•; :

%

•J

ÄÄSW

:ąss

'Jt

^."iiSXSÔ-XT.-.

I <iS»

-,    --t* ■»■ -

• i- /C<v vtXÂsJX =; JSbXâ

5aa.vśH*SS yrjr-.yyyy

.

i

IÄ»

"05

S£3S3333S

?Sw3K3æs

Swä⁵

4!gg

«Sass«;

asssffîs

K

§■; -î^g^

•••>

2$$Eä_

~-«S5S53ä

«ÄÄÄ

1

■-.

m

SS®

s

i r. *

:C:

K

V.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296984

%

A

I

t

é

V

*■

j

.

.

/

•( .

%

/

J

)

\

i

*

• y

é

\

*

1

-

■

\

V

A fâ

Juljan Adolf Święcicki

Hisforya Literatury Powszechnej

Z ILUSTRACYAMI

••

Literatura Perska

WYDANIE DRUGIE. • =

NAKŁADEM AUTORA

WARSZAWA

SKŁAD GŁÓWNY W KSIĘGARNI GEBETHNERA I WOLFFA

-

WM

.

.

HISTORYÂ LITERATURY POWSZECHNEJ.

HISTORIA LITERATUR! POWSZECHNEJ

W MONO GRAFITACH z ilustracyami

ORYGINALNIE NAPISANA przez

Juliana Adolfa Święcickiego.

WARSZAWA.

DRUKARNIA

A. X. J ezierskiego 47. Nowy-Świat 47.

MISTOI^YA

LITERATURY PERSKIEJ

Z IL.USTł\ACYAMl

ORYGINALNIE NAPISANA przez

Juliana Adolfa Śtcięcic kiego.

WARSZAWA

DRUKARNIA

À. T. Jezierskiego 47. Nowy-Świat 47.

r

Ja

zzz

BIBLIOTEKA

T GŁÓWNA

K O

1-30*6 ?s

,3,03B0.ieH0 I],eH3ypOK). Bapinaßa, 18 Maa 1902 ro^a.

4kc. Nr. K~

S_

’li t

'Jtr

Jeografia Persyi.—Fauna.— Flora.—Ciała kopalne.—Ludność.— Re'igia— Przemysł.—Handel.

Pośród państw wschodnich, które, trawione żądzą podbojów i zaborów, dążyły do monarchii uniwersalnej, do światowładztwa, miejsce najwybitniejsze zajęło w starożytności państwo perskie.

Wyprowadzeni na widownię historyczną przez Cyrusa, władcę kraiku niewielkiego, Persowie w ciągu niespełna jednego wieku wchłonęli Medyę, owładnęli całym Iranem, zagarnęli monarchię babilońsko-assyryjską, podbili Azyę mniejszą i Egipt, a wreszcie na dwu krańcach olbrzymiego państwa swojego wtargnęli ku północy, aż po za Dunaj, a ku południo-za-chodowi aż po za Indus. Ale ten kolos, nienasycony w swej żądzy zaborczej, doszedłszy za Daryusza I (f 485 przed Chr.) do szczytu potęgi militarnej, już w wieku następnym zstąpił do nicości, a dzisiejsi następcy staro-perskich monarchów światowładczych, pozbawieni wszelkiego znaczenia i zależni od potężnych sąsiadów swoich, przypominają się światu jedynie podróżami swojemi po Europie, chciwej na złoto szacha i na jego ordery „Lwa i Słońca.“

W nowożytnej jeografii politycznej wyrazy „Iran“ i „Persya* są równoznaczne; królestwo, które my nazywamy Persyą, Persowie sami zwą Iranem, a każdy z tych wyrazów ma swą historyę. Nazwa „Iran“ miała znaczenie pierwotne daleko szersze niż „Persya,* gdyż cały kraj górzysty od Kurdystanu do Afganistanu mieszkańcy starożytni zwali krajem irańskim, dając sobie, razem ze szczepami tej samej rasy w krajach przyległych, i z pobratymcami w Indyach—miano ludów aryjskich (Airya). Ale gdy Daryusz nazywa siebie w napisach „Persem, synem Persa, Aryjczykiem, synem Aryjczyka”—Ardaszyr, 1-szy król z dynasty i Sasanidów, mieni się już na monetach „Królem Królów Eranu,” a Szapor „Królem Królów Eranu i nie-Eranu,“ gdyż nazwa starożytna Arian przekształciła się w „Eran,” a później w „Iran,” który to wyraz stanowi tytuł urzędowy królestwa. Nazwa Iran, użyta jeograficznie, oznacza cały obszar płaskowzgórzy, istniejących pomiędzy doliną Eufratu a doliną Indusu. Z punktu widzenia historycznego nazwa „Iran“ stanowi przeciwstawienie z wyrazem „Turan,” ogarnia bowiem wszystkie narody cywilizowane pochodzenia irańskiego, które nie tylko na płaskowzgórzach, ale także i na równinach Oksusu przyrosły do ziemi, oddając się stałym zajęciom rolnicznym i przemysłowym, śród przybyłych z północy ludów koczowniczych, na poły dzikich. W dziejach Azyi przedniej nazwa „Iran” przedstawia tradycyę pracy, oraz kultury umysłowej; przypomina przeszłość wsławioną narodów światłych i potężnych, które opierały się z wieku na wiek mężnie i wytrwale atakom ludów barbarzyńskich. To też Persowie, świadomi swojej starożytności kulturalnej i dumni ze swych dziejów, patrzą pogardliwie na ludy sąsiednie mniej oświecone lub młodsze w histo-ryi cywilizacyi, stawiając siebie, pod względem szlachectwa dziedzicznego, daleko wyżej nawet od narodów europejskich, jako późniejszych w historyi świata.

■Wyraz „Persya,“ albo raczej greckie Persis, jest

gf

pjl

ÂSl

|£.V#

p-t > i

•#s ' *'ig

ffj.Tysu ,_ i.

n» ju

i( _ I5f*|

4|jfra|

i ■'•■■/" wi

; ' fia

ii

r*5Bl

K'f

Pi!

¹“r '

JL

;;

}i<Wm

\ > A^Sæwr-.x

f ÈmWmm

f màémK'MÆi

-i

hVtâfl

lit «

lÜidoK Persepolisu z lotu ptaka.

\Æ

Rwfl

+VK!\

tKjHfcâ

'Ä *S1k

./■

formą zlatynizowaną nazwy, która pierwotnie i ściśle oznaczała krainę, zwaną w starożytności Parsa (obecnie Pars albo Fars, Farsistan). Nazwę tę spopularyzowała wielka monarchia Achemenidów, których kolebką była Parsa. Grecy, zmieniając à na ë, nazywali kraj ten Ilepatç, a mieszkańców Ilśpaai, podobnie jak Medów od Mada zwali

Persya nowożytna graniczy na północ z Rosyą i morzem Kaspijskiem, na zachód z Turcyą i z zatoką Perską, na południu z morzem Arabskiem, a na wschód z Indyami i Afganistanem. Na samym cyplu półn.-zachodnim, pomiędzy Armenią a m. Kaspijskiem, leży prowincya Azerbeidżan (staroż. Atropatene) ze stolicą Tabriz, siedzibą następcy tronu, miastem najludniej-szem Persyi. Tu w starożytności była ludność najgęstsza i kultura najwyższa i tu też ustaliła się jedność państwa. Na południu tej prowincyi, wzdłuż granicy zachodniej, w krainie Kurdów, leżą prowincye: Ardelan, z miastami Hamadan (dawniejsza Ekbatana, stolica Medyi) i Kermanszach, a poniżej prowincya Luristan z miastami: Dizful, Suza (dawniejsza stolica Suzyany) i Szuster. Dalej na zachodzie i ku południu leży Clmzistan z m. Babahan; niżej, nad zatoką Perską, Farsistan, t. j. Persya właściwa, ze stolicą dawniej Per-sepolis (Istakar), a dziś Sziraz, miasto nawskroś irańskie, które było oddawna ogniskiem cywilizacyi narodu. Na samym południo-zachodzie rozciąga się Lari-stan z m. Lar, oraz nad morzem Bender-Abbas, słynny port. Na południo wschodzie leżą krainy Kirman (starożytna Garmania) z miastem Kirman tudzież Beludżystan z m. Kalat. Ponad Kirmanem rozciąga się pustynia Lut, a wyżej—granicę północno-wschodnią stanowi Kho-rasan albo Chorasan („kraj słońca”) z miastami: Birdżand, które Błynie handlem dywanów, Meszed, gród święty, gdzie leżą prochy Imama Razy, ucznia Alego, i Nisza-pur, które przed najazdem Mongołów było, podług Yakuta, podróżnika arabskiego, „grodem najbogatszym i najludniejszym w świecie.” Granicę północną, wzdłuż

Wzdłuż Mazanderanu ciągną się góry Elburs, v. Alburz, z których najwyższa, Demavend, sięgająca na b,628 m. nad poziom morza, jest wulkanem. Podług legendy, Demavend, albo Divband, t. j. „Siedlisko Di-wów,” czyli Gieniuszów, jest górą, na której zatrzymała się arka Noego; tam żyli Dżemszyd i Rustem, mityczni bohaterowie, opiewani przez epopeje; tam Feridun, zwycięzca olbrzyma Zohaka, rozpalił ogień tryumfu; tam przebywa potwór, którego nozdrza dymią bez ustanku; tam również przybity jest prome-teusz perski, Yasid ben Dzigad, którego wątrobę, od radzającą się nieustannie, wygryza ptak olbrzymi. Groty wulkanów są zapełnione skarbami, strzeżonemi przez wężów, lecz krajowcy chodzą tam szukać nie skarbów, lecz siarki. Mazanderan, leżący nad mo rzem, po stronie północnej gór Elburs, jest dzięki obfitości wód i żyzności gruntów rajem prawdziwym w porównaniu z płaskowzgórzami południowemi. A jednakże raj ten udręczają zwierzęta dzikie, miryady moskitów „zaciemniających atmosferę“ i miazmaty gorączkowe, które rodząc się w bagnach, dziesiątkują mieszkańców. „Jeśli chcesz umrzeć—mówi przysłowie perskie—jedź do Ghilanu.” Pomimo tego, Mazanderan jest ciągle ogrodem Persyi, a Teheran, leżący po stronie południowej gór Elburs, czerpie z tej prowincyi ryż, pszenicę, jedwab surowy, drzewo, węgiel i ryby. Śród łańcucha gór zachodnich, w Kur-

brzegów morza Kaspijskiego, stanowią prowincye: Gitan z m. 'Reszt, bardzo handlowem, dalej Mazanderan ze stolicą Barfrusz i Astrabad z m. tegoż nazwiska. Nakoniec środek Persyi zajmuje Irak Adżemi z miastami głównemi: Teheranem, Kaszanem i Ispahanem. Teheran: tj. „czysty,” stolica państwa całego, przylegając do stoków południowych gór Elburs, jakkolwiek leży na granicy pustyni, zajmuje dobrze wybrane stanowisko strategiczne. Ispahan (60.000 miesz.) zwany dawniej „połową świata,” słynął z bogactw i prze mysłu.

distanie, jedną z najwyższych jest słynna Elvend (mi-tol. Bevand) z granitu i kwarcu, wznosząca się na 3,270 metrów, a pokryta śniegiem przez 8 miesięcy w roku. Od brzegów Kizil-Uzenu w Azerbejdżanie — na północy—aż do gór Bampuszt w Beludżystanie — na południo-zachodzie, t. j. na długości 1,800 kilometrów, ciągnie się nieprzerwany łańcuch gór, które tu i owdzie mają charakter ściśle alpejski. Kraina obszerna, o kształcie trójkątnym, którą okalają góry perskie, jest wyłącznie pustynią piasczystą, skalistą lub słoną, z bardzo rzadkiemi oazami. W pustyniach południowo-wschodnich panują piaski, które pod siłą wichrów układają się w kształt pagórków, zacierają ślady karawan, zasypują wioski i miasta. Jedna z takich pustyń, na półn.-zachodzie Seistanu, zowie Bię Baszt i-Naumed, t. j. „płaszczyzna rozpaczy,” a inna, jeszcze straszniejsza, oddzielająca góry Kirmanu od gór Chorasanu południowego, nosi miano Lut v. Lotk (przypuszczalna kraina Sodomy i Gomory). Pustynia ta, zwana „ziemią przeklętą,” pokryta na całym obszarze pokładem piasku spojonego z solą, jest absolutnie niezamieszkała i ma studzien bardzo niewiele. Do osobliwości gruntu perskiego należą bagna słone, zwane kewir albo kefih, z których najobszerniejsze ciągnie się w pustyni na północ gór Tebbes. Małe potoki, spadające z gór Elburs do m. Kaspij:—to jedyne rzeki, które są godne tego miana. Wody Atre ku i Gurgenu są ciężkie i bagniste, a Sefid-rud nie może być spławny z powodu zbytniej płytkości. Jedyną rzeką spławną aż do morza jest Karun albo Kuran, powstały z potoków Suzyany północnej i Lu-ristanu południowego. Deszcze są wogóle w Persyi bardzo skąpe, a to—podług Reclus’a—z tej przyczyny, że pochodzenie wiatrów jest zawsze kontynentalne. Czy idą od równika, czy od bieguna, są zawsze jednakowo wysuszające i wskutek tego powietrze na płaskowzgórzach irańskich posiada minimalną zawartość wilgoci, która na pustyni Lut wynosi, podług

Kanikowa, zaledwie 11,2%, eo stanowi najwyższy stopień suchości na globie ziemskim. Podczas lata i w jesieni powietrze tak jest suche, nawet w Per-syi zachodniej, że przedmioty metalowe, wystawione na chłód nocny miesiącami całemi, błyszczą się jak w mieszkaniach najsuchszych. Wskutek braku wilgoci w atmosferze, różnice temperatury pomiędzy dniem a nocą—nadzwyczajne. W lipcu termometr wykazuje czasem 13 st. przed wschodem słońca, a 62 st. o 8-ej rano. Spiekota letnia bywa często tak straszna, jak w Saharze afrykańskiej. W pobliżu Meszedu zapasy stearyny i siarczanu sody całkowicie topniały, co wskazuje temperaturę 65°,6. Wobec tego rolnicy chwytają skwapliwie najdrobniejszy strumyk z gór płynący, a wodociągi podziemne (Kanat) są utrzymywane bardzo starannie, gdyż od nich życie zależy. Uprawa ziemi możliwa jest tylko w dolinach gór, gdyż Per-sya nie posiada deszczów letnich, tylko zimowe i wiosenne. Na półn.-zachodzie Iranu, ale już w krajach armeńskich, znajduje się najobszerniejszy rezerwoar wody, t.j. Dariatsza, czyli „Morze małe,“ inaczej jezioro TJrmiah, zaledwie 5 metrów głębokie. To też pomimo obszaru, wynoszącego 4,000 kil. kw., jezioro to ma do 8-u razy mniej wody niż Leman. Woda ta posiada więcej soli i jodu niż woda morska, nawet więcej niż morze Martwe. Pływacy nie mogą się zanurzyć w tej wodzie, a ciała ich pokrywa szybko powłoka soli, która błyszczy na słońcu, jak proszek dya-mentowy. Pod wpływem wiatru na powierzchni jeziora tworzy się piana, która osadza na brzegach pokłady soli, szerokie miejscami na 6 kilometrów, a grube na kilka centymetrów. W wodach tego jeziora żyją miryadami tylko małe skorupiaki o cienkich ogonkach, stanowiące pokarm łabędzi i innych ptaków. Jezioro to, z którego dna wytryskają tu i owdzie źródła obfite, zwane „fontannami marmuro-wemi,” wchłania wiele rzek, a śród nich najważniejszą Dżaghatu. Jak na wodzie, tak też zbywa

Persyi i na lasach, w które obfitują tylko Gilan, Ma-zenderan i Astrabad. Są tu dęby, buki, wiązy, orzechy, platany, sykomory, jesiony, bukszpany, jałowiec, ale brak sosen, jodeł i cedrów. Owoców, w dodatku wyborowych, obfitość i rozmaitość wielka. Melony w Nu-srabad należą do najlepszych w świecie. Jabłek, gruszek, winogron, brzoskwiń, śliwek i t. p. moc wielka. Niemniej sze bogactwo kwiecia, zwłaszcza róż, które hodują i na polach dla fabrykantów wody różanej. Ze zwierząt domowych: koń wyborny, muł, wół, owca o szerokim ogonie, a nade wszystko wielbłąd, niezmiernie silny w tym kraju, należą do najważniejszych. Ze zwierząt dzikich są lwy, tygrysy, lamparty, wilki, szakale, dzikie osły, kozy, jelenie, gazele. Ptactwa pożytecznego obfitość wielka. Kruszców niewiele: jest żelazo, cyna i miedź, ale brak srebra i złota; zato nie zbywa na węglu, a bogactwo turkusów w Niszapurze ma sławę wszechświatową. Na obszarach, większych 5 razy od Francyi, mieszka w Persyi około 9 milionów mieszkańców różnych ras. Naturalnie większość stanowią Persowie, którzy najbardziej zbliżają się do typu piękności w jej pojęciu europejskiem. Postawni, wytworni, zręczni, o szerokich piersiach, pięknej głowie i rysach prawidłowych, których czysty owal otoczony włosem bujnym, czarnym i kędzierzawym. Oczy prawie zawsze brunatne, wielkie i dobrze osadzone, brwi w doskonałem zaokrągleniu łączą się niekiedy ponad nosem; rzęsy długie, nos lekko orli panuje nad ustami o wargach ani wystających, ani wązkich; podbródek rzadko szeroki, ginie u mężczyzn pod brodą obfitą i jedwabistą; ręce i nogi małe, chód wyborny. Dawniej kobiety perskie tatuowały sobie brodę, szyję, piersi i brzuch; dziś zwyczaj ten prawie zaginął.

W niektórych okolicach panuje geofagia, t. j. zwyczaj jedzenia ziemi oraz puszczanie krwi peryodyczne. Inteligencya Persów dorównywa ich piękności. Są bardzo zdolni, posiadają pamięć nadzwyczajną, ale zby-

wa im na wytrwaniu w pracy i na stałości ducha. Rozumieć pragną, ale zgłębiać — nie usiłują. Perso wie, posiadając wogóle tpmperament żywy „merku-

;

î£

iii

S

\j

1

W

Pflf

i

fÆk

1

t

m

V

■    i

i

!:i!

ii.' i*

l|W

Æ

■ *0

mm

P ⁴

i

Sv - W j

u'.' '■

I

Za

fÆSi

s

i V

■T-

,% &

?!

:

WWW A

i

i

« , ■ ■*

ty

9

m-s

Słynny Żebrak święty w îçheranie.

ryalny,” nie mają wstrętu do zmian i chętnie szliby po drodze postępu, gdyby mieli z góry przykład lepszy. Persowie są gościnni, uprzejmi i wogóle przy-

SSÄ

jaźnie usposobieni dla cudzoziemców, a posiadają wiele cnót domowych. Czuli i pobłażliwi dla swych dzieci, które znów mają cześć nadzwyczajną dla ojca i wyjątkową miłość dla matki. Kobieta perska, mało wogóle oświecona, posiada dużo inteligencyi wrodzonej; trafiają się też niewiasty, biegłe w muzyce, poezyi i malarstwie, a nawet w sztuce dyplomatycznej. Kunsztem jej głównym jest haft, posunięty do najwyższego stopnia doskonałości. W rodzinie ma wpływ duży i siłę kontrolującą, a w haremie szacha odgrywa często, dzięki zręczności w intrygach i powabom ciała, rolę pierwszorzędną. Oto co mówi o kobietach perskich cudzoziemiec, Turek Fasil Bey, który odbywszy podróż po Europie, opisuje w księdze Zenan Nameh niewiasty całego świata:

„Wielbicielu kobiet, odmaluję ci teraz d ,Tuy perskie. Są to piękności olśniewające, którym nic w swiecie nie dorówna. Bo gdzież znaleźć ten wdzięk niewysłowio-ny, to ciało zachwycające, te lica niezrównane, te oczy upajające, te brwi, połączone z sobą niby łuk o dwu półkolach. W kobiecie perskiej wszystko jest obietnicą rozkoszy, wszystko zachwyca i upaja. Posiadają one tajemnicę zjednywania prośbami wzruszającemi, dystynkcyą ruchów i dźwiękiem głosu. Każdy poeta, mówca, prozaik malarz, jednem słowem, każdy mistrz w swej sztuce, obdarzony inteligencyą i zdrowym sądem, przyzna kobiecie perskiej palmę pierwszeństwa śród kobiet całego świata.“

Dodać tu muszę, że autor zna dobrze kobiety europejskie, nie wyłączając i Polek, o których mówi, że „mają piękne rysy i śliczną figurę, że chodzą zręcznie, mówią zachwycająco, ale pod względem chy-trości i podstępów przechodzą wszystkie siostrzyce swoje innych narodów.”

Wielką część prowincyi półn.-zachodniej, t. j. Azerbaidżanu, zamieszkują Turkomani, którzy odda-wna zżyli się z rządem, religią i językiem Persyi; w okolicach południowo-zachodnich, w pobliżu zatoki Perskiej, osiadła znaczna liczba Arabów; w Dżulfa, niedaleko Ispahanu, mieszkają Armeńczycy, których liczba, niegdyś bardzo znaczna, wynosi dzisiaj około 50,000. Góry Kurdistanu są siedliskiem Kurdów, plemienia wojowniczego, którzy to się uznają za poddanych Turcyi, to znów wiążą się z szachem. Nad brzegami jeziora Urumia i w Salmas mieszkają chrześcijanie Nestoryańscy i Chaldejscy, których jest około 25,000, a wszystkich chrześcijan różnej wiary przebywa w Persyi mniej więcej 70,000. Żydzi, których liczba nie dosięga 20,000, zamieszkują miejsce oddzielne (ghetto) w każdym grodzie, zajmując się wyrobem tkanin kosztownych, oraz przedmiotów metalowych: są jubilerami, hafciarzami i tkaczami, fabrykują wino, wódkę i kwasy, posiadają znajomość łączenia i rozdzielania metalów. Z pośród nich wychodzą najlepsi lekarze perscy, dziedzice sławy swych przodków w czasach Kalifów. Muzycy i śpiewacy są prawie wyłącznie żydami. Persów, zwanych Gioehra-mi („niewiernymi”), t. j. wyznawców staroperskiego mazdeizmu, pozostało zaledwie 8,000 w Yezd („Miasto Światła”). Otoczeni dawniej pogardą powszechną, jako „bałwochwalcy,” prześladowani i gnębieni podatkami, ostatecznie znaleźli pomoc i podporę w parsach indyjskich, którzy opiekują się współwyznawcami nieszczęśliwymi, śląc im pieniądze i protekcyę Anglików. Jako pośrednicy w handlu z Indyami, Gwebro-wie odgrywają rolę dość poważną, zwłaszcza, że uczciwość ich powszechnie jest znana. Reclus twierdzi, że dezerterzy z armii rosyjskiej, prawie sami Polacy, którzy schronili się kiedyś w wielkiej liczbie na ziemi perskiej, przyjąwszy z czasem mahometanizm, uważają się dzisiaj za Irańczyków. W ogólnej liczbie mieszkańców Persyi prawie czwartą część zajmują ludy koczownicze, które podczas zimy mieszkają w nędznych lepiankach na równinach, a latem spieszą w góry pod wodzą swych naczelników, pasąc swe trzody. Dziewięć dziesiątych ludności perskiej wyznaje mahometanizm szyicki, gdyż patryotyzm narodowy przyjął tę formę religijną dla oddziaływania przeciwko Turkom i Arabom, którzy są mahometanami sunnickimi.

Dwie trzecie ludności oddaje się rolnictwu, a ziemia uprawna stanowi część piątą całego obszaru Persyi. Gdzie zaprowadzono irygacyę, tam wydajność gruntu jest silna; wogóle jednak ²/₃ gruntu są prawie bezpłodne z braku wody, „pustynia jest regułą, żyzność wyjątkiem i to zwykle w formie oazy.” Bądź co bądź, pszenica, jęczmień i inne zboża rosną dobrze, a także ryż i trzcina cukrowa, zwłaszcza w Mazenderanie, gdzie grunt lepszy i nie brak wody. Drzewo morwowe hodują tu nietylko dla jagód, lecz i dla liści do wychowywania jedwabników, których kokony przerabiają się w Tabrizie, Kaszanie i Yezdzie. Lnu wcale w Persyi nie uprawiają, a konopie tylko na haszysz; zato drzewo bawełniane jest zwykłe w Persyi zachodniej. Drzewo rycinowe dostarcza prawie wszystkich olejów, używanych w kraju do oświetlania, a okolice południowe, zwłaszcza La-ristan, wydają hennę (lawsonia), używaną w farbier-stwie, i tytoń bardzo mocny, a mniej wonny niż w Ispahanie. W ostatnich czasach zwiększa się ciągle uprawa maku, gdyż opium weszło w użycie powszechne. Prawie każdy Pers używa dziennie co najmniej jednę pigułkę tego narkotyku, który nawet i koniom jest dawany. Nadużycia wszakże z opium są rzadsze niż z haszyszem, gdyż „biedak, który go spożyje bodaj za drahmę, wznosi czoło dumne ponad emirów.” Wełna i jedwab stanowią zawsze przedmiot handlu wywozowego, ale jedwab, z powodn zarazy, zmniejsza się ciągle tak, że wywóz z 7,000,000 rubli spadł do połowy. Wina obfitość; fabrykowane przez Żydów i Armeńczyków, ma sławę i za granicą Persyi, zwłaszcza wino z Szyrazu. Cały ten handel odbywa się za pośrednictwem karawan.

Persya jest krajem wielkiej własności, tak, że rolnicy i ogrodnicy uprawiają przeważnie ziemię cu-

H»

Éli

l'i

llfei

il

Mj

§111

ii

(Jj

::j

i':•

iîfî!

i«P

ï»

»1

ÉSf

■J

Éflpg

:'v:

+ï a

H-

* ii, i,

<0Jk

Il “f i

> :■

m

m*® -

Kôbieta pçrska w stroju spacerowym z zasłoną na bok odrzuconą.

Lit. Po.vsz. t. V.

dzą, która w największym stosunku należy do szacha, a następnie do różnych instytucyj religijnych i wychowawczych.

Starożytny przemysł perski (o którym niżej), niegdyś bardzo bogaty i kunsztowny, dziś upada wskutek napływu towarów rosyjskich i angielskich, a wszelkie próby wytworzenia przemysłu fabrycznego dotychczas chybiały, z powodu drogości materyałów opałowych, niedoświadczenia rzemieślników i nieuczciwości dyrektorów. Wszelako świetne tradycye rękodzielnictwa utrzymały się jeszcze w wyrobie dywanów bardzo cennych, szalów, zbroi demeszkowanej i t. p.

Moralność publiczna w Persyi jest bardzo mało rozwinięta z powodu ciągłych rozwodów. Związki czasowe na okres 25-dniowy lub krótszy, są prawidłowo uświęcane przez mułłów. Mało jest kobiet, któreby, doszedłszy do lat 24, nie zmieniły mężów 2 lub ó razy. Wykształcenie elementarne jest tu bardziej rozpowszechnione niż w niektórych krajach europejskich. Przy każdym prawie meczecie jest szkoła (medresse)-, wszystkie dzieci miejskie, a po większej części i wiejskie, uczą się deklamować wiersze Koranu i strofy z poezyj narodowych. „Atrament uczonych jest cenniejszy od krwi męczenników”—powtarzają Persowie za swym prorokiem. Wszelako druk, zaprowadzony w Tabriz na początku tego wieku, rozpowszechnia się bardzo powoli. Rękopisy i pro-dukcye litograficzne są najczęstsze. Prasa peryody-czna, wydawana pod okiem gubernatorów, nie ma jeszcze żadnej wartości.

Armia perska, rekrutowana głównie z Turków, którzy dali krajowi dynastyę dzisiejszą, i z Turkmenów, kształci się ciągle, uzbraja i odziewa na modłę europejską pod kierunkiem instruktorów zagranicznych: rosyjskich, angielskich, austryackich i t. p, — Szach rządzi państwem wszechwładnie za pomocą swoich ministrów, obciążając kraj podatkami według woli. To też—pisał Reclus w r. 1884—Persya należy do tych rzadkich państw, które nie mają długu publicznego i nie wzbogacają kapitalistów europejskich procentami lichwiarskiemi, a skarb posiada zawsze w gotówce, klejnotach i drogich kamieniach co najmniej sto milionów franków, tj. sumę, wyrówny-wającą podwójnemu dochodowi rocznemu. Zdaje się jednak, że dwaj ostatni szachowie w swoich wycieczkach europejskich zaprzepaścili równowagę budżetową. Monety perskie: złote, srebrne i miedziane, bite ze sztab rosyjskich prawie we wszystkich miastach wielkich, są następujące: Toman, bity dawniej ze złota czystego, a dziś z silną przymieszką aliażu, po większej części oberżnięty, przyjmują kupcy tylko na wagę. Składa się on z 10 kran, równych fraukom, gdyż od r. 1879 system monetarny w Persyi jest ściśle podobny francuzkiemu. Kran dzieli się na 10 podwójnych szabi.

II.

Dzieje.— Ansan.— Susunka (Elam Susiana).— Medya i Persya za dynastyi Achemenidów.

Zanim przedstawimy krótki zarys dziejów Persyi, musimy przedewszystkiem sięgnąć w przeszłość bardzo odległą, na lat prawie 4,000 przed Chr., żeby przy pomocy wydobytych z ruin napisów babilońsko-assyryjskich, egipskich i suzyjskich przedstawić ko leje dziejowe tego państwa, pod którego imieniem wystąpił na widowni historycznej pierwszy twórca światowładczej monarchii perskiej. Istniało w starożytności głębokiej feudalne państwo Suzyjskie, które w napisach swoich krajowcy sami nazywali Ansan-Susunka, a któremu Asyryjczycy nadawali nazwę

Elamtu (kraj górski), biblijne Elam, perskie Uvaja, przez Greków zwane Eissia, albo Susis albo Susiana. Królowie suzyjscy w VIII w. przed Chr. rozciągali potęgę swoją nad dzisiejszemi prowineyami perskie-tni: Arabistanem (Chusistan) i Luristanem, nad połową zachodnią Farsu i nad pasem wielkości zmiennej wzdłuż póln.-wschodniego brzegu zatoki Perskiej aż do Hormus. Na północ i północo-zachód państwo * Suzyjskie wdzierało się aż do Ardilanu, ogarniając czasowo dzisiejszą krainę perską Sulejmania. Granice zachodnie od strony Babilonii i Assyryi, chwiejne oddawna, obejmowały ziemie sporne ponad Tygrysem. Państwo suzyjskie ogarniało tedy jeograficznie obszary krajów nad rzekami Kercha, Karun, Dżer-rah i Zore, z których dwie pierwsze były zwane w starożytności suzyjskiemi.

Pomiędzy temi rzekami, na wschodnim brzegu Karunu, zwanego przez Persów starożytnych Ulai, a dziś Szavur, rozciągała się w położeniu przepysz-nem, na wyniosłej równinie żyznej, stolica Suza, której ruiny odkrył Loftus, a badali i opisywali je później baron de Bodę, Layard, Curzon i wreszcie M. Dieulafoy, kierownik dwu wypraw francuskich (1881 i 2, 1884 i nast.), który z wykopalisk największe wyłonił zdobycze. Nie mniejsze skarby napisów i rzeźb odnaleziono w romantycznej dolinie Mal-Amir, śród gór Bachtyarskich, gdzie była świątynia narodowa i stolica starożytnych Amardów (Habardip), najdzielniejszych wasalów króla Suzy. Nie brak też ruin wspaniałych i w innych miejscowościech tego państwa, ale ruiny te, dotychczas jeszcze niezbadane, wskutek licznych przeszkód miejscowych, z czasem dopiero odkryją niewątpliwie badaczom europejskim swe skarby starożytnicze.

W Suzie i najbliższych jej okolicach znaleziono dotychczas bardzo mało napisów i rzeźb staro-suzyj-skich, to też długie okresy dziejów tego państwa możemy odtworzyć przeważnie ze źródeł wrogich

r-i

■

is

&xff.

sr

• 58tè

PgP

»sÉfÉ

4ÄS

k,..

SE.

;

W

i; ¹ ;

i: j

4

11

*^1

aea^.;.

>

!L,

*^wir

1

■Hi

m

r

V

k'v

« P

W-

i

ES

B3S

r*

!

ii

ISl

■

I

Kobieta perska w stroju „Indur-”

Elamowi, tj. z napisów babilońsko-assyryjskich. Na państwo Ansan-Susunka złożyły się dwa narody różne. Na równinie mieszkała od czasów przedhistorycznych rasa już w starożytności bardzo rozpowszechniona, o barwie skóry ciemuo-brunatnej aż do czarnej, o czarnych włosach i oczach, ta sama rasa, która osiedliła się również i na równinie babilońskiej, a której szczepy Billerbeck nazywa, w odróżnieniu od negrów, Negrytami. Ci Negryci, zmieszani cokolwiek z krwią semicką, stanowili jeszcze za Daryusza I naród liczny i dzielny, a przyjąwszy później odrobinę krwi aryjskiej, tworzyli za Aleksandra W go główny rdzeń ludności. Dzisiaj, potomkowie tych Negrytów, biedni a skrzętni, mieszkając w rozproszeniu na dawnym obszarze suzyjskim, pod Ahwas, Diz-ful, Ahram, Lindżah, Bender Abbas i innych miejscach, żyją w ciągłej obawie przed sąsiadami potężnymi. Lud ten nigdy nie uprawiał sztuk i nauk i nie wiemy dotychczas, jakim mówił językiem, choć uczeni domyślają się, że był pokrewny sumirskiemu. Drugim składnikiem państwa suzyjskiego był lud górski na północy i północo-wschodzie równiny suzyj-skiej, osiadły tam od czasów bardzo dawnych, lud o skórze białej, postawie średniej i silnej budowie ciała, zaliczany do rasy mongolskiej, której szczepy nazywano także Scytami. Zkąd ten lud przybył do Azyi zachodniej i dlaczego opuścił swoją ojczyznę — tego nie wiemy; to tylko pewne, że odznaczył się on wybitną dzielnością i uzdolnieniem; że wszędzie, dokąd przybywał, wytwarzał podstawę do wyższego uo-byczajenia; że miał upodobanie w życiu osiadłem i w roinictwie; że posiadał sprawność w rękodziełach; że świadomie dążył do zespolenia państwowego i odczuwał potrzebę uwiecznienia swych myśli w piśmie, dopasowanem do języka prostego i surowego; że znał się na rachunkach, a jako oręż używał oddawna łuków i strzał, oraz krótkich lanc do rzucania, od późniejszych zaś przybyszów tegoż szczepu przejął konia do jazdy i do roboty, a także wozy wojenne. Wędrówka ludów staro - mongolskich do Azyi zachodniej trwała kilka stuleci. Ciągnąc z północy, jedni przybysze zajęli kraj przy jeziorze Urmia, inni zaś spieszyli dalej do dzisiejszych prowincyi Ardila-nu i Luristanu, gdzie pierwsze szczepy przybyły najpóźniej w początkach 5 go tysiącolecia przed Chr. Ludy pokrewne musiały z jednej strony podążyć ku Babilonii południowej, z drugiej zaś rozlewały się wzdłuż południowych stoków gór irańskich, aż do Beludżystanu. Już w tej odległej starożytności okolice Suzy stanowić musiały państwo silne. Na równinę południowo-babilońską przedarli się tylko odważniejsi, ale pomimo swej liczby niewielkiej, zostali w wielu miejscach panami. Wodzowie tego ludu byli prawdopodobnie założycielami w Sumirze księstewek najdawniejszych i twórcami wielkich gmachów, świątyń i warowni. Ten „lud panów” stopił się zwolna z pra-ludnością i z semitami, którzy tu przybyli z zachodu dopiero pod koniec 5-go tysiącolecia, a z tej mieszaniny wyrosła kultura staro-babilońska. Na południowo-zachodnich stokach gór irańskich Mongołowie znaleźli kraj hojnie przez naturę obdarzony, bo klimat wyborny, lasy wspaniałe, łąki bujne. Wszystkie stosunki miejscowe odpowiadały tu ich właściwościom szczepowym daleko lepiej niż powietrze zwrotnikowe równiny babilońskiej. To też w tym kraju górskim powstała silna orgauizacya państwowa. Nazwa tego kraju, pośród gór Zagros, brzmiała Ansan (wyraz niejasny) i ztąd też historycy nazywają szczepy staromongolskie An-sanitami. W czasach ostatnich uczeni oryentaliści zdobyli pewną znajomość języków trzech ludów, należących do grupy ansańskiej, a mianowicie: języka Kassejczyków albo Kaszytów, języka Apiru, tj. Amar-dów lub Habardipu, które to języki odkryto w pomnikach z Mal-Amiru, oraz języka suzyjskiego. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że wszystkie te języki były narzeczami jednej mowy, z charakteru swego przy-

czepkowej (aglutynacyjnej) tj. takiej, jakim był stary język sumirski i narzecze jego akkadzkie, podobne również i pod względem słowniczym językowi ludów

8B

Bi

i-

mm

KWail«

Tl W. •’V êfy .-OiV ÊjjSBPÊiËÈBÈBfàÊjBgÊ&

mgm -

i^sMSÉr-

i*

K¹

jYlłody mułła (duchowny).

ansańskich. Język nowo-suzyjski, który nam przekazali Achemenidzi w swych napisach, przyjąwszy mnóstwo wyrazów obcych i uległszy zmianom gramatycznym pod wpływem języków perskiego i asyryjskiego, przestał być mową tak czysto przyczepkową jak język staro-suzyjski Habardipu z Mal-Amir, którego resztki znajdujemy na starych napisach i na stemplach cegieł; wszelako budowa i słownictwo świadczą wyraźnie, że język nowo suzyjski powstał ze staro-suzyjskiego. Najstarsze znaki klinowe napisów su-zyjskich mają wiele podobieństwa z najstarszem pismem babilońskiem, a pismo nowo-suzyjskie z epoki Acbemenidów jest zupełaie zbliżone do ozdobnego pisma nowo-asyryjskiego.

Pierwsze wiadomrści o Elamie, jakkolwiek jeszcze bardzo mgliste, posiadamy z czasów Sargona I, który panował w Babilonie około 3800 r. przed Chr. Później wyprawy wojenne ludów semickich Babilonii północnej i zachodniej przeciwko Mongołom i Negri -kom z Elamu, uzewnętrzniły się w znanej nam epopei o Gilgamesie, który miał być oswobodzicielem Babilonu od tyrana Kumbaby, pochodzenia elamickie-go. Wiadomości pewne o działaniu wspólnem ludów Suzy i Ansanu, przynosi nam dopiero 3 cie tysiącole-cie przed Chr. Gdy nowa fala mongolska spłynęła z północy i północo-wschodu do krain górskich, w których od dawna już siedziały szczepy pokrewne, rozpoczął się wielki ruch Mongołów w dwu kierunkach. Jedni, dosięgłszy fenickich wybrzeży morskich, wtargnęli do ziemi Kanaeńczyków i wywołali podbój Egiptu dolnego przez Hyksosów, drudzy zaś zwrócili się ku zatoce Perskiej i przez zbliżenie An-sanitów południowych z państwem Suzyjskiem, spowodowali wytworzenie się królestwa feudalnego An-san-Su8unka. Następstwem tych wędrówek był wielki nazjazd Ela mitów na Babilonię około r. 2300 przed Chr. Z synem zdobywcy Babilonu Kudur Nankundim wiążą Grecy sagę o Memnonie, rzekomym założycielu Suzy, usiłując przez tę sagę prastarą wyjaśnić cud zjednoczenia pod jednem berłem dwu ludów rdzennie różnych tj. czarnych—z równiny suzyjskiej i białych z gór Zagros. Podług pisarza greckiego Hezyoda, ów

Memnon, założyciel warowni suzyjskiej Memnouionu, był synem jutrzenki (Eos) i Titona Ethiopa, tj. murzyna; inni zaś pisarze nazywają matkę Kàssia tj. pochodząca ze szczepu góralów białych. Kissyowie, Kaszyci lub Kossejczycy Greków, są, jak mówiliśmy wyżej, ludem ansańskim, zamieszkującym góry Za-gros, po za któremi wschodzi słońce dla Suzy. Otóż, jak wiemy z tomu I, ów Kudur Nankundi ze wszystkich świątyń babilońskich, które wpadły mu w ręce, uwiózł „w niewolę” do Suzy wizerunki bogów, strata zaś bogini Nany, uwiezionej z Uruk r. 2285, a odzyskanej w półtoratysiąca lat później przez Assurbani-pala, była dla babilończyków najboleśniejszą.

Z licznych napisów, które pozostawili rządcy suzyjscy w Babilonii, okazuje się, że ci znienawidzeni Elamici byli świadomym celu i rozumnym narodem polityków, którzy gorliwie usiłowali zjednoczyć państwo, rozczłonkowane na wiele drobnych państewek słabych, a rządzonych po większej części przez kapłanów. Dbając o porządek w państwie i o dobrobyt mieszkańców, nowi panowie szanowali także wszystkie właściwości narodowe swych podwładnych, a zwłaszcza kult religijny. Gdy jednakże wysoka kultura i bogactwa obfite ziemi zdobytej rozmiękczyły hart Elamitów, którzy, pożeniwszy się z córkami mieszkańców kraju, przywykli do dobrobytu i stracili dzielność rycerską, już w lat 35 po dokonanym podboju wybuchło powstanie, które po wodzą Chamura-biego panowaniu Elamitów kres położyło. Na krótko przed tym faktem król Suzy Kutur-Lagamar, biblijny K’dor-Laomer, odbył wielką wyprawę wojenną nad Jordan i dalej ku południu wzdłuż El-Araba za czasów Abrahama izraelskiego (2250 przed Chr.). Przypominamy też z dziejów Chin, że w tej samej epoce nastąpiło założenie przez Elamitów państwa chińskiego. Po upadku panowania Elamitów nad Babilonem, przez kilka wieków historyę Suzy pokrywa ciemność, gdyż napisy królów suzyjskich: Szutruk-Nakhunty, Un-

dasz-Armana, Szilszaka i innych przedstawiają mate-ryał bardzo skąpy.

Dla przykładu przełożę, podług Opperta, wyjątek z „wielkiego” napisu króla Sztruk-Nakhunty:

„Jestem Szutruk-Nakhunty, syn Halludusa, król Su-zy, król potężny, który panuje nad płaszczyznami Suzya-ny. Ja, król Suzy, rozmyślałem przez dni 365 o życiu przyszłem; ja zająłem ten pałac i dom rodzinny, pałac kraju rzek, ażeby rządzić ludem Suzy i utrzymuję go sam jeden, król Suzy, sługa bogów. Lud poddany, którym rządzili dawni królowie i z których jeden nabył go, ja, Szutruk Nakhunty, król Suzy, umocnię i będę nim rządził bez hańby... Ja, Sztruk-Nakhunty, otrzymałem to królestwo suzyjskie, które jest pierwszom na świecie, a od czasu gdy mieszkam w Suzie. kraju ziemi, a centrze ludzkości, otrzymywałem mnóstwo danin przez długie lata."

Dopiero z powstaniem około r. 1700 niezawisłego państwa asyryjskiego, które było najniebezpieczniejszym przeciwnikiem zarówno Babilonu, jak Suzy, epigrafika obca zaczyna przynosić o państwie Elamu wiadomości coraz obfitsze. Pozostałe w Babilonii od czasów jej podboju rodziny ansańskie albo kaszyckie doszły z czasem do takiego znaczenia, że w ciągu dwu wieków królowie pochodzenia kaszyc-kiego zasiadają na tronie Babilonii, a niektórzy z nicli należą do najlepszych monarchów tego państwa. Ściągając do kraju swych pobratymców, wytworzyli z czasem dziedziczny stan żołnierski, który strącał królów i osadzał na tronie. Ten napływ Kaszytów do Babilonii był następstwem nietylko żądzy łupów i pochopności do wędrówek, ale koniecznością wywołaną ruchem ludów nowych, które wtargnęły do północnych posiadłości Kaszytów nad jeziorem Urmia i w Ardilanie. Dotychczas, jak widzieliśmy, zalewa ły Azyę ludy rasy mongolskiej, ale już w wieku XIII przed Chr. zjawili się pierwsi zwiastuni Aryów, a w następnem stuleciu silne zastępy ludów aryjskich przybyły od strony Kaukazu do Azyi zachód-

niej. Pod ciśnieniem tego ruchu ludowego zorganizowały się naprzód ludy Araratu w państwo TJrartu nad górnym i średnim Araksesem (Aras) w Armenii. Pomiędzy jeziorami Vanem i TJrmia powstało państwo zwane Manna, a na wschodzie i południo-wschodzie jeziora Urmia państwo Parsua, tak nazywane w napisach klinowych, które to państwa, utworzone w granicach zajmowanych dawniej przez Kaszytów, już w 8 w. przed Chr. posiadają przewagę żywiołu aryjskiego. Ta fala aryjska, umiejscowiona zrazu w państwie Urartu, wskutek nowego napływu ludów, rozlewała się częścią ku zachodowi, ku Małej Azyi i półwyspowi Bałkańskiemu, częścią spłynęła na wyżyny irańskie, aby się tam osiedlić śród ludów mongolskich, częścią wreszcie dotarła przez Beludżystan do Pendżabu. Wskutek tej wędrówki Aryjczyków powstał około Ekbatany (Agamtanu), już u schyłku IX stulecia, zawiązek aryjskiej organizacyi państwowej, która przekształcić się miała naprzód w potężne państwo medyjskie, a nakoniec, w Farsistanie dzisiejszym, w państwo perskie.

Persowie są narodem aryjskim, a więc bratnim narodowi indyjskiemu, który, jak wiemy, nazywał sam siebie Arya, tj. szlachetny. Tę samą nazwę Airya nadaje ludowi irańskiemu księga starożytna Avesta, o której niezadługo mówić będziemy, a która pierwszą ziemię, stworzoną przez Ahuramazdę, nazywa Airyanem vaego, tj.: „nasienie aryjskie”. Kraj ten, późniejszy Arran, położony na północ i północo-wschód Armenii, w sąsiedztwie płaskowzgórza Pamiru, w Azyi środkowej, pomiędzy rzekami Jaksartesem (Arnu) i Oksusem (Sir), uchodzi za kolebkę większej części ludów, zamieszkujących dzisiaj Europę. O kolejnych wędrówkach ludów, które wyszły z tej wspólnej kolebki, idąc na zachód i południe, prawie nic nie wiemy, ale filologia porównawcza wykazała pokrewieństwo języków Europy zachodniej, środkowej i wschodniej z sanskrytem i tak zwanym

„Zeudem”, narzeczami Aryów. W epoce, której oznaczyć nie możemy, jakoteż z przyczyn nieznanych, nastąpił rozbrat szczepu aryjskiego. Jedni z tej rodziny, którzy mówili narzeczem „zendzkiem,” skierowali się ku zachodowi i zaludnili Iran, drudzy zaś, przedstawiciele języka sanskryckiego, zajęli doli-

fi8|

■te:

A

■ J

ĘOSm

-i*

HP -ïi%f

JL

mMÊitâmmsi

••i

■rM

figa

i' ...

f\    v

:    'f ^

CT""ZJ3LJ

r«. «■

gg

:Âr

Qwebr.

nę Indusu. Z pośród Aryów irańskich, pierwsi wystąpili na widownię dziejową Medowie na zachodzie Iranu, za panowania króla assyryjskiego Salmanassa ra II, który zaatakował ich około r. 830 przed Chr. Medya obejmowała wówczas dwie krainy różne: północną (staroż: Atropatene, dzisiejszy Azerbejdżan), od

dzieloną od morza Kaspijskiego łańcuchem gór tak wyniosłych jak Alpy, i południową, tj. wysokie płasko-wzgórze, ciągnące się ku wschodowi przez pustynię Słoną. Wobec wzrastającej potęgi Asyryjczyków książęta aryjscy w południowej Parsui zawarli przymierze z królem suzyjskim Chumbanigaszem, (742—717 przed Chr.); ale w morderczej bitwie pod warownią Dur ilu Sargon II, król asyryjski, odniósł zwycięztwo, podbił część Medyi, a opanowawszy jej miastami, osadził w nich jeńców izraelskich. Po tej porażce, Chumbanigasz oraz następcy jego: Szutruk Nakhunty (717—699), Khalliidusz (699—693) TJmman-Memanii (692), Chumba Chaldasz I (do r. 681) i II (681—675), oraz brat ostatniego, Urtaki (675—657), hołdując niby królom asyryjskim, łączyli się przy każdej sposobności z ich wrogami. Pomimo nowych zwycięztw Sargo-na II i Sennaheriba, państwo suzyjskie zdołało przetrwać wszystkie klęski, tak, że aż do pory ówczesnej stopa asyryjska nie dotknęła stolicy państwa, które zachowało prawie zupełną niezależność. Asur-banipal, objąwszy tron asyryjski, chcąc zjednać sobie wierność Elamitów, obdarzył ich podczas klęski głodowej w Suzie wielkiemi zapasami żywności. Ale gdy pomimo tej życzliwości Teumman, następca Urtakie-go w Suzie, łączył się z wrogami Asyryjczyków, Assurbanipal, zgromadziwszy armię olbrzymią, w strasznej bitwie nad rzeką TJlai, w pobliżu Suzy, w r. 655, położył kres państwu Suzyjskiemu. Trup Teum-mana legł na pobojowisku, a głowę jego zabrał z sobą wróg do Niniwy. Najlepsze hufce króla, wasalów jego i towarzyszów, wyginęły, ale, co jest rzeczą uwagi godną, ani Suza, ani żadna z większych fortec suzyjskich nie tylko nie wpadła w ręce Asyryjczyków, ale nawet nie była oblegana. Assurbanipal rozdzielił państwo suzyjskie pomiędzy dwu synów Urtakiego, którzy walczyli w wojsku asyryjskiem przeciwko bratu. Ale gdy Elamici, dysząc nienawiścią i zemstą przeciw swym wrogom, zapragnęli raz jeszcze odzyskać swą niepodległość, Asyryjczycy obiegli tym razem Suzę, która kapitulowała około r. 645, a za nią i ogłodzony Memnonion poddać się musiał. Assurbanipal uwiecznił to zwycięztwo w swych napisach, wyszczególniając świątynie i pałace, które z ziemią zrównał, i skarby olbrzymie, które zabrał razem z posągiem Nany, uwiezionej z Uruku przez Nankundiego. Przez miesiąc i dni 25 żołnierze rabowali Suzę, z której wszystką ludność bogatszą kazał król wywieść do Asyryi. Ale Asyrya niedługo przeżyła Suzę. Medowie, pod koniec rządów Assurbani-pala, odzyskali swą niepodległość. Podług Herodota, w Medyi niepodległej panowali przez półtora wieku 4 królowie: Dayak (gr. Dejoces 708 — 655), założyciel Ekbatany; Fravartisz (Fraortes 655—633), Cyaksares (nazwa medyjska nieznana, 633 — 593) i Isti-vegu (Astyjages 593—558). Fraortes, zwyciężywszy króla Persyi, Achemenesa, podbił cały Iran, a wojując z Asyryą, zginął przy oblężeniu Niniwy. Istnienie Dejocesa i Fraortesa podają w wątpliwość uczeni europejscy. Pewny jest dopiero Cyaksares, który pokonał Scytów, podbił wszystkie półn.-zachodnie krainy Azyi, aż po morze Kaspijskie, Kaukaz i Halys i usiłował podbić Azyę Mniejszą, a wreszcie, w przymierzu z Nabapolassarem, królem Babilonu, zburzył Niniwę r. 606 przed Chr. Tymczasem po upadku Su-zy, Ansunici górscy, wyzwalając się powoli z pod wpływu asyryjskiego, zdobyli rychło zupełną niezależność. Przodowali w tym kierunku książęta z Ha-bardip, których ognisko polityczne i religijne istniała w Mai Amir, na południu romantycznej doliny Suzanu, zraszanej wodami Karuuu. W napisach z Mal-Amiru, który jest prawdziwą kopalnią starożytności, dolina ta nazywa się Khidi, po suzyjsku Khiteik, a cała okolica — Eisa. Nazwa miasta Apir, później Kapirti, oznacza podług Sayce’a „miejsce zebrania.“ Ztąd powstała nazwa ludu Kharpirtip, która później, w napisach Ache-menidów, brzmi Habardip i stosuje się do całego kra-

ju Suzyjskiego w owej epoce. Z napisów, po większej części bardzo uszkodzonych, jeden, pochodzący z końca VII lub początku VI w. wiąże się z imieniem Takkhi khi-kutur, które, podług Sayce’a znaczy „pomagaj temu słudze." Książę ten obwieszcza w napisie,

..... ł

ig

gjasi

llpifî

|gp

i'V

" •    __t’"355r

.. . 1

ci

■■i

£ * ’ ;i

Hiss

KI

gk . r.^j

...

Eg

■i

3g

«IP!

|i

••• ;

Ffgglg

sb?

§§

]Yluzyk*nci wędrowni z małpami tańcującemu

HiHsM

..

że panowanie jego rozciągało się i nad równiną su-zyjską. Mógł on byó współczesnym Nabukadnezara W go, który zogniskował wszystkie swe siły dla wywalczenia dobrobytu i potęgi swojego państwa. Ale pisze Billerbeck — nie na świętym gruncie Babilonu, gdzie powstała kolebka kultury ludzkiej, lecz ponad szczytem śnieżnym góry Kuh - i Dena miała zajaśnieć zorza, pod której promieniami ożywczemi prastary gród Memnona stał się królową Azyi zachodniej, gdyż tam, w surowym kraju alpijskim, ujrzał światło dzienne Kyros, król słońca, tak zwany później przez Irańczyków twórca monarchii perskiej.

Pierwotne dzieje Persyi aż do wystąpienia Cyru-sa toną w mgławicy podań, które, jak zobaczymy, genialny poeta perski zaklął w potężną epopeję „Księgi królewskiej.” To tylko pewne, że w epoce upadku Niniwy, Irańczyków, osiadłych w Farsistanie, oddzielał od zatoki Perskiej pas podwójny ludów szczepu obcego, t. j.: Negryci i Ansanici, oraz, że książę irański, imieniem Czaispis (Tespis) z rodu Hachama-nisa (Acbemenesa), osiadły na dolinach Nirisu i Szy-razu, za pomoc, daną królowi Medyi, Cyjaksaresowi, w wojnie z Asyryą, powiększył swe posiadłości. Następnie, ożeniwszy się z córką księcia ansańskiego. odziedziczył po nim przylegające do Farsu krainy, uwalniając je z pod wpływu króla Habardipu, panu jącego w Apirze. Te nowe posiadłości Teispesa, zwa ne w napisach Ansan, a będące tylko częścią wielkiego kraju, zamieszkałego przez Ansanitów, leżały na wschodzie i południo-wschodzie Kuh-i Dena, cią gnąc się aż do rzeki Araksesu, t. j. w okolicy, gdzie dziś leżą miasta Jezderszast, Abadeh, Jeklid i w. ir. Teispes oddał ten kraik jednemu z młodszych swych synów, Kyrosowi, którego Herodot nazywa Starszym Po nim zaś odziedziczył tę ziemię syn Kambyzesa

I-go. Otóż synem tego Kambyzesa był Kyros wielki, za łożyciel monarchii perskiej, który, podobnie jak i przodkowie jego, począwszy od Teispesa, nazywa siebie „królem Ansanu,” a w dokumentach pochodzenia babilońskiego „królem Elamu.” Cyrus nie mógł się wówczas nazywać królem Persyi, gdyż panem z wierzch-

Lit. Powsz. t. V.

nim jego królestwa był Astyages, król medyjski. Dopiero w roku 550 ym Cyrus pokonał Astyagesa nad rzeką Polvarem, w pobliżu Medżed Murgabu, gdzie później zbudował stolicę Pasargadę, w której też został pochowany. Po podbiciu Medyi Cyrus zagarnął Lidyę; zwyciężywszy potężnego jej króla Krezusa, (554), stał się panem Azyi Mniejszej i zawojował resztę Iranu (534—539), a wreszcie, wszedłszy do Babilonu, został monarchą całego państwa chaldejskiego, pozwalając Izraelitom wrócić do swej ojczyzny i odbudować świątynię (536). W tomie I naszej „Hi-storyi Literatury,“ poznaliśmy napis tego królaozwy-cięztwie nad Babilonem, który mu przez wstręt do Nabonidosa dobrowolnie otworzył swe bramy; teraz więc dodamy tylko, że Cyrus, po tych zwycięztwach olbrzymich, żył jeszcze lat 7 i zginął w walce z ludami barbarzyńskiemi r. 529. Ze wszystkich pomników, wzniesionych przez tego monarchę w stolicy perskiej Pasargada, pozostały tylko szczątki murów i kilka słupów, z których jeden pokryty jest płaskorzeźbą, przedstawiającą monarchę z napisem: „Jestem Ku-rus, król Achemenida.”

Cyrus, pochodzący z linii bocznej rodu Acheme-nidów, nie był księciem czystej krwi aryjskiej, jak linia główna w Farsie, z której pochodzą Daryusz i jego następcy. Imię Kyros, które przeszło w nazwę osoby, było pierwotnie przydomkiem zaszczytnym, i w języku Kaszytów brzmiało -Kurasz, co znaczy „pasterz,“ jak w kaszyckiej nazwie króla Kurigalzu, oznaczającej „bądź pasterzem moim.” Z wizerunków na płaskorzeźbach, odkrytych przez Dieulafoy’a, oka żuje się, iż Cyrus przypomina najbardziej typ mongolski, albowiem przodkowie jego od wielu pokoleń żenili się z księżniczkami ansańskiemi. To też Cy rus dla uwydatnienia swego rodu, nie tylko najchętniej przedstawiał się na płaskorzeźbach w stroju królów Habardipu z Mal-Amiru, ale nawet, zwłaszcza po za Persyą, nie podawał się nigdy za Irańczyka.

Był w tem i powód polityczny, który mu nakazywał uchodzić zawsze za potomka rodu, mającego prawa do wszystkich posiadłości państwa Ansan-Susunka,

■SK

Sk

î*s®

ÉÉ

i '5 1 J

fesI

■I

S'S%

»t.

J ' B&HS

Qrób Cyrusa w pasargadzie-

gdyż Suza, jako przyszłe centrum państwa zachodnio-azyatyckiego, miała położenie daleko lepsze niż Ba bilon, Pasargada lub Ekbatana. To też Elamici, uwa-zając Cyrusa za swojego, nie czynili żadnych trudności nie tylko jemu, lecz także i następcy jego, Kam-byzesowi. Dodać wreszcie trzeba, że Cyrus, dla utrzymania się w charakterze elamickim, nigdzie nie wspomina w swych napisach o nowej religii Zoroastra, którą już w owej epoce wyznawał ród Achemenidów i wszystkie rodziny wybitniejsze w Farsistanie, lecz wzywa boga Babilonu, Bel-Merodaha. Syn Cyrusa, Kambyzes (529- 522)', zdobywszy Egipt, zamierzał podbić Kartaginę, ujarzmić Etyopów i t. d.; ale gdy dążąc do urzeczywistnienia tych projektów, stracił masę wojska bezskutecznie, popadł w rodzaj szaleństwa, wskutek którego, spaliwszy i zrabowawszy świątynie egipskie, opuścił państwo nad Nilem, a wraca-cając do Persyi, umarł, nie zastawiając następcy. Jeszcze przed śmiercią tego króla, który zaraz po wstąpieniu swojem na tron zamordował brata swego Smer dysa, mag medyjski, podając się za Smerdysa ocalonego, podniósł chorągiew buntu. Jakoż po śmierci Kam-byzesa pseudo Smerdys utrzymał się na tronie Persyi przez 7 miesięcy. Ale wskutek sprzysiężenia przywłaszczyciel ten został zabity i jeden ze spiskowców, Daryusz, syn Histaspesa, z linii głównej rodu Achemenidów, zasiadł na tronie (521 — 485). Ze względu, że król ten był czystym Irańczykiem, Elamici wojowali z nim przez lat 12, usiłując osadzić na tronie Suzy księcia własnego. Udało się wprawdzie Daryuszowi podbić równinę suzyjską, ale ludów górskich Ansanu nie zdołali ujarzmić ani Achemenidzi, ani Aleksander W-ki i dwie następne dynastye perskie. I dzisiaj jeszcze potomkowie tych Ansanitów Bachtyarowie i Lurowie słuchają szacha o tyle tylko, o ile im to dogadza. Daryusz odbudowuł Suzę, żeby ją uczynić stolicą swoją, upiększył ją budowlami wspaniałemi i dźwignął z upadku warownie suzyjskie. Za monarchy tego państwo perskie stanęło u szczytu swej potęgi. Uspokoiwszy wszystkie dawniej zdobyte kraje, które się rewoltowały, Daryusz odbył naprzód wyprawę zwycięzką do Indyj, a następnie dla zmiażdżenia Scytów zgromadził armię, wynoszącą 700,000 ludzi, oraz 600 okrętów, które musieli dostarczyć Joń-czykowie. Przepłynąwszy morze Śródziemne, Czarne i Bosfor, przekroczył Dunaj na statkach i pogrążył się w stepach aż do Dniestru. Rzuciwszy postrach pomiędzy Scytów, którzy już od tej pory siedzieli cicho, Daryusz dokończył podboju Tracyi, która rozciągała się na południe Dunaju aż do morza Egejskiego. Gdy miasta greckie w Azyi Mniejszej zbuntowały się za przykładem Miletu, który zdobył sobie sprzymierzeńca w Atenach, Daryusz zwyciężył flotę grecką i zdobył Milet, ale w Grecyi na równinach Maratonu poniósł klęskę (490). Nie mogąc na razie ukarać Greków z powodu powstania w Egipcie, Daryusz gotował się już do wojny, gdy śmierć przerwała te plany. Monarcha ten zostawił państwo najobszerniejsze i najlepiej zorganizowane ze wszystkich monarchij, jakie istniały na wschodzie. Przez Indye ludy Azyi zachodniej były w stosunkach z narodami wschodu najdalszego, a przez Tracyę ustaliły się stosunki Azyi z Europą. Państwo, administrowane znakomicie, było bogate i szczęśliwe. Wszystkim ludom, które Persowie ujarzmili, monarcha zapewnił spokój, jakiego nigdy przed tern nie doświadczały. Nawet Egipt, który usiłował odzyskać niezależność, uważał Daryusza za jednego ze swoich wielkich prawodawców i już za życia nazywał go bogiem, oddając mu po śmierci takie honory, jak swoim władcom starożytnym. Daryusz podzielił swe państwo olbrzymie na satrapie, rządzone przez dostojników, trzymanych w wielkiej karności, którzy zbierali podatki w sumie ogólnej 1,320 milionów złp. Daryusz założył poczty, wymierzał publicznie sprawiedliwość, wprowadził monetę państwową, budował drogi, oraz kanał pomiędzy morzem Czerwonem a Nilem, tudzież wznosił budowle prze-wspaniałe. Pomnik w Bizutunie ze słynnym napisem, grób Daryusza w Naksz i Rustem pod Persepolisem,

ruiny'tego miasta i Suzy świadczą, że sztuki piękne rozwinęły się bujnie za tego króla, którego i Grecy „wielkim” nazywali.

tu.

>/]

li

Daryusz 1 i jego jeńcy, rzeźba na skale w Behisiume-

3=

*2

Ili

UH

V,

::x:.

-W <•

IIII

Ale upadek państwa perskiego był niemniej szybki, jak jego wzrost nadzwyczajny. Syn i następca Daryusza, Kserkses (Ksajarsza, 485—464), z 1,700,000 wojska, zebranego z 45 narodów Azyi, i z 1,200 okrętami, nie mógł pomścić klęski maratońskiej i zgnębić dwu tak małych państewek, jak Sparta i Ateny. Straciwszy zdobycze Daryusza w Europie, oraz Egipt, Kserkses oddał się rozkoszom życia, aż został zamordowany przez naczelnika gwardyi Artabana. Za następnych królów: Artakserksesa I (465—425), Kser-ksesa II (425 — 405), Artakserksesa II Mnemona (405 — 362) i Artarkserksesa III Ochusa olbrzymie państwo Daryusza spieszyło krokiem gwałtownym do upadku. W niejednolitym organizmie tej kolosalnej monarchii nurtować zaczęła już w V w. przed Chr. gangrena, zwiastująca mu zgon niedaleki. Dzikie, bezmyślne okrucieństwo władców, chciwość i ambi-cya satrapów, anarchia i zupełne rozprzężenie obyczajów — oto przyczyny, które musiały spowodować ruinę Persyi. Zmurszały gmach, dźwignięty energią pierwszych Achemenidów, słabego tylko potrzebował wstrząśnienia, żeby rozsypać się w gruzy. Jakoż w r. 331 po słynnej bitwie pod Arbellą i Gaugame-lą, w której Aleksander Wielki marnemi stosunkowo siłami zniósł milionową armię ostatniego „króla królów” Daryusza Kodomana (336—330), Persya stała się łupem bohatera macedońskiego.

Z upadkiem stolic królewskich, skarby niesłychane zdobył zwycięzca, któremu w samej Suzie wpadło w ręce 400 milionów rubli, licząc na dzisiejszą monetę. Oprócz złota i srebra, zdobywca zagarnął mnóstwo naczyń wspaniałych, materyj purpurowych i dzieł sztuki, śród których liczne posągi, wywiezione z Grecyi przez Kserksesa oraz inne dzieła, wykonane przez Greków na dworze monarchów perskich.

III

Podział literatury.—Język staroperski.—Pismo.—Epigrafika Achenienidów.

Literaturę perską podzielić możemy na 4 działy bardzo nierówne, ale odpowiadające czterem językom, w których spisane były wszystkie zabytki piśmiennictwa w ciągu 25 wieków z górą na obszarach ziemi irańskiej. Do działu 1-go należy tylko epigrafika, bardzo uboga, t. j. napisy królów z dynastyi Ache-menidów, stanowiące najdawniejszy dotychczas pomnik piśmienny Iranu starożytnego. Dział 2-gi tworzy sama tylko księga „Avesta,“ napisana w tak zw języku zendzkim, która, jakkolwiek odtwarza prastare idee religijne, powstała w redakcyi dzisiejszej za dy-nastyj Arsacydów i Sasanidów, jest więc od napisów znacznie młodsza. Na dział 3-ci składają się dzieła w języku pehlevi, za dynastyi Sasanidów i późniejsze, a dopiero dział 4-y ogarnia bogatą literaturę narodową w języku nowo-perskim.

O języku staroperskim nie wiedzieliśmy nic zgoła aż do początków wieku XIX. Okrom licznych, ale po większej części poprzekręcanych imion własnych, spotykaliśmy tu i owdzie u pisarzów greckich, rzymskich, hebrajskich i i. pojedyncze wyrazy staroperskie wraz z ich znaczeniem, ale materyał ten, zebrany, między innemi, bardzo troskliwie przez Burtona i Pawła Bóttichera (de Lagarde), jest tak skąpy, że o budowie języka staro-perskiego nie mógł dać pojęcia najmniejszego. Dopiero odkrycie napisów klinowych śród ruin Persyi i odcyfrowanie tych zabytków prastarych, odtworzyło nam język staroperski, który już dzisiaj nie przedstawia dla oryentalistów żadnych tajemnic. Historyę odkrycia i odcyfrowania napisów klinowych wyłożyliśmy dość szeroko w Literaturze Babilońsko-Asyryjskiej; tu więc dodamy tylko, że napisy te odnalezione zostały w Persyi na skałach, ścianach pałaców, portykach, słupach, oknach, pieczęciach, kamieniach wagowych i (najrzadziej) na monetach. Wszystkie te zabytki literatury staroperskiej mają charakter wyłącznie epigraficzny, a zawierają bądź daty chronologiczne pomników, na których były wyrżnięte, bądź wiadomości dotyczące samej budowy, bądź też wylewy próżności samochwalczej, bądź wreszcie napisy na pieczęciach i naczyniach. Przeważna część tekstów staroperskich należy do królów z dy-nastyi Achemenidów, od Daryusza I (521 — 485) do Artakserksesa III (361 — 336), a tylko niektóre pieczęcie stanowiły własność prywatną. Największa część napisów królewskich była odtworzona w 3-ch językach: staroperskim, nowosuzyjskim i babilońskim, niektóre tylko w samym staroperskim, a dwa, oprócz przekładów wzmiankowanych, mają jeszcze i 3-ei — w hieroglifach egipskich. Dzięki odcyfrowaniu napisów staroperskich, powiodło się uczonym odcyfrować jednocześnie napisy babilońskie i nowo suzyjskie, wskutek czego 3 języki, które przez wieków 18 były przed okiem badaczów całkiem ukryte, znów odżyły, przynosząc dla wiedzy ludzkiej zdobycze nieocenione.

Pismo klinowe nie było własnością Persów; zdobyli je oni wraz z państwem nowo-babilońskiem, które podbił Cyrus, władca Iranu, z rodu Achemenidów, (r. 538 przed Chr.). Następcy tego monarchy, staw-szy się dziedzicami prawnymi Chaldejczyków, przejęli ich pismo urzędowe, wprowadzając do niego zmiany odpowiednie potrzebom i charakterowi języka staroperskiego. Jakoż wziąwszy z systemu klinowego pewną liczbę ideogramów, wydobyli z nich 36 charakterów abecadłowych, które poniżej przedstawiamy. To pismo staroperskie, najmłodsze i najprostsze ze wszystkich systematów klinowych, jest wprawdzie pismem zgłoskowem, ale przejawia już dążność usilną ku głoskowości. Porównywając to abecadło ze zgło-skownikiem asyryjskim (Tom I), widzimy, że gdy

w tym ostatnim, dla zgłosek z różnemi samogłoskami jak: ma, mi, mu, używano znaków rozmaitych, w pi* śmie ßtaroperskiem samogłoski a, i, u tkwią już w spół-

TT

1=

k (a, i)

k (u)

<!ï-

g (a, i)

g (u)

«U

kh

K- m (0

B<~ m (u) n (a, i)

«£= ¹¹ (u)

BI r (a>j)

-« r (u)

■CI 1

K- y

-Ttï

t (a, i)

^B v (a, u)

m-

t (u)

TT

V (1)

d (a)

IB s

CH d (i)

sz

<B

d (u)

Kl

th

I«

rr cz

M ■

>— K dż (a, u)

^<B dż (0

<-< h

-M

m (a)

TT

thr

głoskach, jak w systemie sanskryckim i etyopskim. Prócz tego, gdy dawniej każda spółgłoska posiadała trzy znaki różne, Persowie używali dla wielu spółgłosek tylko dwu znaków, a nawet jednego, jak w abecadłach europejskich.

Ponieważ Achemenidowie pochodzili z prowincyi Iranu zwanej Persydą (nowożytny Farsistan) i przed stawiali się sami jako królowie Persyi (Parsa) w sci-słem znaczeniu tego wyrazu, nie ulega przeto wątpliwości, że język, którego używali, był językiem Persyi co najmniej literackim, którym prawdopodobnie mówiono w Persepolis (Istakhar). Po odcyfrowaniu napisów klinowych i zbadaniu gruntownem ich języka okazało się, że język staroperski jest bratem języka Avesty, o której za chwilę mówić będziemy, a ojcem średnio i nowoperskiego, oraz, że należy do rodziny języków aryjskich, albowiem formy jego są ukształtowane podług praw ogólnych, którym podlegają języki indo europejskie. Język staroperski odznacza się wielką czystością głosowni.' Zna on 3 samogłoski pierwotne: a, i, u, których nie rozdziela na krótkie i długie, posiada też czyste dwugłoski ai i au. Sy-stemat spółgłoskowy zawiera się w granicach sans-krytu, lecz nie posiada zmiękczeń przydechowych. W piśmie odróżnia dwa dźwięki nosowe nim, które nie stawiają się przed spółgłoskami; to samo ma miejsce z głoskami h i t, które wpływają tylko na przedłużenie samogłoski poprzedzającej. Spółgłoski połączone utrzymują się zwykle, wyjątkowo tylko druga wypada, co i w języku nowo-perskim pozostało, np. viça zamiast viçpa, aga zamiast agpa.

Już najdawniejsze ze znanych nam zabytków języka staro perskiego świadczą o jego przeobrażeniu się, uwidocznionem w braku pewnych form, istniejących w sanskrycie i w języku Avesty. Morfologia straciła wiele w porównaniu z pierwotnym językiem indo-europejskim. Rzeczownik staroperski posiada jeszcze trzy rodzaje, ale już tylko dwie liczby, pojedynczą i mnogą, gdy podwójna przejawia się zaledwie w stanie szczątkowym i tylko w imionach. Zamiast 8-u przypadków, spotykamy tylko 7, celownik bowiem zaginął i zastępowano go dopełniaczem. System de-klinacyjny, już zachwiany w pomnikach najdawniej szych, jakie znamy, przeobraża się coraz bardziej w napisach młodszych, ulegając zupełnemu rozkładowi. Ostatni z napisów, Astakserksesa Ochusa (3ol—336), jeży się od błędów deklinacyjnych, których na karb rytownika składać nie można. Błędy te świadczą, że już wówczas język staro-perski zamierał i że wskutek nierozumienia wartości form, odtwarzano formuły starożytne z barbaryzmami. Zresztą materyał językowy, zebrany z napisów staroperskich, jest bardzo skąpy, nie przewyższa bowiem 400 wyrazów. Przechodząc do napisów, zaznaczamy, że Cyrus W-ki pozosta wił napisy ważne tylko w języku babilońskim, o których była mowa w t. I, najważniejszy zaś napis i najdłuższy przekazał potomności Daryusz Wielki. Jego tablica tryumfalna, przedstawiająca postacie króla zwy-cięzkiego śród dworzan i 10-u wodzów pojmanych, posiada napis w 3 językach, wynoszący około 1,000 wierszów, wyrżniętych na skale prostopadłej w Behi-stunie, w pobliżu miasta Kermauszach, na zachodniej granicy Medyi. Niedostępność tej rzeźby, sięgającej na 400 stóp ponad poziom gruntu, odstraszała wszystkich dawnych podróżników po Persyi od myśli skopiowania tych napisów. Nakoniec major Rawlinson, Anglik, który pełnił służbę wojskową w tej prowin-cyi, zbadawszy skałę w r. 1835, skopiował w 2 lata później część napisu aryjskiego, którą następnie usiłował przetłomaczyć. Dopiero w r. 1844, t. j. po ukończeniu wojny afgańskiej, w której brał udział, Rawlinson powrócił do Behistunu i skopiował nietylko resztę napisu aryjskiego, lecz i dwa przekłady tego tekstu: nowo-suzyjski i semicki. Odcyfrowanie tekstu aryjskiego zawdzięcza nauka Rawlinsonowi, po którym i inni uczeni przekładali napis behistuński. Tekst medyjski odcyfrował Westergaard, a następnie nowy przekład tego tekstu wydrukował Opert w t. VI Re cords of the past (1876). Przekładu wszystkich napisów klinowych, staro-perskich, dokonał naprzód Fr. Spiegel i wydał razem z gramatyką języka i słowniczkiem (1862), a następnie Weissbach i Bang, którzy podają przekład poprawny razem z tekstem perskim w transkrypcyi łacińskiej i z tablicami klinowemi (1893). Przełożymy, podług tych ostatnich, wyjątki z napisu behistuńskiego.

,Jestem Daryusz, król wielki, król królów, król krajów, syn Hystaspa, wnuk Arsamesa, Achemenida. Mówi król Daryusz¹): Ośmiu z rodu mojego było królów; jestem 9-ty. W dwu szeregach było nas 9-u. Z woli Auramazdy jestem królom; Auramazda oddał mi panowanie. Oto są kraje, które mi przypadły: z woli Auramazdy, byłem królem: Persyi, Uvaji (Suzy), Babilonii, Asyryi, Egiptu, wysp morza, Lydyi, Jonii, Medyi, Armenii, Kapadycyi, Parthyi, Drangyany, Aryany, Chorasmii, Baktryi, Sogdyany, Ganda-ry, Scytyi, Sattagidyi, Araehozyi, Mekranu —razem 23 krajów. Kraje te, które mi przypadły, są mi podwładne z woli Auramazdy; płaciły mi daninę; co im rozkazałem we dnie czy w nocy—wykonywały W tych krajach kto był przyjacielem tego wynagradzałem, kto wróg,—ciężko karałem. Za wolą Auramazdy, kraje te postępowały podług praw moich. Oto, co było przezemnie zdziałane, gdym został królem. Kambyzes miał brata imieniem Bardya (Smerdys) z tej samej matki i z trgoż ojca, co i Kambyzes. Kambyzes zabił Bardyę, o czem lud nie wiedział. Potem Kambysos udał się do Egiptu. Gdy K. pociągnął do Egiptu, lud stał się wrogi; kłamstwo w kraju było wielkie, tak w Persyi, jak w Medyi, jak w innych krajach. Wówczas był pewien człowiek. Mag, imieniem Gaumata, który owładnął Paisiyavadą (stolicą), gdzie wznosi się góra, zwana Arakadris. Było to w miesiącu Viyakhna, dnia czternastego. Tak on kłamał ludowi: „Jestem Bardya, syn Kyrosa, brat Kambyze-sa.“ Wówczas cały naród stał się wiarołomnym: od

') Każdy okres rozpoczyna się od tych słów, które też w następstwie opuszczamy.

Kambyzesa przeszedł do niego tak w Persyi, jak w Me-dyi, jak w innych krajach. Objął on panowanie w miesiącu Garmapada dnia 9-go. Wtedy właśnie umarł Kam-byzes wskutek samobójstwa. To panowanie, które Gau-mata, Mag, odebrał Kambyzesowi, należało się od wieków rodowi naszemu... Nie było żadnego człowieka, ani Persa, ani Meda, ani kogokolwiek z rodu naszego, ktoby odebrał władzę temu Gaumacie, Magowi. Wszyscy drżeli przed nim, gdyż mógłby zamordować wielu ludzi, którzy przed tem znali Bardyę. Nikt nie odważył się powiedzieć cośkolwiek o Gaumacie, Magu, dopóki ja nie przybyłem. Wówczas uciekłem się do Auramazdy i on mi przyszedł z pomocą. W miesiącu Bagayadis, dnia 10, z kilkoma ludźmi zamordowałem owego Gaumatę, Maga, oraz tych, którzy byli jego poplecznikami. Jest warownia, zwana Sikyauvatis, w prowincyi Nisaya, w Medyi; tam go zabiłem i wydarłem mu panowanie. Za wolą Auramazdy zostałem królem, Auramazda oddał mi władzę.. Oto co uczyniłem, zostawszy królem: Gdy Gaumata, Mag, był zabity, pewien człowiek, imieniem Atrina, syn Upadarmy, owładnąwszy Suzą, tak mówił do ludu: Jam królem Suzy.

1 stali się tiuzyjczycy wiarołomni i przeszli do Atriny; on był królem w Suzie. Znów pewien człowiek, imieniem Nadintu-Bel, «yn Aniriego, owładnął Babilonem i tak lud okłamywał: Jestem Nabukadresar, syn Nabunaida. Wówczas Babilon stał się wiarołomny, cały lud babiloński przeszedł do owego Nidintu Bela, który zagarnął władzę w Babilonie. Więc wysłałem do Suzy; przyprowadzono mi Atrinę związanego; zabiłem go. Następnie pociągnąłem do Babilonu, przeciw Nidintu-Belowi, który się mienił Nebukadresarem. Wojsko Nidintu-Bela obsiadło Tygrys i tam się umieściło na statkach. Wówczas podzieliłem swe wojsko: połowę wsadziłem na wielbłądy, połowę na konie. Auramazda przyniósł mi pomoc; za jego wolą przeszliśmy Tygrys. Wówczas rozbiłem wojsko Nidintu-Bela; stoczyliśmy tę walkę w miesiącu Atriyadiya dnia 26. Wtedy pośpieszałem do Babilonu; gdy tam przybyłem, wystąpił z wojskiem przeciwko mnie Nidintu-Bela, żeby wydać mi bitwę, w miejscu zwanem Zazannu nad Eufratem. Więc rozpoczęliśmy walkę. Auramazda przyniósł mi pomoc. Za jego wolą rozbiłem zupełnie wojsko Nidintu-Bela. Wróg był wpędzony do wody; woda go porwała. Stoczyliśmy tę bitwę w miesiącu Anamaka dnia

2-go. Wówczas Nidintu-Bel z garstką jeźdźców uciekł do Babilonu i ja również tam pośpieszyłem. Zdobywszy Babilon, za wolą Auramazdy, schwytałem owego Nidintu-Bela i zabiłem go w Babilonie.

W dalszym ciągu Daryusz opowiada, podług jednego szematu, o zdradach 6-u jeszcze królewskich przywłaszczycielów, których pobił i zamordował, kończy zaś swoją opowieść w ten sposób:

„Te kraje, które mnie zdradziły, stały się wiarołomne przez kłamstwo, więc oddał je Auramazda w moje ręce i uczyniłem z niemi jak chciałem. Ty, który później zostaniesz królem, strzeż się kłamstwa; tego, który jest kłamcą, karz surowo, jeżeli pragniesz, żeby kraj twój był nienaruszony. To, com zdziałał, czyniłem wszędzie za wolą Auramazdy. Ty, który później będziesz czytał to pismo, wierz mu i nie uważaj za kłamstwo. Jako czciciel Auramazdy (przysięgam), że wszystko co mówi-

te

-^H

Język i pismo pehlvi.—Rękopisy.

Podbój Arabów.—Język nowo-perski.

Kapitele z pałacu /{rdeszyra w ïçket i Bastan.

WÊÉËSIImÈÊi

m.

te

Y-.

«I

• st \

i«

|vr

«na

-N¹

ügfe

Tes

pieczęć Dsryusza-

łem o czynach swoich—prawdą jest, nie kłamstwem. Za wolą Auramazdy zdziałałem wiele innych rzeczy, o których w tym napisie nie wspominam, dlatego tylko, żeby nikt, kto ten napis później czytać będzie, nie zwątpił, że mogłem tyle uczynić i nie przypuścił, że kłamię... Dlatego pomagał mi Auramazda i inni bogowie, jacy są, ponieważ nie byłem nienawistny, kłamliwy i gwałtowny, ani ja ani mój ród. Rządziłem podług prawa (abistam). Ty, któ ry później będziesz czytał te pisma, lub te obrazy, które ja napisałem, nie niszcz ich, lecz póki żyjesz, ochraniaj.“

Błogosławieństwem dla tych, którzy napis ochraniać będą i przekleństwem dla niszczycielów, a wre 8zcie wymienieniem nazwisk Persów, którzy pomogli królowi zabió samozwańca Gaumatę, kończy Daryusz kolumnę 4-ą. Kolumna ostatnia jest bardzo zniszczona. Napisy drobne Daryusza w Persepolisie, Naksz i Rüstern, w Elvendzie, Kermanie i Suzie, nie przedstawiają nic nowego. Są to wogóle krótkie powtórzenia treści poprzedniej, z wyszczególnieniem krajów, płacących daninę. Z pamiątek po Daryuszu zasługują jeszcze na uwagę napisy znalezione w pobliżu dzisiejszego kanału Suezkiego; świadczą one, co zresztą wiemy i od pisarzów starożytnych, że Daryusz polecił przekopać kanał od Nilu do morza Czerwonego. Oto ów napis:

„Wielki jest Bóg Auramazda, który stworzył to niebo, tę ziemię i ludzi, który obdarzył człowieka błogosławieństwem, który Daryusza królem uczynił, który królowi Daryuszowi dał panowanie, a ono jest wielkie, bogate w rumaki i w ludzi. Jestem Daryusz, król wielki i t d. Jestem Pers. Z Persyi zdobyłem Egipt. Rozkazałem przekopać kanał od rzeki Nilu, która płynie w Egipcie, do morza, które z Persyi wychodzi. Ten kanał został wykopany.“

Napisy następnych Acheinemdów mają wartość bardzo niewielką, gdyż stwierdzają tylko, że dany pałac był wybudowany przez danego króla, „za wolą Auramazdy.”

IV

Dynastye Arsacydów i Sasanidów.—Wewnętrzny ustrój państwa.—

Stany.

Po śmierci Aleksandra Wielkiego (323) w jego państwie olbrzymiem powstał zamęt, którego następstwem było rozpadnięcie się wielkiej monarchii na 4 państwa: Syryę, Małą Azyę, Egipt i Macedonię Sy-rya, oprócz południowo zachodnich prowineyj azyaty-ckich, obejmowała i ziemie irańskie. Założycielem państwa syryjskiego był Seleuk Nikator (312), który, mając zamiar dać żywiołowi greckiemu wyłączne w Azyi panowanie, ściągnął na wschód wielu Greków i założył 35 miast greckich. W tym samym celu przeniósł stolicę do Antyochii w Syryi, przez co rozluźnił swój stosunek z prowincyami azyatyckiemi, które też rychło odpadły. Jeszcze za następcy jego Antyocha Sotera (281 — 261), który wojował z Egiptem, rządzonym przez Ptolomeuszów, i z Małą Azyą, prowincye azyatyckie płaciły daninę w złocie i żołnierzu, ale za rządów Antyocha Teosa (261 — 246), który tonął w rozpuście, naprzód satrapa Baktryi Diodot ogłosił się niezależnym królem baktryjskim, a później Arsaces I (250—248) oderwał Partyę i ogło sił się także jej królem. Panowanie dynastyi Arsa-cydów, blizko 5 wieków trwające (do 226 po Chr.), było prawie jednem pasmem walk krwawych, które prowadzić musieli Partowie, władcy Iranu zjednoczonego, z panami Rzymu, broniąc dzielnie swej ziemi. W tych zapasach Europy z Azyą ta ostatnia przeważnie tryumfowała, zapisując na kartach swej histo-ryi zwycięztwa tak wiekopomne, jak pod Karrami i Nisibinem. „Tyle krwi i łez—pisze Justi—mężo-bójstwa, pożogi, łupieztwa, zarazy i innych wojny darów ściągnęła na kraje kwitnące pycha Rzymu, nie dopiąwszy niczego więcej, prócz tego, że po trzysto-letniej walce, Part bitny został zwycięzcą.“ Ale wkrótce po świetnych bojach Artabana IV (209—226) zagasła gwiazda Arsacydów. Dzielny książę Artakser-kses, czyli Ardeszyr, syn Papeka, a wnuk Sasana, namiestnik w Darabgirdzie, urodzony pod Szyrazem, postanowiwszy odzyskać dla swego rodu godność „króla wielkiego,” zwyciężył naprzód Wolagasesa, który panował w Karmanie, a potem brata jego, Artabana IV, i założył nową dynastyę Sasanidów (227—651). Sa-

Lit. Powsz. t. V.

sanidowie, śród których, oprocz założyciela, zasłynął szeroko Chosru Anuszyrwan (531—578), władca rozumny i opiekun nauk, przejąwszy po Arsacydach tra-dycyę nawskroś wojenną, prowadzili ustawiczne walki to z Rzymianami, to z Armenią, to z najezdnikami tureckimi, po większej części z pomyślnym skutkiem, dopóki wreszcie zajadła bitwa pod Kadezyą (635) nie oddała osłabionej Persyi w ręce Arabów. Ostatni Sas-sanida Jezdedżerd III (632 — 651), podstępnie zamordowany, zakończył ostatnią dobę istnienia samodzielnego monarchii perskiej, której losy dalsze związały się na bardzo długo z dolą kalifatu arabskiego. Rzućmy teraz okiem na ustrój wewnętrzny państwa perskiego w czasach powyżej przedstawionych.

Śród ludności zamieszkującej Persyę starożytną spotykamy wyraźnie trzy stany, które historykom pewnym podobało się niewłaściwie nazwać kastami, choć te w znaczeniu np. kast egipskich wcale u Persów nie istniały. Mamy tu więc stan kapłański, rycerski, do którego należeli: król, szlachta i urzędnicy, a wreszcie stan trzeci, obejmujący pasterzów, kmiotków, rękodzielników i kupców.

Persya Achemenidów posiadała religię, której dogmatyzm streszcza się w dualizmie, t. j. w walce Ormuzda z Arymanem, trwającej lat 12,000, a mającej zakończyć się klęską ostateczną ducha ciemności Arymana i zmartwychpowstaniem. Prócz tego istniał kult pewnej liczby bóstw naturalistycznych, a między innemi Mithry i Anahity. Etyka tej epoki zasadzała się na kulcie prawdy, rodziny, pracy i rolnictwa. Pod względem liturgicznym i prawnym obowiązywały: ofiara krwawa, ofiara niekrwawa Haomy, to jest soku rośliny (ind. Soma), pewne prawa czystości, mające zabezpieczyć wodę, ogień i ziemię, a wreszcie zakaz palenia lub grzebania zmarłych, których ciała, wystawione w miejscach odpowiednich, przeznaczone były zwierzętom dzikim na pożarcie. Całość tych doktryn, ujęta w księgę pod imieniem mędrca Zarathustry (Zoroastra), była dziełem Magów, którzy tworzyli w Me-dyi kapłański stan dziedziczny. Nazwa ich Magu jest etniczna, ogarnia bowiem cały szczep medyjski, z którego rekrutowali się kapłani. Rzecz prosta, nie wszyscy Magowie byli kapłanami praktykującymi, jak nimi nie byli u Żydów wszyscy członkowie rodu Le vi,—ale każdy kapłan był magiem, gdyż w Medyi nie można było stać się kapłanem, lecz trzeba się było nim urodzić. Otóż jeśli Magowie byli sprowadzani do Per-syi, jeśli nie mogło byó ofiary bez Maga, należy przypuścić, że ich religia była religią Persyi. Przypuszczenie to jest zupełnie zgodne z tradycyami, zarówno pisarzów klasycznych, jak zoroastryjskich, którzy utrzymują, że Zarathustra urodził się w Medyi, to znaczy, że tak dla Medów, jak dla Persów, ztamtąd właściwie wypłynęła wspólna religia. Urok religijny Medów sięga prawdopodobnie tych czasów, w których Persya była pod panowaniem medyjskiem. Me-dya, dziedziczka cywilizacyi asyryjskiej, przedstawiała wobec Persyi barbarzyńskiej formę kultury wyższej, która łatwo Persom imponowała. Ten urok nie zginął podczas rewolucyi, która odwróciła role dwu narodów, poddając Medyę pod zwierzchnictwo Persyi.

Kapłani (athravan) odznaczali się pewnemi ozna kami zewnętrznemi, a mianowicie: noszą zasłonę na ustach (paitidana) przy wypowiadaniu Avesty, klapki rzemienne, (khrafstraghna), prawdopodobnie do zabijania zwierząt nieczystych, jak np. muchy; laskę (urva ra) i nóż (astra mairi) do zabijania wężów. Prócz te go, każdy kapłan posiadać musi: talerz (gaoidhi) do ofiar mięsnych, moździerz (havana) do rozcierania ro śliny haoma, filiżankę (tasta) do soku z tej rośliny i gałązki daktylowe lub granatowe (baresman), które powinien podczas modlitwy trzymać w ręku. Kapłani przy wykonywaniu obrzędów świętych dzielą się na wyższych (zaotar) i niższych (raspi), a pozostają pod zwierzchnictwem moralnem kapłana najwyższego, któremu nadają tytuł Zarathustrotema, tj. namiestnika Za-rathustry. Obowiązki kapłanów w świątyni ograniczają się głównie do odmawiania Avesty i utrzymywania ognia. Świątynie pod względem zewnętrznym nie różnią się prawie od zwykłych domów. Są to długie czworoboki z drzewa, gipsu lub kamienia, podzielone na dwie części: wschodnią i zachodnią. Jest tam oddzielne miejsce dla publiczności, która się modlić przychodzi; kaplica, zawierająca kamień, na którym stoi naczynie z ogniem (aderan) i dzwon odzywający się pięó razy dziennie; miejsce przeznaczone do składania ofiar (Izesznekhana), w którem schodzą się kapłani razem z pobożnymi, a wreszcie sanktuaryum (arvis-gah), coś w rodzaju naszych ołtarzów, do których tylko kapłani i to po specyalnem oczyszczeniu wstępować mogą. Deklamowanie Avesty odbywa się przy dźwiękach muzyki, złożonej z fletu, trąbki i dwu piszczałek cyn kowych. Do obowiązków kapłana w rodzinie należy: dziecku nowonarodzonemu przed ujęciem przez nie piersi matki wpuszczać w usta kroplę płynu, zwanego parahaoma, opasywać sznurem młodzieńca świeżo do gminy wstępującego, a wreszcie odbywać ceremo nie odpowiednie przy zaręczynach, ślubach, pogrzebach i oczyszczeniach specyalnych. Oprócz tego kapłani zajmowali się nauczycielstwem, medycyną i astrologią, a znajomość prawa, pisma i języków obcych pozwalała im nieraz zajmować wybitne w hierarchii urzędniczej stanowiska. Kapłani mniej wykształceni zajmowali się gospodarstwem rolnem i hodowlą bydła. Obok czysto irańskich athravanôw istnieli jeszcze wspo-mnieni wyżej magowie, pochodzenia medyjskiego, zajmujący się, po za obowiązkami do ich stanu przywiązanemu przeważnie tłomaczeniem snów i wogóle praktyką czarnoksięzką.

Jednostką najwyższą hierarchij politycznej był kraj (dahiju), a głową jego i najwyższym przedstawicielem stanu rycerskiego jest pierwotny „pan kraju” (dahiupaiti), późniejszy „król królów,” którego potęgę i najwyższą władzę świecką uosabia mityczny prototyp królewski Ima, pierwszy, podług Avesty i Szach-namehu, władca Persyi. Król posiada majestat, który juź z sobą na świat przynosi. On się nie wychowuje na króla, lecz rodzi się nim i zawsze królem zostanie, pomimo najniekorzystniejszych warunków, śród których po urodzeniu żyć musi, jak świadczy Kai Chosru, wychowywany przez pasterzów, Cyrus i inni. Nawet zewnętrzne oznaki różnią króla od wszystkich innych śmiertelników. Potomkowie Kai-Kobada mieli czarne znamię na ramieniu, a Seleuey-dowie rozgłaszali, że mają piętno na biodrach w kształcie kotwicy. Pojęcie o boskiem pochodzeniu królów przetrwało do upadku Persyi i ono było przyczyną, że mieszkańcy tego kraju tak długo trzymali się jednej dynastyi, dopóki całkiem nie wygasła w potomkach płci obojej. Król tedy posiadał władzę nieograniczoną. Przy wstąpieniu na tron musiał tylko odziać się w płaszcz Cyrusa, zjeść ciastko figowe, wychylić czarę mleka kwaśnego i jako insygnia swej władzy, włożyć na palec obrączkę z pieczęcią, a za pas sztylet ze złotym gryfem. Dla zachowania w oczach poddanych nimbu wielkości prawie boskiej i wiary w przymioty swoje, król dopuszczał do siebie tylko maleńką garstkę wybranych, pozostając dla narodu całego mitem. Ujrzenie twarzy króla królów było szczęściem niewysłowionem, a kto tego szczęścia dostępował, obowiązany był jak przed Bogiem padać na twarz. Najbliższe otoczenie króla składało się z urzędników dworskich, śród których prym trzymali: kucharz nadworny, podczaszy i lekarz przyboczny, a także straż pałacowa. Ponieważ król był wcieleniem Mithry, który to Bóg ma podług tradycyi 1,000 uszu i 10,000 oczu, przeto monarcha, żeby wszystko widzieć i słyszeć, miał do rozporządzenia swego instytucyę szpiegów, którzy mu o wszystkiem donosili.

Kraj, t. j. daliiju, dzielił się na okręgi (zantu), któremi rządzili zantupaiti; okręgi składały się z miast (vis), rządzonych przez vispaiti, a miasta z domów (imana), nadzorowanych przez nmanopaiti. Za Sasanidów podział ten istniał jeszcze, tylko pod nazwami zmienionemu Naczelnicy okręgów, zwani u obcych satrapami, mieli obowiązek główny pamiętać o tern, żeby prowincya opłacała jak najskrupulatniej należne podatki, pozatem urzędnicy ci myśleli tylko o wypełnieniu własnych kieszeni. Wszystkie dochody szły wprost do skarbców króla, który z nich utrzymywał dwór swój, urzędników państwowych, wojsko, budował gmachy, wmdociągi, mosty, wspierał biednych i dawał zapomogi roloikom zubożałym. W skarbcach przechowywano również archiwa królów, złożone z dekretów, rachunków, dokumentów, proroctw i roczników państwa.

Wojsko składało się z piechoty i konnicy, a wodzem jego naczelnym był król, od którego zależały także nominacye dowódców, stojących na czele oddziału, co najmniej z dziesięciu tysięcy złożonego; ci dopiero dowódcy mianowali niższych od siebie.

Nazwa stanu trzeciego vastrya (pasza) wskazuje, że od najdawniejszych czasów hodowla bydła, nie rolnictwo, było jego przeważnem zajęciem. Owca na pokarm, koń do roboty i do wojny, a wreszcie pies, stróż domu i stada, figurujący w Avescie— oto zwierzęta, otaczane przez Persów troskliwością, Przemysł i rękodzieła stanęły na dość wysokim stopniu. Wyrabiano tu sprzęty gospodarskie, odzież, broń różnego gatunku i przedmioty zbytku, srebrne, złote i jedwabne. Razem z przemysłem rozwinął się też i handel, do którego najsilniejszy popęd dał Daryusz I, a Iran był jedną z głównych dróg starego świata z Indyj na zachód. Wówczas to zaprowadzony został system monetarny, którego jednostką złotą był talent, zawierający w sobie 3,000 dareiek, t. j. 120,000 złp., srebrną zaś —mina z 45 staterów, z których każdy miał wartość 4 złp. tak, że dziesięć tysięcy staterów srebrnych szło na jedną darejkę złotą, ważącą 8,40 gramów. Miary dzieliły się na: palec (erezu), piędź (vi~ tasti), łokieć (frarathni—pię&ż dwa razy wzięta) ramię cz. podwójny łokieć (frabazu), stopa (padha) i krok (gaya). Z ożywieniem się handlu powstały gościńce, dzielone na parasangi, których długość podług Hero-dota, wynosiła 30 staj. Istniała także i poczta, ale zdaje się królewska tylko, a urządzona w ten sposób, żc co trzy mile stał na gościńcu jeździec, gotów odwieźć w każdej chwili pismo króla do następnej sta-cyi. Ważną również arteryą komunikacyjną był kanał egipski, rozpoczęty przez Ramsesa II, a doprowadzony przez Daryusza do morza Czerwonego. Rok (ijava) składał się u Persów z 12 miesięcy, (z których pi<rw-szym był marzec) i liczył 365 dni. Dzień i noc, ra zem wzięte, podzielono na doby, których było pięć: 1) od północy do wschodu słońca (uszahina); ) od wschodu słońca do południa (liavani); 3) od południa do zmroku (rapithwina); 4) od zmroku do wystąpienia gwiazd (uzayeirina) i 5) od wyjścia gwiazd do północy (aivisruthrema). Rozpoczęcie każdej doby zwiastowały w świątyniach dzwonki.

Życie Persów, pierwotnie bardzo proste, z powodu niezbyt wielkiej urodzajności kraju, z czasem stało się wielce zbytkowne, wskutek napływającego z ciągłych wojen bogactwa. Dwór wydatkował dużo na uczty świetne i polowania olbrzymie. Przy ucztach nie brakło dla rozrywki śpiewaczek i tancerek. Firdu si, opisując polowanie Chosroesa II, mówi, że orszak jego składał się ze straży przybocznej, złożonej z 1,160 rycerzów pieszych z lancami, z 1,040 jeźdźców uzbrojonych w miecze, z 700 sokolników, niosących rozmaite ptaki myśliwskie, wreszcie z 300 jeźdźców, prowadzących 70 wytresowanych lwów, tygrysów, oraz bOO psów. Orkiestra, złożona z 1,000 muzykantów towarzyszyła temu orszakowi, którego drogę służba polewała wodą, żeby kurzu nie było, zużywając przy-tem mnóstwo kwiatów i wonności żeby powietrze uczynić królowi przyjemniejszem. Do przewiezienia rzeczy tego orszaku potrzeba było 500 wielbłądów. Mieszkania królewskie były z wielkim przepychem urządzone, domy prywatne dośó skromnie. Wieloźeń-stwo było dozwolone, ale korzystali z niego tylko bogacze. Związek małżeński mógł się odbyć pomiędzy krewnymi najbliższymi a nawet i rodzeństwem. Kam-bizes zaślubił swoje siostry, Artakserkses dwie swoje córki, a satrapa Sisimithres zaślubił własną matkę. Liczba żon królewskich w haremie dochodziła do 1,200; rzezańcy stanowili przy nich straż. Stanowisko żony do męża było rozmaite, nierzadko jednak oparte na prawdziwej miłości zobopólnej. Chłopca do lat 7 wychowywała tylko matka, później uczył się on jeździć konno, ciskać dzidą, strzelać z łuku i mówić prawdę, wreszcie mieć wstręt do robienia długów i niewdzięczności, którą nawet prawo przewidziało. Władza ojca nad dziećmi była prawie nieograniczona, a te ostatnie miały dla niego posłuszeństwo bez granic. Zato bracia zazwyczaj żyli w niezgodzie. Do obowiązków religijnych Persa należało: odmawiać modlitwy kilkanaście razy dziennie i śród najrozmaitszych okoliczności życia, podsycać ogień święty i poddawać się przeróżnym oczyszczeniom, dopomagać współwyznawcom i bronić ich, a tępić to wszystko, co jest nieczyste ze świata ludzi i zwierząt.

Tolerancya nigdy nie należała do cnót kardynalnych ludu irańskiego. Herodot podaje, że Persowie uważali zmysłowe bóstw odtwarzanie za niedorzeczność i mieli wogóle wstręt do kultu innych narodów, których też świątynie palili. Pomimo jednak pewnego fanatyzmu w tym kierunku, do zupełnej jednolitości i ustalenia pojęć religijnych nigdy nie przyszło, i od czasu do czasu rozmaite kacerstwa przenikały do Persyi, bądź to jako naleciałości zewnętrzne, bądź też jako objaw dowolnego komentowania tekstów świętych. Nie brak też i wybitnych sekt religijnych, o których niżej mówić będziemy.

Dynastya Arsacydów nie pozostawiła żadnych

te

vm*

«r -*■

mir

«K

:Ą

'■VA

■'vr -V

■A

«T 1V"'-i-: ■ v- e\ <

V: ~~"

it à f

jjÇ?« *.

^ilS5psiJl;lL Jy>"

IV «'Âtçfflfflffl®® *

!v/- *■/ ”!idB

p*&

ÜPCiTj

'É

fer '

; #yj

'•    * f

i/. ;• '

il#

i>.

f.

m. ■

Ktv

IP

*51

fi

s&r

€ m

m    : > [• TB'

w°*&**.

- ..#! #g!<

f te

mi

Qréb T)aryu5Ha w Naksz i Rüstern-

pomników piśmiennych; natomiast za Sasanidów wytworzyła się wcale bogata literatura w dwu językach, o której w jednym z następnych rozdziałów mówić będziemy.

Odkrycie Zend-Avesty. — Polemika uczonych o tę księgę.— Zasługa Burnoufa.—Charakter języka „zendzkiego.”—Pismo.

Anquetil Dupperron, Francuz, znany nam już z Literatury Indyjskiej, tłomacz „Upaniszadów”, wy-chowaniec szkoły oryentalnej w Paryżu, mając lat 24, postanowił zdobyć u Parsów indyjskich świętą ich księgę Ayestę, o której Europa nie miała wówczas (r. 1754) żadnego wyobrażenia. W tym celu młodzieniec, nie posiadając odpowiednich środków mate-ryalnych, zaciągnął się jako prosty szeregowiec do służby Towarzystwa indyjskiego i, zabrawszy z sobą tylko Biblię, oraz dzieła Montaigne’a, po wielu przygodach i przeciwnościach najrozmaitszych, przybył w r. 1755 do Suratu, który miał być przez lat 3 siedliskiem jego poszukiwań pośród Parsów. Jeden z nich, Darab, po długim oporze, zdecydował się wtajemniczyć Anquetila w księgi święte i zaopatrzyć w rękopisy, z któremi Dupperron wyjechał w r. 1761 do Oxfordu, dla porównania ich z tekstami przechowy-wanemi w tern mieście. Przekonawszy się o tożsamości tekstów, Anquetil powrócił do Paryża r. 1762 i natychmiast złożył Bibliotece królewskiej 180 rękopisów zendzkich, pehlvi, perskich i sanskryckich. Przez następne lat 10 Anquetil był zajęty opracowaniem dokumentów, które zebrał, i przygotowaniem ich przekładu. Sumaryczny wynik swych poszukiwań ogłosił naprzód w Journal des Savants i w Mémoires de VAca-

demie, a dopiero w r. 1771 wydał swój przekład „Zend-Avesty“ w 3 tomach. Tom I zawiera sprawozdanie szczegółowe o podróży Anquetila. W t. 2-m zawarł autor relacyę o rękopisach zendzko-pehlevijskich, które przywiózł, dalej życiorys Zoroastra, podług źródeł wschodnich, i nakoniec przekład księgi -Vendidad-Sade.”

Tom III zawiera przekład reszty „Avesty,” tło-

maczenie „Bundeheszu,” będącego rodzajem księgi Genesis w języku pehlvi; dalej przekład słownika zendz-ko-pehlvijskiego i pehlewijsko - perskiego, a nakoniec wykład zwyczajów społecznych i religijnych u Parsów, oraz system obrzędowy i moralny ksiąg zendzkich i pehlevijskicb. Dzieło Anquetil’a wywarło głębokie wrażenie w Europie; była to — pisze Darmesteter — pierwsza z tych wielkich ekshumacyj przeszłości, które miały stać się dla oryentalizmu chlebem powszednim dopiero w 40 lat później.

Wiekopomną pracę Anquetila spotkały zrazu ataki wściekle gwałtowne, zwłaszcza w Anglii, gdzie młody student z Oxfordu, przyszły założyciel Towarzystwa Azyatyckiego, William Jones, wystąpił z pam-fletem zjadliwym, dowodząc z werwą wolteryańską, że „Zoroaster nie mógł napisać podobnych głupstw.“ Jednocześnie Voltaire z właściwą sobie głębokością, której nieraz złożył dowody, widząc np. w Szekspirze tylko un sauvage ivre, pisał o Ayeście: „Nie można bez litowania się nad naturą ludzką przeczytać dwu kartek tej gadaniny wstrętnej, którą Anquetil przypisuje Zoroastrowi.” Po Jonesie wystąpił gramatyk Richardson, który, usiłując nadać swym atakom formę naukową, oparł je na podstawach filologicznych i protestował przeciwko autentyczności języka zendz-kiego. Echem tych napaści w Niemczech był Meiners. W obronie Anquetila wystąpił Niemiec Kleuker, który ogłosił w r. 1776 przekład niemiecki jego dzieła, a następnie 2 tomy uzupełnień i wyjaśnień (Anhang zum Zend-Avesta 1781—83), w których stwierdza autentyczność księgi perskiej. Kleukera poparł skutecznie Tychsen w swej rozprawie łacińskiej (1791), a w dwa lata później zjawiła się w Paryżu książka, która, nie dotykając bezpośrednio Avesty, stwierdziła po części wywody naukowe Anquetila. Tą książką były słynne Mémoires sur diverses antiquités de la Perse (1793), w której słynny oryentalista, Sylvestre de Sacy, odcyfrował i wyjaśnił napisy, oraz monety pehlevij-skie pierwszych Sasanidów, przy pomocy głównej słownika pehlvi-perskiego Anquetil’a. Przez to odkrycie autentyczność dokumentów Duperrona stwierdzona została daleko lepiej, niż przez argumenty teoretyczne. Te pehlevijskie napisy, odcyfrowane, dostarczyły później pierwszego klucza do napisów dynastyj Acheme-nidów, które z kolei przyniosły dowód niezbity autentyczności „zendu.” W 20 lat po pierwszem wystąpieniu swojem Jones, już sanskrytolog poważny, zrobił spostrzeżenie doniosłe, że w słowniku, ogłoszonym przez Anquetil’a, „6 lub 7 wyrazów na 10 są czysto sanskryckie. co dowodzi, że język Zoroastra jest co najmniej narzeczem sanskrytu.” Jakkolwiek orzeczenie to było błędne, stanowiło jednak postęp wielki, gdyż w ten sposób Jones stwierdził pokrewieństwo tych dwu języków. W r. 1798 ojciec Paulo de Saint Barthélemy, karmelita bosy, syndyk misyj azyatyokich, rozwinął spostrzeżenie Jonesa w rozprawie o starożytności i pokrewieństwie „Zendu” z sanskrytem i językiem niemieckim. Dowiódł on, że Zend-Avesta jest autentyczna, oraz że „Zend” i sanskryt pochodzą od jednego języka starszego od nich. Jakoż w tym kierunku poszedł dalej postęp nauki, którą w r. 1820 wzbogacił uczony Rask, dowodząc, na podstawie bogatego zbioru rękopisów zendzkich, zebranych przez siebie w Indyach, że „zend” nie pochodzi z sanskrytu i jest językiem niezależnym. Nakoniec zjawił się Burnouf. Od czasu wyjścia Zend-Avesty Anquetil’a aż do Burnouf’a nie zrobiono żadnego postępu rzeczywistego w poznaniu tekstów zendzkich. Uczony ten, przyjąwszy metodę równie potężną, jak prostą, rozpoczął swą pracę od ustalenia tekstu Avesty przez po równanie rękopisów i waryantów przywiezionych przez Anquetil’a i przez zestawienie jego przekładu z przekładem sanskryckim księgi „Yasna,“ dokonanym przed 5-ma wiekami prze3 Neriosengha, Destura indyjskiego, t. j. starszego kapłana Parsów. Owocem tej pracy Burnoufa był „Komentarz do Yasny,” a właściwie do 1-go rozdziału tej księgi (ltt33), w którem to dziele uczony francuski wyznaczył językowi zendzkiemu miejsce właściwe w rodzinie aryjskiej. W tym samym czasie odcyfrowanie napisów perskich przez Burnoufa, Lasena i Rawlinsona wykazało, że w epoce pierwszych Achemenidów istniał język ściśle spokrewniony z „zendem,” a fakt ten stwierdził niezbicie autentyczność Avesty. Godnym następcą Burnoufa w badaniu nad Avestą był opat Windischmann, który w swych „Zoroastrisohe Studien,“ wydanych po śmierci autora przez Spiegel’a (1862), wykazał niepospolitą bystrość umysłu. W chwili, gdy Burnouf umierał (1852) rozpoczęła się jednocześnie publikacya dwu wydań krytycznych Avesty: jedno przez Duńczyka Wes-tergaarda, drugie przez Bawara Spiegel’a, który wkrótce potem wydał zupełny przekład Avesty wraz z komentarzem, nierównie lepszy od przekładu Anquetil’a ale jeszcze bardzo wadliwy. Następnie tenże autor wydał gramatykę języka Parsów (1851), a w 13 lat później ukazała się gramatyka „Zendu,” napisana gruntownie przez Justiego.

Jednocześnie uczeni poświęcali się badaniom nad językiem pehlvi, w którym powstała bogata literatura za Sasanidów, a wielkie zasługi na tern polu położyli: M. Haug, autor gramatyki tego języka, i M. West, Anglik, wyborny tłomacz ksiąg pehlewijskich.

Niedostateczność materyału do języka staro-perskiego w napisach Achemenidów wynagradzają obficie zabytki bogate tak zwanego Zendu, który jest dość ściśle pokrewny językowi staro perskiemu, a słownik jego zawiera około 4,000 wyrazów. Oba te ję~

zyki są dwiema gałęziami zupełnie od siebie nieza-leżnemi: to znaczy, że ani Zend nie pochodzi od staro perskiego, ani ten ostatni od pierwszego i żaden z nich nie stanowi fazy rozwojowej drugiego, jak to szczegółowo a gruntownie wykazał Darmesteter w swoich znakomitych „Studyach nad gramatyką języka perskiego”. To samo twierdzi i Hovelacque: „Niektórzy autorowie, źle lub niedostatecznie przygotowani, nie wahają się uważać zendu za formę pierwotną języka staro-perskiego, gdy przy najmniejszem badaniu poważnem mogli byli uniknąć podobnego twierdzenia”.

Nazwa, wiek i ojczyzna „Zendu” są nieznane; dawniej przypuszczano powszechnie, że był on językiem Baktryjany i ztąd nazywano go staro-baktryjskim; dzisiaj wszakże, na podstawie badań wszechstronnych, znakomici iraniści stwierdzili, że zend, a raczej, ściśle mówiąc, język Avesty, był językiem Medyi starożytnej, który wskutek tego medyj-skim nazwaćby można. Wiek Zendu (zobaczymy za chwilę, że jest to nazwa konwencyonalna) ściśle określić się nie da; uczeni wszakże przypuszczają, że najstarsze części Avesty, tj. Hymny (Gathas), istniały już w 6-ym w. przed Chr. i że zapewne pisano „zendem” jako językiem już martwym, aż do usta-leuia kanonu, tj. do początków w. IV po Chr. Język Avesty w dwu swoich narzeczach jest bardzo wysoko rozwinięty. Ma on, podobnie jak język wedyjski, trzy liczby i 8 przypadków, a przedstawia większą rozmaitość form niż sanskryt klasyczny. „Zend”—to brat rodzony greki, łaciny itd., ale już u schyłku swego żywota, jak świadczy o tern pewna nieścisłość form językowych, którą w Aveécie spotykamy. Pomimo wszakże tych znamion upadku, język Avesty stoi w takim samym stosunku do sanskrytu najdawniejszego, tj. wedyjskiego, w jakim znajdują się względem siebie narzecza greckie. Języki hymnów bramińskich i hymnów Parsów, są podług Hanga, tylko *

dwoma narzeczami dwu oddzielnych szczepów jednego narodu. Jak Jończycy, Doryjczycy i t. d. byli szczepami różnemi narodu greckiego, które nosiły miano ogólne Hellenów, tak starożytni Bramini i Persowie stanowili dwa szczepy narodu, zwane Aryas, zarówno w Vedzie, jak w Avescie. Różnice pomiędzy sanskrytem wedyjskim a językiem Avesty są bardzo małe w gramatyce, ale zato większe pod względem dźwiękowym i słownikarskim, tj. mniej więcej takie, jak pomiędzy językiem niemieckim a holenderskim. Oto przykłady wybitnych zmian dźwiękowych: Początkowa głoska s w sanskrycie przeszła w Avescie na h: jak soma (napój święty) = haoma\ sama (to samo) — hama\ sa (to)~ha\ sach (iść za kim) = lnach itd. Tę samą zmianę spotykamy i w środku wyrazu up. asu (życie)—anhu. Sanskryc-kie h, jako dźwięk nie pierwotny, lecz pochodny, nigdy się nie utrzymuje w Avescie, lecz przechodzi w z np. hi (więc)=^i; hima (zima)=zima; Jwe (wzy-wsLĆ)—zve itp. Abecadło zendu ustalone zostało dopie-■ * ro w V lub VI naszej ery, ale najdawniejsze rękopisy nasze nie sięgają po za wiek X. Abecadło w nich składa się z 30 spółgłosek i 13 samogłosek, jak to przedstawiamy na str. 64. Pod względem dźwiękowym zbliża się ono bardzo do abecadła sanskryc-kiego, lecz kształtem głosek i drukiem pisma, które idzie od ręki prawej ku lewej, wiąże się z abecadłami semickiemi.

VI.

Zoroaster.

Zanim poznamy dzieło, wypada przedewszyst-kiem poznać jego twórcę. Trądycya starożytna przy-

Ai /C' y (początkowe) y (środkowe)

JJ

3»

<»    3

O!

P'

'S

It

O ®> (D- (D e> ß

I ^

Ci U O"

XJ

• <r+-

er o. cl er ^

5)

cr

er

Ci" w

L. Sh ń

t£

sz

-o

a. tr" -3

N- Q- O

Abecadło „^çnd^kie-”

pisuje Avestę Zoroastrowi. Pomimo zapewnień pisa-rzów perskich, pomimo świadectw autorów greckich, którzy istnienie Zoroastra przyjmują bez żadnych zastrzeżeń, liczni uczeni europejscy uważali tę postać za mityczną, nie mogąc w historyi tego męża, prze ładowanej legendowością najbujniejszą, odnaleść rysów historycznych. W przedmiocie tym pisano bardzo wiele pro i contra, a jakkolwiek zapaśnikom obozów spornych nie zbywa na argumentach bardzo poważnych, nas jednak przekonywają więcej ci pisarze, którzy historyczności Zoroastra nie zaprzeczają. Do tego kierunku skłania nas między innemi Williams Jackson, profesor uniwersytetu kolumbijskiego w Ameryce, który w dziele niesłychanie pracowitem pt. Zoroaster the Prophet of ancient Iran (1899), zbadawszy gruntownie wszystkie materyały, zarówno starożytne, jak nowożytne, usiłuje dowieść, że Zoroaster jest postacią ściśle historyczną. Cała starożytność klasyczna nigdy o istnieniu Zoroastra nie wątpiła. Dla Pi-sarzów greckich i rzymskich uchodził on za przedstawiciela Magów, bardziej wsławionego przez swoje sztuki magiczne niż przez religię, filozofię i prawodawstwo. Niemniej jednak pisarze klasyczni widzieli w nim mędrca wielkiego, proroka i założyciela stanu kapłańskiego Magów. Magowie, jak o tern wiemy z Herodota, byli szczepem w Medyi, stanowiącym jednę rodzinę kapłańską, która, podług Albi-runiego, istniała już przed Zoroastrem. Księga pehle-vijska „Dinkart” uważa Avestę za pismo św. Magów, a niektórzy pisarze syryjscy i arabscy nazywają Zoroastra Magiem, „głową Magów”, „wodzem sekty”, „prorokiem magicznym”, „wieszczkiem”. Zoroaster miał się urodzić w VII w. przed Chr., w krainie pomiędzy Indem a Tygrem. W Ayeście prorok występuje zawsze jako Zarathustra, a w połączeniu z imieniem rodowem—Spitama Zarathustra. Forma „Zoroaster”, która się powszechnie przyjęła, pochodzi od greckiego Zoroastres. W języku pehlevi, za Sasauidów, nazywano proroka Zaratuszt. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że Zoroaster, wbrew dawnym twierdzeniom, przyszedł na świat w Iranie zachodnim, w Atropatene, (Azerbaidżan), w pobliżu jeziora Urmia, i że podczas wędrówek misyjnych przebywał

Lit Powsz. t. V.

również i na wschodzie, tj. w Seistanie i Turanie Ojciec Zoroastra, Puruszaspa, wzmiankowany jest kilka razy w Avescie i w całej literaturze Zoroa-stryjskiej, która utrzymuje również, że przyjście na świat proroka było zwiastowane na kilka wieków przed jego urodzeniem. Że urodzenie proroka i całą jego działalność fantazya ludowa przystroiła w legendy najcudaczniejsze, to nas nie dziwi, boć działo się to samo ze wszystkiemi twórcami religij, że wspomnimy tylko Buddhę i Mahometa. Otóż urodzeniu Zoroastra towarzyszyły, podług podania, cudy najrozmaitsze. Wystąpiła nowa gwiazda na nieboskłonie, zajaśniała kometa ognista, ziemia się trzęsła, a radość swoją okazywały nawet drzewa i rzeki. Zoroa-ster powitał świat nie płaczem, ale śmiechem, a de moni i czarownicy, widząc zgubę swoją, usiłowali zabić dziecinę. Ojciec, wiedząc o wielkiem przeznaczeniu syna, oddał go przed 7-m r. życia na naukę do mędrca Burziu Kurusa, a już w tej dobie przedstawiciele religji starej, która przeszła w magię czarną, wiedzę tajemną (okultyzm) i w nekromaucyę, godzili w Zoroastra, który, mając lat 12, w rozpra wach z nimi zbijał ich zasady religijne. W 15 r. życia, to jest po dojściu do pełnoletności, przy podziale ojcowizny Zoroaster za cały swój udział przyjął pas, który miał być pasem świętym religii głoszonej narodowi. Mając lat 20, rozpoczął wędrówkę po kraju, szukając tych, którzy byli „najbardziej spragnieni sprawiedliwości i najbardziej oddani miłosierdziu dla biednych”. Gdy ojciec wybrał mu żonę, Zoroaster zażądał, aby mu przed ślubem pokazano oblicze narzeczonej, co stanowiło postęp i reformę w obyczajach. Gdy go zapytano na jednem ze zgromadzeń publicznych, co uważa za najkorzystniejsze dla duszy, odpowiedział: „karmić ubogich, dawać paszę bydłu, przynosić drzewo do ogniska, wlewać do wody sok Hom i czcić geniuszów”. Wreszcie nastąpił okres, w którym Zoroaster, walcząc sam z sobą

w głębi duszy, usunął się całkiem od świata, żeby w odosobnieniu najzupełniejszem, w ciszy bezwzględ

T'

be

mwm

pi

-.A,

mi

WJ &

Wfi

JL

ET i

^oroaster, /{rdeszyr 1 i Szapcr 1—pzezba w (Eeket i Bostan.

nej rozwiązać zagadkę życia, tajemnicę świata i kwe-styę wiary. Wówczas niewątpliwie zaczęły się krystalizować w jego umyśle pierwsze zasady ogólne, z których miał się później rozwinąć całkowity system religijny. Podczas tej samotności niezakłóconej, łącząc się duszą coraz silniej z Bogiem i naturą, Zo-roaster, pogrążony w ekstazie uniesień transcedental-nych, doświadczał, podobnie jak później Mahomet, wizyj proroczych, które go pchały ku reformatorstwu religijnemu. Jakoż w 40 r. życia spływa na niego „objawienie”, pod którego wpływem Zoroaster wstąpił na drogę czynu, tj. na drogę wiary prawdziwej. Podczas jednej z wizyj ekstatycznych Vohu Mano, archanioł myśli dobrej, zjawił się Zarathustrze, żeby duszę jego zaprowadzić przed oblicze Boga—Ahura Mazdy. Rok tego widzenia nosi w księgach świętych miano „roku religii”, po którym, w ciągu lat 7-miu, miał prorok 7 konferencyj z Ahuramazdą i z 6-a Ameszas-pendami, stanowiącemi jego orszak. Po 10-ciu latach obcowania z bytami boskiemi, objawienie stało się zupeł-nem. Zaroaster otrzymał od Ahuramazdy ostateczne przestrogi, unosząc z nieba wiedzę najwyższą, zawartą w „Aveście” i w formule Ahuna Vairya, tj. w pacierzu Zoroastrowym. Ostrzeżony o pokusach, które czyhały na proroka w drodze powrotnej do świata ziemskiego, prorok troskliwie czuwał nad sobą, gdyż w tej chwili właśnie duch słaby mógłby go był sprowadzić na drogę błędu, a krok fałszywy stałby się jego upadkiem i potępieniem. Jak w chwili podobnej zły duch Mara kusił Buddę „Oświeconego”, tak i przeciw Zarathustrze potęgi ciemne zespoliły całą swą chytrość i siłę. Opis tego kuszenia znaj dujemy w Aveście, która tak przedstawia tryumf Zo-roastra nad Angramainyusen (Arymanem) t. j. złym duchem:

„Z krainy północnej, z głębin krainy północnej, rzucił się Angra Mainyu, który jest pełnym śmierci Dae-vą Daevôw (Demon Demonów). A tak mówił zły Angra-Mainyu, pełen śmierci: „Drudż, rzuć się i zabij Zaratliu-strę sprawiedliwego! Drudż rzucił się: demon Buiti i Zniszczenie niewidzialne a wiarołomne Zarathustra wygłosił Ahuna Vairya (pacierz): Pragnienie Pana jtst zasadą dobra. Błogosławieństwa Vohu Mano — dziełom dokonanym na tym kwiecie dla Mazdy! Wysławia Ahurę, kto wspomaga biednych. Złożył ofiarę wodom błogosławionym Vanuhi Daitya J) i wygłosił wyznanie wiary mazdejskiej²). Drudź ogłupiały uciekł: demon Buiti i Zniszczenie niewidzialne, a wiarołomne. Drudź rzekł do Angra Mainyu: „Dręczycielu An-gra Mainyu, nie widzę sposobu zgubienia Spitamy Zara-thustry; zbyt wielka jest sława Zarathustry. Zarathustra widział to wszystko w sobie samym i rzekł do siebie: Żli Daevowie jednoczą się na moją śmierć. Zarathustra powstał, postąpił naprzód, a nie zmrożony przez Akem Mano ³) i srogość jego zagadek złośliwych, dzierżył w rękach kamienie grube jak dom, on, Zarathustra święty, który je otrzymał od stwórcy Ahura Mazdy. „Gdzie z tej szerokiej ziemi okrągłej o krańcach odległych, gdzie chcesz rzucić te kamienie, które dzierżysz na wysokim brzegu Daredży ⁴) w domu Puruszaspy?“ Zarathustra odpowiedział Angra Mainyusowi: „Zły Angra Mainyusie, chcę zabić stworzenie Daevôw; chcę zabić Nasu⁵), stworzonego przez Dae-vów, chcę zabić Pairika Kbnathaiti⁶), ażeby Saosyant⁷), zwycięzki urodził się z jeziora Kasu ⁸), z okolic jutrzenki, z krain wschodnich.“ Stwórca złego, Angra Mainyu, odparł: „Nie gub stworzenia mego, o Zarathustro święty! Tyś synem Puruszaspy; jam był wzywany przez matkę twoją⁹). Wyrzecz się dobrych praw Mazdy, a osiągniesz łaskę, jaką otrzymał Vadhagana, pan kraju.-' Spithama Zarathustra odpowiedział: „Nie, nie wyprzysięgnę się dobrych praw Mazdy ani dla ciała, ani dla życia, choćby mnie oddechu pozbawiono.“ Odpowiedział Angra Mainyu, stwórca złego: „Czyjem ty słowem uderzysz? czyjem ty słowem wypędzisz? Jaką bronią istoty stworzenia dobrego zniszczą stworzenie moje, Angra Mainyusa? Spithama Zarathustra odpowiedział: „Moździerz, czarki, Haoma, słowa objawione Mazdy—oto mój oręż znakomity i0). Tym słowem ja cię wypędzę, tą bronią wypędzą cię istoty stworzenia dobrego, o zły Angra Mainyusie. Tę broń stworzył Duch Dobra, stworzył w czasie bezgranic; to stworzyli Ameszaspendowie, władcy dobrzy i mądrzy.“ (Vendi-dad XIX, 1—10 podług Darmestotera.;

*) Rzeka Araksus. *) t j. wygłosił Fravarane: „Wyznaję, że jestem czcicielem Mazdy, uczniem Zarathustry, wrogiem Daevôw, wyznawcą prawa Ahury.“ ³) „Zła myśl“ przeciwieństwo Vohu Mano. ⁴) Jestto królowa rzek, gdyż nad jej brzegami stał dom ojca Zarathustry.

Po 10-iu latach wędrówek i walki, zawodów i nadziei, powodzeń i rozpaczy chwilowej udało się Zoroastrowi zdobyć dla religii swojej jednę osobę i to krewnego, Maidh yoi-maonha, o którym częste są wzmianki w Avescie i innych pismach. Był to Ś ty Jan Zoroastryzmu. Dopiero w 12 roku Religii uwierzył w proroka król Visztasp (nowoperski Gustasp), Konstantyn nowej wiary, Bimbasara, jeśli nie Asoka buddyzmu. Ale ilu to cudów potrzeba było do tego nawrócenia! Gdy Zoroaster, po zwyciężeniu złych duchów, starał się o posłuchanie u Visztaspa, dwaj okrutni a niewierni królowie stanęli na jego drodze. Zarathustra wezwał ich, żeby przyjęli wiarę prawdziwą, żeby się wyrzekli złych praktyk. Gdy słowa padły na opokę, Prorok zwrócił się do Boga z modlitwą i wówczas uragan wściekły uniósł w powie trze obu królów, którzy zawiśli pomiędzy niebem a ziemią. Lud zdumiony przyglądał się temu widowisku, a ptaki, zlatując się zewsząd, dziobami i szponami dopóty szarpały ciało królów nieszczęsnych, dopóki same ich kości nie spadły na ziemię. Do Visztaspa wszedł Zoroaster przez dach, który się uniósł z miejsca swego, żeby dać wejście osobie świętej, a przed królem stanął prorok z ogniem w ręku, który mu nie czynił żadnej krzywdy. Gdy król już się skłaniał ku nowej wierze, dostojnicy i mędrcy pałacowi, lękając się wpływu Zoroastra, użyli wszelkich argumentów, żeby Visztaspovi zohydzić proroka, jako oszusta, czarnoksiężnika i nekromantę, który zasługuje na karę śmierci. Król przerażony wtrącił Zara-thustrę do więzienia. Ale gdy tegoż dnia ukochany rumak królewski nie mógł się podnieść z posłania, ⁵) Demon brudu. ⁶) Wcielenie bałwochwalstwa. ⁷) Syn przyszły Zaroastra, mający prezydować przy zmartwychwstaniu. ⁸) Zarah v Hamun w Seistanie. ⁹) t. j , że matka wierzyła jeszcze w Arymana. l0) Przedmioty używane przy ofiarach.

gdyż miał sparaliżowane wszystkie 4 nogi, Zoroaster, któremu o tern w więzieniu oznajmiono, przyrzekł uleczyó konia, jeżeli król za każdą nogę wyleczoną spełni jeden warunek, a mianowicie: jeśli sam przyjmie nową wiarę; jeśli poleci dzielnemu synowi swemu Isfendiarowi podtrzymywać zoroastryzm walką orężną; jeśli królowa uzna proroka i jeśli król wyjawi nazwiska tych zbrodniarzów, którzy przeciw Zoroa-strowi spiskowali. Jakoż po spełnieniu każdego z warunków, koń odzyskiwał jednę nogę. Gdy król prawie nawrócony wahał się jeszcze, trzej Amszas-pendowie, t. j. Archaniołowie, zstąpili z nieba do pałacu, żeby w imieniu Auramazdy stwierdzić boskie posłannictwo Zarathustry. Król Visztasp, obrońca Zo-roastryzmu, wspominany często przez Avestę i księgi pehlevijskie, jak również przez pisarzów mahome-tańskich, należy do tych królów przedhistorycznych, których opiewa Firdusi w swej epopei. Ojcem jego był Aurvat asp’g (Lohraspa), żoną Hutaosa, bratem Zairivairi, który się wsławił śmiercią bohaterską w woj nie świętej o nową wiarę. Następstwem nawrócenia się króla i królowej było przyjęcie religii Zoroastra przez cały dwór, po czem już nowa wiara szybko się krzewiła pośród ludu. Na pamiątkę nawrócenia króla Zoroaster zasadził drzewo cyprysowe przed pierwszą świątynią ognia w Kiszmarze, t. j. w dawnej Bak-tryi, a w Chorasanie dzisiejszym. Gdy już naród przekonał się o potędze nadludzkiej Zoroastra, który nawet ślepym wzrok przywracał; gdy nowa wiara, podług podania, szerzyła się nietylko w kraju, ale nawet w Turanie, w Indyach i w Grecyi, wówczas Zo roaster, mając grunt trwały pod nogami, rozpoczął organizować nową religię i zakładać świątynie ogDia,. który był rdzeniem kultu nowego. Nie obyło się wszakże bez rozlewu krwi, który zazwyczaj bywa następstwem nowej religii. Arżasp, król Turanu, śmiertelny wróg Yisztaspa, rozpocząwszy „wojnę religijną” z Iranem, oświadczył gotowość zawarcia pokoju pod tym jedynie warunkiem, jeśli Visztasp wyrzecze się religii. Ale monarcha Iranu wytrwał w swej wierze, a po walce narodowej, którą opiewa Firdusi, pokonał wroga i jako tryumfator wrócił do Balkhu. Ale ten tryumf nie zakończył walki, której ofiarą padł nie tylko Isfendyar, główny bohater tych zapasów religijnych, lecz i Zoroaster, zabity zdradziecko w świątyni przez Turańczyka w r. 583 przed Chr. Ze śmiercią proroka, który umarł w r. 77 swego życia, nauka jego nie wygasła, lecz owszem, rozpowszechniona w całym kraju, stała się religią panującą w Iranie i przetrwała aż do podboju mahometan. Dzisiaj ma ona tylko dwa ogniska: jedno bardzo maleńkie w Per-syi, drugie znacznie większe w Indyach, gdzie tak zwani Parsowie pielęgnują wytrwale święty kult ognia.

Zoroaster, podobnie jak Budda, dążył do wyzwolenia swego ludu z nędzy i grzechu, lecz natura umysłu obu reformatorów i ich nauk przedstawia różnice zasadnicze. Wiara Buddy jest więcej filozoficzna; wiara Zarathusztry więcej teologiczna Religia Buddy jest wiarą zaparcia się siebie i kwie-tyzmu, tj. spokoju bezwzględnego ; religiia Zarat-hustry jest prawem walki, czynu, reformy. Mędrzec indyjski był przygnębiony nędzą bytu ludzkiego, bytu, którego jedynem wyzwoleniem Nirvana; mędrzec perski jest również świadomy istnienia cierpień, ale mniema, że łączą się one z potężną nadzieją tryumfu. Nędza, podług niego, płynie z pierwiastku zła, z którem człowiek powinien walczyć przez całe życie czynami dobremi, gdyż one przyniosą mu zwycięztwo ostateczne i radość wieczną w zmartwychwstaniu. Jednakże wiara Buddy posiada więcej przymiotów religii uniwersalnej, gdy wiara Zarathustry jest bardziej religią narodową. To też pod skrzydła Buddy śpieszą miliony dusz ludzkich, gdy Zarathustra nie ma ich dzisiaj stu tysięcy.

Od tych uwag ogólnych przejdźmy teraz do

rozbioru księgi, którą tradycya przypisuje Zoroastro-wi, czego zresztą w dzisiejszym stanie nauki dowieść nie można. Wszelako czy „Avestę” pierwotną, której oryginał nie istnieje, napisał sam Zoroaster, czy też jego wyznawcy, w każdym razie starożytny rdzeń nauki samej, zawarty w Avescie średniowiecznej, pochodzi prawdopodobnie od tego reformatora.

VII.

Avesta i Zend.

Tradycya mówi, że oryginalna „Avesta” Zara-thustry stanowiła sama w sobie literaturę olbrzymią. Filozof grecki Hermippos, a za nim pisarz łaciński Pliniusz utrzymują, że księga ta składała się z dwu milionów wierszów. Pisarze semiccy świadczą, że dzieła Zoroastra były przełożone na 7, a nawet 11 różnych języków. Avesta oryginalna, składająca się z 1,000 rozdziałów, miała byó, podług historyka arabskiego Abu Jafir Astanari, napisana głoskami zło-temi na 1,200 „skórach wołowych“ tj. pergaminach, złożonych w archiwum Persepolisu, i ten egzemplarz właśnie z rozkazu Aleksandra W-go był spalony. Kopię tej księgi, przechowywaną w skarbcu w Sza-piganie, mieli zabrać Grecy i przetłomaczyć na swój język. Tak, czy owak, Avesta starożytna, oryginalna, o ile była—już nie istnieje.

Czemże więc jest owa księga, która doszła do naszych czasów pod nazwą „Avesty”? Kompilacyą, która powstała w 5 wieków po spaleniu Avesty oryginalnej. Wskutek klęsk politycznych i pod wpły-wem idei obcych, a zwłaszcza greckich, wytworzył się w Persyi poaleksandryjskiej zupełny zamęt reli-

!'

7f

Ê,

mm

/à

'/i

Sj'7

fTŁ

llfe

Hi

Figura dobrego Çieniusza uj pasargade-

gijny, w którym kult Zoroastra przybierał kształty coraz niklejsze. Pierwsze usiłowanie wskrzeszenia „Avesty” uczynił już Arsacyda Valkhasz (Vologese I, r. 54—78 po Chr.), który polecił odszukiwać i gromadzić wszystkie rozproszone szczątki Avesty, jakie-by się przechowały bądź w piśmie, bądź w podaniu ustnem. Ale właściwym wskrzesicielem nowo-zoroa-stryzmu był pierwszy Sasanida, Ardeszyr Babagan (2L1—241), który go uczynił religią państwa. Pragnąc wskrzesić tradycye narodowe, które zacierała cywilizacya grecka, szczepiona gwałtownie przez Se-leucydów i Arsacydów, Ardeszyr usunął z medalów abecadło greckie, zastępując je pismem pehlevi; ognisko stało się symbolem narodowym i mazdeizm wstępuje na tron wraz z założycielem dynastyi Sasa-nidów. Ardeszyr, syn Sasana, intendenta świątyni Anahity w Istakhar, był wtajemniczony w doktrynę Magów, którzy, w czasach ostatnich dość pogardzani, stali się teraz wszechpotężni zarówno w sprawach publicznych, jak prywatnych; byli oni nie tylko doradcami święcie słuchanymi, lecz dzierżyli nawet w swych ręku i sprawiedliwość. Od Ardeszyra datuje się teorya i formuła o tronie opartym na ołtarzu. „Wiedz mój synu — mówił on w testamencie do następcy swego Szahpura (Sapor)—że religja i królew-skość są dwiema siostrami, które wzajem nie mogą istnieć bez siebie, gdyż religia jest podstawą królew-skości, a królewskość — protektorką religii“. Wyraz „Filhellen”, który stanowił na monetach Arsacydów tytuł królewski, zmieniony został na Mazdayasn, tj. „czciciel Mazdy“. Otóż ten Ardeszyr, wezwawszy Tan-sara, wielkiego kapłana, polecił mu zebrać i uzupełnić rozproszone szczątki Avesty, i, gdy to zostało dokonane, usaukcyonowat księgę kompilatora, kierując w ten sposób reakcyą podwójną: przeciw anarchii politycznej, odziedziczonej po Arsacydach, oraz przeciw anarchii społecznej i moralnej, która, wytwarza anarchię polityczną. Ale Ardeszyr, wskrzeszając księgę dogmatyczną dla wytworzenia ortodoksyi, oddał na jej usługi ramię świeckie, tj. wprowadził inkwizycyę wstrętną, która współczesnych oburzała. Opornych na dogmaty neo-mazdeizmu wtrącał do więzienia, w którem kapłani oświecali niedowiarków, a gdy ta próba nie skutkowała, biedni więźniowie szli na śmierć.

Syn Ardeszyra Szahpur (241 — 272) polecił odszukać fragmenty naukowe, odnoszące się do medycyny, astronomii, jeograiii, filozofii etc., rozproszone u Hindusów, Greków i w innych krajach, a następnie wcielić je do Avesty i kopię jej złożyć w skarbcu w Szapiganie. Za Szachpura I była więc Avesta ostatecznie zredagowana i zamknięta, a przynajmniej nie ma nigdzie absolutnie żadnych wskazówek, żeby do tego całokształtu dołączane były w czasie późniejszym dodatki nowe. Wreszcie Szahpur II (309 — 379), w celu położenia kresu sektom rozlicznym, które religię podkopywały, ustanowił rodzaj sądu bożego. Gdy Ardabad, syn Mahraspanda, poddawszy się próbie kruszcu roztopionego, wyszedł z niej zwycięzko, Szahpur ustalił w ten sposób doktrynę ortodoksyjną, mówiąc: „Teraz, gdy widzieliśmy religię na ziemi, nie ścierpimy fałszywej” — i tak też było.

Avésta Sasanidów, skompilowana w sposób powyższy, jest zbiorem tekstów świętych religii, zwanej Zoroa8tryzmem, od jej proroka Zoroastra, lub mazdeizmem—od imienia Aburamazdy, boga najwyższego tej religii, której źródło ginie w przeszłości Iranu najodleglejszej. Sta wszy się wiarą państwową ze wstąpieniem na tron Sasanidów (226 po Chr.), opartą na Aveście ad hoc skompilowanej, religia ta, będąca w rzeczywistości neo mazdeizmem, panowała odtąd aż do chwili, w której nawałnica arabska unicestwiła dynastyę Sasanidów i niepodległość narodową w r. 652.

Avesta Sasanidów, jak podają księgi pehlvijskie, składała się z 21 Nasków, czyli ksiąg, z których każda zawierała Avestç tj. „prawo” i Zend tj. komentarz. Księgi te traktowały o religii, dogmatach kul-

tu, o prawach cywilnych i politycznych, oraz o wszystkich naukach wówczas znanych. Otóż z tych Nas-k’ów zachowały się w całości tylko dwa: Stot-Yaszt, zawierający pieśni starożytne (Gathas) i kilka innych rozdziałów Yasny, oraz Vendidad, tj. Nask ostatni, 21-y. Ąvesta dzisiejsza, która jest cząstką zaledwie Avesty pierwotnej, zawiera teksty następujące: l) Yasna, tj. księga nawskroś liturgiczna, albo księga ofiar, z którą łączy się niezbędne jej uzupełnienie, zwane 2) Vispered oraz 3) Vendidad, czyli księga, która nie jest specyalnie obrzędową, ale wprowadzona została do liturgii przez wygłaszanie ustępów z Vendidadu przy ofiarach zupełnych. Gdy Yasna i Vispered mają dla Parsów znaczenie Ved u Indyan, księga Vendi dad w zupełności odpowiada dziełom indyjskim Smriti. Trzy księgi powyższe mają w Aveście dzisiejszej wartość główną; do tekstów jej podrzędnych należą: 4) Gali, czyli modlitwy, właściwe różnym porom dnia; 5) Si-roza tj. modlitwy, właściwe różnym dniom miesiąca; 6) Afringari, czyli modlitwy, stosowane podczas świąt w różnych porach roku; 7) Yashts, tj. modlitwy ku czci bóstw różnych, i 8) Nyayish, tj. modlitwy ku czci żywiołów rozmaitych. Pięć tekstów ostatnich składają się na księgę Khordah Avesta, czyli „Małą Avestę”.

Istnieją dwie redakcye różne Avesty Wielkiej. Jedna, przeznaczona do nauki tekstu, przedstawia każdą księgę oddzielnie, według porządku rozdziałów; „Zendowi” towarzyszą tutaj przekład i komentarze.

Druga redakcya, przeznaczona do potrzeb kultu, stanowi całokształt trzech ksiąg (Yasna, Vispered i Vendidad) i nosi nazwę Vendidad Sade, tj. „czysta”, czyli wolna od tłumaczeń i glos.

Ze względu, że Avesta=„Prawo”, napisana była w języku, umarłym na długo przed epoką Sasa-nidów, a przechowywanym jedynie w tradycyi szkół teologicznych, który to język, już wówczas nierozu-miany przez wielu kapłanów, mógł był najzupełniej zaginąć—zredagowano więc przekłady księgi świętej w języku Sasanidów—Pehlvi. Przekłady te odźwiercie-dlają znaczenie podaniowe, nadawane tekstowi starożytnemu i noszą nazwę Zend, tj. „znajomość“, „po znanie“, albo w pojęciu odszernem „komentarz“. Otóż przekład Pehlvi, gdy chce określić całokształt tekstów świętych, używa terminu Apastak u Zend, tj. „Avesta i Zend“, co znaczy tekst święty i jego wyjaśnienie, usankcyonowane, święte. Nie ma żadnych wskazówek, żeby istniała kiedykolwiek księga zatytułowana „Zend” i służąca za komentarz do Avesty; ale była niewątpliwie znaczna liczba dzieł, które wcielały Zend tradycyjny, tj. wyjaśnienia podaniowe, a z tych dzieł właśnie powstały przekłady i komentarze, które doszły do noszych czasów. Otóż ową nazwę prawidłową „Avesta i Zend” Anquetil przekształcił w „Zend-Avesta”, oraz, na wiarę Desturow indyjskich, nazwał „Zendem” język Avesty. A jakkolwiek dzisiaj znaczenie wyrazu Zend jest ustało ne, zaś język Avesty był, jak wiadomo—medyjskim, to jednakże uczeni używają jeszcze tej nazwy konwen-cyonalDej, jako utartej, mieniąc język Avesty—„Zendem”, wbrew prawdzie.

Styl Avesty jest w ogólności prosty i pozbawiony cech artyzmu. Legendy, modlitwy i hymny, jakie zawiera ta księga, możnaby pod względem treści porównać z pismami świętemi Indyan aryj skich, lecz z punktu widzenia literackiego różnią się one zasadniczo. W Aveście napróżno byśmy szukali tej żywości uczuć, tej naiwności, tego bogactwa wyobraźni, tej świetności obrazów i wspaniałości języka, jaka charakteryzuje wybitniejsze hymny Rigve-dy. Autor Avesty nie jest pieśniarzem, opiewającym entuzyastycznie piękność stworzenia, lub czyny wiel kie bohaterów swej rasy. Jestto kapłan, piszący dla potrzeb kultu; jestto reformator, który usiłuje rozwinąć zasady nowego prawodawstwa. Tylko w „Yesz iach“ spotykamy kilka hymnów, przejawiających

podniosłość myśli i natchnienie prawdziwe. Forma rytmiczna—jak to wykazał Geldner—istnieje przede wszystkiem w Gathach. tj. w pieśniach Yasny, a następnie i w kilku innych częściach Avesty, która przeważnie napisana jest prozą. Od tych uwag o formie, przejdziemy teraz do treści każdej z ksiąg.

Wyraz Yasna (izishn) odpowiada ściśle sanskr. y aj na, tj. „ofiara” i oznacza nie tylko same modlitwy, jak Nyayish, lecz modlitwy, odnoszące się do obrzędów ofiarnych wraz z ich wykonywaniem. Yasna jest ofiarą ogólną ku czci wszystkich bóstw, wykonywaną pierwotnie przez 8 u, a dziś przez dwu kapłanów: Zot (Zaotar) i Raspi-, pierwszy odmawia tekst święty i dokonywa istotnych ceremonij ofiarnych, drugi opiekuje się ogniem i asystuje Zotowi. Do odbycia ceremonii ofiarnej potrzebne są: woda (zaothra), rodzaj Chleba (quaretem — pokarm), masło (gausz hud hoo), mleko świeże (gausz jivya), mięso (myaz-da), gałązki rośliny Horny, sok tej rośliny (para hao■ ma), sierść wołu (varasa) i pęk gałązek (baresma) związanych trzciną. Bez tych przedmiotów żadna ceremonia ofiarna (Izesszne) nie może być dokonana.— Yasna, złożona obecnie z 72 rozdziałów (Ha), rozpada się widocznie na dwie części, różne językiem i zawartością, z których jedna jest starszą, druga młodszą. Pierwsza, napisana w narzeczu archaiczném, najbardziej zbliżonem do sanskrytu, zawiera hymny Gathas tj. „Pieśni“ (od gai = śpiewać), przypisywane samemu Zoroastrowi i uchodzi za najstarszą oraz najświętszą część Avesty. Gatby składają się z 5-ciu grup, noszących nazwy od wyrazu początkowego. Ga-tha Ahunavaiti składa się z 7-u rozdziałów, obejmujących 101 wierszy jednej miary 16-o zgłoskowej. Gathy: TJsztavaiti i Spenta Mainyu mają po 4 rozdziały, Vohuszatra i Vahisztoiszti po jednym. Metryka wierszów, używana w Gathach, podobna jest metryce hymnów wedyjskich. Rym tu nie istnieje, tylko rachuba zgłosek, mało uwzględniająca iloczas.

Pod względem treści grupa 2-a jest najważniejsza w całej Aveśeie, gdyż odzwierciedla dokładnie naukę i działalność Zarathustry. Oto ideje główne, zawarte w Gathah. Istnieją dwa pierwiastki przeciwne: Duch dobry (Spenta Mainyu) i Duch zły {Angra-Mainyu), krańcowo różne myślą, inteligencyą i religią. Źli i szaleni idą za duchem złym, dobrzy i mądrzy—za dobrym; tamtych czeka w życiu przy-szłem nędza, tych—Raj. Gathy wysławiają Ahura-Mazdę = „Boga wszystko wiedzącego“, Stwórcę Dobra (Aslia) i wszystkich rzeczy dobrych, oraz ab-strakcye boskie, będące uosobieniami cnót kardynalnych: Myśli dobrej (Vohumano), Cnoty (Aslia Vahish-ta), Królewskości (Khshatra Yairya) i Pobożności pokornej a uległej (Spenta Armaiti). Ahura rachuje i zna wszystkie czyny ludzi, dając im na tym i na tamtym świecie taką sumę szczęścia, na jaką zasłużyli. Powinniśmy czynić dobrze dobrym, źle — złym, strzedz się heretyków, wywracających prawa Ahury, nie rozprawiać z nimi, lecz traktować ich mieczem, gdyż kary piekielne oczekują ludzi, którzy sprawiedliwego w błąd wprowadzają. Dalej Gathy uczą: po-jakitn znaku odróżniać można prawdę od fałszu, prawo od bezprawia i dowodzą, że instytucya próby ognia (Var Nirang) rozstrzyga pomiędzy prawdą a fałszem. Wykładając obowiązki człowieka względem zwierząt, Gathy zalecają pielęgnować je, nie bić ich, dawać im dobrą stajnię i paszę, ochraniać ich życie. W dalszym ciągu spotykamy tu potępienie sędziego, który sprzedaje sprawiedliwość, rolnika, który nie uprawia swej ziemi, tyrana i gnębiciela możnych, którzy używają władzy na korzyść zła i błędu, ludzi, którzy sprzeciwiają się dobru, którzy walczą przeciw religii prawdziwej lub nie opłacają kapłana. Gathy twierdzą, że niedowiarek nie może

Każda z 5 u grup Gath ma inną miarę; tak np. grupa 1-a składa się z wierszów w 3eh liniach po 16 zgłosek.

być królem dobrym, który jest nim tylko wówczas, gdy się opiekuje religią i jej wyznawcami, gdy wiarę Zoroastra czyni religią państwa. Książę, który przyjmie i utrwali religię Ahuramazdy, zatryumfuje nad wrogami i Ahura obdarzy go dobrem wszelakiem. Król dobry powinien być hojny i wspomagać biedaków cnotliwych. Nakoniec ludzie powinni czynami dobremi pracować nad unicestwieniem ostatecznem złego ducha i przyspieszeniem świata nowego (fra-slio-kereti)', po zmartwychwstaniu ludzie przejdą przez kąpiel kruszcu roztopionego.

Dla przykładu przytaczamy w tłomaczeniu własnem podług Darmestetera wyjątki z Gathy Usztavaiti (Ha. 43 i 44).

„Pragnę cię zapytać: Powiedz mi prawdę, o Ahuro: Kto był stwórcą i pierwszym ojcem Ashy (Dobra)? Kto utorował drogę słońcu i gwiazdom? Za czyją sprawą księżyc rośnie i maleje? Oto rzeczy, a i inne jeszcze, które wiedzieć pragnę, o Mazdo! Pragnę cię zapytać: Powiedz mi prawdę, Ahuro! Kto bez podpory utrzymywał ziemię, żeby nie runęła? Kto stworzył wody i rośliny? Kto nadał bieg szybki wichrom i obłokom? Kto jest stwórcą Yohu Mana (Myśli dobrej), o Mazdo! Pragnę zapytać. Powiedz mi prawdę, Ahuro: Jaki to artysta doskonały uczynił światło i ciemność? Jaki to artysta doskonały uczynił sen i jawę? Kto stworzył jutrzenkę, południe i noc? Kto ustanowił Sędziego sprawiedliwości? Pragnę cię zapytać, powiedz mi prawdę, Ahuro: Jakie to słowa powiedzieć trzeba dla oddania jasno tej prawdy, że przez dzieła Ashy wzmacnia się Armaiti (Pobożność) i że swym wyznawcom Vohu Mano daje panowanie? Dla kogo stworzyłeś krowę Azi, bogatą w dary? Pragnę cię zapytać, powiedz mi prawdę, Ahuro: Powtórz mi 5 razy naukę swoją, o Mazdo, i słowa, które w swych rozmowach objawia Yohu Mano; i jakim sposobem świat wie dokładnie, co jest dobre: i jak dusza moja będzie mogła pójść i znaleźć radość w dwu światach?...

„Poznałem potęgę i dobroczynność twoją, o Mazdo, w sile opiekuńczej, którą rozpościerasz nad dwoma światami; w sprawiedliwości, którą czynisz pomiędzy złym a dobrym przez ogień palący, potężny dla dobra w obdarzaniu mnie siłą Yohu Mana. Poznałem dobroczynność

Lit. Powsz. t. V.

twoją, o Mazdo, ujrzawszy ciebie pierwszego przy narodzinach świata i wówczas, gdyś ustalił zapłatę, która będzie dana czynom i słowom, t. j. zło dla złych i szczęście dla dobrych przy zniszczeniu ostatecznem świata... Poznałem dobroczynność twoją, o Ahuramazdo, gdym spotkał Yohu Mana, który mnie zapytał: Kto jesteś? Do kogo należysz? I jakie znaki w tych dniach rozmów naszych dam ci dla świata twojego i osoby twojej? A ja mu natychmiast odpowiedziałem: Jam Zarathustra. Oto pragnę zmiażdżyć jawnie złego, sprawiedliwemu przynieść siłę radości, a u schyłku czasów dać mu wszech-potęgę, bo cię wysławiam, Mazdo, i oddaję się tobie.”

W dalszy labirynt Yasny, po za Gathami, zapuszczać się nie będziemy, gdjż księga ta, wyłącznie obrzędowa, nie przedstawia dla nas siły przyciągającej. Wszelako dodać jeszcze musimy, że w 3-ch rozdziałach Yasny (Has 9, 10 i 11), noszących nazwę Hom Yaszt, spotykamy najważniejszy w Ayeście przyczynek do historyi porównawczej wierzeń Persyi Zoroastrowej z wierzeniami Indyj wedyjskich. W tych rozdziałach o Haoma, a zwłaszcza w 1-ym, znajduje my większą część mytów i osób wspólnych dwu systemom. Ofiara Haomy jest centrem ofiary mazdej-skiej, tak jak ofiara Somy stanowi rdzeń ofiary wedyjskiej. I tu i tam idzie o roślinę upajającą, która ogniskuje w sobie wszystkie cnoty naturalne i nadnaturalne przyrody roślinnej, a sok Haumy, pity przez kapłana, dostarcza jemu i gminie wszelkich pomyślności ziemskich i niebieskich. Otóż po za tożsamością nazw soku (gdyż Haoma jest formą, którą Soma musiała przyjąć w języku Avesty) oba kulty są rdzennie identyczne nietylko pod względem ich celu; nawet sam rozwój mityczny, który się odbył przy Somie odnajdujemy w zarysach głównych przy Hao-mie razem z osobami jednakowemi w obu kultach. Kapłani mityczni Somy i twórcy jego kultu nazywają w Vedach: Vivasvat, syn jego Yama i Trita Aptya, a pierwsi kapłani Haomy: Vivanhant, Yima, Ałhwya, Trita. Nakoniec dodać trzeba, że w księdze Yasna

Księga Vispered, która podług Hauga oznacza zaproszenie do ofiary „wszystkich wodzów, albo głów” (vispe ratavo), przedstawiających różne klasy istot, wyszczególnione w rozdziale pierwszym, nie stanowi dla nas nic ciekawego. Pod względem treści jest ona podobna do pierwszej części Yasny późniejszej, to jest stanowi zbiór modlitw, złożony z 23 rozdziałów (Karda). Vispered jest Yasną, w której pewne rozdziały są bardziej rozwinięte, lub zastąpione waryantami. Ponieważ pewne formuły w księdze Vispered dadzą się zrozumieć tylko w odniesieniu ich do sześciu okresów (Gahanbars), podczas których świat, podług Zoroastra, miał być stworzony, przeto Haug przypuszcza, że ta księga była ułożona specyalnie dla ofiar ku czci owych okresów, co też podziela i Darmesteter, nazywając Vispered „Yasną zastosowaną do Gahanbarów.”

znajduje się (Has 11, 12, 13) w trzech postaciach (Fravarane, Frastuye i Astuye) wyznanie wiary mazdej-skiej.

Vendidad jest najważniejszą częścią Avesty, gdyż ta księga przedstawia najobszerniej doktrynę i prawodawstwo mazdeizmu. Wyraz „Vendidad” jest indyjską formą zepsutą słów: vi-daevo dałem, co znaczy „prawo dla wypędzania Daevow,” gdyż część przeważna tej księgi składa się z praw oczyszczenia, t. j. z praw, dążących do wypędzenia demonów z przedmiotów przez nie ubrudzonych. „Vendidad” składa się z 22 rozdziałów (Fargard), z których dwa pierwsze i trzy ostatnie zawierają treść legendową krajów irańskich, stworzonych przez Ahurę, i klęsk, które Ahriman przeciwstawia stworzeniu każdego z nich. Fargard II, który odnosi się również do pierwocin historyi, opowiada, jak Ahura napróżno zachęcał Yimę Khszaeta (Dżemszyd) do głoszenia religii ludziom i jak Yima odmówił, zgadzając się tylko na rządzenie ziemią, powiększanie jej, oraz wypędzanie z ziemi chorób i śmierci. W tymże roz-

dziale znajdujemy opis Var'u, zbudowanego przez Yimę na schronisko dla najpiękniejszych gatunków ras ludzkich i zwierzęcych, które zaludnią ziemię po

sss

r^pag^lBi

Jteeźba na grobowcu do składania kości w Kaksz i puslem.

IBSliir³

£&J

IR

V-

to

- -L - -

mR

Ś:

ä28|g

pÄg

stóg

‘yïmtn*

; ~i

r£

II

ffl

»V**

ÏÏ

II

St“²

jg®5g0

„„ =1(1

K □ ;

?V

TT

v.~

pr

■r:JL*£kę*    _    _

*0r£O^,

-^H

spustoszeniach srogich zim, zesłanych pod koniec świata przez Mahrkuszę, Podajemy tu w przekładzie własnym, podług Darmestetera, oba te opisy:

„Zarathusztra zapytał Ahuramazdy: O Ahuramazdo, Duchu dobroczynny, stwórco świata ciał, święty! Kto był pierwszym ze śmiertelników, z którym ty, Ahuramazdo, rozmawiałeś wprzód, niżeli ze mną, Zarathusztrą? Ahuramazda odpowiedział: Piękny Yima, pasterz dobry, o Zarathusztro święty, był tym śmiertelnikiem, z którym rozmawiałem wprzód, niż z tobą i któremu wyłożyłem religię Ahury, religię Zarathusztry. Tak mówiłem do niego ja, Ahuramazda: Czy chcesz, piękny Yimo, synu Vi-vanhata, poznaó i obwieścić prawo moje? A piękny Yima odpowiedział: Jam nie stworzony, jam nie uświadomiony do poznania i obwieszczania twego prawa. Wówczas, Zarathusztro, ja, Ahuramazda, rzekłem: Jeżeli nie zgadzasz się na poznanie i obwieszczanie prawa mojego, to chociaż pomnażaj stworzenia moje, rządź niemi i czuwaj nad niemi. A piękny Yima odpowiedział: Tak, będę rozmnażał stworzenia twoje, będę się przyczyniał do ich wzrostu; zgadzam się na utrzymywanie stworzeń twoich, na rządzenie niemi i czuwanie nad niemi. Pod panowaniem mojem nie będzie ani wichrów mroźnych, ani wiatrów gorących, ani choroby, ani śmierci. Wówczas ja, Ahuramazda, dałem mu dwa narzędzia: pieczęć złotą, oraz miecz złotem inkrustowany—i upłynęło trzysta zim pod panowaniem Yimy. Ziemia napełniła się zwierzętami małemi i wielkiemi, ludźmi, psami i ptactwem, ogniami czerwo-nemi a palącemi; więc nie było już miejsca dla zwierząt małych i wielkich, ani dla ludzi. Wówczas przemówiłem do pięknego Yimy: O Yimo piękny, synu Vivanhata, ziemia wypełnia się zwierzem małem i dużem, ludźmi, psami i ptactwem, ogniami czerwonemi a palącemi i już nie znajdują na niej miejsca zwierzęta małe i duże, ani ludzie. Wówczas Yima, idąc w świetle ku południu, po drodze słońca, nacisnął ziemię pieczęcią złotą, a przebiwszy ją mieczem, rzekł: O Spenta Armaiti (Geniusz Ziemi), błagam cię, rozszerz się przyjaźnie i rozprzestrzeń dla pomieszczenia zwierząt małych i dużych, oraz ludzi. Ja koż Yima rozszerzył ziemię o jednę trzecią wielkości dawnej, a zwierzęta małe i duże, oraz ludzie krążyli po niej swobodnie, według życzenia, zgodnie z pragnieniem Yimy. I pod panowaniem Yimy przeszło 600 zim i t. d.“

W ten sam sposób Yima rozszerzył ziemię po 600 i 900 zimach. Wreszcie Ahuramazda polecił Yazotom, t. j. Geniuszom niebieskim, zebrać się w słyn-nem Airianem Vaejo, zroszonym przez rzekę Vanu-ha Daityi, czyli w Iran Vej, t. j. w kraju par exee-lence świętym, gdzie Yima założył raj swój, gdzie Zarathusztra ujrzał światło dzienne i stworzył religię, gdzie zjawiła się pierwsza para zwierząt i gdzie niewątpliwie była kolebka Irańczyków. Ten kraj, podług badań najnowszych, to płaszczyzna bogata pomiędzy Araksem a Kurem, t. j. w staroperskim Arra-nie, który dziś nosi miano Karabagh, t. j. „Ogród czarny,” słynny na Kaukazie pięknością swoją i żyznością, oraz zimami bardzo długiemi i ciężkiemi. Otóż gdy na to zgromadzenie zeszli się Yima i najlepsi ze śmiertelników, rzekł Ahuramazda:

„Piękny Yimo, synu Vihanhata! Oto na świat ciał idą zimy nieszczęścia, niosąc mróz straszny i niszczący. Oto na świat ciał idą zimy nieszczęścia, niosąc śnieg o płatach wielkich, który zalegnie góry najwyższe na grubość aredwi (stopy). I wszystkie zwierzęta, które istnieją w miejscach najsamotniejszych i na gór szczytach i w zakątkach wiejskich przyjdą z tych miejsc do schronisk podziemnych. Przed zimą ową kraj przynosił zioła, zanim go wody zalały, lecz gdy śniegi stopnieją, będzie, o Yimo, uważane w świecie ciał za cudowne to miejsce, w którem znalazłby się chociażby ślad nogi barana. Uczyń więc Var, długi na bieg konia w każdym z boków; przynieś tam zarodki zwierząt małych i dużych, oraz ludzi, psów, (ptaków i ogni czerwonych a palących. Uczyń Var długi na bieg konia w każdym z czterech boków na mieszkania dla ludzi; długi na bieg konia w każdym z boków dla wołów i dla baranów. Tam każesz wodom płynąć w łożysku długiem na hathrę (milę); umieścisz ptactwo na brzegach śród zieloności wiekuistej, z paszą niewyczerpaną. Tam założysz mieszkania, obejmujące budynek z balkonem, sale zewnętrzne i klasztor, Tam przyniesiesz zarodki mężczyzny i niewiasty, największych, najlepszych, najpiękniejszych, jacy są na ziemi...”

Następnie Ahura polecił Yimie przenieść do Va-ru najlepsze zarodki zwierząt, roślin, owoców i te zarodki ułożyć parami, przyczem zaleca, żeby nie było tam zarodków istot bezkształtnych z przodu, ani z tyłu, bezsilnych, obłąkanych, złych, kłamliwych, szyderczych, ani zazdrosnych, a także ludzi o zębach nieprawidłowych, lub trędowatych. Dokonawszy tego wszystkiego, Yima uczynił za pomocą pieczęci złotej jedne drzwi i jedno okno. które samo przez się oświetlało wnętrze.

król ptaków), o święty Zarathu-

„Jakie to światło, o Ahuramazdo, rozjaśni Var, stworzony przez Yimę?—pytał Zarathusztra. Ahuramazda odpowiedział: Światła, które powstały same z siebie i światła stworzone na świecie. Jedynej rzeczy tam brak: widoku gwiazd, księżyca i słońca, a rok. zda się dniem jednym. Co lat 40 każda para ludzka urodzi parę różnej płci i tak samo wszystkie gatunki zwierząt. Ludzie ci żyją najpiękniejszym z żywotów w Varze, stworzonym przez Yimę. A kto przyniósł religię Mazdy do Varu, stworzonego przez Yimę? Ahuramazda odpowiedział: Ptak karszyptan (t. j. Ra tu sztro! A kto tam jest panem i kto Mistrzem? Ahuramazda odpowiedział: Urvatatnara (jeden z 3 synów Zoroa-stra) i ty, o Zarathusztro!“

Trzy ostatnie Fargardy traktują o początkach medycyny, a także o potędze leczniczej wód i Słowa świętego. Rozdział XIX, który właściwie powinien był nastąpić po II im, poświęcony jest Zoroa-strowi, powołanemu do spełnienia roli, odrzuconej przez Yimę. Tu także znajduje się opis kuszenia Za-rathusztry, przytoczony powyżej. Pozostałe 16 rozdziałów (III — XVIII) poświęcone są prawie wyłącznie kwestyom prawnym. Większa część Fargardów V — XII, traktuje głównie o nieczystości, która płynie ze śmierci lub z dotknięcia trupa i o środkach używanych do uwolnienia się od niej. Fargardy XVI, XVII i część XVIII mówią o nieczystościach płciowych i innych. Rozdziały XIII i XIV z częścią XV wykładają o psie, o jego godności, prawach i cnotach, jak również o karach, którym podlega ich morderca. Oto parę wyjątków, świadczących o wyjątkowej u Persów czci dla psa:

„Jakie jest śród istot Ducha Dobrego stworzenie, które co noc od północy do wschodu słońca przechadza się, zabijając tysiące tworów Złego Ducha?... Jeżeli człowiek zabije psa owczarskiego, stróża domu, psa bez pana lub psa ułożonego, dusza zabójcy pójdzie na tamten świat bardziej jęcząca i zgnębiona, niż gdyby poszła do lasu, w którym wilk szerzy spustoszenie. W chwili, gdy on umrze, żadna dusza na tamtym świecie nie ulży jego cierpieniom i ranom; psy, któro strzegą Mostu (Sinwat) nie przyjdą w chwili jego śmierci, żeby mu pomódz na tamtym świecie w jego cierpieniach i jękach... „Stwórco świata ciał! Jeżeli człowiek zada cios śmiertelny psu domowemu, cios, który rozłączy ducha z ciałem, jaka będzie kara? Ahuramazda odpowiedział: Siedemset plag...“ „A jeśli człowiek daje zły pokarm psu zbłąkanemu, jakim się grzechem obciąży?“ Ahumarazda odpowiedział: „Zgrzeszy tak samo, jak gdyby dał zły pokarm człowiekowi świętemu, któryby przybył do jego domu w charakterze kapłana.“

Fargard III mówi o uprawie ziemi, a IV o kontraktach w prawie karnem:

„Stwórco świata, ile jest umów w obliczu twoim, Ahumarazdo? Ahumarazda odpowiedział: Jest ich sześć: słowna, ręczna, wartości baraua, wołu, człowieka i ziemi żyznej. Jeżeli człowiek zgwałci umowę słowną, na ile osób spada jego wina? A. M. odrzekł: Pociąga on do solidarności w karze wszystkich krewnych najbliższych przez lat 300. A jeżeli zerwałeś umowę ręczną (przez podanie ręki)? Pociąga do odpowiedzialności w karze swych krewnych najbliższych w ciągu lat 600 i t. d. A jeśli czło wiek zgwałci umowę słowną—jaka będzie kara?... Trzysta uderzeń i t. d. Jeżeli człowiek uderzy innego i kość mu zgruchocze — jaka będzie kara? Siedemdziesiąt uderzeń...“ „Mówię ci, o Spitamo Zarathusztro: człowiek, który ma żonę, jest wyższy od człowiek bezżennego, ten, kto ma dom—od bezdomnego; ten, kto ma syna—od tego, który go nie posiada; bogaty—od ubogiego. A z dwu ludzi—ten, który napełnia brzuch mięsem, lepiej przyjmuje w siebie Vohumana (t. j. myśl dobrą), niż ten, który tego nie czyni; ten jest podobien umarłemu, tamten wart ba-rana, wart wołu, wart człowieka.“

Fargard XI podaje formuły egzorcyzmu, używane do wypędzenia demona z różnych przedmiotów skalanych. Rozdział XII mówi o terminach żałoby, zgodnie z różnemi stopniami pokrewieństwa, a Fargard XVII o sposobie obcinania włosów i paznogci.

Pośród tych tekstów mało jest takich, które przedstawiają jedność zupełną; po większej części pełno tu zboczeń od przedmiotu i fragmentów, które się powtarzają w różnych rozdziałach. Cała księgar napisana w rozmowach pomiędzy Ahurą a Zoroastrem, przedstawia następujące ideje główne: „Czystość jest po urodzeniu, największem dobrem człowieka” — ota zasada panująca w Vendidad. Ten wyraz „czystość ”=zyaozhdao, jakkolwiek łączy się także i z pojęciem moralnem, stanowi nadewszystko, a przynajmniej w Vendidad, pojęcie nawskroś fizyczne. Nieczystość prawna ma zawsze przyczyny fizyologiczne. Przedmiotem nieczystym par excellence jest trup, a nieczyste jest także to wszystko, co wychodzi z ciała ludzkiego, czy idzie o wypróżnienia naturalne czy też o części oddzielone sztucznie, jak włosy i paznogcie. Z nieczystością łączy się zaraza, gdyż trup wytwarza zgniliznę i zarazę, a nieczystość ciała żyjącego wyradza chorobę, bo włosy dają życie robactwu. Ponieważ celem oczyszczeń jest usunięcie tej zarazy, która przechodzi z trupa na ciało żywe, z istoty żyjącej na żyjącą, teorya więc o nieczystości i oczyszczeniu redukowałaby się w gruncie rzeczy do higieny, gdyby nie okoliczność, że ta zaraza jest pojęta jako dzieło istot nadnaturalnych, t. j. „że nasze mikroby są tu przekształcone w Daevôw” i że pewne pojęcia teologiczne, z któremi łączą się zabobony ludowe, zasłaniają i mącą rozwój medycyny na poły doświadczalnej, a na poły dziecinnej. W chwili gdy życie opuszcza ciało, demon staje się jego panem; jestto Drudż trupa, Drudż Nasu, który przybywa z piekła pod postacią muchy obrzydłej — muchy trupów. Aby ją odpędzić, a przynajmniej osłabić jej siłę, należy do trupa zbliżyć psa białago o uszach żółtych lub psa o 4 oczach (t. j. z centkami nad okiem). Akt ten nazywa się Sag-did t. j. „wzrok psa”. Przypuszczano widocznie, że pies, który przeczuwa śmierń i wyje na nią, ma więcej siły nad Drudż’em niż czło--wiek. Wszelako Sag-did nie wystarcza do zniszczenia Drudża, i człowiek, który dotknął zmarłego, jest w każdym razie dotknięty zarazą i skalany, tylko że owo skalanie po przyjściu psa jest mniejsze i oczyścić je można przez kąpiel w gomezie (uryna wołu) z wodą. Użycie gomez’u należy do medycyny ludowej, która ją uważa za najwyższy środek dezynfekcyjny, używany i dzisiaj zarówno w Persyi, jak w Indy ach, gdzie uchodzi za lekarstwo przeciwko trądom.

Ceremonie pogrzebowe u Irańczyków streszczały się w dwóch przepisach nawskroś hygienicznych: odosobnić siedlisko zarazy i zniszczyć je. My tę funkcyę powierzamy ziemi—Zoroastryzm poczytywał ten sposób za skalanie jej i zatrucie. Gdy grzebią trupa — Geniusz ziemi (Spenta Armaiti) drży. Rolnikowi nie wolno przez rok cały uprawiać ziemi, na której spoczął trup, gdyż ziemia, w której pogrzebano trupa, jest nieczysta przez lat 50. To też po śmierci odosabniano trupa nie tylko od ludzi, lecz i od ziemi przez umieszczenie go na pokładzie izolacyjnym z piasku lub też na płycie kamienuej. Następnie okadzano trupa wonnościami, które niszczą demona we wszystkich kierunkach, gdzie je wiatr niesie i wynoszono ciała na pagórki oddalone a bezpłodne, to jest na Dakhmas, czyli cmentarze, specyalnie w tym celu budowane. Dzikie zwierzęta i ptaki drapieżne obdzierały szybko ciało zmarłego z części tłustych, które są siedliskiem głównem zgnilizny i zarazy. Ponieważ element płynny uchodził za siedlisko i przewodnika głównego nieczystości, gdyż podług Vendidad „suche nie łączy się z suchem“, wrzucenie trupa do wody było śmiercią karane. Pomimo, że ogień jest czyścicielem potężnym, Zoroastryzm, porzucając w tym względzie grunt doświadczalny i utylitarny dla teoryi teologicznej, stosuje do ognia te same prawa, jakie stosował do ziemi i wody. Zatopiony w kontemplacyach nad płomieniem ognia świętego nie widział, że ogień wszystko oczyszcza i czuwał nad jego czystością

skrupulatnie. Spalenie trupa uchodziło za zbrodnię główną. Ideałem mazdejczyka było, żeby ogień mógł wiecznie płonąć na ołtarzu, podsycany przez kapłana drzewem suchem a wonnem, i walczyć przeciw demonom niewidzialnym.

Po za śmiercią nieczystość największa i najstraszniejsza tkwi w kobiecie podczas menstruacyi (dash-tan). Podczas tego okresu trzymano ją w zupełnem odosobnieniu i karmiono z odległości łyżką, przytwier-

«i

}, tu..

<gm.,

<%

iiMMa

i mmi

Cylindry siarö-perskie-

dzoną do kija. Wówczas wzrok jej nawet jest nie -czysty i splamiłby ogień. Kobietę w stanie poważnym, blizką rozwiązania, upodabniano z dashtan. Połóg jest aktem prawnie nieczystym i przez 40 dni po rozwiązaniu kobieta była odosobniana, a kto jej dotknął, stawał się nieczystym. Te praktyki niedorzeczne, jakkolwiek istnieją na papierze, są przez Parsów dzisiejszych lekceważone.

Wszystko, co wychodzi z człowieka, jest nieczyste, nawet powietrze, którem oddycha, ztąd też zwyczaj wkładania zasłony (patidana) na nos i usta, noszonej przez kapłana w świątyni ognia. Z tegoż źródła płyną ceremonie, towarzyszące obcięciu włosów i paznogci, oraz formuły, które usuwają niebezpie czeństwa, przywiązane do tej niewinnej operacyi. Przedmioty podlegają także nieczystości, na którą kruszce i kamienie są odporniejsze niż inne rzeczy. Prawem właściwem zajmuje się tylko Fargard IV Vendidad’u, gdzie jest mowa o kontraktach i zamachach na ludzi. Karę ponosi każda zbrodnia bądź na tym świecie, bądź też—jeśli tu nie nastąpiła—na tamtym. Kara na ziemi składa się z dwu żywiołów: materyalnego i moralnego, albo inaczej mówiąc z kary fizycznej i z pokuty. Kara fizyczna zasadza się wogóle na pewnej liczbie plag narzędziem zwanem Aspahe ashtra („narzędzie do popędzania konia”) lub Sraosho-carana („instrument posłuszeństwa”)—t. j. na bacie. Jednostką kar wysokich jest—200 plag, a winowajca, który im podlega, zowie się peszatanu, t. j. „płacący swem ciałem”. Kara batów zaczyna się od 5 plag, a dochodzi do 10,000 za zabicie ...wydry! Wszelako kary cielesne mogą być zamienione na pieniężne, tak, że 10,000 uderzeń równa się 60,000 drachm. Bat nie zawsze okupuje winę, która często pociąga za sobą, oprócz kary cielesnej, spełnienie pewnej liczby uczynków dobrych, jak: ofiary, tępienie zwierząt szkodliwych i t. d. Ma to np. miejsce wówczas, gdy kto zabił psa wodnego lub miał stosunek z niewiastą dasztan i t. d. Karę śmierci ponoszą: aevo-bara t. j. człowiek, który niósł trupa lub też spalił go albo wrzucił do wody; dalej człowiek, który jadł ścierwo, sodomita i rozbójnik na drogach głównych.

Z kolei przechodzimy do Yashłów, których nazwa pochodzi od yeshti = „czcić modłami i ofiarami”.— Yashty, których jest 20, są zbiorami modlitw, różniących się tern od modlitw Yasny i Yisperedu, że każda z nich jest poświęcona wysławianiu tylko jednego bóstwa lub pewnej, ograniczonej liczby istot boskich, jak Ahuramazda, Archaniołowie (Amszaspendy). słońce (Mithra) i t. p. Większość tych istot nosi miano Yazatas albo Izeds, czyli aniołowie. Pobożny, wyliczając wszystkie czyny sławne, dokonane przez danego anioła i wszystkie jego cudy, zaprasza go do wzięcia udziału w uczcie dla niego przygotowanej, oraz prosi o błogosławieństwo. Niektórym z tych modlitw nie zbywa na kolorycie poetycznym. Ważność Yasz-tów zasadza się na wielkiej liczbie szczegółów, dotyczących mitologii, a zwłaszcza epopei perskiej. W pięciu z nich (Yaszty: Aban, Gosz, Ram, Ard i Zamyad) spotykamy wielkich bohaterów legendowych, którzy składają ofiary różnym Izedom, t. j. aniołom, wzywając ich pomocy w wypadkach wymagających opieki nadnaturalnej. Tym sposobem przedstawiają one, uzupełniając się wzajemnie, obraz historyi legendowej Iranu przeszłej i przyszłej, od Haoszyjanha, 1-go króla, do Visztaspa, bojownika religii nowej, a nawet aż do Saoszyjanta, Zbawiciela czasów ostatnich. Legenda bohaterska Avesty jest w zgodzie zupełnej z legendą epoki perskiej w Szah Namehu i w kronikach; następstwo wydarzeń i chronologia są już najściślej ustalone. Szczątki epiczne Avesty należą więc do całości systematycznej, już opracowanej we wszystkich szczegółach i ustalonej w swym całokształcie. Dla przykładu podamy wyjątek z Fravardin Yasztu, o tak zwanych Fravashi, czyli aniołach stróżach, albo sobowtórach, które towarzyszą nieustannie każdej istocie dobrej już przed przyjściem jej na świat, a następnie za życia i po śmierci. Pierwotnie czczono Fravashis, jako dusze przodków zmarłych.

„Ahuramazda rzekł do Spitamy Zarathusztry. O Za-rathusztro czysty, chcę ci obwieścić siłę, dzielność, chwałę, radość, które posiadają straszni a zwycięzcy Fravashis sprawiedliwych. Dzięki ich wspaniałości i chwale, ja utrzymuję tam w górze niebo jasne, które, widzialne zdaleka, panuje nad ziemią i otacza ją niby dachem. Silnie utwierdzone, rozciąga się ono w przestrzeni niebieskiej, ze swerai krańcami odległemi, z ciałem ukształto-wanem z dyamentów, a jaśniejącem nad ziemią, w odzieży haftowanej gwiazdami, a utkanej w niebie, która okrywa Mazdę z Mitrą i Rasznu ze Spenta Armaiti, a której krańców nikt nie dojrzy. Dzięki ich sławie i wspaniałości, o Zarathusztro, dzierżę w porządku Ardvi Sura Ana-hitę (boginię wód), rozprzestrzenioną w oddali, leczącą, wrogą Daevom, wierną prawu Ahury, godną wszelkich ofiar w świecie ciał, godną modłów, świętą, która pomnaża dary; świętą, która rozmnaża trzody, świętą, która pomnaża dobra, świętą, która zwiększa bogactwo, świętą, która rozszerza kraj, oczyszcza nasienie wszystkich istot męzkich, która sprowadza rozwiązanie szczęśliwe wszystkim matkom, która dostarcza im potrzebnej obfitości mleka; wielka, szeroko wsławiona, tak wielka sama w sobie, jak wszystkie wody połączone, które przebiegają tę ziemię. Jeśli na tym świecie ciał, spotka cię, o Zarathustro, groza dróg niebezpiecznych, trudnych i pełnych trwogi i jeśli zadrżysz w sobie samym, wówczas wymów to słowa, wypowiedz głosem donośnym te słowa zwycięzkie. o Zarathusztro: „Dobre, potężne, dobroczynne Fravashis sprawiedliwych, wysławiam was, wzywam i czynię swo-jemi.“

Przechodząc do tekstów krótkich Avesty, spotykamy naprzód Nyayish, których jest pięć; są to modlitwy poświęcone słońcu, aniołowi słońca (Miłhra), księżycowi (mali), wodom (aban) i ogniowi (atash). Modlitwy do słońca i do Mithry powtarza każdy Pars 3 razy dziennie, a modlitwę do księżyca musi bezwarunkowo odmawiać raz na miesiąc; powtarzanie modlitwy do wód i do ognia jest chwalebne, ale niekonieczne.

Afringani są to modlitwy, oraz błogosławieństwa, które się odmawiają w 4 postaciach różnych: ku czci umarłych; podczas 5-iu dni ostatnich w roku; w czasie uroczystości, upamiętniających różne akty stworzenia, i na początku, oraz na końcu lata. Pięć Gali — to modlitwy poświęcone kilku aniołom, którzy przewodniczą pięciu dobom dnia i nocy, wedle podziału irańskiego. Modlitwy te muszą być odmawiane codziennie w porach właściwych. Wreszcie Siroza, czyli „30 dni” jest właściwie kalendarzem, który wyszczególnia imiona i przymioty Geniuszów, przypada jących na każdy dzień i bóstwa ich pomocnicze. Formuły tego kalendarza, wygłaszane częściowo w ciągu miesiąca, odmawiają się razem tylko ku uczczeniu, zmarłych, t. j. 30 dnia po ich śmierci.

VIII

M a z d e i z m.

Zasadę główną doktryny Zoroastra stanowi istnienie Boga najwyższego, Ałiura Mazda, t. j. „Pana wszystko wiedzącego,” stwórcy świata i wszystkich rzeczy bytujących. Ma on obok siebie 6 u Amszas* pandów, będących uosobieniem 6-u cnót najwyższych, któremi są: myśl dobra- (Yohumano), świętość doskonała (Asha), rząd dobry (Khshatra), pobożność skruszona (Armaiti), zdrowie (Haurvatat) i nieśmiertelność (Ameretat). Ci to geniusze abstrakcyjni pomagali Bogu w dziele stworzenia, a mają jednocześnie obowiązek czuwać nad różnemi królestwami natury. Ahura stworzył jeszcze wielką liczbę innych Geniuszów, z których jedni są uosobieniem sił naturalnych, inni zaś czystemi abstrakcyami moralnemi, duchowemi i obrzę-dowemi. Jako stworzyciel Dobra, Ahuramazda (Or-muzd) nazywa się Spenta Maynyu, t. j. „Duch dobroczynny,” a wrogiem jego jest Angra Mainyu (Ahry-man), t. j. „Duch Zła,” twórca przewrotności świata moralnej i materyalnej. Dwa te duchy walczą bez ustanku o panowanie nad światem, aż kiedyś Duch Zła zostanie zwyciężony, umarli zmartwychpowstaną, a świat będzie nieśmiertelny. Jak starą jest ta podstawa Mazdeizmu, t. j. istnienie Boga najwyższego, przekonywa znany nam napis Daryusza, który ustawicznie odwołuje się do Ahuramazdy. Że wszelako Bóg ten nie był jedyny — widać ze słów Daryusza, który go nazywa „największym z bogów” (mathista baganam), a wzywa też Ahuramazdę „ze wszystkiemi bogami.” Bogowie ci, podług Darmestetera — to nie Amszaspandy, którzy są kreacyą neo-platońską, ale bóstwa naturalistyczne Yazatas: słońce (Huare Mitra,), księżyc (Mao), ziemia (Spenta Armaiti), wiatr (Yatar) i wody (Anahita). Artakserkses Mnemon wzywa Ahuramazdę wraz z dwoma bogami Mitrą i Anahitą, t. j. z bogiem światła i boginią wód. Rysem rdzennym, religii Zoroastra jest kult ognia (Atars), który płonie wiekuiście na ołtarzach miejsc świętych, a Haoma, sanskr. Soma, jest i sokiem rośliny i geniuszem, który uosabia cnoty cudowne. Specyalną klasę geniuszów stanowią Fravashis, którzy, jak widzieliśmy, oczekują ludzi, mających przyjść na świat, żeby ich nie odstępować ani na chwilę nawet po za grobem. Daevas—demoni—to istoty stworzone przez Arymana i nieodłączne od wszelkiego zła i zniszczenia, a jest ich tysiące. Mitologia irańska posiada, oprócz tego, potworów bajecznych i zwierzęta mityczne.

Moralność religii mazdyjskiej, usystematyzowana i oparta na podstawach filozoficznych, jest po za judaizmem, najczystszą i najzdrowszą ze wszystkich religij starożytnych. Zasadą jej jest prawo, objawione Zoroastrowi przez Ahuramazdę. Pojęcie cnoty mazdejskiej zasadza się na przymiotach Boga najwyższego, który jest Duchem Dobra, i na poznaniu duchowości duszy. Ahuramazda—najświętszy i najczystszy— jest światłem, prawdą i mądrością, a ma wstręt do kłamstwa i dwulicowości. Ojciec i przyjaciel swych czcicielów, stworzył on dla ich użytku wszystkie istoty pożyteczne, a od niego pochodzi też władza i majestat królewski. On stworzył dla chwały swojej świat widzialny, który Daevowie zaludniają istotami złemi, psując człowieka. Prawo Zoroastra streszcza się w głośnej formule: kumała, huxta, Iwarsta, co znaczy: „myśli dobre, słowa dobre, uczynki dobre.” Te trzy wyrazy stanowią razem Asza, t. j. „świętość,” porządek normalny w naturze, oraz w życiu ludzi i bogów, odpowiadający indyjskiemu rita i egipskiemu ma. Avesta nakazuje czystość duchową i cielesną, świętość, wstręt do kłamstwa, wierność słowu swojemu, miłosierdzie, dobroczynność, szacunek dla władzy, staranność w pracy rolnej i troskliwość w opiece nad zwierzętami, a potępia nieczystość wszelaką (uwodzenie, odwiedzanie ladacznic, akty przeciwne naturze i t. d.), oszustwo, kradzież i wszelkie czyny szkodliwe ludziom, dumę, niedowiarstwo i zawiści, kłótnie, przewrotność i obmowę. Rys powszechnie znany, a właściwy wszystkim Irańczykom—to cześć dla prawdy i dla wiary zaprzysiężonej. Autorowie greccy niejednokrotnie stwierdzili wstręt Persów do kłamstwa, zaznaczając, że podanie ręki przy umowie jest gwa-rancyą najzupełniejszą jej spełnienia. Podług Herodo-ta, dla Irańczyków było rzeczą haniebną zaciągać długi, a przyczyna tego objawu tkwiła w przeświadczeniu, że człowiek, posiadający dobro bliźniego, jest narażuny na pokusę kłamstwa i oszustwa. Ponieważ natura widzialna jest dziełem Ahuramazdy, istnieją-cem ku jego sławie, a w charakterze tego Boga tkwi dążność do zabezpieczenia rozwoju bytom, ztąd wypływa, że ludzie powinni współdziałać w tym kierunku, pracując nad utrzymaniem natury w sile i pomyślności. Mazdejczyk powinien tedy utrzymywać żywioły, t. j. ogień, ziemię, powietrze i wodę w stanie czystości trwałej, a unikać tego wszystkiego, coby splamić je mogło Każdy przedmiot splamiony powinien uledz oczyszczeniu, a główną przyczyną brudu jest, jak widzieliśmy, dotknięcie ciała zmarłego Karze najstraszniejszej podlega człowiek, który miał nieszczęście nieść trupa, co go oddaje Daevom nieodwo-

Lit. Powsz. t. V.

łalnie. Po takim czynie prowadzą skalanego na górę, gdzie samotny, w miejscu odosobnionem, nędznie żywiony i odziewany, pozostać musi aż do zniedołęż-nienia zupełnego, poczem kat odcina mu głowę.

Rysem nadzwyczajnym prawodawstwa mazdej-skiego jest wyjątkowa cześć dla psa, który uważany jest prawie „za ministra Ahuramazdy ” Pielęgnować go i ochraniać, było obowiązkiem pobożnym. Jeszcze dziwniejszą jest opieka nadzwyczajna, jaką otaczano wydrę. Natomiast skazane są na wytępienie wszystkie zwierzęta, stworzone przez Angramainyusa, t. j. szkodliwe człowiekowi. Sekciarstwo, praktyka kultu zabronionego, herezye należą również do zbrodni ciężkich.

Śmierć, podług najdawniejszych pojęć irańskich, nie była rozkładem zupełnym, albo unicestwieniem, lecz tylko rozłączeniem ciała i duszy, jeżeli chcemy dać taką nazwę tej części półmateryalnej, która trwa, nosząc miano fravasi.

„Wzywam wszystkie święte Fravashis, jakie tylko są, które istnieją na tej ziemi po swym zgonie: kobietę cnotliwą, dziecko, dziewczynę lub rolnika. Zamieszkują one ten dom, wchodzą i wychodzą, oczekując na ofiary dobre z modlitwami dobremi, które otrzymać powinni.“ (Yasna 23).

Oto jeden z ustępów Avesty, które świadczą o starożytnej wierze ludowej Iranu w ciągłość istnienia zmarłych. Ta fravasi miała byt nie do zazdrości, pomimo swojej siły czynienia ludziom źle i do brze. Umarli potrzebowali pić, jeść i ubierać się. Mieszkanie ich stanowił albo dom oddany im w pewnych okolicach, albo też różne miejsca na ziemi. Mieli oni te same upodobania i zajęcia, jak za życia; przebywali w towarzystwie swych krewnych jeszcze żyjących, dzieląc z nimi cierpienia i radości, trudy najcięższe i rozrywki. Święta coroczne dla umarłych, na wiosnę, są uroczystościami rodzinnemi. Stan zmarłych nie był ani karą, ani nagrodą za czyny ży-

lî

§?

rüv-à

Ou

Il

!;!

hj J

il

!■;

ïi!

il

:|

fW

ii

•t

3i !

gr

W.l

■ .-r-r&«ggg

....

L.

___

Kala hyposiylôwa KserRsçsa w persepolisie.

cia, lecz ciągłością tego samego istnienia, tych samych interesów i przyzwyczajeń, t. j. przedłużeniem bytu, w którym pozbawieni byli tylko pełności życia i jego blasku, pomimo, że potęgą tajemniczą cieszyć się mogli. Stosunek pomiędzy czynami rodziny i stanem zmarłych podczas ich przejścia do innego świata ustalony został jeszcze ściślej. Do mostu Sinvatt przez który umarli przechodzić muszą, tamuje drogę rzeka, powstała z łez nad umarłym, utrudniających przejście. Mazdeizm chciał widocznie hamować w ten sposób przesadę w wyrażaniu cierpień po stracie danej jednostki. A oto jak Avesta przedstawia przejście człowieka do innego świata:

„Zarathustra pytał Ahuramazdy, pana najmędrszego: O Ahuramazdo, duchu dobroczynny, stwórco istot cielesnych, święty!... Gdy wierny umiera, gdzie tej nocy zamieszkuje dusza jego? Ahuramazda odpowiedział: Siedzi u wezgłowia, odmawiając Gatha Usztavuiti ¹), wzywając szczęścia: „Szczęście temu, któremu się ono należy, komu Pan najmędrszy, najpotężniejszy przyznał szczęście.“ Tej nocy dusza wchłania cały spokój, jaki tylko zawierać może świat żyjących.“

Na zapytania Zarathustry, gdzie dusza mieszka 2 giej i 3 ej nocy, Ahuramazda odpowiada ściśle to samo, dodając:

„U schyłku trzeciej nocy, o świcie, dusza wiernego przekonywa się, że mieszka pośród planet i że czuje wonności, jak gdyby wiał ku niej jakiś powiew od strony południowej, wiatr wonny, wonniejszy od wszystkich wiatrów. Wówczas dusza wiernego wchłania ów wiatr nozdrzami swemi. „Zkąd wieje ten wiatr, wonniejszy, niż wszystkie inne, jukiemi oddychały kiedykolwiek nozdrza moje? Pod wpływem tego wiatru, reiigia jego (t. j. sumienie, daena—życie duchowe) zjawia mu się pod postacią dziewicy młodej, pięknej, promiennej, silnej, o ramionach białych, postawnej, rosłej, o łonie bujnem, o czo-

') Hymn szczęścia.

le pięknem, o kibici piętnasto-letniej, tak pięknej kształtami swemi, jak najpiękniejsze istoty w świecie.“ — Wówczas dusza wiernego przemawia do niej i pyta: Kto jesteś, dziewico najpiękniejsza z dziewic, jakie widziałem? Wówczas odpowiada ta, która jest jego reli-gią: O młodzieńcze ducha dobrego, słów dobrych, czynów dobrych, religii dobrej: jestem wcieleniem twej religii; każdy cię kochał za wielkośó twoją, za dobroć, piękność i wonność twoją, za twoją siłę zwycięzką i twe tryumfy nad wrogami — kochałam cię takiego, jakim się teraz ukazujesz.

Młodzieńcze o duchu dobrym, o słowach i czynach dobrych, o religii dobrej, ty kochałeś mnie za wielkość moją, za piękność, za wonność moją, za moją siłę zwycięzką i za mój tryumf nad wrogami — kochałeś mnie taką, jaką ci się zjawiam. Odyś widział szyderstwo czyje, bałwochwalstwo i sknerstwo dla biednych lub też zamykanie zboża, siadałeś, żeby odmawiać psalmy (Gathas), składałeś ofiary wodom dobrym i ogniowi Ahuramazdy i pocieszałeś wiernego, czy przybywał zblizka, czy zdaleka. Wówczas mnie, kochaną, uczyniłeś bardziej kochaną; piękną — uczyniłeś piękniejszą; upragnioną — uczyniłeś bardziej upragnioną; byłam na miejscu wyniosłem, tyś usiłował posadzić mnie na miejscu jeszcze podnioślejszem, przez te myśli dobre, przez te słowa dobre, przez te czyny dobre.“

(Hatoxt Nask, podług Söderbloma).

Dusza niewiernego wiruje w pobliżu głowy, u schyłku nocy trzeciej znajduje się pośród śniegów i wyziewów cuchnących, poczem następuje taka sama rozmowa duszy z jej religią, uosobioną w postaci kobiety wstrętnej i brudnej, tylko że miejsce pochwał zajmują w tej rozmowie wyrzuty i przekleństwa. Dusze pobożnych idą naprzód do krainy gwiazd, następnie w sferę księżyca, później w krainę słońca, a na-koniec wstępują do światła, do nieba najwyższego, w którem mieszka Bóg. Piekło irańskie, zwane „światem najgorszym” (anhusz, acisto), światem kłamstwa, brudu, ciemności i goryczy, jest położone na północy, zkąd przychodziły wszystkie klęski.

Mazdeizm obliczał trwanie świata na lat 12,000, podzielone na 4 okresy po lat 3,000. W pierwszym z nich istnienie było duchowe, bez współudziału An-ro Mainyusa. Epoka 3-cia wypełniona jest walką pomiędzy dobrem a złem. Yima panuje lat 1,000, a w 2-m tysiącoleciu—Azi-Dahaka; okres 3-go tysią-colecia kończy się urodzeniem Zarathusztry, który rozpoczyna 4-tą i ostatnią epokę lat 3,000 pod rządami Pana (Ahury). Pod koniec każdego tysiącolecia zjawia się jeden z trzech zbawców świata, syn Zarathusztry. Po przyjściu 1-go z nich nastąpi wielkie zniszczenie wszystkiego, co żywe, i „wówczas odnowienie ludzkości wyjdzie z Varu Yimy.” Ale bieg świata nie ustanie, koniec zaś jego dopiero wówczas będzie miał miejsce, gdy u schyłku ostatniego okresu trzy tysiącolecia zjawi się Saosyant (Zbawiciel), ostatni z synów przyszłych Zarathusztry. Pierwotnie, w przedstawionym mycie Mahrkuszy Yimy, upatrywali niektórzy podobieństwo z potopem biblijnym i z Noem. Ale porównanie to niema żadnej podstawy; pomijając już bowiem tę okoliczność, że w mazdeimie świat ulega zniszczeniu przez zimę Mahrkuszy, nie przez ivodę, arka Noego należy do przeszłości, gdy odnowienie świata przez „Var” Yimy nastąpi dopiero w przyszłości.

Z całokształtu wszystkich trądycyj—pisze Söder-blom—które służą do wyjaśnienia mytu Yimy, stwierdzić musimy, że rdzeniem jest tu koniec świata fizycznego i dalszy ciąg życia tegoż świata bez zapłaty moralnej i religijnej. Celem mythu o Yimie nie jest wynagrodzenie pewnej liczby wiernych, lecz zaludnienie ziemi nowej. W tych mytach sam człowiek, tudzież religia jego i pobożność są jeszcze siłami bardzo podrzędnemi w porównaniu z panującą potęgą natury, której podlegają nietylko ludzie, lecz i bogowie. Strona mytu naturalistyezna i fizyczna panuje w nim jeszcze nad moralną i religijną.

U jednego tylko z narodów indo - europejskich myt o pożarze świata całkowicie został oddany na usługi kultowi religijnemu. Mazdeizm owładnął tą doktryną, obojętną z punktu widzenia religijnego i mo-ralnego, a łącząc ją z chronologią świata, dodał do niej zmartwychpowstanie i sąd ostateczny, przekształcając tym sposobem myt naturalistyczny o pożarze świata w racyonalny, religijny i moralny, o rozwoju świata i rasy ludzkiej, oraz każdego życia w szczególności. W Aveście, jak w księgach żydowskich, niema najmniejszej różnicy pomiędzy zmartwychwstaniem dobrych i bezbożników. Wprawdzie mazdeizm mówi o wybuchu zła przed przyjściem każdego z trzech zbawicielów ostatecznych, ale była to tylko teologia. W rzeczywistości mazdeizm utrzymał ideę postępu, ową myśl optymistyczną i promienną, która widnieje w Aveście, wytwarzając różnicę głęboką pomiędzy mazdeizmem a eskatologią żydowską lub chrześcijańską. Koniec świata nie zjawia się wówczas, gdy położenie jest najrozpaczliwsze; dzień Zbawiciela nie przychodzi jako katastrofa gwałtowna, przerażająca ciemnością i napełniona grozą sądu ostatecznego. Przeciwnie, koniec świata jest w mazdeiz-mie frasokereti, to jest akcyą ciągłą i postępową. Świat idzie naprzód, a kończy się stopniowo usiłowaniami połączonemi Boga i wiernych. Oni są wszyscy dobroczyńcami, Saosyantami, a gdy dobroczyńca par excellence przybywa z nieśmiertelnością, przynosząc szczęście wiekuiste, ludzkość jest już przygotowana, oczyszczona, uduchowniona i przechodzi w stan doskonały bez zmian gwałtownych. Dzień zbawiciela nie jest dniem ciemności, ale dniem światła. W rozwoju doktryny irańskiej o końcu świata spotykamy na początku myt indo europejski, natchniony przez zjawisko naturalne, to jest myt o zniszczeniu i odnowieniu świata przez ogień. W Gathach myt ten przekształca się w ordalia, t. j. w sądy boże przy pomocy ognia. W Aveście późniejszej zarówno myt natury, jak i sąd Boga przez „ordalia” metalu roztopionego zacierają się wobec innych żywiołów religijnych dramatu ostatecznego, t. j. wobec zmartwychwstania, sądu i kar oczyszczających (powstałych częścią z my-tu naturalistycznego, częścią zaś z ordalij za pomocą ognia), tudzież wobec nieśmiertelności i szczęśliwości wszystkich ze Zbawicielem (Saosyant) w roli głównej.

W pierwotnem społeczeństwie irańskiem niewiasta w stosunkach społecznych i duchowych miała stanowisko takie samo, jakie zajmował jej małżonek. Pobudka dla Irańczyków starożytnych do małżeństwa była przedewszy8tkiem święta. Zawierając związek małżeński (nairithvana), mieli oni na widoku cele religijne uczestniczenia: w popieraniu rasy ludzkiej, rozszerzaniu wiary Zoroastra i w utrwalaniu religijnego królestwa bożego przez przyczynianie się do zwycięz-twa dobrej sprawy, która zatryumfuje w dniu zmartwychwstania. To też Avesta wkłada na ojca obowiązek wydania zamąż swej córki i podnosi małżeństwo do godności aktu zasługi. O ile wszakże księga ta występuje z całą siłą przeciwko rozpuście i bezbożności małżonków, która pociąga za sobą bezdziet-ność, o tyle minęła się ze zdrowym rozsądkiem, zezwalając na małżeństwa pomiędzy krewnymi najbliższymi, co nawet było aktem zasługi. Śród Irańczyków w wieku Avesty przyjście na świat córki nie było witane z taką niechęcią, jak naprzykład w Chinach. Karmiła ją matka, żeby zabezpieczyć dziecku czystość krwi, żywiąc córkę przez dwa lata mlekiem jedynie. Wychowywana do 7 r. życia przez matkę, dziewczyna przechodziła następnie do szkółki religijnej (airipatastan), gdzie ją uczono pierwszych zasad wiary. O ile chłopiec, wychowywany również przez matkę do lat 7-u, po wyjściu ze szkoły religijnej uczył się jeździć konno, ciskać dzidą, strzelać z łuku, mówić prawdę, a wreszcie mieć wstręt do robienia długów i do niewdzięczności, którą nawet prawo przewidziało, o tyle dziewczyna, poznawszy zasady religijne, uczyła się hodować zwierzęta domowe, prząść, tkać pasy święte i odzież, dozorować rolników na polu i doić krowy. W życiu publicznem i domo wem korzystała ze swobody zupełnej; uczestniczy-

JOô

ła w ceremoniach religijnych, „dążyła do tego — jak mówi Vendidad — żeby być przyszłą rozkoszą męża.” Podług Avesty, niewiasta powinna być szczodrobliwa, prawdomówna, pobożna, uprzejma dla każdego, wdzięczna Bogu, sprawiedliwa, zadowolona, posłuszna swemu małżonkowi i panu, wierna i skrzętna, czysta w myśli, słowie i czynach, dotrzymująca zobowiązań, wolna od długów i przejęta czcią dla rodziców zmarłych. Że w dziewczynę irańską wpajane były nie tylko cnoty domowe i przymioty gospodarskie, lecz także wyższe poczucie prawdy, sprawiedliwości, wiedzy, oraz ideałów narodowych, świadczy wymownie lista kobiet unieśmiertelnionych w Aveśeie, która wymienia nazwiska dziewic i mężatek, wsławionych wyż-szem wykształceniem, świętością obyczajów, dzielnością czynów bohaterskich i dążeniem do wyzwolenia ludzkości od zepsucia moralnego i fizycznego. Przed wyjściem zamąż dziewczyna była pod opieką ojca, dziadka lub brata. W modlitwach codziennych prosi ona Boga o męża w takich słowach: „Ześlij mi błogosławieństwo, żebym otrzymać mogła małżonka młodego i pięknego, któryby posiadał dobre przymioty, żył długo i dał mi potomka, był człowiekiem uczonym i wymownym.” Do określenia żony Avesta używa trzech wyrazów: gliena, nairi i nmano pathni. Pierwszy oznacza etymologicznie „rodzicielkę dzieci”, czyli „matkę”; drugi jest formą żeńską wyrazu nere—mężczyzna żonaty; trzeci zaś oznacza dosłownie „panią domu”, podobnie jak mąż jest „panem domu.” Jest to niewątpliwie, oprócz wielu innych, dowód językowy, że w okresie Avesty żona była równa mężowi.

Zoroaster poczytuje pannom za zbrodnię nie-wyjście zamąż do 18 roku życia. To też dziewczęta bywają zawsze zaręczane w 9, a wychodzą zamąż w 12 roku życia. Są dwie ceremonie przy zaślubinach: Nam-zat i Nekah. Pierwsza odpowiada naszym zaręczynom. Po odbyciu modlitw stosownych narze-

czeni podają sobie ręce i wówczas związek nabiera sankcyi religijnej. W dniu ślubu o godzinie 5-ej wieczorem narzeczony udaje się do domu swej przyszłej i Mobed daje im tu pierwsze błogosławieństwo małżeńskie. Pan młody prowadzi następnie małżonkę do swego domu, otoczony, w sferach bogatszych, orszakiem nader wspaniałym, meble zaś, garderobę panny młodej, a nawet łóżko, wiozą w tryumfie przy blasku pochodni i przy dźwiękach muzyki. O północy Mobed powtarza błogosławieństwo małżeńskie, poczem wszyscy rozchodzą się do domów.

Do dziś dnia jest u Parsów 5 rodzajów małżeństw: Szah-zan, t. j. kobiety królowej, gdy młoda dziewczyna po raz pierwszy idzie zamąż; Jog-zany gdy panna młoda ślubuje oddać pierwszego syna bratu, który go nie posiada. Trzeci rodzaj nazywa się Sater-zan. Dla zrozumienia go potrzeba wiedzieć, że po za małżeństwem nie masz dla Parsów zbawienia, i że kto umiera w celibacie, czekać musi na przejście mostu Synwat, aż do dnia zmartwychpowstania, chyba, że go rodzice ożenią po śmierci symulacyjnie. Otóż za pewną sumę dziewczyna jakaś zaślubia niby dawno zmarłego, gdy w rzeczywistości oddaje rękę innemu. Czwarty rodzaj, Czeger-zan, jest małżeństwem wdowy. Piąty wreszcie, Kodra zan, służy do oznaczenia małżeństwa zawartego przez pannę, która odrzuciwszy wybranego jej przez rodziców męża, uczyniła wybór własny.

O wielożeństwie niema w Aveście żadnej wzmianki, później wszakże musiało być ono dozwolone, skoro liczba żon królewskich dochodziła do 1200. Rozwód praktykował się wówczas, gdy żona była bezpłodna lub nieposłuszna mężowi. Związki nieprawne obu płci były uważane za zbrodnię śmiertelną. Kobiety niemoralnej nie dopuszczano do ofiar; dzieciobójstwo podlegało karze surowej. Potomków nieprawych musiał wychowywać ojciec aż do 7-go roku życia.

Aktem, któremu prawodawstwo mazdejskie poświęca pieczy najwięcej i otacza go ostrożnościami największemi, jest pogrzeb ciał zmarłych zarówno ludzi, jak psów. Gdy pogrzebanie, utopienie lub spalenie trupa uchodziło, jak widzieliśmy, za zbrodnię największą — nie pozostawało nic innego, jak oddać go na pastwę bestyom drapieżnym. W tym celu budowano odpowiednie cmentarze. Na pewnej przestrzeni kwadratowej, otoczonej murami, wydobywano ziemię dość głęboko, zastępując ją cegłami i kamieniami. Był to cmentarz mazdejski, zwany Dakhma, przez który przechodzić musiały dwie drogi, przecinające się w samym środku. Pośród tych dróg były wyznaczone miejsca do składania trupów. Głowa trupa musiała być zwrócona ku słońcu, włosy zaś jego i nogi były przywiązane do kamieni ciężkich, żeby zwierzę nie zawlekło kości do wody. Gdy wszystkie ciała wystawione na cmentarzu były pożarte, a ich szczątki zmieszały się z ziemią, wówczas grunt ten podlegał niwelacyi i zniszczeniu. Ceremonie pogrzebowe Parsów są wielce ciekawe. Po odmówieniu modlitw przepisanych umieszczają psa o kilka kroków od łoża zmarłego, żeby wzrokiem swoim wypędzał Daevôw. Następnie dwaj nosiciele trupów, połączeni sznurem, rękami w worku ukrytemi, zabierają ciało i wynoszą na Dakmę, a po dokonaniu tego poddają się oczyszczeniom specyaluym.

Iran pierwotny nie znał ani świątyni, ani ołtarzów stałych. Jako czciciel potęg natury, Irańczyk na pagórku, pod gołem niebem, składał swe modli twy i ofiary światłu, żywiołom, słońcu, księżycowi, gwiazdom i t. p. Rozpaliwszy ogień święty, wylewał na niego oliwę, mleko, miód, a nadewszystko sok rośliny boskiej, czynił libacye i zabijał zwierzęta na ofiarę. Ale po reformie Zoroastra kult religijny związany został z ceremoniami określonemi, a Atbravano-wie, czyli kapłani, a raczej Magowie, potęgując zna-ozenie ofiar, oczyszczeń i pobożności, wytworzyli dla siebie źródło zysku coraz obfitsze.

IX.

Gieneza Nowo-Zoroastryzmu.— Manicheizm.

Podobieństwo uderzające wielu danych, złożonych w Aveście, z danemi, które posiadamy z różnych źródeł o ideach religijnych okresu Ąchemeni-dów, jak również pokrewieństwo „zendu” z językiem staroperskim, utwierdzały uczonych w tem przekonaniu, że Avesta, jaka do nas doszła, stanowi pozostałość księgi starożytnej z epoki Acheraenidów.—Czy tak jest? Uczeni pod tym wzgiędem tak dalece różnią się w zdaniach, że istnieje aż pięć rozwiązań zagadki, z których każdego broni jakaś powaga pierwszorzędna. — Stary Anquetil orzekł się za rozwiązaniem jej tradycyjnem, poczytując Avestę za dzieło proroka Zaratusztry, zniszczone przez Aleksanda W-o, a odnalezione w ułamkach przez Sasanidów. Jones i inni Anglicy uważali Avestę za apokryf, t. j. za księgę zredagowaną przez Parsów po podboju arabskim. Bopp, Benfey, Haug, Roth twierdzili, że Avesta jest wraz z Vedami najstarszym pomnikiem rasy aryjskiej, i że Zoroastryzm wytworzył się przez re-akcyę przeciwko Yedyzmowi, t. j. był następstwem rewolucyi religijnej, która rozdzieliła dwie gałęzie aryjskie. Harlez, słynny filolog, tłomacz Avesty, rozstrzyga kwestyę w duchu izraelskim, twierdząc, że Zoroastryzm powstał w Medyi, wskutek zetknięcia się Magów z jeńcami izraelskimi, których tam przeniósł Salmanazar w VIII wieku. Wreszcie naj gruntowniej-szy znawca rzeczy irańskich, Darmesteter, autor mnóstwa prac pomnikowych o filologii irańskiej, klasyczny tłomacz Avesty, twierdzi, że Avesta była zredagowa-

9£

Wk

IH

9=

grf

23

•<sZZ£ft~ - - g—

'^xv—3

*sg^O—

*c°

V.

pffj

jfcT--⁷:

■s^s-

Firanka w sali hypostylowej.

ZŁ

na w okresie fermentacyi religijnej, poprzedzającym wstąpienie na tron Sasanidów. — Uczony ten z nieporównaną znajomością przedmiotu i bystrością umysłu dowodzi, że religia Avesty przedstawia istotnie reli-gię Achemenidów, ale przenikniętą głęboko, po zwy-cięztwie Aleksandra W-o, przez wpływ Greków i Żydów, zasadami i żywiołami nowemi, zapożyczonemi z Neo Platonizmu i z Judaizmu. Dzisiejsza Avesta, podług Darmestetera, nawet w swych częściach najdawniejszych, nosi piętno tych zasad nowych, od których i formę otrzymała, zredagowano ją bowiem całkowicie po podboju Aleksandra W o, pomiędzy 1 ym w. przed, a IV w. po Chr. w języku zendzkim, który już wówczas, jako umarły, był tylko językiem uczonych. Niezmiernie szczegółowe, wszechstronne i gruntowne wywody Darmestetera, poparte silnemi argumentami, trafiają nam zupełnie do przekonania. Nie mając miejsca na przytaczanie tych faktów licznych, któremi popiera Darmesteter swoją teoryę, wykazując wszystkie żywioły obce, późniejsze, które wchłonął w siebie nowo-zoroastryzm, przedstawimy choć w krótkiem streszczeniu gienezę Avesty w pojęciach Darmestetera.

W okresie bardzo starożytnym, w Medyi, Magowie, jako kapłani, wypracowali na podstawie natura-listycznej, którą odnaleźć można w pogaństwie Indyi, Grecyi i Rzymu, system oryginalny, którego rysami głównemi są: dualizm, t. j. podwójność boga dobrego i złego, trwanie świata ograniczone, zmartwychwstanie, kult żywiołów czystych i moralność pracy. System ten, nie wolny może, jak chce Harlez, od żywiołów semickich, rozszerzając się w Medyi i Persyi, zapanował w epoce Achemenidów. Jestto właściwy Zoroastryzm. Nie pozostał po nim ani jeden pomnik; wiemy o nim tylko pośrednio: przez napisy, przez świadectwa klasyków i przez pomniki nowo zoroastry-zmu, który odziedziczył jego dogmaty, wyrażając je w formie swej własnej, świadczącej o odnowieniu religii. Trzy wieki po najeździe Aleksandra były okresem chaosu politycznego i moralnego. Anarchia panowała tak dobrze w umysłach, jak w prowincyach. Zoroastryzm nie zginął: dogmaty, kult i pamięć Zo-roastra przetrwały; lecz ponieważ nie było żadnej księgi świętej, obowiązującej dla narodu, bądź, że księga podobna nigdy nie istniała, bądź też, że zaginęła, nie było więc i ortodoksyi zoroastryjskiej. Tymczasem Aleksander, waląc mur graniczny pomiędzy Wschodem a Zachodem, przygotował pomieszanie religii i systemów. Kwesty a religijna była wówczas na porządku dziennym, przybierając wagę tak wielką, jakiej nigdy przedtem nie posiadała. Buddyści i Bramini w prowincyach wschodnich, Grecy i Żydzi osiedli masami na Zachodzie i w drobnych koloniach wszystkich prowincyj, musieli wymieniać niejednokrotnie poglądy swoje z przedstawicielami Zoroastry-zmu, a propaganda świadoma i nieświadoma budziła nowe światła i niepokoje we wszystkich sumieniach i umysłach. W takim stanie rzeczy trzeba było wybierać jednę z religii. Z pośród systemów, które z czterech stron świata szerzyły się w Persyi bądź z dążnością podbicia jej, bądź też przez napływ powolny a stały, wskutek codziennych stosunków handlowych, Zoroastryzm przedstawiał dla Persa najwięcej żywiołów i odstręczających i ponętnych. Buddyzm i Braminizra gwałciły w nim ideał praktyczny i moralny: jeden przez martwotę swego ascetyzmu, drugi przez swą obojętność dla spraw duszy, oba przez próżnię kultu, wytworzonego z praktyk zabobonnych i ginącego w bałwochwalstwie Devów, które bynajmniej do sumienia ludzkiego nie przemawiały. Natomiast Grecya i Judea przynosiły sporo nowości budujących. Nie Olimp i jego religja, ale filozofia grecka poruszyła żywo myśl irańską, zwłaszcza też neo-platonizm z ową Inteligiencyą boską {Logos), która, oderwana od bóstwa, zajęła miejsce pomiędzy niem a światem. Wreszcie Biblia żydowska odpowiadała na pewną liczbę kwestyj, których Zoroastryzm albo nie rozstrzygnął, albo nawet i stawiać nie śmiał. Zapożyczył więc od niej i ram i rozwiązań, jak: w hi-storyi stworzenia, w gienealogiach, patryarchach, podziale ras i objawieniu. Możliwe jest nawet, że idea Avesty, jako księgi objawionej, powstała pod wpływem Biblii, gdyż świat ówczesny już nie rozumiał żadnego wierzenia bez księgi. Otóż w ten sposób, w dwu pierwszych wiekach ery chrześcijańskiej, jako dzieło szkoły wyrozumowane i przetrawione, powstała religia nowa, która, nie różniąc się rdzennie od starożytnej i nie tracąc fizyonomii własnej, wzmocniła się, pod wpływem potrzeb nowych, nabytkami z innych religij. Nowo Zoroastryzm przedstawia pierwszy przykład tej metody eklektycznej, która później stosowana była z taką zręcznością przez różne sekty pochodne. Metoda owa zasadza się na wcielaniu do doktryny własnej doktryn głównych, przyjętych z systemów współzawodniczących, dla przedstawienia całokształtu obszerniejszego, który ogarnia wszelkie zasady, odzwierciedlone tylko częściowo w innych systemach. Że zaś Zoroastryzm posiadał treść własną dosyć bogatą, przeto, wchłonąwszy w siebie nowości różne, sharmonizował je bardzo udatnie z kultem prastarym, nie tracąc swej własnej fizyonomii. •

Że takie tworzenie nowych religij przez zestawianie i modyfikowanie najrozmaitszych wierzeń już istniejących było wówczas na porządku dziennym — świadczy między innemi — Maniheizm, powstały również w Persyi i to w dobie skrystalizowania się nowo zoroastryzmu. Twórca tej religii, Szuraik (u Rzymian „Cubricus”), powszechnie zwany Mani m. urodził się w r. 215 lub 16 po Chr. w Ktezyfome. Tu ojciec Maniego Futak nie tylko dał synowi wykształcenie bardzo staranne, ale także wtajemniczył go w doktryny sekty Moghtasilah, t. j. „myjących się”, czyli „Babty-stów”, którzy, jak i pokrewni im „Mandejczycy” t. j. wyznawcy proroka Mandy, rozwinęli się wówczas na gruncie babilońskim pod wpływem żywiołów chaldejskich i chrześcijańskich. Poznawszy różne systemy religijne, Mani bardzo wcześnie uczuł w sobie popęd reformatorski, czyli—jak chce tradycya manichejska— otrzymał „objawienie” od Boga, które zmusiło go do wystąpienia w 25-ym r. życia w roli proroka, głoszącego światu nową religię. Stało się to za panowania w Persyi Sapora I. Ponieważ jednak nemo propheta patriae, Mani rychło opuścił Persyę i przez lat 30 odbywał podróże po Transoksanii, Chinach i Indyach, a nawet, jak chcą źródła rzymskie, i po zachodzie, na terytoryum kościoła chrześcijańskiego, a wszędzie głosił nową wiarę nie bez pewnego powodzenia. Powróciwszy do Persyi około r. 270, Mani zdobył wyznawców dla swej religii nawet na dworze królewskim. Ale Magowie, którzy wszechwładnie rządzili Saporem I, wymogli na nim wtrącenie proroka do więzienia, z którego jednak Mani uciekł. Następca Sapora Harmuz zdawał się być przyjazny dla Maniego, ale Bahram I, oddając proroka na pastwę fanatyzmu Magów, kazał go ukrzyżować i obedrzeć ze skóry, która, po wypchaniu, wystawiona była na widok publiczny w Gondiszapurze r. 270. Bardzo liczne dzieła Maniego, których część większą znali jeszcze historycy mahometańscy, całkiem zaginęły, więc też ich tytułów podawać nie będziemy. Podług księgi Fihrist„ Mani miał pisać po persku i po syryjsku, ale abeca dłem własnem, tajemniczem, którego i później jeszcze używali wyznawcy maniheizmu do pisania ksiąg świętych. Oprócz tak zwanych Acta Archelai, nie dosyć ścisłych, jedynem i, przyznać trzeba, najbezstronniej -szem źródłem do poznania maniheizmu, są dzieła ma-hometańskie, z których jedno „Muhammeda ben Iszaka”, przełóżył i setkami komentarzów opatrzył Flügel (1862).

Oto jak się przedstawia doktryna Maniego w streszczeniu podług księgi Iszaka: Początek świata tworzą

Lit. Powsz. t. V.

dwie istoty: Światło i Ciemność, istniejące oddzielnie. Światło jest istotą pierwszą, wspaniałą, nieograniczoną, jest Bogiem samym, .,królem raju światła”, który posiada 10 przymiotów: łagodność umysłu, wiedzę, rozum, tajemniczość, pojmowanie, miłość, wiarę, wierność, szlachetność i mądrość. Jakkolwiek Bóg światła jest bezpoczątkowy, to jednakże razem z nim istniały dwie rzeczy bezpoczątkowe: atmosfera (eter świetlany) i ziemia, z których pierwsza posiada również przymioty łagodności, wiedzy, rozumu, tajemniczości i pojmowania, druga zaś—powiew, światło, wodę i ogień. Druga istota— Ciemność — nie mająca boga na czele swojem, posiada także swe cechy: mgłę, pożogę, wiatr ognisty, truciznę i ciemność. Owa istota jasna graniczy bezpośrednio z ciemną, dotykając dolną swą częścią ciemności. Z owej ziemi ciemnej powstał szatan, Iblis, który sam nie jest bezpoczątkowy, ale tworzywa w żywiołach jego były bezpoczątkowe. Gdy powstał z ciemności ów praszatan o głowie lwa, oiele smoka, a skrzydłach ptaka, ogonie ryby i 4-ch nogach zwierząt pełzających, pochłaniał on i niszczył wszystko, szerzył zepsucie na wszystkie strony, a każdy ruch jego w głębokościach przynosił spustoszenie i ruinę. Następnie Iblis, dążąc ku wyżynom, dostrzegł promienie światła, które jednak przeciwne mu były. Ale gdy później widział, jak one płyną coraz wyżej, wzdrygnąwszy się wpełzł do nich i połączył się z ich żywiołami, żeby na ziemi jasnej rozszerzyć mord i zepsucie. Gdy się o tern dowiedział król raju światła, z 5-u członków eteru świetlanego i z 12 żywiołów wytworzył praczłowieka, któremu polecił zwalczyć szatana. Ten zapaśnik światła, uzbrojony we wszystkie jego żywioły, rzucił się z raju na pole walki, które wszakże było areną tryumfu dla Iblisa. Wówczas wystąpił do boju sam król raju światła w orszaku bogów i zwyciężywszy Ciemność, uwolnił od niej praczłowieka. Ale podczas walki jego z szatanem 5 części światła zmieszało się z 6-ma częściami ciemności, a mianowicie tchnienie powietrza z parnością duszną, ogień z pożogą, jasność z cieniem, wiatr z wichrem ognistym, woda z mgłą. Ażeby niedopuścić rozrostu owego połączenia, praczłowiek, zstąpiwszy do głębin otchłani, podciął korzenie pięciu żywiołom ciemnym. Następnie król jasności, praguąc oswobodzić części światła t. j. duszę świata (Jesus patibilis) od części ciemnych, polecił jednemu z aniołów swoich stworzyć świat obecny i zbudować go z owych żywiołów pomieszanych, które istniały na granicy ziemi świetlanej z ziemią ciemności. Ztąd też części składowe świata naszego są w połowie materyalne a w połowie duchowe, t. j. stanowią mieszaninę dobra i zła. Jakoż auioł stworzył 10 nieb i 10 ziemi, połączył za pomocą powietrza spód tej ostatniej z niebem i polecił dzierżyć dwu aniołom na wyżynach niebo i ziemię, żeby w przepaść pod niemi wytworzoną strącić ciemność i następnie odgrodzić ją murem od jasności raz na zawsze. Następnie stworzył gwiazdy i księżyc, żeby za ich pośrednictwem i przy pomocy uwielbień, hymnów i czynów pobożnych przeprowadzić dalszy ciąg procesu wyzwolenia z ciemności pomieszanych z nią cząstek światła. Gdy to nastąpiło, wówczas anioł, podtrzymujący część górną świata, rzucił ją na dolną i powstał pożar świata, trwający 1467 lat, który wyzwoli resztę cząsteczek światła, a duch ciemności, pierwiastek zła (Humania), strącony do grobu szerokiego i przywalony głazem wielkości świata, pozostanie w więzieniu wiekuistem. Harnack, oceniając rozdział powyższy stwierdza, że, system manichejski jest dualizmem nieprzejednanym w formie fantastycznej filozofii natury. Nie rozróżniając fizyki od etyki, Mani nadał systemowi swemu charakter nawskroś mate-ryalistyczny, gdyż utożsamienie światła z dobrem a ciemności ze złem nie jest u niego figurą retoryczną. Mani widział w świetle jedyne dobro, a w ciemności jedyne zło. Ztąd też wiedza religijna musiała być w tym systemie tylko wiedzą o naturze i jej żywiołach, a odkupienie zasadzać się może tylko na procesie fizycznym oswobodzenia światła od ciemności W tych warunkach etyka przechodzi w doktrynę o unikauiu żywiołów, które mają swe źródło w sferze ciemności. Punktem wyjścia była dla Maniego sprzeczność zasadnicza, którą ten reformator dostrzegł w charakterze świata naszego. Sprzeczność ta przedstawiła się jego umysłowi przedewszystkiem jako żywiołowa, a dopiero w stopniu drugim jako etyczna, poczytywał bowiem zmysłowy charakter człowieka za skutek żywiołów ciemnych w naturze. 1 z tej właśnie sprzeczności w świecie wyprowadził istnienie dwu bytów, pierwotnie całkiem od siebie niezależnych, t. j. światła i ciemności.

To też w dalszym ciągu swoich wywodów stworzenie człowieka odnosi Mani do demonów ciemności. Pierwszy człowiek, Adam, był zrodzony przez szatana przy pomocy grzechu, żądzy i egoizmu, wszelako z przymieszką tych wszystkich cząsteczek światła, które Iblis ukradł królowi raju. Ztąd też Adam jest istotą sprzeczną w sobie, gdyż jakkolwiek stworzony na obraz szatana, posiadał jednak w swojej naturze silną iskrę światła, podobnie jak i Ewa, będąca uosobieniem zmysłowości. Kain i Abel są, podług Ma niego, dziećmi szatana i Ewy, a dopiero Set, pełen światła, pochodzi od Adama i Ewy. Gdy demoni opętali pierwszych ludzi żądzą zmysłową, błędem i religią fałszywą (do której zalicza Mani i wiarę Mojżesza oraz Proroków), duchy światła wzięły w opiekę człowieka, usiłując zbawić go przez gnosis (znajomość, poznanie) natury i jej sił, oraz przez wyrwanie go z pęt zmysłów i z więzów ciemności. W tym celu zostali zesłani na świat prorocy i mistrze wiedzy prawdziwej, śród których był też i Jezus {Jesus impatibilis), który nigdy nie cierpiał i nie umarł. Ostatnim z takich proroków największych był Mani, który nazywał siebie „Przewodnikiem,” „Posłem światła,” Parakletem, „Pocieszycielem.” Tylko za jego pośrednictwem, oraz następców proroka, zwanych „Wybrańcami,“ dokonane będzie ostateczne oddzielenie światła od ciemności. Po śmierci człowieka dusza zostanie oczyszczona, ale ciało nie zmartwychwsta je, w końca zaś wszystko ginie w pożarze wielkim, na podobieństwo nauk staro chaldejskich—i powstają dwa państwa pierwotne: światła i ciemności. Tę dogmatykę, noszącą na sobie charakter badawczo-ascetycznej filozofii popularnej, zaczerpnął Mani, podług Justiego, z nauki Mandejczyków nad Eufratem dolnym, nadając osobom mitologicznym inne i to proste nazwy gatunkowe. „Król raju światła,” zwany Mana Rabba, jest „wielkim duchem” Mandejczyków i ojcem bogów Ea, w religii asyryjsko babilońskiej. Główną osobą przy stworzeniu światła, „pierwszym człowiekiem” jest Hibil Ziwa, t. j. sławny Abel Mandejczyków i o wiele dawniejszy Gilgames, bohater eposu staro asyryjskiego. Hibil zstępuje do krajów podziemnych, podobnie jak pierwszy człowiek mandej-ski wkracza w głębie otchłani, lub jak asyryjska Istar śpieszy do piekieł—wszyscy troje z narażeniem bytu swojego. Wreszcie—pisze Justi—stacye mani-chejskiej mechaniki zbawienia, t. j. słońce, księżyc, świat uwielbień, oraz najwyższe światło czyste przypominają piętra świątyni i piętra podziemnego państwa Mandejczyków z władcami oddzielnymi w każ-dem państwie.

Oparta na podstawie filozofii kosmicznej, etyka manichejska ma charakter dualistyczno-ascetyczny; nakazuje ona kochać, potęgować i oczyszczać żywioły światła, a wyswobadzać się z pod żywiołów ciemności. Celem tej etyki nie jest zniszczenie, lecz zachowanie samego siebie. Mani wymagał od zwolenników swoich nowicyatu, w którym mieli doświad czyć siebie, czy okażą się dość silni do przyjęcia z całą konsekwencyą jego przepisów i dopiero ten mógł się uważać za wyznawcę manicheizmu, kto zdołał w sobie pokonać żądzę i chciwość, dwu złych demonów. Wówczas to wstrzymuje się od jedzenia mięsa, które, jako nieżywe, jest pozbawione cząstek światła, a więc nieczyste, oraz unika napojów spirytualnych i małżeństwa. Wyznawców manicheizmu obowiązywały trzy pieczęcie, przyponrnające mazdejski nakaz czystości w myślach, słowach i uczynkach, mianowicie pieczęć na ustach (signa-culum oris) zastrzegała czystość w myślach i słowach, oraz powstrzymanie się od pokarmów mięsnych i napojów spirytualnych; pieczęć na rękach (signacu-lum manus) obowiązuje do czystości w czynach, oraz ochrony wszelkiego życia zwierzęcego i roślinnego; nakoniec pieczęć łona (signaculum sinus) nakazuje czystość płciową i bezżenność. Wyznawcy, którzy się poddawali tym „pieczęciom,” stanowili kategoryę „ Wybrańców” manicheizmu (Electi-Perfecti). Ponieważ te pieczęcie mogły tylko niewielu znaleźć zwolenników, przeto Mani uznaje i drugą kategoryę swych wyznawców, świeckimi zwanych, którzy, pozostając w swobodniejszym do religii stosunku, mieli obowiązek strzedz jej od krzywdy, obcować z wybranymi i swoje zajęcia grzeszne okupywać czynami pobożne-mi i pokorą, a w szczególności manichejczyków bezwzględnych w żywność zaopatrywać. Dla takich to świeckich wyznawców, zwanych „Katechumenami,” albo „słuchaczami” (Auditores), Mani zostawił przykazania następujące: Unikać czci bożków, kłamstwa, złodziejstwa, sknerstwa, zabójstwa, wiarołomstwa, nauki czarów, hipokryzyi, opieszałości. Posty należały także do obowiązków manichejczyka. Urok, jaki manicheizm wywierał tak długo na mieszkańców Wschodu i Zachodu, mimo ciężkiego prześladowania, da się, podług Justiego, tern wytłómaczyć, że założyciel zagłębił się w ulubione swych współziomków ideje i umiał podsycać nietylko nadzieje co do przyszłego życia, ale i pragnienie wiedzy, skierowanej do rzeczy nadziemskich. Zamiarem tego reformatora było utworzyć religię powszechną, opartą na połączeniu naj-

lepszych dogmatów z różnych systemów i rozwinięciu ich na podstawie najdawniejszych żywiołów ludo-

ii

*■]

(/>

d\ •

Ki

Rzeźba na platformie pałacu w persępolisie.

Ki

wej religii mezopotamskiej. Manicheizm, przeslado,-wany przez cesarzów rzymskich i królów perskich, przetrwał długie wieki. Oprócz zwolenników na zachodzie, liczył on jeszcze w dobie późniejszych kalifów licznych wyznawców, zwłaszcza na północo wschodzie Iranu, a nawet, jak się zdaje, chrześcijaństwo perskie w istocie rzeczy było manichejskiem.

Religia żydowska miała także swoję epokę względów w państwie Perskiem, a mianowicie u następców Sapora II, ale już za fanatycznego Jezdedżerda II rozpoczęło się gwałtowne prześladowanie Żydów, którym przemocą wydzierano dzieci i wychowywano w ma-gizmie. Silniejsze korzenie zapuścił na gruncie perskim chrystyanizm, przyniesiony tu z Mezopotamii, pomimo, że wyznawcy tej religii byli od czasu do czasu krwawo prześladowani; zwłaszcza rozpowszechniać się zaczął Nestoryanizm od czasu wypędzenia z Edessy w r. 431 wyznawców tej nauki, przyjętych tolerancyjnie w państwie Perskiem.

X.

Język i pismo pehlvi.—Rękopisy.

Do okresu pomiędzy upadkiem Achemenidów a wstąpieniu na tron Sasanidów, obejmującego 5 wieków, nie posiadamy żadnych dokumentów piśmiennych w języku perskim. Dynastya Arsacydów nie pozostawiła nam żadnej epigrafiki; istnieją tylko medale z napisami greckiemi. Pod koniec wszakże dynastyi Parthów zjawiają się medale, których napisy dokonane zostały w języku i piśmie zupełnie nowem, a za następnej dynastyi Sasanidów język ten występuje nietylko w całym szeregu napisów, ale także w obfitej literaturze rękopiśmiennej. Otóż ten język nowy i to pismo nowe nosi miano pelilvi albo pahlavi. Olshausen wykazał, że wyraz Pahlavi powstał z nazwy Parthów—Parthava, który to wyraz przekształcił się prawidłowo w Pahlav, zkąd Pahlavi, t. j. „odnoszący się do Pahlav.” Dosłownie więc pehlvi byłby językiem Parthów; wszelako w całej litetaturze Persów i Parsów, t j. istniejących głównie w Indyach czcicielów ognia w duchu Ave-sty, wyraz pahlavi. odpowiadający przymiotnikowi „starożytny” oznacza literaturę, język i obyczaje przed podbojem arabskim. Był to więc tylko język urzędowy dynastyi Sasanidów (266 — 640), jakkolwiek wówczas, podług Darmestetera, nosił prawdopodobnie miano parsi. „Pahlavi—pisze Haug w swej gramatyce—należy do języków najbardziej zagadkowych, jakie kiedykolwiek istniały; natury jego trudno określić, gdyż na pierwszy rzut oka przedstawia się on jako zlepek żywiołów semickich i irańskich, a wiek jego i pochodzenie otacza ciemność zupełna.” Nie mniejszą trudność nastręcza iranistom zbadanie pisma pehlvi, które jest inne w napisach, a inne w rękopisach. Jakkolwiek abecadło tych ostatnich powstało z alfabetu używanego w epigrafice, to jednakże przy przejściu pisma rzeźbionego na skale do kursywy rękopiśmiennej niektóre głoski, pierwotnie różne, zlały się tak, że jeden i ten sam znak służył do przedstawienia kilku dźwięków zupełnie różnych. Prócz tego, głoski pierwotnie oddzielone i różne, związały się, a częsta obecność charakterów wielodźwięcznych, mających 2, 3, 4, a niekiedy nawet 5 wartości różnych, musiała spotęgować do wysokiego stopnia trudności odczytywania tych charakterów. Zarodek wielodźwięczności spotykamy już w abecadle epigraficzuem, które, wytwarzane z alfabetu aramejskiego, nie mogąc oddać dźwięków perskich, nie istniejących w narzeczu semickiem, musiało albo wzbogacić się znakami nowemi, albo też przenieść kilka wartości na jeden znak.

Pomimo trudnośei rzeczywistych, które z tej wielodźwięczności wypłynęły, wszystkie napisy w języku pehlvi, jakie do nas doszły, zostały ściśle odczytane, jakkolwiek zbyt mała ich iiczba jest absolutnie nie-

dostateczna, do    wytworzenia podstaw

JJ

o- a

w \[

dla słownika pehlvi, gdyż liczba wyrazów dochodzi zaledwie do 200. Źró dłem prawdziwem i dotychczas jeszcze niewyczerpanem    do    poznania języka

pehlvi jest literatura rękopiśmienna, tj. h kh przekłady i komentarze Avesty.

■>» a h kh d

ö io jp 3 cJT u— o

-O * ç e> pf

Dla uwydatnienia różnicy pisma pehlvi epigraficznego i jego kursy-    J

wy w rękopi-    j

<\CJ

•*0 sh

cU9h

/tbecadło pehlui w rękopisach

00

sie, przedstawiamy poniżej tekst napisu w Naksz -Rustem iwyiątkuzksię gi „Dinkart” wraz z trans-krypcyą i prze kładem:

sh

Patkali Zanman mazdayasn bagi Arta-khshatr, malkânmalkaAirân, minûchitri min yaztân malkâ, barman bagi Pâpaki malkâ.

duchowego pochodzenia od Boga, syna boskiego Papaki króla.

Wizerunek ten Mazdo - czciciela, bo-Abecadl6 pehlui skiego Artakszatra, króla królów Airanu, w napisach.

Dârâi—i Dârâyân, hamâk Ave stâk va Zand, chigûn Zartûhashtu men Auharmâ patiraftu, vanapeshta-ku 2 pechinu; khaduku pavan ganju— * i Shapikânu, khaduku pavan dazu-i napeshtu, dâshtanu farmutu.

i,

ZT

Wyjątek z k5i^i Dinkart.

i)

j>

szy j§zyk ich z rękopiśmiennym, przyszedł do przeświadczenia, że w pehlvi przemagają stanowczof żywioły semickie nad irańskiemi, -s<<ł    ^

albowiem wszystkie zakończenia    çg' Vj

przypadków, a nawet sufiksy liczby    ^    ~

k.

mnogiej w imionach tudzież wszy-stkie zaimki osobiste, wskazujące, pytające i względne, wszystkie li-\^ czebniki od jednego do dziesięciu, <*3 większa częśó czasowników po-spolitych wraz ze słowami posił-    ST

kowemi, jak: byó, iść, przybyó, pragnąć, jeść, spać, pisać i t. d., wszystkie przyimki, przysłówki i spójniki, jak również przeważna częśó wyrazów w ogólności, są pochodzenia semickiego. Wobec takich wyników badania nastręczało się, w sposób naturalny, przypuszczenie, że pehlvi nie jest językiem irańskim, albo że w piśmie jest on językiem sztucznym. Darmesteter, największa powaga w tych kwestyach, wykazał, że oprócz dowodów filologicznych, przytocoznych przez

Hauga, za sztucznością piśmiennego języka pehlvi przemawiają również dowody ortograficzne i historyczne. I tak: wyrazy, określające pokrewieństwo, kończą się zwykle w języku perskim na ar, np. pa-£ar=ojciec, wa^ari=matka, bratar— .brat, gdy tymczasem w pehlvi wyrazów tych nie spotykamy, a natomiast występują wyrażenia semickie. W miejsce pa-tar, pehlvi używa wyrazu ab, w miejsce matar pisze— am i dopiero do tych grup dodaje sufiks itar (ab itar, am-itar), zkąd wypływa, że wyrażenie semickie jest dla czytelnika tylko ideogramem wyrazu matar, a zgłoska tar stanowi uzupełnienie dźwiękowe, jak to ma miejsce w języku asyryjskim. Zgłoska ta oznacza, że należy czytać madar, bradar, nie zaś formę skróconą mdd,brad. Wyraz perski martum, lub w formie prostszej mart — człowiek, śmiertelnik, któremu odpowiada semickie gabra, wyraża pehlvi przez gabraurn, t. j. dorzuca do wyrazu semickiego to właśnie, co pozostaje, gdy od martum odrzucimy odpowiednik perski wyrazu gabra. Widoczną jest rzeczą, że wyraz gabra-um nie istniał nigdy w języku rzeczywistym; wskazuje on tylko, że trzeba czytać synonim aryjski wyrazu gabra, zakończony na um, czyli, że to um, dodane do gabra, znaczy: „czytajcie: martum, nie mart Z przykładów powyższych okazuje się, że pehlvi piśmienny jest formacyą sztuczną, która zasadza się na wyrażaniu zdań, pierwotnie perskich, za pomocą żywiołów semickich, przeniesionych mechanicznie na żywioły perskie. Jest to więc system ideogramów, który poznaliśmy w piśmie babilońsko - asyryjskiem. Sztuczność języka pehlvi stwierdza wreszcie pozytywny dowód historyczny. Ibn Moquaffa, pisarz muzułmański z w. VIII, tłómacz z języka pehlvi na arabski zbioru bajek p. t. „Kalila i Dimna”, oraz księgi królewskiej Sasanidów p. t. ,Chodai Name”, mówiąc o różnych pismach, które były w użyciu u Persów, dodaje: „Persowie posiadają jeszcze jeden system, zwany zevaresh, w którym piszą głoski bądź oddziel-ne, bądź połączone; słownik zawiera około 1,000 wyrazów, a sposób ten służy do rozróżniania znaczeń identycznych. Np. jeżeli chcemy napisać gosht—mięso, piszemy bisra, ale czytamy goslit; chcąc napisać waw=chleb, piszemy lahma, a czytamy nan; tak samo postępuje się ze wszystkiemi wyrazami, oprócz tych, których ukrywać niema potrzeby i które tak piszą Persowie, jak wymawiają”. A że potwierdzenie słów tych przykładami odpowiedniemi znajdujemy i w innych źródłach, nie ulega przeto wątpliwości, że mieszanina żywiołów semickich z irańskiemi w pehlvi jest faktem paleograficznym i że pehlvi jest językiem mieszanym tylko w piśmie. Pod tern pismem dziwa cznem—mówi Darmesteter—pod tern przebraniem lin gwistycznem kryje się język rzeczywisty i żyjący język irański, średnio-perski. Otóż teksty pehlvi, któ re posiadamy, odtwarzają nam tylko częściowo język perski, gdyż jedna część tego języka jest wyrażona w tekstach, druga zaś jest w nich ukryta; lecz ponieważ istnieje lista równoważników semickich i perskich, bądź w słownikach, bądź w zestawieniu ustępów równoległych, i gdy z drugiej strony formy aryjskie pozwalają sięgnąć przez kopię do oryginału, jest rzeczą możliwą czytanie pod maską semicką brzmień dokładnych języka rzeczywistego. Językowi temu jedni nadawali miano pehlvi, inni huzvaresh, inni wreszcie stosowali nazwę pierwszą do żywiołu aryjskiego, drugą zaś do semickiego. Z określenia Moquaffy widzieliśmy, że wyraz zevaresh nie oznacza ani języka, ani nawet pisma, tylko sam system pisania po semi-cku, a czytania po aryjsku. Etymologia wyrazu zevaresh jest nieznana; zdaje się jednak, że pochodzi on od pierwiastku zvar — „być skrzywionym”, „brać opacznie”, który przeszedłszy do arabskiego w postaci zawar, oznacza „zmieniać pismo, tekst“, „fałszować pismo”. Wyraz pehlvi, odpowiedni do oznaczenia języka piśmiennego dynastyi Sasauidów, to jest języka sztucznego, który nam teksty przekazały, nie może oznaczać języka rzeczywistego, ukrytego w tych tekstach za pomocą systemu zcvaresh. Język ten musiał się niewątpliwie nazywać w epoce danej językiem perskim, t. j. parsi. Nazwy tej użyli z czasem Persowie, a za nimi i uczeni europejscy, w zastosowaniu do pewnej liczby tekstów, które w całości różnią się od tekstów pehlvi tern jedynie, że w nich żywioł semicki zastąpiony został przez aryjski. Wobec tego ów parsi nie jest językiem rzeczywistym, lecz transkrypcyą mniej lub więcej dokładną języka pehlvi, ukrytego pod zevareszem. O ile transkrypcya ta nastąpiła w charakterach zendzkich — mówimy o nich, że są napisane w pazend („pod-zend”) to jest w formie jaśniejszej zendu, o ile zaś do transkrypcyi użyto charakterów perskich, nazywamy ją parsi.

Najstarszy ze znanych rękopisów pehlvi, lub jak chce West, pahlavi, złożonych z kilku ułamków papyrusowych, odkryty został w okręgu Fayum w Egipcie i znajduje się teraz w muzeum królewskiem w Berlinie; pochodzi on prawdopodobnie z VIII w. W jakiś czas potem przybyły 4 manuskrypty, pisane na papierze indyjskim, wszystkie jedną ręką, w r. 1323— 24; są to dwie kopie Yasny i dwie Vendidadu, zawierające Avestę wraz zZendem, czyli przekład w języku pehlvi i komentarz. Dwa z tych rękopisów znajdują się w Kopenhadze, jeden w Londynie i jeden w Bombaju. Najbliższe wiekiem są rękopisy tekstów pehlvi mieszanych, pisane prawdopodobnie w 50 lat później, z których jeden jest w Kopenhadze, drugi w Bombaju. Inny rękopis, również tekstów pehlvi mieszanych, napisany w r. 1397, znajduje się w Monachium, gdzie także jest przechowany jeden z najstarszych rękopisów pazend-sanskryckich, a mianowicie kopia księgi Ardaiviraf. napisana w r. 1410, o której niezadługo mówić będziemy. Inny rękopis pazend—sanskryt, kopia Khorda-Avesty, z tegoż wieku, posiada Bombaj. Rękopisy pehlvi i pazend z w. XVI są bardzo liczne.

XI.

Literatura w języku pehlvi.

O stosunkach literackich Iranu w epoce Arsa-cydów wiemy bardzo niewiele. Zdaje się, że przewaga polityczna Greków w tym czasie zaznaczyła wpływ swój i na literaturze perskiej. Wiadomo, że Arsacy-dowie nazywali się Filhellenami, a po upadku Krezu-sa grano wobec króla Orodesa jednę ze sztuk Eurypidesa; król zaś armeński Artavasdes sam próbował sił swoich w historyi i tragedyi greckiej. Wobec tego zwrotu ku obczyźnie były na porządku dziennym liczne tłómaczenia z greckiego i indyjskiego, gdyż buddyzm już był przekroczył wówczas granice Per-syi i oddziaływał na Iran wschodni. Historycy oryjen-talni podają, że właśnie naówczas miało powstać 70 dzieł nowych, z których księga Meruk, Szimas, Barsi-nas i Sindbad są znane. Za Sasanidów stan rzeczy niewiele się zmienił; upodobanie do literatury zagranicznej istniało wśród sfer wykształconych, a lud zadowalał się tylko swemi staremi podaniami i pieśniami, które przeszły częściowo i do nowego języka. Że istniały w tej epoce roczniki królewskie, świadczą późniejsi historycy, którzy z nich jeszcze korzystali.

Król Chosro Anuszyrwan (531 — 578) pozyskał sławę męża oświeconego, opiekował się bowiem naukami. W końcu V go wieku, wskutek sporów kościelnych, oesarz Zenon zamknął sławną szkołę w Edesie, zkąd wypędzeni uczeni uciekli do państwa perskiego. Znaleźli oni u Sasanidów gościnność i dali początek szkołom w Nisibinie i Gondisza-purze, gdzie przekładano dzieła greckie na język syryjski. Persowie, zasmakowawszy w płodach ducha greckiego, przekładali je także na swój język, a mianowicie dzieła filozoficzne, matematyczne i astronomiczne, co z czasem, już za kalifów, pobudziło do

prac samodzielnych w tym kierunku. Są wiadomości, że i Homer był przełożony na język pehlewi. Chosru

Figura olbrzymia w bramie pałacu Kserksesa.

'J*

•"T'fersâl

mm

H®

ff/.

QuË

cl

otoczył się prześladowanemi przez Justyniana filozofami bizantyjskimi, do których należeli: Syryjczyk Damaskios, Cylijczyk Simplicyusz, Frygijczyk Eula-mios, Lidyjczyk Priskos, Fenicyanie Hermias, Dyo-genes, Izydor z Gazy, a Syryjczyk Uranios, czciciel Arystotelesa, przy stole królewskim dysputował z magami. Cłiosro kazał przełożyć Arystotelesa i Platona, a za kalifatu przetłumaczono dzieła medyczne i logiczne z języka perskiego na arabski. Za Anu-szyrwana przełożony został zbiór bajek indyjskich Kalila i Dimna („Zwierciadło władców”), po które wysłano do Indyj lekarza Barsuje, zaopatrzonego na ten cel, jak również na zdobycie szachów, w milion sztuk srebrnych. W epoce Sasanidów gorliwie troszczono się o zachowanie tradycyj dziejowych. Najdawniejszy dziejopis Tabaristanu, Abdallah Muhammed ben el Hasan, w r. 1216 ułożył dzieje swej ojczyzny według ksiąg w języku pehlewi, znajdujących się w bibliotece królów tabaristańskich. Poczucie dziejów nie ograniczało się na własnej przeszłości, gdyż wiadomo, że Sapor II kazał przełożyć na język perski historyę armeńską Agatangela, sekretarza Tridata, króla armeńskiego. Za Anuszyrwana rozpoczęto opracowanie księgi podań, czyli historyi perskiej od początku świata aż do ówczesnej chwili p. t. Bastan Nameh. Ponieważ roczniki Achemenidów i Partów zaginęły, król polecił zebrać i spisać podania ludowe, którą to pracę prowadził dalej ostatni Sasanida, Je-zdedżerd. Rozstając się z Auuszyrwanem, dodać musimy, że duszą wszystkich przedsięwzięć naukowych tego króla był wezyr jego Bizurdżymir. Tę sarnę rolę odgrał przy Chosro Parwezie (590 — 628) wezyr Bizurgomid, za którego sztuka perska rozwinęła się najbujniej.

Kontynuowanie księgi Nuszyrwana poruczył ostatni Sasanida jednemu z członków arystokraeyi (dikhan) Baniszwerowi, który z opowiadań starców, pamiętających dawne dzieje i podania, po przodkach odziedziczone, ułożył nową księgę królewską p. t. Choday Nameh, czyli „Księga panów”. Był to zbiór starożyt-

Lit. Powsz. t. V.

ności poetycznych Persyi, przechodzących z pokolenia, na pokolenie i zachowanych aż do fatalnej epoki, w której monarchia perska runąć miała.

Większa część płodów literackich z czasów Sa-sanidów zaginęła, znamy tylko imiona wielu dzieł i pisarzów, które zachowali nam historycy literatury, jeografowie i słownikarze, zwłaszcza podano nam wiele tytułów dzieł opowieściowych, a także dzieła o medycynie i naukach przyrodniczych. Znaczne szczątki zachowali Partowie, wyznawcy religii Zoro-astrowej; do tych należy przekład Avesty na język pehlevi, oraz komentarze do niej, jak również liczne księgi samodzielne, których początek sięga odległych wieków średnich.

Jednym z najdawniejszych pomników literackich w języku pehlvi jest Pand Namak, t. j. „Księga Rad”, którą napisał za Szaporą II, w IV w. po Chr,, znany nam już Aterpad Mansarspendan, jeden z najsłynniejszych mężów w zoroa8tryzmie Sasanidów, otoczony uwielbieniem powszechnem u wyznawców Avesty, którą wydobył z fali zapomnienia i powagą swoją usank-cyonował. Księga ta składa się z krótkich aforyzmów, których próbki przełożymy, podług Harleza.

„Nie martw się z togo powodu, że coś nie nastąpiło. Co nie jest dobre dla ciebie, nie czyń tego bliźniemu, kimkolwiekby on był. Synu mój, czyń dobrze, a strzeż się grzechu, gdyż życie człowieka nie wieczne. Nie powierzaj tajemnic kobietom. Nie ucztuj z bogami, ani z pijakiem. Nie pokazuj swego mienia zawistnym Nie bądź wrogiem uczonych. Nie kłam w żadnym wypadku. Nie przyjmuj niczego od ludzi bezwstydnych. Nie przysięgaj, czy idzie o prawdę, czy o kłamstwo. Sam szukaj żony dla siebie. Bądź hojny, o ile możesz. Kochaj dziewicę wstydliwą 1 oddaj ją za żonę człowiekowi mądremu a zdolnemu. Bierz za żonę kobietę mądrą i skromną. Bierz za zięcia człowieka z charakterem, zdrowego i mądrego, chociażby nawet był ubogi; majątek przyjdzie mu od Boga. Kształć syna jak najwcześniej, gdyż nauka, to skarb. Mów jasno. Za posła używaj człowieka prawdomównego. Z obawy przed piekłem karz umiarkowanie. Nie bądź względem nikogo ani podły, ani okrutny. Nie miej grzechu, a nie będziesz miał trwogi. Żyj w zgodzie z ludźmi, a będziesz błogosławiony. Bądź sprawi edliiwy, a zdobędziesz zaufanie. Bądź mądry, a będziesz miał przyjaciół Nie uwodź żon cudzych, ażebyś nie obciążył duszy ciężką zbrodnią. Nie otaczaj szacunkiem człowieka nikczemnego, gdyż on ci się zato nie wywdzięczy. Nie bądź chciwy na bogactwa tej ziemi, gdyż one podobne są ptakowi, który przelatuje z drzewa na drzewo, nigdzie się dłużej nie zatrzymując. Nie krzywdź, a nie będziesz krzywdzony. Względem rodziców zachowaj cześć i uległość, gdyż człowiek, który czci ojca i matkę jest próżen wszelakiej trwogi, niby lew pośród boru. Nie łącz się z człowiekiem, który obrażał swych rodziców, gdyż w chwili sądu nikt cię podtrzymywać nie będzie. Nie zaprzepaszczaj swej duszy w piekle wskutek trwogi lub wstydu fałszywego. Nie bądź dwulicowy. Działaj, a będziesz zadowolony. Obecnym przyjacielem twoim niech będzie przyjaciel stary, gdyż on, jak wino, im starszy, tern lepszy. Niech w każdem miejscu dusza twa będzie przytomna twej myśli.

Wszystkie najważniejsze księgi w języku pehlvi, przełożone na język angielski przez West’a, wyszły w 5 dużych tomach i stanowią w olbrzymiem wydawnictwie uczonem M. Miillera p. t. Sacred Boołcs of the East („Księgi święte wschodu”) tomy: V, XVIII, XXIV, XXXVII i XLVIL Krótki zarys każdej z ksiąg zawartych w tym zbiorze postaramy się przedstawić kolejno, zgodnie z zawartością każdego tomu.

Na czele stoi księga Bundehesz, co znaczy „Stworzenie początku”, albo „Stworzenie pierwotne”, pochodząca prawdopodobnie z IX w. po Chr. Pierwszy rękopis tej księgi przywiózł z Suratu do Europy Anquetil Duperron w r. 1761 i w 10 lat później wydał jej przekład, rzecz prosta, bardzo niedokładny, jako pierwszy. Dopiero prawie w sto lat później, bo w r. 1863, znakomity iranista Windischman wydał drugi przekład Bundeheszu, nieporównanie grunto-wniejszy. Prof. Justi, mając przystęp do rękopisów w Londynie i Oxfordzie i mogąc, wskutek tego, poprawić niedokładności przekładu Windischmana, ogłosił

3-cie z kolei tłomaczenie tej księgi wraz z kopią

Dzieło rozpoczyna się od opisania stanu rzeczy na początku świata. Duch dobry istniał w świetle nieskończonem i w wiedzy nieograniczonej; duch zły w ciemności nieskończonej i z wiedzą ograniczoną. Obaj wytwarzali swoje własne istoty, które w stanie duchowym, czyli idealnym, trwały oddzielnie przez lat 3000, poezera duch zły rozpoczął walkę ze stworzeniem dobrem, wiedząc, że potęga jego może trwać tylko lat 9000, z których średnie trzytysiącolecie miało być dla niego pomyślnem. Przez wymówienie formuły świętej duch dobry wtrącił ducha złego w stan bezładu i porażki na drugie trzytysiącolecie, poczem stworzył archaniołów, oraz istoty materyalne wraz ze słońcem, księżycem i gwiazdami. Pod koniec tego okresu duch zły, zachęcony przez demonów, których stworzył, jeszcze raz rzuca się na istoty dobre, żeby je zniszczyć. Jakoż demony rozpoczęły walkę z każdą z sześciu klas stworzenia, a mianowicie: z niebem, wodą, ziemią, roślinami i zwierzętami, reprezentowanemi przez wołu pierwotnego, tudzież z ludzkością, którą przedstawiał pierwszy człowiek Gayomard. Następstwem tego ataku demonów był ruch w niebie, słoność w wodzie, góry na ziemi, schnięcie roślin, śmierć wołu i po pewnym czasie zgon Gayomarda.

litograficzną tekstu pehlvi i ze słowniczkiem wszystkich wyrazów. Ale dopiero ostatni angielski przekład Westa, stoi na wysokości zadania.

Bundeliesz, w dzisiejszej redakcyi swojej, wydaje się być zbiorem fragmentów, dotyczących kosmo-gonii, mytologii oraz historyi legendowej w duchu tradycyi mazdejskiej; ale księgi tej nie można w żadnym razie uważać za traktat zupełny o przedmiotach wyżej wzmiankowanych. Tytuł dzieła musiał być pierwotnie inny, gdyż zgadza się on tylko z 1 szą częścią Bundeheszu. Zdaje się, że właściwa nazwa tej księgi brzmi Zandakas, t. j. „Znajomość tradycyi”.

W dalszym ciągu Bundehesz zawiera szereg rozdziałów, opisujących siedem okolic ziemi, ich góry

w*

<i

vC

'j/.

§J\\S

ri

i.

IPI

’/v

’-~CJ

.......

=U

Walka króla h dziką be^tyą w persepolisie.

i morza, 5 klas zwierząt, trzy ognie święte, drzewo białe Horn i drzewo wielonasienne, osła o trzech nogach, wołu Hadhayos, ptaka Kamros, oraz inne ptaki i zwierzęta, przeciwstawione stworzeniom złym. Dalej opisuje autor rzeki świata, 17 gatunków płynów, jeziora, pochodzenie pszczoły i niedźwiedzia; przedstawia wodzów kilku rodzajów istot i stworzeń, kalendarz, miary linijne, drzewa i rośliny, charakterystykę demonów, wodzów duchowych różnych okolic ziemi, zmartwychwstanie i byt przyszły—a wszystkie te opisy opiera Bundehesz na powadze Dinu, który mógł byó jakąś księgą odrębną, albo wogóle objawieniem. W rozdziałach końcowych autor nieznany po dał rodowody legendowych królów perskich i bohaterów, a także Zaratustra i niektórych kapłanów wraz ze streszczeniem chronologii perskiej od stworzenia świata aż do podboju Mahometan.

Taka jest treść Bundeheszu, który w dzisiejszej redakcyi ma charakter wyraźnie fragmentaryczny, jak to wnosić można z opuszczeń bardzo widocznych i przestawień, a wszystkie rękopisy, jakie posiadamy, różnią się pomiędzy sobą i rozmiarami tekstu i jego układem. Niektóre rozdziały Bundeheszu mają pozór przekładów z Avesty oryginalnej, a West przypuszcza, że treść tej księgi jest albo tłomaczeniem albo stresz czeniem zaginionego Nasku Damdad, którego zawartość podaje księga Dinkart. Z tej tkaniny bajeczno mitologicznej, która stanowi osnowę Bundeheszu od początku do końca, nie łatwo wydobyć jakąś myśl jasną lub szczegół prawdziwy; przeważnie wszystko tu mgliste, cudackie i niedorzeczne, gdyż wiadomości naukowe mieszają się ustawicznie z dziwolągami re ligijnemi. Tak np. Bundehesz wylicza trafnie planety, figury zodyakalne, oraz lunacye księżyca, dalej wszelako idzie niedorzeczny podział gwiazd na hufce ducha złego i dobrego. Sporo tu wiadomości o ludziach.

Moc nad ciałem posiada dusza, mająca rozmaite władze, które już Avesta rozróżnia, jak: świadomość, rozum i sumienie. Dusza w ściślejszem znaczeniu jest władzą myślenia i mówienia, wybierania pomiędzy dobrem a złem. Z temi władzami duszy łączą się zmysły, które za pomocą swoich organów, umieszczonych niby okna w ciele, przejmują z zewnątrz wrażenia, a za pomocą nerwów, które urządzone są niby drogi dla posłańca, zanoszą wieści gospodarzowi tej duszy. Rozum wraz z umysłem ma siedzibę w mózgu; jeśli on zdrów, rozum i umysł wzrastają, gdy zaś zmniejsza się w starości, upadają i one, a człowiek wtedy nie widzi i nie rozumie na tyle. aby mógł działać mądrze. Wiedza początkowo łączy się ze szpikiem w palcach (dotykanie), a potem zajmuje miejsce w sercu. Mieszkaniem duszy jest całe ciało, tak jak trzewik jest mieszkaniem nogi.

Dla przykładu podajemy w streszczeniu rozdział XXX Bundeheszu o końcu świata i zmartwych wstaniu:

„O naturze zmartwychwstania i bycie przyszłym objawienie tak mówi: Jak pierwsi ludzie Masya i Masyoi karmili się naprzód wodą, następnie roślinami, a w końcu mlekiem i mięsem; przed samą zaś śmiercią naprzód przestali jeść mięso, potem mleko, później chleb, aż wreszcie przed skonaniem karmili się wodą tylko; tak i w tysiąco-leciu Husetarmah apotyt będzie się zmniejszał, a ludzie, skosztowawszy pokarmu poświęconego, będą się czuli nasyceni przez 3 dni i noce. Naprzód przestaną jeść mięso, a zadowolą się jarzynami i mlekiem, następnie odrzucą jarzyny i mleko żeby się nakarmić wodą, a w ciągu lat 10 ciu przed przybyciem Scosyjanta (Zbawiciela) będą żyli zupełnie bez pokarmu. Po przybyciu Saosyjanta nastąpi zmartwychwstanie, któro dla Pana będzio łatwiejsze od stworzenia; bo jeśli zostało stworzone to, co nie istniało, to dlaczegóż byłoby niemożliwe wskrzeszenie tego, co istniało? Pan zażąda kości od ducha ziemi, krwi od wody, włosów od roślin, a życia od ognia. Naprzód będą wskrzeszono kości Gayomarda, następnie Masyi i Masyoi, a potem całej ludzkości. W ciągu lat 57 wszyscy umarli, sprawiedliwi i bezbożni powrócą na miejsce, w którem żyć przestali. Przy świetle słońca, którego połowa będzie dla Gayomarda, a druga dla reszty ludzi, dusza i ciało rozpoznają swoich: ojca, matkę, brata, żonę i t. d. Wówczas nastąpi zgromadzenie całej ludzkości, zwane Satca starań, gdzie każdy ujrzy czyny własne, dobre i złe. Człowieka złego odkryją tam łatwo jak owcę białą śród owiec czarnych, a człowiek bezbożny będzie się tu skarżył na swego przyjaciela pobożnego: „Dlaczego nie dał mi on poznać na świecie uczynków dobrych, które sam wykonywał“? Jeśli wistocie sprawiedliwy nie przestrzegał swego przyjaciela, będzie się wstydził wobec zgromadzenia. Następnie ludzie pobożni będą oddzieleni od bezbożnych; pierwsi pójdą do nieba (garotmnn), drudzy do piekła. Przez trzy dni i trzy noce bezbożni podlegać będą karze cielesnej w piekle, a kara ta zostanie zwiększana, gdyż bezbożnik musi cieleśnie rozpamiętywać szczęście tych trzech dni w niobie. W tym dniu, w którym pobożni zostaną oddzieleni od bezbożników, łzy każdego będą płynęły aż do nóg. Skoro bowiem ojciec rozłączy się z synem, brat z bratem, a przyjaciel z przyjacielem, wszyscy cierpieć będą nietylko za czyny własne, gdyż pobożni opłakiwać muszą bezbożników, a ci ostatni siebie samych... Wresz cie gdy Gosihar (prawdopodobnie meteor) spadnie z promieni księżyca na ziemię, zniszczenie jej stanie się podobne uderzeniu wilka na owcę. Ogień i żar powstały z Gosiharu stopią kruszce w górach i pagórkach, a ów kruszec roztopiony rozpłynie się po ziemi jak rzeka. Wszyscy ludzie przejdą przez ton kruszec i staną się czyści. Pobożnym będzie się wydawało, że kroczą po mleku ciepłem, ale bezbożnicy będą czuli, że idą śród kruszcu roztopionego. Po przejściu przez tę kąpiel kruszcową ludzie, odnajdując się wzajem, doświadczą radości: ojciec, syn, brat i przyjaciel będą pytali jeden drugiego, gdzio z nich każdy był przez lat tyle i jakiemu uległa sądowi dusza każdego, w miarę jak kto był pobożnym lub bezbożnikiem. Wszyscy ludzie będą mówili jednym językiem i wszyscy wysławiać będą Pana, oraz Archaniołów jego, a otrzymawszy élixir (Hus) życia, zostaną nieśmiertelnymi. Mężowie połączą się z żonami i dziećmi, ale już nowego potomstwa mieć nie będą. Wtedy dopie ro Ahuramazda zniszcy ostatecznie złego ducha, uwięzionego w ciemności raz na zawsze, przez co nastąpi odnowienie wszechświata, który już pozostanie na wieczność, a ziemia, uwolniona od śniegu i gór, stanie się płaszczyzną rajską”.

Następna księga, przełożona przez Wesla p. t. „Zbiór Zad Sparama” (uazwisko autora), jest jak gdyby uzupełnieniem Bundeheszu, z którym pod względem treści ma pierwszą część wspólną. Część 2 ga traktuje o stworzeniu człowieka, o życiu i o duszy, a 3 a o odnowieniu wszechświata. Księga ta jest mnie^ więcej współczesna Bundeheszowi.

Księga Baliman Yaszt. powszechnie zwana „Zend (t. j. komentarz) „Vohuman Yasztu,” a pochodząca z XIII w. po Chr., zdaje się być streszczeniem „Zen-du” oryginalnego z opoki przedmahometańskiej, z przymieszką dodatków, przez samego autora skomponowanych. Utwór ten, złożony z 3 rozdziałów, chce uchodzić za dzieło prorocze, w którem Ahuramazda, pytany przez Zaratusztra, opowiada mu, co się stanie w przyszłości z narodem irańskim i z jego religią Gdy Zaratusztra, obdarzony na tydzień wszechwiedzą, ujrzał między innemi rzeczami drzewo o 7-u gałęziach, z których każda była z innego kruszczu, Ahu-rumazda wyjaśnił mu, że widzenie to oznacza 7 wieków religii. Z tych sześć, za rządów Vistaspa, Arde-szyra, Szahpura I i II, Bahram Gura i Kosru Nuszyr-wana będą wiekami tryumfu, a po nich nastąpi wiek 7-y klęsk i przeciwności, gdy Iran podbity zostanie przez hordy demonów i bałwochwalców. W końcu jednak przygnębionego Zaratusztrę pociesza Ahuramazda, że ostatecznie religia odniesie tryumf, gdy się zjawią: Huszedar, jeden z ostatnich trzech apostołów, i książę z rodu Kayanów Yahram Vargovand.

Inny traktat, pochodzący z tego samego wieku co i Bundehesz, ale odmienny charakterem, nosi tytuł Szayast La Szayast, co znaczy: „Właściwe i niewłaściwe.” Jest to kompilacya praw i obyczajów, od powiadająca perskim Rivayat, dotyczącym grzechu i nieczystości, oraz różnych przedmiotów religijnych, które wogóle przeżuwają odnośne części Avesty. Traktat ten, złożony z 3-ch części, znaleziono w rękopisie, dokonanym w roku 1397; wszelako West przypuszcza, że pierwsze dwie części, będące wyciągami z ksiąg bardzo starych, mają przeszło lat 1,000.

Wszystkie traktaty powyższe — mówi West — są doskonałym przyczynkiem do odzwierciedlenia zoroas-tryzmu średniowiecznego i obalają zupełnie zarzuty pisarzów mahometańskich, a także chrześcian, że religia Parsów jest dualizmem. Jeżeli dla dualizmu jest konieczne, żeby zły duch był wszędzie obecny, wszystkowiedzący, wszechpotężny lub wieczny— to religia Parsów nie jest dualizmem, albowiem księga Bundehesz wyraźnie zapewnia, że zły duch nie jest ani wszystkowiedzący, ani wszechpotężny.

Cały tom 2 gi przekładów Westa poświęcony jest pracom jednego autora nazwiskiem Manuskihar, arcykapłana z 9 w. po Chr., który był bratem Zad-Sparama. Dzieło główne tego pisarza nosi tytuł Da-(listan i Dinik, co znaczy „Opinie, albo postanowienia religijne.” Autor przedstawia tu 92 pytania w przedmiotach religijnych, podając własne odpowiedzi. Jakkolwiek kwestye te ogarniają szeroki obszar doktryn, legend i obowiązków religijnych, to jednakże nie stanowią one całokształtu religii mazdejskiej, lecz dotykają tylko wątpliwości, podniesionych przez Mitro-kurszeda i jego przyjaciół, którzy pragną wskazówek i wyjaśnień. Pytania, odnoszące się do kwestyj najrozmaitszych, autor ułożył, zgodnie z przedmiotami, których dotyczą, w porządku następującym: Sprawiedliwi i ich charakterystyka; cierpienia i klęski czasowe dobrych; dlaczego ludzkość została stworzona; czyny dobre, oraz ich skutki; wyjaśnienie znaczenia grzechu i czynów dobrych; wyrzucanie trupów zwierzętom i przyczyny tego; drogi, losy i przeznaczenie dusz odchodzących z tego świata wraz z ceremoniami, które dokonywane być winny po śmierci; współpracownicy w odnowieniu wszechświata; walka pomiędzy duchem dobrym a złym od początku świata, aż do zmartwychwstania; o koszuli świętej i o pasie; apostazya i zapobieganie jej; ognie święte i ceremonie złączone z niemi; obowiązki, zapłata i stanowisko kapłanów; szczegóły dotyczące różnych ceremonij; prawny i bezprawny handel zbożem, winem, bydłem, tudzież określenie pijaństwa; adoptowanie, opieka, dziedzictwo; prawa cudzoziemców i niewiernych: początek ludzkości i małżeństwa z najbliższemi krewnymi; cena obrzędów religijnych; przyczyna tęczy, zmiany księżyca, zaćmienia; rzeczy nabyte wskutek przeznaczenia i przez trudy; grzechy płynące ze stosunków nienaturalnych i cudzołóztwa; niedoskonała modlitwa przed piciem; ceremonie i zapłata za nie; siedmiu władców nieśmiertelnych przed Zaratusztrem; niebo, źródło wody czystej, przyczyny deszczu i burz.

W odpowiedziach swoich na pytania powyższe Manuszykar wykazuje sporo bystrości umysłu i wiedzy a moralności, której etyka jest na wiek ówczesny dość wysoka. Autor pragnąłby utrzymać potęgę i przywileje kapłaństwa, ale jest dostatecznie toleran cyjny wobec uchybień ludzi świeckich, byleby one nie pochodziły z dobrowolnego trwania w grzechu, przy czem autor zapewnia, że charakter potęgi zła i kary w piekle jest czasowy. Dla przykładu przytoczymy odpowiedź autora na pytanie 5-e: „Dlaczego dobrzy częściej doświadczają przeciwności niż źli.”

„Odpowiedź jest taka, że nie w każdym czasie, nie na każdem miejscu i nie wszystkim dobrym dzieje się gorzej niż złym; powodzenia duchowego mają oni daleko więcej, ale to na świecie nie jest widoczne. Wielo przyczyn składa się na ten objaw, a najważniejszą jest ta, że wszelkie zło płynie z dwu źródeł: od demonów, twórców zła i od ludzi podłych, którzy są zapaśnikami demona, nie wolnymi od jego udręczeń i prześladowań... Starożytni mawiali, że trudy i niepokoje dobrych są większe na świecie, ale ich nagroda i zapłata — pewniejsza w bycie duchowym; przeciwnie, rozkosze i zbytki podłych są większe na świecie, ale ich kary i cierpienia w bycie duchowym — surowsze. Ztąd też dobrzy przez obawę cierpień i kary w piekle, unikając zbytków i rozkoszy na świecie, nie myślą, nie mówią i nie czynią nic takiego, coby mogło być niewłaściwe. Powodowani nadzieją rozkoszy w niebie, przyjmują dobrowolnie na barki swojo wiele trosk i niepokojów, starając się o praktykowanie cnoty w myśli, mowie i czynie. Ludzie podli, dla zabezpieczenia sobie rozkoszy, bez względu, że ich za nie może czekać piekło, używają życia w egoizmie, nie troszcząc się wcale o takie czyny, któro torują drogę do nieba. Dlatego też podli mają, na świecie więcej uciech, a dobrzy więcej cierpień i niepokojów; przyczyna tkwi w gwiazdach (w przeznaczeniu).“

Ten sam Manuszykar jest autorem listów, które rzucają pewne światło na stan mazdeizmu po bezustannej walce przez 200 lat z falą mahometańską, która go ostatecznie pochłonąć miała.

Doba Sasanidów nie poprzestawała na przechowywaniu pomników świętych i rozpowszechnianiu ich w odpisach; obok tych robót pisano samodzielne księgi o religii, z których posiadamy bardzo wiele, już to ogłoszonych drukiem, już to ukrytych w bibliotekach Parsów. Treść ich zwykle mało jest zajmująca, dogmatyka wykrętna i nie jasna, ale bardzo wysoko stoi moralność. Persom—mówi Justi—mieszkającym dzisiaj w Indyach i wiernym swojej religii, przyjaciele i wrogowie przyznać muszą, że ich praktyczna moralność żywota nienagannego, oraz miłość dla bliźnich zgadzają się z przepisami odpowiedniemi ksiąg świętych w daleko wyższym stopniu, aniżeli u jakiegokolwiek społeczeństwa religijnego na świecie. Księgi w języku pehlewi zawierają w sobie moralność rozumną, która, nie stawiając bynajmniej wymagań niemożliwych i nie głosząc zaparcia się świata, jako jedynego środka wyzwolenia ducha od materyi i cierpień doczesnych,—ascetyzmu zaś i wpadającej w zachwyt kontemplacyi nad mistycznemi tajemnicami, jako zwalczanie żądz cielesnych,—ma raczej na oku stanowisko człowieka pośród świata i działalności obywatelskiej. Rzeczy, które w etyce innych religij przedstawiają się jako niebezpieczne lub prowadzące do grzechu, obraca właśnie w sposobność do czynów szlachetnych i pobożności przez rozumne spożytkowanie zawartej w nich treści etycznej,

Taka właśnie księga moralna stoi na czele tomu 3-go tekstów Pahlavi, przełożonych przez Westa. Nosi ona tytuł: Dina-i Mai nog i Khired albo krócej

Minochired t. j. „Opinie ducha Wiedzy,” a składa się z 62 rozdziałów, traktujących o najrozmaitszych przed-

,ß

iJLm

ÎYtarsz króla—rzeźba w persepolisie-

miotach, będących w związku z madeizmem. Autor nieznany, a pochodzący prawdopodobnie z 8-go w., był niewątpliwie pisarzem świeckim, albowiem nie zajmują go wcale obrzędy religijne i ceremonie, a śmiało wypowiada poglądy swoje i wątpliwości. W rękopisie tej księgi z r. 1569, brakuje 1-ej części, aiko-uiec jest także urwany. Przechodząc do wyjątków, nadmieniamy, że ponieważ dzieło składa się z pytań mędrców i odpowiedzi ducha wiedzy, będziemy przytaczali tylko te ostatnie, żeby nie powtarzać bez potrzeby tych samych frazesów pytających.

„Wybieraj żonę z charakterem, gdyż taka tylko jest dobra, którą coraz więcej będziesz szanował. Unikaj zawiści, żeby życie nie stało się tobie nieznośnem. Strzeż się nadmiaru rozkoszy, żeby cię czyny twoje nie obdarzyły smutkiem i nieszczęściami. Nie sięgaj po cudzo żony, żebyś nie stracił trzech rzeczy: zdrowia, ciała i duszy. Z wrogami walcz uczciwie; z przyjacielem postępuj przyjaźnie; z człowiekiem złośliwym nie wchodź w zatargi nie współdziałaj z chciwym i nie powierzaj mu kierownictwa; z obmówcą nie wchodź do drzwi króla; z człowiekiem złej opinii nie miej stosunków; nie bądź sprzymierzeńcem, ani towarzyszem głupca; z szalonym nie rozprawiaj: z pijakiem nie wychodź na ulicę; od człowieka złego nie pożyczaj. Hojność jest dobra dla duszy, prawda— dla świata całego, wdzięczność — dla istot świętych, wiedza — dla samego człowieka, przytomność umysłu — dla wszelkich interesów, zadowolenie—dla wygody ciała i odpędzenia demonów. Krajem najszczęśliwszym jest ten, w którym zamieszkał człowiek sprawiedliwy, mówiący prawdę. Mądrość bez dobroci nie jest mądrością, rozum bez wiedzy nie jest rozumem. Rozkosz nad rozkoszami stanowią: zdrowie ciała, swoboda bez trwogi, dobra sława i sprawiedliwość. Ubóstwo przy uczciwości jest lepsze niż bogactwo zdobyte z cudzą krzywdą. Rząd dobry jest ten, który daje dobrobyt krajowi, spokój biednym, oraz prawa i obyczaje szlachetne. Człowiek dobrego temperamentu, pijąc wino, staje się podobion czaszy złotej lub srebrnej, która im więcej palona tern jaśniejsza i czystsza. Wówczas myśli jego, słowa i czyny są cnotliwsze; on sam staje się milszym i rozkoszniejszym dla żony, dzieci, przyjaciół i towarzyszów, a wreszcie rozwija więcej pilności w spełnianiu obowiązków i dobrych czynów. Ale człowiek złego temperamentu, pijąc wino, traci zwyczajną równowagę, rwie się do kłótni z towarzyszami, oburza zuchwalstwem, jest drwiący, szyderczy, wyzywający. Krzywdzi on żonę i dzieci, zaburza spokój i przynosi niezgodę. Wszelako każdy człowiek powinien być umiarkowany w piciu wina; gdyż pijąc w miarę, obraca je dla siebie na pożytek; wino bowiem trawi pokarm, wzmacnia ogień żywotny, potęguje bystrość umysłu, dzielność i krew, usuwa troski i podnieca organizm. Wino przypomina rzeczy zapomniano, sprowadza dobroć umysłu, potęguje wzrok oka, słuch ucha, mowę języka i postęp w pracach przedsięwziętych. Ale kto pije wina za wiele, zmniejsza swą wiedzę, jasność umysłu, dzielność i krew, wytwarza choroby, tępi wzrok, słuch i mowę. Na odzież dobre: jedwab dla ciała, a bawełna dla duszy; albo wiem jedwab pochodzi ze stworzenia szkodliwego, pokarmem zaś bawełny jest woda, a mieszkaniem ziemia. Jeśli kto zdobył majątek przez zbrodnię i cieszy się z niego; taka radość gorsza od nieszczęścia. Życie w trwodze i fał szu gorsze od śmierci. Próżniak jest najgorszy z ludzi; człowiekowi fałszywemu nie ufaj zarówno w dobrem, jak w złem. Zarozumialcy posiadają mało przyjaciół, a dużo wrogów. Z bogaczów najbiedniejszy ten, kto nie będąc zadowolony z tego, co ma, patrzy okiem zawistnym na cudze. Z biedaków najbogatszy ten, kto, poprzestając na własnem, nie pragnie cudzego. Największym szacunkiem i opieką otaczać powinniśmy: młodego chłopca do posługi, żonę, wołu roboczego i ognisko. Ten jest naj mędrszy, kto umie zabezpieczyć swą duszę. Człowiek zawistny nie wiele ma w życiu przyjemności. Nie może być wiernym, kto niema lęku wobec Boga, a wstydu wo* bec ludzkości. Nie bierz na świadka: kobiety, młodego sługi i niewolnika. Wiedzy — nigdy za wiele. Zdrowego rozumu nie kupisz za żadną cenę. Najbardziej pożałowania godną jest praca dla niewdzięczników. Mądrość jest największym skarbem na świecie“.

,Każdy stan nastręcza sposobność do przekroczeń albo występków; występkami kapłanów są: obłuda, chciwość, niedbalstwo, lenistwo, drobnostkowość i niedowiarstwo; występkami wojowników: ucisk, przemoc, wiaro-łomstwo, pobudzanie do złego, duma i wyniosłość; rolników: ciemnota, zawiść, złośliwość i mściwość; rzemieślników: niedowiarstwo, niewdzięczność, mowa nieprzyzwoita mrukliwość i oszczerstwo.

Bóg jest najpewniejszą obroną, dobry brat najlepszym przyjacielem; dziecko piękne, pobożne najlepiej zachowuje imię dobre rodziny; żona piękna, obyczajna, dobra jest najlepszą towarzyszką życia. To mienie jest naj lepsze i najprzyjemniejsze, które, zdobyte w sposób uczciwy, służy do dobrych uczynków, a radością najwyższą jest przedewszystkiem zdrowie ciała i nieustraszoność,dobrasła-wa i umysł czysty. Bogatym jest ten, kto jest doskonale mądrym, kto jest zdrowym i żyje bez obawy, kto zadowolony ze swego losu, kto uczczony jest w oczach Boga i w mowach ludzkich, czyja nadzieja opiera się na czystej, dobrej re-ligii mazdajaśnijskiej i kto zyska! mienie uczciwością. Ton mąż najlepszy, który jest mądry, stały w religii. wdzięczny i prawdomówny; ta niewiasta najlepsza, która jest wymowna, zdrowa, zdolna, szanowana, obyczajna która dom rozwesela, która jest wstydliwą i nieśmiałą, uprzejmą względem ojca, stryja, małżonka i wy cho wawcy, a nadto uroczą; ta krowa jest najlepszą, która jest błyszczącą, dłu-gouchą i płodną; z ptaków najlepszym jest czeraw (krogu-lec święty, który w ogrodzie Jimy Avestę w języku ptasim wygłaszał); biały rumak stanowi czoło koni, zając jest najlepszem ze zwierząt dzikich, pszenica najlepszem ze zbóż. Najlepszym czynem jest szczodrość, dalej idzie prawdomówność, małżeństwo pomiędzy krewnymi, obchodzenie świąt, na pory roku ustanowionych, odmawianie całego rytuału, czczenie Boga i budowanie karawan-sara-jów dla kupców, życzenie dobrze wszystkim ludziom, uprzejmość względem dobrych.

Ciało najlepiej utrzymasz bez krzywdy duszy a duszę bez uszczerbku dla ciała, jośli będziesz wiernie przestrzegał zasad następujących, przez ducha mądrości przepisanych: z niżej stojącym od siebie obchódź się jak z ró wnym sobie, z równym jak z wyżej stojącym, z wyżej stojącym jak z panem, z panem jak z księciem, przy lisięciu bądź spokojny, posłuszny i prawdomówny, względem towarzyszów pełen szacunku, uprzejmy i dobrotliwy. Nie dopuszczj się potwarzy, aby ci z tego hańba nie urosła, gdyż pismo powiada: potwarz gorszą jest od czarnoksięztwa, a w piekle za ten ciężki grzech rzuca się na ciebie darudź (dyablica) z przodu,—z tyłu zaś darudź potwarzy. Nie bądź chciwym, aby nie oszukał cię szatan chciwości; dobro światowe niech ci nie będzie obojętne, a dobro ducha zakryte. Nie polegaj na skarbach i dobrach, gdyż w końcu musisz opuścić je wszystkie; nie polegaj na padyszachu, gdyż w końcu musisz obejść się bez niego. Nie polegaj na honorach gdyż te ci w niebie nie pomogą: ani na krewnych i przodkach, gdyż w końcu zależy wszystko od twych własnych czynów; ani na życiu. gdyż w końcu przychodzi śmierć i psy. a ptaki pożerają twego trupa, kości zaś spadaj \ do dołu Przez trzy dni i noce dusza twoja siedzi na twojej głowie, a czwartego dnia rano idzie z duchami czystemi z jednej, a szatanami z drugiej strony na wysoki i straszliwy most Szyn-wat, gdzie przyjść musi każdy, czy to pobożny, czy bezbożny. Tu ukazują się nieprzyjaciele: Chaszm, dyabeł gniewu, straszliwy Aswahad, niszczyciel kości, który pochłania wszelkie stworzenie i nie nasyca się; w środku zaś staje Mitra, Serosz i Rasznu, który waży sprawiedliwie dusze królów i książąt, złych i dobrych, nie chybiając ani na włos; nie zna on miłosierdzia, a odważa sprawiedliwie króla i księcia narówni z człowiekiem najlichszym. Dusza czystego, przeszedłszy most, szeroki na far-sangę, idzie do raju, duszę zaś złego chwyta dyabeł Wi-zaresza, bije i dręczy niemiłosiernie; dusza krzyczy głośno, narzeka, błaga i walczy bezskutecznie o życie, a gdy walka i błagania nic nie pomagają i gdy nikt nie przychodzi na pomoc. Wizaresza wlecze ją na dno piekielne.

Jeśli chcesz pozyskać sobie Ormuzda, pana Amszas-pandów (archaniołów) oraz niebo wonno i miłe, złemu zaś Arimanowi i diwom pomieszać szyki, a uniknąć piekła ciemnego, cuchnącego, weź ducha mądrości za podporę, w ducha zadowolenia, zaopatrz się niby w siodło, pancerz i tarczę, w ducha prawdy niby w puklerz, w ducha wdzięczności niby w maczugę, w ducha pokory niby w łuk, w ducha szczodrości niby w strzałę, w ducha umiarkowania niby we włócznię, w ducha stałości niby w rękawicę, a duch losu (któremu oddajesz się w rozporządzenie) niech będzio dla ciebie obroną przeciwko złemu Arimanowi i cuchnącemu piekłu.“

Kapłani zoroastryjscy nie poprzestawali na nauce i napomnieniach; oprócz uczynków, jednających u Boga zasługę, zalecali modlitwy, i spowiedź, przez którą obciążona grzechami dusza może dostąpić ulgi od zgryzot sumienia. Jedna z formuł spowiedzi {Palet) powiada: „Obstaję przy prawości i czystych postępkach, trzymam się czystej religii mazdajaśnijskiej, trzymam się owej religii, której Ornuizd, pan i Amszaspandowie nauczyli Zaratu strę potomka Śpitamy, Zaratustra zaś nauczył króla Wi-staspę, Wistaspa Fraszaostra, Dżamaspę i Isfendiara, ci zaś nauczyli jej wszjstkich wiernych na świecie. Religia ta, przechodząc z pokolenia w pokoleiie, doszła do Ader-bada, syna Marespanda, wskrzesiciela czystości, a ten odnowił ją i oczyścił. Trzymam się wytrwale tej wiary i nie odwracam się od niej z zamiłowania czystości, a nie dla życia dłuższego, lub też dla władzy i bogactwa. Gdybym nawet przez wzgląd na duszę miał oddać za nią swoje ciało, oddam je z radością“. Palet wylicza teraz wszystkie grzechy, które na spowiedzi wyznawane bywają wpo-rządku ścisłym. Naprzód wymienia to, które zawierają w sobie obrazę Amszaspandów, później grzechy przeciw ludziom, które obrażają Ormuzda, przeciwko zwierzętom

10

Lit. Powsz. t. V.

któremi obraża się Wohumano, przeciwko ogniowi, któro obrażają Ardabihista i t. d., dalej idą grzechy śmiertelne, grzechy przeciwko instytucyom państwowym i społecznym, przeciwko dobrym obyczajom, przeciwko krewnym, służbie Bożej, przeciwko wszystkiemu, przeciw czemu grzeszymy myślą, mową i uczynkiem, a w końcu znajduje się wyznanie wiary i kilka ustępów z Awesty.“ (Tusti w przekładzie Br. Grabowskiego).

Mardan farakh, autor księgi Sikand gumanik Vigar,

t. j- „Wykład rozpraszający wątpliwości”, stara się stwierdzić tę zasadniczą doktrynę religii mazdejskiej, że dobro i zło nie pochodzą ze źródła tego samego i wykazać, że inne religie, wyznające wiarę w jedność stworzenia, mogą wyjaśnić pochodzenie złego albo przez obniżenie charakteru istoty świętej albo przypisując wpływ gorszący dyabłu, który w rzeczywistości jest drugim bytem. Innemi słowy, autor usiłuje dowieść narodowi, że wiara w stwórcę wszech-dobrego i wszechpotężnego musi loicznie przypuścić istnośó niezależnego początku dyabła, choćby inaczej utrzymywała. W wykładzie swych argumentów autor chętniej napada inne religie, niż broni własnej, usiłując wykazać brak wynikliwości w pismach świętych Mahometan, Żydów, Chrześcian i Manichejczyków.

Księga Sad Dar, czyli „Sto przedmiotów”, napisana w języku perskim, traktuje o kwestyach najrozmaitszych, nie dość systematycznie ułożonych. Jestto wykład o wielkiej rozmaitości obowiązków i zwyczajów z punktu widzenia ściśle religijnego, jakkolwiek dzieło widocznie przeznaczył autor dla pożytku ludzi świeckich. Kiedy i przez kogo było napisane — nie wiadomo; to tylko pewna, że jest bardzo stare i że parsowie odwołują się do tego traktatu nieustannie. Dla nas księga ta nie przedstawia nic ciekawego, gdyż przeżuwa tylko Avestę.

Najobszerniejszem dziełem w języku pehlvi jest Dinkart, pomimo, że brak jej pierwszych dwu ksiąg. Księga 3 cia zawiera szereg wykładów o różnych przedmiotach i obowiązkach religijnych, a kończy

i

&

■

a

: /

E2

P«

V

46

■-

A

w

' ■,

st-6

m

'

$

5

i>y

K-

. mium

ki

\

K

.4-.:.-....... r* g

■ ⁴

rtr

■m

: /'JT

i-łJ

~- — -

Ai

i m

H

> H

TSJS2

■

te

2Tti%

,

IB

-.

«

i;

■

m

m

Sai

^ i ï mm

:

.. i.. .

WUJ

s?E«2,

m

W

i

fryz lwów w 5uHie.

p i

?

rrjy-

m

II

•ąjfes

u

|^5-'!

pr

te'

P" H )l

l-; ~"'Xxk*jë

I

się opisem lat słonecznych i księżycowych, oraz histo-ryą legendową Dinkarta, który widocznie jest tu utożsamiony z Kaskami Avesty. Księga 4-ta obejmuje różne wiadomości, wybrane z ksiąg religijnych przez Aturfarnbaga, pierwszego kompilatora Dinkartu w pierwszej połowie w. IX. Wiadomości te rozpoczynają się charakterystyką Ameszaspendów, poczerń autor przedstawia obraz usiłowań różnych władców od Visztaspa do Chosru Kuszyrwana w kierunku zebrania i zabezpieczenia literatury narodowej. Księga 5*ta zawiera aforyzmy samego Aturfarnbaga, oraz wyjaśnienia wielu kwestyi ciemnych i trudnych w dziedzinie historyi, astrologji, tudzież zwyczajów religijnych. W księdze 6-ej znajdują się poglądy profesorów (poryodkeszan) pierwotnej religii Zoroastra o wielu przedmiotach, dotyczących tradycyi, zwyczajów i obowiązków, a także liczne aforyzmy Aturpada, który ostatecznie uzupełnił i wykończył kompilacyą Dinkartu. Księga 7-a zawiera opis cudów religii mazdejskiej, począwszy od pierwszego człowieka Gayomarda aż do Soszana, ostatniego z przyszłych proroków — oraz liczne szczegóły z życia Zarathustry. Księga ta stanowi 5-y tom przekładów Westa. Księga 8-ma i najważniejsza. a stanowiąca tom 4-ty przekładów Westa, zawiera treśó 21 Nasków, z których składała się Ave-sta Sasanidów. W księdze ostatniej znajdujemy treśó bardziej szczegółową trzech pierwszych Kasków, oraz uwagi o księdze Yasna. Ponieważ dwa ostatnie tomy przekładów Westa, zawierające treśó Kasków i bajdy „o cudach Zoroastryzmu”, nie przedstawiają dla nas żywszego interesu, przytoczymy więc wyjątki z Din kartu podług Justiego, w przekładzie Br. Grabowskiego.

O stanowisku kapłana mówi Dinkart: „Gdy dusza zmazana jest grzechem i znajduje się na drodze do piekła, środek wyzwolenia jej z grzechu i odzyskania czy stości wychodzi od destura (kapłana), który zna dobrze religię, wie o lekarstwie dla duszy i potrafi oczyścić ją z grzechu. Stan kapłański jest wznioślejszy niż stan rycerski i rolniczy. Po pierwszo, przymioty obu ostatnich zawierają się w pierwszym, gdyż stan wojowniczy kapłana polega na zwalczaniu demonów niewidzialnych, jego zaś przymiot jako rolnika—natem, iż przez czynność swoją udziela potraw duchownych. Powtóre, każdy znajomość swych obowiązków otrzymuje od kapłana i we wszystkich czynach, któro się tyczą jego duszy, winien zachować przepisane przez kapłana granice. Godność ciała ludzkiego jest powołaniu kapłana udzielona, godność ręki—powołaniu wojownika, brzucha—powołaniu rolnika, nóg-powołaniu rzemieślnika. Najniższą jest działalność kupca“.

O obowiązkach władcy powiada Dinkart: „Jak osobistą władców powinność stanowi taka znajomość religii, iżby mogli przez nią swych bogatych poddanych bronić przed wrogami nieposłusznymi, tak też obowiązkiem ich jest odwracać ucisk, nędzę, biedę, brak, chorobę, zarazę i o ile można, wynajdywać najwięcej sposobów do utrzymania dzielności na świecie. Wszelako, jeśli władcy bez znajomości religii oddają się głupio zgubnym myślom,wy-konywając takowe, bud/.ą niezadowolenie i mnożą przyczyny chorób (ciała państwowego). Jeśli kto z poddanych nie jest wstanie oddawać się zatrudnieniom swoim w braku potrzebnych do tego rzeczy, jeśli naprzykład gospodarz znalazłby się bez wołu i innych rzeczy do uprawy ziemi potrzebnych, władcy, w to wszystko co im potrzebne, powinni zaopatrzyć biedaków. Powinni zasłaniać opuszczono niewiasty i dzieci, nie mogące obronić się ludziom, którzy chcą im zagrabić mienie.

Dla odwrócenia chorób i zarazy, należy urządzać w miasteczkach i wsiach szpitale pod dozorem lekarza; ogień, wodę i ziemię należy utrzymywać w wonności, zaś powietrze ma być wolne od wszelkich szkodliwych ma-teryj i niszczących rzeczy, aby choroba do ludzi nie miała przystępu Jeśli król niezdolny jest odwrócić klęski od kraju, albo nie dba o to, albo nie potrafi wynaleźć środków zaradczych, niezdolnym jest także do wymierzania sprawiedliwości, a władcy inni na korzyść sprawiedliwości wojnę z nim stoczyć powinni.

W społeczeństwie obywatelskiem najważniejszą in-stytucyę stanowi małżeństwo. Kto czuje się związanym przepisami religii, powinien dla uniknięcia grzechu i sporu zawrzeć małżeństwo ze współwyznawcą tejże samej religii, aby przez to powstało wzajemne umocnienie i wyzwolenie z piekła za pomocą zobopólnej modlitwy i czci bożej. Takie małżeństwa, oparto na pomocy wzajemnej, zapewniają sobie i potomstwo szczęśliwe. Małżeństwo pomiędzy członkami jednej rodziny jest najlepszym śród-

kiem wyrządzania diwoni uszczerbku. Małżeństwo pomię dzy dwiema osobami różnej narodowości, które przynoszą z sobą odmienne pojęcia i obyczaje, uważa Dinkart za szkodliwe: niejedna niewiasta, mimo ubóstwa, licząc na brak odwagi w mężczyźnie, zniewala go, aby jej kupował nad potrzebę, a jeżeli tego nie otrzymuje, przewodzi nad mężczyzną i okazuje mu swoją przewagę. Jakże wiele żon cudzoziemek domaga się strojów pięknych, niewolnic, barwideł, wonności i tym podobnych rzeczy, ' których mąż przyobiecać nie może, a jeśli przyrzeknie, następują spory, łajania, złe rozmowy, nakoniec rozwód lub życie, przynoszące obojgu niezadowolenie i nieszczęście. Obcowanie ze złymi jest szkodliwe, ponieważ zwolennicy innej religii myślą jedynie o uporze, łupioztwio i oszukaństwie. Krzewiciele złych religii takąż szkodę wyrządzają, jak podrabiacze pieniędzy, którzy ołów zamiast szkła lub ołów pomieszany ze złotem między ludzi puszczają. Najtroskliwiej strzedz należy małego dziecka, niewiasty, zwierzęcia jucznego i ognia “

Z ksiąg pehlvi, niepomieszczonych w zbiorze przekładów Westa, miejsce najwybitniejsze zajmuje „Ardai Yiraf Na mak”, t. j. „Księga Ardai Virafa”, której autorem przypuszczalnym jest — podług Hauga Nikszapur, słynny komentator starożytny. Księga ta, tłomaczona wielokrotnie na języki: sanskrycki, guze rati, pazend i nowoperski, wydana wraz z przekładem angielskim przez Hauga (1872), zawiera szereg widzeń, odnoszących się do świata niewidzialnego, t. j. do nieba i piekła, a ujętych w 101 rozdziałów. W pierwszych trzech autor wykłada o stanie religii mazdejskiej w czasach przed i po wycieczce jego na tamten świat. Przez trzy wieki religia Zarathusztry była kwitnąca i szanowana, ale pod koniec tego czasu zły duch uwiódł Aleksandra przewrotnego, który, niszcząc siedzibę królów perskich, spalił księgi święte, strzeżone w jej archiwach, skazując na śmierć wielką liczbę kapłanów, mędrców i ludzi znakomitych. Następstwem tego najazdu władcy macedońskiego, ora/, wojen i przewrotów politycznych był upadek relign Zoroastra. Wrogie jej sekty podniosły głowę i wskutek tego wzrastała coraz potężniej ciemnota wierzeń

starożytnych, dopóki za Szapora II Artabad Maliras-pand nie stwierdził prawdy mazdeizmu. Ale, gdy pomimo tego wątpliwości szerzyły się jeszcze, Desturo-wie, tj. kapłani, strzegący prawdy religijnej, postanowili wysłać jednego z pośród siebie „w krainę umarłych” dla zapewnienia się u duchów bozkich, czy ceremonie i obrzędy święte, praktykowane przez kapłanów, miały lub nie, ten skutek, jaki im Desturowie przypisywali. Otóż na wielkiem zgromadzeniu kapłanów, odbytem w świątyni ognia Frobag, po glosowaniu 3-krotnem posłannictwo to, równie zaszczytne, jak trudne, było powierzone Yirafowi, kapłanowi nadzwyczajnej wiedzy i pobożności. Viraf miał 7 sióstr, które zaślubił, posłuszny prawu mazdejskiemu; otóż małżonki te, nie przeszkadzając misyi niebezpiecznej Virafa położyły jeden warunek, żeby podróż zaziem-ska ich męża nie trwała dłużej nad dni 7. Wówczas postąpiono z Virafem, jak z umarłym. Po ubraniu go w odzież nową, umyciu i t. d., dano mu do wypicia 3 czary narkotyku, który pogrążył Virafa w sen głęboki. W tym stanie przetrwał Viraf dni siedem, strzeżony przez małżonki i przez Desturów, którzy śpiewali nad nim święte Gathy. Dnia 7-go duch Virafa powrócił do swego ciała, a otaczający posła winszowali mężowi świętemu szczęśliwego powrotu na ziemię. Wróciwszy do życia i przyjąwszy pokarm, Viraf zażądał pisarza zdolnego, który miał unieśmiertelnić w księdze to wszystko, co Viraf widział w niebie i piekle. Oto w streszczeniu opis tej wędrówki cudownej, który był niewątpliwie echem dokładnem starożytnych podań irańskich.

Przewodnikiem Virafa w krainie zmarłych był poseł Boga Sraosza (Serosz) i Ataro Yazad, anioł ognia. Po zrobieniu 3 kroków w dobrych myślach, słowach i uczynkach przybył nasz bohater do mostu Szynwat, na granicy nieba i piekła, i tu spostrzegł duszę zmarłego, która odmawiała pieśni z Yasny, spodziewając się otrzymać pozwolenie do przejścia

mostu. Gdy Viraf w towarzystwie swych przewodni-ków i pod opieką innych aniołów przeszedł most, ci oznajmili, że gotowi są okazać mu roskosze raju i męki piekła. Przedewszystkiem spostrzegł Viraf miejsce pobytu tak zw.: Hamestagan, tj. unieruchomio-nych, czyli dusz, których dobre i złe uczynki trzymają szalę w równowadze. Są to nieszczęśliwi, którzy nader dotkliwie odczuwają zmianę gorąca i z inna, oraz niepewność swego położenia. Następnie zwiedził Viraf kolejno 4 raje. W 1-m z nich, tj. „w sferze gwiazd”, były dusze świetlne, jak gwiazdy, a siedzące na tronach promieniejących... Serosz wyjaśnił, że to przybytek dla dusz, które za życia nie odmawiały modlitw, nie śpiewały hymnów religijnych i nie przestrzegały Khedvodat'u, tj. małżeństwa braci z siostrami. Za 2 im krokiem w słowach dobrych Viraf dotarł do „sfery księżyca”, tj. do siedziby dusz, które także zaniedbywały aktów rzeczonych, spełniając jednak w porze właściwej pewne dobre uczynki, zasługujące na nagrodę światła księżycowego. Za 3 im krokiem „w czynach dobrych” Viraf przybył do „sfery słońca”, tj. do siedziby dusz, które rządziły dobrze za życia w swoich państwach lub posiadłościach. Na-koniec Viraf dosięgnął nieba 4-go, tj, przybytku Ahu-ramazdy wraz z duchami boskiemi, tudzież z całym zastępem pobożnych i wyznawców prawa mazdejskie-go, którzy przestrzegali jego przepisów. Tu otrzymał Viraf wino boskie, jak chce Ayuso, lub, podług Justie-go, bochenek chleba, który także w tern .miejscu dopiero otrzymują dusze zmarłych. Spożycie tego chleba obdarza nieśmiertelnością, oraz przynosi zapomnienie wszelkich rzeczy ziemskich, dając zarazem siłę oglądania bez bojaźni blasku niebieskiego. Dopiero po tym pokarmie Vohuman przedstawił Virafa Ahurama-zdzie, Amesza8pendom, duchowi (fravaszy) Zarathusztra, 1-mu człowiekowi Uayumardowi oraz różnym krzewicielom mazdeizmu. Gdy Ahuramazda polecił oprowadzić Virafa po niebie i piekle, poseł ujrzał, między

irmemi, w jednym z kręgów nieba: zieleń bujną, śród której zioła, lipy i pomarańcze rozlewały woń swoją, a w cieniu drzew kouarzystych siedziało wiele dusz, obsługiwanych przez niewiasty urocze, w szatach ze złota i ze srebra, z koronami na głowach. W tej atmosferze radości niezakłóconej rozbrzmiewały tylko dźwięki czarodziejskie, dobywane z gęśli przez hufce grajków niebieskich.

Serosz wskazuje Virafowi śród innych dusze tych, którzy niegdyś byli ubogimi i nizkimi, rolników, którzy postępowali drogą prawą, którzy pilnie i gorliwie spełniali swe obowiązki; nad nimi przewodzi Spenta Armajti (niewieścia Amszaspand, która czuwa nad ziemią i rolnictwem) z podległemi jej anielicami. Dalej siedziały dusze na tronach złotych i srebrnych, niby królowe pośród drużyny w szatach bogatych; obok nich stoją rumaki z wędzidłami i strzemionami złotemi. Są to, powiada Serosz, owczarze, pasterze oraz inni, którzy hodując na ziemi zwierzęta domowe, pielęgnowali je w starości i w chorobach, bronili od zwierząt drapieżnych, burzy i upału, a przewyżkę dochodu z hodowli bydła oddawali ubogim. Krąg siódmy, miejsce światła wiecznego, przedstawia się jako ogród z drogami ze złota lśniącego, z kwiatami i drzewami, których woń zachwycająca prawie zmysłów pozbawia; gdzie kwitną róże, tulipany, hiacynty, jaśminy, fijołki, narcyzy, róże stulistne, oraz inne kwiaty piękne i pachnące. Wszystkie rodzaje owoców były tam w wielkiej obfitości: chłodzące pomarańcze, słodkie winne grona, daktyle i granaty... Na drzewach obsiadły ptaki najpiękniejsze z pierzem niepo-równanem, z głosami tak dźwięcznemi, iż napełniają duszę —zdumieniem, serce—wdzięcznością. Budowla w ogrodzie, podobna słońcu w pełnym blasku, była wy ■ sadzanń dyamentami, perłami, szmaragdami i mnóstwem wszelkiego rodzaju drogich kamieni. W środku stał tron złoty, a wokół tegoż krzesła; tu siedział prorok Zarathusztra, w orszaku królów i bohaterów starożytnych.

Gdy tak Ardaj-Wiraf chodził z Seroszem, ten nauczał go rzeczy religijnych.

Na innem miejscu widzi mędrzec mnóstwo dusz w szatach białych i powłóczystych z rąbkami wyszy-wanemi srebrem i złotem, w towarzystwie geniuszów wody, ognia i roślin. Wszystkie one siedziały na tronach z .poduszkami, a miejsce to pachniało ambrą i piżmem. Są to dusze namiestników i urzędników, którzy nie zaniedbywali czynić dobrze, którzy kopali studnie i kanały, budowali wodociągi, urządzali kara-wanseraje i spoczynki dla podróżników znużonych, zakładali ogrody dla ludzi ubogich, nie ścinając płocho drzew i roślin; którzy utrzymywali ogień święty i wypełniali przepisy religii Zoroastrowej.

Przy wejściu do piekła Ardaj-Wiraf spostrzegł rzekę cuchnącą, która rozszerzała pary zaraźliwe. W niej pływało wiele dusz, blizkich utonięcia, które w rozpaczy wołały do Boga, narzekając na dolę swoją, ale ich słowa wiatr roznosił, nikt ich nie słuchał, nikt nie zwracał uwagi na te skargi, nikt im nie spieszył z pomocą, więc wołanie ich było daremne. Wszelkiego rodzaju płazy szkodliwe, których pełno było w tej rzece, nie dawały im ani na chwilę spokoju, a rzeka unosiła potępieńców, pomimo ich krzyków i wycia. Serosz objaśnił mędrca, iż owa rzeka powstała z łez, wbrew rozkazowi Wszechmocnego wylanych nad umarłymi. Modlitwa za dusze zmarłych, mówi Serosz, jest obowiązkiem miłym Bogu, ale lamentowanie jest grzechem w jego oczach; synom ludzkim nie odmówiono nadziei, a wiara w sprawiedliwość Wszechmogącego powinna przemódz żałobę. Ardaj Wiraf u stóp mostu Szynwatu spostrzegł duszę, która świeżo opuściwszy ciało, siedziała na głowie trupa. Gdy zdjęta trwogą kwiliła żałośnie, zerwał się nagle wiatr gwałtowny i na skrzydłach swych niósł od granic piekła smród tak obmierzły, że wszystkie dusze z pośpiechem największym uciekły.

W wietrze ukazała się postać szatańskiej po-

wierzehowności, o zębach słonia, z pazurami u rąk i nóg, niby szpony orle, z oczami krwią zaciekłemi a z jej paszczy wychodził dym cuchnący. Gdy dusza chciała uciec przed tym widokiem, zabrzmiał głos piorunowy: Nie waż się uciekać przedemną, gdyż ja cię trzymam w szponach swoich! Kto ty jesteś? co za postać straszliwa! Nigdy nic równie okropnego nie widziałem na ziemi. Dyabeł odrzekł: To twe własne „ja”, które stało się tak potworne wskutek twych występków. Gdy inni szli drogą prawdy, tyś nic na tę długą podróż nie zbierał; byłeś bogatym, lecz na dobre nie obracałeś swych bogactw, nie wspierałeś ubogich, nie broniłeś wdów i sierot, przykładem swoim nakłaniając do złego innycb, którzy cnocie hołdować chcieli, gdyż powiedziałeś sam do siebie: „kiedyż dzień sądu? on nie dla mnie”. Teraz jesteś w mej mocy. Potem chwycił ją za kark, prowadząc na most, który teraz stał się wązkim i ostrym, jak miecz. Dusza, popchnięta przez szatana, uczyniwszy kilka kroków chwiejnych, wpadła w otchłań.

Kary na bezbożnych odmalowane są z rozmaitością przerażającą: wróg religii wisi za jednę nogę u drzewa, a dyabeł obdziera go ze skóry; nieczuły bogacz błaga z jękiem o wodę i pokarm, a w przystępie głodu gryzie ręce własne; niewiasta swarliwa wisi z głową na dół z językiem, w tył grzbietu wysuniętym; kupiec oszust musi pić napój obrzydliwy; tyran ma ręce i nogi skrępowane, a siedmdziesięciu szatanów dręczy go wężami; kłamca i oszczerca ma język wyciągnięty i pokryty robactwem kąsającem, albo ściśnięty kamieniami; uwodziciel cierpi niemoc, wskutek której ciało, robactwa pełne, odpada od kości; dręczycielów zwierząt psy szarpią; kobietę, która skalała ogień włosami i innemi nieczystościami, szatani wloką po śniegu i lodzie; cudzołóżca musi ciągnąć skałę przez wąwozy śniegiem zawalone, a szatani popychają go i biją. Pewien człowiek doznaje udręczeń od płazów

sszsrc?;

\.ir'    lin;;:'!;

'vv

mamg

■11»

ŚSSsT

—LM-

»&?

...,.. ru

/f

V' !■

f; fi-

w

eiteSa

gl;

mmÊÊËk

fl 1

:.vr

amÊSÊ

UiÜ.U

gpl

fl

P

■mm

5flp|S®

iM:

jjl':

MH

V.

w&îi

ST

y.

' ' //// / ///'Ÿ'fÿfflyWwfc

rmimn

fi

Kapitel h Suzy-

i calem ciałem siedzi w piekle, z wyjątkiem nogi: przez całe życie był on wielkim grzesznikiem, który spełnił tylko jeden dobry uczynek. Usłyszawszy beczenie żałosne jagnięcia związanego, które nie mogło dostać się do paszy, podsunął ją nogą zwierzęciu.

Śród tych wszystkich potępieńców zwrócił prze-dewszystkiem uwagę Virafa sodomita, z którego ust i ze wszystkich stron ciała wypełzały gromady wężów obmierzłych; mordercy świętego czciciela Mazdy obdzierano głowę ze skóry; żona niewierna wisiała na piersiach własnych, a nieposłuszna na języku; złodzieje dobra publicznego i handlarze oszuści karmili się prochem i ziemią; krzywdziciel podwładnych i pracowników swoich żywił się tylko ciałem ludzkiem; gorszyciel i apostołowie fałszu dźwigali górę na równinach; tym, którzy się kąpali w wodzie nieczystej, dawano za pokarm ekskrementy. Ojcowie, którzy nie uznawali potomstwa własnego, patrzeć musieli na tysiące dzieci, które, rozdzierając powietrze jękami żałosnemi, spadały u nóg tych ojców, szarpanych prócz tego przez demony, jak przez psy itd. itd. Po przejściu piekła Viraf stanął znów przed obliczem Ahuramazdy, który polecił mu wrócić na ziemię, opisać wyznawcom mazdeizmu wszystko, co widział i oznajmić im, że jedyną drogą do nieba jest ścisłe przestrzeganie religii Zoroastra. Po tych słowach Ardaj-Viraf, padłszy przed tronem Ahuramazdy, znalazł się nagle pośród kapłanów i swoich sióstr małżonek.

Nie wiemy ściśle, kiedy powstała księga Ardai-Viraf, która posiada wiele miejsc pięknych i podniosłych, uczeni wszakże na podstawie różnych wskazówek przypuszczają, że autor jej żył za Sasanidów pomiędzy VI a VII w. naszej ery.

XII

Podbój Arabów.—Język nowo-perski.

Podbój Persyi przez Arabów dokonał się w sposób nader gwałtowny i szybki; niewielu lat potrzeba było na zupełne zniszczenie państwa perskiego. Starożytna religia upadła, częśó ludności przeszła na isla-mizm, literatura perska znikła zupełnie, ustępując miejsca arabskiej, i kalifat owładnął wszystkiem. Arabowie rozsiedli się w prowincyach perskich, najbliższych swego kraju i tam zrobili centrum swego państwa. Zakładając Bagdad, Kufę, Mosul i inne wielkie miasta, czysto arabskie, przyprowadzali do ruiny starożytne stolice prowincyi i oddziaływali na ludność wszelkie-mi środkami, jakich tylko dostarczyć mogła przewaga liczebna, potęga polityczna, fanatyzm religijny, wpływ literatury nowej, a wreszcie przemiana praw i insty-tucyj. Udało się też Arabom zasymilować najzupełniej tę ludność, która zwolna przyjęła ich język, wprowadzając go wszędzie w miejsce pehlewi, na całej przestrzeni prowincyj zachodnich, z wyjątkiem kilku powiatów górskich. W prowincyach wschodnich okoliczności były całkiem odmienne. Język arabski wyrugował wprawdzie pehlewi’jski, ale tylko w sposób bardzo sztuczny i powierzchowny. Zbyt niewiele było Arabów w Persyi właściwej, żeby mogli byli dokonać radykalnej zmiany języka. Pisano wprawdzie po arabsku, ale perski pozostał językiem ustnym i wskutek tego podbój nie był zupełny, gdyż z językiem pielęgnują się zawsze te wspomnienia, które stanowią ducha narodowego ludów Skoro tylko kalifat przejawiać zaczął oznaki pewnej słabości, natychmiast uwidoczniła się reakcya perska, zrazu głucha, wkrótce otwarta. Większa część starożytnych rodzin perskich zachowała swoje dobra, a z niemi wpływ dziedziczny, który przyczynić się musiał do rozluźnienia władzy centralnej. Rządcy prowincyj wschodnich stawali się coraz mniej zależnymi od Bagdadu; mówiono po per-sku na ich dworach, i czego zrobić nie mogło panowanie języka pehlewijskiego, tego dokonał zupełnie obcy język arabski: wywołał literaturę perską. Wszystkie dwory napełniły się poetami perskimi, których bądź to z poczucia narodowego, bądź też z polityki, książęta i wezyrowie zaczęli wówczas brad w opiekę i wynagradzać sowicie, a tym sposobem będąca w letargu przez trzy wieki literatura wystrzeliła nagie kwiatem wspaniałym poezyi.

Język Sasanidów, zmieniając się coraz bardziej, dał początek językowi nowożytnemu. Język archaiczny utrzymywał się w pewnych częściach Persyi: w XIV w. mówiono jeszcze językiem pehlvi zupełnie czystym w Zinjan (blizko Kazwinu), zaś w Maragh (w Azerbaidżanio) mówiono mieszaniną języka pehlvi z arabskim. W Persyi—pisze Ibn Haukal—trzy języki są w użyciu: far si, którym rozmawiają mieszkańcy; pehlvi, język starożytny, w którym magowie napisali swe księgi, już nierozumiane przez mieszkańców bez tłomaczenia, i arabski.⁷’ Najdawniejszym, a jednocześnie najważniejszym pod względem treści i formy tekstem języka uowo-perskiego jest „księga królewska” Firdusiego (w. X-y). Jest to nawskroś czysty język nowo-perski z lekką domieszką archaizmów. Podbój arabski, który usunął pismo pehlvi i usiłował zdławić literaturę narodową, nie mógł jednakże zabić języka. Księga Firduziego zrodziła reakeyę narodową, popieraną przez książąt muzułmańskich, którzy zapragnęli uczynić się niezależnymi od dworu bagdadz-kiego. Wszelako wpływ literatury, prawodawstwa, nauki i teologii arabskiej wtłoczył słownictwo arabskie do języka perskiego, zwłaszcza w piśmie. Każdy wyraz arabski może wejść do książki perskiej dla zastąpienia synonimu aryjskiego, albo pozostania przy nim, co jeszcze za większą wytworność poczytywano. Ale rdzeń języka nie zmienił się; zachował on swą budowę aryjską wówczas i dzisiaj, tak, że żywioł obcy nie przeniknął ani do form, ani do składni języka perskiego, którego rozwój gramatyczny zamknął się z w. XI-m.

Historya form nowo perskich jest nadewszystko historyą rozkładu form starożytnych. Nowo perski uchodzi za jeden z języków najbardziej analitycznych i najprostszych pod względem budowy w rodzinie in do-europejskiej. A przecież język staroperski, jak świadczą te szczątki jego, które do nas doszły, nie był ani mniej syntetyczny ani mniej bogaty od zendu i od sanskrytu. Wszelako już w owych szczątkach języka staroperskiego odnajdujemy wskazówki tych dążności, które zburzyły budowę form starożytnych, sprowadzając go do stopnia tej prostoty doskonałej, jaką widzimy w języku nowo-perskim. Te zmiany rdzenne w formach wytworzyły się nie w przejściu od pehlvi do języka nowo-perskiego, lecz w okresie pomiędzy staroperskim a pehlvi. Budowa gramatyczna pehlvi jest już w całokształcie swoim budową nowoperską.

Widzieliśmy, że jęz. st. perski, podobnie jak zend i sanskryt, posiadał system deklinacyjny, który rozróżnia stosunki przypadków, liczby i rodzaje prv.ez końcówki, specyalnie dodane do tematu. Tymczasem język nowo-perski nie posiada żadnych końcówek do rozróżniania przypadków i rodzajów zarówno w rzeczownikach, jak przymiotnikach, zbliżając się bardzo prostotą swoją do języka angielskiego, wszystkie przedmioty martwe są nijakie, a istoty płci różnej mają albo nazwy różne, jak: tHflrd=mężczyzna, zan—kobieta. pusar=syn, dukhtar—córka, mrzu:=byk, ₋9«v==krowa, albo rozróżniają się przez wyrazy oznaczające płeć męzką lub żeńską, albo też przez nar=samiec, »mdo=samica. Np. mardi-gada=żobrak, za-ni-gadn—żebraczka, shiri-nar=levr, sh>ri-mada=lwica. Liczba mnoga tworzy się zapomocą końcówki: an, gan, yan lub ha. Np. shutur—wielbłąd—shutaran-, dirakht—drzewo— dirakhłan; &<™du=sługa— bandagan; bakka=bakkagan; ru-m=Grek—Rumiyan, badgu—oszczerca—badguyan, gul=ró-ża—gulho; asb=koń—asbha. Końcówki deklinacyjne zastąpione zostały przez omówienie i przez użycie przyimków,

lßl

tak, że odmiana stała się gałęzią składni. Tylko biernik ma końcówkę ra, jeżeli jest użyty w znaczeniu określo-nem, np. gul-ra czyd—„zervral kwiat.” Dopełniacza niema, lecz gdy dwa rzeczowniki różne są w stosunku zależności (izaftt), do rzeczownika pierwszego dodaje się i krótkie (kasra), rzeczownik zaś 2-gi pozostaje bez zmiany, np. muszku-i Khatan=v'\smo Tartaryi. Ta sama zasada obowiązuje przed zaimkiem dzierżawczym, np. pusar-iman— chłopiec mój; laszkari-mun=bvoń moja. Jeżeli jednak wyraz pierwszy kończy się na a łub o, to miejsce i zastępuje e, np. pasza-e musol=pasza Mosulu, bo-e szaman—zapach ogrodu. Inne przypadki wyrażają się za pomocą partykuł, umieszczonych przed mianownikiem, jak: Wołacz: <ii pusar=o chłopcze! Narzędnik: az pusar — chłopcem. Przymiotnik zatracił wszelki ślad odmiany; zmienia się on tylko w stopniach porównania. Stopień równy staje się wyższym przez końcówkę tar, a najwyższym przez tarin, np. Mnb=piękny a-e, khubtar, khubtarin, Łu/t=dobry, bak-tar, bahtarin; weń—wielki; mahtar. mahiarin. Czasom przymiotnik używa się rzeczownikowo i wówmzas przybiera w liczbie mn. końcówkę rzeczownika, np. kakiman=mą-drzy, t. j. mędrcy, arżanik = uczciwy człowiek—arżani^an. Liczebniki: yak— 1, du—2 (w staro per. było dra), si=S (w st. p. tliri); czaliar=A; panez—b; szasz=6; kaft=7; kaszt— 8; nu—9; de=10; yazda—11; dvazda—\2; sizda—]3; czeki r-da=14; panzd.a—lb; szanzda=lti; kaftda—17, kasztda— 8; nuzcla— 1^; bist=20; si—30: szakal—40; pandżdli—50; szast— 60; ha ftad—70; kaszt ad—80; nawad=9U; sad—[00; dusad= 200; hazar—IQQ0; sad hasar albo !«/>:= 100,000. Porządkowe: nukhvst=l-y; duum=2-\; sium—3-ci; czakarum=i-y. pandżum—b-ty i t. d.; yak-ta—pojedynczy; c7n-ta=podwój-ny; si-tn=potrójny i t. d ; nim, nima—pół; si-yak='/s; cza-kar yak—'/₄. Zaimek n.-per. stracił zupełnie odmianę, zachowując rozróżnienie tylko 1. p. od mn.: man—ja, mara—va\^; wa=my, mara—nas; tu—ty, t ra=cię, szuma=wy, szumu-ra=was; o=on, ora=go; eszai)=oni, eszanra=ich. Dilam= moje serce, dilat—twojo s., dilasz — jego s., muyam—moje włosy, muyat=two\e włosy, muyasz—ich włosy. Zaimki zwrotne tworzą się za pomocą wyrazów kkod, kvesz, kvesz-tan, np. zamai kkod inekkcakam—chcę swoich szat; parvana kvesztan bekuszad=moty I zabija siebie. Zaimki wskazujące: w?=ten-a-o; inra—tego; inan v. inka=ci, te; inanra albo inhara—tych, te; u«—tamten, n«rn=tamtego, anan lub <7r?/ia=tamci, ann-ra, a ha-ra—tamtych. Zaimki względno i pytające: ki i czy=b\bry, jaki, są nieodmienno. Umieszczając kar lub karan przed z. względnemi, otrzymujemy

11

Lit. Powsz. t. Y.

złożone: harki, haranki—którykolwiek. Z bogatej budowy cszasownika staroperskiego pozostało niewiele. Czasowniki nowo-perskie są czynne, albo nijakie; posiadają jednę odmianę i tylko tryb rozkazujący, aoristus i czas przeszły; wszystko inne tworzy się za pomocą partykuł mi iub hame, oraz słów posiłkowych budan, lub hastan — być i khastan=chcieć. Oto odmiana sł. posił. budan: Cz. ter. tr. ozn. flw=jestem, i=j estes, «st=jest, cm^esteśmy, ed=jesteście. and=są. Czas ten, w połączeniu z rzecz, przym. i zaikami zlewa się z niemi, tracąc a początkowo. Oto przykłady: man-arn—ja jestem, tu-i, ost, ma-em, szuma-ed, iszanand; szad-am=jestem radosny, szad-i, szad-ast, szad-em, szad-ed, szadand. Oprócz tego używa się czas teraźniejszy, jako posiłkowy, w formio następującej: hastam=jestem (istnieję), hasti, hast, hasłem, hasted, ha-stand. Czas przeszły od budar: &wdr/m=byłem, budi, bud, budem, buded, budand; cz. przesz, nied mi badam—byłem, mi budi i t. d.; czas przesz, złożony: buda-am=hyiem, bu-da-i, buda-ast i t. d.; czas zaprz. buda budan=byłem był, buda budi, buda bud, buda budem i t. d.; cz. przyszły: kha-ham bud—będę, khahi bud, khahad bud, khahem bud, khahed bud, khahand bud; cz. przyszły 2-i: buda baszam=-będę, buda baszi, buda baszad, buda baszem, buda baszed, buda baszand. Tryb rozk.: bu, basz=bądź, bad, &fls^ad=niech będzie, baszem— bądźmy, baszed=bądźcie, baszand—niech. będą. Tr. łączący, albo Aoristus: buwam baszam—że jestem; buyi ba-szi=że jesteś, buwad baszad; buwem baszem; bued baszed; buwand baszand. Tryb warunkowy: budame, byłbym, budi, budę, budeme, budede, budande. Tr. bezok. cz. ter.: budan, cz. prz. buda budan, imiesłów: basza—będąc, buda=były.— A oto odmiana słowa prosił: szudan=być, stać się. Cz. ter. tr. ozn : mi szuwam—) estem, mi szaioi. mi szawad, mi szawem, mi szatced, mi szawand. Cz przeszły: szuda m— byłem, szudi, szud i t. d.; mi szudam=byłem, mi szudi i t. d.; szuda-am—byłem, szuda-i, szuda-àst i t. d.; szuda budam= byłem był, szuda budi i t. d.; khaharn sz«d=będę, khahi szud i t. d., szuda baszam—będę, szuda baszi i t d.; szau= bądź, szawad=niech będzie, szawem i t. d.; Aor: szawam, szawi i t d., tryb bezok. szudan, szuda budan, imiesłów: szawa=będąc, szuda=bywszy. Od czasownika khastan— chcieć—aoristus: khakam—chcę, khahi, khahad, khahem, khahed, khahand. Tryb bezok., będący źródłem wszystkich czasów i trybów kończy się na dan lub tan, zgodnie z potrzebami eufonii, np. rasidan=przyjechać, amadan—przybyć, guftan=móvrić, kusztan=zabić. Osoba 3-a cz. przesz, tworzy się przez odrzucenie końcówki an od tr. bezok., np. rasid= przyjechał, awod=przybył, yu/^powiedział, kuszt=za,hił. Przez dodanie do tej formy mi lub harne na początku albo też e na końcu, tworzy się 3-a os. cz. przesz, nied., np. mirasid lub karne r<m(Z=przyjechał, nalide=zmartwił się. Przez dodanie e do osoby 1-ej i 3-ej cz. przesz, tworzy się tryb warunkowy, np. waZiciame=zmartwiłbym się, M«Zideme=zniartwilibyśmy się. Imiesł. cz. przesz, tworzy się z trybu bezok. przez odrzucenie końcówki n, np. gup-ta—powiedziawszy, a tryb rozk. powstaje przez odrzucenie końcówki dan lub tan, np. ama—przybywaj; dodając zaś do tej formy a, an lub anda, otrzymujemy imiesłowy cz. ter., np. rasa, rasan, rasanda—grzybywając. Ten ostatni imiesłów używa się często jako rzeczownik, np. ba-zanda=gr&cz. Od tr. rozk. formuje się także tr. łączący cz teraźn. przez dodanie końcówki zwykłej osób, np. ayiam— żebym przyszedł. Czas teraźn tworzy się przez umieszczenie mi lub karne przed aoristem, np. midanam= wiem, midani i t. d. Partykuła bi, położona przed aoristem zamienia go na cz. przyszły, np. btro.9am=przyjadę. Strona bierna tworzy się przez kombinacyę imiesłowu cz. przeszłego z czasownikiem szudan=stawać są pierwotne iść, które odmienia się: szavam=idę, szave, szavad, sza-vim, szavid, szavand. A więc strona bierna od burdan= nieść, będzie: burda sza?.ccm=j estera niesiony. Jednę z największych piękności jęz. per. stanowią przymiotniki złożone, których rozmaitość i wytworność jest większa, niż w językach niemieckim, angielskim, a nawet w greckim. Autorowio perscy, stosownie do woli swojej i do smaku, wytwarzają takich wyrazów złożonych moc wielką, bądź za pomocą rzeczownika z imiesłowem ściągniętym, bądź toż umieszczając przymiotnik przed rzeczownikiem, bądź wreszcie kładąc rzeczownik przed rzeczownikiem, np. żan azar=raniący duszę, bekh afgan—wyrywający korzenie, kkab rut—o pięknej twarzy, pakdamnn—o cnocie nieskazitelnej, gulrue—o licach róży i t. p. Partykuła kam=razem, umieszczona przed imionami, tworzy inną klasę wyrazów złożonych, oznaczających towarzyskość i serdeczność, np kaanakang—tych samych skłonności, hamdam— razem oddychający i t. d. Imiona, oznaczające miejsca jakiejś rzeczy, tworzą się za pomocą końcówek istan, dan, zar, gali, ża, np. nigarisian=galerya malowideł, bahari-stan=dom wiosny, gulistan— kolebka róż, szeristan=ziemia lwów. Czasowniki złożone tworzą się albo zapomocą rzeczowników i przymiotni ów, albo toż przyimków i innych partykuł, np. intizor /t0rdan=oczekiwać, pur kardan—napełnić, kasad burdan—zazdrościć, itikad bwrdćm=wierzyć i t. d. Przysłówki perskie: ómar=wiele, andak=mało, inża—tu, anża=tam, az inża=ztąd, az 0nia=ztamtąd, râ-SM=tam, fl«sw=owdzie, kuża—gdzie, kar kuża A'i=wszędzie, bentn=zewnątrz, darun=wewnątrz, bamdad=va,no, szam-gàh—wieczorem, di=wczoraj, /brrfu—jutro. ^esz=przed-tem, j9(76=potem, angali—wówczas, harguiz=zawsze, ho-noz=jeszczo, ham=nawet, m'z=tak i t. d. Spójniki: o, irai ya—albo, fl<7ar=jeżeli i t. d. Przyimki: «z=przoz, abar, bar=na, nad, pas=po, ba=z, be=bez, barfle=dla, dar—w, 2er=pod, nazd — przy, mïyan — §>ród. Wykrzykniki: n«/a, aiyuha!=o\\\ a/i/=ah, direg, direga—niestety.

Persowie piszą od ręki prawej ku lewej, używając abecadła arabskiego, do którego dodać musieli 4 głoski do wyrażenia dźwięków nieistniejących w języku arabskim, a mianowicie: p, które oznaczają jak b arabskie z dodaniem dwu kropek pod literą, cz piszą jak aż, dodając do niego 2 kropki pod głoską, z—jak s—z dodaniem 2 kropek nad głoską i g—jak k z dodaniem 3 kropek nad głoską Oto dwuwiersz z poematu Haftsa:

Gazai gufti, o durr suffti, biya o khusz bikhan, Haflz Ki bar nazm-i ta afszanad falak ikd-i suraiyara.

0 Hafisio! gdy tworzysz wiersze, to zda się, że ni-zasz perły; pójdź, śpiewaj je rozkosznie; albowiem niebo zlało na poezyę twoją blask i piękność konstelancyi plejad.

XIII.

Rozbudzenia się ducha narodowego. — Dzieje: Tahirydzi, Saffa-rydzi, Samanidzi, Buidzi, Zujadydzi, Gasnewidzi, Seldźukidzi, Atabegowie, Assasyni, dynastye Czynpishana i Tamerlana. — Turkmeni.—Safawi -Kajarowie.

Z pozoru zdawało się, że Persya, przyjąwszy islamizm i uległszy zupełnie Kalifatowi, zatraciła wszelkie poczucie niezależności narodowej. Tak nie było: ani pamięć o starożytnej wielkości narodn, ani przywiązanie do kultu Zoroastra nie wygasło zupełnie w sercach Irańczyków pod uciskiem despotycznym Arabów. Wyznawcy mazdeizmu, znalazłszy dla siebie schronisko bezpieczne w pięknych krainach Mazen-deranu i Gilanu, a także w górach Tabarystanu, podtrzymywali gorliwie nieiylko ogień święty swojej re-ligii starożytnej, ale i dążności narodowe. Niemniej w innych prowincyach perskich, pod popiołem świą tyń zniszczonych, tliła się iskra, oczekująca na jedno tchnienie ożywcze, żeby wybuchnąć płomieniem życia narodowego. Dopóki Omajjadzi, mordercy Alego, dzierżyli dłonią potężną ster rządu w stolicy swojej Damaszku, jednolitość państwa, sięgającego od Indyj do Hiszpanii i od Kaukazu do pustyń afrykańskich, trzymała się jeszcze jako tako, a drobne powstania w prowincyach perskich, wymierzane przeciwko jarzmu arabskiemu, nie mogły liczyć na powodzenie. Ale zmieniła się rdzennie postać rzeczy, gdy Abbasydzi przenieśli siedzibę swoją do Bagdadu (r. 762). Bez względu na bajeczną świetność tej stolicy, która była niezaprzeczenie punktem środkowym życia duchowego, ogniskiem badań naukowych i centrem handlu wszechświatowego, dawna jedność Kalifatu skonała z Omajjadami bezpowrotnie. Wytworzenie się państw niezależnych w Kordubie, Fezie, Kairwanie i Tunisie przygotowało grunt odpowiedni i dla niezależności wschodnich prowincyi perskich. Już za namiestników arabskich związek oddalonych części starożytnej monarchii Perskiej z siedliskiem władzy najwyższej naprzód w Damaszku, a później w Bagdadzie był bardzo luźny. Otóż związek ten rozluźnił się jeszcze widoczniej pod namiestnikami pochodzenia perskiego, którzy dążyli coraz wytrwałej do wywalczenia dla rządów swoich dziedziczności. W miarę, jak kalifowie bagdadzcy stawali się coraz słabszymi, dawna nienawiść Persów do wszystkiego, co arabskie, wzrastała szybko, a budzenie się ducha narodowego ogarniało kręgi coraz szersze. Starożytna szlachta perska, t. j. posiadacze ziemi i rządcy grodów, którzy podług dawnej konstytucyi irańskiej mieli w swych ręku prawodawstwo i przywileje specyalne, odnosząc się wrogo do namiestników arabskich, rozbudzali śród ziomków swoich poczucie świadomości narodowej przez usuwanie, gdzie się tylko dało, nienawistnej mowy arabskiej i zastępowanie jej dźwiękami języka ojczystego. Przez współczucie dla Alidów, a zwłaszcza dla Huseina, który był żonaty z córką ostatniego Sa-sanidy, Persowie, nie uznając trzech pierwszych Kalifów, odtrącili i Sunnę, stawszy się mahometanami Szyickimi, t. j. wyznawcami Alego, męża córki proroka Fatymy. Wraz z szyizmem, który uczynił pierwsze wyłomy w skostniałej ortodoksyi islamizmu, przy jęli Persowie i swobodną naukę Motazylitów, oraz dążenia związku „Braci wiernych”, a wreszcie Sufizm, t. j. panteizm mistyczny Vedanty indyjskiej, przekształcony ideami nowoplatońskiemi.

Dzięki tym prądom ducha niezależnego zaczęła kiełkować w Persyi i literatura narodowa. To też, gdy po śmierci Haruna Raszyda, syn jego Mamun z wielką wspaniałością wszedł do Merwu, uczony Abbas poświęcił mu wiersz pochwalny w języku nie arabskim, lecz perskim. Oto jak poeta kończy swój utwór:

Przedemną nikt w ten sposób nie wygłaszał pieśni, Język perski od wierszów trzymał się zdaleka;

Niech blask pochwał twojego, panie, majestatu I na ten spłynie język w pieśni, którąć składam.

Ten hołd pieśni, głoszonej monarsze, przenikniętemu nawskroś ideami postępowemi, miał znaczenie bardzo ważne dla późniejszego rozwoju literatury perskiej, pomimo, że Persowie nowożytni, zapominając, co są winni temu księciu, przeklinają pamięć jego za otrucie zięcia z rodu Alidów. Chorasan, ze stolicą Merwem, stał się dla Persów kolebką poezyi, oraz niezależności narodowej, dzięki Mamunowi, który, trzeba

to stwierdzić, przyłożył się do tych wyników bezświa-domie. Gdy wódz chorasański, TaMr len Husain, dzielnością swoją pomógł Mamunowi do pokonania brata Amina, Kalif, w nagrodę za te zasługi, powierzył Ta-hirowi namiestnictwo kraju ojczystego, które mąż ten umiał przekształcić w niezależne panowanie nad Cho-rasanem. Jakoż około r. 890 powstała w Persyi pierwsza dyuastya Tahirydów, nominalnie tylko zależna od Kalifatu. Synowie Tahira: Talhah (822 — 828); Abdallah (828—844) uietylko umocnili swe panowanie, ale nawret wcielili do państwa grauiczną Transoksa-nię. Ale pod następcami Abdallaha gwiazda Tahirydów zbladła i ostatniego księcia tej dyuastyi, Moha-mada, pozbawił tronu w r. 872 Jaqub len Laith, założyciel 2-ej niezależnej dynastyi perskiej Saffarydów, tak nazwanej od wyrazu „Saffa”, „mosiężnik”, którym był ojciec Jakuba z Seistanu. Jakub, stawszy się naprzód panem Chorasanu, Kirmanu, Farsu i Chu-sistanu, zawojował w końcu Mazenderan i Taba-rystan.

Jakkolwiek Tahirydzi byli gorącymi opiekunami sztuk i nauk, to jednakże okazywali życzliwość swoją przeważnie uczonym i poetom arabskim, tak, że przykład Abbasa z Merwu w r. 808 zjednywał naśladowców bardzo nielicznych. To też jedynym za Tahirydów poetą narodowym był Hanzalali z Badag-his, po którym jednak pozostały nam dwa jedynie drobne fragmenty. O życiu jego nic nie wiemy; to tylko pewna, że Hanzalah pisał jeszcze i za Jakuba, który go obdarzał swemi łaskami. Pisarze wschodni chwalą bardzo ntwory tego poety, stwierdzając, że on pierwszy używał rymów. Ale za Saffarydów, którzy już więcej liczyli się z tradycyami irańskiemi, wzrastała liczba poetów perskich, śród których cieszyli się sławą największą; Firuz Maszryki i Alu Solik z Gurganu, obaj z epoki księcia Amra (878—900). Wszelako po tych pisarzach doszło do nas zaledwie parę dwuwierszów.

Trzecia niezależna dynastya perska zawdzięcza również swój byt Mamunowi, który trzem synom Sa-mana, wodza Tatarów, mieniącego Rię być potomkiem

aa

feäM i

lüJidök pałacu w firuszabadzie zbudowanego przez iłrdeszyra I-go-

i il

Ł il

'bi

n,

«W

mm i

wmm

JL

mk

r:

Sasanidów, oddał namiestnictwo Heratu, Samarkandy i innych prowincyj obszernych z tej strony Oksusu. Tam, doszli Samanidzi do stanowiska tak potężnego, że po upadku Tahirydów odebrali Transoksanię, ustanawiając w Bucharze dziedziczną władzę królewską. Nie dość na tem. Już za Nasra I ben Ahmada

(874 — 892) Chwaryzm został wcielony do państwa transoksańskiego, a gdy dzielny brat tego monarchy Ismail (892—907) wstąpił na tron Buchary, los Saffa-rydów był rozstrzygnięty. Izmail, przeszedłszy Oksus z wojskiem potężnem, pobił Amr-ben Laitha, brata Jakuba, i wysłał go do Bagdadu, jako jeńca, kalifowi Mutadhidowi, względem którego przezorny Samanida odegrał rolę wasala. Dzięki temu zwycięztwu (r. 900) Chorasan stał się własnością Samanidów, którzy wkrótce zapanowali nad Seistanem, Gurganem, Tabarysta-nem i wszystkiemi krajami pomiędzy Jaksartesem a wybrzeżem południowem morza Kaspijskiego. Wraz z rozwojem niezależności politycznej potęgował się rozkwit literatury narodowej, która zawdzięcza Sa-manidom kartę wspaniałą. „Wielcy poeci — pisze Aufi, historyk perski — zakwitli, rozszerzając dywan sztuk doskonałych i przynosząc światu poezyi nową szatę”.

Tymczasem do współzawodnictwa z Samanidami wystąpiły nowe dynastye, powstałe z zupełnej nicości. W prowincyach zachodnich rośli w znaczenie Buidzi albo Dilemidzi, których potęga wykwitła w pro wincyi Dilem, na zachodnio-południowem wybrzeżu morza Kaspijskiego. Założyciel dynastyi Buidów, Ali Buyeh, potomek rybaka, otrzymawszy od kalifa, za zasługi wojenne, stanowisko ministra i tytuł „filaru państwa”, położył fundament potęgi swego rodu, któ ry w następcach jego: Abu Ali Hasanie, „podporze państwa”, i Kuzrevie, zwanym Azid ud Devich, czyli „Ramię państwa”, dosięgnął szczytu swej potęgi (935 — 982). Ten ostatni był hojnym opiekunem sztuk i nauk, wznosił w Bagdadzie szpitale dla biednych, oraz liczne świątynie i wodociągi w okolicach piaszczystych i bezpłodnych. Naśladując Samanidów, Buidzi ściągali na dwTór swój słynnych poetów, śród

których odznaczał się Quatran ul Gebeli, zmarły w Te-bryzie 1072. Ale gdy zabłysła gwiazda Gasnewidów, Buidzi zaczęli się chylić do upadku, który nastąpił ostatecznie w r. 1094.

Współczesną Samanidom i Buidom była dyna-stya Ziyadytów, wywodząca ród swój od Ziyada, któ ■ ry podczas pierwszych podbojów arabskich miał utrzymać władzę nad prowincyami Dilemem i Ghilanem, na północy Iranu. Potężnymi książętami tego rodu byli: Makan, Merdawidż i Veszmgir, ale górował nad nimi męztwem i mądrością syn ostatniego Qabus Szems al Moali, który był wybitnym pisarzem swej epoki. Sprawiedliwy, rozumny, opiekun uczonych i poetów, zasłynął poezyami treści teologicznej, z których prawie nic nie zostało. Doszła do nas tylko jego księga retoryczna p. t. Kemal ol belaghat, t. j. ,,Doskonałość wymowy”. Książę ten zginął podczas buntu żołnierzów w r. 1012. Panował po nim naprzód syn Minuczer, wielki mecenas sztuk i nauk, a następnie wnuk Qabus, autor wybitny, o którym niżej mó -wić będziemy. Ostatnim potomkiem tej dynastyi był Ghilan-Szach, zmarły w r. 1077.

Na wschodzie Iranu ukazała się nowa dynastya Gasnewidów. Jeszcze za Abdulmalika I (954 — 961) niewolnik turecki Alptegin wyniesiony został do go dności namiestnika w Bucharze; ale gdy Mansur I, ojciec Nuha II, dostrzegł wrogie zamiary tego intruza, Alptegin uciekł w okolice górskie Gasny, albo Gasninu, w dzisiejszym Afganistanie, i tam zdołał wkrótce założyć państwo niezależne, które po śmierci jego (977) objął zięć Sabuktegin, także niewolnik, założyciel dynastyi Gasnewidów i przyszły zdobywca Indyj. Nuh II nadał mu godność książęcą i uczynił lennikiem swoim syna jego Mahmuda, któremu sądzono było rozszerzyć podboje ojca i założyć państwo, sięgające od Kaukazu do Bengalu i od Buchary, oraz Kaszgaru do oceanu Indyjskiego. Gdy Nuh II umarł, a następca jego Mansur II, wskutek intryg dworskich, stracił koronę, Mahmud zawładnął państwem Samanidów i w r. 999 przyjął tytuł sułtana, t. j. najpierwszego z pośród monarchów azyatyckich. Ostatni potomek Samanidów Muntasir, uciekłszy z więzienia, prowadził przez czas jakiś walkę partyzancką to z Ilekhanem, przywłaazczycielem Transoksanii, to z Mahmudem, aż wreszcie zginął z ręki mordercy r. 1005.

Była to — pisze Ethé — najpoetyczniejsza postać śród książąt tego rodu. Bo jakkolwiek, w ciężkich kolejach losu, musiał on walczyć o byt swój dniem i nocą, prawie nigdy z siodła nie schodząc, to jednakże prawica jego władała tak dobrze piórem, jak mieczem, a poezye Muntasira miały być prawdziwie godne księcia. Gdy go pewnego razu towarzysze zapytali, dlaczego nie oddaje się ucztom, muzyce i wogóle rozrywkom, godnym jego rodu, Muntasir odpowiedział wierszem:

Wszyscy pytają dlaczego Unikam wesela szaty;

Czemu nie pragnę siedziby W przepych dywanów bogatej'?!...

Czyż mogę los wojownika Pogodzić z dolą pieśniarza;

Pościg za wrogiem — z biesiadą,

Co zmysły czarem obdarza?!...

Na co z ust słodkio nektary I wino mam pić zo dzbana;

Gdy na mej zbroi powinna Trzymać się tylko krwi piana!...

Przekładam konia i zbroję Nad przepych uczt wyszukany;

Lilie — strzałami zastąpię,

A lukiem swym — tulipany!

Sułtan Mahmud I Gasnewida (997 —1030), którego niesłychane podboje w Indy ach zaćmiły nawet Aleksandra, objąwszy dziedzictwo polityczne Samani-dów, był, przy całej dążności do przestrzegania praw islamizmu, gorliwym opiekunem narodowości perskiej, którą poczytywał za najsilniejszy fundament swej potęgi. Za niego urzędowy język arabski ustąpił miejsca perskiemu, a nauka i sztuka rozwinęły się pod jego berłem do niebywałej przedtem wysokości. Mahmud nietylko założył w Gaśnie uniwersytet, bardzo bogatą bibliotekę i wielkie muzeum, ale także zgromadził na dworze swoim muÓ3two uczonych i poetów, których być miało aż 400. Bywał też co wieczór na posiedzeniach literackich, które odbywały się pod przewodnictwem Unsuriego, „króla poetów“.

Po śmierci Mahmuda państwo jego dążyło szybkim krokiem do upadku, żaden bowiem z 11 tu następców jego nie posiadał przymiotów tego monarchy. Świadek naoczny rządów Mahmuda i syna jego Ma-suda (1030 —1039) Abul Fazl Bayhaki, przedstawiając w historyi tych dwu książąt wielce ujemne strony charakteru Masuda, przyznaje mu jednak duże zamiłowanie do sztuk pięknych, któremi opiekował się bardzo gorliwie. Nie mając wszakże dzielności ojca swojego, monarcha ten popełnił błąd ciężki, oddając hordzie tatarskiej Seldżuka, w obawie przed wojną, szmat ziemi w granicach swego państwa. Była to podstawa, dzięki której Seldżukidomie, rosnąc w potęgę, położyli kres dynastyi Gasnewidów w r. 1160. Tym sposobem Iran dostał się pod władzę tych właśnie Turańczyków, przeciw którym Rüstern i inni bohaterowie irańskich podań epicznych walczyli z taką zajadłością w obronie ziemi ojczystej.

Ale i ta dynastya posiadała monarchów znakomitych, którzy w podnoszeniu wewnętrznej potęgi państwa, tudzież w popieraniu sztuk i nauk nie ustępowali Samanidom i Gasnewidom. W tym kierunku zasłynęli szczególniej Alp Arslan i Melik Szach (f 1092), a zwłaszcza ich minister wszechwładny a oświecony Abul Alii Hasan z Tus z przydomkiem zaszczytnym

Nizam ul Mulk, t. j. „Ozdoba państwa”. Mąż ten znakomity, jeden z najsławniejszych pisarzów swego czasu na niwie państwowości i autor uczonej księgi

"i

:

\S

--isz

•pcyyt

toip;

a?.ir?

Ł3

PU

«Ü

mm

S~^s

mm

4r

Sas

rFÿrt

f.liZTJ

\ś&\

■

Äg':

Zp

MI

m

fet

ilß

BHWfflgS

I./

-SU*

SIS

,:

-•\-

ii

ii

te::

«e

Öndöby Eetun^rzne pałacu w Firuzabad^ie.

œ ; >i

ca B so

►O £.. Pl

S? ® *

-B    13

CJ ® Hri

£»13 5 -    S

£ -S Ä

03

3 a ®~

«    -3

5 °°

s*'d

80 p o

ID s?

5 *8 “

S'--V

O' “ N- O B tS3

m ss » O gT o.

** » 5

a,

CS*

l§ g

£ U ►o

<3 CD SC

o 3.

N JZ2

t- (D ^

S

nały, wodociągi i najrozmaitsze budowle użyteczności publicznej. Założył w Bagdadzie słynną akademię, zwaną od jego imienia Nizamiyeh, która z górą o lat 20 wyprzedziła akademię Bolońską. Szkoła w Bagdadzie była dziedziczką akademii dawniejszej w Niszapurze, z której wyszedł, między innymi uczonymi, matematyk i poeta sceptyczny, Omar Khayyam, a w obu tych instytucyach uczono gramatyki i teologii, prawodawstwa i medycyny.

Sromotna niewdzięczność Melik Szacha była zapłatą słudze wiernemu za jego czyny wiekopomne. Usunięty bez powodu ze stanowiska, Nizam ul Mulk zginął od sztyletu r. 1092, na kilka miesięcy zaledwie przed śmiercią swojego pana. Jeszcze za Sen-dżara (f 1157), który był monarchą równie szlachetnym, jak nieszczęśliwym, Seldżukidzi trzymali się dzielnie, ale już po śmierci tego sułtana dynastya ta traciła coraz bardziej blask dawniejszy, a ze zgonem Toghrula (1193) całkiem upadła. Nieszczęśliwy ten książę pozostawił Persyę i cały Iran w stanie zupełnego rozprzężenia. Każda prowincya miała swego władcę, który z tytułem vice króla (tur: Ata-beg) rządził samowolnie, utrzymując na dworze swoim poetów i pochlebców. Wszyscy ci książątka, powodowani ambicyą nieokiełznaną, wysysali z kraju soki żywotne, prowadząc państwo do zguby. Już przed tym okresem, który trwał prawie lat sto, licząc od śmierci Sendżara, dźwignęła się i szerzyła straszną grozę na wschodzie potworna sekta „Morderców” (Assasini) z Alamut, założona przez Hasana Sabalia, zwanego przez Arabów „Panem gór“, co w Eur >pie, przełożono błędnie na „Starca z gór”. Ów Hasan, wykarmiony ideami panteistyczno-mistycznemi Izmaelitów w Sy-ryi, głosił nową doktrynę, że Koranu nie należy pojmować dosłownie, lecz przenośnie i że pobożność prawdziwa zasadza się nie na czynach, które czy dobre, czy zbrodnicze, nie mają żadnej wagi, lecz na przekonaniach serca. Zdobywszy prozelitów dla swej doktryny, założył siedzibę swoją w zamku Alamut (,,Gniazdo orła”), w krainie Rudbar, pomiędzy Kazwi-nem a morzeni Kaspijskiem i z tego zamku niezdobytego kierował swymi wyznawcami, którzy szerzyli morderstwa w całym Iranie. Pomimo, że każdy dzień przynosił nowe ofiary, ginące od sztyletu „Assasi-nów”, żaden z książąt, nawet sam Sendżar, nie był w stanie złamać groźnej potęgi Hasana. Umierając w r. 1124, zostawił on straszne dziedzictwo swemu synowi, po którym dalsi jego następcy, żyjąc jedynie morderstwami potajemnemi, panowali aż do r. 1266. Dopiero Tatar Hulagu, zdobywszy to krwawe ,,gniazdo orła”, wyciął w pień j 2,000 Izmaelitów.

Właśnie w tej epoce rozpoczęły się straszne najazdy barbarzyńców, które pozbawiły Iran wszelkiej wolności i pogrążyły ludność w zupełną martwotę ducha. Słynny . zdobywca świata”, Czyngishan (f 1226), którego państwo rozciągało się od Wołgi do Chin i od Syberyi do zatoki Perskiej, wszedłszy do Buchary, kazał koniom swoim dawać na podścioł-kę, nie wyłączając Koranu, księgi z bibliotek ograbionych. Hulagu, straszny wnuk tego monarchy, pogromca Assasinów, położył kres kalifatowi Abbasydów przez zdobycie Bagdadu, w którym mieszkańców w pień wyciął, szkoły i biblioteki zrównał z ziemią, a księgi do Tygrysu powrzucać kazał. Wierny obraz rządów tego monarchy pozostawił w swej księdze jego minister, Alauddin Dżuweini (f 1283). Pogrzebawszy dynastyę kalifów, Hulagu wybrał na siedzibę swoją Azerbeidżan, gdzie w pięknej dolinie Meragha, otoczony przez filozofów, poetów i astronomów, wzniósł za inicyatywą swego ministra Nasireddina, słynne obserwajioryum. Tu, na podstawie spostrzeżeń, dokonanych poprzednio przez Omara Kayyama, z rozkazu Melik Szacha, czynione były dalsze obserwacye, z których powstały słynne „Tablice Ilkańskie”, wysoko cenione przez uczonych europejskich. Następcy Hu-luga, przeważnie światli i dzielni, pozostając w stosunkach z Europą i z Papieżem, rządzili szczęśliwie państwem olbrzymiem, a Iran, podzielony wówczas na drobne państewka, zostawał pod rządami książątek zawistnych, śród których odznaczyli się Muzaferydzi w Szyrazie. Ale przez tę krainę nieszczęśliwą prze-szedł nowy uragan, w postaci tatara Timur lenga, zwanego Tamerlanem, który, wytępiwszy rodzinę Mu-zaferydów, spustoszył ogniem i mieczem cały Iran, zdobył Bagdad, sięgnął aż do Moskwy i Astrachania, a marzy! o podboju Chin. Ale śmieró w r. 1404 zaborom dalszym kres położyła. Z następców Tamer-lana zasłynęli, jako opiekunowie sztuk i nauk, Szach rukh (f 1446) i Baysingher, z których ostatni, uczony, i rozmiłowany w literaturze, polecił zebrać i oczyścić z błędów kopie ,,Księgi królewskiej” Firduziego, tudzież napisał do niej przedmowę wielce uczoną, świadczącą, że ten potomek barbarzyńców miał cześć prawdziwą dla największych poetów perskich, Z chwilą upadku dynastyi Timurydów (1505) łączy się doba, w której prawdziwa poezja perska, po 6-u wiekach swej świetności, skonała.

Z powyższego zarysu widzimy, że dynastye perskie, powstałe na gruzach kalifatu, pomimo pochodzenia barbarzyńskiego swych założycielów, pomimo ciemnoty, oraz dzikości obyczajów, którą przynosili z sobą do Iranu, utrwaliwszy raz rządy swoje nad krajami w walce zdobytemi, nietylko nie przeszkadzali rozwojowi literatury narodowej podwładnych im ludów, ale owszem, brali ją w opiekę bardzo gorliwą, skupiając około siebie uczonych, poetów i artystów i wynagradzając ich z prawdziwie królewską wspaniałością.

Olbrzymie państwo Timura nie mogło się ostać w całości przez czas dłuższy. Niepodobieństwem było dla władców, rezydujących w Samarkandzie lub w Heracie, śledzić przebieg wszystkich rewolucyj, jakie się odbywały w Bagdadzie, Tabryzie lub miejscach lównie odległych. To też Uzun Hasau, zwTany

„długim” (uzun), dzielny wojownik, wódz Turkmenów w Persyi środkowej i zachodniej, owładnął tym krajem niepodzielnie i stał się założycielem dynastyi Turkmenów. Na jego to dwór przybyli posłowie weneccy: Caterino, Zeno, Barbaro i Canterini, żeby na kłonić Hasana do wojny z Turcyą, a relacye ich rzucają dużo światła na władcę Iranu. Ale gdy po śmierci tego monarchy rozumnego (1477) syn jego Yakub został zamordowany, kraj utonął w anarchii, z której wydobyła go dopiero nowa dynastya Sufich, albo Safavich (1499 — 1736), założona przez Ismaila I (1499 —1524), syna słynnego Szeika Haidara. Głośny ten mistyk, odrzucając nieomylność wiedzy ludzkiej, zaatakował ortodoksyą. Rządy Ismaila, którego poddani czcili jak świętego i który uchodził za jednego z najsławniejszych monarchów wschodu, jak również rządy syna Tahmaspa (1524—1576) oraz prawnuka Muhammeda Chodabende były korzystne dla Persyi, pomimo ciągłych wojen z Turcyą, ale ozdobą tej dynastyi i najznakomitszym bodaj z królów perskich był Szach Abbas W-i (1586—1628), który zdobył sławę wszechświatową. Rozszerzył on i upiększył stolicę swoją Ispahan, a na dworze jego przebywali ambasadorowie Indyj, Anglii, Rosyi, Hiszpanii, Portugalii i Holaudyi. Dla swych poddanych chrześciań-skich okazywał życzliwość i tolerancyę. Pomijając jego podboje, zaznaczyć musimy, że niewielu było monarchów, którzyby tyle zdziałali, ile Abbas, dla do brobytu swojej ojczyzny. Ustalenie spokoju wewnętrznego, wypędzenie rozbójniczych Turków i Uzbeków, zaprowadzenie praw zbawiennych, popieranie wszelkich prac użyteczności publicznej, niebywały przedtem rozwój handlu i przemysłu, a wreszcie opieka nad literaturą i sztukami pięknemi—oto zasługi Abba-sa, którego imię przyćmiewa jednak morderstwo syna najstarszego Sufi Mirsy i okrutne obchodzenie się z braćmi młodszemi. Ale następcy Abbasa, pozba-

12

Lit. Powsz. t. V.

wieni zupełnie zalet tego monarchy, a napastowani ciągle przez Afganów i innych sąsiadów, musieli ustąpić miejsca ambitnemu wojownikowi Nadirowi, który w r. 1736 położył kres dynastyi Safavich, na wskrós narodowej, perskiej. Nadir Szach, wojownik niezmordowany, a szczęśliwy, zwany „Napoleonem wschodu”, pomimo zwycięstw niezliczonych, które opisał Mechdi Chan w „Historyi Nadira”, umierając ( 1747), pozostawił Persyę w anarchii najzupełniejszej. Przetrwała ona aż do objęcia tronu przez Agę Muhamma-da, jednego z największych despotów wschodnich, który wytoczywszy krew synów Iranu najszlachetniejszych, założył turecką dynastyę Kajarów, panującą do dnia dzisiejszego. Gdy Lutf Ali Khan współzawodnik Agi do tronu, zwyciężony w walce morderczej, zdołał, samotrzeć, wymknąć się z matni, Aga, w przystępie wścieklizny, kazał 20,000 niewiast i dzieci perskich sprzedać w niewolę i wyłupić oczy 70 tysiącom mieszkańców Karmanu. Przerachowawszy te oczy końcem swego miecza, potwór ten rzekł do ministra: „Gdyby brakowało paru do liczby, musiałbyś oddać swoje własne”. Monarcha ten (1783—1797) wojował z Rosyą i założył stolicę swoją w Teheranie. Za następców jego, którzy wojowali z Rosyą, Turcyą i Anglią, Persya chyliła się coraz bardziej do upadku, a dzisiejsi jej monarchowie są tylko pionkami marnemi w rękach sąsiadów.

XIV.

Najdawniejsza poezya liryczna.

Jakkolwiek pierwotna liryka perska wzorowała się pod względem formy i treści na arabskiej, to jednakże nie jest pozbawiona cech oryginalnych. Po słynnych swojego czasu poetach wieku IX, X, a nawet XI jak:, Abbas z Merwu, Hanzalah z Badagliis, Abu Szukur, Szahid, Abu AU, Mamari z Gurganu, Bavnaki z Bo chary, Umarah z Merwu, Ghilani, Khus-ravani i w. i., pozostały nam zaledwie bardzo drobne okruchy poetyczne. Ale i w tych drobiazgach, po większej części zmysłowych lub też natchnionych mądrością życia praktycznego, winem i miłością, możemy odnaleźć dążność wyraźną, która nadała piętno odrębne całej literaturze perskiej, dążność do przetopienia narzuconego Persom ducha islamizmu z naturalnemi uczuciami aryjskiemi i sharmonizowa-nia sztywnego deizmu nowej wiary z przyrodzonym światopoglądem swobodniejszym, o charakterze mniej lub więcej panteistycznym. Już u tych pierwszych poetów można rozróżnić najdokładniej te formy główne twórczości poetyckiej, które po części rozwinęły się dawniej u Arabów, po części zaś były wytworem czysto perskim i we wszystkich późniejszych literaturach mahometańskich zdobyły prawo obywatelstwa. Były tu więc Kasydy, tj. utwory pochwalno-satyryczno-dydaktyezne; rozmaite Oitah („Ułamki”), powstałe z Kasydy po odrzuceniu rymu w 1-ym półwierszu; Ghazele, tj. właściwie ody, pieśni miłosue i pijackie, oraz hymny religijne; Bubai, tj. czterowiersze, odpowiadające najbardziej naszym epigramatom, dla których Persowie wynaleźli nową miarę wiersza, nieistniejącą u Arabów, a wreszcie Mathnavi, albo Mesne-vi tj. epopeja bohaterska lub romantyczna, i wiersz pouczający w wyższym stylu.

Już u tych pierwszych poetów dźwięczy bardzo wyraźnie nuta wątpienia i pesymizmu. Oto parę próbek z Szaliida, podług przekładu Pizziego na język włoski:

Gdyby, jak ogień, dymiło cierpienie,

Ziemiaby ciemną była nieskończenie.

Choćbyście najtroskliwiej szukali po świecie,

Mądrości bezzawistnej nigdy nie znajdziecie.

Ujrzawszy wczoraj wieczorem, Gdym Tusu zwiedzał ruiny, Dudka—na grzędzie koguciej, Spytałem: jakie nowiny? Dudek mi odrzekł najprościej: Jedyna: próżność próżności!

O! mądrość i bogactwo—to takie dwa kwiaty,

Co jak róża i narcyz—nie kwitną przy sobie: Jak mądrością nie zdoła zasłynąć bogaty,

Tak bogactwo nie wzrośnie przy mędrca osobie.

Królem poezyi w epoce Samanidów był Fari-duddin Muhammad, urodzony w r. 880, w miasteczku Rudeg, w Transaksonii i ztąd Budeghim, zwany. Historycy wschodowi opowiadają, że mając lat 8 umiał na pamięć cały Koran, a zaczął pisać wiersze będąc dzieckiem. Miał głos bardzo piękny i śpiewał utwory swoje przy dźwiękach lutni, co zrodziło przypuszczenie, że nazwa „Rudeghi” pochodzi od wyrazu rudeh, który oznacza strunę instrumentu muzycznego. Gdy sława pieśni Rudegiego dosięgła dworu Samani-dów, Nasr II, syn Ahmeda, hojny opiekun poetów i uczonych, sprowadził śpiewaka na dwór swój, uczynił go codziennym towarzyszem swoim i obsypał ta kiemi łaskami, że Rudegi mógł żyć jak książę, trzymał 200 paziów, a do przewiezienia swych ruchomości potrzebował 400 wielbłądów.

Naturalnie, poeta odwzajemnił się szczodrze swemu panu za te dary hojne, napełniając świat ówczesny i potomność echem swych pieśni, które unieśmiertelniały sławę dzielnego Samanidy. Stroniąc od przesady i nadętości, Rudegi w swoich poezyach pa-negirycznych celował naturalnością i prostotą, która do dnia dzisiejszego pozostała wzorem dla poezyi tego rodzaju. Rudegi był też mistrzem i w gazelach, poświęconych miłości, winu i skargom rzewnym po utraconych radościach życia.

Używając rozkoszy ziemskich, poeta pisał do

ukochanej:

Corocznie każda pora tylko raz przybywa,

A dla mnie tyś rozkoszą, luba, nieprzerwaną;

Co rok tylko raz kwitnie róża urodziwa,

A lica twoje co dnia kwitnąć nie przestaną.

Toż w ogrodach raz jeden mara fljołków zbiory,

A codziennie podziwiani twych włosów kędziory. Raz jaśnieją narcyzy kwiecia swego falą,

A blaski w twoich oczach cały rok się palą.

Ale gdy młodość przeminęła, poeta pisze: „Świat jest marnością złudzenia, i niczem więcej”. Mądrość życiową umiał wypowiadać Rudegi w treściwych maksymach etycznych, które były wzorem dla poetów późniejszych:

Czas tylko radę najlepszą Podaje dla ludzkiej rzeszy;

Gdy pragniesz zgonu bliźniego, On się z twej śmierci ucieszy.

Gdyś żądz swoich zatamował rzeki, Jesteś człowiekiem.

Jeźliś nigdy nie szydził z kaleki, Jesteś człowiekiem.

Kto kopie tego, co powalony,

Nie jest człowiekiem Lecz kto mu podał ramię obrony, Ten jest człowiekiem!..

Poezye Rudegiego były zebrane w 100 księgach i, jak twierdzi komentator ich, Jamiui, składać się miały z 1,300,000 dwuwierszów, z których pozostało zaledwie kilkadziesiąt drobiazgów, „marna kropelka z chmury jego natchnienia”. Data śmierci Rudegiego, o którym tradycya mówi, że był ślepy od urodzenia, nie jest pewna; chwieje się ona pomiędzy rokiem 941 a 954. Z pomiędzy poetów, którzy jako towarzysze, uczniowie i następcy Rudegiego w mniejszym lub większym stopniu uświetnili panowanie Samanidów, przytacza Ethe sporo nazwisk; wszelako nie będziemy obciążali niemi naszej książki, gdyż spuścizna po tych pisarzach jest prawie żadna. Jeden z nich tylko,

Kisai, zasługuje na wzmiankę, raz dlatego, że był poetą z talentem, a powtóre, że nieliczne utwory jego Ethe zebrał i przetłomaczył na język niemiecki. Kisai (952—1001) z Merwu, był poetą, który podług wyrażenia historyków wschodnich, „nosił na piersiach odzież ascetyzmu, a na głowie turban ubóstwa i bo-jaźni bożej. Proch pożądań ziemskich zmiótł on z powierzchni swego serca rękawem bogobojności, a pył uchybień starł z łona swego wilgocią oczu bolejących”. Mówią, że nazwisko swoje zawdzięcza zasłonie (Eisa), którą nosił na twarzy. Większa część jego utworów tchnie ascetyzmem; ale obok wierszów, etycznych lub poświęconych wysławianiu rodziny proroka, zwłaszcza Fatymy i Alego, spotykamy utwory panegiryczne ku czci Abbasydów, Samanidów i Gasne-widów, a nawet pochwały wina i pięknych dziewic. Przełożymy parę wyjątków, podług Ethego:

Tylko księżyca zwierciadłem Zwać mogę jasność lic twoją! Około ciebie zastępy Czciciclów kornych się roją!..

Gdzie tylko błyśniesz spojrzeniem, Narcyzy biało wnet rosną;

Gdzie ty się jawisz, o piękna, Księżyc ma postać radosną!.

W twych licach, strojnych puklami, Księgę przepiękną ujrzałem:

Bo przecież księga się tworzy, Tylko z czarnego na białem.

W twych ustach mieszka i w oczach Roskosz cierpieniom osnuta:

W policzkach twoich, w kędziorach Kryją się: grzech i pokuta!..

Ale gdy poeta stanął, i to przedwcześnie, u kre-•su życia, taką wyśpiewał przed samym zgonem pieśń łabędzią:

Co mam czynić? Co mówić? Niech świat odpowiada?

Czy śpiewać? Czy mnie hojna ma nęcić biesiada?

Toż związany z rodziną, z przekleństwem na czole,

Jak zwierz juczny swój żywot spędzam w łez padole!.. Przeżyłem lat pięćdziesiąt... a, próżen pociechy,

W księdze życia bez przerwy pisałem swe grzechy!

O ty blasku młodości!., o ty życia słońce,

Pięknościami czarowne, wdziękiem jaśniejące!

Twoja miłość, twe czary pierzchły jak widziadło!

Gdzie ten zapał? ta dzielność? gdzie wszystko przepadło? Serce mam—jako smoła, głowę—mleczno białą,

Policzki niebieskawe, niby trzcina—ciało!

A jak dziecko swawolne przed rózgami blednie,

Tak ja w trwodze przed śmiercią drżę nocą i we dnie. Wskroś przeżyty—zamykam rolę życia całą,

Wszystko w niem tak się przędło, jak prząść się musiało.

„Królem poetów” na dworze Mahmuda Gasnewi-dy był UnsuriJ), któremu wszyscy poeci współcześni musieli składać swe utwory do oceny, zanim się ośmielili przedstawić je księciu. Wskrzesił on starożytną opowieść romantyczną „Warnik i Asra” i napisał mnóstwo wierszów różnej treści, w których jednak opiewał przeważnie czyny swojego pana i dobroczyńcy. Zmarł w r. 1039 za panowania Massuda, syna Mahmudowego.

Oto wyjątek z jego kasydy, będącej rozmową kochanków, napisaną ku uczczeniu emira Nasr ben Suboktegina, brata Mahmuda:

Na każde wczoraj pytań moich słowo Luby miał zawsze odpowiedź gotową.

Ja. Tyś się powinien okazywać nocą:

On. W nocy zaledwie gwiazdeczki migocą.

Ja. Słońce przy tobie wszak kulą jest ciemną;

On. A ciebie, luba, sen kryje przedemną.

Ja. Ty ciemność obracasz w dzień!

On. Ty jasność przemieniasz w cień!

Ja. Z twych pukli słodka woń płynie;

On. Tu zapach ambry jedynie.

*) Hammer nazywa go „Ansari.”

Żar zionie z twych ust korali.

Ja.

On.

A w nim się serce twe pali.

Mnie widok twój rozkoszą darzy.

Któż wzrok odwraca od ołtarzy?.. Spokojnam—choć rozpacz bierze.

Bo cierpi—kto kocha szczerze.

Ach! moja twarz spokojem tchnie! Czyż kiedy gniewem stałośó wre?.. Zawsze ci serce me służyło;

I czy ci kiedy źle z tern było?...

Nasr królem wiary jest wistocie; Jemu też serc hołdują krocie.

Każdy mu jego cnót zazdrości;

Więcej niż życia i młodości.

Zrównał mu kto w królestwie calem? Nigdzie nic o tern nie czytałem.

On góry w dłoniach nosić może;

Parą śród piasku jest dlań morze.

Do niego garną się żebracy;

Sukien dostarcza im i pracy.

A jak nagradza swe rycerze?...

Każdy godności, dobra bierze.

Co mi o jego powiesz strzale?...

Że jest piorunem w bojów szale.

Z 30,000 wierszów, które miał napisać Unsuri, doszło do nas zaledwie kilka fragmentów.

W plejadzie poetów Mahmuda wybitne stanowisko zajmował Menuczeri, którego divan przełożył po raz pierwszy na język francuski ziomek nasz, Kazi-mirski. Data jego urodzenia i śmierci niewiadoma. Pisarz ten, idąc za przykładem Arabów, uprawiał szczególniej kasydę, wykazując w tego rodzajach utworach reminiscencye Mutanabbiego. Kasydy Menu-czerego pisane są przeważnie na cześć panujących i wybitniejszych osób w Persyi. Zaczynają się one prawie zawsze od opisu wiosny lub jesieni, a kończą pochwałami osoby opiewanej. Menuczeri posiada niepospolitą łatwość wierszowania i wyjątkową giętkość języka, a styl i wogóle bieg jego myśli przedstawia zupełną oryginalność. Wszystkie jego poezye dadzą się podzielić na liryczne, bachiczne i erotyczne. Poeta bywa często jowialny, nigdy nieprzyzwoity i lubuje

się w porównaniach wyszukanych. rA każdej stronicy divanu Menuczerego widać, że poeta był bardzo biegłym w języku arabskim i że znał gruntownie skarby literackie ojczyzny Imruulkaisa, gdyż w niektórych poezyach swoich używa więcej słów arabskich, niż którykolwiek z poetów mu współczesnych.^ Więk-

Mi»

llCy H

ggjiTÿjgHs

W.

\l «7

mMM;

ri

Tjrr

mm

Safe

’iss

SM

V-

^ O'-:

mm

mmi

//

fl

v*:

Kapitele z pałacu /{rdeszyra w ïçket i Bastan.

we.

sza część poezyj Menuczerego zdaje się być impro-wizacyą; świadczy o tern chaotyczny często bieg myśli i ich ekscentryczność, jak również błędy języko-Uprawiał on z powodzeniem tak zwane rubai (czterowiersze) i pierwszy stworzył mosamat (nanizane na sznurek, jak perły), t. j. poematy złożone z trzech

do dziesięciu dystychów ze skomplikowanym bardzo porządkiem rymów. W wyciągu z divauu, tłómaczo-nym przez Kazimierskiego, znajdujemy dość poetyczny obraz wiosny, apostrofę bachiczną do wina, opis jesieni, pochwały ku czci jednego z wezyrów Masuda, opis konia i dytyramb na cześć sułtana.

Oto kilka wyjątków, które, idąc za Kazimierskim, tłómaczymy prozą:

„Królestwo jest jako ciało, w którom słudzy są arteryami i żyłami. Wezyr jest jako lekarz, który, znając się na żyłach, widzi, kiedy one nazbyt pulsują, lub też zupełnie bić przestają. W pierwszym razie zmniejsza ich siłę, zapobiegając wzburzoniu krwi, powodującemu uduszenie. Lecz jeśli żyły nie pulsują, on im dodaje bodźca z obawy, żeby serce królestwa nie dostało żółtaczki. Królestwo jest jako pastwisko; poddani trzodą; monarcha jej właścicielem i pasterzem. Wojska są psami trzody, a nieprzyjaciel wilkiem; mieć baczne oko na psów, wilka i trzodę jest obowiązkiem jej stróża...“

„O wino, ja ci duszę i ciało oddam w ofierze, boś wyrwało aż z korzeniem smutek mojego serca! Wszystko mi się wiedzie, gdziekolwiek cię spotkam: bezsenność przychodzi do mnie razem z tobą i sen również. Wszystkie skrytości serca, wszystkie pragnienia życia, wszystkie rozkosze ciała i całe istnienie moje są z tobą. O wino! Bóg mi cię dał, gdyż w tobie czerpię wszelki spokój dla ciała mego i umysłu. Gdybyś ty mogło być zawsze albo w beczce mojej, albo w mej czaszy! Gdybyś ty mogło być zawsze w ręku lub w ustach moich! Oby woń twoja delikatna mogła mi służyć za kadzidło przez rok cały! O szlachetni moi towarzysze! kiedy umrę — ciało moje obmyjcie winem bladoróżowem. Zabalsamujcie mnie jagodami winnemi i zróbcie mi całun z liści zielonych win nego krzewu. Ułożycie mnie w grobie pod cieniem winnych latorośli, ażeby miejsce najlepsze było mojem schronieniem.”

Godzien jest również przytoczenia prawdziwie oryentalny i niepospolitej siły obraz rumaka:

„Jest ptakiem i chmurą w biegu, wężem i wichrem w zwrotach, kuropatwą, gdy idzie stępa, kulą, gdy skacze, krokodylem w wodzie, lampartem na górach, żóra-

wiem w powietrzu, pawiem w alei. Rusza z miejsca bez bodźca i bez groźby, rzuca się naprzód bez trwogi, jak salamandra w ogniu, jako kaczka w strumieniu. Skoczy, jeśli mu każesz, z góry na górę; biedź będzie, skoro zechcesz, po pasemku nici jedwabnych. Ciało jego jest górą, głowa — palmą, ogon — powrozem, piersi ma z kamienia, a kopyta ze spiżu. Zasypia późno, wstaje wcześnie, widzi zdaleka; kształtny w ruchu, łagodnego charakteru, krwi czystoj Ma głos grzmotu i szybkość błyskawicy; depcze góry i unosi wszystko, jak potok; omija wydmy piasczyste, bo umie znaleźć drogę. Ma on uda dzikiego osła, odwagę lwa, skok pantery, bieg dzikiego kozła, chód słonia; w ataku jest jeleniem górskimi posiada humor wilka. Mn on oko żywo, wątrobę z żelaza, serce ze stali, zęby ze srobra, nozdrza jak cysterny, gardło jak rynna, czoło jak stół. Takiego to konia dał mi monarcha, lecz bez siodła; koń bez siodła, to dzban bez ucha.”

Daleko wyżej stoi talentem Asadi z Tus, pierwszy po Unsurim poeta na dworze Mahmuda, mistrz Firdusiego. Do ostatniej chwili życia zachował świeżość umysłu, a umarł stuletnim starcem już za panowania Masuda (1030 —1040). Przytoczymy tu wyjątek z jego „Rozmów poetycznych” (Munasarat). Jest to walka dnia z nocą:

Noc przemówiła: Ja mam wyższość całą,

Bo przecież moje wprzód istnienie trwało.

Kto podczas nocy modli się i korzy,

Prędzej, niż we dnie, dozna łaski Bożej.

Toż nocą Mojżesz modlił się bezdomy I Lot śród nocy wyzwolon z Sodomy.

Mahomet nocą rozciął księżyc biały,

I oczy jego Stwórcę oglądały.

Dzioń zawsze zdradza, ale noc ukrywa,

Dzień udręczony, a noc—dobrotliwa,

Któż ma ku Stwórcy myśl we dnie zwróconą? Tylko śród nocy święci w modłach toną.

Któż kiedy księżyc wadami obarczy?..

A nie brakuje plam na słońca tarczy.

Słysząc przechwałki, dzień hardo odpowie: Milcz! za grosz prawdy nie ma w twojej mowie! Dniem nie pogardzaj, bo Pan wielki w niobie Nierównie bardziej ceni go, niż ciebie.

Dniem tylko pości każdy z wiernych rzeszy,

I na pielgrzymkę do Mekki w dzień śpieszy.

Toć przyznasz pewno i duma twa zblednie,

Że ludzi zmarłych Pan Bóg wskrzesi we dnie. Przezemnie piękne jest ziemi oblicze,

A ty ją w mroki spychasz tajemnicze.

Ma barwa wiary wszystkim się podoba,

Mym strojem—radość, a twoim—żałoba!

Na nieboskłonie twych gwiazd marnych roje Giną, gdy słońce rzuca blaski swoje.

A ten twój księżyc, wyznaj sama szczerze,

Tylko od słońca jasność swoją bierze.

Ze mnie wypływa nić jasności złota,

Blask mą koroną, a twoją—ciemnota.

Ja świat raduję, twe przyjście go mroczy, Przezemnie ogniem błyszczą każde oczy, Kochankom sprzyjasz, ale straszysz dzieci,

Noc w grzesznych — radość, a w chorych —

[strach nieci,

Gdzie ty panujesz—tam każdy się strzeże, W dom wnosisz zbóje, widma, nietoperze! ')

Tego rodzaju „poezye kontrastów,” wprowadzone do literatury perskiej przez Asadiego, stały się później bardzo modne. Oprócz „Sporu dnia z nocą,” zostawił jeszcze Asadi Musanarat: „Lanca i Łuk,” „Niebo i ziemia,” „Muzułmanin i Pars,” „Arab i Pers,” z których dwa pierwsze utwory odznaczają się i polotem poetyckim i niezaprzeczoną siłą dyalektyezną.

Farukhi²) z Seistanu, podług Horna, przewyższał urzędowego króla poetów siłą poetycką i wszechstronnością. Zwano go „małym Mutanabbim,” ponieważ naśladował tego poetę. Celuje on w opisowości, przedstawiając ogrody i pałace Mahmuda, oraz jego wycieczki myśliwskie, konne i t. p. Nagrodzony hoj-

*) Wiersz ten, przełożony przez nas pierwotnie podług Hammera, poprawiliśmy podług Pizziego, gdyż Hammer, jak się okazało, nie zawsze jest ścisły w przekładach swoich.

²) Znaczy: „Szczęśliwy.“ Poeci perscy używali przeważnie pseudonimów: Chabbaz = piekarz, Chafaff = szewc, Attar = perfumiarz, Lisarn — obdarzony językiem i t. p.

Pomijając wielu innych poetów, gdyż—przyznać to trzeba—wszyscy są do siebie bardzo podobni, zaznaczamy, że liryka tego okresu, przeżuwająca treść pospolitą i jednostajną, odznacza się jeszcze względną prostotą i prawdą życiową, która w okresach następnych będzie zanikała coraz bardziej, ustępując miejsca mglistości pojęć i wybrykom formy kunsztownej. Przy skłonności Persów do wierszowania i przy teo-ryacb wpajanych w młodzież, że poeta, zanim pisać zacznie, powinien umieć na pamięć conajmniej 60,000 wierszów ze skarbca poezyi narodowej, oraz że obowiązkiem poety jest „znajdować, a nie wynajdywać,” musiało się rozwielmożnić fabrykowanie wierszów, w których autorowie bez talentu, polując głównie na złoto szachów, opisywali wszystko bez wyboru, bez względu czy dany przedmiot nadawał się do obrazowania poetyckiego. Ten zaś rymopis, który chciał wystrzelić ponad poziom zwykły, przewyższyć innych oryginalnością, stawał się mętny w treści, albo też cudacki w formie, najeżonej trudnościami bezcelowe-

nie przez tego monarchę za pochlebstwa, Farukhi podróżował, jak książę, otoczony tłumem niewolników i paziów. Umarł w r. 1037.

Zbliżony bardzo do Menuczeriego wytwornością opisów, a wyższy siłą wyrażeń i myśli był poeta Qatran ul Gebeli z Tebryzu, o którym to tylko wiemy, że przebywał na dworze największego z Buidów Azid-ud dewleha i że umarł w Tebryzie r. 1072. Poezye tego pisarza, przeważnie opisowo liryczne, odznaczają się jędrnością słowa, świeżością obrazów i fantazyą, jak to widać z jego opisu wiosny i z kanzony, w której poeta maluje swą radość z niespodziewanego ujrzenia kochanki. Wszelako miłość Gebelego jest bardziej zmysłowa, niż idealna, jak świadczy opis trzęsienia ziemi, w którym autor opowiada o rozkoszach przy winie, śpiewie i dziewczynach wesołych, właśnie podczas tej nocy, gdy nagle ziemia drżeć zaczęła.

mi. Skłonność do przesady, do przenośni bardzo forsownych, do hyperboli najwyszukańszych jest cechą główną poezyi perskiej, jak wogóle wschodniej, a od skłonności tej nie są bynajmniej wolni nawet pierwszorzędni poeci perscy. O ile jednak liryka tego okresu nie stroniła jeszcze od pewnej naturalności i prostoty, o tyle w okresie następnym, przy rozpanoszeniu się panegiryzmu służalczego, kunsztowność nadęta i pozbawiona wszelkiej miary stała się modną i uprawnioną.

XV.

Epika.—Firdausi—Szah-Nameh.

Mansur 1 ben Nuh (964 — 976), wnuk dobroczyńcy Rudegiego, po troskliwem zbadaniu wielkiej „Historyi powszechnej,” napisanej po arabsku przez Tabariego (f 923), polecił wezyrowi swemu al Balami przełożyć tę księgę na język nowo-perski. Przekład ten, p. t. Tarich-i-Tabari, jest nietylko najstarszym pomnikiem prozy perskiej, ale i wzorem stylu, pełnego prostoty i wdzięku. Ti polecenia tegoż Mansura najznakomitsi ulemowie z Transoksonii przełożyli drugie obszerne dzieło Tabariego p. t. Tafzir, t. j. „Komentarz do Koranu.” Wreszcie z imieniem Mansura związane jest najdawniejsze dzieło medyczne, które napisał Muwaffag ben Ali z Heratu, p. t. „Księga wiadomości o prawdziwych własnościach środków leczniczych.” Dzieło to świadczy, że literatura naukowa za Samanidów rozwijała się pod wpływem greckim. Na tern polu wsławił się znany nam z tomu III-go Ibn Sina (Avicenna, f 1037), który wprawdzie pisał głównie po arabsku, ale jako Pers z pochodzenia, „wkraczał niekiedy i na parnas ojczysty,” two-rżąc pełne życia Bubai, oraz Oita, o charakterze sceptycznym, a także dzieła uczone, traktaty psycho logiczno-metafizyczne, a zwłaszcza „Encyklopedyę filozoficzną,” p. t. Danisznam-i ala-i. Syn i następca Mansura, Nuh II, starał się jeszcze bardziej, niż ojciec, o zasilenie uczuć narodowych i poezyi rodzinnej pokarmami nowemi.

W chwili, gdy islamizm obalał religię Zoroastra, ostatnią podporę kultu starożytnego, ostatni obrońcy narodowości umierającej czepili się rozpacznie trady-cyj ojczystych, jak rozbitek czepia się ostatnich szczątków okrętu, który ginie. Doniosłość tych tra-dycyj pod względem politycznym rozumieli dobrze pierwsi samorządcy Persyi, którym udało się zdobyć niezależniejsze odnośnie do kalifatu stanowisko. W tym więc duchu działał już nawet i Jaqub Leitli, założyciel dynastyi Soffarydów, który, stawszy się panem Persyi, kazał przetłómaczyć księgę Daniszwera z języka pehlewijskiego na nowc-perski, żeby świetność dawnych tradycyj odświeżyć w pamięci narodu i rozpowszechnić. Tym samym torem poszła następna dynastya Samanidów, pochodząca z krwi dawnych królów.

Gdy Muhammad ben Abdurrazak, władca w Tus (945 —^960), a wasal Nulia, polecił przetłómaczyć na język nowo-perski „Księgę Panów” Daniszwera, Nuh II wpadł na pomysł odziania całej historyi staroperskiej w szatę poetyczną. Do spełnienia tej pracy olbrzymiej powołany został poeta dworski z Tus Da~ kiki, gwebr, t. j. czciciel Zoroastra, który, jako liryk, opisywał wiosnę, miłość i wino, t. j. zwykłe tematy poetów wschodnich, a odznaczał się obrazami wyszuka nemi i subtelnością wyrażeń. Wszelako Dakiki nie dorósł do wysokości zadania, a w dodatku nie mógł dokończyć pracy rozpoczętej, gdyż ręka mordercy przecięła jego życie w chwili, gdy wykończył zaledwie 1,000 wierszów.

Mahmud I Gasnewida, lubując się w starych tradycyach irańskich i pragnąc dokonać dzieła, podjętego przez Nuha, wynagradzał sowicie tych wszyst-kich, którzy mu pomagali do urzeczywistnienia tego celu przez dostarczanie już to rękopisów, już też opowieści podaniowych. Nagromadziwszy w ten sposób bogaty wielce materyał i zaopatrzony w księgę Dani-szwera, tłómaczoną na język arabski przez Mukaffę, ogłosił rodzaj konkursu dla wyszukania poety, któryby surowy materyał podań przekształcił w epos narodowe. Próba nie wypadła dość pomyślnie, wszelako Mahmud zdecydował się powierzyć tę pracę znanemu nam już „królowi poetów,” Unsuriemu. Ale wieszcz ten był za roztropny, aby olbrzymią sławę swoją na szwank narażać, odgadł bowiem w jednym z poetów nieznanych tytana, z którym walczyć nie było szansy i z godną uznania szlachetnością wskazał monarsze wybrańca muz szczęśliwego. Był nim największy po dziś dzień poeta całego wschodu, Abul Kasim, zwany Firdusim, czyli „rajskim.” Gdy Mahmud przeczytał opracowaną przez niego walkę Rustema z Isfendyarem, był olśniony i powierzywszy poecie opracowanie „Księgi królewskiej” w całości, przyrzekł mu wypłacić ze swej szkatuły za każdy dwuwiersz—dukata.

Firdusi, a właściwie Firdausi, urodził się około r. 936 w Szadab, miejscowości leżącej blizko Tus, w Ghorasanie. Pochodził z rodziny dihkanów, t. j. właścicieli ziemskich, a młodość swą spędził nad brzegami kanału, który wodę od Tus odprowadzał. Wychowanie odebrał staranne, poznał języki arabski i pehlewijski, a ożeniwszy się w 28 roku życia, z zamiłowaniem nadzwyczajnem studyował tradycye perskie, odziewając je w szatę poezyi. Gdy około roku 960 Dakiki umarł, w duszy Abul Kasima powstało silne pragnienie dokonania pracy przez tego poetę rozpoczętej. Jakoż w 36 roku życia rozpoczął to dzieło kolosalne, którego próbki zjednały mu najprzód Abu Mansura, prefekta Chorasanu, a dopiero w 22 lata później zaprowadziły wieszcza na dwór Mahmuda.

wyjątkowe stanowisko Firdusiego wzbudziło

Zamieszkał tedy Firdusi, jak mówi podanie, w komnatach, przylegających do królewskiego ogrodu, których ściany obwieszone były wizerunkami królów, oraz bohaterów Iranu i Turanu, a także rumaków, słoniów, dromaderów i tygrysów Otoczono poetę wszystkiem, co mu tylko prasę ułatwiać mogło, i nikt nie miał prawa zakłócać jego spokoju. Po ukończeniu każdej pieśni czytał ją Firdusi sułtanowi z towarzyszeniem śpiewu i tańca, jak to widać z obrazów, któremi starożytne rękopisy Szachnamehu są ozdobione. Mahmud wydał polecenie wezyrowi swemu, Majmondiemu, żeby po ukończeniu każdego tysiąca dwuwierszów wypłacał zaraz poecie 1,000 sztuk złota; ale Firdusi nie chciał częściowo brać pieniędzy, pragnąc otrzymać odrazu całą snmę, którą przeznaczył na wybudowanie w Tus grobli kanałowej, upla-nowanej przez siebie jeszcze w młodości. Tymczasem

na.

w dworakach zawiść nikczemną i oskarżono poetę przed monarchą, że należał do sekty, szczególnie sułtanowi nienawistnej. Nie mało trosk i zgryzoty przyniosły te podszczuwania poecie, który w takich razach szukał jedynej pociechy w skarbach natchnienia swego. Na domiar nieszczęścia stracił poeta ukochanego sy-Nareszcie po dwunastu latach pobytu w Gasli-nie ukończył Firdusi w 70 roku życia (1009), wielki poemat, zamykając go słowami głębokiej wiary w nieśmiertelność swego imienia.

sre-

Napisawszy w ciągu lat 35 sześćdziesiąt tysięcy dwuwierszów, złożył poeta ten ogrom pracy Mahmu-dowi, który, idąc za.podszeptem dworaka niesumiennego, polecił wypłacić Firdusiemu 60,000 sztuk... bra. Właśnie znajdował się w kąpieli, gdy mu te pieniądze przyniesiono. Poeta, oburzony niesłowco-ścią króla, rozdzielił całą sumę pomiędzy właściciela

Lit. Powsz. t. V.

łaźni, handlarza sorbetów i posłańca, poczem ukrył się w Gaśnie i tu, wycofawszy potajemnie egzemplarz

fp§)

-s'-Y

■śs

■ ‘üjj

xmm

t li

r> i

SA '

vjül

Cl \

.i-

Olbrzymi posąg ^zapora \.

Szachname z biblioteki królewskiej, napisał na nim gorzką satyrę przeciw monarsze. Ścigany pizez po-licyę, uciekał kolejno do Mazeuderanu i Bagdadu, gdzie napisał wielki poemat p. t. „Jussuf i Soleicba,” aż uzyskawszy przebaczenie, wrócił do rodzinnego miasta i tu w ciszy, w zapomnieniu, i, jak chcą niektórzy, nagle życia dokonał r. 1020. Kiedy nareszcie do cichego zakątka poety przybyli ze złotem posłowie szacha, który wyrządzoną mu krzywdę chciał naprawić, orszak trafił właśnie na chwilę składania Firdusiego do mogiły. Córka wieszcza ze szlachetną dumą odmówiła przyjęcia pieniędzy, twierdząc, że od szacha nic nie potrzebuje i dopiero za poradą siostry, obrócono całkowitą sumę na ów kanał, projektowany przez poetę.

„Szach nameh” należy do tych sześciu pomników epicznych, które z tradycyi narodowej powstały. Indyanie mają Mahabharatę i Bamajanę, Grecy a Biadę i Odyseję, Wieki średnie—Nibelungów, Persya—Szach-Bameli. Utwory te, tak różne pod wielu względami, mają jednę wspólność, że ich uważać nie można za objaw indywidualnego natchnienia. Są one płodem fan-tazyi mas i rezultatem tradycyi wieków.

Dzłeło Firdusiego nie zamyka jednego tylko wypadku dziejowego, lecz składa się z licznych opowiadań, ogarniających całokształt historyi państwa irańskiego, która ma swój początek w czasach najodleglejszych, bajecznych jeszcze, cywllizacyi perskiej i kończy się z chwilą, gdy cywilizacya owa kona pod obuchem islamizmu. Jedność tych wszystkich opowiadań, to jedność tej samej cywilizacyi, reprezentowanej z wieku na wiek przez królów tej samej rasy i cywilizacyi, poczętej w czasach mitycznych przez Dżemszyda, odrodzonej przez Zoroastra, zwyciężonej a szanowanej przez Aleksandra, uciśnionej przez Ar-sacydów, dźwigniętej przez Sasanidów, a przez Arabów — zabitej. Opowiadania te, rozpadające się na 50 panowań bardzo nierównej długości, nie są dziejami, lecz zawierają podania takie, jak je czas ukształtował i jak je odziedziczył Firdusi. Trądycya wszakże narodowa nigdy nie jest ogołocona z prawdy; nie tworzy ona faktów, lecz je tylko przekształca i zmienia, to też „Księga królewska,” obejmująca tradycye Persyi, wyśpiewane przez poetę olbrzymiej skali, jest jednym z najważniejszych i najwspanialszych pomników ducha ludzkiego.

Żeby dać pojęcie o ogromie i genialności tego dzieła, muszę przedstawić zawartość jego w najtreściwszym chociaż zarysie.

na ziemi,

Gajumers jest pierwszym władcą tronu i korony, założycielem cywilizacyi perskiej. Syn jego Sia-mek i wnuk Huszeng zwalczają diwów, t. j. potęgi zgubne. Walka pierwiastków dobrych ze złemi, będąca tłem teologii Zoroastrowej, jest duszą poematu Firdusiego. Tradycya, której był organem, utożsamia ciągle królów Iranu z pierwiastkiem światła i czystości, a Turańczyków, jako wrogów, z pierwiastkiem zepsucia i ciemnoty. Huszeng odkrył sztukę wydobywania i kucia żelaza. Umiano już wówczas siać, sadzić i zbierać, znano własność, posiadano sztukę robienia chleba, lecz okrywano się jeszcze liśćmi. Odkrycie ognia wywołuje ustalenie jego kultu, który sięga tedy aż do źródła cywilizacyi perskiej. Spo rządzenie odzieży ze skór i futer zwierząt kraj także zawdzięcza Huszenkowi. Za syna jego Tahmurasa, nauczono się strzydz wełnę i prząść ją, przyswajać zwierzęta dzikie i tresować sokoły do polowania. Lecz król Dżemszyd dopiero streszcza w sobie niejako cywilizacyę starożytną. Udoskonala on sztukę robienia broni i tkania odzieży, tudzież organizuje społeczeństwo, wytwarzając w niem stany. Odkrywa kruszce kosztowne, kamienie i wonności, wytwarza sztukę leczenia chorób, jest przedstawicielem wiedzy, a wsiadłszy na okręt bystry, w ciągu lat ŁO przebiega całą ziemię. Świat się ukorzył przed Dżemszy-dem; Bóg miał w swej pieczy jego potęgę i jego chwałę. Lecz gdy stanął u zenitu wielkości i szczęścia, popadł w dumę i nie widział nikogo

prócz siebie. „Zerwał z Bogiem i uwielbiać go przestał.” „Jam stworzył rozum wszechświata—wołał— ziemia stała się tylko tern, ozem jest przez moją wolę, jam jest stworzycielem świata.” „Wielcy dostojnicy państwa i mędrcy swobodni usłyszawszy te słowa, smutnie zwiesili głowy, a Bóg opuścił Dżemszyda i... zjawił się Zohak.” Był on synem naczelnika arabskiego. Zły duch Iblis odnajduje go na pustyni i zachęca do zabicia ojca. Po dokonaniu ojcobójstwa, na ramionach Zohaka, dzięki dwu pocałunkom Iblisa, wyskakują dwa węże ohydne, które musiano karmić mózgiem ludzkim. Wówczas następuje kara Dżemszyda, tonącego w tyranii i szaleństwie. Jedność państwa rozprzęgła się, nowi królowie podnoszą głowę, część armii poddaje się Zohakowi. Ojcobójca śpieszy do Iranu, Dżemszyd ucieka; przez lat sto żyje w ukryciu, poczem wpada w ręce Zohaka i ginie śmiercią okrutną. Panowanie Zohaka, trwające lat tysiąc, jest dobą ucisku i zbrodni. Prorocy zwiastują mu przyjście mściciela; jakoż rodzi się Feridun, ażeby zmienić los ziemi. Zohak zamordował mu ojca, a matka przyszłego oswobodziciela Persyi kryje go na szczycie góry Elburs, w lesie, w którym karmi chłopca krowa cudowna. Gdy czas nadszedł, Feridun zstępuje z góry, przejmuje od matki wiadomość o zbrodniach Zohaka i przysięga rozbić w puch pałac tyrana. Tymczasem Zohak, ażeby stłumić głos sumienia, rozkazuje mędrcom i dostojnikom państwa podpisać świadectwo, że „on, jako król, zasiewał tylko ziarna szlachetne, mówił prawdę i nie gwałcił nigdy sprawiedliwości.” W chwili, gdy służalcy ulegli rozkazowi, w podwojach dworskich rozległ się krzyk o sprawiedliwość. Biedny kowal Kaweh, pozbawiony 17 synów, których mózgiem karmiono węże, wyrastające z ramion króla, przybiegł błagać w rozpaczy, żeby mu pozostawiono dziecię ostatnie. Biedak ten, na widok świadectwa, danego Zohakowi, „podniósł się z okrzykiem gniewu strasznego, rozdarł świadectwo, rzucił służalcom pod nogi i wybiegł na ulicę, a zatknąwszy na lancę fartuch kowalski, śpieszył z okrzykami zemsty do Feriduna,” który natychmiast, uzbrojony w maczugę, wystąpił przeciw Zohakowi. Opuszczony przez wszystkich ojcobójca, tonąc we krwi własnej, płynącej z ran, które mu węże zadawały, zginął marnie, przykuty do skały, jak Prometeusz. Ów fartuch kowalski był odtąd, jako symbol niepodległości narodowej, noszony przed każdym królem, począwszy od Feriduna aż do ostatniego Sasanidy, i dopiero Arabowie podarli go, rozdzielając pomiędzy zwycięzców, jak i państwo. Feridun, zorganizowawszy społeczeństwo Dżemszyda, odbył podróż naokoło świata, ażeby poznać, co było odkryte, a co utajone jeszcze. Następnie ożenił trzech swoich synów z trzema córkami króla Jemenu i świat między nich rozdzielił. Selm, król Rumu, t. j. Zachodu, i Tur, król północy, to jest ludów tureckich i tatarskich, zwanych przez niego turańskiemi, wystąpili przeciwko bratu Iredżowi, królowi Iranu, czyli Persyi właściwej. Iredż, szlachetnej duszy i charakteru łagodnego, nie chcąc wojować z braćmi, przybywa do nich bez broni. Tur, uknuwszy zdradę nikczemną, woła do brata (nasz przekład podług Scbacka):

—    Ty śród nas będąc najmłodszym bratem Przywłaszczasz sobie władzę nad światem?!... Ty masz być panem irańskiej ziemi,

A ja z Turkami żyć plugawemi?.. —

Po tej dzikiego Tura przemowie Szlachetny Iredż tak mu odpowie:

—    Za sławą marną nie goń, mój bracie,

Bo szczęście tylko w zacisznej chacie. Godności zrzec się, państw i korony,

To duszy mojej cel upragniony!...

Iranu nie chcę —co mi po Rumie?...

Czyż serce moje kocha się w dumie?...

Toż stokroć milszy jest los nędzarza,

Niżeli siła, co zawiść stwarza.

Siedziałem dotąd na ojców tronie,

Lecz go wam dzisiaj zająć nie bronię.

Chętnie się władzy zrzekam książęcej;

Nic, krom serc waszych, nie pragnę więcej... Człowiekiem święta każe być księga,

I po za cel ten duch mój nie sięga!... —

Głos ten nie płynie do duszy Tura;

Ją tylko zawiść dręczy ponura.

Gdy brat ku niemu słodko się garnie,

On, nienawiści znosząc męczarnie,

Skoczył i wściekle siedzeniem złotem Jął w głowę brata walić, jak młotem.

Iredż, w krwi tonąc, rozpacznie woła:

— Nikt hańby z twego nie zmaże czoła, Krwi bratniej, Turze, nie zmyjesz niczem!... Jak ty przed ojca staniesz obliczem?... Zaniechaj mordu, bo Pan nad Pany Pomstę na takie zsyła tyrany!...

Czyż serca twego nic nie ustraszy?...

Toć pomnij słowa religii naszej,

Że nawet mrówki zabić nie wolno,

Co ledwie ziarnko unieść jest zdolną.

Wszak wiesz, żem zawsze pogardzał pychą. Z pracy rąk własnych będę żył cicho W zakątku, który dasz mi w ofierze.

Od bratobójstwa niech cię Bóg strzeże!...— Lecz Tur, wścieklizną straszną pijany,

Wciąż nowe bratu zadaje rany,

Wreszcie sztyletem pierś mu przebija...

Dokonawszy bratobójstwa, Tur posłał głowę Ire-dża staremu Feridunowi, którego rozpacz złagodziło dopiero przyjście na świat wnuka po zmarłym, Minu-czehera. On właśnie pomścił morderstwo ojca, zabiwszy obu stryjów. W żałości i samotności spłynęły ostatnie dnie Feriduna, którego zastąpił na tronie Minuczeher. Za jego czasów umieścił poeta historyę Sala, ojca Rustema, który jest głównym bohaterem księgi królewskiej. Sal przyszedł na świat z włosami białemi, jak starzec. Wyrzucony z tego powodu przez ojca Sama na górę Elburs, porwany został przez Simurga, ptaka olbrzymiego i rozumnego, który karmił dziecko w swem gnieździe, jak swoje własne. Gdy chłopiec wyrósł i miał wyjść z gniazda w świat szeroki, Simurg, dając mu jedno pióro swoje, rzekł do niego: „Weź je, ażebyś pozostał pod cieniem potęgi mojej, a gdybyś kiedykolwiek był w niebezpie czeństwie, rzuć pióro w ogień, a ja się zjawię natychmiast, jako obłok czarny, żeby cię unieść zdrowo i cało do tego gniazda.” Sal wrócił tedy na dwór swego ojca i objął królestwo Seistanu. Będąc raz na uczcie u Mihraba, króla, panującego nad Kabulem, z opowiadania o córce jego Rudabe rozgorzał ku niej miłością; bo możnaż było wysłuchać obojętnie takiej pochwały jednego z biesiadników? Cały epizod o Salu i Rudabe podajemy w swoim przekładzie:

Ma on córę, której dziewki strzegą. Piękniejszą licem od dnia jasnego.

Jak kość słoniowa od stóp do głowy; Jak jawor bujna... szyi perłowej,

Na którą piękne tak nieskończenie Spływają wonnych włosów pierścienie; Jej usta śliczne—granatu kwiatem,

Jej łono krągłe... pełno—granatem,

Jej oczy piękne jak narcyzy gór,

Jej rzęsy jako skrzydła z kruczych piór. Wdziękiem olśniewa, mową zachwyca Ta najpiękniejsza raju dziewica!

Przez całą noc Sal myśli jedynie o dziewczęciu uroczem, którego mu obraz przedstawiono; nazajutrz jednak, gdy go król prosi, żeby dłużej w domu jego pozostał, Sal wymawia się, bo towarzysze jego dość niechętnie patrzą na króla, jako wyznawcę wiary przez Irańczyków pogardzonej. Tymczasem Mihrab, będąc w komnatach żony i córki, daje tak pochlebny obraz Sala, że Rudabe zapłonęła ku niemu silnem uczuciem. Jakoż, zwierzając się ze stanu serca pięciu służebnicom swoim, oświadcza wyraźnie, że tylko Sal małżonkiem jej będzie, i prosi o pomoc, radę i tajemnicę.

Gdy dziewczę słyszy Sala pochwały, Lica jej ogniem wnet pokraśniały,

Miłość się w sercu rodzi i wzmaga;

Duszę opuszcza spokój, rozwaga;

Nic nie pomoże rozumu siła,

Bo ją namiętność w iot ujarzmiła.

To zdanie mędrca słynne jest przecie:

„Ani wspominaj mężczyzn—kobiecie,

Gdyż do jej duszy, Divów siedliska,

Wnet pożądliwość chytrze się wciska“

Do swych służebnic, których pięć było, Dziewczę, porwane uczucia siłą,

Rzecze: Słuchajcie, to kara boska!...

We dnie i w nocy dręczy mnie troska...

W was, co chwytacie myśli mej echa, Ostatnia jeszcze moja pociecha!...

Wam też swe męki opowiem szczerze, Lecz tajemnicy każda niech strzeże.

Serce się moje w cierpieniach nurza,

Bo w niem szaleje miłości burza.

Od trosk rozpacznych twarz moja biednie, O Salu myślę nocą i we dnie,

Czy blask jaśnieje, czy ciemność głucha, On mi wypełnia myśl... serce... ducha!...

Usłyszawszy to, niewolnice śpieszą nad brzeg rzeki, oddzielającej siedzibę Rudaby od namiotów Sala, i tu, pod pozorem zbierania kwiatów dla swej pani, oczekują na sposobność przyjazną, ażeby przez służbę młodzieńca zawiadomić go o cierpieniach miłosnych księżniczki. Sal, dostrzegłszy niewolnice Rudaby, posyła sługę wiernego, który rozpowiada jednej z dziewczyn o bajecznej piękności Sala. Na to powiernica chytra woła:

. . .Nie mów tak, panie!

Z córką Mihraba-gdzie porównanie!

Toż z jej postacią, mówię najszczerzej, Niechaj się nawet cyprys nie mierzy! Kością słoniową—białość jej lica, Krągłością bioder nęci, zachwyca...

Z puklów korony woń moschu płynie; Ogień się pali w jej ócz głębinie!...

Nos jej tak kształtny, jak srebrna trzcina, Głowa pod falą włosów się zgina;

Usta tak wązkie, jak w bólach serce; Żądza tli w każdej wzroku iskierce;

Jak tulipany—jej lic płomienie, Oddechem ust jej—rozkoszy tchnienie, Takiej piękności szukać napróżno!...

(W

Zwycięstwo S*apora I nad cesarzem rzymskim U)aleryanęm Rzeźba w Kaksz i gustem.

ji

•j

X.

“Kü«

§3

W/i

f'dwLÿlè

jsife.

•<

rfS

Ii

É|œi

Mite

k.\

<#■' Ë

|<tgg

oùm

WlvV\

ÏRfej

K

, -svij

"il

>.r

y®

VJ

MÉnr ■ ■

t H tótta^i!

CI

'""N

Qrfï=^>

Po tych pochwałach zobopólnych nastąpiło szybkie porozumienie, którego wynikiem miała być schadzka tajemna kochanków pośród nocy. Gdy nadeszła chwila upragniona, Rudabe mówi do służebnicy:

Śpiesz do namiotu i uprzedź Sala,

Że go Rudabe dziś z trosk wyzwala,

Że z pragnieniami dawnemi zgodnie,

Księżyca swego ujrzy pochodnię.

Potem dziewica w przepych bogaty Tajemnie własne zdobi komnaty.

Świeże, jak wiosna, pałacu ściany,

Na nich przesławne lśnią pehlevany '),

Wieszają sługi chińskie makaty I w złote szale zdobią komnaty.

Klejnotów drogich lśni blasku fala,

Wino się z moschem, z ambrą zespala!...

Róże przepiękne lśnią, jak rubiny,

Moc tulipanów, lilie, jaśminy...

Z topazu cenne skrzą się puhary..

Wody różanej falują pary...

Z komnat zamkowych—do kuli słońca Płynie falami woń czarująca!..

Gdy noc już szaty przywdziała swoje,

Skoro się wszystkie zwarły podwoje,

Rudabe piękna, w skupieniu cała,

Na dachu trwożnie gościa czekała,

Jak w księżycowej szczyt cedru—fali!... Dostrzegłszy wreszcie kochanka w dali,

Tak się ku niemu głosem wydziera:

O witaj, synu cny bohatera!

Niech cię Bóg strzeże, dając wesele,

Niechaj się niebo u stóp twych ściele,

Ku tobie moje źrenice śpieszą!

Czyś nie znużony, idąc tu pieszo?...

Gdy Sal wraz z mową, sercu tak blizką,

Na dachu świetlne dostrzegł zjawisko,

W którego blaskach, sianych wokoło,

Ziemia, jak rubin, lśni się wesoło,

Wołał: o dzięki ci za te słowa!

Niech, pięknolica, Bóg cię uchowa!...

Jam dotąd w gwiazdę twoją wpatrzony, Westchnienia tylko rzucał w te strony.

Ach! ileż razy błagałem Boga,

By mi cię ujrzeć pozwolił, droga!

*) Bohaterowie starożytni.

Gdy mnie dobrocią obdarzasz swoją,

Wnet się tęsknice duszy ukoją!

Lecz ja tu, w dole, ty tam na górze.

Jakże się luba k’tobie wydłużę!

Rudabe z całym wdziękiem prostoty, Włosów swych krucze rozwija sploty, Które, gdy wonność bije z nieb szczodra, Palą jedwabną skryły jej biodra.

Potem zwojami włosów długiemi Z wyżyny dachu sięga do ziemi.

Lecz Sal podziękę śląc swej jedynej,

Żąda wesoło mocniojszej liny.

Ale Rudabę zwłoka ta chmurzy:

— Nio czas się, Sa!u, ociągać dłużej!... Skup siły, ręce wyciągnij obie!...

Mężu lwiej piersi, ślę pomoc tobie! Chwytaj za włosy i pnij się żwawo;

O mnie się żadną nio troszcz obawą!

Sala wzruszyły słowa dziewicze;

W jej księżycowe spojrzał oblicze I włosy z taką całuje silą,

Że pocałunki słychać aż było!..

Potem rzekł: Luba, tak nio przystoi! Mógłżeby pragnąć Sal krzywdy twojej?!... Toż mi promienie słońca zagasną,

Gdy sam cię dłonią pokrzywdzę własną! Wtem niewolnice niosą mu sznury:

Jeden z nich zręcznie rzucił do góry, Obwija liną wieżę wokoło I wchodzi na dach z twarzą wesołą.

Gdy się skończyły tych zwłok męczarnie, Ona ku niemu słodko się garnie.

A gdy ich żądza trawi szalona,

Padają sobie młodzi w ramiona I pod miłości płomiennej wodzą,

Szybko do wnętrza pałacu schodzą. Rudabe Sala, którym szał miota,

Wiedzie do komnat, lśniących od złota. Sal zdumiał, gdy się w blasków potoku Rudabe jego zjawiła oku.

I o przepięknej budowie ciała

Przed nim w klejnotach drogich jaśniała.

Na licach białych rumieniec płonie,

Jako tulipan w lilii koronie!...

Sal, przyodziany w strój przebogaty... Mienią się na nim królewskie szaty.

Na głowie jego błyszczy korona,

Jasność księżyca przy niej zaćmiona!

Rudabo w Salu tonąc oczyma,

Widzi to dzielne ramię olbrzyma,

Które, gdy straszną maczugą władnie,

Skałę najtwardszą rozbija snadnie.

Gdy młodzian w dziewczę patrzy tak zblizka, Z policzków jego ogień wytryska.

Pali kochanków miłości wino,

Toż w pocałunkach namiętnych giną...

Młodzi ludzie przysięgają sobie wierność dozgonną, postanawiając walczyć tak długo, dopóki nie będą mogli, wbrew wszelkim przeszkodom, połączyć się związkiem małżeńskim na życie całe. O świcie Sal żegna kochankę i, jak wszedł, tak wychodzi od niej z pomocą liny.

Po wielu trudnościach ślub młodej pary nastąpił wreszcie, i ze związku wojownika perskiego z księżniczką arabską zrodził się Rustem, bohater nad bo-hatery—Rustem, którego życie przedłużać się będzie z wieku na wiek i okryje niezwykłą aureolą trądy -cye, opiewane przez Firdusiego. Urodzenie Rustema było tak cudowne, jak i życie. Ojciec Sal, za radą Simurga, owego ptaka opiekuńczego, rozciął sztyletem łono matki, a urodzone po tej operacyi dziecię karmić musiało dziesięć mamek; później zaś, chłopak, rosnąc szybko, jadł pięć razy tyle, co każdy człowiek. Gdy stary bohiter Sam odwiedził wnuczka, ośmioletni chłopiec rzekł do niego: „Jam nie stworzony do uczt, snu i wypoczynku; ja pragnę konia i siodła, wzdycham do hełmu i pancerza, w wyrzucaniu strzał mam jedyne upodobanie, a chcę deptać po głowach wrogów”. Pierwszym czynem, jaki spełnił Rustem, było zabicie słonia rozszalałego jednem uderzeniem maczugi.

W dalszym ciągu Firdusi wraca do przerwanej historyi królów Iranu i opowiada śmierć Minucze-hera, który umierając, mówi do syna swego, Nudera: „Założyłem wiele miast i fortec, a teraz jestem w tym stanie, jak gdybym, nigdy nie żył; szereg lat ubiegłych zatarł się w pamięci mojej. Kiedy

drzewo wydaje tylko liście i owoce gorzkie, śmierć jego warta więcej, niż życie”

Nuder nie zadowolnił nikogo; „wieśniacy tworzyli armię, a mężni chcieli władzy dla siebie”, tak, że król wzywa na pomoc Sama, któremu jednocześnie i malkontenci ofiarują tron Nudera, czego jednak bohater nie przyjmuje. Z drugiej strony Peszeng, wódz Turańczyków, i syn jego Afrazyab, pod pozorem zemsty za Selma i Tura, napadają Iran. W tej walce Nuder zostaje jeńcem i ginie z ręki Afrazyaba, który, włożywszy na głowę koronę Dżemszyda, mianuje się królem Iranu. Teraz właśnie występuje na widownię Rustem. Gdy bohater ten potrzebował sobie dobrać rumaka, musiano całe stada koni przed nim przepędzić, bo każdy koń, na którym tylko Rustem położył rękę, giął się pod jej siłą i brzuchem dotykał ziemi. Dobrawszy sobie nakoniec bieguna, który miał nazwę Reksz (błyskawica), Rustem, za radą ojca swego, umieścił na tronie Kai Kobada, po którym nastąpił Kai Kawus, pełen marzeń szalonych i zuchwałych projektów. Przedsiębierze on wyprawę do Mazeuderanu, będącego Hirkanią Greków. Ta najrozkoszniejsza prowincya Persyi, kraina bawełny i trzciny cukrowej, słynna była z wdzięków natury. Róża nie przestaje tu kwitnąć w ogrodach, a na górach tulipany i hiacynty. Powietrze łagodne, a ziemia kwieciem usłana. Niema tam zimna, ni upału, lecz tylko wiosna wiekuista. Słowik śpiewa bez przerwy po ogrodach, a łanie wciąż błądzą dolinami. Temu-to właśnie edenowi król wypowiedział wojnę i został jeńcem złych potęg razem z całą armią. Wezwany na pomoc Rustem doświadczył po drodze siedmiu przygód: to podczas snu lew chce go pożreć, lecz Reksz rozbija zwierzę kopytami; to znów umiera z pragnienia pośród pustyni i Kozioł wskazuje mu źródło; to walczy ze smokiem przy pomocy dzielnego Reksza; to znów ratuje się od czarownicy wymówieniem imienia Boga. Po takich przygodach Rustem przybywa do jaskini diwa białego, strasznego obrońcy Mazenderanu, i rozpoczyna z nim walkę śmiertelną, w której przeciwnicy wydzierają sobie ciało kawałami. Nareszcie Rustem utopił sztylet w oku diwa, z którego krew, trysnąwszy na oczy Kai-Kawusa, przywróciła królowi wzrok, zaklęty przez czarowników. Wtedy Kawus z pomocą Rustema pokonał króla Mazenderanu i kraj ten zabrał. W jakiś czas potem Rustem powtórnie wyzwolił króla z niewoli w Hama-weranie, gdzie się zapędził Kawus, uwiedziony miłością do córki króla tego kraju. Gorączka dumy doszła w Kai Kawusie aż do tego, że niezadowolniony z panowania nad światem, chciał się wznieść ku niebu, aby poznać, co się też dzieje w krainach człowiekowi niedostępnych. Sępy unoszą go więc w powietrze, poczem rzucają na ziemię. Wyleczony z am-bicyi tym upadkiem, Kawus wreszcie ukorzył się Bogu. W tern miejscu poeta opisuje wyprawy myśliwskie Rustema, a śród nich prześliczny epizod o Sorabie.

Gdy Rustem zapędził się na łowy aż w kraj Turanu i, znużony, zasnął na ziemi wrogów, Turań-czycy ukradli mu Reksza. Bohater musiał iść pieszo do króla Semenganu i tu, przyjęty nader gościnnie, doświadczył przygody romantycznej. Córka króla, Temina, dowiedziawszy się, że gościem ojca jest Rustem, którego czyny bohaterskie, sławne po całym świecie, tak silnie młodzieńczą jej wyobraźnią rozpłomieniły, staje przed nim śród nocy i wyznaje bohaterowi swą miłość.

Za zgodą króla Rustem zaślubia Teminę, którą też zaraz opuszcza, śpiesząc na pole walki. Ze związku tego rodzi się Sorab, przed którym ukrywają czas jakiś tajemnicę jego pochodzenia, żeby się o niej nie dowiedział Afrazyab, król Turanu. Ale chłopca, który krewkość po ojcu odziedziczył, niecierpliwi to bardzo i gniewa, że nazwisko ojca jest mu nieznane, i groźbą wymusza u matki wyznanie.

Powziąwszy wielkie plany, rusza Sorab na Iran z wojskiem własnem i Afrazyaba i odnosi zwycięztwo po zwycięztwie, tak, że strwożony Kai-Kawus prosi o pomoc Rustema, który, nie wiedząc o pochodzeniu Soraba, nie śpieszy się wcale przeciwko młodzieniaszkowi i ucztuje z posłem królewskim przez trzy dni. Nareszcie po ucztach Rustem wyrusza do stolicy, gdzie już król, zniecierpliwiony zwłoką bohatera, wydał rozkaz, by go uwięzić. Już Rustem zamierzał wrócić do domu, gdy król przeprosił bohatera i skłonił do wyprawy na Soraba. Przybywszy pod zamek, zdobyty przez Soraba, Rustem zakrada się do niego, żeby przeciwnika zobaczyć, ale dostrzegł go Zend, druh Soraba, ten właśnie, któremu Temina poleciła odprowadzić tajemnie syna do ojca. Rustem, przydy-bany przez Zenda, zabija go i ucieka, a Sorab zostaje odtąd pod wpływem Barumana, wodza posiłków, przysłanych przez Afrazyaba, który starannie ukrywa przed nim, kto stanął na czele Iranu. Sorab wyzywa do walki rycerza, który mu zabił przyjaciela. W za pasach dwu bohaterów okazało się godnym przeciwnika ojca. wewnętrzny szeptał ciągle, że z własnym rodzicem bój wiedzie, ale zaciętość, z jaką uderzał na niego Rustem, nie pozwala mu przyznać w nim ojca. Każda szczęśliwie przebyta walka, okoliczność jakaś, napozór mało znacząca, obudzą w łonie Soraba głos natury. Ale Rustem, jak wicher północy, mrozi otwierającą się nakształt kwiatu duszę Soraba. Sławny rycerz niecierpliwi się, że dotąd młodzieńca nie pokonał; myśl upadku drażni go, drażnią hufce Turanu i Iranu, patrzące na kilkodniowy pojedynek. Uderza więc z całą zajadłością na Soraba, lecz ta walka wypadła gorzej, niż inne, bo młodzieniec zrzucił Rustema z konia i już miał zadać ojcu cios śmiertelny, gdy bohater uciekł się do podstępu: „O, mężnyI — wołał — ja nie tak zwykłem był działać. Gdy się po raz pierwszy obali przeciwnika, nie wypada ucinać

że syn był Sorabowi głos jakiś

mu głowy, chociażby nawet w uniesieniu; dopiero kto drugi raz pokonawszy wroga, ucina mu głowę, ten jak lew działa. Taki był zawsze mój zwyczaj”. Sorab oszczędził starca na swoją zgubę. Rustem idzie do groty diwa, w której zostawił był niegdyś nadmiar swej siły.—Uzbrojony siłą młodości, wraca do walki z Sorabem i zadaje młodzieńcowi cios śmiertelny. Podajemy ten wyjątek w naszym przekładzie:

Sorab w męczarniach jęczał żałośnie, Czując zgon bliski w żywota wiośnie.

„Za błąd swój własny legnę dziś w grobio, Bom klucz od śmierci sam oddał tobie!...

O! tyś mniej winien! więc dłoń karząca,

Po wywyższeniu—w otchłań mnie strąca!... Ojca wielbiły słowa matczyne...

Więc, żem go kochał—dlatego ginę!...

Zato, że ojca odnaleść chciałem,

Dziś zgon przedwczesny moim udziałem. Daremne trudy! Dolo zwodnicza!...

Umrę, nie widząc jego oblicza!...

Choćbyś w wód głębi zamieszkał skrycie, Choćbyś z gwiazdami tonął w błękicie, Choćbyś się ukrył w otchłań bez końca 1 dłonią własną zgasił blask słońca,

Miecz zemsty w piersiach twoich utonie, Gdy ojca wzruszy wieść o mym zgonie!... Któryś z rycerzów znajdzie Rustema, Powie: że mnie już śród żywych niema,

Żeś ty mnie zabił w żywota kwiecie,

Gdym ojca swego szukał po świecie"!... Słyszy to Rustem... Wnet cios mu oczy Całunem grobu okrył i mroczy.

Jak skamieniały dźwiga słów brzemię I próżen zmysłów runął na ziemię!...

A gdy mu pamięć wracać zaczyna,

Z jękiem rozpaczy rzecze do syna: „Rustoma widzisz w mojej osobie!...

Bodaj Sal płakał na moim grobie*!

Potem, rwąc włosy, niby zwierz dziki, Straszne z swej piersi wyrzucał krzyki!

Gdy Sorab poznał prawdę okrutną,

Rzecze do ojca blady jak płótno:

14

Lit. Powsz. t. V.

„Więc toś ty Rüstern., co własną zbroją Tak bezlitośnie godził w pierś moją?!

Jam chciał pokoju, chociaż tak młody,

Alem cię nie mógł zjednać do zgody.

Zdejm pancerz... w piersiach tchu mi nie stało. Z szat mnie uwolnij i spójrz na ciało!

Tl i

WÊÉËSIImÈÊi

wm.

mm

mm

Staroperska płyta bronzowa, przedstawiająca Jtustęma i Soraba.

Gdym na wojenną śpieszył wyprawę,

W mękach cierpienia, lejąc łzy krwawe, Przed mym wyjazdem, macierz zbolała Ten mi na piersiach Onyks wieszała

I kiedy trąbka brzmi już pobudką,

W rozstania chwili rzecze mi krótko:

„Ten klejnot, synu, dar ojca twego,

Niech twe od zguby starania strzegą!

Oddasz go ojcu! A teraz, Boże,

Syna mojego szczęśliwie prowadź!..“

„Zapóźno klejnot w twych rękach złożę, Wprzód ojciec syna miał zamordować“!..

Gdy Rustem ujrzał dar swój z przed laty,

Z jękiem na sobie rozdziera szaty,

Wije się, 1arza i w łzach goryczy,

Rwąc włosy garścią, jak lwisko ryczy.

A Sorab: „Przestań lać łzy obficie!..

Gdyś ręką własną skrócił swe życie,

Już go nie wskrzesisz swych łez nawałą: Wszystko się dzieje, jak stać się miało!.. Takie już w gwiazdach wyroki były,

Że mam przez ojca wejść do mogiły!..

Jak blask przybyłem, jak wiatr odchodzę, Syn cię znów ujrzy... w zaziemskiej drodze!..

Monarcha

Zrozpaczony Rustem, wiedząc, że król Kawus ma w skarbcu balsam życia, gojący śmiertelne rany, wysyła do niego posła z prośbą o trzy krople tego najdroższego klejnotu królów perskich, korzysta ze sposobności, i dla upokorzenia Rustema, każe mu osobiście hołd złożyć i o balsam prosić. Już miał pochylić kark dumny, gdy go doszła wiadomość, że Sorab nie żyje. Król zjeżdża na pogrzeb Soraba, ale Rustem nie dopuszcza obcych do zwłok syna i pozostaje sam przy nich z garstką towarzyszów wiernych. Rozpina nad głową dziecięcia namiot swój, balsamuje ciało, a codzień rano i wieczorem hufiec żałobny honory wojskowe czyni zmarłemu. Po dziesięciu dniach Rustem odesłał ciało syna do grobów swej rodziny. Matka, dowiedziawszy się o śmierci Soraba, popada w szał obłąkania:

Twarz piękną szarpie, włos rwie garściami, Obecnych swemi mrozi jękami...

Pada bez ruchu... zwisły powieki...

Jakby w niej krew już skrzepła na wieki!..

Zrywa się z licem śmiertelnie bladem, Wzrok straszny topi w syna dyadem, Potem się garnie k’ pamiątce drugiej,

Z jej oczu krwawe płyną łez strugi.

Jak gdyby chciała zwiększyć męczarnie, Znów się od zbroi do konia garnie. Objęła głowę, obłędu bliska,

Rumaka pieści, całuje ściska.

Nareszcie, białe krzyżując dłonie, „Klejnoty—każe—złoto i konie Rozdać. Niech zamek pustką się stanie Cóż bez Soraba warto mieszkanie?..“

Tak w noc i we dnie płacząc, Temina Po roku mogła odejść... do syna...

Po tym epizodzie wzruszającym następuje inny z tej samej doby, a mianowicie historya występnej miłości Sudaby, żony Kawusa, do Syawusza, jego syna, który zwycięzko zwalczył pokusy, a następnie padł ofiarą swej szlachetności. Gdy Kawus chciał powywieszać zakładników, których Afrazyab przysłał jako rękojmią stosunków pokojowych, za sprawą Syawusza ułożonych, młodzieniec ten opuszcza swoją armią i pod przybranetn nazwiskiem szuka gościnności na ziemi wrogów. Afrazyab przyjął wygnańca gościnnie i dał mu córkę, pomimo że wieszcz-kowie przepowiadali zniszczenie Turanu z ręki wnuka Afrazyabowego. Wkrótce potem Syawusz ginie przez podłość stryja żony, która dopiero po śmierci męża wydała na świat Kosru (Cyrusa), klęskę Tu rańców. Następnie opowiada poeta cudowne koleje młodości Kosra i jego walki niezliczone z Afrazya-bem, na którym Irańczycy mścili się w ten sposób śmierć Syawusza. Śród tych zapasów nieustannych przedstawia się dopiero w całej pełni wielkość Ru-stema. Waleczność, rozum, serce i zręczność tego bohatera uwydatnia najlepiej prześliczny epizod: „Bi-szen i Menisze“, który tu podamy w wyjątkach, prze łożonych pięknie przez L. Siemieńskiego.

Gdy Kai-Kosru siedział w komnacie zamkowej, otoczony radą przyboczną, dano znać o przybyciu poselstwa Irmanów, które, otrzymawszy posłuchanie, wzywa pomocy przeciw wrogim Turanom i potworom.

Gdy Chosru skargę wysłuchał oną,

Miał twarz i postać całkiem wzruszoną; Nieszczęściu biednych litował szczerze I wraz zawołał: „Dalej, rycerze!

Jeśli z was który za sławą dyszy I wzbić się pragnie nad towarzyszy;

Niech bieży, Bóg ma siły użyczy,

Ów bór oczyścić z drapieżnej dziczy.

Jeśli odyńcom łby zmiecie z karków,

Co chce, niech bierzo drogich podarków“.

1 wnet rozkazał wnieść złotą czarę,

Przed tron postawić i co niemiarę Sypać klejnotów; pereł jak śniegi Aż było pełno wyżej nad brzegi.

Dziesięć z siedzeniem rumaków rześkich Przyprowadzono w rumskieh czaprakach, Ozdobnych znakiem cyfer królewskich.

Aż rozgorzało serce w junakach,

Gdy szach przemówił takiemi słowy:

„O! Pehlewany, korony stróże!

Kto z was po skarby chce sięgnąć duże? Kto za mnie przelać krew swą gotowy?“ Gdy tak przemówił, nikt się nie zrywa, Nikt—tylko Biszen, mężny syn Giwa. Dziarsko wystąpił zśród Pehlowanów I rzecze: „Niebu niechaj cześć będzie! Ciebie, o szachu! wesprze Pan Panów,

Twa wola prawem zawsze i wszędzie!

To, coś powiedział, nie był dźwięk próźen: Kto żyje, każdy łask twoich dłużen.

Masz mnio posłusznym woli swej posłem; Na służby pańskie w siły urosłem“.

Tak mówił Biszen, ale wraz zatem Wzrok Giwa w smutku oblókł się chmury, Więc się skłoniwszy przed majestatem, Śmiałka Biszena tak karcił zgóry:

„Jakież ci słowo z ust wymknęło się?

Jak śmiesz w swą siłę dufać, młokosie? Młokos —młokosem, choć rwie się w pole; Bohater rośnie w doświadczeń szkole,

I wprzód nim większych rzeczy pokusi, Goryczy życia napić się musi.

Na tor nieznany nie leć, mój synu,

Przed szachom wara rwać się do czynu!“

A dumny junak mową rodzica —

Znać krew—rozpłonął jak błyskawica I rzekł: „O, szachu, nie daj mu wiary!

Ja-m nie niewieściuch, choć krótko żyję,

Mam doświadczenia tyle, co stary.

Pozwól, niech spełnię twoje rozkazy.

Syn Giwa, z przygód wyjdę bez skazy,

Potwornym dzikom pościnam szyje“.

Szach daje mu Gurgina za towarzysza. Zapuścili się tedy obaj rycerze w kraj daleki, lecz, kiedy właśnie potrzeba było rozpocząć bój z dzikami, Gur-gin odmawia podle Biszenowi udziału w walce.

Młodziuchny witeź zdumiał się na to I świat mu czarną powlókł się szatą;

Lecz się nio wahał z napiętym lukiem Ni to lew skoczyć w odwieczne bory.

Huk jego z grzmotów równał się hukiem I z drzew zielone strząsał bisiory.

Jak słoń pijany, z mieczom w prawicy Napadł na stada dzików, a dzicy,

Zewsząd opadłszy, kupą go parli.

Z wściekłością ziemię pod sobą darli.

Świat ten, myślałbyś, spali się cały,

Takie płomienie z kłów ich buchały.

Dzik jeden, ni to Aryman drugi,

Wpadł nań i kawał urwał kolczugi.

A potem ostrzył kły o pień drzewny,

Jak o głaz szablę. Ten i ten gniewny,

Coraz się wścieklej na bój gotował,

Aż opar czarny wzbił się nad niemi;

Lecz Biszen, sypiąc razy gęstemi.

Ogromną bestyę zwalił na pował.

Co widząc dziki, jak stado lisów Kannych, precz drapło z krwawych popisów.

Tym, co nie uszli z pobojowiska,

Witeź jął rzędem ucinać łbiska I na Szebrynga, przy napierśniku,

Nanizał onych łbisków bez liku,

By jako dowód, że pokonani,

Kły ich szachowi mógł przynieść w dani.

Lub śród witeziów pańskiego dworu Chlubić, jakiego zabił potworu.

Gurgin, widząc trofea Biszena, miotany zazdrością, postanowił go zgubić i w tym celu namawia młodzieńca, żeby dotarł na samo pogranicze Turanu, gdzie w dolinę kwieciem usłaną zjechała na uroczystość Menisze, córka Afrazyaba, z gronem dziewic uroczych. Żądny przygód Biszen, nie podejrzywając zdrady, dosiadł Szebrynga i śpieszy do owej doliny.

Z namiotu swego rychło postrzegła Menisze obcą postać rycerza,

Co to cyprysem w górę wybiegła,

Co takim lica blaskiem uderza,

Jak kwiat jaśminu biały śród mroku, Albo Kanopy gwiazda w obłoku.

Widzi na skroni dyadem bogaty,

A na nim lite jedwabne szaty.

zapałała pod swą zasłoną Żądzą ku niemu nieugaszoną.

Więc do piastunki przemawia swojej: „Biegaj! Tam młodzian jak cyprys stoi. Wywiedz się, kto on księżycolicy;

Utul serdeczny żal mej tęsknicy I spytaj: zkąd się wziąłeś, młodzianie,

Z taką urodą cudną i rzadką?

Zapewne jaka Pery twą matką,

Że w kaźdem sercu budzisz kochanie? Pójdź, Pery synu. Soheilu gwiazdo, Podzielać z nami uciechę każdą“.

Gdy go za druha wzięła Menisze, Porzucił ciemne w gaja zacisze I chyłkiem, wietrząc słodkie ponęty, Skradał się, kędy namiot rozpięty.

A gdy namiotu podniósł kotarę I wszedł, jak cyprys bujny nad miarę, Wnet przy jej łonie znalazł pieszczoty. Ona mu zdjęła ciężki pas złoty I zapytała: „Zkądżoś się zjawił?

Gdzieś towarzyszów swoich zostawił?

O, pięknolicy! cóż cię sprowadza?

Rzuć tę maczugę, niech nie zawadza!“ Więc niewolnice, że to gość drogi, Różaną wodą myły mu nogi I zastawiły ucztę wspaniałą.

Różnych tam potraw było niemało, Wina obfitość, w gęśle dzwoniono, Obcych z namiotu precz wyprawiono. Dwoma rzędami stojące dziewy,

Grając na harfach, zawiodły śpiewy.

i.

posągi Szapora 11 i 111 w Sek i Böstan.

v>

&&0

[FVC 'ï?

—

-

^    "NJ

*fc «►£-£'*•?    fcy

yc aie

r~^\ o ^ “ rJi ^ 'à t s»

|§ 2 s’*'

/ÇMiïmmL.

‘-T&mĘSSęę.

WQ,

A'

N)

2 VI 2

1 P •«?

llppsï

«^os»

'5^34i?£ >

c v J? l ^ ^

r-, (nj jo' c tr^P u u-

<*• £, 5~g    -

U C w C ^ K b

'P Stc ** ?

^ r o £

u-n*j r³

t-^^-ro r-p vp-

V^vKJ ¹ ^ &

l "Itff

«P

jlCcc

Kobierzec błyszczał jak pawie pióra. Podłoga, ni to lamparcia skóra,

Złotem, rubinem połyskująca,

I woń krążyła upajająca.

Biszen pił dużo starego wina:

Co skończy, znowu puhar zaczyna.

Tak trzy dni brodził w winie, w miłości, Aż, spity, upadł bez przytomności

Uśpionego kazała Menisze zawieść nocą do komnat swoich i szczelnie zamknąć podwoje. Obudziwszy się, Biszen postrzegł, że się dostał do zamku Afra-zyaba. Strach go opanował. Tymczasem doniesiono szachowi o nieznanym gościu w komnatach księżniczki i Gerziwes otrzymuje polecenie zrewidowania tych komnat i dostawienia żywcem intruza. Gdy ten przyszedł i urągał mu, Biszen dobył kiadżała. Dopiero otrzymawszy zapewnienie, że życiu jego nie grozi niebezpieczeństwo, Biszen dał się zaprowadzić przed Afrazyaba, któremu opowiada szczerze, jakim sposobom dostał się na zamek.

Na to Afrazyab: „Szczęścio twe zgasło! Poszedłeś krzywo, bies ci dał hasło.

Z lukiem, z kołczanem wybiegłeś w światek, Śniąc wielkie boje, sławy dostatek,

A teraz w pętach, bez czci i chluby,

Pleciesz, jak baba, smalone duby.

Lecz łżyj, co wlezie; to mnie nie wzruszy;

Z rąk moich pewno nie wyłżesz duszy“.

A Biszen: ,Pozwól królu dostojny, Powiedzieć słówko. Dzik kłami zbrojny,

Toż lwisko groźne z pazurem krzywym, Będzie-ż do bójki kiedy leniwym?

Równio i Witeź: byle przy zbroi,

Każdemu w bitwie kroku dostoi.

Lecz sam to przyznaj, czyli pięść goła Zastęp orężny pokonać zdoła?

Czyś kiedy widział takie zjawisko,

By bez pazurów biło się lwisko?

Chcesz więc spróbować, czy nie mam lęku. Daj mi maczugę ciężką do ręku,

Daj konia, co to do boju rwie się,

Tysiąc rycerzy wyprowadź w pole,

Jeśli choć jeden głową uniesie,

Babą się nazwać, szachu, pozwolę!“ Zaledwie słów tych domówił jeniec,

Szach w gniewie skoczył jak potępieniec, Do Gerziwesa, trzęsąc się, rzecze:

„I ty za zdrajcą prosisz, człowiecze?

Ty chcesz, bym chronił tego żywota,

Gdy nas wyzywa, obelgi miota?

Małoż to złego nawarzył u mnie,

By jeszcze w siłę swoją bił dumnie? Ściśnij mu nogi, ręce żylate;

Zuchwalec w śmierci znajdzie zapłatę!“

Ale mędrzec Piran wybłagał życie Biszena u Afrazyaba, który Gerziwesowi kazał wtrącić Biszena do lochów, a żelazem okuó mu ręce, nogi i szyję. Rozkaz został spełniony.

Ztamtąd Gerziwes siepacze swojo Prosto w Meniszy powiódł pokoje; Kozburzył wszystkie sprzęty, komnaty I na łup oddał skarbiec bogaty,

A zaś Meniszę z odkrytem łonem,

Boso i z czołem już obnażonem,

Bladą — cierpienie zjadło ją sarnę — Rozkazał powlec przed straszną jamę.

„Oto twój pałac — Gerziwes powie. —

Za dziewkę teraz służ Biszenowi!“

Poszli. Menisze sama została.

Z oczu jej gorzka łza się polała;

Z jękami w jednę, to drugą stronę Rzuca się w puszczo nieprzebrodzone,

Aż powróciła znów przed pieczarę I wygrzebała rękami szparę ..

Odtąd codziennie o rannej zorzy Biegła do miasta i jak dzień boży Żebrze przed drzwiami. Gdy ją wspomogą, Znów do jaskini wraca swą drogą,

Aby nakarmić chlebem kochanka...

Tak jej spływały dni bez ustanka Śród głodnej nędzy, czarnej tęsknoty,

A jednak wiernie strzegła swej groty!

Gurgin wraca do Iranu i głosi, że Biszena pożarły dzikie bestye. Giw rozpacza, a Kai-Kosru, litu-

jąc się jego doli, zajrzał do „puhara światów” i wy-wróżył z niego, że Biszen żyje, lecz jest w niewoli u Afrazyaba. Sprowadza tedy król Bustema, wyprawia dla niego ucztę i oddaje mu misyę wydobycia Biszena z rąk Turańców. Rustem, odczuwając szczery, głęboki żal Gurgina, wyjednywa mu przebaczenie i bierze go z sobą na wyprawę, której plan bohater tak określa:

„Nie mówiąc dokąd, milczkiem wyjadę, Chytrość go jedna z więzów wyzwoli. Pośpiech zaszkodzi; lepiej powoli.

Miecz tu nie wskóra, ani maczuga,

Tylko roztropność pewna, choć długa. Jednak dla moich trzeba zamiarów Złota i srebra, różnych towarów:

Jak kupiec bowiem w Turan się puszczę. Pomiędzy kupców wmieszany tłuszczę. Będę sprzedawał suknie i szale I dzieło spełnię przy hożej chwale“.

Rustem przybywa do Turanu i otwiera wspaniały bazar z kosztownościami w Chotenie, a Menisze. dowiedziawszy się o przybyciu karawany irańskiej, śpieszy do Rustema i, zwierzając mu się ze swej niedoli, woła:

„O jednę łaskę błagam cię, panie:

Jeśli do swoich wrócisz w Iranie,

Udaj się — łaski większej już niema — Czy to do Giwa. czy do Rustema I mów im: Biszen, więzion tu skrycie, Umrze, jeżeli pomoc spóźnicie“.

Wtem przyniesiono, ile potrzeba,

Meniszy różnych potraw i Chleba;

On zaś rozkazał pieczoną kurę Zawinąć zręcznie w chlobową skórę,

I sygnet, którym się pieczętował, Nieznacznie w środek pieczonki schował, Mówiąc: „O, piękna ty wybawezyni,

Tę kurę zanieś mu do jaskini“.

Biszen, znalazłszy w kurze pierścień Rustema,

Aż parsknął śmiechem wozbranej duszy,

Aż się rozległo po lasów głuszy.

Śmiech ten, wychodząc z głębi piwnicy,

Gdy się do ucha przedarł dziewicy,

Strwożył ją „Przebóg! Cóż się to dzieje?

Czyżby oszalał, że się tak śmieje?“

Więc mówi: „Luby! zkądże te śmiechy?

Miałżebyś doznać jakiej pociechy?

Czy rzecz odkryłeś jaką tajemną?

Czemu o szczęściu nie mówisz ze mną?“

A Biszen na to: „Wygrana nasza!

Słońce te chmury wnet porozprasza.

Jeśli mi świętem przyrzeczesz słowem,

Co wiem, milczeniom pokryć grobowera,

Ów sekret mógłbym powierzyć wreście,

Lecz pod przysięgą. Wszakże niewieście,

Choćbyś zszył usta, nic to nie nada;

Niewiasta zawsze swoje wygada“,

Menisze na to z żałosnym krzykiem:

„Los się nie obszedł okrutniej z nikim,

Jak ze mną: ciało z duszą i mieniem Oddałam jemu; on podejrzeniom Teraz mi spłaca każdy mój datek.

Tron, pałac, sługi, bogactw dostatek,

Dom ojca jemu rzuciwszy gwoli,

W świat poszłam szukać: czego? — złej doli!“

Więc Biszen: „Prawdę mówisz, o miła!

Tyś dla mnie tyio już poświęciła,

Lecz, przyjaciółko, moje ty zorze,

Choćbym powiedział, co to pomoże?

Lepiej mi poradź, tylko rozumnie;

Bo z cierpień mózg się przewrócił u mnie!“

Dowiedziawszy się nareszcie o odgadniętej przez Biszena tajemnicy, Menisze biegnie do Rustema i po chwili zwiastuje kochankowi, że Rustem odwali kamień z jego pieczary, byleby ona z nadejściem nocy zapaliła przy pieczarze stosy chróstu, dla wskazania mu drogi.

Wieścią tą Biszon uradowany,

Mówił, aż tętnią podziemne ściany: „Nie nadaremnie niosłem ci modły,

Ó sprawiedliwy Zbawco i święty!

Ty mnie wyzwolisz, ty skruszysz pęty, Strzały miotając na ten lud podły.

Ty zaś, dziewico, biedna ofiaro,

Coś krwią, majątkiem, sercem i wiarą Do mnie przylgnąła, coś głód tułaczy Zniosła bez szmeru i bez rozpaczy,

Coś poświęciła mi tron, rodzice,

Pałace, dwór swój i rówieśnice, —

Gdy się z pazurów smoczych wykręcę, Uklęknę, złożę przed tobą ręce,

Jako nabożny człowiek rad czyni,

Gdy się do Boga modli w świątyni.

A jak zgaduje sługa myśl pana,

Tak wola twoja będzie spełniana.

Znieś jeszcze dla mnio ton trud ostatni Dzień jeden; wyjdziem z okrutnej matni!“

O godzinie umówionej Rusfem z towarzyszami swymi zjawił się u stóp olbrzymiego głazu Akwana,. zamykającego pieczarę.

.......Hej! z koni, moje olbrzymy!

Wszystkich, co mamy, sił dołożymy,

By z miejsca ruszyć ten głazu kawał!“

Męże, słuchając jego rozkazu,

Chcą głaz z czeluści wyrwać odrazu,

Lecz oni niczem przy tym ogromie:

Jak stał, tak stoi głaz nieruchomie.

Rustem zaś, widząc, jako się pocą,

Zeskoczył z siodła ku nim z pomocą,

A pasem biodra ścisnąwszy lepiej,

Wraz olbrzymiego głazu się czepi;

Lecz wprzódy cichą myśl tam posyła.

Zkąd idzie wszelkie męztwo i siła,

I z głazem wszedłszy jakby w zapasy,

Dźwignął i rzucił na Czinu lasy.

Nareszcie Rustem powrozy spuści,

Biszena ciągnąc z głębi czeluści.

A on, wyłysion, zżółkły na ciele,

Miał od niewygód wyschło piszczele,

Twarz trupią, sino znaki i rany,

Ciało do kości starły kajdany.

Rustem aż krzyknął, ujrzawszy, jaki Ciężar żelaza gniótł go do ziomi;

Więc skruszył na nim szyny i haki I więźnia z członki uwoinionemi Wziął wraz z Meniszą i pokryjomu Zawiózł do Choten, do swego domu,

Gdzie wybawieni, z płaczom oboje

Opowiadali przygody swoje,

Biszen, spocząwszy po trudach błogo.

Umył się, szatę przywdział chędogą;

Gdy wtem Gurgina Rustem przywołał.

Wstydne oblicze ledwie wznieść zdołał;

Tylko ustami liżąc kurzawę,

O przebaczenie błagał łaskawe.

Widząc pokorę, zmiękł Biszen w gniewie.

Co przeszło, nie chciał już wiedzieć — nie wie. Rustem w Chotenie nie rad stać dłużej;

Kazał sposobić się do podróży.

»Ty, mój Biszenie — rzekł Rustem — prosto Z Meniszą w Iran pojedziesz sobie,

A ja skorzystam i w nocnej dobie Afrazyabowi odpłacę chłostą.

W własnym mu zamku gody wyprawię:

W gruzach zagrzebię go i w niesławie.

Krom tego, łbisko strąciwszy z karku,

Radbyrn Chosrowi przynieść w podarku.

Gdy zburzę z gruntu Turan wszeteczny.

Jako nam przyszedł sąd ostateczny,

Ty jedź domowych zażyć wywczasów,

Zanim się przydasz do tych zapasów“.

Słysząc, jak każe jechać mu do dom,

Jak się ma oddać miękkim wygodom,

Zawołał Biszen: „Złą dajesz radę.

Gdy mścić się trzeba, do dom nie jadę.

Ty wiesz, jak Biszen skoczy do tańca,

To góry sypie z trupów pohańca!

Jakoż walka z Afrazyabem wypadła świetnie.

Pobojowisko całe krwią zmyte,

Chorągwie Tura do piasku wbite. Afrazyab, widząc, jak go opuszcza Szczęście, jak blednie dworaków tłuszcza, Miecz hindostański cisnął i w trwodze, Dopadłszy konia, rozpuścił wodze,

Głowę unosząc z krwawej gonitwy, Porzucił pole zemsty i bitwy.

Rustem go z tyłu dojeżdżał w cwały, Lotne za zbiegiem posyłał strzały,

Miotał maczugi, ciężkie kamienie,

By smok, co z paszczy zieje płomienie. Tysiąc znaczniejszych mężów z Turana Zostało w ręku tych, co wygrana.

Rustem po bitwie wrócił w namioty, Rozdzielać zdobycz między swe roty, A rozdzieliwszy, do domu śpieszył, Aby tryumfem Chosra ucieszył.

Po 60*letniem panowaniu, Kosru uległ jakiejś posępnej melancholii. „Dotąd byłem sprawiedliwy— mówił — lecz któż wie, czy się nie stanę kiedy jako Zohak, Tur lub Kawus“. Dręczony tą obawą, prosi Boga, żeby go zabrał z tego świata, i anioł Serosz zwiastuje mu we śnie, że prośba jego została wysłuchaną. Wówczas król gromadzi wojowników, rozdziela pomiędzy nich swoje skarby, mianuje następcę i śpieszy ku górze, na której szczycie miał zniknąć. Cały naród, opłakująo swego króla, pragnie iść za nim. lecz Kosru prosi wszystkich, żeby wrócili, i z garstką tylko wiernych udaje się w drogę. Nocą żegna towarzyszów swoich i o świcie znika bez wieści, a żaden ze świadków tego zniknięcia cudownego przy życiu nie pozostał: wszyscy, pogrążeni w śniegach, zniknęli. Legenda w ten sposób ubarwiła zgon Cyrusa w nieszczęśliwej wyprawie na Masagietów.

W dalszym ciągu występują nazwiska już znane z historyi, lecz prawda historyczna na nich się tylko ogranicza i na niewielu mglistych aluzyach do rzeczywistych faktów. Po Kosrusie następuje Lohrasp, którego syn Gustap jest zapewne Histaspesem, ojcem Daryusza. Gustaspa przedstawia Firdusi jako bohatera romantycznego. Pokłóciwszy się z ojcem, uciekł on przebrany do Rumu, to jest do Grecyi, i tu zaślubia rozmiłowaną w nim córkę cesarza, zabija potwora i wraca do kraju na czele armii. Obok tego epizodu fikcyjnego poeta wzmiankuje o wydarzeniu prawdziwem wielkiej wartości historycznej, to jest o ustanowieniu religii Zertuszta (Zoroastra). Reformatora tego poeta przedstawia jako świętego starca, który poto się zjawił, żeby zniszczyć kult bałwanów i ustanowić, a raczej odnowić kult ognia, sięgający aż do Dżemszyda. Przynosi on płomień niebieski

z raju, gdzie rozmawiał z Bogiem, okazuje ludziom wiarę prawdziwą i uczy ich prawa. Śmierć starego króla Lohraspa, zamordowanego w Bekh razem z 80

SLH

►

Crmuzd daje koronę królowi Karsiemu-

l:l

■w

fAVl2

i!

'w

rl

wh\#*

:

:

"■■«w*

ÛW

m

SlilSifV

%

,il

3 '4

"■■I

\\

âf. g

. ^

^ a

fj

mrm

»

w

»

M®?

1

v

l

«

m

?t/i' i 77‘‘ >TłTl i il MTf/ł) îT^îTîl^V)T7n7^Vi*'flłirTVVST?^TiY77ftyf rp*,¹

m

«S

,.ié

n

<£2

rjx

Ł

-1*3 'S

33

«D

*p sr

5 g

^ 2

o

W)

2. t*r

c£

£

p

cc-

3 VI

«5*

N

N a

<D

p

P-

HM

^0

>

>

g

1« *-

S‘S

■

*

■ m\

o ^

CS) _

s p*r 2. p CD O

P*

a

^ B

2 O

*< &• I »—•

cyą morderstwa magów, zabitych razem z Zoroastrem. Za panowania Gustaspa zjawia się na widowni syn jego, Isfendyar, najświetniejszy po Rustemie bohater Iranu. Odgrywa on tu rolę wielkiego krzewiciela religii Zoroastra. Jego podboje są podbojami nowego kultu. Chcą w nim niektórzy widzieć Kserksesa, chociaż legenda o wojnach greckich nic nie mówi, przelotnie tylko zaznaczając wyprawę Isfendyara na Zachód. W pamięci mas przeżyły tylko zapasy z ludami scytyjskiemi i one to poetów natchnąć umiały: walki zaś, któremi tak się interesował świat cywilizowany, jako dalekie od Wschodu, pozostały obce pieśniom rodzimym. Jest szczególne podobieństwo pomiędzy losem Isfendyara a kolejami Achilesa. Ciało jego nie podlega ranom, z wyjątkiem oczu. Na zachęty do jednej z walk pozostaje niewzruszony i dopiero śmierć przyjaciela skłania go do boju. I ten to rycerz, bohater siedmiu przygód sławnych, stanowiących jeden poemat wielki, miał uledz nie-zwalczonej sile Rustema. Stary król, chcąc zająć Isfendyara, któremu pilno było sięgnąć już po tron i koronę, poleca synowi dostawić Rustema związanego. Bohater, pomimo przeczuć złowrogich i obaw matki, śpieszy na tę wyprawę, której przyczynę rozumie, a smutny koniec przewiduje.

Przybywszy do Seistanu, ojczyzny Rustema, wysyła do niego syna Bahmana, w towarzystwie dziesięciu mobedów, który miał objawić Rustemowi rozkaz króla i zachęcić go do uległości. Młodzieniec przybył właśnie na górę, gdy bohater bawił się polowaniem, i tam spostrzegł człowieka, „który z postaci do góry Bisutun był podobny. Dzierżył zamiast maczugi pień drzewa, którym zabił dzikiego osła i spokojnie szedł z łupem do ognia, jak gdyby z ptakiem.” Tym olbrzymem był Rustem, który uściskał syna Isfendyarowego i, me pytając o cel poselstwa, zaprosił gościa do uczty. Rustem jadł jak lew, po-

15

Lit. Powsz. t. V.

czem, wysłuchawszy Bahmana, polecił zanieść ojcu taką odpowiedź: „Nikt mnie nigdy związać nie zdołał... Otóż przyjdź do mnie ze swoją zbroją; spędzimy dwa miesiące razem, żyjąc wesoło śród uczt i łowów. Nauczę cię prowadzenia wojny, boś ty jest młodzian, a jam już przeżył siedem wieków. Kiedy zechcesz rozstać się ze mną, otworzę ci swoje skarby i towarzyszyć będę do króla, żeby wypędzić nienawiść z jego duszy.” Isfendyar odpowiedział, że nie może sprzeciwiać się woli ojca, lecz dodał: „Bóg mi jest świadkiem, o mężu czysty, że serce moje krwawić się będzie na widok więzów twoich. Gdy uwieńczę głowę koroną, odeślę cię do ojczyzny obsypanego darami.” Żadnemu honor ustąpić nie pozwala, więc do walki!... Tymczasem jednak Rustem zasiadł obok Isfendyara na krześle złotem i ucztują, przeplatając wybuchami wesołości przeróżne opowiadania o swoich czynach. Isfendyar, śmiejąc się, wziął rękę Rustema i rzekł: „Tyś jest silniejszy od lwa, a ramiona i piersi masz smoka” i przy tych słowach tak ścisnął dłoń Rustemowi, że z pod pa-znogci krew wytrysnęła. Bohater nie drgnął wcale i, wziąwszy rękę młodzieńca, rzekł z uśmiechem: „Szczęśliwy jesteś, Gustaspie, że masz takiego syna jak Isfendyar”—i mówiąc to, dłoń mu uścisnął. Gdy z palców młodzieńca krew wytrysła, a na twarz jego wystąpił szkarłat. Isfendyar z uśmiechem woła: „Pij teraz; jutro cię zwalczę, lecz, odstawiwszy do ojca, uwolnię od wszelkiej troski i bogactwami obsypię.” „Tak, jutro — odpowie Rustem — zamiast wina krew popłynie. Mąż przeciw mężowi z mieczem i maczugą, zanucimy razem pieśń wojenną i wtedy to po znasz, czem jest pojedynek bohaterów. Porwę cię z siodła, zaniosę przed ojca swego Sala, posadzę na tronie złotym i rozwinę przed tobą wszystkie bogactwa, żebyś mógł z nich wybrać, co zechcesz.” — Nazajutrz obaj zapaśnicy, połamawszy naprzód swoje lance, porwali za miecze i maczugi i uderzyli na sie-

bie z wściekłością.    Strzały Isfendyara przebiły

pancerz Rustema, którego dotąd nikt nadwerężyć nie zdołał. Bohater i rumak jego pokryci byli ranami, gdy przeciwnik, jako zaczarowany, wyszedł cało. Rastern, kąpiąc się we krwi, przebywa wpław rzekę, dzielącą go od mieszkania, i tutaj wzywa Si-murga o radę. Ptak leczy mu rany i podaje środki zwyciężenia Isfendyara. Gdy Zoroaster, chcąc tego bohatera zaczarować, wylał mu na ciało wodę magiczną, Isfendyar wówczas zamknął oczy, więc czar dosięgnąć ich nie mógł. Jest to, jak widzimy, pięta Achilesa i listek wierzbowy Sygurda. Zrobiwszy, podług rady Simurga, strzałę z gałęzi, trafia nią Rustem w oczy Isfendyara i śmiertelnie go rani. Ta gałąź przypomina nam także gałąź Mistelsteina, któ ry zabije Baldera. Umierający mówi ze zwycięzcą bez nienawiści i poleca mu syna. Rustem opłakuje przeciwnika, a jednocześnie wszyscy Rustema opłakują, bo mędrcy przepowiedzieli, że kto zabije Isfendyara, musi to zwycięztwo przypłacić śmiercią. Jakoż katastrofa niedługo następuje i Rustem, który przez 7 wieków b)ł wcieleniem nieśmiertelnem ducha heroicznego ziemi irańskiej, musi także położyć głowę, nie zwyciężony, lecz zdradzony. Brat jego własny, Szegad, w zmowie z królem Kabulu uplano-wał zgubę Rustema. W czasie łowów, brat-zdrajca wpędził Rustema w przepaść, najeżoną kolcami żela-znemi. Bohater, przebity razem z koniem, dobywa sił ostatek i przebija strzałą Szegada, poczem woła:

„O, Boże wielki, któryś tak zawsze Miał dla mnie w życiu losy łaskawsze, Przyjm korne dzięki, żem dzisiaj jeszcze Mógł straszne zemsty ukoić dreszcze!

Ta z jelit zdrajcy brocząca fala Już zgonem smucić się nie pozwala. Wysłuchaj próśb mych .. i odpuść winy, Ty w miłosierdziu wielki, jodyny! Jeżelim kroczył po wiary drodze, Proroków swoich czcił jako wodze;

Jeżelim czysty był w myślach, czynie: Duszę ku lepszej unieś krainie.

Znana ci moja szczerość i skrucha,

Do nieba mego racz zabrać ducha.”

I skonał.. Boleść — wszystkich zwycięża, Łzy gorzkie płyną w grób... cnego męża...

Zgon Rustema przypomina także śmierć Zyg

fryda.

W miarę, jak opowiadanie zbliża się ku czasom nowszym, przypomina coraz więcej historyę. Arta-kserkses Długoręki nosi to samo imię z epitetem Ardeszyr Dirasdust. Aleksandra umieścił poeta pomiędzy królami Persyi, bacząc zapewoe ze słusznością na to, że Macedończyk został po zwycięztwie Persem, przyjął strój i obyczaje zwyciężonych i chciał zrobić Babilon ogniskiem wielkiego państwa wschodniego. To też Wschód przyjął go całkowicie; w Arabii, w Persyi, w Indyach, pod namiotem Afgana, aż do granic chińskich i brzegów Jawy sława Skandera jest znacznie popularniejsza, niż w Europie. Jakkolwiek większość nagromadzonych tu podań o Aleksandrze pochodzi ze źródła greckiego, nie brak jednakże fikcyj czysto miejscowych. Tak naprzykład Aleksander występuje jako brat starszy Daryusza, a zwy-cięztwo arbelskie jest tylko tryumfem legalności. Następcom Aleksandra odmówiono miejsca w Księdze Królewskiej. Roczniki poetyczne narodowości perskiej nie wzmiankowały nawet o tych książętach obcych, którzy spadkobiercami polityki Aleksandra zostać nie chcieli. On został Persem, oni—Grekami.

Królowie Arsacydzi — Partowie, pomimo świetnych wojen z Rzymem, mało zajęli trądycyę narodową, bo nigdy, nawet przez historyków perskich, nie byli uważani za ogniwo łańcucha starożytnej cywilizacyi perskiej, organiczne i narodowo nieskalaue. Zabobony obce mieszały się z naukami Zoroastra; jedność starożytnego państwa już nie istniała. Poeta mówi o Arsacy-dach: „To tak, jak gdyby żaden z nich nie rządził ziemią, — wielkiego nic nie dokonali. Aleksander tak rozporządził, ażeby Rum zachował swoję świetność.”

Wystąpienie Sasanidów było wskrzeszeniem spójni pomiędzy religią a narodowością perską. Tu już poeta jest całkiem na gruncie historycznym i przedstawia rzeczywiste następstwo królów Persyi od Ardeszyra Ba-begaua do Jezdedżerda. Historya wszakże ciągle się tu przeplata opowieściami romantycznemi a cudowne-mi. W miarę, jak następują czasy nowsze, tradycya zdaje się tracić swoję naiwność, prostotę i wielkość Znać tu już źródło średniowieczne, jakkolwiek ożywione jeszcze mniej lub więcej duchem staroirań-skim.

XVI.

Uwagi krytyczne o „księdze Królewskiej.“

^Księga Królewska”, wzięta jako całość, przedstawia, na pierwszy rzut oka, pod względem kompozy-cyi brak ogniska, w którem zbierałyby się wszystkie promienie olbrzymiego dzieła, nadając mu jednolitość posągową. Lecz jeżeli w tym utworze niema ani osobistości, ani wydarzenia, któreby koncentrowało w sobie cały interes epopei, to brak ten pozorny zastępuje całkiem idea walki Iranu z Turanem, światła z ciemnością, przenikająca Szach-Nameh tak w całokształcie, jak i we wszystkich jego częściach składowych. W tej walce jednoczą się najrozmaitsze cykle podań o królach i bohaterach; w niej się ogniskuje szereg wypadków, ogarniających stulecia; w niej drobne potoki zlewają się na potężny strumień akcyi ogólnej i jednolitej. Znikają ze sceny mnogie pokolenia bohaterów i liczne dynastye królów, lecz ta sa-ma walka olbrzymia trwa bezustannie, wszystko jednoczy i ogarnia. Ta zasadnicza akcya poematu wzmaga się jeszcze i przez to, że zapasy Iranu z potęgami ciemności są przedstawione jednocześnie jako bój odwieczny dobrego pierwiastka ze złym, i on-to losom pojedynczym, oraz wszystkim czynom bohaterów nadaje kierunek i granice.

Bohaterowie, zaludniający „Księgę Królewską”, to istoty wielkie, szlachetne, obdarzone przymiotami rozumu, serca i dłoni, które ich śród innych wojowników wyróżniają, ale którym nie wolno przekroczyć nigdy granic ludzkich. Nie posiadają oni w charakterze swoim nic takiego, coby pozwalało równać ich z bogami, i pod tym względem różnią się zasadniczo od bohaterów indyjskich lub greckich, wywodzących ród swój od Jowisza, Indry lub innych bo-sów. Homer nazywa takich mężów Sio^evet?, w różnicy od wojowników pospolitych—àvépsç Sf^oo. Dosyć tu wspomnieć o pochodzeniu boskiem Herkulesa, Ajaksa, Peleusza, Achilesa u Greków, lub Ardżuny i Ramy u Indyan. Bohaterowie perscy nie sięgają tak wysoko, a jakkolwiek ulubieńcy Boga, wszyscy jednak są dziećmi człowieka, rodzą się, żyją i poruszają jak inni; są podlegli wszystkim boleściom i nędzom życia, a w ich żyłach nie płynie ani jedna kropelka krwi istot nadziemskich. Przyczyny tego szukać należy w samej religii, która wyznawcom swoim nie przedstawia drgających życiem postaci bogów i bogiń, jak w religii Indyan i Greków. Ma ona tylko postacie abstrakcyjne, pozbawione życia, i w kształtach ludzkich nie dające się całkiem uzmysłowić. W związku z powyższem widzimy, że bohaterowie perscy, jakkolwiek w chwilach krytycznych wzywają Boga o pomoc, nie otrzymują jej nigdy w formie cudu, jak to u Greków lub Indyan bywa często. Irańska legenda heroiczna, ukształtowana i natchniona przez religię, odróżniającą stanowczo dwie wrogie sobie potęgi twórcze Zła i Dobra, nie mogłaby ani wymyślić, ani zgodzić się na to, żeby bohaterowi ma-zdeizmu pośpieszało bóstwo z taką pomocą, jakiej doświadczył Achiles od Pallady w walce z Hektorem. Oszustwo i zdrada tej bogini obraziłyby poczucie religijne Persa i byłyby uważane za dzieło Arymana, nie zaś Boga opiekuńczego. Bohaterowie perscy pokonywają wrogów dzielnością osobistą; bogowie nie gwałcą nigdy dla nich praw natury ludzkiej, jak to czyni z wybrańcami swymi Olimp skandynawski lub germański; nie są tak nienaruszalni, jak Achiles, a przymiot tego rodzaju, nadany Isfendyarowi, jest, jak wykazał Pizzi, naleciałością średniowieczną i najzupełniej zewnętrzną. Niemasz w legendzie irańskiej przedmiotów, robiących bohatera niewidzialnym, jak w „Eddzie* i „Nibelungach”, niemasz broni, sporządzonych dla rycerzy przez bogów, jak tarcza Wulkanowa dla Achilesa i Eneasza, strzały Guhyakiego, Bramy lub Waruuy, albo miecz Sygurda, będący dziełem Odyna; — pierwiastek ludzki przeważa tu wszędzie nad boskim, a działacze są tylko bohaterami, nie półbogami. Oddani własnym jedynie siłom, są daleko szybsi w przedsięwzięciach i pochopniejsi do czynu; są nieustraszeni, umieją zawsze być panami siebie i nie posiadają innej podpory, prócz świadomc-ści dobra i poczucia własnej potęgi. Typ taki musiał wyjść z wyobraźni ludu, zapłodnionej ideami religü humanitarnej i praktycznej, która zalecała trudy i uświęciła działalność, skupiając wszystkie dobre przymioty człowieka ku walce przeciwko wrogowi wspólnemu — przeciw Złemu. Lecz z drugiej strony na bohaterach musiała się odbić i ujemność tej samej religii, która, rozdzielając wszystko na Złe i Dobre i przypisując te dwa pierwiastki dwu bóstwom wrogim, przedstawia jedynie walkę nieuniknioną i fatalną, nie umiejąc wznieść się do owej idei filozoficznej, która widzi harmonię we wszecliświecie i uznaje konieczność zła obok dobrego. Ztąd czętto umysł bohatera zachmurza się wobec niepewności, czy to, co widzi, lub co czuje, pochodzi od Orinuzda, czy Arymana; nie umie odróżnić dobra od złego, wskutek czego traci energię ducha i albo gnuśnieje, zatopiony w wątpliwościach serca, albo tonie w boleści bezużytecznej, albo ulega podejrzeniom bezpodstawnym. Pod wpływem takich wątpliwości Sam, ujrzawszy głowę syna, pokrytą włosem białym, widzi w nim płód Arymana i wyrzuca dziecię na górę Elburs.

Gieniusz Pirdusiego zajaśniał potężnie w charakterystyce różnobarwnych typów, tętniących prawdą życiową tam nawet, gdzie kształty olbrzymie napozór kłam jej zadają. Cała galery a postaci żywych a świetnych przesuwa się tutaj przed wzrokiem naszym.

Prototypem władcy jest Feridun, który w majestacie potęgi i uczuć łagodnych stoi wysoko ponad uraganami namiętności, nie tracąc przymiotów serca nawet wówczas, gdy przeciw synom zbrodniczym dłoń sprawiedliwości i kary uzbroić musi. Ciemne głębie natury ludzkiej reprezentują Tur i Selm, których dusze, zaślepione w egoizmie brudnym, są obce wszelkim uczuciom szlachetniejszym. Jak gwiazda jasna śród ciemności ziemskich świeci Iredż, oddychający tylko miłością. Z ust jego płynie wiedza łagodna, a gdzie się zjawi, tam cisza i spokój panować muszą, bo nad głową jego błogosławieństwo niebieskie. Minuczeher jednoczy w sobie świeżą odwagę młodzieńca z wytrawną przezornością męża. Kai-Kobad jest lekkomyślny we wszystkich czynach, a Kai-Kawus szlachetniejsze porywy serca zaćmiewa niestałością, pychą i wybrykami popędliwości. Kai-Kosru uosabia postać prawdziwego króla-bohatera: śród walki czyuny i odważny, w pokoju sprawiedliwy i dbający o szczęście swego ludu. Doszedłszy do urzeczywistnienia wszystkich swych pragnień, dalszy swój pobyt na ziemi, która niesmak w nim budzi, uważa za bezcelowy i dobrowolnie śpieszy do nieba w towarzystwie osób najdroższych. Wszelako on sam

tylko wchodzi żywcem do krainy światła, a towarzysze jego giną po drodze. Bliźnięce podobieństwo tej

....

o-

M ,4'

SB

yj

i ii.

ji

ii;

'li

Ul... 'i.

II

Posąg irjężezyzny—rzeźba w (Eęket i Bosian-

sceny z odejściem do nieba Yuzisztiry w Mahabhara-cie zaznaczył pierwszy Darmesteter, dowodząc, że

w tym względzie Indyanie zapożyczyli się od Irań-czyków. Ponad wszystkiemi Pehlewanami góruje Ru stem, zwany Tehemten (potężny ciałem), bohater, któ remu równego świat nie miał. Ciało ma jakby ze spiżu, z postaci podobien górze. Między wrogami szerzy postrach śmiertelny sam widok jego, gdy się zjawi śród boju na swoim Rekszu ognistym, odziany w pancerz pierścieniowy, w skórze tygrysiej na ramionach, ze sztyletem i mieczem u boku, z maczugą w dłoni i ze sznurem przy siodle, do chwytania wrogów przeznaczonym. Na głos jego drżą góry i morza, a krzyk Rustema rozdziera serce lwom dzikim. Sam atakuje wojska całe, a di wy i czarownicy ostać się przed nim nie mogą. Zuchwały, popędliwy i łatwo gniewem wybuchający, jest po przejściu burzy rozważny, łagodny i sprawiedliwy. Wiernie oddany władcom swoim i gotów za nich życie poświęcić, lecz umie zawsze zachować wobec szacha niepodległość sądu i działań. Skąpy w słowa, lecz skory do czynu, Rustem, pomimo życia, ustawicznym walkom oddanego, ma serce tkliwe, duszę szlachetną, odczuwającą niedole innych i łatwo zapominającą swe krzywdy. Jest to bohater niepozbawiony żadnego rysu człowieka.—Nie mniej mają cech indywidualnych i inni bohaterowie, jak: Sorab rycerski, Sal romantyczny, Sy-jawusz, jaśniejący czystością ducha niepokalaną, Isfendyar awanturniczy, Biszen kochliwy, Tus dumny, Hedszir chytry i setki innych. Z postaci niewieścich śliczne są: Rudabe słodka i marzycielska, Temina ognista, Sudabe dziko-zmysłowa i Menisze, czarująca duchem poświęcenia.

„Księga Królewska” nosi na sobie cechę poezyi oryentalnej par excellence. Poeta na dworze Mahmu-da, tego wojownika, który ogołocił ze skarbów świątynie Indyj, przyzwyczaił wzrok swój do przepychu i blasków, tylko Wschodowi właściwych, i ten charakter wycisnął na obrazie odmalowanych w księdze obyczajów. Pałac Feriduna jest zidealizowanym do potęgi dworem Mahmuda z niesłychanym blaskiem przedstawia Firdusi króla królów, siedzącego na tro nie śród dostojników, tonących w złocie od stóp do głowy; „cała ziemia przybierała wówczas barwę słoń-oa.” Fantazya poety lubuje się w tych opisach olśniewających, które płomieniami swemi rażą niekiedy wzrok czytelnika, do piękności spokojnej przywykłego. Styl nie mniej wspaniały od kolorytu. W obrazie monarchii pierwotnej Dżemszyda, ogarniającej nie tylko ród ludzki, lecz i gieniuszów, zwierzęta lasów i ptaki nieba, idea państwa zlewa się tu jeszcze z oryentalną ideą wszechświata. Dżemszyd rozkazuje wszystkim istotom. „Był otoczony blaskiem królewskim, a wszechświat cały mu podlegał; świat był spokojny, a diwy, ptaki i perye posłuszne mu były.” Kiedy Kajumors szedł przeciw diwowi czarnemu, „zgromadził perye, a ze zwierząt dzikich tygrysy, lwy, lamparty i wilki.” Gigantyczność, rys główny poezyi wschodniej, występuje u Firdusiego w całej mocy. Oto jak maluje obraz wojny: „Z jednej strony był ogień, z drugiej huragan; przodem niesiono sztandar Kaweha, a od niego padał na świat odblask żółty, czerwony, fioletowy. Oblicze ziemi, przez tłum zakryte, było wstrząsane jak okręt, gdy nim miotają bałwany na morzu Chińskiem. Tarcze na tarczach spoczywały śród gór i dolin, a miecze lśniły jak pochodnie. Powiedziałbyś, że słońce wykolejone zostało ze swej drogi, przerażone dźwiękiem trąb i szczękiem broni.” A w czasie rzezi „krew aż na księżyc tryskała.” W inuem miejscu gorączka hiperboli natchnęła Firdusiego takim ustępem: „Miecze błyszczały jak dyamenty, lance, rozgrzane we krwi, wyglądały w pyle jak skrzydła sępie, na które słońce wylało barwę krwawą. Wnętrze mgły tętniało odgłosem trąb, a dusza mieczów poiła się krwią czerwoną.” Opisy bitew powtarzają się tu bardzo często, boć zresztą poemat cały jest jednym przeróżnych walk obrazem, co ostatecznie, pomimo gienialności autora, znużyć musi czytelników europejskich. Wszelako zaznaczyć trzeba mistrzowstwo poety, z jakiem potrafił przedstawić 11 pojedynków pomiędzy bohaterami irańskimi a turańskimi, nadając każdej z tych walk cechy odrębne. Opowieści przeplatane są tu i owdzie refleksyami religijnemi i moralnemi, które, po większej części, noszą charakter powagi słodkiej i smutku, pełnego melancholii.

Wszystkie prawie strony ujemne olbrzymiej epopei Firdusiego płyną z ogromu tego zadania, z któ-rem poeta był związany tak niewolniczo, t. j. z konieczności ujęcia w ramy poematu, olbrzymiej masy podań narodowych, zawartych w „Księdze Panów” i innych źródłach tego rodzaju. Ztąd płynie dość luźny związek oddzielnych części poematu, który autor sztukuje formułką zwykłą: „Skoro skończyliśmy to i to... powiemy teraz o tern i o tern”. To też—mówi słusznie Nöldecke—mogłoby brakować całych rozdziałów i niktby tego braku nie zauważył. Wypadki historyczne przedstawiają się sucho i dość bezbarwnie; zwłaszcza też epoka Sasanidów, obejmująca 3-ą część całości, nie budzi tego zajęcia pod względem artystycznym, jakie przedstawiają czasy bohaterskie. Mowy bohaterów, jakkolwiek wykonane nieraz po mistrzowsku, podaje autor tak często, że czytelnik, przesycony niemi aż do zbytku, doświadcza w końcu nudy rzetelnej.

Zdarza się również dosyć często, że Firdusi powtarza bądź sam siebie, bądź też podania w jednakowy sposób opracowane. Tak np. wyprawa Isfen dyara do Turanu jest podobna bliźnięco wyprawie Rustema do Mazanderanu; wyprawa Kai Chosru prze ciw Afrazyabowi z jej dziwolągami jeograficznemi rozpada się na dwie części, które w gruncie rzeczy przedstawiają treść jednakową i t. p. Skłonność autora do powtarzań widnieje także i w obrazach przyrody, zwłaszcza w opisach wschodu i zachodu słońca, nadmiernie często powtarzanych. Oprócz powta-

rzań, spotykamy także w „Księdze Królewskiej” i sprzeczności. Pomimo epizodów podmiotowych, gdzie autor mówi bądź o sobie, bądź o dostojnikach współczesnych, epopeja odpowiada ściśle duchowi epokir w której powstała, z przeważnem jednak zabarwieniem poglądami z doby Sasanidów, ostatnich władców państwa jednolitego. Legitymizm najsurowszy,, który w epoce autora nie miał już znaczenia najmniejszego, a za Sasanidów panował wszechwładnie w monarchii perskiej, przenika całą epopeję. Przed-miotowośó Firdusiego w przedstawianiu ludzi i rzeczy jest wogóle nadzwyczajna; poeta jednakowo ukochał swych bohaterów, nawet turańskich; choć muzułmanin, zdaje się wyraźnie sprzyjać mazdeizmowi; o panowaniu nieszczęśliwego Jezdedżerda, który uległ pod ciosami Arabów, mówi ze smutkiem melancholijnym, a tylko Arsacydów za ich filhelenizm znosić nie może. Z jeografią obchodzi się autor bez ceremonii; Nöldecke zebrał skrzętnie wszystkie niemożliwości w tym kierunku. Język epopei jest wogóle pełen prostoty i nigdy nie wpada w nadętość sztuczną,, manierowaną. Przesadę spotykamy tylko w hiperbolach nader obfitych, które są już nieodłączne od każdej poezyi wschodniej. Szachnameh, pod względem formy, składa się z dwuwierszów 10-zgłoskowych, rymowanych.

Rękopisów „Księgi Królewskiej” znajduje się na wschodzie i w Europie bardzo dużo; niektóre z nich są bardzo piękne pod względem kaligraficznym i opatrzone ilustracyami ciekawemi, ale prawie wszystkie różnią się w szczegółach, a posiadają nie mało błędów i wtrętów. Popularność Szach-namehu na wschodzie była zawsze, a jest i dzisiaj,, nadzwyczajna; to też tłómaczono tę księgę na wszystkie języki oryeutalne.

W Europie zwrócił na nią uwagę pierwszy Jones w swoich „Komentarzach o poezyi azyatyckiej” (1774), twierdząc, że dzieło to było zbiorem poema-

tów różnych autorów. Nie znając jeszcze nazwiska Firdusiego, Jones, zdjęty podziwem dla „Księgi Królewskiej”, wygłosił zdanie, że „wspaniały ten pomnik geniuszu wschodniego pod względem inwencyi walczy z Homerem o pierwszeństwo”. W r. 1811 Lum-sden w Kalkucie usiłował wydać całe dzieło, ale nie mógł sprostać zadaniu. W r. 1814 Atkinson ogłosił 1-szy przekład epizodu o Sorabie wierszem angielskim. Ale dopiero w r. 1829 ukazał się w Kalkucie całkowity tekst Szachnamehu, wydany przez Turnera Macana w 4-ch tomach. Po nim, między rokiem 1850 a 1866 Mohl wydał w Paryżu, w 6-ciu tomach, wspaniałą edycyę epopei Firdusiego, obejmującą tekst parski i przekład francuski prozą. Wreszcie drugi cał kowity przekład epopei, wierszem włoskim, wydał profesor Pizzi w Turynie w 8 iu tomach (1868 — 1888). Epizody piękniejsze tłómaczyli wybornie z oryginału Rüekert i Schack na język niemiecki.

Rozstając się z „Księgą Królewską”, przytoczymy tu jeszcze słowa Firdusiego o tym poemacie, wyrzeczone w pamiętnej satyrze przeciw szachowi:

„Opisałem w sześćdziesięciu tysiącach wierszów walki, maczugi, miecze, hełmy i pancerze, pustynie i morza, słonie i tygrysy, smoki i krokodyle, czarownice i diwy, których krzyk do nieba sięgał; opisałem wojowników, oddanych ciągłej walce, królów na tronie i pehlewanów sławnych. Wszyscy oni pomarli od-dawna, lecz słowo moje znów ich nazwiskom żywot powróci. Gmachy olbrzymio w proch się rozpadną pod wpływem deszczów i żaru słońca, lecz mój poemat jest budową, której deszcz i wichry nie zaszkodzą. Stulecia przejdą po tej księdze i każdy rozumem obdarzony czytać ją będzie. Jam przez to dzioło poetyczno znów Per-syę do życia powołał, i gdyby król nie był skąpy, zająłbym miejsce na tronie; gdyby pochodził z rodu królewskiego '), włożyłby mi na głowę koronę złotą“.

kiem.

) Ojciec Mahmuda pierwiastkowo był niewolni

Jakkolwiek Persowie muzułmańscy czytają z zapałem „Księgę Królewską”, to jednakże Parsowie nadewszystko umiłowali tę epopeję, która stała się w rzeczywistości księgą Parsów. Jeżeli kiedy, jak wierzyć można, pisze Renan, Persya otrząśnie się z ja rzma islamizmu, Szach-Nameh stanie się księgą narodową. Firdusi wierzy w sławę; jest ludzki, kocha dobro, a cywilizacya, pomimo znikomości jednostek, jest dla niego celem, do którego świat dąży. Firdusi nie jest Arabem, lecz należy do nas; charakteryzuje on razem z Haflsem i Chajjàmem objaw zadziwiający w literaturze perskiej, t. j. trwanie uporczywe geniu szu iado - europejskiego, pomimo najsmutniejszych kataklizmów historyi azyatyckiej.

KONIEC CZĘŚCI I-ej TOMU Y go.

Spis rozdziałów.

Str.

I. Jeograflja Persyi.—Fauna.—Flora.—Ciała kopalne. — Ludność. — Religija. — Przemysł.—Handel ...........

II.    Dzieje. — Ansan - Susunka (Elam-Susia-

na). — Medya i Persya za dynastyi Ache-menidów...........

III.    Podział literatury.—Język staroperski.— Pismo. — Epigrafika Achemenidów. . . .

IY. Dynastye Arsacydów i Sasanidów.—Wewnętrzny ustrój państwa.—Stany. . . .

V.    Odkrycie Zend-Avesty. — Polemika uczonych o tę księgę. — Zasługa Burnoufa.— Charakter języka „zendzkiego“. — Pismo.

VI.    Zoroaster.............

VIL Avesta i Zend............

VIII. Mazdeizm.............

IX. Gieneza Nowo - Zoroastryzmu. — Manicheizm...............

X. Język i pismo pehlvi.—Rękopisy. . . .

XI. Literatura w języku pehlvi......

XII. Podbój Arabów.—Język nowo-perski. . .

XIII.    Rozbudzenie się ducha narodowego.—Dzie

je: Tahirydzi, Saffarydzi, Samanldzi, Bui-dzi, Zujadydzi, Gasnewidzi, Seldżukidzi, Atabegowie, Assasyni, dynastye Czyngi-shana i Tameriana.—Turkmeni.—Safawi.— Kajarowie.............

XIV.    Najdawniejsza poezya liryczna.....

XV Epika.—Firdausi.—Szah-Nameh.....

XVI. Uwagi krytyczno o „Księdze Królewskiej“...............

5— 19

19— 30

40— 48

48— 58

.58- 63 68— 73 83— 95 95—108

108—120

120—126

127—157

158—164

164—178

178—190

199—229

229-239

Str.

wiersz:

19

25

31

33

H M

to 05 co

44

45

49

61

62

82

89

130

130

146

148

159

180

185

Dostrzeżone omyłki druku,

Część 1-sza.

od dołu » góry „ dołu » góry

» »

*    dołu » góry

*    dołu

» góry » dołu » góry

7)    V

dołu

jest:

Ansan.-Susunka

Negrikom

Ansumici

alpijskim

Astakserksesa

medyjski

odzyskać

badaniu

Hanga

Hauma

białago

Szaporą

bogami

Tusti

Aturpada

nagie

wschodowi

Bastan

powinno być: Ansan-Susunka Negrytom Ansanici alpejskim Artakserksesa nowo-suzyjski pozyskać badaniach Hauga Haorna białego Szapora bogaczami Justi Atarpada nagle wschodni Bostan

Str. wiersz:

32

58

jest:

7 od góry Bochara Sadim. 13 „ dołu Jemin,

powinno być:

Buchara

Sadim:

Jemin-

'W-A

.

'

\

>

X

*

!

rv*

Juljan Adolf Święcicki

Hisforya Literatury Powszechnej

2 ILUSTRACYAMI

<p GC -<1 O C' hi- CC [nC

Literatura Babilońsko - Assyryjska

i Egipska.....

Chińska i Japońska. . Arabska .

Indyjska. .

Perska .    .

Żydowska.

Str. 381.

11

77

11

11

f:

Tom

I.

r:

HH h-î ^ H H ^

77

77

77

77

77

446.

415.

460.

466.

312.

368.

288.

263.

Cena każdego tomu Rb. 1. Cena kompletu 9 tomów Rb. 6.

wg⁵

\

*

A

<1

\

■

- \

\

\

f

V

r

A

V

s

.

Wl ;,

ymi!

A,:';’"?;    ,'-'î>;’    ..,"«1

■C

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

Biblioteka Politechniki Krak

1-301705 1-301699

524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Ki akowskiej

100000308170

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000296984

■SB!