniam? Słyszałem, co mówili prorocy, prorokujący fałsz imieniem mojem i mówiący: śniło mi się, śniło mi się... I długoż będzie kłamstwo w sercu proroków, prorokujących zasady serca swego? (XXIII) Dlatego to mówi Pan zastępów: Przeto, iżoście nie słuchali słów moich, poślę i pobiorę wszystkie narody północne i Nabuchodonozora, króla Babilońskiego, sługę swego i przywiodę ich na tę ziemię, i na obywatelów jej i na wszystkie narody, które są około niej i pozabijam je... I wytracę z nich głos wesela i głos radości, głos oblubieńca i głos oblubienic, głos żaru i światło kagańcowe... i służyć będą te wszystkie narody królowi babilońskiemu iat siedemdziesiąt“ (XXV).

Po takich przepowiedniach złowróżbnych następują, jak zawsze, proroctwa brzemienne przyszłością olśniewającą.

„Bo to mówi Pan: Gdy się poczną wypełniać w Babilonie 70 lat, nawiedzę was i wzbudzę nad wami słowo moje dobre i przywrócę was na to miejsce. Bo ja wiem

myśli, które ja myślę o was, myśli pokoju, a nie udręczenia, abym wam dał koniec i cierpliwość. I będziecie mnie wzywać i pójdziecie i będziecie się modlić do mnie a ja was wysłucham. Będziecie mnie szukać i najdziecie,

ii

U:

fS

3U"„' I

-r    V.rv: tó

BI

mH'/.

jOS*

-■i

sra®

Bocxny widok świątyni i ściany Dworca Kapłanów

U.

gdy mnie szukać będziecie całnn sercem swojem. I będę nalezion od was—mówi Par—i wrócę niewolę waszą i zbiorę was ze wszech narodów i ze wszystkich miejsc, do których was wygnałem i przywrócę was z miejsca, do którogom was dał zaprowadzić (XXIX). A tak nie bói się, ty sługo mój Jakóbie—mówi Pan - ani się lękaj, Izraelu, bo oto ja wybawię cię z ziemi dalekiej i nasienie twoje z ziemi więzienia, wróci się Jakób. i odpocznie, i będzie miał dostatek wszego dobra i nikogo bać się nie będzie... Wszyscy, którzy cię pożerają, pożarci będą i wszyscy nieprzyjaciele twoi w niewolę pobrani będą, a którzy cię pustoszą—będą spustoszeni i wszystkich łupieżców twoich dam na złupienie. Bo zagoję bliznę twoją, a z ran twoich wyleczę cię, mówi Pan... I będziecie mi ludem, a ja wam będę Bogiem (XXX). Oto dni przychodzą — mówi Pan — i postanowię z domem Izraelskim i z domem Judzkim przymierze nowe... Dam zakon mój do wnętrzności ich, a na sercu ich napiszę go.. I nie będzie więcej uczył mąż bliźniego swego i mąż brata swego, mówiąc: poznaj Pana, bo wszyscy poznają mnie od najmniejszego ich, aż do największego — mówi Pan — bo się zlituję nad ich nieprawością, a grzechów ich więcej nie wspomnę To mówi Pan, który daje słońce na światłość dnia, porządek księżyca i gwiazd na światłość nocy, który wzrusza morza i szumią fale jego — a imię jemu Pan zastępów (XXXI) Ach, Panie Boże! Otoś ty uczynił niebo i ziemię siłą swą wielką i ramieniem swem wy-ciągnionem; nie będzie tobie trudne żadne słowo. Ty czynisz miłosierdzie nad tysiącami... najmocniejszy, wiel ki i możny, a imię twoje Pan zastępów! Wielki radą. a nieogarniony myślą, którego oczy są otworzone na wszystkie drogi synów Adamowych, abyś oddał każdemu według dróg jego i według owocu uczynków jego... Oto mówi Pan, zgromadzę ich ze wszystkich ziem, do których wygnałem ich w zapalczywośei swojej i w gniewie swoim, i przywrócę ich na to miejsce, a uczynię, że będą mieszkać bezpiecznie... I dam im serce jedno i drogę jedną, aby się nie bali po wszystkie dni i aby dobrze było i im i synom ich. Postanowię też z nimi przymierze wieczne i nie przestanę im dobrze czynić i bojażń moją dam do serca ich, aby nie odstępowali odemnie. I będę się we selił nad nimi, gdy im dobrze uczynię, a osadzę na tej ziemi niezawodnie całem sercem mojem i całą duszą moją (XXXII). I oczyszczę ich od wszelkiej nieprawości, którą grzeszyli przeciwko mnie... A będzie im to sławą i weselem i chwałą i radością wszystkim narodom ziemi, które usłyszą wszystko dobre, jakie im czynię i zlękną się...“ (XXXIII).

Następnie opowiada prorok o więzieniu swojem, zdaje sprawę ze stosunków swoich z królem Sede-<*vaszem (Zedekia), przepowiada zniszczenie wszystkim ludom sąsiednim, oraz dumnemu Babilonowi (te dwa lozdziały 50 i 51 krytycy nowsi przypisują autorowi późniejszemu), a kończy opowieścią o zdobyciu Jerozolimy i o losach króla uwięzionego.

Z proroctwami Jeremiasza łączą się zazwyczaj „Żale”, czyli „Treny”, które tłómacze Biblii na język grecki (Septuaginta), opierając się na tradycyach z Iii-go, czv IV-go w. przed Cbr., przypisują Jeremiaszowi. Żywioł proroczy, którym ta księga jest natchniona, ton elegijny i pewne wyrażenia, właściwe Jeremiaszowi, przypominają niewątpliwie pewne mowy tego proroka. A jeżeli w dodatku uprzytomni-my sobie, że Jeremiasz przeżył zniszczenie Jerozolimy i płakał nad jej upadkiem—nikt nie może twierdzić bezwzględnie, że prorok ten nie był autorem i „Trenów.” Z drugiej wszakże strony ponieważ ułożenie wierszów w tych „Trenach” pod nagłówkami kolejnych liter abecadła zdradza pewną sztuczność, która je3t przeciwieństwem stylu Jeremiasza i ponieważ zjawiają się w tych utworach pewne zwroty, wyrażenia, a nawet idee obce jego proroctwom, przeto nowsi hebraiści przyszli do przekonania, że księgę „Trenów”, złożoną z dwu lub więcej sekcyj, orygi nalnie niezależnych, napisali uczniowie Jeremiasza lub Ezechiela, świadomi warunków, śród których żyła Palestyna w okresie poniżenia narodu.

Lamentacye Jeremiasza — czytamy w księdze „Pisma Sgo”, wydanej pod kierunkiem X. Biskupa H. Kossowskiego — to strumień wrażeń, wydobywających się z miotanego żalem i boleścią serca, pieśń cmentarna na zgliszczach Jerozolimy, usłanej ciałami zabitych mieszkańców, tęsknota za tak nagle obaloną potęgą ziemi ojczystej. Jeremiasz, słusznie mężem boleści nazwany, przywalony ogromem nędzy swego kraju, prosi Boga, aby powstrzymał miecz karzącej sprawiedliwości, a okazał miłosierdzie i, jakby pocieszony w modlitwie, zapowiada upadek narodów, urągających nieszczęściom Izraela:

„O wy wszyscy, którzy idziecie przez drogę, obaczcie a przypatrzcie się, jeśli jest boleść, jako boleść moja, bo mnie Pan, jako mówił, zabrał niby winnice w dzień gniewu zapalczywości swojej. Z wysoka puścił ogień na kości moje i wyćwiczył mnie. Zastawił sieć na nogi moje, obrócił mnie na wstecz, położył mnie opuszczoną przez wszystek dzień żałością utrapioną. Ocknęło się jarzmo nieprawości moich w ręce jego, splotły się one i włożone są na szyję moją. Zemdlała siła moja, podał mnio Pan w rękę, z której nie będę mogła powstać. Rozciągnęło Syon ręce swe, nie masz ktoby je cieszył.. Wołałam przyjaciół swoich, oni mnie zdradzili; kapłani moi i starcy moi w mieście zginęli, bo szukali jadła sobie, aby posilili duszę swoje. Obaoz, Panie, żem uciśniona, wzruszył się brzuch mój, przewróciło się serce moje, bom gorzkości jest pełna; na dworze miecz zabija, w domu śmierć także (I). Odrzucił Pan ołtarz swój, przeklął świątynię swoją; podał w ręce nieprzyjacielskie mury wież jego... Leżeli na ziemi, na ulicy, dziecię i starce: panny moje i młodzieńcy moi polegli od miecza; pobiłeś w dzień zapalczywości swojej, pomordowałeś, a nie zmiłowałeś się (II). Jam mąż, widzący ubóstwo swoje w rózdze zagniewania jego. Zaprowadził mnie i zawiódł do ciemności, nie do światłości... Starą uczynił skórę moją i ciało moje, połamał kości moje... Wyciągnął łuk swój i postawił mnie jako cel strzale. Stałem się pośmiewiskiem wszystkiemu ludowi memu, szyderstwem ich przez wszystek dzień. Napełnił mnie gorzkościami. opoił piołunem i połamał do jednego zęby moje. I odepchniona jest od pokoju dusza moja, zapomniałem dobra... Wspomnij na ubóstwo i na przestępstwa moje: na piołun i na żółć (III). Szczerniało nad węgle oblicze ich i nie poznano ich na ulicach; przyschła skóra ich do kości, wyschła i stała się jako drewno. Lepiej było pobitym od miecza, niżli pozabijanym od głodu, bo ci wywiędli strawieni przez niepłodność (IV). Wspomnij Panie, co się nam przydało, wmjrzyj, a obacz zelżywość naszą. Dziedzictwo nasze obróciło się do cudzych, domy nasze do obcych. Sierotami zostaliśmy bez ojca, matki nasze, jako wdowy. Wodę naszą piliśmy za pieniądze, drwa nasze za pieniądze kupowaliśmy. Za szyje nasze gnano nas, spracowanym nie dano odpoczynku... Ustało wesele serca naszego, odmieniły się w żałobę tańce nasze. Spadł wieniec z głowy naszej, biada nam, żeśmy zgrzeszyli!...“ (V).

szem.

wymi, obaj posiadają serca miękkie, wrażliwe i współ-

Jeremiasz ma wiele pokrewieństwa z Hozea-Obaj ci prorocy są ludźmi głęboko uczucio-

czujące, u obu przemawia zasadniczy ton elegijny, oparty na głębokiej religijności. Jeremiasz, podobnie jak i Hozeasz, ogarnia wzrokiem naród cały, Izraela i Judę, w ich przeszłości i w dobie współczesnej, a przychodzi do przekonania, że historya ludu, po za swym początkiem, przedstawia tylko obraz grzechu. Izrael, będący małżonką Jehowy, zdradzał go ciągle. Nigdy lud żaden nie zmieniał swych bałwanów na cudze, a Izrael oddał Boga prawdziwego... za bałwa nów! Żadna dziewczyna nie zapomniała nigdy o swoim stroju, żadna oblubienica—o pasie swoim, a Izrael zapomniał o swoim Bogu. Następstwa reformy Jozya-sza, popieranej usilnie przez proroka, utwierdziły go tylko w sądzie ujemnym o ziomkach swoich, którzy, wołając: „mądrzyśmy, bo Zakon Pański jest u nas”, „porzucili jednak Słowo Pąńskie”, dalecy od nawrócenia się wewnętrznego. — A Jeremiasz pragnął nie form, lecz „obrzezania serc i uszu”, t. j. czystości ducha i myśli, za którą idzie czjstość uczynków. Reforma tedy była posiewem, rzuconym na skały i ciernie, a nawrócenie się ludu kłamstwem i złudzeniem, „gdyż nie ma żadnego, któryby za grzech pokutował.” Z tego pojęcia o grzechach i pewności, że Jehowa wszędy je karze, wyłania się u Jeremiasza Sędzia Wszechwiedzący, który nie tylko słyszy, co prorocy fałszywi mówią ludowi, lecz przenika do głębi serce człowieka, będące siedliskiem grzechów. Jeremiasz pierwszy silnie i jasno wyzwala religię Izraela z więzów zewnętrznych, materyalnych, które z czasem dojść miały do zenitu swego i skostnieć na zawsze.—Uważając, że występek każdy płynie z wnętrza naszego, że się opiera na zepsuciu serca, do niego też odnosił również i poprawę. Skoro przestrzeganie prawa zewnętrzne i na wskroś materyalna służba boża nie przeszkadzały Izraelowi tonąć w występkach, należało więc skłonić serce narodu do zajęcia innego stanowiska względem praw, t. j. względem obowiąz-

14

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

ków społecznych i religijnych. Ztąd też prorok za lecą nowe przymierze z Jehową, któreby każdemu z jego wyznawców wypisało prawa na sercu. Tono we przymierze, któremu nie potrzeba ani arki, ani tablic kamiennych, ma się rozpocząć nie od zewnętrznego ratunku Izraela, jak to dawniej bywało, lecz od zbawienia wewnętrznego. W tym celu da Jahve Izraelowi „serce jedno i drogę jedną”, a po takiem serc „obrzezaniu” nikt nie będzie potrzebował nauczać innych poznania Jehowy, ponieważ wielcy i mali po znają go sami przez naukę Boga wewnętrzną. Oparte na tern przymierzu, wiecznem jak porządek natury, królestwo nowe nie obejdzie się jednak bez książąt i prawdziwych pasterzów boskich z Mesyaszem na czele, ani też bez prawdziwych lewitów i kapłanów. Jeremiasz tedy dążył, że użyję słów Duhma, do u-wewnętrznienia religii, albowiem główną jej wagę kładzie na moralno-religijną łączność jednostki z Bogiem. Ideał religii, podług Jeremiasza, ma charakter na wskroś moralny, to też, skoro Jehowa upodobał sobie łaskę, prawo i sprawiedliwość, prawdziwa tedy świadomość i bojaźń boża zależy na tem, żeby czynić dobrze swoim i obcym, wdowom i sierotom, a krwi niewinnej nie wylewać. Jeremiasz nie doszedł był jeszcze do wyprowadzenia ze swej myśli głównej wszystkich wyników, nie stwierdza on jeszcze, że istota człowieka ma z Bogiem wartość nie przemijającą, bez Boga—żadnej, t. j. nie doszedł jeszcze do granic nieśmiertelności, ale ku jej wytworzeniu dał bodziec bardzo potężny. Uznawszy duchową osobowość człowieka za podporę i dźwignię religii, Jeremiasz proroctwami swemi stworzył okres pobożności wewnętrznej, podmiotowej. Ponieważ Jehowa nie może przebaczyć narodowi, dla którego grzeszenie ustawiczne stało się drugą naturą, przeto upadek jego stał się konieczno ścią, a miejsce jego zajmą dopiero wygnańcy, szczerze do Boga nawróceni. To też Nabuhodnezara, zdobywcę Jerozolimy, nazywa Jeremiasz sługą Jehowy,

fia

LI . ,/ â jf|

......

t-fêf W H'Ê..

iéii§I

®ï: ; ■ ÿ

J

■ i-,

y __

Rmi

ïMM.

itif,

y,‘

.......__j iflite

ÉâÉâÉ

'.' nPl

ta»

Éilft:

*7- Ą-“-: V. >

:Ê£mm,f iiftl

sä

iüpâ?

Starożytny mur, otaczający świątynię Jerozolimy.

pomimo, że najsilniej ze wszystkich proroków przedstawił nicość bogów pogańskich, których uważa za „robotę ręki rzemieślniczej,” za „dzieło nikczemne i śmiechu godne” (X). Przepowiedziawszy na dziesiątki lat naprzód upadek Jerozolimy, Jeremiasz powtarzał bez przerwy tę pieśń złowróżbną, budząc w masie ludu, podniecanej przez takich proroków fałszywych, jak Ananyasą^ wstręt i oburzenie. Nazywano go biuźniercą i zdrajcą kraju, a lud rozjuszony domagał się gwałtownie śmierci proroka. Pomimo szacunku króla i obrony kilku potężnych opiekunów, byłby był zginął w lochu bagnistym, gdyby go nie był wyratował od śmierci haniebnej eunuch etyopski. Osamotniony najzupełniej, próżen wszelkich radości ziemskich, pozbawióny przyjaciół i rodziny, gdyż Jehowa zabronił mu wchodzić w związki małżeńskie przez wzgląd, że wkrótce wraz z ojcami i mężami swemi matki i dzieci w Jerozolimie wyginąć miały od miecza, głodu i zarazy, Jeremiasz musiał znosić w swej duszy cierpienia straszne, bezgraniczne. Więc też smętna jego lutnia prorocza rozpłynęła się teraz w łzach krwawych i w skargach żałosnych. Cierpiąc podwójnie i jako człowiek, przez rodaków własnych poniewierany i jako patryota, miłujący nad wszystko ojczyznę swoją, Jeremiasz przeklinał w chwilach rozpaczy godzinę swego urodzenia. A jednak nie ugiął się pod brzemieniem cierpień bezmiernych, nie wyrzekł się swego posłannictwa, lecz stojąc wytrwale na stanowisku, przeżył chwilę straszliwą upadku Jerozolimy, z której, obdarzany zawsze nieufnością przez współrodaków, musiał, wbrew pragnieniom swoim, wyjść do Egiptu. Nie przestawszy być i na obczyźnie sumieniem swojego ludu, Jeremiasz z odwagą nieustraszoną występował przeciw wygnańcom niepoprawnym, którzy, jak chce tradycya, pod wpływem szału nienawiści, ukamienowali sługę Bożego. Pod kamieniami współziomków legł tedy prorok, który przez całe swe życie walczył i cierpiał za lud wła-

sny. Odbierając za miłość i za wierność objawy wstrętu i nienawiści, Jeremiasz wychylił do dna kielich goryczy, jako nieustraszony w posłannictwie za-szczytnem bojownik prawdy, jako zwycięzca i bohater, który może umrzeć dla idei, ale jej się nigdy nie sprzeniewierzy.

Ze stanowiska literackiego proroctwa Jeremiasza były najrozmaiciej oceniane. Podług Kueneua, język proroka w jego pismach nosi niezaprzeczone ślady upadku, charakterystycznego w owej epoce. Bywa on niekiedy zbyt monotonuy, te same ideje powtarza często w formie jednakiej, a pewne zwroty spotykamy ustawicznie pod jego piórem. Pomijając proroctwa przeciw poganom, w których zresztą Jeremiasz nie jest dość oryginalny, zwykłych mów jego nie cechuje ani podniosłość myśli, ani potęga wyrażenia, braki te jednak okupuje autor głębią uczucia. Podług Drivera, tragiczność życia Jeremiasza odzwierciedliła się i w jeao księdze, w której złożył swe myśli najistotniejsze, nie bacząc na kunsztowność formy. Językowi jego zbywa na blasku i sile, zdania nadmiernie rozciągnięte, paralelizm myśli często kuleje, a nie brak i prozy retorycznej, którą autor wzorował na księdze „Deuteronomium.” Jak dalece uczeni różnią się w sądach o księdze Jeremiasza, dowodzą, między innemi, takie np. dwie opinie wręcz sprzeczne. Dla Kuenena: il est poete, il l'est même beaucoup plus quEsaïe, a dla prof. D. H. Müllera: als Dichter steht Jeremia weit hinter Jesaia. Ten sam Müller odtwarza parę wyjątków z Jeremiasza w strofach 7-miowierszowycb, które jednak przy wierszach różnej długości są tak nieprawidłowe, że na miano zwrotek nie zasługują.

Jeden z rozdziałów księgi Jeremiasza, w którym autor występuje przeciw Edomitom, zdradza silne pokrewieństwo z bardzo krótkiem proroctwem Abduaszau (Obadya), poświęconem wyłącznie przepowiedni groźnej dla Edomu, któremu prorok obwieszcza zupełne zniknięcie z pośród ludów ziemi:

„Oto maluczkim dałem cię między narody, wzgar-dzonyś ty jest bardzo. Pycha serca twego wyniosła cię, mieszkającego w rozpadlinach skał, podwyższającego stolicę swoją i wołającego w swem sercu: kto mnie ściągnie na ziemię? Choćbyś się wywyższył jako orzeł i choćbyś między gwiazdami położył gniazdo swoje, ściągnę cię ztamtąd — mówi Pan. Dla zabicia i dla nieprawości przeciw bratu swemu Jakóbowi okryje cię wstyd i zginiesz na wieki “

Pomimo badań najtroskliwszych, nie udało się dotychczas hebraistom ustalić daty działalności proroczej Abdyasza; najprawdopodobniej jednak proroctwo jego powstało wkrótce po upadku Jerozolimy.

XIII.

Żydzi w niewoli babilońskiej. Prorok Ezechiel.

Liczba Żydów, którzy w latach 597, 586 i 581 przed Chr. zostali przesiedleni do Babilonu, wyniosła około 50,000 mężczyzn, kobiet i dzieci. Naturalnie, była to tylko część ludności, gdyż druga, większa, została w kraju, a trzecia przeszła do Egiptu, gdzie na wschodniej granicy, w miastach Tafanu, Migdol i wielu innych miejscach powstały kolonie, które odegrały rolę poważną w następnym okresie dziejów żydowskich. Jakkolwiek tedy, po upadku Jerozolimy, Żydzi rozproszyli się po całem państwie olbrzymiem Nabukadnezara, to jednakże ogniskami najważniejszemi rasy żydowskiej były: Palestyna, Egipt i Babilon, a w każdem z tych ognisk warunki b>tu Żydów były rdzennie różne. Do Babilonu po za mieszkańcami Jerozolimy przeszło z innych miast Judy około 5,000 ludzi, a ich ziemie zabierali najwięksi wrogowie Żydów Edomici.

Upadek Jerozolimy i mowy proroków nie dokonały zmian żadnych w usposobieniu ludności, pozostałej w granicach swojej ojczyzny. Bałwo-chwalstwo, które miało zawsze potężną siłę przyciągającą dla słabych i ciemnych mieszkańców Judei, wzrosło po klęsce, a pochopność ludu do czynów rozpustnych i krwawych spotęgowała się je szcze. Nie brakło jednak i pobożnych, którzy przybywali, jako pielgrzymi z różnych stron kraju, żeby na zgliszczach świątyni Salomona złożyć ofiary Jehowie. Wszelako odrodzenie moralno-religijne nie wyszło od Żydów z Palestyny. Żydzi w Egipcie, wyżsi umysłowo od pozostałych w Judei, żyli w warunkach korzystniejszych, gdyż faraon w nienawiści do wroga wspólnego obdarował wygnańców pewnemi przywilejami. Przebywając w miejscowościach, graniczących z Judeją, na wielkim trakcie karawanowym, Żydzi egipscy byli w ciągłych stosunkach ze swymi ziomkami palestyńskimi i czekali pory przyjaznej, żeby powrócić do ojczyzny. Lecz jeśli patryotyzm Żydów egipskich nie wygasł, wiara ich mocno ucierpiała. Mieszkając w ogniskach handlowych, które były punktami zbornemi Penicyan, Greków i Egipcyan, t. j. ludów oddanych wielobóstwu, Żydzi egipscy powracali często do bałwochwalstwa swych przodków, stawia jąc ołtarze bogom obcym, potężniejszym w ich oczach od Jehowy, który dopuścił lud swój do upadku.

Podług świadectwa proroków Żydzi w Babilonie stali o wiele wyżej od swych współbraci w Palestynie, albowiem do stolicy swojej zabrał wróg czoło narodu. Prócz tego pozwolono wygnańcom zamieszkać razem w kraju bogatym i żyznym, poprzerzynanym kanałami, t. j. w okolicach południowych i wschodnich Ba bilonu, pomiędzy Eufratem a Tygrem. Wyraz „niewola” nie określa dość ściśle położenia Żydów w Ba bilonii, gdyż za wyjątkiem kilku prowodyrów z ostatnich powstań, wszyscy Żydzi byli tu wolni, jak w Kanaanie, pozostając, przynajmniej przez pierwsze lat dziesięć wygnania, w ciągłych stosunkach z krajem ojczystym. Idąc za radą Jeremiasza, który zalecał wygnańcom lojalność względem władzy i wszechstronny rozwój materyalny, budowali Żydzi domy dla siebie i zakładali ogrody, rozwijając przytem na wielką skalę przyrodzone zdoloości handlowe. Jeśli dodamy, że Nabukadnezar powierzał Żydom nawet wyższe stanowiska urzędowe, to „niewola” nie wyda nam się bardzo ciężka. Dopiero późniejsi pisarze i prorocy skarżą się na ucisk babiloński, wspominając o prześladowaniach Żydów i ciężkiej ich pracy przymusowej. Kolonie żydowskie stanowiły niezależną całość społeczną, której części różne były z sobą w związku najściślejszym przy zachowaniu dawniejszej orga-nizacyi rodzinnej. Żydzi babilońscy uznawali również władzę swych książąt, a na ich czele stał potomek Dawida Jehojakin, który po r. 56 L był urzędowuie uznany przez dwór babiloński. Płacąc podatek Babilonowi i przestrzegając wierności względem niego, Żydzi, po za tern, rządzili się sami, korzystając z praw własnych. W tern maleńkiem państewku Ju-dy na obczyźnie kwitły jednak te same narowy, które widzieliśmy w Judei. Fałszywi prorocy, o charakterze bardzo wątpliwym, wprowadzali zamęt w pojęciach, a praktyki bałwochwalcze wciąż trwały, gdyż Jehowa stracił swój urok dawniejzzy. W płomieniach świątyni Salomona stary bóg ludu, zwyciężony i zniszczony przez bogów Nabukadnezara. zginął wraz z dymem, okazawszy wyraźnie bezsilność swoją. A zresztą, łatwo sobie wyobrazić, z jakiem uczuciem wewnętrznem wchodziła do Babilonu, który wówczas stał na szczycie swojej potęgi i wspaniałości, garst ka Żydów, złamana klęskami straszliwemi, poniewierana i uciśniona. Co za wrażenie potężne wywrzeć musiała na Żydach stolica świata, wobec której tak nkochana niegdyś i podziwiana Jerozolima była tylko skromną mieściną. Wobec budynków kolosalnych Babilonu wszechświatowego, wobec świątyń olbrzy-

mich, przeładowanych sztuką i zbytkami, świątynia jerozolimska musiała odżyć we wspomieniach wygnańców, jako mizerny kościółek wiejski... Na osłabienie wiary narodowej musiała też wpłynąć dumna pogarda i szyderstwo, których nie skąpili Żydom Babilończycy.

W takich warunkach tylko charaktery nadzwyczaj silne i serca głębokiej pobożności pełne mogły wytrwać w wierze swych przodków i to pod tchnieniem słów proroczych, które krzepiły ducha wygnańców. To też ważność wyjątkowa niewoli babilońskiej tkwi w tern właśnie, że tu, na obczyźnie, nastąpił rozbrat ostateczny pomiędzy warstwami ludu pobożnemi a zaprzańcami, pomiędzy zwolennikami religii proroków a wyznawcami wiary ludowej, skażonej praktykami bałwochwalczemi. Większość zepsuta, goniąca za zyskiem i używaniem odpadła, „reszta” zaś, tak upragniona przez Izajasza, po oczyszczeniu wewnętrznem przez ogień bólów i cierpień — przetrwała. Ale i na tej „resztce”, złożonej z synów narodu najlepszych, najszlachetniejszych, odbić się musiał wpływ niewoli, która spowodowała przekształcenie rdzenne dawnej religii Izraela. Już Deuteronomium wykazało różnicę pomiędzy państwem a kościołem, pomiędzy życiem narodowem a religijnem, wszelako Deuteronomista liczyć się musiał z czynnikami tak konkretnemi i po-tężnemi, jak państwo i życie narodowe, gdyż w drodze do urzeczywistnienia ostatecznych celów, natury czysto religijnej, oba te czynniki stanowiły przeszkodę niezwyciężoną. Skoro jednak znikło już państwo wraz z swojem życiem narodowem, pozostało Żydom wygnańcom tylko życie kościelno-religijne, z którego powstał judaizm. Państwo^ przekształciło sig jyjtościół, a_jud w gminę. I temu to właśnie judaizmowi zawdzięczająłZydzi swe posłannictwo wszech- ( światowe, które spełnić mieli w przyszłości, na dro ^ dze rozwoju religijnego.

Ojcem duchownym Judaizmu był „prorok Ezechiel, kapłan jerozolimski, syn Busisa, uprowadzony

w niewolę babilońską roku 5Ü7 wraz z Jojahinem i osiadły w Tel-abib nad rzeką Chebar. Tu, w piątym roku niewoli, rozpoczął posłannictwo prorocze,

Brama południowa świątyni w Jerozolimie-

kr .„-fiaUltff*

i SSr-f

gSf^' '

i. im

i‘®

$r : .': £*»*

f ÜS.

»v;a; l\

iii *

fi

Tja

,/■ slip

gii

*£^"jL iiïtÊfwt): ^ 1. *é ’    ¹

j%BK9|Sh^

SP«

//M

. '- $ f. -i!

,1!

siŁ*

a#

które spełniał do roku 570 przed Chr. Spostrzegł" szy zdaleka te sieci, któremi wrogowie otoczyli Jerozolimę dookoła, obwieszczał ztamtąd, za pomocą obra-

zów symbolicznych, blizki upadek miasta i ruinę starego Izraela.

Księga tego proroka rozpada się na trzy części, z których każda ma treść odrębną. Pierwsza (1 — 24) mówi o blizkiem upadku Jerozolimy. Oto jak prorok przepowiada tę straszną klęskę:

„A ty, synu człowieczy, to mówi Pan Bóg ziemi lzraelowej. Koniec przyszedł na cztery strony ziemi. Teraz koniec na cię i puszczę na ciebie zapalczywość moją i będę cię sądził według dróg twoich i położę przeciwko tobie wszystkie obrzydliwości twoje. I nie sfolguje oko moje tobie, ani się zlituję, ale drogi twoje włożę na cię, a obrzydliwości twoje będą wpośrodku ciebie—i doznacie, żem ja Pan... Trąbcie w trąbę, niech się gotują wszyscy, a nie masz, ktoby szedł ku bitwie, bo gniew mój na wszystek lud jego. Miecz zewnątrz, a mór i głód wewnątrz; kto jest na polu, od miecza umrze, a którzy w mieście—morem i głodem pożarci będą. Wszystkie ręce zemdleją i ze wszystkich kolan pociecze woda. I przepaszą się włosiennicami, a lęk ich okryje, na każdej też twarzy wstyd będzie, a na wszech głowach—łysina. Srebro ich precz wyrzucać będą, a złoto ich gnojem się stanie. Srebro i złoto nie będzie ich mogło wybawić w dzień zapalczywości pańskiej. Duszy swej nie nasycą i brzuchy ich nie będą napełnione... I przywiodę najgorszych z pogan i posiądą domy ich, a uciszę pychę możnych i posiądą świątnice ich. Gdy ucisk nadejdzie, będą szukać pokoju, a nie będzie. Trwoga na trwogę przyjdzie, a słuch na słuch, i będą szukać widzenia u proroka, a zakon zginie od kapłana, a rada od starców. Król będzie w żałobie, a książę oblecze się w smutek i ręce ludu ziemskiego strwożą się. Według drogi ich uczynię im, a według sądów ich osądzę je, a wiedzieć będą, żem ja Pan“ (VII).

Zbrodnią Izraelitów było bałwochwalstwo, które zawsze plamiło ich dzieje, więc też dlatego zginąć muszą. Oto jak obrazowo przedstawia prorok pierwsze chwile Izraela, przygarniętego miłosiernie przez Jehowę, któremu, za tę opiekę, za dobrodziejstwa rozliczne, wywdzięczył się naród prostytucyą ducha i ciała. Jehowa, przypominając niewolę narodu w Egipcie tak mówi do „dziewicy izraelskiej”, to jest do ludu:

„Idąc mimo cię ujrzałem, że cię deptano we krwi twojej i rzekłem ci, gdyś była we krwi: żyj! Uczyniłem cię rozmnożoną jak urodzaj polny, i rozmnożyłaś sia i urosłaś i chodziłaś i przyszłaś do ochędóstwa białogłowskie-go; piersi twe urosły i włos twój porósł, a byłaś naga i sromoty pełna. I szedłem mimo cię i ujrzałem cię... i rozciągnąłem odzienie swoje na cię i nakryłem sromotę twoją. I przysięgłem ci i wszedłem w przymierze z tobą, mówi Pan Bóg, i zostałaś moją. I omyłem cię wodą i oczyściłem krew twoją i pomazałem cię olejkiem. I ubrałem cię w różnych barw szaty i obułem cię w modre obuwie i opasałem cię bisiorem i przyodziałem cię odzieniem trwałem. I pizybrałem cię ochędostwem i dałem manele na ręce twoje, a łańcuch około szyi twojej. I dałem naustnicę nad usta twoje i kolca na uszy twoje i wieniec ozdobny na głowę twoją. I ozdobiłaś się złotem i srebrem, a oblekłaś się w bisior i w szatę wzorzystą barw rozmaitych; jadłaś Żemłę (bułkę pszenną), miód i oliwę i stałaś się bardzo piękną i postąpiłaś do królestwa. I wyszło imię twoje między narody dla piękności twojej, boś' była doskonała w swych ozdobach, które włożyłem był na cię, mówi Pan Bóg. A ufając piękności swej, cudzołożyłaś... i wystawiłaś wszeteczeństwo twoje każdemu mijającemu... A nabrawszy szat swych, uczyniłaś sobie wyżyny z tego i z owego zszyte (') i cudzołożyłaś na nich, jako nie było, ani będzie. I nabrawszy naczyń ozdobnych ze złota mego i ze srebra mego, którem ci dał, naczyniłaś sobie obrazów męskich i cudzołożyłaś z niemi... I wzięłaś syny swoje i córki swoje, którycheś mi narodziła, i ofiarowałaś im na pożarcie A więc małe jest wszeteczeństwo twoje?... I zbudowałaś sobie dom nierządny i uczyniłaś sobie zły dom na wszystkich ulicach. Na każdym rogu zbudowałaś znak wszeteczeństwa swego i zohydziłaś piękność swoją... I cudzołożyłaś z synami Egiptu, sąsiadami swymi ciał wielkich, i namnożyłaś wszeteczeństwa swego, żeby mię drażnić. Ponieważ jeszcze nie byłaś syta, więc cudzołożyłaś też z synami assyryjskimi i zawsześ się nie nasyciła. I namnożyłaś wszeteczeństwa swego w ziemi Kanaańskiej z Chaldejczykami i także się nie nasyciłaś... Wszystkim wszeteczni- ¹

com dawają zapłaty, a tyś dawała je wszem gamratom swoim, że wchodzili do ciebie zewsząd na wszeteczeństwo z tobą. Przeto, wszetecznico, słuchaj słowa pańskiego .. Oto ja zgromadzę wszystkie miłośniki twoje, z którymi się łączyłaś, i wszystkie, których miłowałaś ze wszystkie-

—UM

i:.

r?i' h , '111»

Mp

m

Bil ' ^mm

ii

gai

il

S»

11

■'r':'

mm

mm

'■vi

S Ä

ü'.

sIPrIIp

?..

¹

Miejsca kultu zapożyczonego z różnych stron.

Kapitel rzeźbiony ze świątyni Salomonami, których nienawidziłaś i zgromadzę ich na cię zewsząd, a odkryję sromotę twoją przed nimi i ukażę im wszystką szkaradę twoją. I dam cię w ręcę ich i zepsuję twój dom nierządny i zburzę zły dom twój, a obnażę cię z szat twoich i pobiorą naczynia ozdoby twojej, wią cię nagą i zelżywości pełną“ (XVI).

a zosta-

W części drugiej (25 — 32), Ezechiel głosi proroctwa przeciw ludom obcym, przeciw Ammouowi, Moabowi, Idumei (Edom), obwieszcza upadek Syonu, Tyru, Assyryi i Egiptu. Oto jaką przyszłość prorokuje Ezechiel faraonowi:

„Synu człowieczy (tak siebie nazywa zawsze Ezechiel), weź lament nad faraonem, królem egipskim, i rzeknij do niego: Lwowi narodów przyrównany jesteś i smokowi, który jest w morzu, a miotałeś rogiem w rzekach swoich i mąciłeś wody nogami swemi, a deptałeś rzeki ich. Przeto mówi Pan, zarzucę na cię sieć swoją w mnóstwie narodów moich i wyciągnę cię niewodem moim. I obalę cię... i każę mieszkać na tobie wszemu ptactwu powietrznemu, a nakarmię tobą zwierzęta wszystkiej ziemi. I położę mięso twoje na górach, a napełnię pagórki twe krwią twoją. I namoczę ziemię smrodem krwi twojej po górach, a doliny napełnią się tobą.. Bo to mówi Pan Bóg, miecz króla babilońskiego przyjdzie na cię“ (XXXII).

W księdze trzeciej (33—48) Ezechiel prorokuje o przyszłem odrodzeniu Izraela, o odbudowaniu świątyni i jej rozmiarach, o istytucyi kapłańskiej z nowe-mi jej obowiązkami i przywilejami, tudzież o rozdziale ziemi pomiędzy wszystkie pokolenia:

„Wybawię trzodę moją i nie będzie dalej łupie-stwem, a rozsądzę między bydlęciem a bydlęciem. I wzbudzę nad niemi pasterza jednego, który je będzie pasł, sługę mego Dawida, on je paść będzie i on im będzie pasterzem. A ja będę im Bogiem, a sługa mój, Dawid, ksią-żęciem w pośrodku ich... I uczynię z nimi przymiorze pokoju... (XXXIV). To mówi pan Bóg: Oto ja wezmę sy-ny Izraelowe z pośród narodów, do których zaszli, i zgromadzę zewsząd, a przywiodę je do ziemi ich. I uczynię ich narodem jednym w ziemi na górach izraelskich i król jeden będzie rozkazywał wszystkim, a nie będą dalej dwa narody, ani się więcej dzielić będą na dwa królestwa... 1 będą mieszkać na ziemi, którąm dał słudze swemu Ja-kóbowi, w której mieszkali ojcowie wasi, i będą na niej mieszkać sami i synowie ich i synowie synów ich, aż na wieki, a Dawid, sługa mój, książęciem ich na wieki. I uczynię z nim przymierze pokoju, przymierze wieczne będzie im i ugruntuję je i rozmnożę i dam świątynię mo ją pośród nich na wieki. I będzie przybytek mój między nimi i będę im Bogiem, a oni będą mi ludem (XXXVII). Żaden cudzoziemiec, nieobrzezany na sercu i na ciele, nie wnijdzie do świątyni mojej... Lecz kapłani i Lewici, synowie Sadoka, którzy strzegli obrzędów świątyni mojej, gdy błądzili synowie Izraelowi—ci przystąpią do mnie, aby mi służyli i stać będą przed oczyma niemi, aby ml ofiarowali tłustość i krew, mówi Pan Bóg... A gdy będą wchodzić do bram sieni wnętrznej, obloką szaty lniane, a nie wnijdzie na nich nic wełnianego... Głowy też swej golić nie będą, ani włosów zapuszczać, ale niech przystrzygają głowy swe. I wina niech nie pije żaden kapłan, gdy ma wejść do sieni wnętrznej. I wdów i niewiast porzuconych niech nie pojmują za żony, ale panny, z nasienia domu Izraelowego, albo też wdowę pe kapłanie. A lud mój uczyć będą, co za różność między rzeczą świętą a splugawioną i między rzeczą czystą a nieczystą... A gdy będzie spór — stać będą na sądach moich i sądzić będą, strzegąc praw moich i przykazań moich we wszystkich świętach uroczystych i soboty moje święcić będą“. (XLIV).

Urodzony w Jerozolimie, z rodziny kapłańskiej, Ezechiel słuchał prawdopodobnie najdawniejszych mów Jeremiasza i z tego źródła czerpał pierwsze natchnienie do przyszłych swych nauk. W charakterze jego i w dziełach odzwierciedlają się dwa wpływy ówczesne: kapłański i proroczy, które on przetopić zdołał na wielkie źródło swej siły. Była to epoka, w której kapłan wierny łączył się z wiernym prorokiem we wspólnej walce przeciw poganizmowi. Jednym z rzeczywistych owoców tego związku było Deuter o-nonium, którego treść szkicowo zaznaczyliśmy, ale jeszcze do niego powrócimy, drugim—Ezechiel, przedstawiciel późniejszego rozwoju tak zwanej deuterono-micznej szkoły myślenia. Wskutek tej kombinacyi dwu wpływów podniosłe ideały proroka skrystalizowały się w konkretnym, popularnym obrazie rytuału, żeby masy nieoświecone mogły postępować zgodnie z za-wartemi w nim przepisami. Ezechiel nie był ani mówcą, ani retorem, ale raczej nauczycielem mas szerokich, a nadewszystko mężem praktycznym, który oceniał nadzwyczaj bystro potrzeby i wymagania swego czasu. W tym względzie ma on wiele podobieństwa z Izajaszem, a jest mu i charakterem wielce pokrewny. Dla obu tych proroków sprawą zasadniczą jest przepaść bez granic, pomiędzy Bogiem a człowiekiem. W obrazie Boga świętość i majestat, nadziemska podniosłość stwórcy w pojęciu metafizycz-nem i moralnem są dla obu proroków istotą rdzenną, wskutek czego uważają oni pokorę za cnotę człowieka najgłówniejszą. To też Ezechiel nazywa siebie „strażnikiem” Izraela, „synem człowieczym”, a mając głosić objawienia Boskie, pada twarzą na ziemię, i dopiero Bóg sam podnosi proroka i krzepi. Dzieli ©n też z Izajaszem straszną powagę moralną i surowość, niedostępną miększym porywom serca. Był to, podług Cornilla, największy w Izraelu „mąż Kościoła i organizator”, który na całym okresie następnym wycisnął piętno swego ducha.

Przybywszy do Babilonu z pierwszą grupą wygnańców, Ezechiel nietylko zwalczał ich nadzieje rychłego powrotu do ojczyzny, lecz, jak widzieliśmy, przepowiadał klęski dalsze i cięższe. To też zrazu był pogardzany przez optymistów niepoprawnych i dopie-zo później, gdy przepowiednie proroka sprawdziły się, zdobył uznanie. Jakkolwiek kapłan z urodzenia i zagorzały zwolennik rytualizmu, tudzież praw pisanych, Ezechiel, jako pasterz wierny, był kaznodzieją, szczepiącym nadewszystko prawość; kładł on czyny na pierwszym planie, formę—na drugim, poczytując obrzędowość i prawa za czynniki pomocnicze w rozwoju dodatnim czarakterów. Przepowiadał on upadek Jerozolimy nie dlatego, że w niej służbę bożą zaniedbywano, lecz dla apostazyi mieszkańców. Od wygnańców, którzy się zwracali do niego po radę, wymagał nawrócenia zupełnego, wołając: „odwróćcie się od bałwanów swoich i od wszelkich obrzydliwości...

Ezechiel wpajał w swych ziomków tę praw-

dę, że zmiana zewnętrzna niedostateczna, lecz że serca i pobudki czynów muszą być z gruntu przekształcone.

Indywiduaiistyczny prąd czasu przejawiał się w Judei już przed zniszczeniem Jerozolimy; w przeczuciu klęsk narodu jednostki więcej niż przedtem próbowały oprzeć się na samych sobie, zwłaszcza gdy obok religii, w epoce Jeremiasza kiełkować zaczęła i wiedza świecka. Lecz nawet w znaczeniu religijnem zaczęły wówczas jednostki odczuwać swą wartość samodzielną, która pobudzała do większych roszczeń i nadziei. Przyczyniły się do tego i mowy proroków, którzy wprawdzie groźbami swojemi ogarniali zazwyczaj cały naród, ale ich pioruny zwracały się głównie przeciw jednostkom, bądź szczególnie winnym, bądź też opornym na głos proroczy. W czasach dawniejszych syn pokutował za grzechy ojca, lud za grzechy przodków, a nawet jeszcze Deuteronomista wygłosił zdanie, że grzechy ojców spadają na dzieci aż do czwartego pokolenia, a za miłość i posłuszeństwo przodków dla Jehowy pokolenie tysiączne odbiera jeszcze dobrodziejstwa. Ale współcześni Ezechiela już pokpiwali z teoryi, że upadek Jerozolimy miał być karą za winę przeszłości, zwłaszcza za grzechy Manassesa, dodając: »ojcowie jedli kwaśne winogrona, a dzieciom zęby cierpnąć mają?!” Otóż Ezechiel musiał przekonywać współziomków, że pokolenie obecnie nie lepsze od dawniejszego, tudzież gromić proroków fałszywych, którzy i na wygnaniu rozsądek ludu zaćmiewali. Ezechiel również przeczył mniemaniu, że syn umiera za grzechy ojca lub odwrotnie, ale dodawał, że sprawieli-wość ojca oddaje synowi wielkie usługi. Wierząc głęboko, że przed odrodzeniem Izraela sąd dalszy musi nastąpić, i że grzesznicy będą wytępieui, Eze-

15

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

chiel poczytywał za cel swój główny zalecać bezbożnym nawrócenie, a sprawiedliwym wytrwanie, a to w przekonaniu, że Bóg, pomimo surowości swojej, nikomu krzywdy nie uczyni. Ta wiara w sprawiedliwość boską nadawała jednostkom takie znaczenie religijne, jakiego przedtem nie miały, ale zarazem budziła pewność, że w każdym człowieku tkwi siła, dzięki której może zerwać z grzechem i wyzwolić się całkiem z następstw złych czynów, dawniej spełnia nych, uzupełniając przekonanie proroków, że grzechy pochodzą z wolnej woli człowieka, Ezechiel wołał do ziomków: „Odrzućcie od siebie grzechy swoje, a wytwórzcie w sobie serce nowe i ducha nowego\...” Od Ezechiela pochodzi również dogmat pokuty indywidualnej, który stanowi podstawę prawa.—Pomimo udręczeń wygnania, które przywodziły na myśl raczej srogość Stwórcy, niż jego łaski, Ezechiel nigdy nie przestał wielbić Jehowy jako Boga miłości i miłosierdzia, uważając, wraz z prorokami prawdziwymi, że to wygnanie, będące naturalnem, nieuniknionem następstwem zbrodni Izraela politycznych, społecznych, moralnych i religijnych, stanowiło jedynie fazę przejściową w rozwoju rasy etycznym i wyznaniowym. Znając jednak swoje owieczki, Ezechiel czuł doskonale, że naród jego musi przejść jeszcze przez długi proces pokuty i oczyszczenia, zanim się wytworzą obywatele, godni królestwa Jehowy z ogniskiem w Jerozolimie. To też, korzystając z doświadczenia przeszłości i idąc za Deuteronomistą, tudzież za reformą Jozyasza, w kierunku spotęgowania ceremoniału obrzędowego, Ezechiel naszkicował dla przyszłych pokoleń w nowem państwie plan rytuału, w przekonaniu, że poprawiwszy system przeżyty, zdoła przez formy i ceremonie zaszczepić w rodakach wszystkie te prawdy, które za najistotniejsze poczytywał. Z Ezechielem tedy zaczyna się kodyfikacya i stopniowe, prawie bezświadome rozszerzanie starych przepisów obrzędowych, które pod ręką „pisarzów” dojść

miały z czasem do drobiazgowości najcudaczniejszej. Wiele z tych idei, które oni spotęgowali do głupstwa, jak: wywyższenie kapłanów, nieprzystępność świątyni, granice czystości i nieczystości, tudzież ofiary po-

l:

mmmmm._______

mamam

mummmm

SSZl

•_--s

•-r •

ggjjgggftrtl

wè

;l

>■

II

......

i ■■ » - ' B

S If

-V

su

w*

M—

Kapitel iz świątyni Salomona.

kutne—już w systemie Ezechiela przeważają. Wszelako zajmuje on jeszcze stanowisko pośrednie pomiędzy kodeksem dawniejszym i prostszym, który się zawiera w Deuteronominum i w Księdze przymierza, a przepisami bardziej drobiazgowemi, stanowiącemi tak zwany „Kodeks kapłański”, jak to zobaczymy w części drugiej naszego dzieła. Bądź co bądź, Ezechiel wytworzył w swej słynnej wizyi obraz państwa bożego, a raczej, ściśle mówiąc, kościelnego, w którem król jest tylko przedstawicielem ludu i opiekunem Kościoła, podatki są wyłącznie kościelne, a kapłani, obdarowani ziemią najlepszą wokół świątyni, stanowią pośród narodu potęgę główną, teokratyczną. Państwo znikło tu całkiem w kościele i „religia—pisze Bertholet—stała się systemem kościelnym”.

Styl Ezechiela odznacza się odrębnością bardzo wyrazistą. Używa on często imion własnych i zwrotów nawskroś stereotypowych, a ma upodobania w kunsztowności form i wykładu, w zwrotach symbolicznych, w alegoryach i porównaniach, które często rozwija aż do zbytku. Ezechiel posiada wprawdzie fantazyę, ale brak mu talentu poetyckiego; jest on najprozaiczniejszy z proroków starszych. Formą języka poetyckiego, którą sobie Ezechiel upodobał, jest Kina, czyli tren, rzadko jednak przemawia w tonie lirycznym. Jego przenośnie alegoryczne i obrazy są zazwyczaj zbudowane zręcznie i przejrzyście, a trafiające się w nich niejasności przypisuje Driver skażeniom tekstu. W księdze Ezechiela widnieje rozmysł i praca, proroctwa jego nie rzadko czynią wrażenie utworów, obmyślanych w ciszy domowej, opracowanych z rozwagą i starannością, podług planu, nakreślonego przez autora. Pod tym względem stanowią one uderzające przeciwieństwo z księgami Izajasza i Jeremiasza.

Gdy państwo Izraela jeszcze istniało, naród żydowski, pochłonięty przez wstrząsające wypadki polityczne, które szybko po sobie następowały, nie miał prawie czasu na słuchanie głosu proroków, a tern mniej na zgłębienie swojej przeszłości. Dopiero podczas wygnania, gdy życie Izraelitów było wolne od wszelkich wstrząśnień i przewrotów, musieli oni żyć daleko więcej wspomnieniami doświadczeń już przebytych i nadziejami przyszłości promienniejszej, w którą wierzyli całem sercem, aniżeli teraźniejszością. Ta wiara niezłomna w przyszłość skierowała umysły żydów ku przeszłości, ku badaniom dziejów Izraela od czasów zamierzchłych; badania te bowiem nietylko podtrzymywały patryotyzm narodu,ale przynosiły i naukę, jak żyć potrzeba, żeby w przyszłości uniknąć błędów dawniejszych. Dzieło Ezechiela, który był najwybitniejszym przedstawicielem lepszej warstwy Żydów na wygnaniu, świadczy wymownie o dążnościach panująoych w owym okresie. Rozdziały: XVI i XX jego proroctw, niezależnie od innych ustępów, tu i owdzie porozsiewanych, są poświęcone przeglądowi dziejów hebrajskich, ku wydobyciu z nich nauk i przestróg, niezbędnych dla chwili obecnej i dla jutra. Otóż następstwem bezpośrednim tej dążności do poznania dziejów ojczystych była potrzeba zabrania i przechowania wszystkich utworów literackich, które pozostały z czasów dawniejszych. Czynnikiem głównym była w tym względzie i obawa, żeby wskutek polityki Babilonu Żydzi wygnańcy nie wsiąknęli w ludność miejscową i nie zatracili cech odrębności, co się właśnie stało z przesiedleńcami samarskimi w As-syryi, których pochłonęły całkowicie pokrewne rasy semickie. Z chwilą, gdy żydzi zostali wciągnięci do handlu, pokusy spotęgowały się bardzo, albowiem Ba-bilończycy wprowadzali swych bogów i swą religię do wszystkich oddziałów pracy ludzkiej. Kapłani babilońscy byli pisarzami, do których należało sporządzanie kontraktów prawnych, a bogowie babilońscy byli wzywani na świadków przysiąg, stwierdzających wszelkie umowy. Dopóki Żydzi odmawiali uznawania bóstw babilońskich, podlegać musieli wielkim ograniczeniom, wskutek czego interes własny, najpotężniejszy z czynników demoralizujących społeczeństwa, zmuszał przesiedleńców do zapominania o Bogu surowym, którego i oni i ich przodkowie czcili na wzgórzach palestyńskich. W dodatku religijny kult babiloński przyciągał wielu ponętami bardzo silnemi, gdyż wspaniałość nabożeństw zaćmiewała wszystko, co w tym kierunku Żydzi słyszeli i widzieli. Wiara religijna królów tak potężnych a światłych, jak Nabu-kadnezar, który się lubował we wspaniałości świątyń i kultu, musiała posiadać wielki urok dla ciemnych synów Izraela. Ten urok religii obcej był dla Żydów jeszcze potężniejszy w Egipcie, gdyż lud miejscowy okazywał wygnańcom pewną życzliwość. Poważne mowy w utworach literackich podczas wygnania, odsłaniające nicość zupełną bóstw babilońskich, świadczą najlepiej, że pokusy do apostazyi były rze czywiste i że obawa wiernych wobec tego niebezpieczeństwa ciągle wzrastała. Otóż wskrzeszenie wspólnych pamiątek narodowych uważano, i słusznie, za jedno z lekarstw najpotężniejszych przeciw chorobie obojętności religijnej i narodowej. Jakoż ten cel właśnie stał się bodźcem potężnym do rozwoju literatury żydowskiej w Egipcie i Babilonie, zwłaszcza, że sztuka pisania miała tu codzienne zastosowanie we wszystkich sprawach życiowych. W Babilonie każdą umowę handlową stwierdzano aktem pisanym, a rządcy kraju porozumiewali się z poddanymi swymi za pomocą napisów publicznych. Bardzo liczna klasa pisarzów była oddana całkowicie pracom literackim, oraz kopiowaniu dokumentów publicznych i prywatnych. W bibliotekach królewskich istniała bogata literatura, ogarniająca okres trzytysiącoletni, a złożona z postanowień królewskich, roczników narodowych, hymnów, powieści mitologicznych, formuł czarnoksięzkich i praw. Wszystko więc: i położenie ówczesne Żydów w niewoli, i potrzeby ich, i patryo-tyzm, i otoczenie — składało się na to, żeby uczynić z Żydów na wygnaniu naród literacki. Jakoż Izraelici, niezależnie od skarg i żalów, od gróźb i prze powiedni, których wyrazem są księgi Ezechiela i „Deutero”—Izajasza, zabrali się z całą gorliwością

do „zinwentarzo wania” (Inventar isirung) duchowych skarbów swojej przeszłości i do ujęcia w całokształt, o ile można organiczny, dziejów narodu hebrajskiego.

Rozbiorem tej działalności piśmienniczej Żydów na wygnaniu zajmiemy się dopiero w części drugiej naszego dzieła, teraz zaś przejdziemy jeszcze do dal* czych losów narodu.

XIV.

Skutki niewoli babilońskiej. Cyrus. Prorocy: Agge-usz, Zacharyasz i Malachiasz. Odbudowanie świątyni.

Po 43-ch latach panowania Nebukadnezar wielki wstąpił do grobu w r. 561, zostawiając państwo potężne synowi swemu, _EviI-Merodachowi. który, jako wychowaniec haremu, nie wiele posiadał zalet królewskich. Bądź co bądź, on _właśnie wydobył króla Jehojakina z^więzienia, w którem ten nieszczęśnik przesiedział lat47. XIe7 wl>rew nadziejom, to wyswobodzenie króla żydowskiego, który zasiadł przy stole władcy Babilonu, nie miało następstw politycznych.

I owszem, stosunki Żydów wygnańców z ich panami pogorszyły się raczej niż złagodniały. Po dwu la-tach^miejsce^Merodacha zajmujejnorderca jego, 'NËr?'7 galszarezar. a rozwinięta bujnie anarchia~mszczy do gruntu siły żywotne królestwa. Gdy młody następca tego króla,JLabaszy-Marduk, po 9-u miesięcach został zabity, na tronieBâïïiîonuzmurszaiego zasiadł ostatnią monarcha, Nabonidus. Król ten, zajęty bardziej archeologią, aniżeli państwem, nie miał dość woli, ani siły, żeby się oprzeć potędze nowego słońca, które zajaśniło na widnokręgu azyatyckim.. Małe książątko Asanu stało J3ię władcą państwa ńabifońśkiego. G dy Babilon potężny zatrząsł się w swoich posadach pod

pierwszemi ciosami wrogów, którym Medowie przewodniczyli, dreszcz nadziei rozkosznej przebiegł po ciele Izraela, rozwiązując usta chórowi proroków mniejszych, uczniów Izajasza, Jeremiasza i Ezechiela, którzy przepowiedzieli upragnioną jutrzenkę wyzwolenia.

rą-

^Cyrus—pisze prof. Kent —przez podbój Babilonu wytwÓrźyFnowy, szlachetniejszy rozdział w historyi ludzkiej, a znaczenie jego wystąpienia na widowni pojął najgłębiej ten wielki prorok nieznany, którego mowy przechowane zostały w/5&-u rozdziałach Księ- ^ _gi^ Izajasza (XL — LXVI)"7Frorok ten (De utero- _ Jësaja), o którym już mówiliśmy, wołał do ludu:

„Cieszcie się, cieszcie się, mówi Bóg wasz! Mówcie do serca Jeruzalem, bo się skończyła złość jego, bo odpuszczona nieprawość jego... Nie bój się Izraelu, bom ja jest z tobą! Złamań jest Bel, skruszon jest Nebo, a ich bałwany oddane zostały bestyom i bydlętom... „Powstań, powstań, oblecz się w moc swoją Syonie, oblecz szaty godowe, Jeruzaiem... bo nie zdarzy się więcej, aby przeszedł przez cię nieobrzezaniec i nieczysty. Otrząśnij się z prochu, wstań a siądź Jeruzalem, rozwiąż więzy na szyi swojej, pojmana córko, Syon! Bo to mówi Pan: Dar-moście zaprzedani, a bez srebra będziecie wykupieni... Nie bój się, bo nie będziesz zelżona, ani się zasromasz, bo się nie będziesz wstydziła, bo zapomnisz grzechów młodości swojej i na sromotę wdowieństwa swego wię-.    cej nie wspomnisz. Bo będzie nad tobą panował ten, któ-

/    ry cię stworzył,    imię jego Pan Zastępów. QdknpicmL

"    , twój, ŚwiętyIzraelów, Bo^iem^v^STIaejziemi nazwan hę-

t/’ 'Jzle!7! Na małą ćhwilęopuśclłem cię, a dobrodziejstwa-BrT^wIelkiemi zgromadzę cię. Na mały czas rozgniewania zakryłem oblicze swoje od ciebie, a miłosierdziem wiecznem zmiłowałem się nad tobą. Albowiem góry się poruszą i pagórki trząść się będą, lecz miłosierdzie moje nie odstąpi od ciebie i przymierze pokoju mego nie zachwieje się... I przyjdą do ciebie, kłaniając się, synowie tych, którzy cię trapili i będą się kłaniać stopom nóg twoich wszyscy, którzy ci uwłaczali, i nazowią cię miastem Pana, Syonem świętego Izraelskiego... I będziesz ssać mleko narodów, a piersiami królewskiemi karmiona będziesz i poznasz, żem ja Pan, zbawiciel twój i odkupiciel, mocarz Jakubów. To mówi Pan pomazańco-

Sgm

’ÊÈà

ji|

i,

11

fS ?|

îv

r;V

'Jj f-f ®

^RsMä t. -XK -

TBßf

nM

lipii

'mym

-    .    , j

w ^HSSBSI^^&iîsSsiHviig

âfùiüJI«»«»!, y* 1 «Stf-iHÖ* -i    Ti

B»as»wfe*«sJâÂôJu-"ir .Tlf4L • &71®> r :

\ î

~ V * **■ t ' \ ^fevvî

l'iteaa

. -w».

^ '-vV.- ••‘.V^iæl

Sadzawka Süue w Jerozolimie-

wi swemu, Cyrusowi, któregom ujął prawicę, abym podbił przed nim narody, a grzbiety królów obrócił.. Ja przed tobą pójdę i ludy ziemi poniżę, wrota miedziane skruszę i zapory żelazne połamię...“

bo

Niewola babilońska była najkrótszym, lecz pod wielu wz gle d amTnalwgfmefszym ^gkreseffl^w _d z i ejach narodu żydowskiego. Stanowiła ona więcej niż crisis, przekształcenlefundamentalnew cÏÏarakterze ~rasy_ ^płJtttyćjayiaTsiDÓłecznymTreligiinym. Gmina walcząca, która ostatecznie zogniskowała się wokoło Jerozolimy, miała w istocie mało wspólności z owym narodem, do którego przemawiał Jeremiasz przed kilku lat dziesiątkami. Wygnanie dowiodło, że lud żydowski mógł zachować swoją odrębność rasową bez or-ganizacyi politycznej i że religia Jehowy nie zależała od monarchii. W oczach tych, którzy uczestniczyli w odrodzeniu Izraela, królowie starzy i ich doradcy byli, z małym wyjątkiem, zdrajcami swego narodu, a więc, jako tacy, bezużyteczni. To też Ezechiel i jego towarzysze w pracy, uprzedzając zmianę, którą następne okoliczności wywołały, marzą o państwie kościelnem. Hierarchia miała zastąpić monarchię. Stara arystokracya wojskowa i królewska zniknęła, zastąpiona przez szlachtę kapłańską z arcykapłanem na czele, a Izrael miał się wcielić od owej doby w religię tylkcŚ "a raczej w rytuał religijny. W ciszy i spokoju wygnania nawetmasy ^ydowskïë dawały posłuch mowom proroków, których powaga wzrosła ogromnie wskutek ziszczenia się ich przepowiedni. _J£ydzi, przyszedłszy_^nares2i^ie do przekona-nia, że cierpią za winy własne, wzięli rozbrat nietyl-_ko z pogaństwem, ale nawet z na pół-pogańskiem j pojęciem Jehowy, który w przekonaniu ich dawnem był równy bogom innych narodów, a miał władzę tylko nad Kanaanem. W tej epoce religia narodu żydowskiego stała się czystym monoteizmem. „ Z drugiej strony, zawdzięczając prorokom tę wiarę, żę Jehowa jest Bogiem wszechświata,_a Izrael jego wy-

brańcem, Żydzi wierzyć zaczęli w swe posłannictwo szerzenia wiary prawdziwej śród innych ludów. Już w pojęciach wielkiego proroka niewoli świat pogański wyobraża pole obszerne do działalności posłanni-czej Żydów, którzy, jako „naród wybrany”, mają wysławiać śród innych ludów imię Jehowy. Panowanie jego stać się miało uniwersalnem nie przez miecz i siłę, lecz przez pełną zaparcia siebie służbę bożą wiernych swemu panu wyznawców. Prorok ów, sam przygnębiony i apostoł gorliwy uciśnionych, nauczył ziomków oceniać wartość cierpienia, jako czynnika, wpływającego na życie ludzkie, jako siłę najpotężniejszą w odkupieniu grzesznej ludzkości. W swym ideale cierpiącego sługi Jehowy prorok nauczał swoich współ- «<=< uczniów, że nawet w dobie upokorzenia największego mogli zdobywać świat ofiarą miłości. Wprawdzie ideał ten odrodzenia narodu przez cierpienTePnaiByF"⁻Jodmpsłyi nTepoJętyT^był dlawkhj,. współczesnych / isTńem szaleństwem, nie mniej jednak owa prawda rą wygłosił prorok, przyciągając ludzkość

głęboka,

coraz bardziej, stała się rzeczywistością przedmioto

jecharakter z NazaretuT^L^

wą

rze i dziełach Wielkiego Naucz

we i el|0_J ^

-sy,

Nadzieje proroka, położone w Cyrusie, nie za-

wiodły. Monarcha ten, zdobywszyBabilon w r. 547 złożył dowody, że był nietylko wielEm zdobywcą lecz i nie mniejszym politykiem. Widząc, jaką ma ważność dla narodu każdego wiara ojczysta, pozostawia babilońskim poddanym swoim kult Marduka, ße-

la i Nębu,__a wszystkim obywatelom, trzymanym "3©^

tycïïczas w niewoli, pozwala wrócić do ojczyzny i zabrać z sobą swych bożków. Względy specyalne

okazał Cyrus dla Żydów,„którym nietylko pozwolił___.

wrócić do Palestyny, na co zresztą litlTina dowodów__

pożyty wnycfi/aby odbudowali świątynię jerozolimską ! za- r brali z sobą naczynia śwTęte7 nwiezione"~przez Nebu-kadnezara, lecz nawet sumę Npotrzebną do budowy wydał ze skarbca królewskiego. — Ta łaska szczegól-

Iß k(r.

Wiara religijna i Samarytanów i Żydów w Kanaanie zogniskowała się na zgliszczach świątyni jerozolimskiej; a jeśli odbudowania jej pragnęli wygnańcy babilońscy, to było ono nierównie więcej upragnione przéz „resztę” w kraju pozostałą. To też dekret Cyrusa, wywołany względami strategiczno-politycznemi, musiał przejąć Żydów gorącą wdzięcz nością dla wybawcy. Ale czy Żydzi babilońscy skorzystali bezzwłocznie z wyzwolenia, żeby powrócić do ojczyzny—to kwestya dotychczas niewyjaśniona. Zdaje się, że długa i uciążliwa podróż przez pustynię odstraszała najodważniejszych, a Palestyna, zrujnowana i pełna wrogów, nie mogła nęcić wygnańców, zwłaszcza, że prorocy sami uważali Żydów, pozostałych w kraju, za znacznie niższych moralnie i umysłowo. Z drugiej znów strony do Babilonii przykuwały wygnańców ich domy, ogniska rodzinne i przyjacielskie, a nawet rządy Cyrusa, pod któremi Żydzi, wolni od wszelkich ograniczeń, czuli się równymi Babilończykom. Wreszcie ojczyzna przybrana dawała Żydom pole obszerne do działalności zyskownej w kierunku handlowym i rolniczym. Wobec tych względów dla większej części Żydów babilońskich dobrowolne wygnanie miało pozostać trwałem. Wszelako, wierni swoim instynktom narodowym, Żydzi mieszkali razem w koloniach przez siebie zaludnionych, zatrzymując swoją organizacyę społeczną, swoje zwyczaje i swą religię. Była to więc w wielkiem państwie perskiem jednostka wyodrębniona.

na miała swe źródło w polityce Cyrusa, który, nosząc się z zamiarem podbicia Egiptu, co uskutecznił dopiero syn jego, Kambizes, chciał utrwalić w przyjaźni dla siebie drobne państewka palestyńskie. I znów tedy stare współzawodnictwo Wschodu z Zachodem stało się czynnikiem decydującym w historyi Żydów.

W świeżych wykopaliskach z Nippuru znajduje się mnóstwo tabliczek klinowych z czasów Artakser-

ksesa i Daryusza, na którycl spot^EamjT imiona żydowskie: Samsona (Samshanu), Nathanaela (Natanili), Symeona (Shamakkunu) i w. in. Nie brak też śladów istnienia obszernych kolonij żydowskich w Nip-purze na długo po erze chrześciańskiej, gdyż Babilonia stanowiła wówczas jedno z trzech największych ognisk judaizmu. Ztąd Żydzi rozszerzyli się szybko do Ekbatany, Suzy i innych wielkich miast państwa perskiego, tak, że w wieku następnym przewyższali współwyznawców swoich w Judei nietylko inteligen-cyą i majątkiem, lecz i liczbą. Jakkolwiek dla różnych przyczyn Żydzi perscy nie powrócili do ojczyzny, to jednak nie stali się bynajmniej apostatami wiary praojców. Związani sercem i tradycyami z Jerozolimą, byli zawsze gotowi wspierać darami wszelką pracę około odrodzenia narodowego.

Ostatecznie tedy mianowany przez Cyrusa gubernatorem Judei Szeszbapzar, którego kronikarz na żywa „księciem Judy” i synem Jehojakina, wyjechał w r. 537 do Judei w towarzystwie Zerubbabóla, potomka Dawida i Jozuego. kapłana z rodu^adokâ, mając przy sobie niewielki orszak wojskowy. Naturalnie, w ciągu następnych lat 20-tu Żydzi wygnańcy wracali gromadkami z różnych krajów, zwłaszcza z sąsiednich, a wpływ tych przybyszów, wychowanych w znacznie wyższej szkole życia religijnego, przekształcił z czasem do gruntu charakter gminy judejskiej.

Przybycie do kraju potomków Dawida nie posunęło naprzód budowy upragnionego przybytku wiary. Żydzi, pomimo rąk wolnych, odkładali z dnia na dzień budowę, pozorując swoją martwotę wymówką, że „jeszcze nie nadszedł czas wzniesienia domu bożego”, co miało znaczyć, że przepowiedziane przez Jeremiasza siedemdziesięciolecie niewoli nie upłynęło. Jakoż do r. 520 nie ułożouo ani jednej cegły pod budowę świątyni. Tymczasem po śmierci Cyrusa (529 przed Chr.) i Kambyzesa ^wstąpił na tron JDa,-ryusz, który musiał pryedewszystkiem stłumić~pożary

buntów w różnych prowincyach swego państwa.,?r Wypadki te, które odbiły sic echem donośnym nawet w prorootwach z owej epoki, musiały nareszcie wstrząsnąć apatyą Żydów w Judei, skoro teraz dopiero wzięli się żywiej do dzieła. W drugim roku panowania Daryusza wystąpił prorok Aggeusz, gromiąc lud zaTzaniedbanie obowiązku swego i zachęca jąc go do działauia:

„To mówi Pan zastępów: Lud mniema, że jeszcze nie przyszedł czas budowania domu pańskiego.. Izali wam jest czas mieszkać w domach z ozdobnemi słupami, a dom ten pusty?... Połóżcie serca swoje na drogi wasze. Sieliście wiele, a zwieźliście mało, jedliście, a nie najedliście się, piliście, a nie napiliście się, okryliście się, a nie zagrzaliście się, a kto zyski zbierał—kładł je w dziurawy mieszek. Wstąpcie na górę, nawoźcie drzewa i zbudujcie dom, a będzie mi przyjemny i rozsławię się, mówi Pan. Patrzyliście na więcej, a oto stało się mniej... dom mój pusty, a wy się spieszycie każdy do domu swego. Więc przyzwałem suchość na ziemię i na góry, i na pszenicę, i na wino, i na oliwę i cokolwiek rodzi ziemia, i na ludzi, i na bydło, i na wszystką pracę ręczną. I wzbudził Pan ducha w Zerubabelu, synu Salathiela, w księciu judzkim i w Jozuem, synu Zadoka, kapłanie wielkim i duchu innych ze wszego ludu i weszli i czynili dzieło, w domu Pana zastępów, Boga swego... Bo to mówi Pan. Jeszcze jedna mała chwila — a ja poruszę niebo i ziemię, morza i lądy. I poruszę wszystkie narody, a przybędzie pożądany wszem narodom i napełnię dom ten chwałą. Moje jest srebro i moje jest złoto — mówi Pan. Większa będzie chwała tego ostatniego domu, niż pierwszego, a na tern miejscu dam pekój— mówi Pan zastępów.“

Styl Aggeusza, jakkolwiek wogóle prosty i pozbawiony ozdób kunsztownych, ma dosyć siły; prorok wprawdzie, mając na widoku rzeczy praktyczne i idąc wprost do celu, nie buja na skrzydłach fantazyi poetyckiej, ale szata jego proroctw nie jest prozaiczna.

Jednocześnie z Aggeuszem wystąpił prorok Za-charyasz, którego księga rozpada się na dwa działy o~lresci i charakterze zupełnie różnym. W dziale

pierwszym (1 —8) prorok opowiada symboliczne widzenia swoje, które mu tłómaczą aniołowie, odnosząc je do odbudowania świątyni, gdyż przepowiedziany przez Jeremiasza okres 70 letni już upływa (586 — 520). Po widzeniach tych, które miały wzmocnić na duchu Zerubebala i Jozuego, następują słowa przestróg, tudzież nadziei mesyanicznych:

„To mówi Pan: Użaliłem się Jeruzalem i Syonu żalem wielkim, a gniewem wielkim ja się gniewam na narody bogate, bo ja rozgniewałem się mało, a oni pomogli do złego... Wrócę się do Jeruzalem z litościami, awniem dom mój zbudowany będzie... Jeszcze będą miasta moje opływać dobrami, jeszcze Pan pocieszy Syon i przyjmie do swej łaski Jeruzalem. Sąd prawdziwy sądźcie, a miłosierdzie i litość czyńcie każdy nad bratem swoim. Nie spotwarzajcie wdów i sierot, przychodniów i ubogich, a niech mąż nie żywi w sercu swem złości dla brata swego... Wróciłem się do Syonu, a mieszkać będę w pośrodku Jeruzalem i będzie nazwane miastem prawdy, a góra Pana zastępów — górą poświęconą. Jakoście byli przekleństwem między narodami, Judo i Izraelu, tak zbawię was i będziecie błogosławieństwem; nie bójcie się, niech się wzmacniają ręce wasze... A tak, te są słowa, które czynić będziecie: Mówcie prawdę każdy z bliźnim swoim, a sąd pokoju sądźcie w bramach waszych. Nie miejcie złości w swych sercach dla przyjaciół swoich i przysięgi też kłamliwej nie miłujcie, bo to wszystko jest, czego nienawidzę, mówi Pan. Aż przyjdą narody mnogie i narody silne będą szukały Pana zastępów w Jeruzalem, żeby ubłagać oblicze Pańskie.“

Część druga księgi (9 — 14) różni się tak zasadniczo pod względem formy i treści z częścią pierwszą, że hebraiści odmawiają jej autorstwa Za-charyaszowi. Ale pomimo badań wszechstronych nad tą częścią sporną, uczeni dotychczas jeszcze nie zdołali określić epoki jej powstania. Różnice w poglądach są bardzo wielkie z tego względu, ponieważ w części spornej nie brak rysów przemawiających tak dobrze za pochodzeniem jej z epoki przed-wygnaniowej, jak i po niej. Wskutek tego Kuenen i Cheyne odnoszą drugi dział księgi Zacharyasza do

wieku VIII przed Chr., dodając, że zmiany, mające eharakter późniejszy, wprowadzone zostały po wygnaniu, już w tej dobie, gdy Grecy stali się straszni dla Żydów. Wszelako inni hebraiści poglądu tego nie podzielają i kwestya nie przestała byó sporną.

W rozdziałach kwestyonowanych (9 — 14) spotykamy dvya różne proroctwa. W pierwszem z nich prorok pieści sąd nad Damaszkiem, Hamathem, Ty-rem, Sydonem i miastami filistyńskiemi, zapowiadając przybycie po nim Mesyasza, jako księcia pokoju. Następnie prorok wzywa naród do wiary nie w Terafim i we wróżbitów, lecz w Jehowę, gdyż przy jego opiece i pod kierunkiem nowych wodzów Juda razem z Efraimem odniosą stanowcze zwycięztwo nad wrogami. Treścią proroctwa drugiego (12 — 14) są także walki ludów z Jerozolimą, która będzie zdobyta i odda w niewolę połowę swej ludności, ale w koń cu Jehowa wyzwoli pozostałych i rozpocznie się epoka mesyaniczna.

„Oto przyjdą dni pańskie, a będą się dzielić mieniem twojem w pośród ciebie. 1 zgromadzę wszystkie narody do walki przeciw Jeruzalem i będzie wzięte miasto. i zburzą domy, i niewiasty pogwałcą, i pójdzie połowa miasta w niewolę, a ostatek ludu ocalon będzie. Iwy-nijdzie Pan i będzie walczył przeciw onym narodom, jako walczył w dzień wojny. I staną nogi jego w on dzień na górze Oliwnej, która jest przeciw Jeruzalem na wschód słońca i rozpadnie się góra Oliwna napoły rozpadliną bardzo wielką i odwali się połowica jej na południe. I ucieczecie w dolinę gór onych... A tak będą ukarane wszystkie narody, które walczyły przeciw Jeruzalem. Będzie schnąć ciało każdego stojącego na nogach swych, oczy jego uschną w dziurach swych i język ich uschnie w gębie ich. 1 tak będzie upadek konia i muła, wielbłąda i osła i wszech bydląt, które były w obozie onym, jako upadek ten. A wszyscy, który się zostaną ze wszech narodów, które przyciągnęły przeciw Jeruzalem, chodzić tam będą od roku do roku, aby się kłaniali królowie Panu zastępów, a święcili święto Kuczok.“

Żydzi, zelektryzowani przez proroków, którzy obiecywali narodowi, królestwo niezależne pod Zeru-babelem koronowanym, zabrali się nakoniec do budowy w październiku r. 620, a w grudniu wykończone zostały fundamenty. Ale zamiar koronowania Zeruba-bela, dla którego przygotowano już koronę ze złota i srebra, upaść musiał wobec podejrzliwości Satrapy, który, dowiedziawszy się o położeniu kamienia węgielnego pod świątynię, przybył do Jerozolimy z urzędnikami.—Wreszcie w marcu r. 516 przed Chr. świątynia była wykończona, a judaizm zdobył znów własne ognisko ku radości bezmiernej nietylko Żydów w Judei, lecz i wszystkich bez wyjątku członków rasy, rozproszonych po świecie.

Po tym fakcie wiekopomnym nastąpiła w dziejach Izraela ciemność zupełna, która przetrwała lat 70, t. j. do zjawienia się Nehemiasza w r. 445 przed Chr. To milczenie źródeł kronikarskich jest bardzo znaczące i przypomina takiż sam objaw z doby panowania Manassego. Obie te epoki mają nie mało rysów wspólnych. Każdą z nich poprzedza krótki okres wytężonej działalności ludowej i proroczej, podczas którego wyczekiwanie bezpośredniej świetności narodu trzymało w naprężeniu wszystkie serca. Skoro jednak niecierpliwość ludu nie była bezzwłocznie zaspokojona, musiała nastąpić gorycz rozczarowania, zwłaszcza, że przyszły też i lata nieurodzajne. Dla ludzi jęczących pod jarzmem obcem, mesyaniczne przepowiednie proroków musiały się wydać snem pró żnym, to też Żydzi zaczęli tracić wiarę nietylko w proroctwa, ale i w Boga proroków. Wprawdzie stan polityczny gminy judejskiej nie był groźny; opłacając podatki królom perskim mogli być pewni, że ich spokoju nikt nie zakłóci; ale dokuczała Żydom, tęskniącym do niezależności zupełnej, nietylko supremacya perska, lecz także nicość ich roli, ograniczonej do handlu jedynie, oraz nienawiść, jaką ich otaczały

16

Lit. Powsz. t. VI cz. l.

wszystkie bez wyjątku ludy palestyńskie. Pod-pro-wincya perska Judei rozciągała się zaledwie na przestrzeni dwudziestomilowej wokoło Jerozolimy, a krai-czek ten, pozbawiony całkiem strumieni, mógł wyżywić nędznie ludność bardzo szczupłą. W dodatku Jerozolima była zupełnie wyludniona i całkiem otwarta dla wrogów, a obwarowanie stolicy byłoby uważane za bunt przeciw królowi. — Wreszcie dodać potrzeba, że atmosfera moralna w tej kolonii żydowskiej była okropna. Brak wszelkiego poczucia sprawiedliwości, zdrady, oszustwa, krzywoprzysięztwa i lichwa, „która zmieniała braci w niewolników", oto wizerunek Żydów tej epoki, skreślonej piórem Nehemiasza i proroków. Życie religijne było podobnież zwyrodniałe. Wprawdzie odbywano w świątyni nabożeństwa, ale i tam nawet oszukiwano Jehowę, składając mu na ofiarę „bydlęta zdechłe, albo kalekie i chore”, a co gorsza, w tern oszukiwaniu Boga własnego przewodniczyli kapłani, którzy prócz tego szerzyli sceptycyzm religijny, urągając Jehowie. Jednem z następstw tego sceptycyzmu było zatracenie przez Żydów poczucia różnicy między wyznawcami Jehowy i bogów pogańskich, wskutek czego Izraelici żenili się dla zysku z cudzoziemkami, naśladując w tym względzie kapła na wielkiego Eliaszyba. Nie brakło też i fałszywych proroków, którzy byli prowodyrami apostazyi. Z powyższego widzimy, że kolonia żydowska była w tej dobie nad przepaścią Prześladowana i słaba, straciła ona wszelką nadzieję, charakter, odwagę i wiarę w Boga swojego, a wyrodniejąc moralnie coraz bar dziej, była blizką utonięcia w morzu pogańskiem, któ re ją ze wszech stron otaczało.

Świadkiem i gromicielem tej epoki jest prorok Malacheiasz_. Stylowi tego proroka brak poezyi, którą zastąpiła zupełnie retoryka i metoda wykładu dyalek tyczna, oparta na pytaniach i odpowiedziach. Oto jak prorok w imieniu Jehowy karci surowo lud swój i kapłanów:

„Umiłowałem was—mówi Pan—a rzekliście: w czem-żeś nas umiłował?... Syn ma w uczciwości ojca, a sługa Pana swego: jeśli tedy jam jest ojcem — gdzież cześć moja? a jeślim ja Pan, gdzież bojaźń moja?... mówi Pan zastępów do Avas, o kapłani, którzy gardzicie imieniem mojem, mó-Aviąc: w czemżeśmy wzgardzili imię twoje? Jeśli ofiarujecie ślepe na ofiarę, czyż nie jest źle? Ofiaruj to książęciu swemu, jeśli mu się podoba, albo jeśli przyjmie oblicze twoje. Izali nie jeden Ojciec wszystkich nas? izali nie jeden Bóg stworzył nas? Czemuż tedy gardzi każdy z nas bratem swoim, gwałcąc przymierze ojców naszych? I przystąpię do was w sądzie, a będę świadczył przeciw czarownikom, cudzołożnikom, krzywoprzysięzcom i tym, którzy krzywdzą zapłatę najemnika, wdowy i sieroty, którzy gnębią cudzoziemca, a nie boją się mnie, mówi Pan Zastępów.”

Ale śród ogółu zepsutego istoiała garstka pury-tanów, pobożnych i sprawiedliwych, którzy w dobie upadku, poprzedzającej przybycie Nehemiasza, przechowali swą wiarę silną i w Boga i w przyszłość jaśniejszą.

XV.

Nehemiasz i Ezdrasz.—„Kodeks kapłański.”—Judaizm.

Jednym z takich Izraelitów, oddanych duszą swojej ojczyźnie, był Hanani, który, mając na dworze perskim krewnego Nehemiasza, ulubieńca monarchy, z garstką patryotów żydowskich udał się do Su-zy, żeby za pośrednictwem swego kuzyna wyjednać u króla pozwolenie na odbudowanie murów Jerozolimy. Syn Hakaliasza, _Nehemiasz, był jednym z najszlachetniejszych przedstawicielów judaizmu na wscho dzie. Pomimo oddalenia od ziemi ojczystej, pomimo wpływów ujemnych środowiska, w którem przebywał na dworze króla perskiego, wierność Nehemiasza dla wiary praojców stanowiła silne przeciwieństwo ze sceptycyzmem jego ziomków, przebywających pod cieniem świątyni. Młodzieniec ten, dzięki taktowi i zdolnościom wybitnym, potrafił zdobyć zaufanie Artakser-ksesa I (464 — 424) i wybitne stanowisko honorowe na jego dworze. Odczuwając niedolę Żydów, którą mu Hanani przedstawił w barwach ponurych, postanowił skorzystać z pierwszej sposobności przyjaznej, ażeby wyjednać u króla urzeczywistnienie pragnień swych ziomków. Mając przystęp do monarchy, jako jego podczaszy, Nehemiasz, w marcu r. 445 przed Chr., wyjawiwszy królowi opłakany stan Jerozolimy, „grodu mogił jego praojców”, błagał monarchę o pozwolenie na odbudowę zniszczonych murów tego miasta. Artakserkses nie odmówił tej łaski ulubieńcowi i Nehemiasz, mianowany gubernatorem Judei, wyjechał bezzwłocznie do Jerozolimy w orszaku jeźdźców królewskich i w gronie wybitnych współwyznawców, tęskniących do grodu Dawida, w którym czekały młodego gubernatora potężne trudności do zwalczenia. — Sympatye osobiste Nehemiasza łączyły go ze stronnictwem słabem „biednych i uciśnionych”, a tymczasem odbudowanie murów wymagało, naturalnie, poparcia możnych, którzy przeważnie należeli do stronnictwa „szyderców.” Zwoławszy zgromadzenie kapłanów, szlachty, przedstawicielów miast różnych i rzemioślni-ków uzdolnionych, Nehemiasz wyłożył zebraniu konieczność odbudowania murów miasta, które, ze wszystkich stron otwarte, nie mogłoby stawić oporu najazdowi wrogów. Gdy, rzecz prosta, nikt przeciw temu nie oponował, Nehemiasz z całą zręcznością rozdzielił odpowiedzialność za pośpiech w robotach na różne grupy narodu i umiał rozbudzić pomiędzy niemi szlachetne współzawodnictwo. Jakoż wyłomy i szczerby w murach znikały szybko ku wielkiemu niezadowoleniu sąsiadów, którzy usiłowali nawet sprzymierzyć się do wspólnego ataku na Jerozolimę, ażeby nie dopuścić do jej obwarowania. Nehemiasz, będąc równie zdolnym jenerałem, jak dworakiem, zorganizował Żydów na podstawach ściśle wojennych, a rozdzieliwszy całą swą siłę na dwa oddziały, polecił jednemu pracować przy murach, a drugiemu stać zawsze pod bronią. Pod naciskiem trwogi, praca, prowadzona dniem i nocą, posuwała się naprzód bardzo szybko, tak, że po upływie 52 dni cała linia murów była gotowa i tylko jeszcze bram nie osadzono. Tymczasem wrogowie Żydów, chcąc sparaliżować ich działalność, oskarżjli przed królem Nehemiasza o dążność wyzwolenia Judei z pod zwierzchnictwa perskiego. Skarga taka była tern łatwiejsza, że jak Aggeusz i Zacharyasz przepowiadali koronę niezależną Zeru-babelowi, który wkrótce potem zupełnie zniknął z widowni, tak i niektórzy mniejsi prorocy, nazbyt gorliwi, ogłaszali Nehemiasza za wyswobodziciela mesya-nicznego. Wskutek tego król nakazał wstrzymać roboty właśnie w chwili, gdy już były całkowicie wy kończoae.—Nehemiasz, opuszczając Jerozolimę po 12 latach gubernatorstwa swego, przed powrotem na dwór perski zwiększył jeszcze ludność stolicy przez ścią gnięcie do niej Żydów z prowincyi, tudzież oddał rządy kraju Hanauiemu, a dowództwo w stolicy Hananii. Wkrótce jednak Nehemiasz powrócił do Jerozolimy i tym razem zajął się przeprowadzeniem niezbędnych reform społeczno-religijnyeh. Widząc nędzę straszliwą większej części ludu, tak dalece gnębionego lichwą możnowładców, że ojcowie sprzedawali za dłngi dzieci własne, Nehemiasz, zwoławszy owych arystokratów-lichwiarzów, wymógł na nich zwrócenie biednym ieh mienia zastawionego. Następnie, należąc do skrajnych ortodoksów, którzy w owej epoce „im bardziej kochali Boga, tein większą mieli nienawiść do jego tworów”, Nehemiasz nietylko zabronił z całą stanowczością małżeństw mieszanych, ale nawet polecił Żydom żonatym z cudzoziemkami, ażeby niezwłocznie odtrącili od siebie swe żony i dzieci. Wreszcie Nehemiasz oczyścił kult świątyni przez usunięcie różnych nadu żyć, przeznaczył pewną część dziesięciny Lewitom

i wzmocnił uroczystość Sabbatu. ny nie mogły, naturalnie, wej

.»-Wszystkie te zmia-sc odrazu w krew Ży-

jf " ^

dów, przesiąkniętych obyczajami wiekowemi, ale działalność Nehemiesza przygotowała grunt do reformy, którą ostatecznie miał urzeczywistnić kapłan Ezdrasz. przybyły do Jerozolimy w towarzystwie licznych wyznawców, zjednoczonych wspólną ideą odrodzenia kultu Jehowy przez rdzenną reformę religijną.

Chronologia działalności Nehemiasza i Ezdj-ąsza w Jerozolimie jest dotychczas ciągle kwesty ą sporną z powodu braku dat ścisłych w „Pamiętnikach tych dwu mężów.” Jeden zastęp uczonych dowodzi, że Ezdrasz wyprzedził Nehemiasza, inni zaś hebraiści, zwłaszcza nowsi, jak Cheyne, Guthe, Krçtfï i w. in., uważają przybycie Ezdrasza do Jerozolimy za współczesne drugiemu pobytowi Nehemiasza w tem mieście, co i nam wydało się bardziej usasadnione.

Otóż Ezdrasz przybył do stolicy Dawida również z edyktem Artakserksesa i w dodatku niezmiernie ważnym. Ten słynny reskrypt królewski składa się z rozporządzeń następujących: 1) Król i ministrowie jego polecają, żeby Ezdrasz udał się „do Judy i do Jerozolimy”, dla zbadania stosunków gminy tamtejszej i zaprowadzenia nowych porządków, na podstawie księgi prawodawczej, opracowanej przez Ezdrasza. 2) Księga ta ma siłę obowiązującą dla Żydów w Judei, Ezdrasz zaś powinien mianować sędziów zgodnie z jego pra wem, obwieścić wszystkim treść tego prawa, a tych, którzyby się od niego uchylali, ukarać, podług stopnia winy, na ciele i na majątku. <i) Każdemu Izraelicie, zamieszkałemu w państwie perskiem, pozwolono wyjechać z Ezdraszem do Jerozolimy. 4) Król i ministrowie składają świątyni dary bogate, oraz środki pieniężne na wielką ofiarę. 5) Skarbnik królewski ma zaopatrzyć Ezdrasza w pieniądze i środki do życia, a ka płani, Lewici i inna służba świątyni ma być wolna od podatków i innych ciężarów.

Ten słynny reskrypt Artakserksesa, który tu w streszczeniu podaliśmy^ stał się dla hebraistów kością niezgody, jedni bowiem uważają go za

sfałszowany, inni zaś bronią jego autentyczności. — Powód do sporu daje naprzód redakcya reskryptu, która ma charakter i barwę nawskroś żydowską, a następnie wyjątkowa oryginalność faktu, że król innej wiary uszczęśliwia przymusowo Żydów, zniewalając ich do przyjęcia reformy religijnej, zaprojektowanej przez Żyda w duchu pragnień przewodników ludu ortodoksyjnych. Oto co pisze Cheyne, znakomity hebraista sngielski: „Że reskrypt jest zręcznie zredagowany—nie przeczę, ale w tej redakcyi, jaka do nas doszła, autentyczności jego bronić nie inogę.” A jednak E. Mayer, naszem zdaniem, obronił ją bardzo skutecznie w swej gruntownej książce p. t. Die Entstehung des Judenthums (1896) Uczony ten dowodzi słusznie, że gdy reforma musiała wyjść nie od króla, który jej potrzeby odczuwać nie mógł, lecz od gminy żydowskiej, sam przeto Ezdrasz musiał przedstawić gotowy jej projekt, napisany po aramej-sku, a przyjęty przez króla. Wskutek tego nie może on nosić barwy perskiej. Sam fakt zaś zgodzenia się na reformę jest najściślej zgodny z duchem polityki Achemenidów, z których Daryusz np. był w świątyniach egipskich wielbiony jako prawodawca. Wreszcie przychylność Artakserksesa mogła wypływać także i z szacunku jego dla potęgi Boga w Jerozolimie, o którym słyszał mnóstwo opowiadań od żydów, przebywających na jego dworze. Zresztą, co prawda, tru-dnoby nam było wyobrazić sobie, żeby na reformę Ezdra-sza, tak radykalną i tak ciężką, zgodziła się ludność Judei, gdyby reformator nie był rozporządzał władzą wykonawczą w imieniu króla.

Data wyprawy pod wodzą Ezdrasza ściśle określić się nie da, w każdym jednak razie musiała nastąpić po reformach Nehemiasza, t. j. po r. 434, gdyż działacz ten wcale nie wspomina o Ezdraszu w swych pamiętnikach. Wyprawa Ezdrasza, którą Kent i inni historycy odnoszą do roku 398, stanowi punkt kulminacyjny rozwoju wieku i przedstawia najwyższy współudział Żydów na wschodzie w losach współrodaków palestyńskich. Stanowi ona pomost pomiędzy nimi i urzeczywistnia na „ziemi świętej” ideały dawnych proroków oraz nowych prawodawców żydowskich. Ezdrasz przybywał do Jerozolimy z Babilonu, z ogniska judaizmu na Wschodzie, ale nazwiska miejscowe towarzyszących mu Żydów wskazują, że zebrali się oni z rozmaitych krajów wygnania. Nad rze ką Ahava, wpadającą do Eufratu, zgromadził Ezdrasz około 7,000 Żydów, przygotowanych do powrotn (w tej liczbie było tylko 1,500 mężczyzn) i z tym tłumem przybył do Jerozolimy, niosąc dary bogate od współbraci, którzy nie mogli opuścić kraju. Przez pierwsze dwa miesiące Ezdrasz uzupełniał służbę świątyni i wyznaczył miejsce Lewitom, a następnie zwołał zgromadzenie narodowe i ogłosił „Księgę Praw Moj żesza”, przyjętą przez słuchaczów bardzo kwaśno. Gdy Żydzi miejscowi zrozumieli zawartość prawa nowego, owładnęła nimi gorycz rozczarowania, któremu dali wyraz wymowny w narzekaniach, skargach i ję kach. Ale skoro w ciągu dni ośmiu tak Ezdrasz, jak i jego towarzysze babilońscy, wyjaśnili niechętnym znaczenie i doniosłość nowego prawa, sankcyonowa-nego zresztą przez króla—niechęć pierwotna zmieniała się powoli w zapał religijny, który ogarnął wszystkich. Dowiedziawszy się, że zakaz Nehemiasza, dotyczący małżeństw z pogankami, nie był przez Żydów przestrzegany, Ezdrasz uderzył z całą gwałtownością w ten ciężki występek Izraela, a wpływ próśb i gróźb jego był tak wielki, że wielu postanowiło wyrzec się swych żon i dzieci, oporni zaś ulegli karze. Dokonawszy rozłączenia Izraelitów z cudzoziemkami, Ezdrasz zwołał cały naród na walne zgromadzenie i poddał swe nowe prawo głosowaniu, które, naturalnie, wypadło po myśli reformatora. Wszyscy obecni, wraz z rodzinami, wykonali przysięgę na wierność prawu nowemu, dodając do niej i klątwę na tego, ktoby gwałcił prawo „dane przez Mojżesza, sługę Jehowy.”

I

! I

1

t.-

b:

iiłMMS

.

l§

. ? tôS

■%&àÆ

11

ZHHÉi

PlSP

IIP

3->

as&u"ź m

HM „

lfei6K?lil

: -

;:U ' -

.

i

üi

Çrob z^acharyasHa.

^Oto główue artykuły tego prawa: 1) Zaniechać mał żeństw mieszanych z ludami pogańskimi, 2) nie ku-'TfaSLp pować, ani sprzedawać podczas Sabatu i w dni świą-j *jr t0Czlie 3) przestrzegać przepisów, dotyczących roku sabatowego, 4) płacić pogłówąe w wysokości ł/₃ se-kela na utrzymanie, służby w świątyniach, 5) dostar-

czać drzewa dla świątyni, 6) oddawać pierwsze owo ce * zwierzęta do świątyni na utrzymanie kapłanów,

<-?•

7) płacić dziesięcinę gruutową lewitom, która będzie rozdzielana pomiędzy nich zgodnie z prawem, 8) pamiętać wogóle o potrzebach służby w świątyni^»

Przepisom tym, które stanowiły konstytucyę judaizmu i nowej świąt) ni, uczeni nowsi nadają miano „Kodeksu Kapłańskiego”, o czem będziemy jeRzn.zp mó-wili w części drugiej przy rozbiorze literatury biblij-neJ- Te nowe prawa, nawskroś, jakfwidzimyr obrzę-dowe, odnoszą się tylko do spraw kościelnych, ogni-Ï(J skują całe życie ludu w sauktuaryum i wytwarzają

na

prawdziwego Izraelitę, łącząc wszystkich Żydów ziemi w jednę społeczność. Była to restauracya iu-^ąjzmiLjwszeohświatowego z ogntsBenTTrjerozoIirnjiT I stała się tedy rzecz dziwna. Z ciosów niszczących, które uderzały w naród żydowski, wyciągnęli prorocy naukę, że lud, zapoznając istotę Boga, stara się zdobyć jego łaskę przez drobiazgowy mechanizm kultu, gdy Jahve żądał nie ofiar, lecz „serc obrzezanych”, t. j. bezwarunkowego oddania się jego woli i spełniania czynów moralnych, stanowiących czystość wewnętrzną, nie zewnętrzną. A tymczasem już Ezechiel, wychowany w środowisku kapłańskiem, dążył do urzeczywistnienia ideałów proroczych przez wytworzenie prawodawstwa, którego zasady formalistyezne, będące dals^em rozwinięciem przepisów deuterono-micznyeh, miały stać się pierwszą podwaliną niewzruszoną dla judaizmu, opartego ściśle na formułkach i paragrafach. Wkrótce po Ezechielu wierni wyznawcy Jehowy na wygnaniu, pragnąc przebłagać Boga i uświęcić, przystąpili nie do obrzezania serc wła-

suycb, w imię ideałów proroczych, lecz do spotęgowania obrzędowości, postów, oczyszczeń i t. d. Jakoż celem księgi prawodawczej Ezdrasza nie jest pielęgnowanie ideału pobożności osobistej, lecz wytworzenie ściślejszych węzłów formalnych, łączących jednostkę i gminę z kultem Jehowy. Gdy stara religia Izraela z jej rozmaitością obrządków miejscowych i rodzinnych okazała się w skutkach niedostateczna, gdy obecnośó Króla Bożego śród ludu była nieustannie unicestwiana przez uzurpatorów niepowołanych, gdy pod rządami cudzoziemców, na ziemi, stale hołdowniczej i haraczami obciążonej, o panowaniu bożem myśleć nie było można, a instytucya królestwa ludzkiego zaciemniała tylko pojęcie czystej teokracyi,— duchowi prowody-rowie Żydów uznali za rzecz konieczną wytworzenie-prawa niezłomnego, któreby w równej mierze obowiązywało kapłanów i świeckich, bogaczów i ubogich. Prawo to miało uzewnętrznić i ugruntować przepaść niezgłębioną pomiędzy Bogiem a człowiekiem i ustanowić granice pomiędzy tern, co święte a nie święte, poświęcone a świeckie. A ponieważ pierwotne pomieszanie rzeczy materyaluych z moralnemi nie dało się jeszcze rozgraniczyć w umysłach doby ówczesnej i łatwiej było rachować się Żydom babilońskim z ma-teryalnemi, niż z moralnemi pogwałceniami świętości boskiej, przeto rdzeniem głównym prawa żydowskie go stało się, jak w religii Zoroastrowej, rozróżnianie czystego od nieczystego, t. j. utrwalenie zewnętrznej czystości kultu. Tylko więc kunsztownie, technicznie czyści mieli prawo stawać przed Bogiem, a celem sy stemu ofiar skomplikowanych nie było wcale zdobycie spokoju serca dla jednostki, jeno oczyszczenie gminy, jako takiej, na trwałych podstawach religijnych, żeby jej charakterowi poświęconemu nie stała się nigdy żadna krzywda. Wskutek tego jednostka, przekracza jąc dobrowolnie lub bezświadomie jakiś przepis pra wa, obrażała tylko świętość gminy. Dopóki więc to przekroczenie odpokutowane nie było, izraelita nie-

•czysty przedstawiał niebezpieczeństwo dla całości społecznej, której był członkiem.—Czy przykazanie było moralne, czy obrzędowe — o to nikt nie pytał; skoro tylko świętość boska, t j. przepis prawa, był obrażony, musiało nastąpić zadosyćuezynienie odpowiednie bądź za pomocą środków kultowych, bądź przez odmęcie gałęzi zgniłej od pm'a macierzystego.

Punktem wyjścia i celem Kodeksu Kapłańskiego były nie przepisy moralne, ani objawienia religijne o istocie bóstwa, jak w Deuteronomjum, lecz tylko ustanowienie świątyni, tudzież opisanie drobiazgowe rytuału ofiarnego i funkcyj kapłańskich. Gdy Deuteronomjum zniosło wszystkie kulty po za Jerozolimą, Kodeks Kapłański mógł dla tego właśnie podnieść do potęgi ważność czynności ofiarnych w samej świątyni. Ale zarazem wytworzył on dla Żydów w Diaspora, którzy wkrótce przewyższyli liczbą Żydów w Judei, taką religię, po raz pierwszy, która żadnych ofiar nie znała i nie czyniła.

Kodeks kapłański nie jest już prawodawstwem •dla ludu izraelskiego w Palestynie, lecz dla wszystkich czcicielów Jehowy w całym świecie. Judaizm nie wypłynął z jahwizmu drogą rozwoju naturalnego tej religii, lecz był wyrazem ruchu, który od czasów perskich ogarnął wszystkie religie Wschodu. Przez upadek państw narodowych religia zatraciła swój charakter pierwotny: państwo, naród i religia przestały być z sobą zrośnięte, nierozwiązalne, lecz rozdzieliwszy się całkiem, poszły dalej drogami własuemi, albo raczej państwo upadło, a narodowość ograniczyła się ściśle do religii, która żyła już dalej sama dla siebie, w celach swych własnych, jako instytucya sama w sobie. Ztąd wypłynęło, że religia wzięła rozbrat stanowczy z zadaniami politycznemi, że połączę nie jednostki z Bogiem swoim dokonywało się odtąd nie w państwie, nie na podstawach narodowości w ojczyźnie własnej, lecz, że każdej jednostce, jako istocie ■odrębnej, a wyzwolonej z wszelkich więzów ojczy-

stych, towarzyszy wszędzie jej religia. — W dodatki Bóstwo, które dawniej było potęgą tylko w siedlisku własnem, umiejscowionem, stając się, przez teologię, Bogiem uniwersalnym, garnie do służby Bwojej nie-tylko wyznawców już urodzonych w jego wierze, lecff także inne narody, t. j. pogan. Z tej przyczyny w miejscu naturalnego, koniecznego stosunku pomiędzy Bogiem a człowiekiem występować zaczął stosunek pomiędzy nimi, oparty na dobrowolnym wyborze jednostki. Uniwersalizm i indywidualizm stają się cechami rozwoju religijnego, który, rozpoczęty w Per-syi za Achemenidów doszedł do szczytu w cesarstwie rzymskiem. Z tego też źródła pochodzą dwie ważne a zagadkowe nowości w judaizmie: .Diaspora i Proze-Jityzm. „Kodeks kapłański—pisze E. Meyer—stanowi podstawę judaizmu, który od wprowadzenia praw nowych przez Ezdrę i Nehemiasza przetrwał całkowicie i bez zmiany aż do czasów dzisiejszych ze wszyst-kiemi występkami i cudactwami swojemi („mit all den Gebrechen und Ungeheuerlichkeiten“) i z ową energią, świadomą celów, a bezwzględną, która przyniosła judaizmowi nietylko niezbędne uzupełnienia, lecz i nienawiść do Żydów.”

„Nie da się zaprzeczyć, ani zamilczeć — pisze Cornill—że judaizm Ezdrasza i Nehemiasza wykazuje mało stron sympatycznych. Jeżeli wkrótce potem zobaczymy, jak Żyd był wszędzie przedmiotem nienawiści i wstrętu, będzie to właśnie zawdzięczał specyficznemu charakterowi swej religii. Jeżeli Żyd odgraniczył się szorstko i dumnie od wszystkiego, co nie żydowskie; jeżeli wszyscy ludzie po za jego społecznością religijną byli dla niego tylko poganami, nieczystymi, z któremi nietylko jeść nie mógł, ale nawet dotknąć ich nie śmiał bez zbrudzenia siebie; jeżeli występował względem nich jako jedyny człowiek lepszy, jako ulubieniec Boga, gdy wszyscy inni mogli oczekiwać od Stwórcy tylko jego gniewu i zniszczenia, które Żyd uważał za cel swych pragnień najgo-

rętszych i pobożnych nadziei — to nic dziwnego, że w ten sposób nie zdobył miłości, lecz że poganie odpowiadali mu na to nienawiścią zajadłą i wstrętem najgłębszym“.

Streszczoną powyżej historyę odbudowania murów Jerozolimy i przeprowadzenia reformy religijnej zawdzięczamy tak zwanym ^Księgom Ezdraszowym", pomimo, że jedna z nich opowiada wypadki w imie-uiu Ezdry, druga zaś w imieniu Nehemiasza. Obie te księgi, jako całość, obejmują czas od powrotu wygnańców pod wodzą Zerubabela w r. 538 przed Chr. aż do drugiej bytności Nehemjasza w Jerozolimie. Autor nie przedstawia tu wydarzeń dziejowych w jednej ciągłości nieprzerwanej, lecz ogranicza się do odtworzenia pewnych okresów czasu, pewnych wypadków poważniejszych, a mianowicie powrotu Żydów i związanych z nim następstw (538 przed Chr.), odbudowania świątyni (520—516 przed Chr.), oraz działalność Ezdry i Nehemiasza w Jerozolimie. — Niektóre rozdziały księgi Ezdrasza są napisane w jeżyku aramej-skim. Większa część uczonych stwierdza, że księga Ezdry i Nehemiasza stanowi kompilacyę, dokonaną przez jednego pisarza na podstawie „Pamiętników” obu tych reformatorów z domieszką innych materya łów. Ten charakter kompilacyjny przejawia się w przechodzeniu ciągiem od osoby pierwszej do trzeciej i odwrotnie w okresach tuż po sobie idących, w niejednolitem traktowaniu historyi, której znaczne okresy pomija zupełnem milczeniem, a wreszcie w stylu i języku, przedstawiającym znaczne różnice.

Księga pierwsza, złożona z dziesięciu rozdziałów, rozpoczyna się edyktem Cyrusa o odbudowaniu świątyni, a kończy opisem porzucenia przez Żydów żon cudzoziemskich na wezwania Ezdrasza.—Oto jak autor opisuje wrażenie ludu po założeniu nowej świątyni:

„Gdy tedy założyli murarze świątynię Pańską, stanęli kapłani w ubiorze swoim z trąbami, a lewici, synowie Asaph,

z cymbałami, aby chwalili Boga przez ręce Dawida, króla Izraelskiego. I śpiewali pieśni i wyznawali Panu, że dobry, że na wieki miłosierdzie jego nad Izraelem. Wszystek lud też krzyczał krzykiem wielkim, chwaląc Pana z tego, iż byl założony Kościół Pański. Mnodzy też z kapłanów i z lewitów i przedniejsi z ojców i starcowie, którzy widzieli Kościół pierwszy, gdy był założony i ten kościół przed oczyma swemi, płakali głosem wielkim, a mnodzy, krzycząc w radości, głos podnosili. I nie mógł nikt rozróżnić krzyków weselnych od płaczu, albowiem lud jednocześnie krzyczał głosem wielkim i głos zdaleka słychać było.”

A oto jak Ezdrasz rozpaczał nad małżeństwami mieszanemi:

,A gdym usłyszał tę rzecz, rozdarłem płaszcz swój i suknię i rwałem włosy na głowie swojej i brodzie i siedziałem smutny. I zeszli się do mnie wszyscy, którzy się bali słowa Boga Izraelowego dla przestępstwa tych, którzy z wygnania powrócili, a jam siedział smutny aż do ofiary wieczornej. A w ofiarę wieczorną wstałem z utrapienia swego, a rozdarłszy płaszcz i suknię, przyklęknąłem na kolana swoje i wyciągnąłem ręce swe ku Panu Bogu. 1 rzekłem: Boże mój, wstydzi mnie i sromam się podnieść oblicze swoje do Ciebie, bo nieprawości nasze rozmnożyły się nad głową naszą i grzechy nasze urosły aż do nieba od dni ojców naszych. Lecz i my sami grzeszyliśmy ciężko aż do dnia tego, a przez nieprawości nasze wydaniśmy sami i królowie nasi i kapłani nasi w ręce królów ziemskich i pod miecz i w niewolę i na łup i na zawstydzenie twarzy, jako i dnia tego... Tak tedy, gdy się modlił Ezdrasz i gdy wzywał płacząc i leżał przed świątynią Pańską, zebrało się do niego z Izraelitów zgromadzenie bardzo wielkie mężów i niewiast i dzieci i płakał lud płaczem wielkim .. I wstał Ezdrasz, kapłan i rzekł do nich: Wyście wystąpili i pojmaliście żony obce, abyście zwiększyli grzech Izraela. A teraz dajcie wyznanie Panu Bogu ojców waszych, a uczyńcie upodobanie jego, a odłączcie się od narodów ziemi i od żon obcych. I odpowiedziało wszystko zgromadzenie i rzekło głosem wielkim: uedług słowa twego do nas niechaj się stanie.”

Księga druga, złożona z ld tu rozdziałów, roz poczyna się opowieścią o przybyciu Hananiego do Ne-hemiasza:

„I przyszedł Hanani, jeden z braci mojej, on i mężowie z Judy, i pytałem ich o Żydów... i o Jeruzalem. I powiedzieli mi, że tam w krainie są w wielkiem utrapieniu i zelżywości, a mur jerozolimski rozwalon jest i bramy jego ogniem spalone. A gdym usłyszał te słowa, usiadłem i płakałem, przez wiele dni pościłem i modliłem się przed obliczem Boga niebieskiego. I rzekłem: proszę, Pauie Boże niebieski, wielki i straszliwy, który strzeżesz przymierza i miłosierdzia z tymi, którzy Cię miłują i strzegą przykazania Twego. Niechaj będą uszy Twe słuchające, a oczy Twoje otworzone, abyś usłyszał modlitwę służebnika swego, którą się dzisiaj modlę przed Tobą, w nocy i we dnie, za synami Izraelskiemi, sługami Twymi, i wyznawam grzechy Synów Izraelskich, któremi zgrzeszyli Tobie; ja i dom ojca mego zgrzeszyliśmy.”

W dalszym ciągu opowiada Nehemiasz, w jaki sposób uzyskał pozwolenie króla i co czynił, gdy się znalazł w Jerozolimie:

„I stało się miesiąca Nizan (pół marca i pół kwietnia) roku dwudziestego Artakserksesa króla. Wino było przed nim, więc wziąłem wino i podałem królowi, a byłem jako mdły przed obliczem jego. I rzekł mi król: Czemu jest smętna twarz twoja, gdy cię chorym nie widzę; nie darmo to, ale nie wiem, co złego jest w sercu twojem. I zląkłem się bardzo i nazbyt i rzekłem królowi: Królu, żyj na wieki: jako nie ma być smętna twarz moja, gdy miasto, dom grobów ojca mego, jest opuszczone, a bramy jego ogniem spalone? I rzekł mi król: Czego żądasz? I rzekłem do króla: Jeśli to król uzna za dobre, jeśli się podoba sługa twój przed obliczem twojem, pragnę, abyś mnie posłał do ziemi żydowskiej, do miasta grobu ojca mego, a będę je budował. I rzekł mi król i królowa, która siedziała obok niego: Jak długo będzie trwała podróż twoja i kiedy powrócisz? I naznaczyłem mu czas i posłał mnie.. I przyjechałem do Jerozolimy i byłem tam przez trzy dni. I wstałem w nocy ja i kilku mężów ze mną, a nie oznajmiłem nikomu, co był podał Bóg do serca m-ego, abym uczynił w Jeruzalem; i bydlęcia nie było ze mną, jedno bydlę, na ktorem siedziałem. I wyszedłem przez bramę doliny w nocy, przez źródło smokowe i do bramy gnojowej i oglądałem mur jerozolimski rozwalony i bramy jego ogniem spalone. I przeszedłem do bramy źródła i do rur królewskich i nie było miejsca bydlęciu, na którem siedziałem, żeby przeszło. I szedłem przez potok w nocy i oglądałem mur” (,11).

Przytoczymy wreszcie piękiiy ustęp, w którym Nehemiasz opowiada o zgromieniu Żydów lichwiarzów, którzy gnębili braci biedniejszych:

„I wszczęło się wielkie wołanie ludzi i żon ich przeciw Żydom, braci swojej. I byli co tak mówili: Synów naszych i córek naszych jest bardzo wielt, sprzedajmy ich za zboże, a jedzmy i żyjmy. I byli co mówili: Pola nasze, winnice i domy nasze pozastawiajmy, a nabierzmy zboża, w głodzie. A drudzy mówili: pożyczmy pieniędzy na podatki królewskie, a dajmy pola nasze i winnice. Oto my dawamy w niewolę syny nasze i córki nasze, a nie mamy czem wykupić ich i pól naszych i winnic naszych, które inni trzymają. I rozgniewałem się bardzo, gdym usłyszał takie wołanie. I myślało serce moje ze mną i zgromiłem bogaczów i urząd i rzekłem im: A więc każdy z was lichwą wyciąga od. braci swój? I zebrałem przeciw nim zgromadzenie wielkie. 1 rzekłem im: My, jako wiecie, wykupiliśmy według możności naszej, braci naszych, Żydów, którzy byli poganom zaprzedani. Więc wy także sprzedawać będziecie braci swoich, a my ich odkupywać będziemy? 1 zamilkli, a nie znaleźli, co-by odpowiedzieć. I rzekłem do nich: Nie dobra to rzecz, którą czynicie; czemu nie chodzicie w bojaźni Boga naszego, aby nam nie urągali poganie, wrogowie nasi? I ja i bracia moi i słudzy moi pożyczyliśmy wielom pieniędzy i zboża; nie upominajmyż się o zwrot tego, darujmy im długi. Wróćcie im dziś pola i winnice ich i oliwnice ich i domy ich; i owszem i setną część pieniędzy, zboża i oliwy, którąście zwykli od nich wyciągać dajcie za nie. I rzekli: wróćmy, a nic od nich żądać nie będziemy i tak uczynimy, jako mówisz. I przyzwałem kapłanów i poprzysiągłem ich, aby uczynili wedle tego, com był rzekł. Nadto wytrząsnąłem zanadrze swoje i rzekłem: Tak niechaj Bóg wytrząśnie wszelkiego męża, któryby nie uczynił zadość słowu temu, niech z domu jego i z pracy jego wytrząśnion i wypróżnion będzie. 1 rzekło wszystko zgromadzenie: Amen. I chwalili Boga Uczynił tedy lud jako było rzeczono.”

Wskutek odrębnych kolei losu i wpływów różnych wytworzył się pomiędzy Izraelem i Judą już w dobie ich niepodległości politycznej separatyzm bardzo głęboki, który spotęgować się musiał wskutek napływu krwi pogańskiej do Samaryi po roku 722. Wprawdzie nowi przybysze, przeszczepieni przez kró łów asyryjskich na grunt izraelski, zlawszy się cał-

17

Lit. Powsz. t. VI, cz. 1.

kiem z tuziemcami, przyjęli także ich religię, ale wzamian obdarzyli Izraelitów miejscowyeh mnóstwem obyczajów pogańskich. A że duch miłości, który wszystko zwycięża — pisze Kent — nie był dość silny w sercach Judejczyków, Nehemia, uważając Samary-tanów za bezpowrotnie straconych dla Jehowy, odtrą cił z pogardą upragnione przez nich uczestnicstwo-w nowej świątyni. Wyłączeni raz na zawsze z Je rozolimy przez nowe prawo, Samarytanie założyli świątynię własną na górze Gerizim, gdzie do dziś dnia wielbią Jehowę na podstawie tegoż kodeksu, który Żydom narzucił Ezdrasz.

Pierwsze lata po słynnem Zgromadzeniu ludo-wem były dla Żydów w Palestynie najszczęśliwsze od chwili zburzenia Jerozolimy. Jakkolwiek nowe pra wa, podług słów Bertholeta, wyodrębniły Żydów w całym świecie, zamykając ich w wyłączności jaknaj-ściślejszej, przez co stosunki z sąsiadami przybiera ły charakter coraz ostrzejszy, wszelako pod wpływem „prac Syonu” i reform kapłańskich napływ Żydów wygnańców zwiększał się ciągle, „naród zmartwychwstał w jednym dniu,” a przestrzeń, zajęta przez niego, ciągle wzrastała. Ale po tej sielance na widnokręgu politycznym zawisły chmury, wskutek wstąpienia na tron perski Artakserksesa III (358 przed Chr.), który był władcą okrutnym i krwawym. Gdy zwycięztwo, odniesione nad nim przez Nektanebusa egipskiego, przy pomocy jenerałów greckich i najemników, stało się hasłem do buntu w różnych miejscowościach państwa perskiego, powstali i Fenicyanie z Tennesem, królem Sidońskim na czele. Pobiwszy podwakroć satrapów perskich, Tennes wyzwolił z jarma na czas pewien prowincyę syryjską. Ale gdy Artakserkses Ochus, obiegłszy Sidon z armią, wynoszącą 330,000 żołnierzów, zdobył go przez zdradę Tennesa, a następnie podbił i Egipt w r. 343, krwawe tryumfy tyrana musiały się odbić i na losach Syryi z Palestyną, chociaż o udziale Żydów w powstaniu, jak wogóle o rzeczach nieprzyjemnych, kronikarz żydowski dyskretnie

ri

«SW

Mf »

W- ,: 4,*

i -    ; I

si

H' -

r"" 'TB? m

? li $

il ¹ jf H

III

■ i«; ,

ÿÜM

MPI

..S^fïï

«-r

lîJielki kapłan-

milczy, wspominając tylko, że BagoasÀ jenerał perski, ujarzmił Żydów i skalał świątynię.\Zato historyk Józef wspomina, że gdy kapłan wielki^ mordował brata swego, Jezusa, któremu Persowie przyrzekli arcykapłaństwo w Jerozolimie, Bagoas za ową zbrodnię sprawił rzeź w Jerozolimie, splugawił świątynię i udręczał Żydów przez lat siedem. Nie ulega jednak wątpliwości, pisze Kent, że Żydzi stali się ofiarą zemsty Ochusa za udział w buncie fenickim i że „krew się lała jak woda.”

f, za-

Następstwem tej klęski było nowe rozczarowanie do Jehowy. Psalmiści, prorocy i wogóle cała literatura z ostatnich lat panowania Persów, którą niezadługo poznamy, odźwierciedla stan opłakany Żydów w tej epoce ich zwątpienia. Nowy porządek rzeczy w Judei okazał się zgubnym dla proroctwa, gdyż dopiero pod koniec okresu perskiego występuje sJoel, prorok mniejszego znaczenia. Stanowi on także kos ć niezgody pomiędzy hebraistami, którzy, odnośnie do czasu jego działalności, różnią się aż o lat 500. Jedni czynią go najstarszym z proroków, inni zaś odnoszą Joela do stulecia pomiędzy Ezdraszem a Alexandrem W. Do tych ostatnich należy Cornill, podług którego „tylko niepojęte zaślepienie” może uważać Joela za najstarszego z proroków, gdy „mało ^est wyników wiedzy starotestamentowej tak pewnych / tak silnie stwierdzonych, jak fakt pochodzenia księgi Joela z wieku pomiędzy Ezdraszem i Aleksan drem.”

Prorok, zacząwszy od opisu klęski, która kraj nawiedziła w postaci suszy i szarańczy, zaleca narodowi „pościć, modlić się i płakać,” gdyż dla niego szarańcza dzisiejsza jest zwiastunką blizkiego „dnia Jehowy.” Gdy naród usłuchał proroka, Joel w drugiej części proroctwa swego przedstawia odpowiedź Jehowy na modlitwę ludu, t. j. zwiastuje zemstę nad poganami, którzy się znęcali nad Izraelem i jego tryumf.

„I napełnią się gumna zbożem, a prasy opływać będą winem i oliwą. I oddam wam lata, które zjadła szarańcza, chrząszcz i rdza i gąsiennica... A tak jedząc, jeść będziecie i najecie się, a chwalić będziecie imię Boga waszego, który uczynił dziwy z wami, a nie zawstydzi się lud mój na wieki. Będziecie wiedzieć, żem jest pośrodku Izraela, ja Pan Bóg wasz, a nie masz innego: nie będzie zawstydzon lud mój na wieki. A potem wyleję ducha mojego na wszelkie ciało, a prorokować będą synowie wasi i córki wasze: starcom waszym sny się śnić będą, a młodzieńcy wasi widzenia mieć będą. Lecz i na sługi moje i na służebnice w one dni wyleję ducha swego.

I dam cudy na niebie i na ziemi, krew i ogień i parę dymową. Słońce obróci się w ciemność, a księżyc w krew, niż przjdzie dzień Pański wielki a straszny. I każdy, ktoby wzywał imienia Pańskiego, zbawion będzie, bo na górze Syońskiej i w Jeruzalem będzie wybawienie...“

Starożytne życie hebrajskie przy silnem poczucie bezpośredniej obecności Jehowy, było swobodne i wesołe. Czy w drobiazgach powszednich, czy w poważnych sprawach narodowych Hebrajczyk radził się zawsze proroków swoich i kapłanów, a ofiara, składana przez niego samego na rozlicznych ołtarzach w kraju, była metodą wspólną łączenia się z Bogiem szczepowym, któremu „bardzo dobrze było z ludem wybranym.”

Z Judaizmem zmieniło się wszystko. W miarę jak wzrastał blask świątyni, potężniał odpowiednio i wpływ kapłaństwa, które zadmiło powagi świeckie. Po ustaleniu hierarchii, sprawy religijne i świeckie zogniskowały się w jednej osobie arcykapłana, który pochłonął wszelką władzę, sprawowaną dawniej przez króla. Zgodnie z kodeksem kapłańskim, arcykapłan miał zupełną władzę nad ludem; jak król dawniej, tak on teraz był namaszczany, nosił purpurę i koronę i odbierał honory królewskie, gdy przedstawiciele starej szlachty świeckiej zajmowali stanowisko bardzo skromne na jego dworze duchownym.

Jak starzy królowie izraelscy, arcykapłan był przedstawicielem narodu wobec Jehowy. On tylko jeden wchodził do sanktuaryum świątyni, on tylko jeden śród wszystkich kapłanów nosił efod z Urim

i Thumim i on tylko jeden składał wielką ofiarę przed panem w dniu pokuty.

Pod arcykapłanem istniała liczna hierarchia ministrów świątyni, których obowiązki były najściślej określone, i z tej klasy właśnie wytworzyła się z czasem arystokraeya rządząca. Kodeks kapłański ustanowił także ścisłą różnicę pomiędzy kapłanami a lewitami. Obowiązki kapłanów zasadzały Się na oddawaniu Jehowie różnych ofiar, które stanowiły rdzeń rytuału świątyni, tudzież na przestrzeganiu rozmaitych ograniczeń osobistych i oczyszczeń. Ponieważ, ściśle mówiąc, podstawę instytucyi kapłańskiej stanowiła idea, że cały naród jest narodem świętym kapłanów, przeto świętość została ściśle określona w przepisach czystości ceremonialnej, z pod której wyłączono całą rzeszę ludu, z powodu jej zajęć pospolitych. Kapłani tedy byli przedstawicielami ludu wobec Jehowy i strzegli przybytku bożego od profanacyi. Lewici byli w hierarchi tylko sługami kapłanów i świątyń. Wyłączeni od wszelkich stanowisk odpowiedzialnych i honorowych, niewpuszczani do wnętrza świątyni i do ołtarza, mieli jedyny obowiązek czyszczenia i utrzymania w porządku naczyń świętych, przygotowywania chleba obrzędowego, tudzież otwierania i zamykania podwojów. Byli też lewici śpiewakami i muzykantami świątyni, gdyż śpiew i muzyka stanowiły część istotną rytuału drugiej świątyni.

Judaizm wytworzył rówzież nowy typ nauczy-cielów religijnych, zwanych „pisarzami," o których w swojem miejscu obszerniej mówić będziemy, podobnie jak i o synagogach, ułatwiających bardzo pracę pisa-rzów. Czy i o ile judaizm przedhelleński podlegał wpływom zoroastryzmu perskiego—trudno orzec z całą ścisłością; zresztą jest to dla nas kwestya zbyt specyalna. To tylko pewne, że nie brak podobieństwa w ideach i w obrzędowości obu religij.

Ujemne strony judaizmu przedhelleńskiego ujawniły się z czasem w całej pełni, gdy je spotęgowano później do bezmiaru, a zwłaszcza, gdy się zetknęły ze szczjtnemi naukami Chrystusa. Wielkie przywileje kapłanów, połączone z dochodami olbrzy-miemi, wprowadziły do tej klasy zepsucie, zwyrodnienie i hipokryzyę. Wogóle judaizm przedhelleński, jako całośó, przedstawia dziwną mieszaninę sprzeczności. Przedstawiając Jehowę jako Boga wszechświatowego, Żydzi jednocześnie działają w taki sposób, jak gdyby Jahve był bogiem szczepowym, zazdrośnie strzegącym ich rasy i wrogim reszcie ludzkości. Ogłaszając, że Jehowa był Stwórcą i Panem wszechświata, oraz Bogiem niebios, dopuszczają skła danie ofiar tylko w świątyni na Syonie. Śpiewając: „Ty się nie kochasz w całopaleniu,” poświęcają wszystkie wysiłki swej energii drobiazgowościom systemu ofiarnego. Nauczając, że Jehowa żąda moralności i cnoty, oraz domagając się tych przymiotów od ludu, uważają za główny obowiązek swój przestrzeganie praw ceremoniału, częstokroć haniebnie śmiesznych. Wierząc, że do najdroższych błogosławieństw Boga należą moralne i duchowe, wcielają się tylko w jedną nadzieję ukochaną zmiażdżenia swych wrogów i ustanowienia królestwa doczesnego, w którem sami panowaćby mogli nad wszystkiemi narodami świata. Te liczne sprzeczności były naturalnem następstwem faktu, że Judaizm czerpał swe ideje z różnych źródeł i wieków i był wytworem sił rozmaitych. Stał się on składem i zabytków pogańskich i najcenniejszych klejnotów prawdy religijnej. Krzyczącą też było potrzebą i judaizmu i ludzkości zaprowadzenie porządku w tym chaosie, odróżnienie złota od śmieci, sharmonizowanie tego, co wieczne i prawdziwe, w całość potężną i jednolitą, a nadewszystko obdarzenie tej całości tchnieniem życia. Zanim tego dokonał Chrystus, Żydzi tymczasem strzegli gorliwie swych skarbów, powierzonych ludowi przez Jehowę, okupując niekiedy to posłannictwo potokami krwi własnej.

KONIEC CZĘŚCI PIERWSZEJ.

Spis rozdziałów.

I.    Palestyna.......

II.    Język hebrajski w rodzinie języków semi

ckich. — Pismo......

III.    Język hebrajski.......

IV.    Dzieje Kanaanu do przybycia Izraelitów

V. Pierwotna religia Hebrajczyków. — Posłannictwo Mojżesza.—Synai.— Exodus.—Yahve .

VI.    Podbój Kanaanu.—„Sędziowie.”— Ostateczny

tryumf Jahwizmn......

VII.    Saul.—Dawid.—Salomon.....

VIII. Wpływ królestwa na życie wewnętrzne

IX.    Uwagi ogólne o prorokach izraelskich .

X.    Rozpadnięcie się monarchii Salomona na dwa

królestwa. — Dzieje tych państewek aż do

upadku Jerozolimy.....

XI. Prorocy: Amos, Hozeasz, Izajasz i Micheasz XII. Prorocy późniejsi: Sofoniąsz. Nahum. Haba-kuk i Jeremiasz • Ą-baiA,**-;

XIII.    Żydzi w niewoli babilońskiej. — Prorok Eze

chiel .........

XIV.    Skutki niewoli babilońskiej. —Cyrus.—Proro

cy: Aggeusz, Zacharyasz i Malachiasz.—Odbudowanie świątyni.....

XV.    Nehemiasz i Ezdrasz.— „Kodeks kapłański.”—

Judaizm . \Jó&j

Onn CO CO Tt- iO 00 o

mm i—■ HM

CC — O

co co co

HM MM

co    -j

-s)    05 00

214

231

243

<1

‘ Ml

e

\

i

x

m

K

:

'

X •

rer-V

■

<

r3

I

C'X

H'.

»

^ isÂ3kid§

U& ;

«a

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

HâÿrY

TiTBTinTtVK nfńWNfl

1-301707

1-301700

g;

m

/fl. 524. 13. IX. 54

I#

M'

y®

::>r

mm

Biblioteka Politechniki Ki akowskie)

100000308172

mê

pp.:

•r

P

ni:

p~?

BU

fîCÂv

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

100000296987