1- y

WP

FORTUNAT STROWSKI

PROFESOR SORBONY.

OBRAZ

LITERATURY FRANCUSKIEJ

W XIX WIEKU.

(Z PRZEDMOWĄ AUTORA DO WYDANIA POLSKIEGO.)

PRZEKŁAD MARYI RAKOWSKIEJ.

SŁOWO WSTĘPNE JANA LORENTOWICZA.

TOM II.

NAKŁAD I DRUK TOW. AKC. S. ORGELBRANDA SYNÓW. SKŁADY GŁÓWNE: E. WENDE I SPÓŁKA, WARSZAWA, L. FISZER, W ŁODZI.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299791

OBRAZ

LITERATURY FRANCUSKIEJ

W XIX WIEKU.

Prawo przedruku zastrzeżone.

FORTUNAT STROWSKI

PROFESOR SORBONY.

OBRAZ

LITERATURY FRANCUSKIEJ

W XIX WIEKU.

(Z PRZEDMOWĄ AUTORA DO WYDANIA POLSKIEGO.)

PRZEKŁAD MARYI RAKOWSKIEJ.

SŁOWO WSTĘPNE JANA LORENTOWICZA.

TOM II.

NAKŁAD I DRUK TOW. AKC. S. ORGELBRANDA SYNÓW. SKŁADY GŁÓWNE: E. WENDE I SPÓŁKA, WARSZAWA, L. FISZER, W ŁODZI.

[ BIBLIOTEKA 1 i 6ŁÓWNA "i

X^ovj»^

f

nr

t;

té

& nv§

W.

Am Rr.

*-«***!•

CZĘŚĆ TRZECIA.

RUCH HUMANITARNY.

'ĄiH‘

ROZDZIAŁ I.

RUCH IDEOWY W OKRESIE MONARCHII LIPCOWEJ.

KONIEC ROMANTYZMU.— I. Co zastąpi romantyzm?

UTOPIŚCI. — II. Saint-Simon. — III. Szkoła saint-simonistów. — IV. Fourier.—V. Filozofowie ekscentryczni.

CHRZEŚCIJANIE.— VI. Lamennais przed Szkicem o obojętności — VII. Szkic o obojętności. — VIII. Szkoła w la Chesnaye.— IX. Dziennik Przyszłość.— X. Potępienie Lamennais’go.— XI. Po zerwaniu z Rzymem.—XII. Lamennais jako pisarz.— XIII. Gerbet, Lacordaire, Montalembert, Ozanam.

SORBONA I CIAŁO ADWOKACKIE. — XIV. Villemain, Saint-Marc Girardin, Nisard, Berryer.

ŻYCIE TOWARZYSKIE.—XV. Pani de Girardin.

KONIEC ROMANTYZMU.

I. — Widzieliśmy już, jak romantyzm zubożył się i wypaczył powoli, stając się w końcu li tylko szkołą literacką, nader umiejętnie układającą słowa i barwy, lecz niezdolną już do wypowiadania innych nad chorobliwe stanów duszy. Liczne i różnorodne racye tlomaczyły, jak stwierdziliśmy to, ów upadek;

najważniejszemi z nich jednak były dwie następne: l-o) Obcemu pochodzeniem romantyzmowi, musiało zabraknąć soków żywotnych i korzeni w dniu, gdy Fran-cya, zmęczona wędrówkami po drogach świata, zamknęła się ściśle w tern, co stanowiło istotną jej treść narodową, wraz ze wszystkiemi jej żywemi siłami, — nastąpiło to zaś około roku 1830-go. 2-o) Będąc zasadniczo poetycznym, romantyzm musiał sprzykrzyć się Francyi i wydać jej się nużącym, zważywszy gatunek naszych upodobań narodowych, w dniu, gdy odzyskał swe prawa naturalny jej temperament, zwrócony ku realności, pozytywny, przedsiębiorczy, pełen zdrowego sensu i szlachetności, lecz niezdolny do przebywania długo w dziedzinie czystego marzenia — a zaszło to w tymże mniej więcej czasie. Wynika stąd, że po romantyzmie nie zapanował kierunek klasyczny, lecz raczej literatura odosobnienia narodowego, a przedewszystkiem tendencyi realistycznych i utylitarnych. Możnaby powiedzieć, że, po roku 1830-ym romantyzm „unarodowił się“ a zarazem zabarwił „burżu-azyjnością“. Te cechy nowego piśmiennictwa ujawniły się jednocześnie w trzech różnych kierunkach.

Przedewszystkiem więc widzimy niezmierny rozwój produkcyi, mającej na celu dostarczenie zabawy i rozrywki; w teatrze np. okres ten jest dobą wielkich tryumfów Scribe’a. Powieść staje się również modnym rodzajem literackim: wszystko przyjmuje jej formę. Czytelnik francuski nietylko już domaga się fikcyi od wydawców, lecz żąda, by dziennik także przynosił mu w każdym numerze, poza nowinami bieżącemi i ideami, odcinek powieściowy. Romans felietonowy nabiera niesłychanego znaczenia.

KONIEC ROMANTYZMU.

Wszystko, co jest poezyą, niknie wobec powodzi tej obfitej prozy.

Wielkie porywy wyobraźni i siły wrażliwości, odwiedzione od poezyi, nie uległy stąd zniszczeniu lecz zwracają się ku życiu aktualnemu i bezpośredniemu; ono to właśnie, to życie realne będzie przedmiotem studyów; ku niemu kierują swój wysiłek umysły. Chciano, by zapanowało w niem więcej sprawiedliwości, lub by dawało choć ludziom wię-cej wygód; chciano wnieść w nie dobrobyt materyal-ny; starano się kojarzyć pożyteczne z przyjemnem. Romantycy stwarzali świat imaginacyjny i poetyczny; współcześni Ludwika Filipa stwarzają systemy, dążące do zreorganizowania społeczeństw ludzkich; jest to tryumf humanitaryzmu.

Wreszcie, w tej atmosferze, którą zaraziłyby inaczej z łatwością egoizm i dążenie do pospolitych korzyści, odradza się, siłą odwetu niejako, uczucie religijne. Pełni zapału i wiary młodzieńcy sławią żywego Chrystusa, swego Mistrza; ale i oni również nie mogą uniknąć wpływu dążności czasu; ich zapał i wiara zwracają się do rzeczy realnych, do życia teraźniejszego; podczas gdy dla ich poprzedników re-ligia była wyszlachetnieniem i egzaltacyą duszy, oni widzą w niej prawo i regułę życia społecznego, źródło obywatelskiej sprawiedliwości, węzeł, łączący zbiorowiska ziemskie. W rezultacie więc, ludzie, którzy piszą i myślą pomiędzy r. 1830-ym a 1848-ym, czy będą to chrześcijanie, czy humanitaryści, czy tylko zwyczajni ba-wiciele, nie posiadają już zupełnie idealizmu romantycznego, choć zachowali jeszcze prawie zawsze nieco zapałów romantycznych i wiele sztuki romantycznej. To

ludzie z tego świata, niewolnicy materyi; daremnie próbują dać nam złudzenie, iż są idealistami, kultywując tysiące rojeń chimerycznych; dotyczą one rzeczy realnych i pożytecznych Realność trzyma wszystkich w swej mocy i wiedzie ku temu okresowi utylitaryzmu, ma-teryalnego dobrobytu i bezwładu poetyckiego, który Francya przebywa pomiędzy r. 1852-im a 1870-ym.

Pokażemy w tym rozdziale, czem był za mo-narchiii lipcowej ruch humanitarny i chrześcijański; stanowi on niejako tło obrazu, które należy poznać przed przystąpieniem do właściwej literatury.

UTOPIŚCI.

II. — W początku dziewiętnastego stulecia przebywa w Paryżu szczególna zupełnie postać — hrabia Henryk de Saint-Simon. Potomek autora Pamiętników, przejął po nim, rzecby można, gwałtowne namiętności, nieugiętą wolę, oryginalność myśli; nieszczęściem jednak nie odziedziczył stylu swego przodka. Urodzony w r. 1760-ym, dawał od lat dziecięcych dowody bezwzględności charakteru. Żywił najwyższe ambicye; budzono go, za jego nakazem, tern zdaniem, które przychodził wykrzykiwać jego lokaj: „Panie hrabio, pora wstać już; ma pan do dokonania wielkie rzeczy!“ Istnienie jego obfituje w przygody; jest pułkownikiem w dwudziestym trzecim roku życia^ następnie podróżuje, później będzie marynarzem i spekulantem; widział rewolucyę amerykańską i francuską; wydarzenia, które przychodzą po sobie kolejno po między r. 1789-ym a 1895-ym, interesują go wysoce; omal, iż nie przyprawią go o utratę życia. Zbogaca się i staje się filozofem, ale pragnie doskonalić się

w filozofii na drodze doświadczalnej. „Trzeba—mówi w r. 1797-ym — prowadzić w sile wieku życie jaknaj-czynniejsze i najoryginalniejsze, zapoznawać się ze wszystkiemi teoryami i z całą praktyczną stroną rzeczy, stykać się osobiście ze wszystkiemi klasami i wszystkiemi sytuacyami społecznemi, zaś starość swą poświęcać streszczaniu całej tej wiedzy i wszystkich tych spostrzeżeń i ustanawianiu ich zasad“. Uważał ponadto, iż powinien skosztować wszystkich namiętności. Zdaniem jego, należało nawet, by filozof, chcący „zdobyć najwyższą cnotę“, poznał „karyerę rozpusty“. Postąpił też zgodnie z tą zasadą; to ostatnie doświadczenie kosztowało go rok życia i 150 tysięcy franków. Podniety dodawała mu wizya, którą miał niegdyś. Ukazał mu się mianowicie Karol Wielki, którego rodzina Saint-Simon’ôw uważała za swego protoplastę i przemówił doń w te słowa: „Odkąd świat światem, żadna jeszcze rodzina nie dostąpiła zaszczytu wydania ze swego łona bohatera i pierwszorzędnego filozofa. Synu mój, twe tryumfy w filozofii dorównają tym, jakie ja święciłem w polityce“. W r. 1802-im miał zresztą drugą • wizyę: zobaczył Newtona u boku Boga: zrozumiał, iż powinien być nowym Newtonem i filozofia jego stała się ciałem. Postanowił stworzyć „naukę ogólną“. Powziął tedy projekt czegoś w rodzaju rozległej ency-klopedyi, którą opracowaliby najwybitniejsi uczeni, ale według jego zasad i skreślonych przez niego planów. Miał być mózgiem, a uczeni jego ramieniem. Chciał, jednem słowem, przedsięwziąć w gigantycznych rozmiarach to, co, w ciaśniejszym zakresie, próbuje urzeczywistnić w następstwie własnemi siłami August Comte w swym Kursie filozofii pozytywnej.

Na ostatnie jego teorye składają się dwa pierwiastki najzupełniej odrębne. Istotnie, gdy oświadcza z jednej strony, że społeczeństwa winny być uważane za rodzaj stowarzyszeń przemysłowych i że rządy nad niemi należy powierzyć uczonym, chce jednocześnie, by owi uczeni, sprawujący rządy, byli niejako kapłanami i by same społeczeństwa płonęły głębokiem uczuciem religijnem. System jego jest zarazem nowym chrześcianizmem i regulaminem fabrycznym. Stąd też zbijający z tropu charakter wszystkich jego myśli: w jego religii, przeniknionej industryalizmem, jest coś prozaicznego i niereligijnego; w jego utylitaryzmie, przesyconym religijnością, jest coś chimerycznego i natchnionego. Co się tyczy szczegółów jego ideologii, próby rozpatrywania ich byłyby zbyteczne: naj-przenikliwszy filozof gubi się w nich zupełnie. Metoda jego polega na studyowaniu nie człowieka, lecz społeczeństw ludzkich, za pomocą historyi; wreszcie najwyższym celem jego doktryny jest poświęcenie wol-

Wielka ta próba spełzła na niczem; Saint-Simon zrujnował się. Jeden z jego przyjaciół udzielił mu u siebie przytułku, stracił go atoli w r. 1810-ym i wpadł w straszną nędzę. „Od dwóch tygodni—pisze—jem chleb i piję wodę; nie mam ognia i sprzedałem nawet ubranie, by pokryć koszta mej pracy“ Zrozpa-czywszy o wszystkiem, chciał odebrać sobie życie, lecz poranił się tylko okropnie. Wreszcie rodzina wyznaczyła mu pensyę; znalazł uczniów, jak Augustyn Thierry, którzy byli mu pociechą i wyrzekł się stworzenia „nauki ogólnej“, by zbudować tylko naukę człowieka i dojść do natychmiastowych rea-lizacyi.

ności osobistej społecznemu szczęściu największej liczby jednostek.

Umarł, jak żył, w biedzie, zawsze pełen ufności, zawsze jednako wspaniały. Zamierzał właśnie założyć nowe pismo p. t. Wytwórca. I oto nakazuje przywołać do swego łoża swych przyjaciół: „Od dwunastu dni — rzekł im—szukam kombiriacyi, któraby zapewniła najskuteczniej powodzenie naszemu przedsięwzięciu, a od trzech godzin, próbuję, mimo mych cierpień, streścić wam mą myśl. Zbliżacie się do epoki, gdy umiejętnie skombinowane wysiłki doprowadzą do olbrzymich rezultatów... Z racyi, iż zdołano wykazać zgrzybiałość systemu katolickiego, wyobrażano sobie, że powinny zniknąć wszystkie systemy religijne. Pojęcie to błędne; religia nie może zniknąć z powierzchni świata; przetwarza się jedynie. Pamiętajcie, że, chcąc dokonać wielkich rzeczy, trzeba mieć duszę namiętną! Całe moje życie streszcza się w jednej myśli: w chęci zapewnienia wszystkim ludziom możności jak najbardziej swobodnego rozwoju ich władz duchowych“. Powiedziawszy to, skonał; po jego śmierci poczynania jego szkoły dostarczyły światu najpocieszniejsze-go i najdziwniejszego, jakie można sobie wyobrazić, widowiska.

III. — Istotnie, Saint-Simon stał się wówczas Mesyaszem. „Świat—mówili jego uczniowie—oczekiwał zbawcy. Przyszedł Saint-Simon. Mojżesz, Orfeusz, Numa zorganizowali sprawy materyalne. Jezus Chrystus zorganizował rzeczy duchowe. Saint-Simon zorganizował sprawy religijne. Streszcza więc w sobie: Mojżesza i Chrystusa". Ale ów obłęd mesyani-styczny nie skończył się jeszcze na tern; uznano również, że Saint-Simon będzie miał następcę: Ojca, który połączy w sobie najwyższą władzę duchową i doczesną, prawdziwego imperatora, który będzie skończonym w sobie obrazem nieskończonego jestestwa. Dzięki temu Ojcu, duch i ciało, inteligencya i mate-rya, walczące ongi ze sobą i rozłączone, będą odtąd jedną wspólną harmonią.

Rola Ojca przypadła w udziale dwóm ludziom; byli nimi Enfantin i Bazard. Naokół nich ugrupowało się mnóstwo adeptów doktryny: politechniko w o umyśle matematycznym i chimerycznym; mistycznych i przezornych finansistów, żądnych zrealizowania w życiu doczesnem i w kierunku całkowicie praktycznym swych marzeń o sprawiedliwości, braterstwie i szczęściu; liberałów, zmęczonych suchością indywidualizmu; umysłów słabych, ulegających pociągowi cudowności. Wstrząśnienie i podniecenie, jakie wywołała w duszach rewolucya lipcowa, okazało się nader dodatniem w skutkach dla szkoły saint-simonistów. Pismo le Globe stało się saint-simonistycznem. Na wszystkie strony prowadzono propagandę, nacechowaną ciekawem skojarzeniem samorzutnych porywów i drobiazgowej lub dziecinnej wprost organizacyi. Piotr Leroux, Jan Reynaud, Emil Pereire, Lambert, Saint-Chéron, Gué-roult, Charton, Cazeaux, Dugueil, Stefan Mony, Michał Chevalier, Karol Duveyrier, Olinde Rodrigues, d’Eichthal, Barrault, Henryk Fournel, Talabot, Arlès-Dufour i tylu innych jeszcze wierzyło w saint-simo-nizm całą siłą przekonania.

Ale dwa przeciwne pierwiastki: element mistyczny i element racyonalny, których wyobrazicielami byli Enfantin i Bazard, rozłączyły się w końcu, gdy obydwie dążności posunięte zostały do zbyt dalekich granic. Bazard, człowiek o umyśle rozważnym, widział w saint-simonizmie organizacyę społeczną, praktyczną i dobroczynną zarazem; pragnąłby był jednak, aby organizacya ta przystosowała się do moralności tradycyonalnej i zwykłego życia. Enfantin, dający unosić się swemu marzeniu, chciał przeistoczyć i odnowić serce i moralność ludzką, równie całkowicie jak oblicze wszechświata materyalnego. Stoczył z Bazardem walkę straszliwą i zwyciężył w końcu, Bazard’a jednak poprowadziła ona do grobu. Z chwilą tą rozpoczyna się zwyrodnienie saint-simonizmu, przetwarzającego się w śmieszną sektę religijną. Jedynym środkiem oddziaływania Enfantina był pewien wpływ osobisty, jakaś więcej niemal niż ludzka siła pochłaniania i atrakcyi sympatycznej; nie wystarczyło tego atoli, by utrzymać przy życiu wielką doktrynę. A jednak wiara Enfantina wzrastała jeszcze w miarę, jak opuszczali go jego uczniowie. Z najżarliwszymi ze swych wyznawców schronił się w końcu na wyżyny Ménilmontant: Ojciec i jego Dzieci żyli tam jak zakonnicy, śpiewając, pracując własnemi rękoma, kopiąc ziemię i przygotowując podstawy przyszłego społeczeństwa. Nosili kostyum saint - simonistowski: niebieski spencer o krótkich połach, pas z lakierowanej skóry, czerwoną czapkę, białe spodnie płócienne, łańcuch na szyi; starannie uczesane i przygładzone włosy spadały im na ramiona, brodę zapuszczali na sposób wschodni. Kamizelki zapinane mieli z tyłu, a to kwoli nieza-pominania, że człowiek nie może zrobić nic zgoła, nawet włożyć lub zdjąć ubrania bez pomocy swego brata. Ojciec tymczasem rozmyślał i spisywał w Nowej Księdze swą ewangelię, biedną, zawiłą ewangelię, która wywiera wrażenie czegoś niezrozumiałego; gdy zaś, po przez bezładną jej gmatwaninę, zdołamy dotrzeć do idei, tającej się w głębi, odkryjemy jedynie banalne marzenia i najcalkowitsze ubóstwo intel-lektualne.

Saiut-simonizm umarł. Kilku szaleńców powędrowało na Wschód, by szukać Matki, która miała stworzyć z Ojcem wolną ludzkość. Inni jego zwolennicy powrócili do życia praktycznego. Okazali się w niem, w większości wypadków, ludźmi nadzwyczaj uzdolnionymi do interesów, przenikliwymi i przedsiębiorczymi: oni to stworzyli koleje, wygotowali projekty przekopania kanału Suezkiego i kolonizacyi Algieru; im to zawdzięczamy rozwój banków, kredytu i całej organizacyi finansowej, na której opiera się wielki przemysł dzisiejszy. Zaliż miałoby to znaczyć, że szkoła utopii jest najlepszą szkołą życia praktycznego?

IV. — Oto inny jeszcze utopista, więcej interesujący może i bardziej sympatyczny. Jest to F o u-rier. Wyobraźmy sobie człowieka o fizyonomii łagodnej i skromnej, dobrze wychowanego, noszącego biały krawat i drobiazgowego jak notaryusz z opery komicznej, samotnego, bez żony i dzieci. Ojciec jego zajmował się handlem i przeznaczał go również do tego zawodu, ale dziecku, które nauczono, iż należy zawsze mówić prawdę, przyszło raz do głowy powiedzieć ją jednemu z klientów, którego ojciec jego oszukiwał; zganione za to, tak było tern dotknięte, że nabrało wstrętu do karyery handlowej. W późniejszem życiu spotkało Fourier’a wiele zawodów i wypadków tegoż rodzaju, które znosił zawsze z godnością. Nie był ani pisarzem, ani artystą; nadużywał działów i poddziałów, neologizmów i wyrażeń, pozbawionych smaku; miał ton pedantyczny. Posłuchajmy jak traktuje saint-simonistów: „Saint-simoniści roszczą sobie, że posiedli umiejętność skojarzania; nie wiedzą, że, chcąc uzyskać ją, trzeba rozwiązać 16 problematów, wypełnić 16 warunków. Ich metody i doktryny nie tylko nie czynią zadość żadnemu z tych warunków, lecz przeciwnie stają im na wspak“. Albo jeszcze: „Jesteśmy w dwudziestej dziewiątej fazie ruchu społecznego, która jest trzecią fazą cywilizacyi; nowi bogowie postępu nie umieli nawet stworzyć czwartej fazy cywilizacyjnej!“

Prawego tego człowieka uderzała bolesna sprzeczność, zachodząca aż nadto często pomiędzy nasze-mi dążnościami a wymaganiami życia społecznego; cywilizacya, która wydawała mu się opartą całkowicie na współzawodnictwie, walce i śmierci, przejmowała go oburzeniem. Wyobraził sobie, że można będzie stworzyć organizacyę społeczną, która zdoła pogodzić wszystkich i pozwoli każdemu żyć zgodnie ze swą naturą i swemi pragnieniami. I oto do jakiej doszedł zasady: „Świat uczony jest przepojony doktryną, zwaną moralnością, a śmiertelnie wrogą pociągowi namiętnemu; moralność uczy człowieka walczyć ze sobą samym, opierać się namiętnościom i wierzyć, iż Bóg nie umiał ulepić mądrze duszy ludzkiej. Wszystkie te kaprysy filozoficzne, które zwą się obowiązkami, nie mają żadnego związku z naturą. Obowiązek stworzony jest przez ludzi, atrakcye przychodzą nam od Boga“. Nie tłomaczmy wszelako błędnie jego myśli:

Fourier nie wypiera się moralności, lecz jest przeświadczony, że, przy dobrej organizacyi społecznej, „namiętności“ i „atrakcye“, miast prowadzić do złego, obrócą się na dobre. Pewny jest przytem, że pragnienia naturalne wiodą ludzi ku ich prawdziwym przeznaczeniom i wskazują je. Myśl tę wyrażać ma głośna formuła: „Pomiędzy atrakcyami i przeznaczeniami zachodzi stosunek proporcyonalny“. Nie trzeba tylko, by stykały się bezpośrednio atrakcye, sprzeciwiające się sobie i przeznaczenia, które odpychają się wzajem; przeciwnie, należy z wielką troską grupować ludzi seryami, odpowiednio do ich charakteru, by uzupełniali się, zestrajali i harmonizowali ze sobą. Stąd znowu formuła: „Serya tworzy harmonie“.

Zbytecznem byłoby wyjaśniać tu bliżej, w jaki sposób Fourier określił i uklasyfikował „atrakcye“ i temperamenty, za pomocą jakich środków chciał grupować je w serye harmonijne i jaka organizacya miała nadać iym seryom życie. Powiedzmy w każdym razie, że w praktyce wyszły od tego sympatycznego człowieka projekty tysiąca rzeczy pożytecznych i dobrych, a jeśli jego koncepcya falansteru, rodzaju klasztoru, w którym grupują się jednostki, stanowiące seryę, jest trudna do urzeczywistnienia, to niema w niej przynajmniej nic nizkiego, nieludzkiego, a nawet bezwględnie niewykonalnego.

Około r. 1840-go Fourier cieszył się bardzo wielką popularnością. Na literaturę wywarł również wpływ daleko więcej bezpośredni niż Saint-Simon, jeżeli bowiem nie stworzył, jak on, szkoły ani kościoła, to natomiast pociągał i czarował: istniała pomiędzy nim i wielu duszami w owej epoce doskonała harmonia. Weźmy choćby różnicę pomiędzy panią George Sand i Balzac’iem: Balzac maluje społeczeństwo, jakiem ono jest istotnie, pokazuje toczące się w niem twarde walki, wolę, wytężoną ku zdobyciu powodzeń, ścierające się ze sobą namiętności, wszechogólne współzawodnictwo. George Sand—przeciwnie opowiada losy istoty ludzkiej, kióra pragnęłaby iść za naturalną swą skłonnością, lecz spotyka na swej drodze zawady, wzniesione przez społeczeństwo i obowiązki, — więc cierpi, skarży się i umiera. Jasnem jest, iż Balzac musi zostać opornym na suggestye Fourier’a, podczas gdy George Sand gotowa będzie w zupełności płonąć entuzyazmem wobec marzyciela, głoszącego, iż „pomiędzy atrakcyami i przeznaczeniami zachodzi stosunek proporcyonalny“.

V. — Obok tych wielkich utopistów są jeszcze inni, mniejszego zakroju, logicy i taktycy raczej, niż wynalazcy i poeci, jako: komunista Cabet, uczeń Baboeufa i autor Podróży do Ikaryi, lub dyalektyk Proudhon, który, jako pisarz przynajmniej — zasługuje na znacznie więcej niż pobieżną wzmiankę: ma styl potężny i skupiony i prawdziwą elokwencyę, poza pozornym chłodem naukowym swego „burzycielstwa“. Dodajmy jeszcze Piotra Leroux, metafizyka i uczonego, i wielu innych zapomnianych.

A poza nimi jest tłum cały, tłum bezładny i fantastyczny naiwnych wynalazców religii i systemów odrodzenia społecznego, są wszyscy ci, których Champ-fleury odmalował w swych Ekscentrykach. W dobie tej mnoży się nieprawdopodobna ilość systemów—ambitnych i dziwacznych, których autorowie zastanawiają się jednako nad sztuką przyrządzania karnety, jak nad

afW® <55

sposobami wielbienia Boga. Wszystkie roszczą pre-tensye do zapewnienia rodowi ludzkiemu, w odno-wionem społeczeństwie, natychmiastowego i niezawodnego szczęścia. Nigdy jeszcze równie egzaltowany mistycyzm nie służył celom pospolitszego materya-lizmu i koncepcyi bardziej przeciwpoetyckich.

CHRZEŚCIANIE.

IV. — Oto czem się stał w świecie liberalnym idealizm pani de Staël, Cbateaubrianda i pierwszych romantyków; zobaczmy, czy nie przechowały go lepiej dusze religijne i sumienia katolickie.

Nad grupą katolicką dominuje jedno nazwisko — nazwisko Lamennais’go.

Félicité Robert de Lamennais urodził się w Saint-Malo, 29-go czerwca 1782-go roku. Po samotnej i niepodlegej młodości, dziecko było świadkiem tragicznych wydarzeń Rewolucyi; uderzyło je nade-wszystko dramatyczne piękno obrządków katolickich, odprawianych w tajemnicy przez księży, którzy odmówili złożenia przysięgi na konstytucyę cywilną kleru i oddawali życie za swą wiarę. Gdy dano mu zamierzone wykształcenie, przybył z ojcem do Paryża. Czytał już wówczas wiele, począł nawet pisać, poczem powrócił do Saint - Mało. Ojciec przeznaczył go do handlu. Przyszedł na niego w owej chwili długotrwający napad nudy i melancholii romantycznej, w rodzaju melancholii René’go; wyobraźnia jego, jak wyobraźnia Chateaubrianda w Com-bourgu, stwarzała światy fantastyczne, które budziły w nim odrazę do życia. Wiara umarła w nim nie-mal. Być może, iż przeżył jaką wielką i nieszczęśliwą namiętność. Posłuchajmy, co mówi w tym względzie Sainte-Beuve: „Co się tyczy rodzaju wzruszeń, których uniknąć mogła z trudem dusza tak gorąca i tak tkliwa (jak dodadzą znający ją ludzie) — powiem tylko, że pod gęstą zasłoną dyskretnej wstydliwości i milczenia, kryjącą przed najbliższymi nawet te pogrzebane lata, dojrzeć by można było zdała, przykładając się do tego należnie, wielkie bóle, jak . gdyby coś jedynego i głębokiego, poczem nieszczęście ostateczne, które złamało tę duszę i pchnęło ją ku żywym praktykom chrześciańskim...“

Istotnie, młody Lamennais powrócił do życia chrześciańskiego i począł zarazem pracować z frene* tycznym zapałem; pełen był jednak niepokoju i niepewności co do drogi, jaką powinien, był wybrać. Ale miał starszego brata Jana, o tyle właśnie spokojnego, energicznego i zrównoważonego, o ile on sam był żarliwy i namiętny. Jan był księdzem; Feliks postanowił iść za jego przykładem, ale postanowienie to było mu bardzo bolesne. Ani przez chwilę nie zaznał wesela, ufności, swobodnego oddania się młodzieńca, który czuje, że losy jego zgodne są z jego naturą. Oto, jak odpowiada bratu, który, w trzy miesiące po jego wyświęceniu, proponuje mu wejście do Misyi francuskich: „Uważam, że mogę i powinienem rozmówić się z tobą raz na zawsze. Jestem nieszczęśliwy po nad wszelki wyraz i nie mogę już spodziewać się niczego innego w przyszłości... Pragnę jedynie całkowitego zapomnienia zmysłów; oby też Bóg pozwolił, bym doszedł do samowyrzeczenia... Gdybym był mniej ufny lub mniej słaby, sytuacya moja przedstawiałaby się zupełnie inaczej... Jest wszelako taką a nie inną, więc pozostaje mi tylko zastosować się do niej jak najlepiej i—jeśli zdołam—zasnąć u podnóża słupa, do którego przykuto mój łańcuch“. Pośpieszmy dodać, że Lamennais powrócił do czynnego życia i nie pozostał długo w tym okropnym stanie.

Drobnego wzrostu, suchy, chudy, niepozorny, pozostanie takim zawsze; chodzi w szarym surducie, nazbyt długim, często osmolonym i przepalonym u dołu, niezmiernie bowiem lubił grzać się u ognia; ruchy ma nieśmiałe i niezręczne. Jest niezmiernie żywego i zmiennego usposobienia: pochłania go całkowicie idea lub wrażenie chwili i nie widzi nic wówczas poza tern. Ma przytem ścisłą logikę i upór niezwalczony, nie słyszy bowiem żadnego głosu po nad głos swej idei, lub dominującego w nim wrażenia. Spragniony jest bardzo uczucia i ufności, pieszczotliwy również, ale skądinąd drażliwy, ostry, niewyrozumiały. Najbardziej z niego namiętny je-dnem słowem, i najbardziej ruchliwy z umysłów logicznych.

Jak już widzieliśmy, nie czekał wyświęcenia, by zabrać się do pisania. Za Cesarstwa stał się obrońcą księży, zredukowanych do roli urzędników i ludzi, stojących na straży zaprowadzonego przez panujący system porządku. Wobec władzy materyalnej, bronił religijnego autorytetu papieża. Uważał, iż prawdziwie katolickim sposobem wyzwolenia kleru francuskiego, byłoby bardzo krzepkie związanie go z Rzymem na zasadzie, synowskiej wprawdzie, lecz bezwzględnej zależności. Religię stawiał na czele wszystkiego. Nie uznawał, by mogła mieć jedną określoną dziedzinę.

Wszystko, jego zdaniem, należało do jej dziedziny; oddawał w jej władzę nietylko już obyczaje, serca i życie, lecz również—naukę, rządy, politykę, filozofię.

VII. — Nadeszła Restauracya; Lamennais uważał, iż może odetchnąć wreszcie i zabrał się do pracy filozoficznej ogólnej doniosłości i wielkiej wagi, którą chciał zatytułować pierwotnie Duchem chrześcijanizmu, przeciwstawiając ją Geniuszowi Chrześcijanizmu. Pierwszy tom ukazał się w r. 1817-ym, nosił atoli tytuł: Szkic o obojętności w rzeczach wiary.

Lamennais staje wobec tegoż zjawiska, które przejmowało Pascala tak wielką grozą i było przedmiotem tak wielkiej jego troski: obojętności ludzi wobec zagadnień, dotyczących problematu zbawienia. Wznowił i wskrzesił argumentacyę, nad którą rozmyślał Pascal w swej chorobie i w głębi swej samotni. Niewątpliwie, nie zdobywa tej potęgi wzruszenia, tej naturalności, tego patosu, tych wyników rozumowych, tego rzeczywistego objawienia duszy płomiennej, które czynią Myśli tak nieprzepartemi. Ale, hartując swą elokwencyę we wspomnieniu zaledwie minionych katastrof, wlewa w nią nową siłę. „O niezrozumiała tępości ludzi dzisiejszych — pisze; im cięższe godzą w nich ciosy, tern więcej stają się zatwardziałymi; im większe wysiłki czyni prawda, by odzyskać ich umysły, tern obojętniejszymi będą wobec prawdy. Niech tedy umierają, jeśli chcą umierać! Ale odbierzmy im choć wszelkie preteksty, w których by mogli szukać usprawiedliwienia. Pokażmy ich niekonsekwen-cyę i ich niedorzeczność: zmuśmy ich, by oblewali się rumieńcem wstydu na myśl o bożyszczu, któremu poświęcają wszelką prawdę, cnotę i nawet ży-

Książka doznała niesłychanego powodzenia; zdawało się, iż narodził się nowy Bossuet lub nowy Pascal. „W ciągu jednego dnia — pisze Lacordaire — przyznano panu de La Mennais moc Bossueta." Niezadługo potem ukazało się drugie dzieło: Rozprawa o metodzie w rzeczach wiary. Metoda ta działa w dwóch kierunkach, prowadzi dwiema drogami: za pomocą autorytetu religijnego z jednej i — zdrowego rozumu z drugiej strony. Nie w sobie to bowiem, według filozofa, nie w swem sercu i rozumie zdoła człowiek spotkać prawdę; jest ona depozytem, powierzonym nie ludziom, a dwom społecznościom: społeczności widomej i boskiej, jaką jest Kościół i — społeczności intelektualnej i ludzkiej, jaką jest zdrowy rozum.

cie“. Ponadto, gdy Pascal, ograniczał się do pokazywania indywidualnej doniosłości problematu wiary, rozważania Lamennais’go dotyczą również społecznej roli religii: podwójnemu obrazowi człowieka wierzącego i człowieka obojętnego towarzyszy równoległy obraz społeczeństwa: opierającego się na religii i takiego, które wyrosło z podstaw li tylko filozoficznych.

Choć założenie wydawało się nowe, każdy musiał odczuć w silniejszym lub słabszym stopniu jego istotne ubóstwo. Zresztą książka była gwałtowna, erudycya nie sięgała dość daleko; nazbyt naprężonemu stylowi brak było świeżości i giętkości. Rzecz spotkała się ze znacznie mniejszem powodzeniem, niż tom poprzedni; zewsząd rozległy się głosy krytyki. To też Lamennais wydał w roku 1821-ym Obronę Szkicu o obojętności w rzeczach wiary, która jest właściwie nie tyle obroną, jak nową „instancyą“.

Wychodzi wciąż z tejże samej idei zasadniczej, którą wyraził w taki sposób: „Chrześcijanie wierzą we wszystko, w co wierzy ród ludzki, zaś ród ludzki wierzył we wszystko, w co wierzą chrze-ścianie, a to dlatego, że, tworząc ogniwa wspólnego łańcucha i przypuszczając się wzajem, prawdy religii zawarte są wszystkie w pierwszem objawieniu, jak prawdy, które Bóg objawia wybranym niebieskim zawarte są w tych, które stanowią tu na ziemi przedmiot naszej wiary“.

VIII. — Podczas gdy książka i jej doktryna zdobywały umysły, samego Lamennais’go, który patrzył z uczuciem pewnej irytacyi, jak monarchia również poczynała przyjmować wobec Kościoła postawę władczą, narażając się na wskrzeszenie przez to gallikaniz-mu, — porwał znów prąd życia czynnego, czyli polemika i dziennikarstwo. Powróciwszy raz na pole walki, był już tylko bojownikiem,—najdzielniejszym z bojowników, podobnym jednak do owego starego, oślepłego rycerza, który sypał ciosy, nie wiedząc, gdzie i w kogo trafia; pijany pćwnością i logiką, wymierzał je, nie ważąc na nic i nie szczędząc nikogo, bezlitośnie, na ślepo. Był „straszliwą sprężyną, napiętym i gotowym zawsze do pocisku lukiem“.

Nie chciał atoli zamknąć się w tej pracy negatywnej i, kwoli zapewnienia tryumfu prawdy takiej, jak ją pojmował, powziął zamiar założenia czegoś w rodzaju „zakonu“, o charakterze zupełnie nowoczesnym, składającego się z duchownych i ludzi świeckich, w którym przykładanoby starań, by indywidualność i świadomość osobista rozwijały się możliwie najszerzej i w największej pełni, lecz którego duszą byłby duch „lamennais’owski.“

Miało to być jednocześnie drugiem Zgromadzeniem Jezusowem, wielkim Instytutem, żywą encyklo-pedyą i siłą bojową. Mówią, iż nowy Loyola wybrał nawet dla swego zakonu miano Kongregacyi Świętego Piotra. Pierwszych swych uczniów zgromadził w La Chesnaie, w starym i samotnym domu ojcowskim, otoczonym lasem i zbudowanym w pobliżu stawu. W następstwie jednak część mieszkańców przeniosła się do obszerniejszej siedziby w Malestroit, lecz sam Lamennais pozostał w La Chesnaie wraz z najmilszymi mu i najlepszymi ze swych adeptów. Pędzili żywot modlitwy i pracy intelektualnej, pełni wzajemnego przywiązania. Lamennais’go łączyła z uczniami prawdziwa zażyłość; dzielił nawet ich rozrywki fizyczne, oni zaś otaczali go czcią gorącą. Był między nimi ksiądz Kamiński, kapłan polski, którego cechowała cała finezya i cały czar jego rasy, był Maurycy de Guérin, Hipolit de la Morvonnais, wreszcie, wraz z kilku innymi, Lacordaire. Jako pomocnik Lamennais’go występuje ksiądz Gerbet.

IX. — Co stałoby się z jego projektami, gdyby nie wybuchnęła Rewolucya r. 1830-go? Trudno budować w tym kierunku przypuszczenia. W każdym razie wielkie wzburzenie, które wstrząsnęło Francyą i Europą, wyrwało go z La Chesnaie; pospieszył do Paryża, by przyjąć osobiście udział w wypadkach. Zakłada tam dziennik Przyszłość, z księdzem Gerbe-tem, Lacordaire’m i Montalemberfem, synem para Francyi. Idee jego przybrały zwrot zarówno zbijający z tropu, jak logiczny. Poznawszy z doświadczenia monarchię, nie chce monarchii; wystarczą mu dwie ieomylności; jedną z nich jest zdrowy rozsądek, za którego wyobrazicielkę uważa teraz demokracyę, drugą Kościół, którego przedstawicielem jest papież. Będą one kroczyły równolegle, każda własną drogą i w całkowitej od siebie niezależności. Programem Przyszłości jest zniesienie Konkordatu i budżetu kościelnego, nieograniczona swoboda prasy i nie tylko już odróżnianie rzeczy duchowych od doczesnych, ale całkowite ich rozseparowanie. Pełni gorących złudzeń, Lamennais i jego uczniowie widzieli już wyraźnie w pozyskaniu wszystkich swobód, czyli w zupełnem wyzwoleniu myśli i sumienia, bliski tryumf chrze-ścianizmu i odrodzenie ludzkości. Głosili niewątpliwie idee szlachetne, idee odżywcze, ale niebezpieczne również! Trzeba było bronić ich z wielką słodyczą i poezyą. Podobne myśli mogą jedynie zdobyć świat, otwierając przed nami ramiona; tymczasem redakeya Przyszłości była zbyt wyłącznie zaczepna i gwałtowna; szła naprzód z mieczem w dłoni. Pismo zostało zawieszone przez rząd i zadenuneyowane przed Rzymem. Lamennais wyjechał z Lacordaire’em i Monta-lemberfem, by wytłomaczyć się przed papieżem.

X. — Wiemy, jaki był koniec tej bolesnej historyk Lamennais burzy się, wyjaśnia swe poglądy i wyjeżdża z Rzymu uspokojony. W Monachium, podczas bankietu, który wydają na cześć jego katolicy, ktoś wywołuje go przede drzwi i wręcza mu kopię potępiającej go Encykliki. Poddaje się pierwotnie wyrokowi i powraca do swej samotni w La Chesnaie; pędzi dni wobec dawnych horyzontów i pod temźe niebem, lecz z innem uczuciem w sercu. Nie uległ bowiem ostatecznie. Jakto! miał-byż wyrzec się twierdzeń tak stanowczych, tak kategorycznych? Może poddać się w duchu Fénelon, który, mimo wszystko, ma poczucie prawdy wyższej ponad wszystkie nasze sposoby jej wyrażania, lub Pascal, uświadamiający sobie, iż idee są tylko niedoskonałem wyobrażeniem rzeczywistości, ale nie Lamennais. A jednak dźwigał ciężką odpowiedzialność. Stał się najświetniejszym i najwięcej słuchanym z mistrzów wiary i prowadził za sobą cały zastęp dusz gorących i niespokojnych, szukających właśnie jakiejś wiary i jakiejś pewności: przyrzekł im był jednę i drugą — i miałby wyrzec się ich sam — i pierwszy!

XI. — Wyrzekł się ich: po roku wahań i wstrzą-śnień, zerwał ostatecznie z Rzymem, ogłaszając nagle swe Słowa Wierzącego. Dziwna to książka! Ze wszystkich dzieł Lamennais’go, utraciła najmniej niewątpliwie z biegiem czasu. Pisarz naśladuje w niej Księgi Pielgrzymstwa wielkiego poety polskiego, Mickiewicza. Skopiował biblijną formę psalmów i przybrał swe dzieło w barwy wyobraźni hebraicznej. Po raz pierwszy atoli tryska z pod jego pióra nieco poe-zyi i tkliwości ludzkiej; w jego Apokalipsie odzywają się złagodzone akcenty Ewangelii. W r. 1836-ym opublikował następnie w rzeczy p. t. Sprawy Rzymu dzieje swego z nim zerwania. Odtąd odsuwał się coraz więcej od dawnych swych ołtarzy. Zmieniły się jego idee i zmienili przyjaciele; zmienił się nawet wygląd zewnętrzny i kostyum. Utrzymywał bliższe stosunki z Béranger’em, z Arago, z Garnier Pagès’em, z panią George Sand. Zachował jednak z dawnych czasów nadzwyczaj serdeczną i szlachetną przyjaźń dla pani Cottu, z którą utrzymywał wzruszającą i piękną ko-respondencyę. Przecierpiał wiele; był ubogi i chory.

Umarł 2-go lutego 1854-go roku, pozostawiając po sobie szczególne i bolesne wrażenie człowieka, którego żywot i dzieło były jednako chybione i który burzył w ciągu drugiej połowy istnienia to, co zbudował podczas pierwszej.

XII. — Mimo reputacyi, jaką cieszył się swego czasu, Lamennais nie jest wielkim pisarzem: ta sama latalność, która zawisła nad jego losem, ciążyła również nad jego stylem. W swym sposobie pisania wykazuje więcej namiętności i logiki, niż wyobraźni i prawdziwej wrażliwości; więcej naśladownictwa, niż pierwiastku twórczego.

Zacząwszy od wzorowania się na Chateaubrian-d’zie, a skończywszy na naśladowaniu Mickiewicza, nie ma własnego stylu: posługuje się językiem zużytym już niejako i bezosobowym. Nie jest przytem artystą; w smaku nie przekroczył poza granice mierności. Nadewszystko jednak nie można być wielkim pisarzem, nie posiadając tej pewnej głębi natury, której brak było zarówno jemu samemu, jak jego ideom i dziełu.

XIII. — Blask jego imienia nie powinien pozwolić nam zapomnieć o innych szermierzach ruchu katolickiego, którzy pozostali mu wierniejszymi od niego. Niemniej jednak ci, o których mamy mówić, ukształtowali się w jego szkole. Wymieniliśmy już tu ich imiona: są to ksiądz Gerbet, Lacordaire, Montalembert.

Jak zaznaczyliśmy już, ksiądz Gerbet był w La Chesnaie najbliższym pomocnikiem Lamen-nais’go. Wysokiego wzrostu, miał w schorowanem wiecznie ciele przedziwną i szlachetną duszę, umysł najbardziej subtelny i o najbardziej „fenelonowskim“ zakroju, sposób wysławiania się najbardziej harmonijny i najbardziej pociągające wejrzenie.

Urodzony w Poligny, w departamencie Jura, wyświęcony w r. 1828-yin i pełniący funkcye drugiego kapelana w lyceum Henryka IV-go, gorący, mistyczny i słodki, Gerbet nie zawahał się iść za tym, w którym widziano orła i którego namiętny geniusz wstrząsał we Francyi sumieniami katolickiemi. Po wielkiem starciu, które rozłączyło go z Lamen-nais’em, poświęcił swe pióro, nacechowane pewnym wdziękiem platońskim, wyjaśnianiu zasad wiary chrze-ściańskiej; umarł na stanowisku biskupa Perpignan. Przeszedł przez życie jak poetyczne jakieś zjawisko.

Lacordaire urodził się w Dijon w r. 1802-im. Po wyświęceniu kapłańskiem przybył do Paryża; pędził tam istnienie w odosobnieniu i bezczynności, które mu ciążyły. Miał namiętne serce i zuchwały zapał, żądny wylania się w słowach wspaniałych; to też zwierzchnicy jego i towarzysze lękali się poniekąd jego wyobraźni. Spotkał był Lamennais’go, lecz nie uległ jego czarowi. Rozmyślał o wyjechaniu do Ameryki, gdy usłyszał o La Chesnaie. Podążył tam i został zdobyty: będzie żył teraz w cieniu Lamennais’go. W dzienniku Przyszłość zajmuje wybitne miejsce; ma styl krasomówczy i porywające formuły: oto, jak zakończy jeden ze swych artykułów: „Pójdziemy boso, jeśli trzeba, ponieść nasz protest, do apostolskiego grodu, ku tronowi wiary Piotrowej i zobaczycie, kto powstrzyma w drodze pielgrzyma Boga i wolności“. Gdy na Lamennais’go spadło potępienie, młody kapłan odłączył się od niego, złamało go to jednak na czas jakiś. Powziął atoli następnie wielką decyzyę: stał się dominikaninem. Był odtąd najbardziej wymownym głosem swej epoki. Przybrany w przestronną białą suknię, z wielkim szkaplerzem za pasem i wygoloną głową, na której pozostała jedynie korona włosów, modulując z niesłychaną zręcznością głos silny i harmonijny i przygotowując bardzo dokładnie kazania, mimo pozorów improwizacyi i gwałtownych uniesień, rozporządzając obfitym zapasem świetnych obrazów, romantyk z upodobania i przez gatunek wrażliwości, pełen śmiałości pozatem i prawdziwy nowator, głosił z ambony, zwłaszcza zaś w katedrze Najświętszej Panny Paryskiej, dobrodziejstwa i społeczne wartości chrześcianizmu. Umarł w r. 1861-ym, pozostawiając w swych Konferencyach piękne wzory elok-wencyi romantycznej.

Hrabia Karol de Montai am bert, par Fran-cyi, urodzony w r. 1810-ym i zmarły w r. 1870-ym, uległ również wpływowi Lamennais’go. Jako współpracownik Przyszłości, miał w sobie mniej ognia, niż La-cordaire; stylowi jego, nieco pozbawionemu prostoty i siły, nie brak natomiast szlachetności, ani elegancyi. Występował w piśmie jako obrońca narodowości uciemiężonych; był przedstawicielem katolicyzmu w wielkim ruchu mistycznym i politycznym na korzyść Ir-landyi i Polski. Odłączył się od Lamennais’go, gdy Lamennais odłączył się od kościoła, by poświęcić się odtąd wielkim dziełom historycznym. Są niemi: Święta Elżbieta Węgierska (1836), Zakonnicy Zachodu (1860), rzeczy napisane zawsze w tymże stylu szlachetnym, wykwintnym i nieco przesadnym.

Dodajmy do tych wyobrazicieli chrześdanizmu Ozanam’a, urodzonego wMedyolanie w r. 1813-ym, który był profesorem w Sorbonie. Wskrzesił on teo-rye romantyczne o literaturach ludowych i starał się odnajdywać w piśmiennictwach duszę narodowości i prawdziwą poezyę samorzutną. Napisał w tym duchu osiem tomów studyów, dotyczących Niemiec, w wykładach zaś swych rozpatrywał Dante’go i filozofię katolicką. Wiara jego tchnęła niezrównanym zapałem i była najlepszą cząstką jego elokwencyi. Umarł w r. 1853-im.

SORBONA I CIAŁO ADWOKACKIE.

XIV. — Oto jakie są dwa przeciwne kierunki, występujące we Francyi za monarchii lipcowej. Łatwo zrozumieć, że odczuwać się daje poza tern dużo wirów i prądów mniej lub więcej ważnych. To też, mimo całą świetność krasomówstwa religijnego, nie powinniśmy zapominać, ani zapoznawać z tej racyi doniosłości życia intelektualnego w innych jego centrach i przemawiającego z innych „katedr“. Uniwersytet posiada istotnie w owej epoce myślicieli i oratorów, którzy cieszą się bardzo dużem powodzeniem i których dzieło pozostało wielkiem dziś jeszcze. Nie wspominam już o Collège de France, gdzie płomienna poezya Mickiewicza (1798—1855) przetwarzała się w elo-kwencyę i gdzie Michelet i Quinet mieli niezadługo wznieść niejako trybunę, by szerzyć z niej zasady swego namiętnego liberalizmu. Ale w samej Sorbonie wykładają wówczas mistrze, umiejący zjednywać czarem swego słowa; ponadto zaś audytoryum studentów i światowców, które uczęszcza na ich wykłady, korzysta również z przyjemności odnajdywania w ich książkach subtelnej i wytwornej ich wymowy, pełnej

umiarkowania w aluzyach i świadczącej o dyskretnym smaku. Wraz z Ozanam’em istotnie, należą do rzędu jej profesorów: Villemain i Saint-Marc Girardin, po których przyjdzie Nisard.

Villemain (1790—1870) urodził się w roku 1790-ym; w bardzo młodym jeszcze wieku doznał wielkich powodzeń akademickich; w trzydziestym pierwszym roku życia został wybrany do Akademii. Po roku 1830-ym był po dwakroć ministrem; pozatem jest członkiem Izby Parów i dożywotnim sekretarzem Akademii francuskiej. Ujmujący, inteligentny, szlachetny, zdolny do zrozumienia nowej wówczas poezyi Lamartine’a i Wiktora Hugo, atycki jednak w swych upodobaniach i w delikatności swego stylu, ulegający zrzadka bardzo słabości uganiania się za „efektem“, umiał nadać dziejom literatury większą dostojność, wplatając je w tok dziejów społecznych. Augustyn Thierry mówi o jego wykładach: „Znajdowałem tam najdoskonalsze skojarzenie krytyki i historyi, obraz obyczajów i ocenę idei, uwydatnienie charakteru ludzi i charakteru ich dzieła, wzajemnego wpływu na siebie pisarza i jego epoki. Dziś jeszcze czytamy z rzetelnym pożytkiem jego: Obraz literatury francuskiej w średnich wiekach i Obraz literatury francuskiej w XVIIl-em stuleciu, nie mówiąc już o Trybunie współczesnej, pracy niedokończonej, której wyszła jedynie część pierwsza, poświęcona Chateaubriand’owi. Łatwy napozór i świetny żywot Villemain’a był w rzeczywistości tragicznym. Ten pisarz pociągający, który wypowiada tak zdrowe sądy, miewał ataki obłędu i żył wciąż pod grozą tej straszliwej choroby; lęk przed nią zatruł koniec jego życia.

Saint-Marc Girardin (1801 — 1873) był również znakomitym profesorem. Wykładał od roku 1833 do r. 1863-go. Miał przepiękną wymowę. Ale nie lubił swej epoki i nie posiadał umysłu równie otwartego, jak Villemain, ani jego czaru. Jego Kurs literatury dramatycznej, stanowiący najlepsze jego dzieło, jest studyum poświęconem namiętnościom w teatrze, przedsięwziętem jednak nie ze stanowiska historycznego, lecz z punktu widzenia moralności. Romantycy, a mianowicie Wiktor Hugo, zmaltretowani są w niem niezmiernie. Niemniej atoli czytać można z przyjemnością analizy: miłości ojcowskiej, synowskiej, patryotyzmu i inne jeszcze, skreślone w tej łatwej prozie.

Mniej głośny jako profesor, Dezyderyusz Ni sard (1806—1888) matę przewagę, iż pozostawił po sobie prawdziwy pomnik literacki w czterech tomach swej Historyi piśmiennictwa francuskiego. Nisard jest jeszcze więcej zapalonym klasykiem, niż Saint-Marc Girardin; romantyzm nie miał surowszego niż on, sędziego. Natomiast wiek XVII-ty znalazł umiejącego sławić go wspaniale dziejopisa w tym jędrnym pisarzu i szczerym myślicielu, który wielbił ludzi i książki w tej tylko mierze, w jakiej odnajdywał w nich obraz tego, co uważał za geniusz francuski. Nisard wmieszany był do walk politycznych swej doby; bezwzględny i konserwatywny, nie cieszył się wielkim mirem wpośród młodzieży szkolnej: przypisywano mu niesłusznie machiaweliczną doktrynę podwójnej moralności: moralności człowieka prywatnego i człowieka publicznego, protestował jednak ze zrozumiałem zupełnie oburzeniem przeciw tej legen-dzie. Istotnie, jeśli był przedmiotem tak ostrych na paści, to nie dlatego, że miał sumienie zbyt lichego gatunku, ale z wprost przeciwnych powodów.

Pomiędzy tymi, za którymi szedł ogół, nie zapomnijmy Jouffroy (1796—1842), subtelnego filozofa, który został mianowany w r. 1832-im profesorem w Collège de France. Był to człowiek o melancho-lijnem i tkliwem sercu, którego dręczył nieustannie problemat przeznaczeń ludzkich; zostało po nim wspomnienie nocy tragicznej, z której wrażenia nie ochłonął nigdy, gdy spostrzegł, że, nie wiedząc o tern, utracił swe wierzenia.

Zestawiając z tym wielkim ruchem intelektualnym wymowę sądową i polityczną, doznajemy wrażenia, iż nie osiągnęła ona równej mu doniosłości. Poza Lamartine’m, Thiers’em, Montalembert’em i Gui-zot’em, o których mówiliśmy już w innem miejscu, możemy wymienić tylko Berryer’a (1757— 1841), znakomitego adwokata i potężnego mówcę, szanowanego jednako przez wszystkie partye za pełne godności życie i stałość przekonań.

ŻYCIE TOWARZYSKIE.

XV. — Podczas gdy rozlegały się te wielkie głosy, snuło się dalej na ulicy, w teatrze, w salonach, przy dworze—życie zwykłe, życie codzienne. Musimy więc zwrócić się do którego z moralistów, by dał nam o tern życiu właściwe pojęcie; moralistą zaś tym nie będzie ani dowcipny autor Os, Alfons Karr, ani król felietonu, Juliusz Janin, ani żadna inna z przemijających sław dziennikarstwa, lecz kobieta — pani de Girardin.

Delfina Gay, której uroda i rozum miały ugrupować naokół niej największe geniusze owej epoki, urodziła się w Akwizgranie, 6-go pluwiozu, roku XII-go (26-go stycznia r. 1804-go). Matka jej, głośna z dowcipu, żywości i talentów, należała do rzędu słynnych „piękności dnia“ doby Dyrektoryatu.

Delfina była niemal dzieckiem jeszcze, gdy odkryła, że jest poetką. Na myśl o tern doznała pewnego upojenia i od tej już chwili dążyła do wypowiadania w bardzo czystych wierszach wzruszeń, z natury swej szlachetnych i rycerskich. Już w roku 1822-im Akademia przyznała jej za jeden z jej poematów nadzwyczajną wzmiankę. Następnego roku widzimy ją współpracowniczką Przeglądu francuskiego (Revue française); w tym pierwszym cenaklu, bogatym w en-tuzyazm, młodzi poeci darzą ją wieńcem elegii lirycznej; co więcej zaś—znajdują, iż ma „heroiczną postać“ i opiewają ją jako swą Korynnę.

W świecie była również Korynną. Nietylko pisała wiersze; umiała je też deklamować; jej młodość, piękność i urok jej głosu podnosiły jeszcze ich wartość. Pomiędzy r. 1822-im a 1828-ym żyła jakby w marzeniu czarownem. Objawiła swe talenty w Abbaye - aux- Bois, po pani Récamier zaś przyjęły ją „jak młodą królową“ księżna de Custine, księżna de Maillé, pani de Duras. Pełna prostoty, ubierała się w suknie z białego muślinu z ową szarfą niebieską, którą uczyniły słynną jej portrety. Z młodzieńczą szczerością głosi w swych poematach i niejednokrotnie „radość, iż jest piękną“ i wkracza w życie jak w święto:

Skroń ma tak się pyszniła swych warkoczy wieńcem,

Co się wił pierścieniami złoty, wypieszczony,

I w świat — nadziei pełna, wchodziłam z rumieńcem, Dumna, a mając wzrok spuszczony...

Pierwszego czerwca r. 1831-go, poślubiła człowieka drobnego wzrostu, czynnego i energicznego, króla nowoczesnego dziennikarstwa, Emila de Gi-rardin. Odtąd zmienia się całkowicie jej tryb życia i kierunek pracy. Emil de Girardin jest człowiekiem czynu, zainteresowanym w wielkich przedsięwzięciach. Młoda jego żona uczy się przy nim widzieć we właściwem świetle tę epokę prozaiczną, wyznaczającą pierwsze miejsce mamonie. Rozwija się w niej wnet zmysł obserwacyjny. Wysubtelnia go jeszcze w swych drobnych utworach, naprzykład w olśniewającej fantazyi, która nosi tytuł Laski p. de Balzac. Ale prawdziwa popularność pani de Girardin datuje od Listów paryskich. Sława jej nie przekraczała pierwotnie granic świata literackiego i świata salonów. Z chwilą jednak, gdy pierwszy jej felieton ukazał się w dzienniku La Presse, zaintrygowała, zachwyciła i podnieciła ciekawość tysięcy czytelników. La Presse, założona właśnie świeżo przez E. de Girardin’a, zre-wolucyonizowała dziennikarstwo; pierwszy numer wyszedł 1-go lipca 1836-go roku, a już we wrześniu pani de Girardin poczęła (pod pseudonimem wicehrabiego de Launay, który stał się niezadługo przejrzystym) publikować w niej co tydzień swe śliczne kroniki paryskie.

Przyjął je jednogłośny okrzyk podziwu i zadowolenia. Odtąd każda z nich będzie wyczekiwana, każda staje się przedmiotem komentarzy i zaciekawienia. I każda czaruje rozmaitością, nieprzewidzianym tonem i zawartemi w niej nowinami. Gdy jej brak, publiczność zasypuje dyrektora reklamacyami. Zainteresowanie nią nie osłabnie nigdy aż po dzień, gdy wyjdzie po raz ostatni, 3-go września 1848-go roku.

Nas zajmuje ona, w równym może stopniu, ale z innych względów. Zamiast aktualności, widzimy tu historyę epoki „w najbardziej malowniczym i żywym z obrazów, w jakich pokazano nam Paryż za rządów Ludwika Filipa.“ Obraz ten, jak wiele innych, mógł stać się pyłem i prochem; jeśli zachował życie i barwę, to z racyi, iż pani de Girardin umiała pisać.

Umie też przyjmować ton każdy, umie drwić i uśmiechać się, ponadto zaś kładzie całe swe serce w te kartki, kreślone z dnia na dzień. Geniusz, przyjaźń, ofiary, przeszłość — oto rzeczy, których będzie broniła wobec burżuazyjnego prozaizmu i egoizmu Monarchii lipcowej.

Na skutek zaszłych wydarzeń i surowej cenzury, pani de Girardin musiała zaniechać swych kronik paryskich po Rewolucyi roku 1848-go. A właśnie w owym czasie odnawiała wciąż źródła swej działalności literackiej, jakkolwiek nie czekały jej długie lata życia. W tak wypełnionej już karyerze, wystąpiła ostatnia jej faza — okres twórczości dramatycznej. Pierwsza z tragedyi autorki, Judyta (1843), o fakturze zbyt pierwotnej, wydała się również nieco mdłą, natomiast Kleopatra zyskała w r. 1847-ym przychylne przyjęcie. Pani de Girardin umiała już zbudować sztukę. Wiersze były, tym razem, jędrne, czasem świetne. Ale imię jej przechowa w twórczości teatralnej rzecz p. t. La joie fait peur.

Umarła 29-go czerwca r. 1855-go. Wywierała na wszystkich wpływ krzepiący, będąc zawsze gotową dać coś z samej siebie i ze „swej dzielnej wesołości."

ROZDZIAŁ II.

GEORGE SAND I POWIEŚĆ TENDENCYJNA.

I.—Przetrwanie romantyzmu u powieściopisarzy, których będziemy omawiali obecnie. — II. Młodość pani George Sand. — III. Portret pani George Sand. — IV. Jej powieści romantyczne. — V. Jej nowe przyjaźnie. — VI. Powieści humanitarne i melodramaty-czne. — VII. Filozofia George Sand’a. — VIII. Powieści z życia wsi. — IX. Starość George Sand’a. — X. Co pozostało z jej dzieła. — XI. Inni powieściopisarze humanitarni. — XII. Fryderyk Soulié. — XIII. Eugeniusz Sue.

I. — Jeśli Stendhal wyprzedził niejako swą epokę, dzięki wyjątkowej władzy sięgania w przyszłość, w której ujawnił niewątpliwą genialność, to przeciwnie znów powieściopisarze, o których będziemy mówili w tym rozdziale, zachowują piętno doby, od której pragną oddalić się jak najrychlej, nawet wówczas, gdy wyobrażają sobie, że się go wyzbyli. Wierzyli, iż rozstali się ze światem uczucia i czystej poezyi, mimowiednie jednak pozostali romantykami. Najgłośniejszym zaś z tych autorów, wnoszących do epoki humanitaryzmu, socyalizmu i pozytywizmu cały namiętny i poetycki zapał romantyzmu, była bezsprzecznie George Sand, której sława sięgała daleko poza granice Francyi i której każda powieść była w mo-mencie, gdy się ukazywała, wypadkiem europejskim.

II. — Urodzona 10-go lipca 1804-go roku, z miłostek kapitana kawaleryi i modystki, Aurora Dupin pochodziła w linii ojcowskiej od marszałka saskiego i owego Francoeuil’a, którego romans z panią d’Epinay miał rozgłos aż nazbyt wielki. Dźwiga więc brzemię niezmiernie przeciążonej dziedziczności, nie mówiąc już o rodzinie matki, należącej do skromniejszego środowiska, lecz nie mającej bynajmniej za sobą więcej statecznej przeszłości. Straciła wcześnie ojca i chowana była przez babkę, wielką damę i matkę, która pozostała, po ślubie nawet, czemś w rodzaju gryzetki. Urabianie się dziecka pozostawione było niemal przypadkowi i dokonywało się w sposób najbardziej bezładny, w którym pierwiastek „przymusu“ odgrywał najmniejszą rolę= W tej to epoce przywiązała się na zawsze do domostwa w Nohant i całej posiadłości, położonej na krańcach prowincyi Berry, gdzie przebywała jej babka, gdzie spędziła sama najlepsze lata młodości i gdzie znajdowała zawsze święte i spokojne schronienie. Więcej atoli jeszcze, niż do przedmiotów materyal-nych, jej naiwna i gorąca wrażliwość roznamię-tniała się do tworów imaginacyi, które wywoływały przed jej młodą wyobraźnią czytane wówczas rzeczy. W ślicznym i przeniknionym wzruszeniem ustępie skreśliła swe pierwsze wrażenia, gdzie skłonność do lektury kojarzy się z umiłowaniem pól: „Żali okładka pokrytej pyłem książki, odnalezionej na półce zapomnianej szafy, nie przywiodła wam nigdy na pamięć wdzięcznych obrazów waszych lat młodych? Czy nie wydało wam się nigdy, że wyłania się nagle przed wami wielka łąka, skąpana w czerwonych blaskach wieczoru, gdzie czytaliście tę książkę poraź pierwszy, a wraz z nią stary wiąz i płot, przy którym szukaliście schronienia, i rów, którego brzeg był łożem wypoczynku i stołem do pracy. Drozd wyśpiewywał swym towarzyszom wezwanie do odwrotu, a w oddali ginęły dźwięki fujarki strzegącego krów pasterza. Ach! jakże prędko noc kryje przed oczyma cudne kartki! Trzeba wracać i, przy największym pośpiechu, przybędziemy zapóźno; wszyscy zasiedli już do wieczerzy. Daremnie przywiązany do nas stary sługa zwłóczy, jak może, z dzwonieniem; usłyszymy ostatni jego sygnał—czeka nas to upokorzenie — babka zaś, nieubłagana w kwestyach etykiety, nawet gdy zakopie się w swych posiadłościach, zrobi nam swym łagodnym i smutnym głosem wymówkę, delikatną bardzo i bardzo czułą, która zaboli nas więcej, niż surowa kara. Ale gdy zechce wieczorem, byśmy wyspowiadali się przed nią z dnia całego i gdy wyznamy jej, oblawszy się rumieńcem, że zapomnieliśmy o wszystkiem, czytając książkę na łące, gdy zażąda, byśmy pokazali jej ową książkę i, gdy, po pewnem wahaniu i z wielką obawą możliwej konfiskaty, wydobywamy z kieszeni ze drżeniem — co mianowicie? Estellę i Nemoryna lub Robinzona Kruzoe — oh! wówczas babka uśmiechnie się tylko. Uspokójmy się, zwróci nam skarb nasz, ale nie trzeba, byśmy zapominali w przyszłości o godzinie wieczerzy. O dni szczęśliwe! O ma Czarna Dolino! O Korynno! O Bernar-din’ie! O Iliado! O Millevoye! O Atalo! O wierzby nadrzeczne! o młodości upłyniona! o mój psie stary, co nie zapominałeś o godzinie wieczerzy i odpowiadałeś na daleki głos dzwonu bolesnem wyciem żalu i łakomstwa!“

Nieszczęściem jednak życie realne miało zawładnąć tą duszą, która rozwijała się tak całkowicie na łonie natury i poezyi. Aurora Dupin miała lat szesnaście, gdy poślubiła barona Dudevant, człowieka o umyśle ciężkim. Małżeństwo to okazało się nieuda-nem. Przez krótką chwilę czyste uczucie, które młoda kobieta powzięła dla niejakiego Aureliusza de Sèze, pochodzącego z Bordeaux i będącego typem prawdziwego bohatera romansu, nawróciło ją na pewien szlachetny bardzo idealizm. W końcu jednak nie mogła przebywać dłużej pod jednym dachem ze swym mę-źem: schroniła się do Paryża, postanowiwszy zdobywać odtąd chleb codzienny własną pracą. Przyjaciele jej spostrzegli się wkrótce, że posiadała wielki talent pisarski i oto otrzymuje zamówienia do Fi-gara, do Przeglądu paryskiego (Revue de Paris), do Przeglądu Dwóch Światów (Revue des Deux Mondes). Staje się ostatecznie pisarzem i przybiera imię George Sand.

III. — Właściwa to chwila do skreślenia jej portretu. Jest młoda, pełna zapału i ufności do życia. Słucha wskazań Rousseau’a, — Rousseau’a z Nowej Heloizy i uważa, że wszystko dozwolone jest namiętności, czyniącej wszystko szlachetnem, gdy jest sama głęboka, szlachetna i zgodna z naturalnym porządkiem uczuć. Środki, ku którym ucieka się społeczność i porządek społeczny kwoli tamowania swobodnego rozwoju namiętności, wydają jej się przesądem i hipokryzyą lub, co najmniej, niepotrzebnem okrucieństwem: kocha wolność, wolność w miłości, w myślach, i tę nawet, która przejawia się w prawie używania tego czy owego kostyumu, ubiera się bowiem po męsku. Poczytywać się będzie za cnotliwą, o ile tylko pozostanie szczerą i prawą, o ile wolno jej będzie twierdzić, że w porywach jej serca niema egoizmu, ani żadnych ubocznych myśli. Nie trzeba byłoby nalegać na nią zbytnio, by wyznała, że go-rącość uczucia usprawiedliwia jego zboczenia. A jednocześnie jest w niej jakiś pierwiastek ładu, coś macierzyńskiego i spokojnego. Oto co pisze pewnego dnia w Revue des deux Mondes: „Młoda jaskółko, świegoczesz w głębi twego gniazdka, odpowiadasz podmuchowi wiatru, który cię woła i wzywa. Co chcesz począć? Zaledwie wyrosły ci skrzydła. Jakto, ulegasz namowie? Ulatujesz, ulatujesz z samego ranka, miły mój gościu, gdy wydawało mi się, że chcesz mi być dziś towarzyszką w mem ukryciu. Wzięć więc, niebogo; niebo jest tak piękne a powietrze tak słodkie. Budzą się ptaki i kwiaty. Ach! jakże mogłabyś nie pragnąć zobaczyć wszystkiego jak najprędzej, posiąść i żyć!" Sama również chce jak najrychlej zobaczyć wszystko, posiąść i żyć; najlep-szymi jednak momentami jej istnienia są pewnie te, które spędza ze swym synem, Maurycym, lub z jego dziećmi,—owe godziny również, które regularnie i nie-zmęczenie poświęca pracy, nie wstając nawet od stołu,, gdy skończyła powieść na kwadrans przed chwilą, przeznaczoną na wypoczynek, lecz zabierając się niezwłocznie do nowej roboty.

IV. — Pierwsze jej powieści Indiana, Walentyna, Lelia są utworami czysto romantycznymi. Boba-terki ich ukształtowała z całkowicie wyjątkowych pierwiastków i otoczyła atmosferą dziwnego piękna, to też, jakkolwiek żyją wpośród krajobrazów realnych — skromnych i prostych krajobrazów Berry, ukazują się na ich tle przetworzone mocą tajemniczej poezyi rzeczy. Oto naprzykład Lelia: „Gdy słońce zachodziło wczoraj za lodowcem, tonącym w mgłach róźowo-błękitnych, gdy łagodne tchnienie pięknego wieczoru zimowego muskało twe włosy, gdy echa doliny chłonęły melancholijne dźwięki dzwonu kościelnego, byłaś wówczas, wierzaj mi, że byłaś prawdziwą córą nieba. Miękkie światło zachodu spływało ku tobie i gasło naokół ciebie, otaczając cię odblaskiem magicznym. Oczy twe, wzniesione ku sklepieniu z szafiru, na które wzeszło dopiero kilka gwiazd nieśmiałych, iskrzyły ogniem świętym. Ja, poeta lasów i dolin, słuchałem tajemniczego szmeru wód, patrzyłem na miękkie falowanie kołyszących się zlekka sosen, wdychałem woń słodką dzikich fijołków, co, wraz z pierwszym dniem cieplejszym, wraz z pierwszym promieniem słońca, który je przyzywa, otwierają pod mchem zeschłym swe płatki lazurowe“. Koryn-nie pani de Staël potrzeba było, by uwydatnić jej piękność, — tła, na które złożyły się obrazy, posągi, Kapitol i Włochy. Tworom George Sand trzeba mniej znacznie i o wiele więcej, bo—nieba, pól i wód, płynących w głębi doliny.

Bohaterowie jej są również tern piękniejsi, im więcej zbliżeni do prostej zgoła natury: „Benedykt blady, zmęczony, zamyślony, z włosami w nieładzie; Benedykt, o szyi gołej i opalonej, ubrany pospolicie i obłocony, Benedykt, siedzący w niedbałej pozie wpośród tej pięknej zieleni u brzegu tych wód pięknych, Benedykt, patrzący na nieświadomą tego Walentynę z uśmiechem szczęścia i uwielbienia, Benedykt był wówczas mężczyzną, człowiekiem pól i natury, człowiekiem, w którego męskiej piersi mogła pulsować miłość gwałtowna, człowiekiem, który zapominał o sobie, podziwiając to, co Bóg stworzył najpiękniejszego. W żarnem powietrzu naokół niego unosiły się jakieś emanacye magnetyczne; i oto czyste i nieświadome serce młodej hrabiny zadrgało nagle pod wpływem tajemniczego, nieokreślonego i mimowolnego wzruszenia“.

Wszystkie te zdumiewające postacie, mężczyźni i kobiety, płoną nieprawdopodobnemi namiętnościami. Dusze ich, wylewające się za brzegi, gwałtowne i rozpętane, równie łatwo rozstają się z życiem, by wkroczyć w śmierć, jak wpadają w smutek bezbrzeżny po bezmiernej radości. Ludzie ci są z rodzaju tych istot zadziwiających i szczególnych, któremi wstrząsa do głębi każde wrażenie, które przetwarzają każde uczucie w potok wezbrany i które widzą wszechświat nie taki, jakim jest istotnie, lecz jakim pokazuje go im rozszalałe w coraz innym kierunku ich serce.

Łatwo zrozumieć, że, wówczas nawet, gdy pisarka broni się przeciw temu, powieści George Sand’a wypowiadają w podobnych warunkach gorący bunt przeciw społeczeństwu, światu i zasadom tradycyonal-nej moralności. Niewątpliwie też należy widzieć w nich raczej gwałtowny protest indywidualizmu, powstającego przeciw instytucyom i prawom, które ujmują go w karby i nim rządzą, niż pierwsze przejawy słusznego feminizmu.

V. — Zmienia się jednak tymczasem krąg przyjaciół pisarki — mówię o przyjaźniach męzkich oczywiście. Że zaś jej mózg szedł zawsze za jej sercem, więc też, wraz z uczuciami, uległy zmianie i horyzonty intellektualne. Zachowała zawsze swój temperament, styl swój i swą wyobraźnię. Nie zaparła się żadnego ze swych przekonań, pozostała nadal obrończynią praw gorącej namiętności, ale, poza drogami, które zakreśliła sobie pierwotnie, dojrzała inne, szersze, i wkroczyła na nie, śladem swych przyjaciół. A przyjaciółmi tymi byli artyści, jak — Szopen, politycy, jak — Michał de Bourges, metafizycy humanitaryści, jak — Piotr Leroux, lub filozofowie religijni, jak — Lamennais. W okresie to, gdy działały na nią wpływy tych ludzi, od roku 1830-go mniej więcej do zamachu Stanu r. 1851-go, napisała ów szereg dziwnych powieści, których bohaterowie, miotani w dalszym ciągu najwyźszemi namiętnościami, stali się jednocześnie wyobrazicielami idei republikańskich i teoryi socyali-stycznych.

VI. — Powieści tego rodzaju, przeładowane balastem ideowym, mogłyby z łatwością grzęznąć w drodze, gdyby rozsnuwająca się żywo intryga i różnorodność sytuacyi nie podniecały na każdym kroku zainteresowania. To też przyjmują powoli charakter powieści przygód niezwykłych a nawet romansów felietonowych, jak naprzykład dziwaczny Consuelo, lub jeszcze Czeladnik wędrowny {Le Compagnon du tour de France), Młynarz z Angibaidt, Grzech pana Antoine. Współrzędnie z filozofią występuje tu żywioł fantastyczny. Bohater Consuelo, Albert de Ru-dolstat jest nietylko potomkiem i spadkobiercą króla,

Jerzego Podiebrada i wodza Taborytów, Jana Żyszki, ale również w pewnych momentach realnem wcieleniem tych dalekich przodków. Na szczęście nie wszystkie postacie zbijają, jak ten, czytelnika z tropu. Im bliższemi są najbardziej skromnego tłumu prostaczków, tern więcej wydają się pociągającemi i sympatycznemi, jak choćby Piotr Huguenin, robotnik stolarski, który odbywa wędrówkę czeladniczą po Francyi.

Nie trudno zgodzić się na to, że, z punktu widzenia „rzemiosła“, powieści te zbudowane są udatniej niż dawniejsze; z drugiej jednak strony można uważać również, że lektura ich jest dziś bardziej mozolna i że przestarzały się znacznie więcej. Zawierają wszelako jeszcze piękne strony opisowe. Któż naprzykład wypowiedział lepiej, niż Consuelo poezyę drogi: „Wystarcza mi spojrzeć na suche linie ogrodu, by ogarnęło mię znużenie; czemużby stopy moje pragnąć miały wkroczenia tam, kędy sięgnęły już myśl i źrenice? Wolna droga natomiast, co biegnie i kryje się na pół w lasach, wzywa mię i woła, bym poznał jej zakręty i przeniknął jej tajemnice. A potem ta droga, to — szlak, wzdłuż którego snuje się ludzkość, to gościniec wszechświata. Nie ma prawnego posiadacza, któryby mógł otwierać i zamykać ją dowolnie. Nietylko mocni i bogaci korzystają z przywileju deptania stopą jej pokrytych kwieciem zboczy i oddychania wonią jej dzikiej roślinności. Każdy ptak może uczepić swe gniazdko u jej gałęzi, każdy włóczęga przytulić głowę do leżących na niej kamieni. Nie wznoszą mu się przed oczyma, przesłaniając mu horyzont, mury ni zagrody. Niebo nie kończy się tuż przy nim i, jak daleko sięgnąć może wzrokiem, ściele się wszędy wolna ziemia. Pola i lasy, po prawej i lewej jej stronie mają właścicieli; droga należy do tego, który poza nią nie posiada nic innego. To też jak ją miłuje! Najpospolitszy żebrak ma dla niej uczucie niewygasłe. Choćby budowano mu szpitale równie piękne, jak pałace, będą to zawsze więzienia; jego poezyą, marzeniem, namiętnością pozostanie zawsze gościniec“.

VII. — W okresie tym filozofia George Sand’a ukształtowała się już ostatecznie, jeśli wogóle można darzyć tern mianem egzaltowane marzenia, które nie przybrały nigdy ściśle określonej formy, ani wysoce intelektualnego charakteru i są w rzeczywistości jedynie wyrazem wzruszeń, wywołanych w sercu kobiety przez idee innych. Ale pod tym względem i, z racyi właśnie braku dostatecznej refleksyi osobistej, George Sand jest doskonałą wyobrazicielką sentymentalizmu swej epoki. Wierzy tedy, że ustrój społeczny jest wadliwy, że opiera się na egoistycznych przesądach i że jedynym celem jego jest wyzysk maluczkich, zorganizowany przez mocnych tego świata; religia stanowi jeden ze środków, ułatwiających za pomocą zabobonu to ohydne ujarzmienie. Tymczasem ci maluczcy i prości nie tylko nie zasługują na tak niesprawiedliwe ciemiężenie, lecz mają w sobie zarodki wszystkich cnót i wszelkiej szlachetności. Degradują ich tylko ciążące im łańcuchy, to też należy skruszyć te łańcuchy, w które zakuło je tak mocno państwo polityczne i społeczne: wolność serca, umysłu, pracy—oto skąd nadejdzie uszlachetnienie ludzkości. Jedyną zasadą i jedyną dyscypliną życiową powinno być posłuszeństwo głębokiemu instynktowi sprawiedliwości, prawdy i współczucia, który tkwi w sumieniu ludzkiem, a wraz z tem życie bliskie łona natury, wielbienie w niej dobroci boskiej i wiara w Boga. Głosi więc George Sand mieszaninę optymizmu, pokrewnego optymizmowi Rousseau’a z poe-zyą Fénelon’a; oto co serce tej kobiety wydobyło z suchych doktryn Michała de Bourges, Piotra Leroux i Ląmennais”go po zerwaniu z Rzymem. Do roku 1848-go George Sand była apostołem tej religii humanitarnej i sentymentalnej. W roku 1848-ym wmieszała się, nie żywiąc zresztą żadnych ambicyi, do polityki i próbowała być spółpraco-wniczką nowych rządów Francyi. Pozbyła się jednak wkrótce swych złudzeń; pozostawszy nadal wolno-myślicielką i zachowawszy wiarę w cnotę ludu, porzuciła swe marzenia republikańskie i socyalistyczne a raczej poddała się poniekąd znużeniu, ufając, iż znajdzie się ktoś, co lepiej niż ona i jëj przyjaciele zdoła dopiąć chybionego przez nich celu i zaaprobowała rządy Księcia Prezydenta. Przestaje więc prawie całkowicie pisać powieści tendencyjne i odnawia swą twórczość.

VIII. — W r. 1844-ym wydała dziwną opowieść, w której wyprowadza dziewczynę wiejską, imieniem Joannę, spowitą w czarowną poezyę. Akcya rozgrywa się w tej zdumiewającej wsi Tout-Sainte-Croix, którą otaczają jeszcze mury celtyckie. Góruje ona nad olbrzymim horyzontem dolin i wzgórz, a przed kościołem jej stoją po dziś dzień dwa lwy z kamienia, uszkodzone mocno przez saboty chłopskie. Anglicy, którzy zajęli tę ziemię podczas wojny,

Stuletniej, sprawowali tu sądy, za co chłopi wywierają dotąd pomstę na potworach kamiennych. Na łące wznoszą się nieprawdopodobnie wielkie głazy, przy których druidzi odprawiali zapewne swe tajemnicze obrządki. Tam to żyje i umiera Joanna-, poniekąd kapłanka druidyczna lub nowoczesna Joanna d’Arc. George Sand umiała skojarzyć w swej opowieści uczucia i obyczaje chłopskie z podniosłością, jaką rodzi tyle wspomnień, wywołanych przez podobne tło i podobny krajobraz. Obawiała się jednak, a raczej zarzucano jej, że uderzyła tu w niedostrajające się wzajem tony. Zrozumiała, iż trzeba było innego niż jej geniuszu, by stopić w jedną całość barwy epiczne i realistyczne odtworzenie życia maluczkich. Zadowala się też odtąd odmalowywaniem poezyi dusz prostych na tle wdzięcznych krajobrazów. Przestając opisywać wyjątkowe i potężne namiętności, prowadzące do dramatów, pokazuje natomiast wiejskiego chłopaka, dostrzegającego urodę biednej dziewczyny, która uszła poprzednio jego uwagi i poślubiającego tę dziewczynę, lub też przedniego rolnika, który, owdowiawszy, zakochuje się w małej pastuszce pewnej nocy, gdy wraz z nią i starszym swym synem zabłąkał się koło dyabelskiego iście błotniska. Oto co opiewać będzie nasza powieściopisarka, która, nie uciekając się do żadnych wzorów, stała się- - i to w sposób nie dający się naśladować, prawdziwym poetą wsi. Wymieńmy drobne jej arcydzieła z tej epoki; są to: François le Champi, Mała Fadette, Ba-gnisko dyabelskie.

IX. — Mijały tymczasem lata. George, jak nazywali ją przyjaciele, cieszyła się ogólnem poważa-

RUCH HUMANITARNY.

46

•

niem; w życiu jej było tyle szczerości i dobroci, w jej błędach, najmniej wybaczalnych, tyle zapału i samo-rzutności, w jej pracy taka sumienność i tak niewyczerpane wytrwanie, że wszyscy, nawet surowy Veuillot, traktowali ją nie jako kobietę, lecz jak pisarza, któremu okazywali względy i szacunek za jego kolosalną twórczość. Nie miała już filozofii; była tylko naratorką, wysnuwającą ze swej wyobraźni opowieści zabawne lub dramatyczne. Jedną z najładniejszych jej książek z tego okresu jest historya człowieka, pokazującego maryonetki dalekarlijskie, który jest wielkim panem i poślubia hrabinę. Tytuł jej: Człowiek ze śniegu. Drugi jeszcze pociągający utwór, który pozostał długo głośnym, to Piąkni panowie z Bois-Doré. Wymieńmy również Markiza de Villemer, który zyskał popularność w teatrze, w adaptacyi scenicznej Aleksandra Dumas’a syna. Pełna przedziwnej żywotności, George Sand nie ustawała długo jeszcze w pisaniu. Widziała upadek Cesarstwa, widziała wojnę, widziała trzecią Republikę i nie wypuszczała wciąż pióra z ręki. Umarła 8-go czerwca 1876-go roku, po życiu dobrze wypełnionem.

X. — Nie wiele jednak pozostało z tej twórczości, tak obfitej i tak szczęśliwej na pozór. Powieści George Sand nie znajdują już prawie czytelników; na książki jej, popularne ongi nawet w Rosyi, niema dziś większego popytu, niż choćby na romanse Fryderyka Soulié. Przetrwała do dni naszych jedynie jako wielkie bardzo imię. Czemu przypisać atoli to zdumiewające zapomnienie jej dzieła? Wypływa ono stąd zapewne, że pierwszym warunkiem powieści i jej ra-cyą bytu niejako winno być stwarzanie postaci ży-

wych, wyodrębnionych dość wyraźnie i zbudowanych o tyle krzepko, by osobiste ich cechy mogły przechować je na zawsze w naszej wyobraźni; George Sand nie posiada tego daru. Jej bohaterowie wypowiadają uczucia i idee, które roznamiętniały jej epokę, niema w nich jednak, poza temi ideami i uczuciami, nic indywidualnego ani realnego; są to tematy liryczne, nie zaś istoty ludzkie, to też przestają istnieć, gdy tematy te przestają nas zajmować. Jakkolwiek też ma styl miły, łatwy i naturalny, brak mu ciętości i wszelkiego samoistnego charakteru. Spływa jednaką wciąż falą; słowa nie mają własnej barwy; daremnie szukalibyśmy nieprzewidzianych określeń; jest tu może liryzm, ale niema z pewnością życia.

Pozostawiła wszelako George Sand książkę, którą będziemy czytali zawsze, a to z racyi, iż znajdziemy w niej analizę, psychologię, prawdziwy i dokładny obraz rzeczy i istotę realną, która żyje w jej stronach. Jest to wydana w r. 1855-ym Historya mego żyioota.

A jednak nic nie zdoła dać pojęcia o wpływie, jaki wywierała ta kobieta w epoce, do której należy. Działo się to dlatego, że choć nie wyobrażała jej oblicza, ni postaci, a tern mniej treści jej istotnej, była wcieleniem jej pożądań, marzeń, szaleństw. Pokoleniu, które dokonało rewolucyi 1848-go roku, książki George Sand wydawały się zwierciadłem, pokazują-cem mu, jak sądziło, całkowite jego odbicie. W rzeczywistości dostrzedz w niem mogło jedynie złudny obraz swych szlachetnych utopii.

XI. — George Sand nie była jedynym pisarzem, który czynił ze swego talentu narzędzie ku szerzeniu

teoryi humanitarnych i wypowiadaniu aspiracyi umysłów niezadowolonych z istniejących warunków społecznych. Wielu z jej braci po piórze kroczyło tąź drogą. Autorowie ci drukowali zazwyczaj swe nowe utwory w dziennikach, zwłaszcza zaś w dziennikach „dobrze myślących“, pisma bowiem podejrzanej barwy nie śmiałyby ich ogłaszać; wymierzana umiejętnie w odcinku, powieść podniecała codziennie ciekawość. Na wsi, wszyscy przychodzili czytać felieton do człowieka dość bogatego, by pozwolić sobie na zaabonowanie dziennika; wchodzono w milczeniu, czytano, nie odzywając się zgoła i powracano nazajutrz. Mistrzami tego rodzaju byli, wyłączając Aleksandra Dumas’a ojca, który opowiada jedynie dla opowieści, Fryderyk Soulié i Eugeniusz Sue.

XII. — Fryderyk Soulié (1800—1847) posiadał wiele dowcipu i wyobraźni, lecz pisał nadmiernie dużo. Miał wyraźną skłonność do przedmiotów, budzących przerażenie lub rozdzierających serce. Zaczynając najsłynniejszą swą książkę, Pamiętniki Dyabła, wykrzykuje: „Publiczności trzeba środków podniecających i rozpalania, by rozbudzić w niej zgasłą wrażliwość. Czy masz do opowiedzenia mi — pyta autora — wściekłe kazirodztwa, potworne małżeństwa, straszliwe ba-chanalie zbrodni i niemożliwych namiętności? Jeśli nie, to milcz lepiej i umrzej w nędzy, nikomu nieznany. Czy słyszycie, młodzi autorowie: — w nędzy i nieznany! Nie zgodzicie się na to. Ale co poczniecie? Oto weźmiecie pióro, arkusz papieru i napiszecie u góry: Pamiętniki Dyabła“. Istotnie, w książce tej jest jedynie mowa o kradzieżach, fałszerstwach, wykra-daniach, wiarołomstwach, kazirodztwach, brato- i ojco-bójstwach. Tworzy to całość wielce ponurą.

XIII. — Zmarły przedwcześnie, pozostawił Soulié pierwsze miejsce w rodzaju, który uprawiał, współzawodnikowi swemu Eugeniuszowi Sue (1804—1857). Syn lekarza i zatrącający sam nieco studentem medycyny, a mający pretensye do tego, iż jest świa-towcem i człowiekiem używającym przyjemności istnienia, ten rozbawiony egoista uległ, jak wszyscy wówczas, wpływom Byrona. Rozpoczął swą działalność od powieści przygód prawdziwie dramatycznych, zabawnych i nowych, będących wiernym obrazem życia ludzi morza; miał styl zarazem zaniedbany i przesadny, lecz choć niepodobna w nim odkryć żadnej zalety artystycznej, był dostatecznie wyrazisty i malowniczy, by oddziaływać na publiczność, do której zwracał się autor.

Ale w umyśle Sue’go poczęły rodzić się roszczenia filozoficzne; poświęca odtąd swój talent na wyjaśnianie czytelnikom, w jaki sposób pojmuje sam szczęście i przeznaczenie i wkłada w swe nowe utwory pewną doktrynę moralną. Od powieści przygód, przechodzi nagle do powieści historycznej i filozoficznej. Znalazł właściwą swą drogę. Dotąd był zwyczajnym romansopisarzem; obecnie zwraca się do powieści felietonowej, w której będzie celował. Arcydziełami jego w tej dziedzinie są: Matylda, Tajemnice Paryża i Żyd wieczny tułacz.

Dziwne to książki! Tajemnice Paryża wprowadzają nas do najohydniejszych jaskiń — i oto, na tern prawdziwem gnojowisku wykwitają niespodzianie, pełne zdumiewającej świeżości, nadzwyczajne urody i nie-

Obra« literatury franc. II.

zrównane cnoty. „Kwiat Maryi", którą zwą w tym świecie „Goualeuse“, „Wilczyca“ o bohaterskiem sercu tworzą całkowity kontrast z krwawym „Nożowcem“ lub z potwornym „Nauczycielem“. Poza niemi zaś Marcyal i „Couche-tout-nu“, królowa Bachanalia i Róża Pompon, — wiele innych jeszcze postaci porusza się w atmosferze namiętności i żądz nieprawdopodobnych; jedne będą cudownie dobre, drugie złe straszliwie — wszystkie są ofiarami porządku społecznego. Ludzie ci ulegają przeznaczeniom, których nie zbudowali sami i które poprowadziłyby ich do najokropniejszych nieszczęść, gdyby nie Rudolf, piękny książę Rudolf, który, przy swej arystokratycznej i delikatnej powierzchowności, ma mocne pięści siłacza jarmarcznego, mówi żargonem rzezimieszków lepiej, niż bywalcy „cour des Miracles“, zna wszystkie sekrety wyższych i niższych sfer świata złodziejskiego i, jak jakieś dobre bóstwo, z wyżyn swej tajemniczej potęgi, ratuje niewinnych i karze nieubłaganie winnych. Co się tyczy Żyda wiecznego tułacza, jestto nader ponura historya, w której widzimy zabiegi generała zakonu Jezuitów kwoli zdobycia kolosalnego spadku.

Powieściom Eugeniusza Suego brak pięknego w swym liryzmie wylewu uczuć, znamionującego George Sand’a. Pod piórem, które skreśliło Tajemnice Paryża i Żyda wiecznego tułacza, odnajdujemy niewątpliwie idee autora Consuelo i Czeladników wędrownych, zredukowane jednak do dość niskiego ma-teryalizmu i do nienawiści, pozbawionej wspaniałomyślności. Obce też są Sue’mu, pod względem formy, ta łatwość i naturalna elegancya stylu, to poetyczne wyczucie natury, które występują u George

Sand’a w każdym wierszu, żadne zaś inne zalety artystyczne nie wynagradzają tych braków. A jednak, gdy nikt już nie zagląda do dzieł pani na Nohant, Tajemnice Paryża chociażby pozostały tak popularnemi, że czytane są wciąż jeszcze jak aktualne dzieło. Wypływa to stąd, że Sue, mający tak mało artyzmu, posiadał w wysokim stopniu zmysł dramatyczny i umiał wlewać życie w zdumiewające postacie, które wyprowadzał na scenę. Nadał im niesłychaną wypukłość, to też, mimo wielką niższość jego talentu pisarskiego, musieliśmy zestawić z George Sand’em tego, który, w dziedzinie powieści, pracował tyleż co ona, a może więcej jeszcze dla rewolucyi r. 1848-go.

ROZDZIAŁ III.

BALZAC.

(1799 — 1850).

I. — Młodość Balzac’a. — II. Okres pierwszych jego poczynań. — III. — Postacie powieści Balzac’a. — IV. Namiętności. — V. Akcya i ruch. — VI. Obserwacya i inwencya. — VII. Styl Balzac’a. — VIII. Study a obyczajowe.—IX. Studya filozoficzne. — X. Korne-dya ludzka. — XI. Portret Balzac’a. — XII. Ostatnie jego lata. — XIII. Wnioski.

I. — „Wyobraźcie sobie młodego Honorata z nogami, owiniętemi w płaszcz połatany, otulonego w stary szal matczyny, z dantejską jakąś mycką na głowie, której krój znany był jedynie pani de Balzac, zaorywającego całym wysiłkiem piersi, pochyliwszy czoło, jak wół u pługa, kamieniste dlań jeszcze i nie wykarczowane pole myśli; na lewo stoi im-bryk z kawą, na prawo kałamarz. Lampa iskrzy jak gwiazda w głębiach ciemnego domu; płatki śniegu sypią się cicho pomiędzy szpary dachówek, wiatr wdziera się przez drzwi i okno. Gdyby jakiś zapó-źniony przechodzień spojrzał ku temu drgającemu uparcie światełku, nie domyśliłby się z pewnością, iż była to zorza jednej z największych chwał wieku“ Istotnie, ów młodzieniec, którego Gautier maluje nam,

J) Teofil Gautier: Portrety współczesne.

gdy „zmordowany, szuka samego siebie w niepokoju i trudzie i próbuje wszystkiego, nie osiągając w niczem powodzenia“, na tem okropnem poddaszu, gdzie żyje, wydając trzy „sous“ na chleb, dwa na mleko, trzy na wędliny, dwa na praczkę, dwa na węgiel drzewny i dwa na nieprzewidziane wydatki, — jest najbardziej autentycznym geniuszem literatury francuskiej, o ile przynajmniej geniusz polega na wlewaniu życia w twory wyobraźni, — pisarzem, zasługującym więcej jeszcze niż Szekspir, więcej niż którykolwiek z pisarzy świata na słynną pochwałę, iż był „człowiekiem, który stworzył najwięcej po Bogu“.

Jest-to Honory u sz de Balzac, autor Ko-medyi ludzkiej.

Urodził się w Tours, 20-go maja 1799-go roku. Ojciec jego, administrator głównego przytułku miejskiego, był człowiekiem zbudowanym krzepko, lubiącym żart swawolny, pełnym werwy i szafującym dowcipem, zapalonym czytelnikiem Rabelais’a i Mon-taigne’a; matka—drobiazgowa, nerwowa, oddana rodzinie, despotyczna, czuwała bacznie nad wychowaniem syna. Jako uczeń, zamknięty był w sobie i obojętny, jak Montaigne; studya odbywał w kolegium w Vendôme, czytając namiętnie i nagromadzając w olbrzymiej i wiernej swej pamięci najprzeróżniejsze i szczególne wiadomości; miał w sobie przytem tyle skupienia, że brano go za lunatyka, śpiącego z otwartymi oczyma. Zapowiada już, iż wypełni świat swem imieniem, ci jednak, którzy wyobrazili sobie, że go znają, twierdzą, że będzie mógł zostać co najwyżej „kancelistą“, i to tylko dzięki swemu ładnemu pismu.

To też ojciec chciałby zapewnić mu łatwą ka-ryerę życiową i umieścić go jako dependenta u no-taryusza. Wówczas to młody Balzac objawia mu swe postanowienie zostania pisarzem i chroni się na to poddasze przy ulicy Lesdiguierès, gdzie widzieliśmy go przed chwilą. Zachował dobry humor, mimo swe ciężkie położenie, Oto co pisze do swej siostry Laury: „Przy ulicy Lesdiguierès, pod numerem 9-ym, wybuchnął w głowie pewnego biednego chłopaka pożar, którego nie zdołała ugasić straż ogniowa. Sprawczynią jego była piękna kobieta, nieznana młodzieńcowi; mówią tylko, iż miejscem jej zamieszkania jest gmach Czte-rech-Nacyi *), u końca mostu „des Arts“, a na imię jej Sława“. Chce być sławnym i kochanym; „wystąpi na widownię z arcydziełem“ lub „skręci kark“.

II. — Rzeczy, nad któremi pracował wówczas, nie były jednak arcydziełami. Wolteryanin, przejęty całkowicie, jak się zdaje, duchem XVIII-go wieku, rozmyślał nad poematem p. t. Hiob, nad powieścią w formie epistolarnej p. t. Stenia lub błądzenia filozoficzne, nad traktatem o Bałwochwalstwie, Deizmie i Religii przyrodzonej, przygotowywał notatki historyczne o Waldejczykach i t. d. W kwestyi atoli ustalenia swej sławy pisarskiej, liczył nierównie więcej, niż na te wszystkie prace, na tragedyę p. t. Cromwell. Oczywiście, zarówno owa słynna sztuka jak reszta utworów nie warta była nic zupełnie: Balzac nie posiadał przyrodzonego „daru pisarskiego“. „Różni się w tem od autorów szkoły romantycznej, których cechuje ogólnie zdumiewająca śmiałość i łatwość wykonania i u których owoc zjawia się niemal

0 Akademia Francuska.

wespół z kwiatem, dojrzewając niejako mimowiednie. Balzac, dorównywający im wszystkim geniuszem, nie znajduje właściwego środka ekspresyi, lub znajduje go dopiero z nieskończonym trudem“. Styl jego miał stać się ciekawym i pięknym dopiero wówczas, gdy znalazł dźwignię w twórczej sile inwencyi powieściowej. Brakowało mu do tego stopnia owego płomienia świetnej improwizacyi, która tak ułatwia pierwsze kroki, że straciłby niewątpliwie odwagę, gdyby nie posiadał już w tej epoce kolosalnej woli i zdolności do pracy.

Pisze więc w dalszym ciągu. Ale zamienia się w „wyrobnika“. „Trzeba pisać, pisać wciąż i dnia każdego, ażeby zdobyć niezależność, której mi odmawiają! Trzeba spróbować posiąść wolność za pomocą powieści — i jakich powieści! Oh, Lauro! jakiż upadek po mych projektach sławy!“ Oto w jakich słowach zwierza się siostrze. Czyżby wyczerpał wszelkie środki? Czyżby nieposkromiony młodzieniec wyrzekł się zamiaru wypełnienia świata rozgłosem swego imienia? Nie, niewątpliwie, mniej niż kiedykolwiek. A jeśli pisał dla różnych wydawców elukubracye w rodzaju rzeczy popularnych autorów — Pixérécourt’a i Pigault-Lebrun’a, jeśli naśladował Annę Radcliffe, Lewis’a i Mathurin’a (wszystko to razem wyniosło do pięćdziesięciu tomów), to strzegł się bacznie kompromitowania w tych przedsięwzięciach nazwiska, które postanowił okryć sławą: podpisywał te marne bardzo prace różnymi pseudonimami. W r. 1825-ym, widząc, iż fortuna nie przychodzi stanowczo zbyt spiesznie, powziął projekt zabrania się do spekulacyi księgarskiej. Był kolejno wydawcą, drukarzem, odlewaczem czcionek, pogrążając się, za każdą zmianą zajęcia, w coraz większą ruinę, tak dalece, źe w r. 1829-ym uniknął jedynie bankructwa, obarczając się kolosalnym ciężarem 90.000 franków długu. Ale w owym momencie niewdzięczna dotąd wobec niego literatura, otworzyła przed nim podwoje sławy i fortuny. Dojrzewają nareszcie płody: ogłasza pierwsze swe arcydzieło Szuanów i, tym razem, podpisuje rzecz własnem nazwiskiem. W kilka miesięcy potem przychodzi Fizyologia małżeństwa. Dzienniki, czasopisma peryodyczne, wydawcy—ubiegają się o młodego i potężnego pisarza. Balzac „wypłynął“ na widownię.

Niskiego wzrostu, przysadzisty, skazany na straszliwe roztycie się w następstwie, ma kark wołu i ramiona, które mogą dźwignąć świat cały, potężne czoło, oczy o nieprzepartym blasku, pozatem zaś werwę, jowialność, wybujałość życia, które nie ulękną się żadnych przeciwności, żadnych ciężarów, ani nawet faktów, gdzie rzeczywistość i zdrowy sens zadają mu kłam wyraźny. Obdarzony takiem usposobieniem, podjął ów herkulesowy wysiłek, którego ogrom wydaje się dziś jeszcze zatrważającym. Pracując osiemnaście godzin dziennie, znajdując na sen zaledwie kilka chwil gorączkowych, jadł równie mało jak spał, żywiąc się przedewszystkiem kawą, poza tymi momentami folgi i wytchnienia, gdy wykazywał apetyt i elo-kwencyę bohaterów Rabelais’a; od pierwszej już z rana, zasiadał do roboty, odziany w ów biały szlafrok, w którym wyglądał na dominikanina. Nikt nie miał doń wówczas dostępu: krył się w jednem z trzech czy czterech mieszkań, jakie posiadał w Paryżu, rzekomo, by wymykać się swym wierzycielom, w rzeczywistości jednak ulegając raczej umiłowaniu „romanso-wości“, które przeniósł ze swych powieści do swej egzystencyi.

Przebywał tam z postaciami swych utworów.

III. — Nie są to istoty ukształtowane z pierwiastków wyjątkowych. Podobne ludziom, o których ocieramy się w tłumie i z którymi spotykamy się w towarzystwie, wręcz odmienne od bohaterów, stworzonych przez pokolenie romantyczne, na których „czole wycisnęło się piętno" ich przeznaczeń, nie mają w sobie nic, coby uderzyło odrazu oko obojętne. Należą do wszystkich klas społecznych i wszystkich środowisk, Balzac nie ogranicza się bowiem do studyowania pewnego „szmatu“ społeczeństwa; jednych z tych ludzi spotkać można w ich loży w Operze, inni są stołownikami pensyonatu Vauquer, gdzie mieszkają na drugiem piętrze, nie mogąc płacić za pokój i utrzymanie więcej nad czterdzieści pięć franków miesięcznie; niżej roją się maluczcy, niżej jeszcze nędzarze, przymierający głodem; obok nich wszystkich, lecz poza nimi, galernicy. Widzimy tu bankierów, dziennikarzy, lekarzy, adwokatów, księży, przemysłowców, drobnych urzędników, służących — ludzi wszelkiego wieku i oblicza, ras wszelkich. Ale, powtarzamy jeszcze, postacie te podobne są „ogółowi“ społecznemu, więcej nawet: są „ogółem społecznym“. Powierzchowny obserwator wyobraziłby sobie, że nie można z nich wydobyć nic zupełnie.

I te to właśnie typy zacznie Balzac pogłębiać powoli. Na twarzy najbardziej gładkiej pokaże nam niedostrzegalne wykrzywienie; zamknie całą przeszłość w zmarszczkach zwiędłego czoła. Sięgając coraz bliżej dna serca, znajdzie, tak, zaiste, znajdzie namiętności u tych ludzi nikłych lub błahych, z których analiza zdarła banalną ich powłokę.

IV. — I będą to wszystkie namiętności, najczystsze i najbardziej niskie, z całą ich gwałtownością, ze wszystkiem, co jest w nich twardego i okrutnego, z burzami ich radości i ich smutków! Jedyną namiętnością, która wydawała się dotąd prawdziwie dramatyczną i zasługującą nawet wyłącznie na to miano — była miłość. Ale Balzac poszerza nagle pole badań i odkryje, iż wszelka potrzeba, wszelkie pragnienie, wszelkie uczucie stanowi w rzeczywistości zarodek namiętności. I wnet zdumiewający romanso-pisarz pocznie rozwijać te zarodki, „przyspieszać“ ich dojrzewanie, doprowadzać je do olbrzymiej wybujałości; oto pokazuje nam te kwiaty straszliwe, które wyrastają z każdej gleby, w ciszy wsi i uśpieniu małych miasteczek, zwłaszcza jednak w niezdrowej i dusznej atmosferze Paryża. Namiętność miłosna, frene-tyczna lub nieskończenie subtelna, namiętność bogactw i władzy, cały szereg namiętności, skierowanych ku przedmiotom małoznacznym, i namiętności, będące jedynie hipertrofią uczuć naturalnych, wreszcie, po nad wszystkiemi, górując nad niemi swą pełnią i, że tak powiem, młodością, — namiętność życia. Żyć królewsko, korzystając ze wszystkich słodyczy istnienia i wszystkich jego wspaniałości, zadowalając wszystkie pożądania pychy i uczucia, jakie dać może cywi-lizacya, zaprzężona do służenia człowiekowi — oto namiętność zasadnicza wszystkich bohaterów Balzac’a, redukująca się do wprost śmiesznych proporcyi u ludzi o ciasnym mózgu, lecz wlewająca zapał w dusze krzepkie i ciskająca je na podbój świata.

Siłą atoli, która czyni człowieka potężnym w XIX-ym wieku i pozwala mu na zaspokojenie owej namiętności życia, jest złoto. Podbój świata wymaga w rzeczywistości przedewszystkiem zdobycia złota. Dobra materyalne znaczyły niewątpliwie wiele w dawnych czasach, nie były jednak wszystkiem. Względy, jakie zapewniał blask rodu, poszanowanie dla cnoty i sławy, pewna pogarda dla wszelkich przynoszących zyski interesów handlowych — wszystko to stanowiło przeciwwagę wobec potęgi fortuny. Ale w społeczeństwie, stworzonem przez rewolucyę r. 1830-go, nic nie może dać mocy, jaką darzy złoto, nic poza niem nie zapewnia królewskiej pełni życia.

Oto przynajmniej, co dojrzał w niem Balzac. Uważa ponadto, że nowe warunki życia przemysłowego i ekonomiczny rozwój cywilizacyi nietylko już przetworzą ogólną fizyonomię fortuny i środki jej zdobycia, lecz pozwolą jej również wyrastać do rozmiarów, dzięki którym posiadacze jej zdobędą bajeczną jakąś władzę. I, biegnąc śladem owładniętych przez namiętności bohaterów, których odmalowuje, romans Balzac’owski spieszy opowiadać nam dzieje ich pościgu za złotem. Ten romans człowieka spółczesne-go, ten romans wszelkich namiętności i namiętności życia, jest również romansem mamony.

V. — I cały ten świat żyje w zdumiewającym ruchu, plącze się i napiera na siebie wzajem, wielbi się i nienawidzi. Zbudowana mocno i pokazana na tle pełnem zadziwiającej realności, akcya pociąga za sobą tłum postaci, podnieca namiętności i kończy się po to, by zacząć wysnuwać się znów w dramacie nowym. Oto jak przeprowadzona jest naprzykład w Ojcu Goriot: przedewszystkiem opis dzielnicy, gdzie, przy ulicy Neuve-Sainte-Geneviève, mieści się pensyo-nat prowadzony przez wdowę Vauquer, następnie sam pensyonat — drzwi wchodowe i korytarz, ogródek, podwórze, szopa. Wchodzimy: oto salon i jadalnia, obraz nędzy, ale nędzy, pozbawionej poezyi, nędzy „oszczędnej, skupionej, wytartej.“ A oto znów w jadalni, gdzie zbierają się zwykli goście tego mikro-kosmosu, jakim są pokoje meblowane, sami ludzie, poczynając od pani Vauquer, która sprawuje tu rządy i kończąc na posługaczu Krysztofie i grubej kucharce Sylwii, a więc: okropna panna Michonneau, nikły Poi-ret, potulna pani Couture, sentymentalna i smutna Wiktoryna Taillefer, student medycyny, urzędnik z Muzeum historyi naturalnej, wreszcie trzej bohaterowie powieści — młody de Rastignac, pochodzący z ubogiej rodziny szlacheckiej i przybywający ze swej prowincyi z olbrzymiemi pożądaniami; ojciec Goriot, wybrana ofiara pensyonarzy zakładu, ukrywająca jakąś dziwną tajemnicę; w końcu niepokojący Vautrin, o szerokich barkach i „masywnych, kanciastych rękach, porosłych w zgięciu palców gęstemi kępkami ognisto - ryżych włosów.“ Pisarz przedstawia nam zresztą wszystkich tych ludzi w sposób równie drobiazgowy, jak nędzne tło ich codziennej egzystencyi. Rozpoczyna się ak-cya: Rastignac bywa w świecie i kocha się kolejno w dwóch siostrach — w pięknej hrabinie de Restaud i w piękniejszej jeszcze baronowej de Nucingen, gdy przypadek odkryje mu nagle, że są one córkami bogatego niegdyś, bardzo nawet bogatego ojca Goriot, który wyzbył się dla nich ostatniego kawałka chleba; dowiaduje się w taki sposób nieprawdopodobnej tajemnicy tego człowieka, dla którego miłość ojcowska stała się namiętnością, doprowadzającą go do całkowitego ogołocenia ze wszystkiego, do samounicestwienia, do śmierci. Nadmierna miłość dla córek i ich potworna niewdzięczność, — niewdzięczność, którą dostrzeże dopiero w ostatniej chwili, sprowadza istotnie śmierć ojca Goriot’a. I podczas, gdy to nędzne istnienie gaśnie w obłędzie samopoświęcenia, Balzac pokazuje nam, jak namiętne pożądanie życia, podniecane przez zdumiewającego Vautrin’a, zbiegłego galernika i mandataryusza dziesięciu tysięcy galerników, wzrasta wciąż w sercu Rastignac’a. Kończy powieść tragiczna scena na najwyźszem ze wzgórz cmentarza Père-Lachaise, gdzie pochowano ojca Goriofa, za którego nędznym pogrzebem nie szła żadna z jego córek. Wylawszy nad grobem starca swe „ostatnie łzy młodzieńcze“, Rastignac obejmuje wzrokiem zdobywcy wielkie miasto, ścielące się u stóp jego, wykrzykując: „A teraz zmierzymy się ze sobą!“

VI. — W taki to sposób buduje Balzac romans, a raczej ciska nas w jakąś dziedzinę realności — i to realności daleko bardziej zwartej, skomplikowanej, roznamiętniającej, niż ta, która otacza nas codziennie. Czyżby wzrok jego sięgał dalej niż nasz? Czy jest lepszym od nas obserwatorem? Przyznajmy, że nie obserwuje ani maluje tego co jest, można nawet powiedzieć, że nie dostrzega tego zgoła. Nie znaczy to, by oczy jego miały być zamknięte; przeciwnie, chwytają w przelocie wszystko, co je uderza i zachowują na zawsze. W mieście, na ulicy dojrzy w jednej chwili, i nie zapomni o nich nigdy,— szczegóły typowe; nie gardzi również faktami i ideami, nagromadzonymi w książkach, pozostawszy zawsze niezmęczonym ich czytelnikiem, zdolnym do wchłaniania olbrzymich zasobów wszelkich wiadomości. Ale deformuje niezwłocznie bez żadnego skrupułu wszystko, co zmysły jego, jego mózg i, określając rzecz jednem słowem, jego obserwacya, czerpie w sferze realności, traktując wyłącznie te nabytki jako szczegóły, które wprowadzi do świata, stworzonego przez swój geniusz — jedynego, posiadającego w jego oczach pewną trwałość i mogącego zaciekawiać w pewnej mierze, jedynego, który był dlań poniekąd realnym.

Gdy bowiem chodzi o tego dziwnego twórcę, zmienia się znaczenie wyrazów „realny“ i „imagina-cyjny“. Ci, co znali go i z nim przebywali, powtarzają nam nieustannie, iż był niepokojący: nie umiał odróżniać rzeczy, posiadających prawdziwą egzystencyę, od tych, którym nadawała jedynie życie jego wyobraźnia; po spędzeniu z nim chwil kilku, ludzie zaczynali stawać mu się podobnymi pod tym względem. Wynikiem tego było, iż realność wydawała mu się w końcu imaginacyjną i błahą wobec tego, co stwarzał sam, a tak wielką była jego wiara, tak potężną wymowność, tak dokładną wizya, że przyjaciele jego dążyli za nim aż do końca. „Nieraz, — mówi jeden z nich — gdy wyłuszczył wszystkie swe projekty a raczej swe rojenia, czynił wrażenie człowieka zwaryowanego, ci zaś, co go słuchali, całkowicie ogłupionych.“

Jakże się tedy stało, że ten wizyoner, podległy halucynacyom, nie począł z siebie potwornych chimer i że przeciwnie nawet, twory jego mózgu, dymiącego jak mózg Saint-Simon’a, wydają się wyrazistymi portretami, malowanymi z natury przez skrupulatnego i dokładnego obserwatora? Jestto tajemnicą jego geniuszu. Gdy inni pisarze, jak Szekspir lub Musset rozwijają cały zapas kokieteryi, by przekonać nas dowodnie, za pomocą fantazyi lub humoru, że ich postacie należą do świata idealnego, piękniejszego, więcej harmonijnego i różnorodnego, niż świat istniejący, — Balzac przeciwnie dokłada wszelkich wysiłków, by wlać w swe wizye powagę, proporcye, trwałość i naturalną logikę, znajdujemy we wszelkiej egzysten-cyi, posiadającej krzepką realność; chce upewnić nas, że nie wynajduje sam nic zupełnie. Widzi „realnie“, nie zaś „poetycznie“.

Taki dopiero realizm jest prawdziwie wielki, nie zaś ów, który gromadzi notatki i zestawia tysiączne fakty, obserwowane z całą drobiazgowością. Tak samo zupełnie szereg dokonanych skrupulatnie doświadczeń nie stanowi jeszcze nauki.

VII. — Oto jakim jest geniusz Balzac’a. Dodajmy do niego jego pracę. Wydawać się może zapewne, że ten człowiek o nieznającej zmęczenia wyobraźni, nie potrzebuje zadawać sobie wielkiego trudu, by wypowiedzieć to, co widzi tak dobrze. Autor Uciesznych opowieści (Contes drolatiques), który ma język o tyle giętki, że umie naśladować znakomicie Rabelais’a i Montaigne’a, zdołałby z pewnością dojść do łatwości wysłowienia Dumas’a ojca. Ale był pisarzem nieskończenie sumiennym i ci, którzy zarzucają mu, iż pisze źle, nie zrozumieli jego wysiłków, ani ich celu. Towarzyszmy mu do stołu, przy którym zasiada do pracy.

„Oto jak przystępował do dzieła: gdy długo już żył i nosił się z jakimś przedmiotem, kreślił pismem pospiesznem, nierównem, podbiłem, niemal hieroglificznem rodzaj scenaria, zamkniętego w kilku stronicach, które posyłał do drukarni, skąd zwracano mu je w postaci plakat, czyli pojedyńczych kolumn w pośrodku wielkiego arkusza. Wczytywał się uważnie w te odbitki, nadające już zaczątkowi utworu ów charakter bezosobowości, którego nie ma nigdy rękopis, przywołując na pomoc wobec własnego szkicu wysoki swój zmysł krytyczny, jak gdyby chodziło o kogoś innego. Operował na czemś istniejącem; to zadowolony był z siebie, to znów stawiał sobie zarzuty, zachowywał tekst lub go poprawiał, przedewszyst-kiem jednak dodawał coś nieustannie. Z początku, środka i końca frazesów biegły ku marginesom linie, skierowujące się na prawo i lewo, w dół i w górę, prowadzące do okresów, rozwijających myśl, do zdań wstawionych i nawiasowych, do epitetów i przysłówków.

„Po kilku godzinach pracy wyglądało to na snop promieni, wystrzelających z ognia bengalskiego, narysowanego ręką dziecka. Następnego dnia odnoszono mu plakaty ze zrobionemi już poprawkami, które powiększały w dwójnasób rozmiary szkicu. Zasiadał wówczas znów do niego, nadając rzeczy coraz większą pełnię i dorzucając, to rys jakiś, to szczegół lub obraz, to spostrzeżenie z zakresu obserwacyi obyczajowej, to jakiś wyraz charakterystyczny, lub wywołujące efekt zdanie, zamykając coraz ściślej ideę w ramy formy i coraz bardziej zbliżając się do przeprowadzenia swego planu wewnętrznego, wybierając jak malarz linię ostateczną pomiędzy trzema lub czterema konturami. Często, po skończeniu tej straszliwej pracy, dokonanej z natężeniem uwagi, do której on tylko był zdolny, dostrzegał, że wypaczył w wykonaniu swe intencye, że jakiś epizod górował nad wszystkiem, że postać, której wyznaczał miejsce drugorzędne, obmyślając wrażenie ogólne, występowała poza nakreślone jej granice; wówczas, jednem pociągnięciem pióra niweczył odważnie rezultaty kilku nocy wysiłku. Bywał bohaterski w podobnych okolicznościach.“

Wejdźmy do tego lasu poprawek. Czy Balzac podejmuje tę pracę kwoli osiągnięcia owego piękna, które pisarze, jak Flaubert starali się nadać każdemu zdaniu, niezależnie od znaczenia wyrazów? Czy dąży do budowania frazesów, które będą doskonałymi same przez się? Bynajmniej. Chodzi mu o pokazanie ludzi i rzeczy, o nadawanie każdemu z odmalowywanych przedmiotów właściwego odcienia, o wydobycie z każdego uczucia właściwego wzruszenia, o wkładanie w usta swych postaci słów ściśle odpowiadających ich istotnej naturze, o poświęcanie tej zasadzie tego, co nazywamy pięknym stylem, o zredukowanie w rezultacie zdania — a może wywyższenie go—do wyrażania z silą, dokładnością i niewolniczą uległością, w sposób mocny i żywy wszystkiego, bezwzględnie wszystkiego. Nie wiem, czy człowiek, piszący tak, pisze dobrze; w każdym razie pisze genialnie.

Gdy bowiem zważymy, że dzieło jego obejmuje nieskończoną rozmaito^ tematów, że wyprowadza dwa lub trzy tysiące postaci, że opisuje, nie pomijając żadnego, drobnego nawet szczegółu charakterystycznego, nieskończenie różnorodne tło życia tych postaci, że stawia nam przed oczyma obraz niezliczonych namiętności, uczuć, czynów, że jest, jednem słowem.

Obraz literatury franc. II.

jak świat wielkie, — zrozumiemy wówczas, do jakiego stopnia styl jego musiał poszerzyć swe ramy, zbo-gacić się i nabrać giętkości, by dorównać przedmiotowi. Doznajemy wobec niego wrażenia, jak gdyby wyczerpał zasoby wszystkich słowników francuskich, nawet dykcyonarzy nauk technicznych i rzemiosł. Pióru Balzaca nie obcy jest żaden ze sposobów zaczynania, rozwijania i łamania frazesu. Innych pisarzy, największych nawet, poznajemy po pewnych zwrotach, pewnych wyrazach i pewnych obrazach, których używają ze szczególnem upodobaniem; w zdaniach ich powracają zawsze też same kadencye. Balzac, ze wspaniałą pogardą dla próżnego piękna, nie ma predylekcyi do żadnej formy; nie ustając w trudzie, poprawiając wciąż i rozpoczynając na nowo, stwarza niezmordowanie każdej chwili ten język gorący, krzepki, barwny, który jedynie oddać może wyraziście i całkowicie jego intencye. Chociaż nie posiada szlachetnej swobody swego wielbiciela, Teofila Gautier, jest przecież niewątpliwie, wraz z Saint-Simon’em najpotężniejszym i najsprawniejszym pracownikiem pióra, jaki istniał kiedykolwiek.

VIII. — Wobec nieprawdopodobnej swej płodności,

ROZDZIAŁ VI.

V. — Daleko więcej poezyi i szlachetności zawier

ROZDZIAŁ VII.

OKRES WSPÓŁCZESNY.

ROZDZIAŁ IV.

SPIS RZECZY.

c.

Q.

VIII. — Wobec nieprawdopodobnej swej płodności, Balzac mógłby zasłynąć tylko jako „najpłodniejszy z naszych romansopisarzy“ (nie szczędzono mu zresztą tej pochwały, która drażniła go najzupełniej słusznie) — gdyby myśl nie wlewała siły i jedności do chaosu jego pomysłów powieściowych. Ale obdarzony był geniuszem z natury już swej syntetycznym, rozmiłowanym w ładzie i klasyfikacyach. Niezadługo też poczyna traktować swe utwory jako głazy, wycio-saue ku wzniesieniu olbrzymiego gmachu, którego on sam skreśli plany.

Już może w r. 1831-ym, w każdym razie w r. 1834-ym zamknął istotnie w ramy rozległej klasyfi-kacyi dzieła, które napisał i które zamierzał napisać, tworząc z nich zespół, któremu nadaje tytuł Słudya obyczajowe. Dzieli go na części następujące: Sceny z życia prywatnego, Sceny z życia prowincyi, Sceny z życia paryskiego, Sceny z życia politycznego, Sceny z życia armii, Sceny z życia wsi. Tytuły te zaznaczają tylko tło i widownię dramatów, zaliczonych do każdego z poddziałów, same te poddziały bowiem wypływają z racyi głębszych i są więcej uzasadnione w rzeczywistości, niżby można było z nich wnioskować. Istotnie, Sceny z życia prywatnego poświęcone są malowaniu nieopatrznych uczuć i wzruszeń młodego wieku i jego namiętności: „Nieszczęście spada wtedy na kobiety wskutek ich wiary w szczerość uczuć i przywiązania do rojeń, które rozproszy doświadczenie życiowe; młodzieniec jest czysty; jego niedola rodzi się z zapoznanego a stworzonego przez prawa społeczne antagonizmu pomiędzy najbardziej naturalnemi pragnieniami i najbardziej nieprzepartemi pożądaniami naszych instynktów, przemawiających w całej sile,“ W Scenach z życia prowincyi widzimy znów namiętności, lecz z dążnością do egoizmu i wyrachowania. „Życie staje się rzeczą poważną. Kwestye interesu wznoszą na każdym kroku zapory, zarówno przed gwałtownemi namiętnościami, jak przed najbardziej naiwnemi nadziejami; życie zaciemnia się, dojrzewając.“ Sceny z życia paryskiego prowadzą nas do wieku bliskiego zgrzybiałości: „Stolica jedynie mogła dostarczyć właściwego tła do malowania obrazów epoki klimaterycznej, kiedy dolegliwości dręczą na równi serce i ciało. Uczucia prawdziwe są tu wyjątkami; kruszą się w ogniu interesów i miażdżą w trybach zmechanizowanego świata; cnota jest spotwarzana, niewinność wystawiona na sprzedaż, namiętności ustępują miejsca rujnującym upodobaniom i rozwiązłości obyczajów; wszystko podlega subtylizowaniu i analizie, wszystko można tu kupić i sprzedać; to bazar, gdzie każda rzecz ma swą cenę; wszelkie obliczenia dokonywane są jawnie i bezwstydnie; ludzkość posiada już tylko dwie postacie — człowieka oszukiwanego i oszukującego; każdy dąży po przez drugiego do ujarzmienia cywilizacyi i ciągnienia z niej wyłącznych korzyści; ludzie wyczekują śmierci swych dziadów, człowiek uczciwy jest głupcem, podniosłe idee środkami; religia poczytana jest za konieczność z punktu widzenia sprawowania rządów; prawość staje się pozycyą, wszystko jest wyzyskane i wszystko stanowi przedmiot handlu; śmieszność jest meldunkiem i paszportem. Młodzieniec ma lat sto i obrzuca obelgami staro ć.“

Te trzy grupy dają obrazy życia indywidualnego; Balzac tuszył sobie, że wypowie w nich wszystko o człowieku, jako o takim. Dwie serye następne, Sceny z życia politycznego i Sceny z życia armii miały odtwarzać „interesy mas i straszliwy rozpęd maszyny społecznej, kontrasty, powstałe wskutek stykania się interesów osobistych z rzeczami pożytku ogólnego." Wreszcie Sceny z tycia wsi odmalują „spokój po ruchu, krajobrazy po wnętrzach domostw, miłe i jednostajne zajęcia życia wiejskiego po zgiełku Paryża, ale zarazem też same dążenia i tę samą walkę, choć występującą w słabszym stopniu, podobnie jak namiętności, na które samotność oddziaływa łagodząco.“ Ta ostatnia część dzieła ma być „jak wieczór po dniu należycie zapełnionym, jak wieczór dnia gorącego, z jego uroczystymi kolorami i ciemnymi . odblaskami, z jego barwnemi chmurami, błyskawicami żarów i przytłumionemi uderzeniami gromów.“ Przedstawione w taki sposób, dzieło Balzaca stawało się „dokladnem wyobrażeniem społeczeństwa we wszystkich jego wyrazach; jedność jego miał stanowić świat, człowiek był tylko szczegółem."

IX.    — Jakkolwiek rozległy, plan ten wydał mu się prawdopodobnie niewystarczającym i Balzac musiał dobudować do swego gmachu nowe skrzydło. Są niem Study a filozoficzne, mające tworzyć wstęp do Study ów obyczajowych lub ich konkluzyę. Głownem ich zadaniem będzie rozpatrywanie „rozprzężenia i spustoszeń, jakich Inteligencya dokonywa w Człowieku, traktowanym jako jednostka i jako istota społeczna.“ Za motto miało służyć Studyom filozoficznym słynne zdanie Jana Jakóba Rousseau: „Człowiek, który myśli, jest znieprawionem zwierzęciem."

X.    — Dla wypełnienia ram Studyów obyczajo-wych i Studyów filozoficznych, Balzac nietylko znajduje natychmiast nowe pomysły, lecz powraca również do poprzednich swych utworów i przetwarza je zapamiętale: zmienia nazwiska postaci, modyfikuje rozwiązania, nadaje charakterom większą giętkość, dzięki czemu jedni i ci sami bohaterowie ukazują się nieustannie na wszystkich zakrętach jego opowieści. Nie

są to już wyraźnie wyodrębnione rzeczy, lecz jakby jedna epopea — epopea, wyprowadzająca na scenę dwa czy trzy tysiące postaci — powiedzmy dokładniej — świat cały. Nie znaczy to, by Balzac wyrugował ze swego dzieła wszystkie sprzeczności i wypełnił wszystkie luki. Są w niem przedewszystkiem błędy, wynikłe z roztargnienia: pisarz gmatwa się czasem sam w swych konstrukcyach, choć zdarza się to dość rzadko. Poza tem nie miał bynajmniej zamiaru przeprowadzenia swego planu jak twierdzenia geometrycznego. Wszak nie należało zapominać o niespodziankach a nawet o bezładności życia. Wszak jego werwa i wyobraźnia domagały się też pewnego ujścia. Mimo wszystko jednak, zasadnicze linie występują, wobec prostoty planu, z dostateczną jasnością i przeznaczenia ludzkie rozsnuwają się od początku do końca dzieła z ciągłością i logiką życia realnego. Gdy atoli jedność koncepcyi staje się coraz większa, pierwsze jego podziały wydają się Balzacowi zbyt licznymi. Już w r. 1841-ym uznał zä niezbędne stopienie jeszcze dokładniejsze i ściślejsze pod wspólnym, bardziej syntetycznym tytułem, tych wszystkich różnorodnych pierwiastków, nagromadzonych tak cierpliwie. Tytułem tym, który pozwoliło mu znaleźć szczęśliwe zrządzenie, będące jedynie udziałem geniuszu, jest Komedya ludzka. I jeśli nawet zarzucać będą Balzac’owi, że maluje wyłącznie ludzkość swej epoki, w ramach społeczeństwa ówczesnego, będąc niezdolnym do wywoływania przeszłości, ani przenoszenia wyobraźni w obce mu strefy, tytuł ten pozostaje nie mniej dobrze wybranym. Dante nie objął w rezultacie szerszych horyzontów w Boskiej Komedyi.

XI. — W owym momencie swej karyery pisarskiej Balzac zdobył nareszcie nagrodę za swe trudy. Cieszył się wielką sławą; publiczność okazywała się równie niezmordowaną w domaganiu się od niego nowych arcydzieł, jak on w ich tworzeniu. Nie pozbył się długów, zarabiał jednak dosyć, by módz zaspokajać niektóre swe fantazye i nawet rujnować się, przystępując do fantastycznych kombinacyi. Umocniony w poczuciu swej potęgi i swego geniuszu, pełen był dumy wspaniałej i dobrodusznej, wyzbytej ze złośliwości i zawiści. Nie było pisarza, któryby się mniej od niego troszczył o pochwalne artykuły, poświęcane jego książkom. Pozwalał swej reputacyi ustalać się samej, nie przykładając do tego ręki. W tym to okresie bywał przez czas pewien w świecie: spotykano go w salonach lub w Operze, w niebieskim fraku z guzikami z masywnego złota i z olbrzymią laską, w której gałce osadzony był płaski turkus. Ale te wspaniałości nie trwały długo. Sam Balzac uznał, że nie jest stworzony do roli Alcybiadesa ani Brummela i powrócił do zwykłego trybu życia. „Można było zawsze spotkać go — opowiada Gautier — w nieskończenie mniej świetnem ubraniu, zwłaszcza zrana, gdy biegł do drukarni, by odnosić rękopisy i zabierać korekty. Wszyscy pamiętają jego zieloną kurtkę myśliwską, o mosiężnych guzikach, przedstawiających głowy lisie, jego spodnie w czarną i szarą kratkę, wsunięte do grubych kamaszy z cholewkami, czerwony fular na szyi, zwinięty jak postronek, kapelusz, zarazem nastroszony i gładki, z niebieską podszewką, wyblakłą od potu — cały kostyum, w który odziany był raczej niż ubrany najpłodniejszy z naszych powieściopisarzy. Mimo jednak nieporządku i ubóstwa tej odzieży, nikomu nie przyszłoby do głowy wziąć za jakąś pospolitą, nieznaną postać tego otyłego mężczyznę o płomiennych oczach i ruchliwych nozdrzach, o policzkach, w które wgryzły się ostre tony, tego człowieka, promieniejącego geniuszem, którego, niby wir jakiś, unosiło jego marzenie.“

Danem mu było w każdym razie urzeczywistnić przed śmiercią to, co było mu najdroższem w tem marzeniu. Pewnego dnia otrzymał list podpisany „Cudzoziemka"; odpowiedział na niego i nawiązał korespondencyę z ową tajemniczą nieznajomą. Zobaczył ją po upływie lat całych; była to bogata bardzo Polka, poślubiona pewnemu staremu arystokracie, nazwiskiem Hański. Powzięli dla siebie miłość wzajemną i, po śmierci Hańskiego, Balzac ożenił się z tą, na którą czekał przez lat siedmnaście. Słynne długi były już wreszcie spłacone. Balzac zainstalował się wspaniale i odpowiednio do swych upodobań. Mógł nareszcie korzystać z życia. Ale w pięć miesięcy po swem małżeństwie zeszedł do grobu, w dniu 18-ym sierpnia 1850-go roku.

Pozostawił dzieło kolosalne¹). W r. 1835-ym, zsumowując to, co dał w ciągu niego, mówi do pani Hańskiej: „Napisałem w tym roku: 1) Ojca Goriot; 2) Lilią w dolinie; 3) Pamiąłniki młodej mężatki; 4) Cezara Birotteau; dostarczyłem pani Béchet ²) trzech zeszytów Studyów obyczajowych a Werdefowi³) trzech

') Wspominaliśmy tylko mimochodem o Uciessnych opowieściach, napisanych ze zdumiewającem mistrzowstwem w Języku XVi-go stulecia. Były one wytchnieniem Balzac’a.

²) Nazwisko wydawczyni Balzac’a.

*) Nazwisko wydawcy.

również zeszytów Study ów filozoficznych. Wreszcie skończyłem trzeci Dizain i Serafitą (z cyklu Uciesz-ttych opowieści)“. Tak działo się każdego roku, od r. 1828-go do 1850-go. Wieleż nagromadził w taki sposób arcydzieł!

Nie wyłania się z nich, niewątpliwie, żadna kon-kluzya filozoficzna, prócz takiej chyba, że społeczeństwa przetwarzają instynktownie popędy serca na gwałtowne namiętności i że ku poskramianiu tych namiętności potrzebna jest silna dyscyplina społeczna i religijna; stąd słynne zdanie: „ponieważ chrześcijanizm a zwłaszcza katolicyzm stanowi system kompletny, mający na celu ukrócanie znieprawionych dążeń ludzkich, — jest on tedy największym z pierwiastków ładu społecznego.“ Balzac nie jest bowiem ani metafizykiem, ani poetą; nie posiada nawet elementu romansowości w sensie nadawanym zwykle temu słowu. Wiktor Hugo powiedział o nim: „Wszystkie jego książki tworzą jedną książkę — książkę żywą, tryskającą światłem, głęboką, gdzie przesuwa się, krąży, porusza, napiętnowana jakiemś lękiem i grozą w zespoleniu z realnością cała nasza cywilizacya współczesna.“ Istotnie, całą to naszą cywilizacyę, wraz z mnogością poczętych z niej dramatów i namiętności, wraz z jej pragnieniem złota, jej indywidualizmem i jej duchem pozytywnym, zapalającym się jedynie do podboju, odmalował Balzac rysami płomiennymi w dziele twór-czem, przedziwnie podobnem do rzeczywistości.

ROZDZIAŁ IV.

LAMARTINE PO ROKU 1830-ym ł) MÓWCA, HISTORYK I POWIEŚCIOPISARZ.

L Pierwsze kroki Lamartine’a w życiu publicznem. na Wschód. — III. Lamartine w Izbie poselskiej. — IV. Historyu Żyrondysłów. — V. Jocelin i Upadek Anioła. — VI. Portret La

II. Podróż

martine a.—VII. Lamartine w r. 1848-ym.—VIII. Niedola Lamartine’a. -IX. Zwierzenia; Nowe zwierzenia; Rajael i t. d.—X. Popularny kurs literatury. — Śmierć Lamartine’a.

I. — Około r. 1830-go słynny twórca Medytacyi, najwięcej wielbiony z pośród pisarzy i wywołujący najwięcej zazdrości, nudził się. Nie zaczął, co prawda, odczuwać ponownie tego gorączkowego niepokoju i tych nieokreślonych a dręczących pragnień, z których wyzwoliła go ongi miłość dla Elwiry, pod wpływem atoli łatwego życia, zabijającego w nim chęć do wszystkiego, wrażliwość jego drętwiała powoli. To też, w tym człowieku, ukołysanym monotonną regularnością i zaciszną pogodą dni swoich, budzi się wreszcie żal za bu rzami, udręczeniami i całym wielkim smutkiem dawnej namiętności. Nawet wierzenia jego rozpływały się

l) Poświęciliśmy już rozdział VI-ty części drugiej La-martine’owi, poecie romantycznemu.

i stapiały w jakimś poetycznym i mglistym spiry-tualizmie: przetworzenie to daje się już wyczuwać w Harmoniach. Rewolucya r. 1830-go wyrwała go z odrętwienia, przyśpieszając tę ukrytą dotąd zmianę, której domyślali się jedynie przenikliwi obserwatorzy. I oto piewca Jeziora pogrąży się całkowicie w wirze życia politycznego.

Czyniąc pierwsze kroki na tej nowej drodze, nie uniknął przykrości. Nietylko już wyborcy przyjęli źle jego kandydaturę, ale ponadto pewien pamflecista, nie pozbawiony talentu, nazwiskiem Barthélemy, zaatakował gwałtownie poetę, który zabłąkał się na pole twardej i egoistycznej walki politycznej. Lamartine odpowiedział na napaść w sposób tak podniosły, że oda, którą napisał z tej racyi, jest zarazem wyznaniem wiary i arcydziełem poezyi. Opowiada w niej o poszanowaniu, jakiem otaczał dawniej „Muzę“.

Uwoniłem swe serce, by jej dać siedzibę I by nic nie przenikło pod biel jego skrzydeł,

Jeno modlitwa oraz miłość...

Lecz:

Biada temu, co śpiewać może, kiedy Roma W łunach pożarów się wali...

Pożegnał więc tę poezyę zbyt wysubtelnioną:

Kiedy się przezroczysta woda z piaskiem mięsza, Łabędź się cofa i uchodzi —

i postanowił wziąć udział w życiu narodu!

II. — Po tej pierwszej utarczce i pierwszem niepowodzeniu, Lamartine podążył na Wschód, jak autor Męczenników, nie dlatego bynajmniej, by dał się unieść rozgoryczeniu, bardzo obcemu jego naturze, lecz jedynie ulegając dawnemu i tajemnemu pragnieniu wyobraźni. Nie wyruszył w tę drogę „jak skromny pielgrzym, z białym kijem podróżnym w ręku i sznurem muszel na plecach, lecz z przepychem królewskim, na statku, wyekwipowanym przez siebie, wioząc dla emirów dary godne Harun-Al - Raszyda; gdy zaś przybył na miejsce, podróżował karawaną, złożoną z koni arabskich, zakupionych przez niego, nabywał domy, w których zatrzymywał się na nocleg, rozkładając w pustyni obóz równie wspaniały, jak namioty z purpury i złota króla Salomona. Jedynie lord Byron pozwolił podróżować poezyi z podobnym przepychem. Przejęte zachwytem plemiona tuziemcze zbiegały się, by oklaskiwać go, u skraju drogi; z największą łatwością mógł był uzyskać, by mianowano go halitem. Wpośród tych olśniewających mamideł, kroczył spokojnie, niemal obojętnie, jak jakiś magnat, którego nic nie dziwi i który czuje się godnym wszystkich hołdów. Wydawało mu się natu-rslnem, że jest piękny, wytworny, bogaty, pełen geniuszu i że budzi naokół siebie miłość i uwielbienie.“ (T. Gautier). Niestety! tę „nadludzką niemal szczęśliwość“ miało zakłócić straszliwe nieszczęście: poeta utracił w Beyrucie córkę jedynaczkę; „statek, który odbił od wybrzeży z białymi żaglami, powrócił z czarnymi, wioząc trumnę.“

Podróż ta dostarcza Lamartine’owi przedmiotu do książki, której nie będziemy zapewne porównywali do Drogi Chateaubriand’a, nie ma w niej bowiem pięknej ciągłości tego dzieła, ani jego dramatycznego prawie rytmu. Wprost przeciwnie, Lamartine maluje drobnerai pociągnięciami pędzla, to pełnemi blasku, to znów przyćmionemi, nie starając się nawiązywać łączności pomiędzy różnymi momentami, w których dokonywa tych pociągnięć.

Co jednak dał nam tu oryginalnego, poza zaletami prozatora-poety, to uczucie politycznej, religijnej i filozof cznej sympatyi, jaką okazuje dla Turków i całego Islamizmu. „Urodziłem się — pisze— i umrę człowiekiem Wschodu. Samotność, pustynia, morze, góry, konie, rozmowy wewnętrzne z naturą, kobieta, którąby można było wielbić, przyjaciel, z którym by można było gawędzić, długie rozleniwienie ciała, pełne wzlotów ducha, potem gwałtowne okresy akcyi i szukania przygód, życie kolejno poetyczne i religijne—lub też nic zgoła“.

III. — Zawładnęło nim jednak znowu życie polityczne; podczas swej nieobecności wybrany został na posła i wszedł do Izby niezwłocznie po powrocie. Ale jakiemś zrządzeniem cudu ten boski poeta począł poruszać się odrazu swobodnie w owym zamkniętym i prozaicznym świccie, do którego wniósł całą szlachetność i cały idealizm swej duszy; zamiast zniżyć się do ciasnego zakresu parlamentu, geniusz jego, dla którego żaden horyzont nie miał granic, widział poza jego murami naród, ludzkość, wielkie postacie religijne sprawiedliwości, wolności i cnoty. „Epoka ta — obwieszcza z nieprzepartą elokwencyą — jest epoką praw i działania wszystkich, epoką, wzbijającą się coraz wyżej, najbardziej sprawiedliwą i najmoralniejszą, najbardziej przeniknioną duchem wolności ze wszystkich, jakie świat przebiegł w swym rozwoju, dąży bowiem do nadania całej ludzkości jednakiej godno-sei moralnej, do uświęcenia wolności politycznej i społecznej wszystkich ludzi wobec Państwa, tak jak Chrystus uświęcił ich równość przyrodzoną wobec Boga. Mogłaby nosić miano epoki ewangelicznej, będzie bowiem jedynie wywodem logicznym, społecznem urzeczywistnieniem szczytnej zasady, zawartej w boskiej księdze, zarówno jak w samej istocie ludzkości, zasady równości i godności moralnej człowieka, uznanej wreszcie przez prawodawstwa zorganizowanych społeczeństw“.

Nie nasza to rzecz mówić tu o jego roli politycznej; przypomnijmy wszelako przynajmniej, iż działał zgodnie z temi zasadami, które podporządkowują politykę moralności i które w samejźe polityce widzą jedynie sprawowanie idealnej moralności i jej ludzką realizacyę. Pewnego dnia wydało mu się, że ministrowie Ludwika Filipa wyrzekają się obłudnie liberalnych zasad, z których wyrosła monarchia lipcowa i „rzucają na łup wzajemnych oskarżeń i obelg sztandar, który poprowadził ich do zwycięstwa Z jaką energią i z jakiem podniosłem kraso-mówstwem chłoszcze wówczas tych polityków, „którzy w ludzie, znieprawionym podobnymi przykładami, szczepią przeświadczenie, że w polityce niema prawdy ani kłamstwa, cnoty ani zbrodni i że świat należy do tego, kto okaże się najsprawniejszym i najzuchwalszym!“ Przychodzi mi na myśl Montaigne, który po wojnach cywilnych oddaje sobie sprawiedliwość, że nie miał na sumieniu niczyjej śmierci, niczyjej ruiny i niczyjego nieszczęścia. Lamartine mógłby obwieścić głośno, że w całej swej karyerze męża politycznego nie uczynił jednego gestu, nie wyrzekł jednego słowa, które mogłyby obrazić u ludzi, obdarzonych najbardziej wrażliwą duszą, wiarę w ideał, szlachetność serca, ufność w Boga i ludzkość.

IV. — Literatura francuska przechowała wspaniały monument tej jego działalności politycznej; nie mam tu na widoku mów jego, aczkolwiek cechuje je często szczególne piękno (Lamartine posiada bowiem w takiejże mierze naturalne krasomówstwo, jak jest z natury poetą), lecz Historyk Żyrondystów.

Wyobraźcie sobie romansopisarza, mającego dar wlewania życia w postacie, występujące w drobnych obrazach powabnych i patetycznych, zaznaczonych kilkoma rysami — a to nie tylko pokazując nam ich fizyonomie, lecz pozwalając również odgadnąć tajne głębie ich istot, których nie określa nigdy ani ujmuje w abstrakcyjne formuły i sentencye. Przypuśćmy z drugiej strony, że ten romansopisarz jest wielkim artystą, piszącym językiem niewymuszonym i szlachetnym, łatwym, jak improwizacya, harmonijnym jak oda, gorącym jak przemówienie, prostym jak poufna opowieść. Przypuśćmy jeszcze, że wybrany przez niego przedmiot stanowi jeden z naczelnych okresów w dziejach ludzkości i że jest ponadto dobą, w której gwałtowność kryzysu i piorunująca szybkość, z jaką nastąpił, obróciły do tego stopnia w niwecz wszelkie wyliczenia przezorności ludzkiej, że rozpętanie najprostszych i najpotężniejszych namiętności wyrugowało wszelkie kombinacye polityczne i wydobyło na powierzchnię w całej jej sile i naiwności pierwotną istotę wewnętrzną ludzkości. Wyobraźmy sobie wreszcie, że autor umie dojrzeć w kataklizmie, który opowiada, wielką myśl pocieszającą i ludzką — i oto będziemy mieli tę Historyk Żyrondystów, którą mógł napisać jedynie poeta, jak Lamartine. Zawsze poetyczna, raz jest dramatem, to znów idyllą, których wartość podnoszą tysiączne portrety, rysowane każdy we właściwej ramie, wdzięcznej lub straszliwej. Czy mamy przytoczyć obraz pani Roland lub wzruszający opis domu ojcowskiego jej męża? Weźmy lepiej, jako wzór typowy, portret, w którym Lamartine maluje człowieka, stanowiącego bezsprzecznie najcałkowitsze z nim przeciwieństwo, a mianowicie młodego Saint-Just’a.

„Saint-Just był jak myśl Robespierre’a, której Robespierre nakazywał iść na kilka kroków przed sobą. Zdaćby się mogło, że ten młodzieniec, milczący jak wyrocznia i sentencyonalny jak aksyomat, odrzucił wszelką wrażliwość ludzką, by stać się uosobieniem zimnej inteligencyi i bezlitosnego rozpędu Rewolucyi. Nieruchomy, gdy przemawiał z trybuny, zimny jak idea, o twarzy okolonej długimi jasnymi włosami, spadającymi na ramiona z obu stron szyi i rysach niemal kobiecych, na których rozlany był spokój bezwzględnej siły przekonania,—wywierał na Konwencyę urok niepokojący, właściwy pewnym istotom, stojącym na niepewnym kresie, odgraniczającym geniusz i szaleństwo. Nieodłączny od Robespierre’a, Saint-Just mało udzielał się innym. W Konwencyi opuszczał swe miejsce po to jedynie, by występować jako zwiastun opinii mistrza; gdy kończył mowę, powracał na swe miejsce, milczący i nieuchwytny, jak gdyby był głosem tylko, nie zaś istotą ludzką“. A oto śmierć jego: zgilotynowano przed chwilą Robespierre’a: „U szczytu szafotu ukazał się wówczas Saint-Just, wysoki, szczupły, z pochyloną głową; ręce miał zwią-zane, nogi broczyły w krwi mistrza, wyniosła i wątła sylweta postaci zarysowywała się na tle nieba, rozwidnionego ostatnimi blaskami zmierzchu. Umarł, nie przemówiwszy ni słowa, unosząc do grobu swe przystanie na śmierć i swój protest wewnętrzny. Miał lat dwadzieścia sześć i dwa dni“.

Historycy zawodowi zarzucają temu arcydziełu, podobnie jak Początkom Francyi spółczesnej Taine’a, brak wartości dokumentacyjnej. Pominąwszy już jednak, że Lamartine zbierał dokumenty w sposób nader skrupulatny, nie zaniedbując żadnego ze źródeł infor-macyi, zwracając się do naocznych świadków wydarzeń i starając się przeżyć jaknajwięcej bezpośrednio opisywaną przez się epokę,—miał on również to jasnowidzenie poetyckie, które, gdy chodzi o okresy, uchylające się od wszelkich porównań wskutek nieprzewidzianego rozpętania namiętności, zastępuje bezsprzecznie metody krytyczne i sięga czasem dalej niż one.

Formułowano również wobec Historyi Żyr on-dystów drugi zarzut, potwierdzony przez samego La-martine’a, wymawiając mu, że odjął zbrodniom Rewo-lucyi całą ich straszliwość. Istotnie, nie pisze swej historyi jako sędzia, a tern mniej jako człowiek, wymierzający kary; wybacza niemal katom, płacząc nad ofiarami. Jeśli wielbi Szarlotę Corday, nie budzi w nas zbytniej nienawiści do Marata, a jeśli roztkliwia go Marya-Antonina, nie waha się uznać jej śmierci za konieczność dziejową i narodową. „Największą usługą, jaką Lamartine wyświadczył Republice—mówi Ledru-Rollin — jest to, iż można obecnie zastanawiać się nad Robes-pierre’m, nie będąc poczytywanym za ludożercę“. Nié trzeba atoli wpadać w przesadę: niewinnym ofiarom przypadła tu jeszcze w udziale część najlepsza. Hi-storya nie obniża też może swej wartości, gdy, zamiast wymierzać sprawiedliwość, występuje w roli adwokata; niewątpliwie, nie powinna tłomaczyć wszystkiego ani wszystkiego wybaczać, dobrze jest jednak, gdy od czasu do czasu, raz choćby jeden w dziejach tej czy owej literatury, będzie zbyt wyrozumiałą pod piórem prawdziwego poety, jeśli tylko ten poeta uczyni ją wspaniałomyślną, głęboką i proroczą.

V. — Ale polityka i historya nie absorbowały wyłącznie Lamartine’a. Jeśli wyrzekł się opiewania swych miłości, jeśli „otworzył szerzej serce dla cierpień swych braci“, nie wyschły w nim stąd jeszcze iródła poezyi: przeciwnie, uważał, że pogłębił je i rozmyślał nad wielkim poematem, „któryby pozwolił poecie być jednocześnie lokalnym i wszechogólnym, czarodziejskim i prawdziwym, olbrzymim i jednym“. Przedmiot jego, mówił dalej „sam się nasuwa; niema po nadeń drugiego, a jest nim ludzkość, przeznaczenie człowieka, okresy, jakie musi przebyć jego umysł, by dotrzeć swych celów, krocząc drogami Boga“. Przedmiotu tego, w którym wyłania się nowa filozofia Lamartine’a, zbudowana ze szczątków jego wierzeń religijnych, z jego naturalnego optymizmu, z mniej lub więcej mglistych wskazań, przejętych od Herdera, Wiktora Cousina i całej filozofii niemieckiej, przedmiotu tego, tak rozległego, nie mógł podjąć bezpośrednio nawet najbardziej potężny geniusz, to też Lamartine zamierzył rozwinąć go w epizodach, z których pierwszym jest Jocelyn.

„Przepowiadam,

pisze do swego przyjaciela Virieu’go — że przez lat sześć będzie to uważane za

Tzecz głupią, ale znajdzie się następnie w kieszeni każdego szewca", „Chcę powiedzieć przez to — pisze jeszcze—że w większym zakresie i w wierszach, będzie to równie popularne jak Paweł i Wirginia*. Jestto istotnie wzruszające studyum, poświęcone miłości czystej i gorącej, spotykającej się z przeciwnościami, zwalczanej i tłumionej wskutek wymagań i nakazu ślubów zakonnych, skazujących mężczyznę na dziewiczość. Ten melodyjny poemat miłości i cierpienia, który nie przeradza się nigdy w dramat, ale jest pełen bólu, łez i rezygnacyi, rozsnuwa się wpośród śniegów alpejskich; pogodne horyzonty są tu jakby symbolami czystości duszy. Lamartine nazywał go „epopeą człowieka wewnętrznego“. Jestto raczej epopea tkliwości, natury, żywota prostego i świętego.

Drugi epizod, wręcz odmienny i przeciwstawiony Jocelyn owi jako antyteza, nosi tytuł Upadek Anioła. Poemat ten, który został przyjęty chłodno przez publiczność, mimo uznania, z jakiem spotkał się u takich mistrzów sztuki poetyckiej, jak Hugo, Gautier, Leconte de Lisie, Heredia, opowiada o losach anioła, który stał się człowiekiem z miłości dla kobiety i o tern, w jaki sposób przeszło tych dwoje przez kręgi pierwotnej ludzkości, pełnej dzikich instynktów i wspaniałych objawień. Anioł upadły, Ce-dar, będący początkowo w niewoli u koczowniczego plemienia, do którego należy ukochana przez niego kobieta Daidha, zostaje następnie wrzucony do rzeki, podczas gdy ją, wraz z synami bliźniakami, zamkną w „wieży głodowej“. Ale Cedar zdołał uniknąć śmierci i wyzwala Daidhę i swe dzieci; po wędrówce po drogach świata, schroni się z niemi na szczyt Karmelu, do starca Adonai, proroka prawdziwego Boga. Wezmą ich atoli w niewolę i uprowadzą olbrzymi, zamieszkujący potworne miasto Babel: wkraczamy tu jakby w świat jakiś piekielny rozwiązłości i zepsucia. W końcu, po tysiącznych przejściach, Cedar umiera wraz ze swą rodziną, by odpokutować za swój upadek, na stosie, który wzniósł wlasnemi rękoma. I oto pierwsze krople deszczu, spadające na ten stos, są też pierwszemi z tych, co pokryją ziemię niosącemi pomstę wodami potopu. Tak przedstawia się ten poemat dziwny, barbarzyński i wspaniały, przypominający może pewne pomysły Ballanche’a.

VI. — Ten moment życia Lamartine’a, gdy on sam i jego książki zdobywają nieprawdopodobną popularność, jest bezsprzecznie chwilą, w której należy skreślić portret człowieka. Dobiegłszy wieku dojrzałego, zachował naturalną urodę i szlachetność; pozo-został wysoki i szczupły, z obliczem Apollona i pro-miennem wejrzeniem. N.e dbał zupełnie o pochlebstwa i drobne powodzenia, żyjąc w chwale i oddychając jej atmosferą, jak inni oddychają powietrzem i w niem żyją. Nie umiał swych wierszy i twierdził, że może „zapamiętać Wiktora Hugo, ale nie Lamartine’a“. Obojętny był na losy swego dzieła i zobojętniał też na sławę. Zwrócił się był raz do teatru w sztuce zatytułowanej Toussaint Lauverture. Wieczorem, w dniu pierwszego przedstawienia, wrócił do domu bardzo wcześnie, a gdy służba dziwiła się temu: „Ah — odparł — sztuka jest tak zabójczo nudna, że nie mogłem dosiedzieć do końca.“ Gdy, po wypowiedzeniu przezeń pięknej mowy w Izbie, winszowano mu tego odpowiadał swobodnymi dość żartami, nie gardził bowiem w rozmowie pewną śmiałą niewymuszono-ścią języka. Szafując swym geniuszem, który uważał słusznie za niewyczerpany, szafował w niemniejszym stopniu fortuną. Hojny i nieopatrzny, jak magnat polski, rozrzucał złoto nie z potrzeby przepychu, lecz dając folgę naturalnej szczodrobliwości, podobny w tern do źródła, dającego swą wodę, Pełen zawsze uprzejmości, więcej jeszcze obojętny na obelgi niż na kom-plementa, wybaczając i zapominając ludziom wszystko, oprócz dobra, które mu wyświadczyli, pozbawiony zazdrości i pożądań, gotów zawsze wielbić i kochać, żyjąc na stopie wspaniałej, mimo iż osobiście wstrzemięźliwy był jak Arab, otoczony był prawdziwym dworem; można było wziąć go za pana Francyi.

VII. — Miał stać się nim istotnie. Gdy wybuchnie Rewolucya r. 1848-go, będzie jednym z szefów Rządu prowizorycznego. Wzniósł się wyżej jeszcze, przebywszy próbę władzy, a jeśli brak mu było tej dokładnej wizyi, tej woli energicznej i tego despotyzmu, które składają się na geniusz właściwy przywódcom ludów, umiał w każdym razie rozniecić naokół siebie promieniowanie takiego umiłowania wolności, cnoty i ludzkości, żo zdołał w pewnej chwili poskromić namiętności równie dobrze, jakby to uczyniła siła zbrojnych zastępów. Znanym jest ogólnie słynny epizod 17-go marca, gdy przed Ratuszem zwyciężony został dzięki niemu czerwony sztandar, z którym kroczył tłum groźny. „Ja osobiście — wykrzyknął — nie zaciągnę się nigdy pod niego. Sztandar trójbarwny obiegł świat cały za Republiki i Cesarstwa, niosąc wszędy wasze wolności i waszą chwałę; sztandar czerwony obiegł jedynie pole Marsowe, nurzając się w potokach krwi ludu“. Równie udaną jak jego polityka wobec buntu, jest ta, którą przeciwstawia mocarstwom europejskim, zaniepokojonym Rewolucyą. W końcu jednak idealizm musiał uledz, zwalczony przez egoizm mieszczaństwa i szaleństwa ludu. Lamartine zrozumiał, że Francya potrzebuje gwarancyi spokoju i poświęcił się bez złudzeń, lecz nie bez dumy na przyjęcie ciosu Brutusa. „Tak — oświadczył w jednem z ostatnich swych przemówień—cokolwiek-bądź się stanie, będzie to zasługą wobec historyi, iż próbowaliśmy ustanowić Republikę — taką, jaką ją ogłosiliśmy, jakąśmy ją obmyślili i naszkicowali w ciągu czterech miesięcy, Republikę entuzyazmu, umiarkowania, braterstwa, pokoju, opieki roztoczonej nad społeczeństwem, własnością, religią, rodziną, Republikę Waszyngtona. Była, jeśli chcecie, marzeniem, ale marzeniem pięknem, zarówno dla Francyi jak dla ludzkości“.

Powrócił potem do życia prywatnego, gdzie czekała go nędza.

VIII. — Trzebaby być poetą, ażeby mówić z pietyzmem o tej niedoli, która wzruszyła całą Francyę. Zacytujmy więc raz jeszcze Teofila Gautier:

„Roztrwonił swój geniusz, swe zdrowie i fortunę z najbardziej szczodrą nieopatrznością. W ciągu kilku dni był zbawcą Francyi, że zaś niema nic nie-wdzięczniejszego nad strach, więc, gdy minęło niebezpieczeństwo, utracił popularność. Ci, którzy winni mu może byli życie, a z pewnością bogactwo i spokój, osądzili, iż jest śmieszny, gdy, przemarnowawszy na ich korzyść wszystkie swe skarby, siadł u progu swej zburzonej fortuny i, ze szlachetną ufnością poety.

który sądzi, że za dany przez się talent może poprosić o drachmę tych, których czarował i ochraniał, ozwał się, wyciągając hełm swój: Dale obolum Beli-sario! Miał za sobą długi i działał pod ich naporem. Niewątpliwie, był dość wielkim panem, by módz odegrać z wierzycielami scenę Don Juana z panem Dimanche ¹), nie chciał jednak tego. I oto ujrzała Francya smutne widowisko: starzejącego się poetę, chodzącego od rana do nocy w jarzmie pracy zarobkowej. Ten pół-bóg, który pamiętał jeszcze niebo, zaczął pisać, jak my, powieści, broszury, artykuły¹ Pegaz krajał skiby, ciągnąc pług, który uniósłby w gwiazdy jednym wzlotem skrzydeł“. Lamartine zabrał się do pracy zarobkowej, ale nie była to praca pozbawiona piękna. Urodził się improwizato-rem, to też nie groziło mu niebezpieczeństwo utracenia swych zalet w pośpiechu i nagłości roboty musowej; odkrył przytem bogate źródło twórcze, które pozwoliło mu odnowić natchnienie w dobie, gdy zwykli pisarze zaczynają się powtarzać. Obcem mu pozostało zawsze wyczerpanie starości.

IX.—Odnalazł mianowicie w głębi serca czyste, proste i pierwotne wrażenia swoich lat młodocianych i opowiedział je ponownie, wywołując naokół nich postacie ludzi, których miłował. Nie szukając rzeczy szczególnych ani malowniczości, sięgnął odrazu do tych wzruszeń zasadniczych, których każdy z nas doznaje mniej lub więcej wyraźnie. Nadał wyczuciu natury, rodziny, miłości tę świeżość i szerokość uję-cia, które umiał odkryć przed nim jeden tylko Fe-nelon. Postacie, wskrzeszone przez jego wyobraźnię, wydawały się wyjętemi z Biblii, z Odyssei, z Telemaka. A jednak wszystko, co opowiadał, było prawdziwe, wszystko zdarzyło mu się istotnie; melancholia i głębia jego akcentów nie pozwalały zgoła wątpić o tern. Tak przedstawiają się jego Zwierzenia z epizodem, dotyczącym Grazielli, tak Nowe Zwierzenia, tak wreszcie gorąca i przedziwna opowieść jego wzajemnej miłości dla Elwiry, którą wydał p. t. Rafael.

X. — Gdy źródło to wydało się wyczerpanem, znalazł nowe: począł drukować w zeszytach Popularny kurs literatury, w którym pragnął skreślić obraz wszechświatowego piśmiennictwa. Nie można szukać niezawodnie w tym wzorze szlachetnej improwizacyi ostatniego słowa erudycyi i krytyki. Jeśli jednak chcemy się przekonać, jaki dźwięk wydają kapitalne dzieła ducha ludzkiego, gdy, zwracając się do nich bezpośrednio i bez przygotowania, wydobywa z nich tony wielki geniusz, winniśmy przywrócić Kursowi literatury utraconą niesłusznie wziętość. Wieleź to dokonać w nim można niezwykłych odkryć! Lamartine sprawdza bowiem zawsze wrażenia swych lektur, porówny-wając je do wrażeń życia; poza swym taktem przedziwnym i swą szlachetnością, dzięki którym drży z zachwytu wobec wszelkiego bezwzględnie piękna, posiada dar uprzytomniania dawnych dzieł, które analizuje i czyni je głęboko ludzkiemi. A wieleż daje nam ponadto pięknych portretów wielkich swych spółczesnych! Z Kursu literatury zrobiono wyciąg trzytomowy, składający się właśnie ze wspomnień i portretów; stanowi on jedno z najbardziej inteligentnych i najwięcej żyjących dzieł XIX-go stulecia, a zarazem dokument nieocenionej wartości.

XI. — Lamartine nie wyrzekł się był poezyi. W r. 1839-ym ogłosił drukiem Recueillements poétiques. Dawał też od czasu do czasu, w swym Kursie popularnym poematy odnalezione w biurku lub napisane pod wpływem chwili. Tak naprzykład, będąc w Milly podczas październikowego winobrania, skreślił ołówkiem na marginesie starego egzemplarza Pe-trarki, spoczywając na trawie, podczas gdy z jednego wzgórza na drugie biegły, odpowiadając sobie wzajem, śpiewy pracowników, strofy poematu p. t. Winnica i Domostwo. Mówi w nim:

Ma wieczór zachodzący jakiś blask pogodny,

Koniec wszystko zbłękitnia: radość i żal zwodny.

Nawet całun jest sercu grzebionemu ciepły.

Ostatnie łzy wyschnięte na oczach zakrzepły.

Dusza smutną pociechą z bólów się wyzwala.

Zapomnieniem stracone swe szczęście ocala.

Chwila ta naszym zmysłom—tak zda się uroczą,

Jak krok niemych, co w ciszy po mchu miękim kroczą:

To gorzka pożegnalnych słodycz pocałowan.

W tym to zapewne nastroju umarł 1-go marca 1869 roku najbardziej autentyczny poeta języka francuskiego.

ROZDZIAŁ V.

IX. Śmierć Wiktora Hugo. — X.

I. Wiktor Hugo na wygnaniu. — II. Kary. — III. Rozpamiętywania. — IV. Nędznicy. — V. Legenda wieków. — VI. Inne dzieła pisarza-wygnańca. — VII. Dzieła wieku podeszłego. — VIII. Spi-rytualizm Wiktora Hugo.

Wnioski.

I. — Wygnany po zamachu stanu 2-go grudnia 1851-go roku, Wiktor Hugo schronił się pierwotnie do Brukselli; stamtąd udał się na wyspę Jersey, osiedlił się atoli ostatecznie w miejscowości pobliskiej, na wyspie Guernesey, więcej samotnej i romantycznej. Mieszkał tam w wielkiem domostwie Hauteville House, którego główną część stanowił rodzaj oszklonego całkowicie belwederu. W tym to gabinecie, nie mającym mebli ani obić, nie zawierającym przedmiotów sztuki, ani żadnych wogóle pięknych rzeczy, po nad widok nieba i morza, tworzył swe arcydzieła. Nieczuły na wiatr i zimno, wstawał wczesnym rankiem i pracował tam do godziny jedenastej. Następnie oblewał się cały lodowatą wodą. Po śniadaniu odbywał przez dwie i pół godziny przechadzkę, poczem zasiadał do roboty do

’) Rozdział VII części drugiej poświęcony już został Wiktorowi Hugo, poecie romantycznemu.

samego wieczora. Urosła mu broda, miał twarz patry-archy. Oto portret jego, skreślony przez sympatycznego i przenikliwego świadka: „Ten starzec sześć-dziesięciopięcioletni szedł krokiem pewnym i wyprostowany; na głowie miał miękki kapelusz o szerokich brzegach; nie nosił nigdy laski ani parasola, tylko płaszcz, zarzucony na lewe ramię, gdy niebo było chmurne; ramiona miał ściągnięte, łokcie przylegały do boków, ręce wsunięte były do kieszeni; stawiał lekko na ziemi koniec obuwia, uwydatniającego śliczne wygięcie nogi. Zawsze prawie miał na sobie kurtkę i trudno byłoby powiedzieć, iż ubrany był starannie; mógł jednak ubierać się jak zechciał—nadałby imponujący wygląd łachmanom nędzarza. Pierwszem uczuciem, jakiego doznałem w zetknięciu z nim i nie przestałem nigdy doznawać w ciągu trwającego trzy lata — i nieco dłużej nawet — bywania w jego domu, było wrażenie niezmiernego ugrzecznienia w mowie i obejściu. Ogół wyobraża sobie chętnie Wiktora Hugo jako rodzaj półboga, mało dostępnego, szorstkiego, zamkniętego w sobie, mówiącego nie wiele, głoszącego wyrocznie, spodziewającego się od każdego, kto zbliża się do niego — kornego uwielbienia. Jeśli pomiędzy ludźmi, odwiedzającymi go, byli tacy, którym ukazał się w tem świetle, nie zaprzeczam świadectwu ich oczu; mówię tylko o tem, co widziały moje. Prawdą jest tedy, że wydawał mi się czasem nieco zaabsorbowany. Cóż w tem dziwnego? Dziwnem byłoby, gdyby człowiek, pracujący tak wiele i tak niestrudzenie, zawsze i całkowicie zajęty był towarzystwem; nigdy jednak nie widziałem go roztargnionym i dalekim od otoczenia do tego stopnia, by zapomniał, co winien był swym gościom ze stanowiska wymagań przyzwoitości światowej. Był ceremonialny, „vieille France", niezmiernie ugrzeczniony.“ Ta jego uprzedzająca uprzejmość uderzyła również Teodora de Banville. Co się tyczy jego rozmowy, oto co powie o niej jeszcze Stapfer: „Czasem przychodziłem sam jeden, czasem zastawałem zebrane towarzystwo. W jednym i drugim wypadku czekało mię jednakowo miłe przyjęcie. Im więcej jednak rozmowa z Wiktorem Hugo toczyła się poniekąd na osobności, tern bardziej stawała się interesującą. Wtedy to ów wielki człowiek stawał się człowiekiem prawdziwie dobrodusznym, prostym i naturalnym, zabawnym, figlarnie złośliwym, dowcipnym na sposób francuski. Gdy słuchała go dostateczna ilość osób, by wytworzyć niewielkie audytoryum, zachodziła zawsze obawa, że da skusić się w mniejszej lub większej mierze swemu złemu duchowi, demonowi popisu."

Oto jak żył i jakim był Wiktor Hugo w okresie, gdy stworzył najpodnioślejsze niezaprzeczenie swe dzieła, najbardziej nowe i najpiękniejsze.

II. — Natychmiastową podnietą do pierwszego z rzędu stało mu się zresztą uczucie najbardziej naturalne i bezpośrednie, ale również najgwałtowniejsze: oburzenie, wybuchające u obywatela przeciw uzurpatorowi i u wygnańca przeciw tyranowi: facit indigncitio versum; oburzenie zbudowało jego wiersze. Przyłączyły się do niego wszystkie dawne i nowe urazy, nagromadziły się gniewy, wszystkie nienawiści zlały się w jedną wielką i dziką nienawiść, która pozbawiła go niewątpliwie ducha pokoju i poczucia

*) Paweł Stapfer: Wiktor Hugo w Guernesey.

sprawiedliwości, ale spotęgowała w dwójnasób jego werwę, siłę i talent. Zdumiewający w obeldze, straszliwy w sarkazmach, pełen emocyi, wzruszający i patetyczny w skardze, szczytny w wezwaniach do Boga i sprawiedliwości, nadał swym poematom wszystkie formy: raz są to wielkie opowieści epiczne (Pokuta), to znów ody (O żołnierze roku Il-go), lub piosnki (Płaszcz cesarski), najczęściej zaś utwory o formie oryginalnej i prostej, których nie można podciągnąć pod żaden z rodzajów literackich. Wszystko razem stanowi najbardziej namiętną i najświetniejszą, najmniej hamującą się i najbardziej szczerą improwizacyę wieku; tytuł jej Kary (1852).

III. — W cztery lata później poeta wydał p. t. Rozpamiętywania zbiór w innym zupełnie rodzaju, którego pierwsze utwory pochodziły z dawnej już bardzo epoki, a ostatnie niemal z dnia bieżącego. „Książkę tę należy czytać jak dzieło umarłego“ — zaznacza w przedmowie, chcąc powiedzieć, iż włożył w nią zwierzenia swej duszy. Zawiera ona istotnie wszystkie „wrażenia, wspomnienia, fakty realne i mgliste * mary, uśmiechnięte lub ponure, jakie może nagromadzić świadomość, powracające i przyzywane, jak promień za promieniem i jedno westchnienie za dru-giem.“ „Wypisane tam były dzień za dniem losy pewnego żywota.“ Broniąc się przeciw zarzutom, iż zbyt wiele mówi w tej książce o sobie, autor dodaje: „Publiczność uskarża się czasem na pisarza, który mówi Ja. Mówcie nam o nas — woła. Niestety! gdy mówię wam o sobie, mówię o was. Czyż możecie nie czuć tego. Ach! szaleńcze, który myślisz, że nie jestem tobą?“ Czytajmy więc te Pamiętniki duszy!

Nie będzie tu niedyskretnej spowiedzi, ani krzyków. Wiktor Hugo nigdy nie sprzeniewierzył się tej godności i dyskrecyi, które, więcej jeszcze niż jego ruchy i obejście, świadczyły, jak wiele było w nim starej arystokracyi. Ale, z poza zwierzeń, ukrytych w obsłonach, ukazują się niezaprzeczenie czytelnikowi szczerość i wzruszenie człowieka, sięgające głębi duszy. Z wyjątkiem kilku utworów, będących wycienio-wanemi starannie rzeczami popisowemi i nie mających innego celu ponad wynoszenie estetyki poety i jego sądów w kwestyach sztuki, Wiktor Hugo nie gra tu żadnej roli, nie przybiera żadnej pozy; moźnaby pomyśleć, że napisał Rozpamiętywania, jak Lamartine Medytacye, ulegając pewnej potrzebie wewnętrznej, w chwili gdy budziło się wzruszenie.

Pierwsza część zbioru (podzielony jest bowiem na dwie części) dotyczy jedynie słodkich wzruszeń. Poeta pragnie tylko bawić się, dawać folgę swym uczuciom i żyć. Jakże miły i wdzięczny ujawnia tu geniusz i jak kojarzy się ten wdzięk z nieokreśloną jakąś głębią i siłą! Odczytajcie Ucztę u Teresy:

Wszystko było wytworne, uporządkowane Przednio. Było kwietniowe południe świetlane. Dzień, jakby przez Amora wywołany czary ... Tu i tam błądzą strojne parki rozmarzone, Dumni kawalerowie, damy wystrojone, Amyntasy marzące przy swych Leonorach, Maikizy uśmiechnięte przy swych Monsiniorach. Na schodach prześlizgiwał się, jakby był kotem, Karzeł, co kradł rycerzom woreczki ze złotem. W południe widowisko z czarowną muzyką...

I opis rozsnuwa się dalej, pełen fantazyi i godny zaiste, jak to zauważono, A. Watteau, tego niemniej zdumiewającego malarza. A oto koniec:

Noc zeszła. Wszystko milczy. Pochodnie już gasną,

W puszczy się jeno skarżą źródła, co nie zasną.

Słowik w gnieździe, ukryty śród lipy firanek —

Śpiewał jako poeta — i jako kochanek.

Wszyscy się rozpierzchnęli po ciemnych gęstwinach ...

I wzruszeni, jak we śnie bywa — niewyraźnie —

Czuli, że się im w dusze wlewa jak w uźroczu,

Do ich słów tajemniczych, do ognistych oczu,

Do ich serc, do ich zmysłów, do ich snów bez końca — Kąpiący się w błękitach srebrny blask miesiąca...

Zapragniemy może obrazu więcej jędrnego i nacechowanego antycznem pięknem? Oto Kołowrotek Omfalii, Heredia nie napisał nigdy nic bardziej jasnego, przejmującego, symbolicznego nad ten opis „pięknego kołowrotka ze słoniowej kości“, naokół którego w cieniach nocy

Dwadzieścia błyska poczwar, widzialnych w połowie, Okrutny lew nemejski — krwawa hydra z Lemy,

Kakus — czarny, pieczarny zbójca mięsożerny,

Potrójny Geryon ...

i wszystkie inne

potwory toczą się okropne Na kołowrotku, kędy wisi nić spleciona,

Aż w cieniu je źrenica widzi przerażona.

A oto inny ton jeszcze, niezrównany, nie przypominający żadnego Watteau i którego nie przypomni -żaden Heredia:

Raz wieczorem człowieka ujrzałem śród drogi.

Nosił płaszcz konsularny na wzór rzymskiej togi.

A zdawał mi się czarny — w jasnej nieb przezroczy. Przechodzień się zatrzymał — utkwił we mnie oczy Świecące głębie — rzekłbyś, o dzikich powiekach.

I rzekł mi: Byłem naprzód w niepamiętnych wiekach Górą, co swemi szczyty kryła widnokręgi.

Potem — duch jeszcze ślepy — łamiąc bytu kręgi —

O szczebel się na istot wyniosłem zegarze —

Byłem dębem — i miałem kapłańskie ołtarze,

Napełniając powietrze szumnemi podmuchy.

Potem byłem marzącym lwem śród puszczy głuchej,

Co ryczał w noce czarne gdzieś pod Himavantem.

Dziś stałem się człowiekiem — a zowię się Dantem.

Jakże tajemnicze, spowite w zasłony, delikatne i wzruszające są z drugiej strony piosnki i poematy miłosne; niema w nich nic ściskającego serce smutkiem i bólem:

Była rozzuta, była rozczesana,

Siedząc nad wodą — między tatarakiem.

Jam sądził, że to rusałka świetlana I mówię: Chcesz-li iść tym polnym szlakiem?

Nie znaczy to, by nie było tu utworów poważniejszych i myśli bardziej podniosłych, zbiór ten bowiem

...Gdzie strofy — ptaki, barw tysiącem malowane,

Latają, głosząc miłość, radość i nadzieję...

jest jak te lasy, „zielone, pełne świeżości, głębokie“

Czarujące, gdzie naraz napotykasz — lwa!

Ale powaga występuje zwłaszcza w drugiej części. „Cała otchłań, — grób — mówi Wiktor Hugo — dzieli te dwie części“ — Niegdyś i Dziś.¹¹ Istotnie, w r. 1843 im spadła nań w życiu jego wewnętrznem katastrofa. Niezwłocznie prawie po swym ślubie, starsza jego córka i jej mąż, Karol Vacquerie toną w Sekwanie, zaskoczeni przez burzę. Ból wyrywa poecie najbardziej wzruszające skargi:

Choć różowa, była jednak blada,

Mała, gęstym włosem ozłocona;

Nieraz do mnie: Boję się! powiada.

Nigdy: Chcę — nie rzekła mi wzruszona.

Później przychodzi przepiękny śpiew rezygnacyi:

Dziś, gdy Paryż — i bruki jego — i marmury I jego mgły i dachy — są odemnie zdała —

Teraz, gdym w cieniu lasów, u piersi natury,

Mogę roić, jak niebios czar się wyknsztala.

Do Ciebie idę, Panie, w którego moc trzeba Wierzvć — i ukojony oto Ci przynoszę Kawałki swego serca, co dziś pełne nieba Chwały Twej —a któreś mi złamał! Łask Twych proszę!

Odtąd, coraz częściej, poeta pochyla się, by wejrzeć w nią, u „brzegu nieskończoności.“ Coraz częściej rozważa nad śmiercią, coraz pobożniej słucha „ust ciemni“. Nabiera zwyczaju prorokowania w słowach mglistych, przejmujących, wspaniałych, przesuwając nam przed oczyma zmieniające się wciąż obrazy, które są raczej błyskami światła, niż konturami form. Opowiada, iż pewnego dnia Jan Ewangelista wyrywa się marzeniu, którem żyje na Patmosie, by ujrzeć Jehowę:

Widział na szczytach niebios miejsce bez imienia,

Którego żaden Anioł nie przestąpi proga:

A to miejsce promienne — było pełne cienia,

Co szedł od nieskończoności Boga.

Taką i tak ciemną jest obecnie jego poezya, gdy mówi o Bogu.

Obraz literatury franc. II.    7

IV. — W r. 1862-im Hugo wydaje powieść, nad którą pracował już przed r. 1848-ym; jest ona pier-wszem jego ponownem zwróceniem się do rodzaju, w którym dał w r. 1831 ym arcydzielną Katedrę Najświętszej Panny w Paryżu. Ale nie odmalowuje już grodu średniowiecznego; pokazuje nam zbiorowisko ludzkie nowoczesne. Nie zadowalając się tworzeniem postaci i wysnuwaniem przygód dramatycznych, chce być reformatorem. Zamiast wskrzeszać przeszłość wizyą artysty, skierowuje wzrok ku przyszłości, której przeciwstawia, uwydatniając twardo kontrast, niesprawiedliwości obecnego porządku społecznego. Rzecz to olbrzymia, obraz całego wieku, a zarazem rozgłośnie brzmiące echo wszystkich marzeń „humanitary-stów“ z r. 1848-go. Główną postacią jest biedny galernik, wypuszczony na wolność, następnie recydywista, ujęty znów i uciekający wreszcie z galer, Jan Valjean, którego porusza do głębi serca boska i dziecięca dobroć pewnego biskupa, prostego jak chrze-ścianie pierwszych wieków wiary i który, choć prześladowany nieustannie przez ślepe prawo, mające tu za wyobraziciela nieugiętego urzędnika policyi, Ja-vert’a, staje się człowiekiem uczciwym i bohaterem. Najbardziej ludzkie i najdelikatniejsze uczucia będą kwitły odtąd w tern sercu storturowanem, które wznosi się do najwyższego samowyrzeczenia.

Nędzników niepodobna jest rozbierać. Od chwili, gdy Jan Valjean dostaje się do pozbawionego zamków domostwa biskupa Myriela aż do tej, w której skona, trzymając w swych rękach dłonie ocalonej przez się, wychowanej i wydanej za mąż małej Cosette — istoty, którą kocha, jak ojciec kocha córkę jedyną, aż do poświęcenia jej swego dla niej uczucia — jestto niesłychany wprost szereg wielkich i przedziwnych obrazów. I jak gdyby nie dość było pisarzowi tylu wydarzeń patetycznych, ujmuje swe opowiadanie w ramy innych jeszcze obrazów niepotrzebnych (czy jednak rzeczy wspaniałe mogą być niepotrzebne?), odtwarzających wielkie wydarzenia epoki: oto Waterloo, oto rozruchy za monarchii lipcowej, oto cały wiek XIX-ty.

Co się tyczy postaci, nie trzeba spodziewać się, by były pogłębione dokładnie, zanalizowane i rzeczywiste, jak postacie Balzaca; proste są przeciwnie, jak bohaterowie epopei. Ale jakże potężne! Jest w nich, wraz z prostotą, wielkość i jasność, czyniące je niemal pokrewnemi bohaterom antycznym, jakkolwiek mają też w sobie coś więcej kornego i zupełnie nowoczesnego, nieco tkliwości chrześciańskiej również. Rzadka to galerya! Wszystko wyrasta w niej do wspaniałych rozmiarów, nawet taki Thé-nardier, szynkarz z zawodu, obdzierający trupy na polu bitwy. Wszystko jest wzruszające i ludzkie, od zakonnicy, która nie skłamała nigdy i która kłamie, tak, kłamie po dwakroć, by ocalić niewinnego Jana Valjean’a, ukrytego w jej pokoju, do nieprzejednanego Javert’a, który, będąc zmuszo ym do ocalenia zbiegłego galernika, dwukrotnie zdemaskowanego przez niego i zaaresztowanego, lecz ratującego mu teraz życie, umiera z tego. A sam Jan Valjean! Jakże przejmującym jest moment, gdy ów człowiek, który stał się merem, wielkim przemysłowcem, dobroczyńcą całej miejscowości, zabiera się do podniesienia potwornie ciężkiego wozu, pod którym jęczy woźnica,

podczas gdy Javert, mający go na oku i żywiący względem niego podejrzenia, odzywa się, spoglądając nań znacząco: „Jeden tylko człowiek mógłby unieść podobny ciężar,—dawny galernik, Jan Valjean!“ A jaki niepokój ściska serce, gdy Valjean oskarża się sam przed trybunałem, by ocalić niewinnego, przecierpiawszy uprzednio tę agonię moralną, którą Hugo nazywa: „Burzą w czaszce ludzkiej.“

Wiem dobrze, że w epoce, gdy Hugo ją napisał, powieść ta wydała się skierowaną przeciw rzeczom godnym poszanowania i że w oczach wielu ludzi mogła przybrać pozory pamfletu, skreślonego w tonie polemicznym. Wiem, że Hugo zamierzał właściwie uczynić z niej protest przeciw społeczeństwu i dyscyplinie społecznej, które przedstawia jako ślepe, nieubłagane i egoistyczne tyranie, ciążące nad porywami serca, nad sumieniem i życiem. Dziś jednak minęły lata i zmieniły się okoliczności. Dzieło wzniosło się na wyżyny, gdzie nie dostrzegamy już intencyi; jest, jak gdyby odrzuciło wszystko, co było w niem nienawiścią i małostkowością. Nabrało naturalnego znaczenia: maluje biednych, maluczkich, nędznych, którzy znajdują w tajnych zasobach serca siłę całkowicie świadomego pożądania ideału dobroci i sprawiedliwości; nie myślimy już o tem, że miało uczyć nas płonąć oburzeniem przeciw porządkowi społecznemu.

V. — W tymże okresie, co to arcydzieło, zrodziło się na wygnaniu inne, równe mu, lub je przewyższające — Legenda wieków. Istnieją trzy jej serye, datujące z r. 1856-go, 1877-go i 1883-go. Pierwsza z nich ujawnia zasadnicze piękno rzeczy wraz z jej kierunkiem ogólnym; dwie następne uzupełniają ją, przyznajmy jednak, że wydłużają również nieco zanadto.

Poeta podejmuje tu owo wielkie zamierzenie, które tkwiło, zda się, w tern stuleciu we wszystkich mózgach: chce napisać epopeę ludzkości. Zamiast jednak skreślić, jak Lamartine, dwa potężne epizody, rzuca niewielkie obrazy, pełne precyzyi i pewności w rysunku, w których ukazuje nam w różnych epokach bohaterską duszę ludzi i poezyę rzeczy. Od pierwszego mężczyzny i pierwszej kobiety do „Biedaków“ dzisiejszych odżywają w nich kolejne cywili-zacye w swych najświetniejszych formach i z całą swą duszą. Niewątpliwie Wiktor Hugo chciał wyrazić w taki sposób swą filozofię postępu, uczynić nas świadkami wkraczania ludzkości na coraz wyższe szczeble i jej wyzwolenia, w sensie, w jakim pojmował jedno i drugie; będąc jednak przedewszvstkiem wielkim poetą i wielkim artystą, nie dozwolił teoryi wziąć nad sobą przewagi; to też, bez względu na to, jakie były jego pojęcia o postępie, nie myślimy o nich, czytając Legendą wieków; wielbimy jedynie niezrównaną potęgę i piękno ewokacyjne tych poematów, które autor nazwał sam „małemi epopeami.“

Wspaniałem źródłem natchnienia była mu w nich starożytność biblijna. Booz uśpiony stanowi jeden z najwyżej stojących utworów poezyi francuskiej. Mniej szczęśliwych tematów dostarczyła mu starożytność grecka. Gdy jednak dobiega średniowiecza, gdzie mu są tak pomocnemi „chansons de geste“ i malownicze legendy, które bierze zewsząd potrosze, zadowalając się czasem tylko dorabianiem do nich rymów, buduje przedziwne przygody dramatyczne, w miarę naiwne, ucieszne i piękne. Nie brak im zresztą i wielkości, bo nie brak jej nigdy u Wiktora Hugo: w obrazach ukazują się dalekie głębie, w głosie dźwięczą tony tajemnicze. Karol Wielki powraca z Hiszpanii po zdradzie Ganelona i śmierci Rolanda. Z wyżyn górskich dostrzega Nar-bonę. „Piękny gród — wykrzykuje — muszę nim zawładnąć!“ Obchodzi więc swych wodzów, by kazać im przypuścić szturm do miasta. Ale „ani jeden popręg nie trzyma się już u siodeł“ i wyczerpani wojownicy odmawiają posłuszeństwa, pragnąc wrócić jak najśpieszniej do swych domostw. Lecz Karol Wielki uparł się, będzie oblegał Narbonę sam jeden i w potężnych słowach gromi zniechęconych:

Gdy będziesz sobie nogi grzał u drew płonących ...

Jeśli cię zapytają o twe bohaterstwa,

Od których długo ziemia grozą się przeraża:

„Ale gdzież zostawiłeś swo,ego cesarza?“

Odpowiesz, pochyliwszy oczy w niepokoju:

„Uciekliśmy wieczorem, w czasie wichrów boju,

A od trwogi takeśmy kroku przyśpieszyli,

Że już nie wiemy, gdzieśmy go pozostawili."

Tak przemawia

.... Karol Francyi, Karlomagnem zwany,

Wielki egzarch Rawenny, cesarz nad Germany.

A pasterze, w oddali rozpierzchli po lesie,

Słysząc go, sądzą, że to piorun echo niesie...

I oto, gdy milczą potężni i bogaci starzy baronowie,.

Młodzian piękny wystąpił śród rycerskich szranków:

— Niech pan święty Dyonizy strzeże króla Franków!

To młody towarzysz Aymery, który „nie ma słomy,, ni owsa“ i jest „biedny jak mnich ubogi“; „ale serca jego nie zdołałby wypełnić cały wielki szafirowy strop nieba“; Aymery przychodzi prosić o to, „czego nie chce się podjąć nikt inny“ — o pozwolenie zdobycia Narbony:

— Tak, wejdę do Narbony — i wszystko zwyciężę.

Poczem szyderców, jeśli jeszcze są — zniweczę!

Karol, jako archanioł niebieski odrzecze:

— Za twoje dumne słowa — kocham cię, jak syna.

Zrobię z ciebie Narbony hrabią paladyna —

I mówić będą z tobą w sposób grzeczny, szczery.

Idź więc! — Nazajutrz szturmem wziął miasto Aymery.

Oto „mała epopea“, pokazana w suchej analizie, która nie może oddać jej ruchu, wymowności i barwy. A oto inna jeszcze: dziesięciu infantów Asturyi zebrało się w tragicznym wąwozie ernulijskim z dziesięciu majordomami; towarzyszy im

Stu sztyletników: z twarzy nędzne renegaty,

Łby ich strojne w montery, nogi — w alpargaty,

Infanci chcą zamordować swego bratanka, małego Nuńo, króla Galicyi. W chwili tej przejeżdża przez wąwóz jakiś nieznany rycerz

Przyłbicę opuścił —

Jest sam — koń jego biały.

Dostrzega dziecko i zwraca się wprost do bandytów:

Widzę ja, że w tern miejscu jest ludzi zbyt wielu —

Czy tu nie robią krzywdy przypadkiem?

Łatwo domyśleć się, jak zostaje przyjęte to zapytanie. Niemniej jednak Pacheco, najstraszliwszy z infantów, odpowie na nie, ponieważ nie zwykł kryć się z tern, co robi:

Owóż, ktokolwiek jesteś, słuchaj podłe zwierzę!

Dąb i grabina później się dla cię wybierze:

Stosownie, czy ci milej w tych lasów cigęzi Wisieć na takiej, czy też na innej gałęzi.

Słuchaj !...

Rycerz na białym rumaku słucha istotnie, lecz gdy dosłuchał wszystkiego do końca, unosi przyłbicę:

Imię moje jest Roland — par Francyi — tak rzecze.

Nie potrzebujemy dodawać, źe Roland daje kró-lowi-dziecku swego konia i staje sam do boju z rozpętaną sforą. Walka toczy się długo; chłopię ucieka, co tchu starczy i dociera wreszcie w pobliżu swej stolicy do miejsca, gdzie na rozstajach dróg wznosi się Krzyż. A zbawca jego, szlachetny rycerz Roland, który złamał swą Durandal, nie przestaje bić się przez czas ten cały:

Bandyci, przekonani, że znów bój rozpocznie,

Drżąc jak woły, idące do rzeźni z obory —

Śledząc ruch jego ramion, mocnych jak topory,

Uchodzili, błyskając zdała kordelasem,

A Roland, krok w krok, zwolna —krwawy, straszny — lasem Szedł w głąb’ — i tak przed sobą pędził na kopalnie —

W braku miecza, kamienie w nich rzucając walnie.

VI. — Hugo ogłasza podczas wygnania wiele jeszcze prac innych, naprzykład Pieśni ulic i lasów, rodzaj fantazyi lirycznej, gdzie bawi się we wszelkie gry słów, rymów i rytmów, Pracowników morza, powieść dziwną i malowniczą, w której widzimy marynarza Gilliafa, wyrywającego morzu maszyny parostatku, zatopionego podczas burzy, po stoczeniu uprzednio walki z okropnemi niebezpieczeństwami, z których najwięcej zdumiewającem jest napaść potwornej ośmiornicy, wreszcie Williama Szekspira, rzecz, zawierającą niewątpliwie strony przepiękne, ale, na nieszczęście, również nazbyt wiele stron apokaliptycznych, gdzie Hugo zdaje się myśleć jedynie o sławieniu samego siebie.

Czas mijał wśród tej pracy nieustannej. Przyszła ze wszystkiemi swemi klęskami wojna r. 1870-go, przyszedł upadek Cesarstwa; Hugo mógł powrócić do Francyi.

VII. — Wojna i klęski podyktowały mu Straszny rok; nie zapomni zresztą nigdy wzruszeń oblężenia Paryża, inwazyi wroga i Komuny. Ale geniusz jego nie zamknął się ostatecznie w kręgu tych wrażeń. Wypowiedziawszy swą tkliwość dla wnuków w Sztuce bycia dziadkiem, zaczął dawać wielkie poematy o natchnieniu tilozoficznem: Papież, Najwyższa litość, Osiel, Religia i religie, Les Quatre vents de l'Esprit, Torquemada. Powraca tu, zapewne, przerabiając je, do dzieł dawniejszych, nie mniej jednak objawia się w tych utworach głęboka oryginalność. Rzecby można, iż ten starzec niemal osiemdziesięcioletni ukazuje się w nich odmłodzony. Co prawda, wraz z przymiotami, wzrastają i wady. Jeśli Hugo tworzy z niesłychaną płodnością pełne życia i wielkości obrazy mityczne, przeistaczające się wciąż i wciąż zmieniające, jeśli znajduje nieprzewidziane efekty dźwiękowe i umie wydobyć ze słów niewyczerpane zasoby, — nadużywa również nieco pewnych właściwych sobie procederów stylowych — antytezy, wyliczeń, zestawiania dziwacznych rzeczowników, związanych jak przymiotniki ze swym przedmiotem. Pozatem zaś znajduje szczególną przyjemność w przybieraniu się w tajemniczość i w mglistość i w odgrywaniu roli świętego Jana na wyspie Patmos. Ale ma niewątpliwie własne wierzenia i własną filozofię. W wieku, liczącym wielu filozofów spekulatywnych, lecz nie wielu przekonanych metafizyków, umiał posiąść tę wielkość, iż był jednym z rzadkich myślicieli, którzy nietylko „przemyśleli“ świat, ale wierzyli ponadto prawdziwie i uparcie, że świat ten jest takim, jakim wyobraziła go sobie ich intekgencya.

VIII. — Jest przedewszystkiem spirytualistą: wierzy całem sercem w istnienie Boga, w dobroć Opatrzności boskiej, w nieśmiertelność duszy. Ale nie jest chrześcianinem: uważa, iż świat, kroczący ku boskim przeznaczeniom, spowity jest w ciemności i że religie pozytywne są błądzeniem. Dogmaty, kult i praktyki wszelkiej wiary powinny ograniczać się tedy do dobroci, wyrozumiałości i ufności, człowiek zaś ma słuchać jedynie mglistych objawień instynktu poetyckiego lub proroczego. Wierzy również Hugo, iż wszystko we wszechświecie jest życiem, że żyje kamień i roślina, żyje dusza. Bezwładne niemal w swych zaczątkach, życie potężnieje, w miarę jak przebywa, wy-szlachetniając się, kolejne szczeble stworzenia, od najniższego — minerału do najwyższego, który sięga gwiazd może. Ale po wszystkich tych szczeblach krążą jedne i te same dusze. Życie osobiste jest tylko epizodem wielkiego żywota wiekuistego, epizodem, mającym stanowić okres przygotowawczy lub próbę. Po przebyciu jej, wyzwolona dusza wznosi się wyżej, lub schodzi przeciwnie niżej, zależnie od tego, w jakim stopniu urzeczywistnia dobroć i sprawiedliwość, dopóki, po całych wiekach i wiekach, nie osiągnie wreszcie nieśmiertelnego blasku.

Idee te, w których kojarzy się tyle różnych wpływów, czerpał Hugo nietylko w marzeniach niektórych ze swych spółczesnych, nietylko w nauczaniu swego mistrza Wirgiliusza i, po przez Platona, w te-oryach Pitagoresa, ale również, przyznajmy to, w spirytyzmie i w zdumiewających rewelacyach wirujących stolików, które w jego odosobnionem życiu w Jersey’u i Guernesey’u podniecały w nim jeszcze wyczucie tajemnicy rzeczy. Były mu owe idee prawdziwymi artykułami wiary, to też zamroczona czasem poezya, w której je wykłada, jest, poza wszystkiemi swemi zaletami, bezwzględnie szczerą.

IX. — W świecie, stającym się coraz ściślej pozytywistycznym, filozofia ta wprawiała w pewne osłupienie. Mimo to jednak począł otaczać poetę, mieszkającego w Paryżu, kult prawdziwy. Przedstawiał sobą ojczyznę, wolność, geniusz. Był przeszłością i przyszłością; stał się „najwyższą władzą rządzącą narodową“; pomna „wspaniałego poparcia, jakie dał kolejnym formom ideału francuskiego w ciągu wieku“ (Maurycy Barrés), cała Francya, przenikniona nieckreślo-nem uczuciem uwielbienia i wdzięczności, słała zdała hołdy stuletniemu prorokowi, wodzowi mistycznemu, jasnowidzącemu, heroldowi duszy narodowej współczesnej.

Umarł w piątek, 22-go maja 1885-go roku, o godzinie pierwszej po południu. Napisał był w swym testamencie: „Nie chcę mów żałobnych żadnego kościoła, pragnę modlitwy dusz wszystkich.“ Żądał karawanu biednych. Tymczasem ciało jego zostało wystawione pod Łukiem Tryumfalnym, przybranym w olbrzymie kiry. „Trzeba było widzieć — mówi Maurycy

Barrés, naoczny świadek — trzeba było widzieć tę trumnę na wzniesieniu, na tle nocy czarnej, ciemną również na tej wysokości i zielone płomienie latarni, których przyćmione blaski wypełniały smutkiem portyk cesarski i odbijały się w pancerzach kawalerzy-stów, trzymających w ręku pochodnie i powstrzymujących napór tłumu. Fala ludzka, wzbierająca olbrzymimi kłębami od placu Zgody — odbijała się o dwieście metrów od katafalku o wystraszone konie, pijana zachwytem, iż wydała z siebie boga.“

Odprowadzone przez naród cały, zwłoki zostały poniesione nazajutrz w pochodzie tryumfalnym do Panteonu, gdzie spoczywa poeta.

X — Jakim był atoli od tego momentu, jakim będzie los jego dzieła, jakiemi dzieje sławy? Jestto jeszcze tajemnicą. Nie przybladł wprawdzie blask jego imienia, ale rzecby można, iż fala zwolniła biegu. Narody obojętnieją tak łatwo wobec poetów, którzy w pewnym okresie ich historyi byli najlepszymi i naj-chlubniejszymi ich wyrazicielami!

Dzieło Wiktora Hugo jest niezaprzeczenie kolosalne i wspaniałe; ktokolwiek pozna Nędzników, Legendę wieków, Katedrę Najświętszej Panny w Paryżu, ulega czarowi geniuszu. Pewnem jest również, iż żaden pisarz nie pozna wszystkich zasobów języka francuskiego, jeśli nie przestudyował sumiennie Wiktora Hugo, mistrza słów. I pewna także, że mity, które tworzył poeta z tak cudowną hojnością, pozostaną na zawsze karmią głębokich i filozoficznych wyobraźni. Z drugiej znów strony jest najwierniejszym, najprzenikliwszym i najszczerszym interpretatorem tego zmiennego, mającego w sobie taką pełnię i tyle sprzeczności XIX-go stulecia. Ponadto zaś optymizm jego, litość dla cierpień, wzrok sięgający otchłani i niezwalczona wiara spirytualistyczna krzepią przedziwnie serca. Jest więc w rezultacie wielkim pomiędzy wielkimi. Ale nie dość łatwo może dostrzegamy w nim, pod inteligencyą i wolą, tę „wielką naturę pierwotną“, której, mimo całą swą konwen-cyonalność, nie mogła ukryć sztuka Chateaubriand’a. I czyż wiek XVI-ty nie wydał także poety, równie wielkiego jak Hugo i równie słusznie sławionego przez swych spółczesnych. I otóż poeta ów nie został, jak Wirgiliusz, przyjacielem, z którym obcuje serce, nie został żywym. Jest posągiem, któremu składamy hołdy zdała.

Czy Wiktora Hugo czekają losy Ronsard’a, czy też Wirgiliusza?

¹

W Don Juanie Molière’a.

ROZDZIAŁ VI.

MICHELET.

(1798-1874).

1. Geniusz Michelet’a. — II. Młodość Michelet’a. — III. Zapoznanie się z dziełem Vica. — IV. Wykłady i pierwsze prace Michelet’a — V. Pierwsza część Historyi Francyi. — VI. Zmiana zaszła w Mi-chelefcie. — VII. Historya Rewolucyi. — VIII. Ponowne przystąpienie do Historyi Francyi. — IX. Ptak, Morse, Owad, Góra.— X. Michelet jako artysta.—XI. Quinet.

I. — Jak już widzieliśmy, osiemnastoletni okres trwania monarchii lipcowej, który wydaje się tak próżny i tak ubogi w wielkie rzeczy, zmodyfikował głęboko ogólne dążności twórcze pisarzy, którzy w poprzedniej dobie przybrali już na pozór zdecydowany ostatecznie kierunek. U nikogo jednak nie ujawnia się to równie wyraźnie, jak u tego historyka, który, nie będąc chrzczonym, zażądał sam chrztu w 18-ym roku życia, przystąpił do pobożnego stowarzyszenia Dobra literatura (Bonnes lettres) i był nauczycielem córki księcia Berry, by zostać następnie, wpadając z jednej ostateczności w drugą, nieprzejednanym wrogiem tego, co sławił i wielbił dawniej.

Lecz, jeśli mogą zmieniać się przekonania, nie zmienia się temperament. Jeśli Juliusz Michelet (o niego chodzi tu bowiem), może uledz namiętnej swej naturze do tego stopnia, że będzie odgrywał dwie wprost przeciwne role, odegra je obie z jednakim geniuszem.

Posiadał go bowiem w takiejże mierze jak Lamartine lub Balzac. Tylko, gdy genialność Lamar-tine’a przejawia się w twórczym darze poetyckim, gdy u Balzac’a będzie darem stwarzania istot realnych, u niego przeciwnie jest mocą wskrzeszania przed oczyma rzeczy minionych i dalekich i czynienia ich żywemi, porywającemi, czarownemi Określał sam siebie, mówiąc: „Jestem artystą“. Być artystą—oto na czem polegał jego geniusz. Zobaczmy, studyując jego życie i dzieło, w jakim sensie należy pojmować te słowa.

II. — Urodził się w Paryżu dnia 28-go sierpnia 1798 go roku, jak „trawa, wyrosła bez słońca między dwoma kamieniami.“ Ojciec jego był biednym drukarzem, uginającym się pod ciężarem wielkiego długu, on zaś, jego syn jedynak, układał odmrożonemi lękoma czcionki pomiędzy nim i matką w kaplicy, zamkniętej dla obrządków, która była jednocześnie ich mieszkaniem i pracownią. Miał lat piętnaście, gdy ojciec mógł umieścić go w liceum, gdzie cierpiał z początku z powodu pogardy, okazywanej mu przez towarzyszy, stając się jednak stąd więcej jeszcze odpornym. „Przypominam sobie — pisze — że w tym okresie całkowitego nieszczęścia, braków, doświadczanych w teraźniejszości i lęku przed przyszłością, w chwili, kiedy wróg był o dwa kroki (1814) a moi wrogowie wyszydzali mię dnia każdego, — skupiłem się cały w sobie pewnego ranka czwartkowego, gdy śnieg pokrywał wszystko, a ja siedziałem bez ognia, nie wiedząc dobrze, czy będę miał chleb wieczorem; wszystko zdawało się już konczyć dla mnie; i oto doznałem wówczas czystego uczucia stoicznego, bez żadnej domieszki nadziei religijnej: ręką, popękaną od zimna, uderzyłem o stół dębowy, który zachowałem dotąd i poczułem w sobie męską radość, jaką daje młodość i myśl o przyszłości.“ Istotnie, w r. 1816-ym otrzymał na „konkursie generalnym“ wszystkie nagrody i gdy położenie materyalne jego ojca polepszyło się również, on sam począł zarabiać 60 fr. miesięcznie, dając w pewnym pensyonacie cztery godziny lekcyi dziennie. W r. 1822-im jest profesorem filozofii w kolegium imienia Rollin’a w Paryżu. Otwiera się przed nim życie.

W smutnych swych latach młodocianych odczytuje wciąż dwie książki: po pierwsze Naśladowanie Jezusa Chrystusa, po drugie, a raczej przedewszyst-kiem, Wirgiliusza. Zdumiewającym zaiste objawem jest to ukochanie Wirgiliusza, które widzieliśmy już u Wiktora Hugo i które rodzi się tak w sercu dzieci, wychowanych w zgiełku zwycięstw i klęsk Cesarstwa. Minął później, zdaje się, dość długi okres czasu, zanim wystąpił u młodego profesora inny wpływ decydujący: wahał się między historyą i filozofią; tłómaczył Reid’a i Dugalda Stewart’a, a jednocześnie czuł nieprzeparty pociąg do studyowania przeszłości. Posłuchajmy, jakich doznaje wrażeń, zwiedzając Muzeum Pomników francuskich: „Wyobraźnia moja wypełniała te groby; po przez marmur ich, czułem tych umarłych; to też doznawałem pewnej grozy, wkraczając pod te niskie sklepienia, gdzie spali Dagobert, Chil-peryk i Fryderyk.“ Człowiek, który odczuwa w taki sposób, nie może zamknąć się w abstrakcyach filozofii szkockiej.

III.    — Michelet zdołał pogodzić te rozbieżne dążności dopiero, gdy się zapoznał z dziełem Vica, Włocha, urodzonego w epoce pośredniej pomiędzy Bossuefem i Monteskiuszem, który żył nieznany, może pogardzany od swych spółczesnych i którego prace pozostały stąd długo niezrozumianemi i nie wywierały płodnego wpływu. Vico widział w historyi rozsnuwanie się pewnego regularnego rytmu, który się rodzi, rozwija i kończy, by po pewnej stałej ilości okresów, powrócić znów do życia, przebywając tę samą, co poprzednio, drogę ewolucyjną. Jeżeli fakty zdają się zaprzeczać temu porządkowi, Vico nie chce dojrzeć w nich nic innego nad symbole lub legendy. Poza swą regularnością, rytm ów miałby pewne znaczenie filozoficzne: prowadziłby mianowicie do harmonijnego zespolenia ideału i rzeczywistości, faktu i prawa. Że jednak harmonia nie będzie nigdy ostateczną, a przeciwnie zrywa się, zaledwie została nawiązana, jest więc historya wieczystem rozpoczynaniem ponownem. System ten miał w sobie pierwiastki, odpowiadające potrzebie Michelet'a, który też przyjął go z entuzyazmem. W r. 1827-ym młody profesor ogłosił drukiem przekład Nowej nauki Vica. Od tej chwili jego powołanie historyka ujawnia się w sposób zupełnie zdecydowany. „Urodziłem się — mówi — z Wirgiliusza i Vica.“

IV.    — Tegoż samego roku (1827) opublikował doskonały Zarys hisioryi współczesnej, dzieło kapitalne, zawierające jedynie rzeczy zasadnicze i wykładające jasno i w duchu filozoficznym rytm ogólny czasów nowych. Mianowany został niezwłocznie potem „maître de conférences“ w Szkole Normalnej,

Obraz literatury franc. II.

gdzie swobodna forma jego nauczania, nowość jego i bogactwo budziły w słuchaczach entuzyastyczne zachwyty. Był drobnego wzrostu i szczupłej kom-pleksyi, różowy, o fizyonomii ożywionej; dbał już bardzo o siebie, bez żadnej atoli przesady w ele-gancyi; w trzydziestym piątym roku życia miał włosy siwe. Jakkolwiek wysławiał się zawsze z bezwzględną poprawnością, umiał uprzyjemniać swą rozmowę, przechodzić od żartobliwości do zapału. Stworzony był raczej do pogawędek z niewielką garstką uczniów wybranych, niż do popisów krasomówczych. Juliusz Simon, który był jednym z jego słuchaczów w Szkole Normalnej, mówi o nim: „Głos jego nie nadawał się zupełnie do wielkiego amfiteatru. Uważał się wówczas za obowiązanego do wzniosłości; z nami natomiast był czarujący.“

W r. 1831-ym dał Wstąp do Historyi powszechnej. Vico to jeszcze, lecz ze zdumiewającą siłą wzlotu i pewnością wizyi. Jednocześnie zaś, jak gdyby chciał zastosować swe teorye, ogłasza w dwóch tomach Dzieje Republiki rzymskiej. To dzieło wysokiej krytyki historycznej, ożywione myślą filozoficzną, jest rzeczą niezmiernie trwałej wartości, przewidującą i przygotowującą wielkie odkrycia owejże krytyki, a napisaną w stylu prostym i dyskretnym erudyty lub myśliciela.

V. — Niezadługo atoli objawi się artysta. Oto istotnie poczyna przybierać kształty wielkie arcydzieło. Pierwszy tom Historyi Francy i datuje z r. 1833-go; następne ukazują się kolejno do r. 1846-go i doprowadzają nas do końca średnich wieków. W r. 1846-ym Michelet przerywa tę pracę dla innych

„Jedynym mym mistrzem był Vico.... tworząca się ludzkość. Stałem na dobrej odległości od majestatycznych i jałowych doktrynerów, podobnież jak od wielkiego prądu romantycznego sztuki dla sztuki. Byłem dla siebie światem sam w sobie. Miałem własne życie i własne odradzanie, własną płodność. Ale groziły mi też specyalne niebezpieczeństwa. Jakie mianowicie? Me serce, młodość moja, sama moja metoda i nowe wymagania wobec historyi: żądanie od niej nietylko opowiadania faktów i wydawania o nich sądów, lecz również wywoływania, odbudowywania i wskrzeszania wieków... Mieć w sobie dość płomienia...“ Oto w jaki sposób określa Michelet nastrój i metodę, z jaką przystąpił do pracy. Ale obecnie przypisuje zbyt wiele wpływowi Vica. W rzeczywistości, ulega prze-dewszystkiem tej szczególnej władzy ewokacyjnej, którą posiada w większym, niż ktokolwiek stopniu. Daje się uwodzić jej pierwszy i pierwszy korzysta z jej dobrodziejstw. Przypomnijmy wrażenia, jakich doznał, gdy, mianowany szefem sekcyi historycznej Archiwów, wszedł po raz pierwszy do galeryi, gdzie śpią dokumenty: „W pozornej ciszy, jaka tu panowała, dostrzegłem wprędce ruch i posłyszałem szmery, które nie były śmiercią. Te szpargały i pargaminy, spoczywające tu oddawna, pragnęły naj-niezawodniej powrócić do życia. Te papiery nie są

zajęć. Powraca do niej w roku 1857-ym, lecz w zgoła już odmiennym nastroju ducha. Stanowi więc prawdziwie ta pierwsza część dzieło w sobie skończone. Odnajdujemy też w niej oczywiście teo-rye Vica.

Rzucać nas więc będzie zawsze w przejawiające się w pełni namiętności; będziemy obcowali w jego dziele z ludźmi, którzy, choć występują w wydarzeniach przeszłości, mają takież jak my serce pod dziwacznem lub malowniczem ubraniem. Podczas gdy wypadki rozwijać się będą w po-śpiesznem tempie na ponurem lub jasnem tle dawnych obyczajów, ludzie ci będą kochali lub nienawidzili, działali, cierpieli i umierali, wydzielając z siebie tak potężny prąd sympatyczny, że wierzymy w nich, jak wierzymy w bohaterów zbudowanych dobrze dramatów. I wszędy będzie pulsowała dusza. Rzeczy martwe i nieożywione, mury kamienne, ziemia, rzeki, skały — wszystko to nabierze dla nas znaczenia i będzie przemawiało do nas głosem wzruszającym. W tomie II-gim naprzykład kreśli Michelet Obraz Francyi. Jak prawdziwy uczeń Monteskiusza, chce pokazać nam charakter każdej prowincyi, węzły, które łączą jedne z drugiemi; chce również doprowadzić do tej konkluzyi, że, jeśli „Anglia jest imperyą, jeśli Niemcy są krajem, rasą, Francya jest istotą.“ Lecz artysta, jakim jest prawdziwie, przewyższa w zadziwiających swych streszczeniach filozofa i geografa, jakim pragnąłby być tylko. Posłuchajmy, co

papierami, lecz żywotami ludzi, prowincyi, narodów. Gdyby chcieć słuchać ich wszystkich, jak mówi grabarz na polu bitwy, nie byłoby między nimi ani jednego umarłego.“ Twory żywe, prowincye, narody, istoty, których namiętności roznamiętniają jego duszę, których wrażliwość wstrząsa głęboko jego wrażliwością, — oto co widzi Michelet w historyi Francyi.

mówi o Szampanii: „W tej naiwnej i przebiegłej Szampanii kończy się długa linia, której śladem kroczyliśmy od Langwedocyi i Prowancyi przez Lyon i Bur-gundyę. W tej strefie uprawy wina i literatury, umysł ludzki nabierał coraz większej jasności i powściągliwości. Odróżniliśmy w nim trzy stopnie: rozpęd i upojenie duchowe Południa, wymowność i retorykę Bur-gundyi, wreszcie wdzięk i ironię Szampanii. Ostatni to i najdelikatniejszy z płodów Francyi. Na tych białych równinach i ubogich wzgórzach dojrzewa lekkie wino północy, kapryśne i pełne wybryków. Niezmiernie mało zawdzięcza ziemi, jest dziecięciem pracy, społeczeństwa. Tam również wyrosła ta „rzecz lekka“ l) a jednak głęboka, ironiczna i marzycielska zarazem, która umiała odnaleźć i zamknęła też na zawsze źródła twórcze wierszowanych opowieści średniowiecza.“

A oto, w innym tonie, fragment z obrazu Lyonu: „To pracowite mrowisko, zamknięte pomiędzy skałami i rzeką, skupione w ciemnych ulicach, które ku nim schodzą, w atmosferze deszczu i mgły wiecznej, miało jednak swe życie moralne i swą poezyę. Tak samo miał je nasz mistrz Adam, stolarz z Ne-vers’u, mieli je „meistersängerzy“ z Norymbergi i Frankfurtu — bednarze, ślusarze, kowale, ma je dziś jeszcze blacharz z Norymbergi. Marzyli ci ludzie w swych ciemnych grodach o naturze, której nie widzieli i o tern pięknem słońcu, którego im zazdroszczono. Wykuwali w swych warsztatach idylle na temat pól, ptaków i kwiatów. W Lyonie natchnienia poe-

‘) La Fontaine.

tyckiego dostarczała nie natura, lecz—miłość: niejedna młoda handlarka, zadumana w półmroku izby sklepowej, pisała, jak Luiza Labbé lub Pernette Guillet wiersze, pełne smutku i namiętności, które nie były przeznaczone dla jej męża. Trzeba też przyznać, że jedną z cech tej ludności było umiłowanie Boga i najbardziej słodki mistycyzm. Rzecz to dziwna i sprzeczna na pozór, że mistycyzm wschodził łatwo na gruncie tych wielkich miast przemysłowych, jakiemi są dziś Lyon i Strasburg. Ale bo też nigdzie serce ludzkie nie odczuwa silniej, niż tu — potrzeby nieba. Tam gdzie sięgnąć można ręką wszystkich pospolitych rozkoszy, przychodzi prędko wstręt do nich. Nieruchome życie rzemieślników, siedzących przy warsztacie, sprzyja tej wewnętrznej fermentacyi duszy. Robotnik fabryk jedwabiu w wilgotnych ciemniach ulic Lyonu, tkacz z Artois i Flamandyi, zamknięty w piwnicy, stwarzają sobie świat własny na miejsce prawdziwego świata, raj moralny słodkich marzeń i wzruszeń; wynagradzając sobie brak zetknięcia z naturą, oddali się Bogu.“

W Hisłoryi występują trzy miłości: miłość dla ludu, miłość dla Francyi, wreszcie umiłowanie, jeśli już nie Kościoła, to przynajmniej wiary chrześciań-skiej. Michelet jest w sercu swem dzieckiem ludu i współczuje wszystkim cierpieniom biedaków, uciemiężonych przez barbarzyństwo, ofiar, po dziś dzień jeszcze, twardego systemu feudalnego, których jedyną ucieczką jest ich żywot wewnętrzny i jedyną radością święta religii. Miłość jego dla Francyi wybucha na każdej stronie książki, to też ma prawo wykrzyknąć, gdy ją skończy: „Wziąłem historyę za życie. Oto już dobiegło kresu. Nie żałuję niczego. Nie żądam niczego. Ach! czegóż mógłbym żądać, droga mi Fran-cyo, z którą żyłem i którą opuszczam z tak wielkim żalem. W jakiemże zespoleniu przebyłem z tobą lat czterdzieści (dziesięć wieków)!... Pracowałem dla cię, krzątałem się zabiegliwie, szukałem, pisałem. Codzień dawałem ci całego siebie, może nawet więcej jeszcze.* Istotnie, nie zaprzestał nigdy żyć w „zespoleniu“ z Francyą. W końcu, wielbił również gorąco w owej epoce ten Kościół, do którego każda sekta mogłaby odezwać się, według niego, jak strumień do oceanu: „Wypływam z mej góry; nie znam innej wody nad swoją, do ciebie zaś ściekają nieczystości świata“ i który mógłby odpowiedzieć wówczas, jak ocean strumieniom: „Tak, ale ja jestem oceanem.“ Poniósł całe swe serce tej „biednej, starej matce nowoczesnego świata“, która wydawała mu się źródłem poe-zyi, dobroci, czystości i nieśmiertelnych nadziei.

Przedziwne zrządzenie pozwoliło wszystkim trzem jego miłościom, jednakowo szlachetnym, wypowiedzieć się i zapłonąć żywiej jeszcze w cudownym epizodzie: „Geniusz Francyi — mówi Juliusz Simon — przywodzi mu Joannę d’Arc, stworzoną dla niego bohaterkę: jest bowiem jednocześnie historyą i legendą, jest ludem w swej słabości i swej sile, w swej wierze i swej przenikliwości; wychodzi z ostatnich szeregów, zwycięża w imię Boga i Francyi i niknie nam z przed oczu na stosie, pozostając wieczystym przedmiotem uwielbienia, litości i miłości. Książkę tę wydzielono z wielkiego dzieła, by rozpowszechnić ją jak najwięcej w szkołach. Nie będzie w nich nigdy dostatecznie rozpowszechniona. Napisać taką książkę, być go-

dnym jej napisania — wielka to epoka w życiu człowieka."

Nie trzeba jednak zapominać, że jest coś piękniejszego jeszcze nad te dwa epizody — Obraz Fran-cyi i Historyą Joanny d'Arc, że jest dzieło całe, z jego wielkością, tętnem życia, rozmaitością. Michelet nie interesuje się niewątpliwie w jednakim stopniu wszystkiem, co opowiada; chwilami, wydaje się, jak gdyby dawał tylko notatki; na szczęście jednak zdarza mu się to rzadko; zazwyczaj opowiadanie jest szeregiem głębokich myśli i różnorodnych a wspaniałych obrazów, skreślonych stylem przepięknym.

VI. — Powiedzieliśmy już, iż dzieło, które rozwijało się z biegiem czasu, zostało przerwane w chwili, gdy, skończywszy całkowicie ze średniowieczem, miało wkroczyć w okres Odrodzenia. Stało się to z racyi, iż Michelet zmienił dotychczasowy kierunek i że zmieniła się w nim niemal dusza.

Istotnie, mianowany w r. 1838-ym profesorem w Collège de France, zaniechał nagle wskrzeszania namiętności, występujących w czasach minionych, by z twardą surowością przyjąć udział w ścieraniu się namiętności chwili. W r. 1842-im obrał za przedmiot swych wykładów Jezuitów i zajmował się w nich nadal jedynie ludem i Kościołem, lecz w innym zupełnie duchu, niż ten, który podyktował mu historyę Joanny d’Arc. „W ciągu pięciu lat — mówi — które poprzedziły Rewolucyę r. 1848-go, wykazałem niemożebność dalszego trwania monarchii i konieczność republiki, niezbędność reformy społecznej, reformy, dokonanej wspólnie przez lud i ludzi nauki. Szedłem drogą najprostszą, sięgnąłem samego rdzenia rzeczy: jezuityzmu religijnego i jezuityzmu w polityce. Zaatakowałem to, co było fałszywem: jezuitów, duchowieństwo; pokazałem to, co jest prawdą: lud, rewolucyę. Przestałem być pisarzem; otworzyłem pierś swoją.“ Niema nic naturalniejszego nad to, iż stał się głosicielem rewolucyi; natomiast można było dziwić się nieubłaganej zawziętości napaści, jakie skierowywał przeciw Kościołowi. Czyż był w sprzeczności z samym sobą? Wytłomaczy się z tego w sposób bardzo poetyczny i wypowie swą obronę w pięknym stylu. Posłuchajmy go tylko: „Młodość mą zasnuwała cieniem piękna choroba. Kochałem śmierć. Prowadziłem życie, o którem można było powiedzieć, że było życiem człowieka pogrzebanego, nie mającego innego towarzystwa nad przeszłość i innych przyjaciół nad narody spoczywające w grobie Odbudowując ich legendy, budziłem w nich tysiące zniknionych już rzeczy; pewne kołysanki, których posiadłem tajemnicę, wywierały wrażenie niezawodne. Zdobyłem moc, której pragnął, lecz nie uzyskał Święty Ludwik — dar łez. Dar wspaniały i niezmiernie płodny. Wszyscy, których opłakiwałem, bogowie i ludzie, powracali do życia. Te naiwne czary miały w sobie nieomylną niemal siłę ewokacyjną. Dziwną w tern rzeczą jest to tylko: jedyny człowiek, który znalazł w sobie dość miłości, by odtworzyć i odbudować wewnętrzny świat Kościoła, nie był wychowanym przez ten Kościół, nie przyjął w nim nigdy sakramentu komunii, wierzył tylko w ludzkość, nie uznawał żadnego narzuconego credo i hołdował jedynie wolnemu duchowi.“

A więc miłował przeszłość tylko jako artysta, będąc wzruszającym „wskrzesicielem“ tej przeszłości, nie miał nigdy wiary. Jestto prawdą niewątpliwie, jeśli mówi to sam; zawdzięcza religii jedynie rozkosze estetyczne. Ale zapomniał może zbytnio, że chociaż to jej zawdzięcza. Stał się wobec niej nieubłaganym; nie wahał się przeczyć samemu sobie. Obawiał się jednej tylko rzeczy: nie okazać się przypadkiem zbyt mało gwałtownym. Kościół był teraz dla niego wyłącznie szkołą kłamstwa, demoralizacyi i niewoli; stąd dwie jego prace: O Jezuitach — książka napisana wespół z Quinet’em i O księdzu, rodzinie i kobiecie (1845). Wolimy od nich znacznie więcej rzecz następną Lud, rozpoczynającą się pięknym wstępem autobiograficznym i będącą raczej dziełem miłości i ufności, niż gniewu.

Wykłady Michelefa wywoływały tyle hałasu i budziły takie wzburzenie, że koledzy jego zażądali ich zawieszenia. Przyszedł tymczasem Zamach Stanu; Michelet został odwołany ze swego stanowiska. Mało go to jednak obeszło: pochłoniony był znów przez wielką pracę, która go roznamiętniała — Historyę Re-wolucyi.

VII. — Dla niej to właściwie przerwał wątek Historyi Francyi i przeskoczył trzy stulecia. Nie można byłoby wyobrazić sobie zapału, z jakim przystąpił do dzieła, gdyby nie własne jego zwierzenia: „Jakże długo czekałem na cię, dniu wielki! I co pozwoliło mi przeżyć bolesne średniowiecze i nie umrzeć z tego! Czyż nie ty, o dniu piękny, pierwszy dniu wyzwolenia? Żyłem, by cię opowiedzieć.“ I jak gorące i żywe dzieło zbudował istotnie 1 Ludwik

Blanc wydał był właśnie swe Dzieje Rewolucyi, Lamartine swych Żyrondysiów. Michelet nadał przedmiotowi nowe wartości, czerpał z nowych źródeł, z nieznanych dokumentów archiwalnych, wlał w dramat życie. Lamartine kreślił portrety, dał szereg przepięknych opisów, był malarzem uczuć. Michelet maluje namiętności. Jednocześnie zaś wplata do opowieści swe własne namiętności: jest bezlitosny dla ludzi okrutnych i zimnych—dla Marat’a i Robespierre’a, twardy również, nawet dla ofiar, gdy są przedstawicielami nienawistnych mu zasad, ale jakże wspaniałomyślny i pełen entuzyazmu, gdy unosi go wezbrany prąd jego idei. Będąc, naprzykład, przekonanym, że w ludzie tkwi głęboko instynkt sprawiedliwości, dobroci i poezyi — wpada w uniesienie, jest najbardziej lirycznym i najbardziej wibrującym z artystów, ilekroć zdaje mu się, że ten szczytny instynkt przemawia z poza wydarzeń.

VIII. — Gdy skończył ten poemat, bo jest to prawdziwy poemat w prozie, przystąpił ponownie do swej Hisłoryi Francy i, rozpoczynając opowieść w miejscu, gdzie ją przerwał, a więc od doby Odrodzenia, by doprowadzić ją do Rewolucyi. Nie można oczywiście spodziewać się, że będzie ją pisał w ta-kimże duchu, jak pierwsze jej tomy. Jest tu stronnym w sposób wręcz odmienny niż poprzednio. Kościół katolicki i monarchia są obecnie dla niego źródłem wszystkich nieszczęść. Rozmyślnie obniża ludzi, którzy przywodzili dziejom. Burzy zresztą z upodobaniem utrwalone sądy. Zaledwie wspomina o pewnych wydarzeniach, którym przypisywano dotąd znaczną wagę, by nadawać wielką doniosłość takiemu czy owemu szczegółowi, poczytanemu za nieznaczący. Szuka w małych przyczynach racyi wielkich wydarzeń; zbija nas z tropu nieprzewidzianemi zestawieniami.

Oto zresztą tytuły kilku rozdziałów; Molière i Madame, Wygnani markizowie, Ameryka, Manon Lescaut i t. d. Któż nie wie poza tern, że faktem, ustanawiającym wielki podział panowania Ludwika XIV-go na dwa okresy, jest w jego pojęciu, mała operacya, którą zrobiono królowi? Odróżnia dwóch Ludwików XIV-ych: jednego z przed „fistuły“, drugiego — po zoperowaniu jej.

A jednak, mimo wszystkie swe wady, druga część nie jest niegodną pierwszej. Choć naganne zasadniczo, stronność i namiętność nietylko wlewają życie w dzieło, lecz często również sięgają głębiej istoty prawdy, niż proste, zimne zastanowienie. I jeśli z punktu widzenia ścisłej sprawiedliwości musimy ubolewać nad zapalczywem unoszeniem się pisarza, to jednak nie możemy zaprzeczyć, iż wykazuje nieraz wiele głębi. Z drugiej strony, jego paradoksalne doszukiwanie się małych przyczyn, wywołujących wielkie następstwa, jego mania ciągłego burzenia ustalonej skali wartości, odnowiły trady-cyonalną postać rzeczy i pozwoliły wniknąć lepiej w wewnętrzne i istotne życie przeszłości. Malując wreszcie wielkie postacie historyi jak zwykłych śmiertelników, wyjaskrawiając jeszcze wszystko, co jest w ich człowieczeństwie maluczkiem i ubogiem, uczynił więcej wzruszającymi skreślone przez się ich portrety. Niema z pewnością dzieła, poddającego więcej myśli nowych i więcej pobudzającego do re-fleksyi, jak jego Hisłorya Francyi. Zacytujmy jeszcze sąd Juliusza Simona: „W tych jedenastu ostatnich tomach Historyi Francyi znajdziemy mnóstwo rzeczy dziwnych. Wady wzrosły i stały się liczniejszemi, nie zanikła atoli, ani osłabła żadna z wielkich zalet. Nie znajdzie się jeden człowiek, obdarzony zdrowym rozsądkiem, któryby powiedział: „Nie trzeba tu nic zmieniać.“ Ale nie znajdzie się też człowiek szczery, któryby zaprzeczył, że dzieło to przejmowało go nieraz wzruszeniem i budziło w nim egzaltacyę, że zbo-gaciło go w nowe myśli o wszystkiem, że, przebywając z Micheletem, obcował z wielkiemi ideami i wielkiemi uczuciami i że w niektórych chwilach olśniewała go nagle wielka jasność. Mamy całą obfitość książek, nacechowanych większą roztropnością. Nie mamy ani jednej, któraby rzucała więcej światła i była więcej wymowną.“

IX. — Pozostaje nam zaznaczyć ostatnie jeszcze oblicze tego geniuszu. W przerwach pomiędzy swą wielką pracą, Michelet pisał książki, nie przypominające żadnych innych i nie należące do żadnego z rodzajów literackich. Są niemi: Ptak, Owad, Morze, Biblia ludzkości, — mieszanina studyów i wspomnień osobistych z marzeniami imaginacyjnego artysty i z dążeniami myśliciela. Jakże wspaniałe znajdziemy tu opisy, skąpane w świetle i na wskroś prze-niknione sympatyą! Jakie naiwne i stąd więcej jeszcze udzielające się zdumienie, jakie radosne, ufne i głębokie wylewy uczucia! We wszystkiem i wszędzie Michelet dostrzega i sławi życie, miłość, płodność — rzeczy boskie, o których mówi jedynie z czcią głęboką. W ostatnich wierszach swej przedmowy do Owadu pisze: „Posiąść płynność soków żywotnych, ich władzę rozlewnego wnikania wszędy — oto czego chciałem tak bardzo i tak bardzo pragnąłem podczas długich lat milczenia, gdy byłem jak złom jałowy i jak człowiek z kamienia. Późno nadeszła młodość moja chce wylać dziś swą duszę, która skazana była na długie czekanie. Wczoraj dałem Ptaka, wzlot serca ku światłu. Dziś ta sama siła pcha mię przeciwnie pod ziemię i żąda, bym żeglował wraz z wami po wielkiem, żywem morzu przetworzeń, w świecie tajemnic i ciemni. A jednak kryją się w nim blaski, najwięcej rozwidniające dwa drogie skarby duszy: Nieśmiertelność i Miłość.“

X. — Michelet umarł w Hyères, 10-go lutego 1874-go roku. Pozostawił po sobie znaczną ilość rękopisów, z których jego żona umiała odbudować bardzo zajmujące dzieła, wkładając w swą pracę pietyzm i inteligentną troskę. Są to: Żołnierze Re-wolucyi, Bankiet, Moja młodość i t. d. Najbardziej atoli zajmująca z tych rzeczy nie została jeszcze ogłoszona: mam tu na myśli poutny dziennik, w którym Michelet spisywał codzień swe refleksye i uczucia, a z którego znamy jedynie pewne ustępy. Ale pozwalają nam one na szczęście przejrzeć dość wyraźnie człowieka, który odmalowywał się tu z dnia na dzień z takąż szczerością jak Montaigne, lecz ze znacznie większą dozą naiwności. Michelet objawia się nam w owych kartach, nie inny niewątpliwie niż w swych książkach, bo w tych szlachetnych naturach niema dwoistości, ale więcej żywy i wzru-

szony; jest też więcej artystą i więcej samym sobą. I oto jakim go widzimy w całej jego prawdzie:

Ma niezmiernie giętką i rozległą wrażliwość, a na usługach jej znakomitą pamięć i fenomenalną wyobraźnię, dostarczającą jej podniety. Do wrażliwości tej przemawia wszystko zgoła: pożółkły par-gamin, kawał muru, pejzaż, obraz. Każdy nowy przedmiot, który ją uderza, przejmuje go silnem i nieokreślonem wzruszeniem; naokół wyłaniają się wspomnienia i oto nasunął już Micheletowi zarys opowieści, oto go już roznamiętnia i pobudza do egzaltacyi. Ale w chwilę potem inny przedmiot i innego zupełnie rodzaju zwróci znów na siebie jego uwagę i wnet nasz poeta doznaje nowych emo-cyi, tworzy, zapala się, egzaltuje. Tak upływa całe jego istnienie. Egzaltuje go radość i cierpienie, egzaltuje życie i śmierć, ma w sobie coś niespokojnego i ufnego zarazem, coś gorącego i chorobliwego. Dzieje jego serca są niezwykłymi dziejami: miłość swą, niezmiennie stałą, daje ze wzruszającem i szla-chetnem ich upragnieniem duszom smutnym i cierpiącym ciałom, sercom zranionym. Po przez wszystkie burze jego wrażliwości, nawiedzają go zawsze sprzeczne a raczej uzupełniające się uczucia przemijającego trwania rzeczy i wieczności. Gdyby w jego życiu zwykłem nie było pewnej regularności, gdyby nie cechowała go zewnętrznie jaknajwiększa poprawność, gdyby w obejściu nie pokazywał pełnej godności dyskrecyi, gdyby — jednem słowem — nie ześrodkował całej swej wrażliwości w sferze literatury i sztuki — byłby typem gorączki i zmienności umysłowej. Takim, jakim jest wszelako — poczytamy

go za najdoskonalszy może typ artysty, jaki wydała historya naszej literatury.

Jest artystą, wszystko bowiem staje się u niego sztuką i pięknem. Przypadł mu od natury w udziale nie tyle „dar łez“, jak dar obrazów. Umie wlewać w słowa dreszcz życia; wypowiada się w nich całkowicie wzruszenie, którego doznawał z taką siłą. Ma styl zwięzły, żywy, śmiały, namiętny. Oto zaiste pisarz, nie potrzebujący metafor, nie szykujący szeregów przymiotników, nie gromadzący zdań. Wystarcza mu krótki, czasem niezupełny frazes. Posunąwszy zresztą pod koniec Historyi Francyi swe zalety do ostatecznych granic, przetwarza je w wadę i pisze w jakiś sposób zadyszany i rozedrgany. Ale w szczęśliwych swych momentach jest wzorem i mistrzem rodzaju, który nie nudzi ani męczy, nie daje nigdy przesytu, nie będąc niewzruszo-nem i monotonnem naśladowaniem pięknego ideału, powtarzaniem pewnej formy dobrego wysłowienia, lecz prawdziwie źyjącem życiem, życiem w ciągłym ruchu i zmieniającem się nieustannie, pełnem odcieni, zawsze pulsującem wzruszeniem, wrzącem, egzaltowanem,—życiem, co biegnie jak potok po przez góry, doliny, łąki i skały, po przez wsie i miasta, po przez wieki.

XI. — Zestawienie Micheleta z przyjacielem jego Quinet’em wystarcza w zupełności do wykazania potęgi sztuki. Quinet posiadał równie bogatą jak Michelet wyobraźnię i większą może nawet głębokość myśli; obydwaj walczyli za wspólną sprawę i czerpali ze wspólnych źródeł ideowych. Ale jakaż dzieli ich przestrzeń! Mimo wszystko, co nakazuje nam powiedzieć o Quinet’cie poczucie sprawiedliwości, musimy przyznać, że zajmuje nas jedynie, jako ciekawe zjawisko, że jest dla nas tylko przedmiotem pełnych poszanowania względów, gdy Micheleta widzimy wciąż przed oczyma i czytamy zawsze z jednaką przyjemnością, nawet gdy nas czemś razi.

Urodzony 17-go lutego 1803-go roku, Edgar Quinet był synem komisarza wojennego i matki protestantki, kobiety o naturze gorącej i surowej zarazem (z zasady biła swe dzieci dwa razy tygodniowo) i otrzymał to zdumiewające wychowanie, które, wskutek zrządzenia okoliczności, stało się udziałem dzieci poczętych w owej epoce: kochał Francyę i nienawidził Napoleona; pełen był pychy narodowej i nienawidził wojny; wielki ignorant ponadto był, jak nazwie się sam, „barbarzyńcą“, którego jakaś siła nieprzeparta ciągnęła do „wielkich, surowych poetów". Wahając się, jak Michelet, pomiędzy wyżynami filozofii i hi-storyą, czystą myślą i erudycyą, zetknął się opatrznościowo z dziełem pisarza — a był nim Herder, który odegrał wobec niego rolę Vica względem Micheleta. Przetłomaczył w trzech tomach Idee o filozofii dziejów ludzkości tego wielkiego romantyka niemieckiego (1825). Od tej chwili nie opuszcza go pragnienie wyśpiewania w symbolicznych i proroczych poematach (w wierszu czy prozie) przeznaczeń rodu ludzkiego. Takie są racye powstania Ahasve-rusa. rzeczy, która, niby misteryum średniowieczne, rozłożona jest na dni cztery i gdzie pod osłoną mitu Żyda wiecznego tułacza autor chce opowiedzieć „hi-storyę świata, Boga w świecie i zwątpienia w świe-cie“; — Prometeusza, epopei wierszem w trzech częściach (wiersz jest bardzo słaby i twardy), gdzie w postaci bohatera występuje ludzkość, krocząca ku postępowi; wreszcie Czarownika Merlin a, najlepszego z tych trzech utworów: zawiera on piękne stronice, przypominające Ballanche’a. Quinet, który jest wrogiem katolicyzmu, spirytualistą i humanitarystą, wysławia w tych dziwnych dziełach wysiłek, jakiego dokonywa ludzkość, by wypowiedzieć się w symbolach religijnych i burzyć następnie te symbole, gdy, w miarę postępu, tworzącego się za ich zdziałaniem, stają się tyranicznymi i niewystarczającymi dla niej, mogącej teraz przeciwnie urzeczywistnić więcej światła i wolności. Ale ma stanowczo zbyt zamgloną wyobraźnię; myśl nie osiąga nigdy całkowitej jasności. Przedewszystkiem zaś, oto pisarz, o którym nie można powiedzieć, by posiadł dar słów. Styl jego jest twardy, chropawy, pozbawiony barwy i wypukłości, giętkości i czaru.

Quinet był człowiekiem o duszy gwałtownej i żądnej czynu i odegrał znaczną rolę w ruchu politycznym. Mianowany w roku 1842-im profesorem w Collège de France, prowadził wespół z Miche-letem słynną kampanię, o której mówiliśmy wyżej, skierowaną przeciw Kościołowi katolickiemu i Jezuitom. Wygnany za Cesarstwa, wraca wraz z trzecią Republiką; zażywa wówczas ogromnej powagi. Umarł 27 maja 1875 roku, poczytany za prekursora. Był nim istotnie w wielu rzeczach, oprócz bowiem wymienionych już poematów, oprócz dzieł historycznych, z których najdonioślejszem jest Marnix de Sainte Aldegonde, oprócz broszur politycznych, poruszył jeszcze i roztrząsał w mnóstwie prac tyle idei, że wmieszany był do całego życia intellektualnego wieku. Ale cóż pozostało dziś z tak rozległej działalności? Kilka stron udatnych i imię — nic poza tern. Sztuka jest zaiste wielkim darem; nieszczęsnym pisarz, który go nie posiadł.

CZĘŚĆ CZWARTA.

TRYUMF IDEI POZYTYWNYCH.

ROZDZIAŁ I.

ŻYCIE I OBYCZAJE W DOBIE DRUGIEGO CESARSTWA.

I. — Koniec idealizmu i utopii.—II. Eklektyzm cesarza. — III. Pozytywizm Augusta Comte’a. — IV. Rozrywki; Paryż za Cesarstwa. — V. „Esprit boulevardier“. — VI. Labiche. — VII. Operetka Meilhac’a i Halévy’ego.

I. — Tylu ludzi pracowało zaciekle od r. 1830-go nad przetworzeniem świata, że zarówno ministrowie Ludwika Filipa, jak sam krój, usunęli się w końcu na stronę przed Rewolucyą, nie mając siły bronić dłużej ustalonego porządku; po raz drugi ogłoszona została we Francyi Rzeczpospolita. Był to piękny wybuch gorączki; nowy porządek nie miał za sobą oparcia krzepkich rządów, ani określonej doktryny politycznej. Republika, która wzywała do poczynań próbnych wszystkie utopie, otworzyła nieograniczone pole działania wszystkim marzeniom. „Połączeni jedynie w uczuciu bezwzględnej wiary w wolność i w ufności wobec natury, instynktu ludu i dobroci boskiej, wszyscy Francuzi dążą, każdy zgodnie ze swemi ideami osobistemi, do urzeczywistnienia cudownych nadziei złotego wieku.

Złoty wiek nie przyszedł jednak; najwięcej szlachetne porywy są często najmniej przewidujące, najbardziej uprawnione pragnienia okazują się często najwięcej anarchistycznemi, nie mówiąc już o tern, że utopia, uderzająca na mózg, może upoić straszliwie. To też czar prysnął po kilku już miesiącach. Przestano liczyć na tę organizacyę samorzutną, która, jak ufano przynajmniej, miała wyłonić się z wewnętrznej treści wyzwolonego narodu. Wpadając z jednej ostateczności w drugą, uwierzono w niezbędność ustanowienia władzy mocnej, któraby narzuciła ludowi ustrój dobrze obmyślony. Stąd wybór Księcia-Prezydenta, Ludwika Napoleona Bonapartego, stąd Zamach Stanu i Drugie Cesarstwo. Siła rzeczy mściła się niejako na idealizmie r. 1848-go, skazując go na szukanie przytułku w wielkich duszach upartych kilku wyobrazicieli poprzedniego pokolenia—Lamartine’a, Wiktora Hugo, Michelet’a, Quinet’a, u nielicznej grupy młodych republikanów, wreszcie u liberałów lub „ultra" katolików.

Cesarstwo natomiast stało się ucieczką umysłów, wyleczonych z utopii, jak skądinąd znów źródłem nieznanego dotąd dobrobytu materyalnego.

II. — Jasnem jest, iż w tym nowym świecie smak i ujawnione upodobania władcy mogły wywrzeć wpływ decydujący na ruch ideowy i ewolucyę literatury. Zdarzyło się jednak, że ani sam Cesarz, ani żaden z jego kolejnych doradców nie mieli zaznaczonych wyraźnie upodobań, lub przynajmniej nie chcieli ich pokazywać, pragnąc zyskać dla nowych rządów wszystkie siły intelektualne Francyi. Napoleon III dokładał nawet wysiłków, by nie przeważyć szali na korzyść żadnej z różnych szkół literackich, artystycznych i filozoficznych; popierał jednako ich rozwój, przychodził w pomoc pisarzom, wyznaczył pensyę „republikańskiemu ateuszowi“ Leconte de Lisle’owi. Teofil Gautier był oficyalnym krytykiem literackim. Cesarz żądał jedynie od talentów przystania na istniejący porządek rzeczy.

Eklektyzm ten znajdował silne poparcie w różnorodności gustów i opinii, jakie wyznawali jawnie główni przedstawiciele rodziny cesarskiej. Cesarzowa, która przyjmowała dworaków w Tuileries, lubiła pi-sarzy światowych i w dobrym guście, czując natomiast pewną niechęć do umysłów zuchwałych, do artystów, wypowiadających się w sposób dość swobodny i bez ogródek, do filozofów niewierzących. W Palais-Royal’u, z drugiej strony, książę Hieronim, ten „wykolejony Cezar“, jak go nazywali jego wrogowie, przebywał w towarzystwie Renan’a, Taine’a, Sainte-Beuve’a; Augier zasiadał do jego stołu; pałac jego był schroniskiem bonapartystycznego liberalizmu i wolno-myślicielstwa. Tę samą wolność, nie w dziedzinie myśli już, lecz sztuki, odnajdujemy u księżnej Matyldy, przebywającej zimą w Elysée, latem w Saint-Gratien; bywają u niej: Gautier, Flaubert, bracia Goncourt, wielu innych.

III. — Poczyna jednak wytwarzać się prąd pewien. Z tego stanu spokoju intelektualnego i pewnej niewoli, z łatwego życia, które przyszło po twardych doświadczeniach utopii i systematycznych doktryn, rodził się jakiś uniwersalny sceptycyzm, prowadzący ze swej strony do wielkiego pragnienia korzystania z życia. Był to tryumf ducha pozytywnego i żądzy uciech.

Kto mógłby przypuścić, że zaszczepcą tego ducha pozytywnego będzie matematyk-geometra, dawny uczeń Saint-Simona, który, po kilku napadach szaleństwa, miał skończyć w najmniej sensownym mistycyzmie? Rzecz to jednak pewna. August Comte zachowa na zawsze miano fundatora Pozytywizmu.

Urodzony w Montpellier r. 1798-go, umarł w Paryżu w r. 1857-ym. Pełen pychy i bardzo niezależny, niesłychanie wrażliwy i drażliwy, świadomy doskonale swej wartości, pokłócił się ze wszystkimi swymi mistrzami w nauce i pędził długo żywot ciasny i mozolny, który czyniło cięższym jeszcze okropne małżeństwo. Jakkolwiek nie miał żadnego z darów, cechujących pisarzy, stylowi jego nie brak było pre-cyzyi i jasności — zalet matematyka-geometry. Jak powiedzieliśmy, był początkowo uczniem i wielbicielem Saint-Simon’a, ale rozstał się z nim prędko; wyniósł atoli z lat, spędzonych w obcowaniu z nim, podwójną ambicyę, która miała być celem jego życia: dania syntezy wiedzy ludzkiej i stworzenia religii ludzkości.

Pouczał, iż w rozwoju tej ludzkości istniały trzy okresy: pierwszy, podczas którego ludzie tłomaczą wszystko interwencyą nadprzyrodzonych potęg boskich, — drugi, gdy uciekają się do zasad metafizyki, wreszcie trzeci, obecny, gdy ograniczają się coraz więcej do naukowego studyowania stałych i niezbędnych wzajemnych stosunków rzeczy: jest to okres pozytywny, przychodzący po okresie metafizycznym, który nastąpił znowuż po teologicznym. Nic ponad to „pozytywne“ oznajomienie z faktami, nie jest dziś, jak twierdził, możliwe, zajmujące ani pożyteczne.

Ale zrealizowanie jego domaga się dokonania poprzednio metodycznego uklasytikowania całej wiedzy ludzkiej i owo uklasyfikowanie właśnie stanowi jedyną filozofię. Sam Comte próbował podjąć to zadanie i jest-to wielką jego zasługą. Ale nie był jednym z tych filozofów abstrakcyjnych, którzy szukają prawdy dla prawdy; jego klasyfikacya miała być tylko wstępem do wielkiego dzieła religijnego. Lecz ani wiara, ani działalność jego, ani porywy serca nie zwróciły się do Boga, w którego nie wierzył. Bogiem jego była Ludzkość. Chciał, by wszyscy ludzie, oddani jej duszą i ciałem, tak jak chrześcijanie oddani są Trójcy Świętej, uważali ją za cel promienny, do którego spieszyć będą całym wysiłkiem. Zachodzi tu, co prawda, pewna komplikacya, nader bowiem trudno będzie skłonić umysły, przywykłe do metod naukowych i uleczone przez pozytywizm z wszelkich zaślepień teologicznych i metafizycznych do poświęcania się jednostki dla ogółu, ogółu zaś dla istoty abstrakcyjnej, jaką jest ludzkość. Ale same religie nauczyły Comte’a sposobu wytwarzania entuzyazmu religijnego; i oto ten, który od trzynastego roku życia wyzwolił się wyniośle z wszelkich wierzeń,—zapożyczył od katolicyzmu, w którym wielbił jego organizacyę i pedagogię, to czego brak było filozofii pozytywistycznej, by stać się religią Ludzkości, a więc: obrządki, kult i pedagogię. Dążył w taki sposób do pewnego mistycznego automatyzmu, gdy pewne wydarzenia natury uczuciowej pogrążyły go w czysty mistycyzm.

Miał kilku wyznawców, był repetytorem w Szkole Politechnicznej i ogłosił swój Kurs Filozofii Pozytyw-nej, gdy spotkał pewną młodą dziewczynę, Klotyldę

de Vaux, mniej niż mierną pisarkę, do której zapłonął obłędną miłością. Klotylda umarła wkrótce potem, a on zachował zbożnie pamięć o niej, jak Lamartine o Elwirze. Dla niej stał się dobrym, wstrzemięźliwym, czystym, pogodził się ze swymi wrogami, ukochał biednych i żył jak asceta. „Przypominał — mówi pewien Anglik, który go widział w r. 1851-ym, jeden z tych obrazów średniowiecznych, przedstawiających świętego Franciszka połączonego węzłami ślubnymi z Ubóstwem“. Obraz Klotyldy stał mu się przedmiotem obmyślanego drobiazgowo kultu, z obrządkami rytuału, modlitwami i godzinami medytacyi; cała jego filozofia przepojona była tym dziwnym feminizmem, który graniczył z obłędem.

Comte umarł 5-go września 1857-go roku; kilku jego uczniów pozostało mu wiernymi we wszyst-kiem, u innych atoli doktryna zredukowała się do studyowania faktów pozytywnych i wzajemnego stosunku rzeczy. Ponadto wszystko podporządkowane było w tych studyach zasadzie pożytku. W imię ducha pozytywnego wszystko, co było wierzeniem metafizycznem, dążeniem moralnem, głębo-kiem i nieokreślonem uczuciem — ogłoszone zostało za nierozpoznawalne. Duch pozytywny zamknął umysł i serce w ciasnym zakresie rzeczy pozytywnych.

Do tego obniżenia rozumu ludzkiego przyczyniły się wpływy angielskie. Z ojczyzny Bacona, Locke’a i Hume’a, która była teraz ojczyzną Stuarta Mill’a, szła pogarda dla wielkich spekulacyi filozoficznych a wraz z nią przesadne zamiłowanie w faktach.

Powieściopisarz angielski Karol Dickens pokazuje nam w początku jednej z najlepszych swych książek Trudne czasy szkołę, gdzie dzieci chowane są według metody pozytywnej: trzeba wypełnić aż po brzegi faktami te młode mózgi i oto pan Tomasz Gradgrind wraz z drugą poważną figurą wprowadzają do klasy nowego nauczyciela p Mac Dusiciela-Dzieci. „Żądam wyłącznie faktów—mówi p. Gradgrind.—Ucz więc pan ich tylko i zawsze tych chłopców i te dziewczęta. Fakty są jedyną rzeczą potrzebną na ziemi. Nie zaszczepiaj nic innego w umysłach i wykorzeniaj z nich wszystko po za faktami...“ A towarzyszący mu jegomość nastaje więcej jeszcze: „Należy—mówi do dzieci — byście we wszystkiem dawały kierować sobą i rządzić faktom. Trzeba wygnać na zawsze z waszej myśli wyraz Wyobraźnia.“ Francya wstępuje do szkoły p. Gradgrind’a. Żegnajcie szaleństwa romantyczne i utopie humanitaryzmu!

IV. — Żegnaj również marzenie, żegnajcie en-tuzyazmie i poezyo: pozostał teraz tylko zmysł praktyczny i zdrowy rozsądek powszedni, które rozwinęły się w obcowaniu z cyframi i przez obserwacyę faktów. Ale Francya nie nudzi się, jak mali uczniowie p. Dusiciela-Dzieci. Przeciwnie zupełnie; jest bogata, ma dobrą policyę, ochronne prawa robotnicze, przeszkadzające silnemu ciemiężyć słabego i energiczną władzę wyższą, która nie pozwoli znów biednemu zbuntować się przeciw możnemu. Uspakajają się nawet namiętności — tak łatwo zadowalać je obecnie! Minęły czasy bohaterów Balzac’a. Francya korzysta spokojnie z życia. I bawi się również...

Śmiechu, świateł, olśniewającego i pełnego komfortu luksusu, ruchu, życia — oto czego pragnie wyłącznie młode pokolenie, które w sposób tak

ŻYCIE I OBYCZAJE W DOBIE DRUGIEGO CESARSTWA 139

wesoły poprowadzi Napoleona Iii-go do Metzu i Se-danu. Oto Paryż wystaw wszechświatowych, prawdziwych jarmarków, ale jarmarków królewskich i cesarskich, koncentrujących w jednem miejscu wszystkie siły wytwórcze natury i społeczeństwa, nie kwoli służenia wielkim ideom lub wielkim zamiarom, lecz dla dostarczenia ludziom przyjemności. Oto Paryż Haussmann’a i Alphanda z cała swą regularnością i wspaniałością, ze swymi przepięknymi ogrodami — miasto nowe, młode, czyste, z którego usunięto wszelkie ślady zgrzybiałości i ubóstwa, miasto zdrowia, zbytku i rozrywki. I wpośród tylu cudów—oto monument symboliczny — nowy gmach Opery! Jaki rozmach w tej improwizacyi! Wznosi w sercu miasta swą skomplikowaną masę, pozbawioną stylu, jasności, logiki, ale zuchwałą, żywą, barwną, pełną przepychu, rozsiadającą się i rozkwitającą w swych złoceniach i marmurach. Jest zbytkiem, weselem, bogactwem; wszystkie sztuki, które czarują, niosą rozrywkę i zabawę, znalazły tu najpiękniejsze tło, jakie zdołano urzeczywistnić kiedykolwiek.

V. — Zobaczmy teraz, w jakich formach literackich wypowiada się rozbawienie i powszechna radość życia. Istnieje rzecz wyłącznie właściwa tej epoce. Jest nią tak zwany „esprit boulevardier“.

Paryż posiada rzeczywiście w owym momencie szczupłą garstkę ludzi, korzystających z przywileju uchodzenia za wyobrazicieli dowcipu; świat zamyka się dla nich pomiędzy restauracyą Brébant’a i kawiarnią Magdaleny; Pola Elizejskie uważają za daleką wieś. Znają zresztą dobrze ludzi i rzeczy; nic ich nie dziwi, nic nie zbija z tropu; mają mądrość praktyczną,

która pozwala im wznosić się po nad wszelkie złudzenia. Pozatem pozbawieni są ambitnych pragnień, nie pożądają dostania się do Akademii, ani fortuny; przyjmując powodzenie tak, jak przychodzi, mówią o wszystkiem swobodnie, w sposób dowcipny i oderwany. Mierzą ciosy we wzdęte balony próżności, sprowadzają ludzi do ich właściwej wartości; są zawziętymi wrogami banalności, głupoty, pretensyi i obłudy. Do garstki tej należą Nestor Roqueplan (1804 —1870), autor Życia paryskiego, Aurelian Scholl (1833—1902), Karol Monselet (1825—1883) i cała redakcya Figara z czasów Villemessant’a (1812— 1879). Ludzie ci pisali wiersze, powieści, pamiętniki, byli moralistami i dziennikarzami, robili wiele jeszcze innych rzeczy, ale wszystkie ich zalety, wszystkie oblicza ich postaci streszczają się dla współczesnych w jednem słowie —„bul warowiec“.

VI. — Obok tych przenikliwych bawicieli, których dowcipy roznoszone są wszędzie i nadają ton Paryżowi, oto najweselszy człowiek Francyi. I nie jest to chyba prostem zrządzeniem kapryśnego trafu, że epoka Drugiego Cesarstwa wydała Labiche’a (1815—1888), najzapamiętalej i najbezwzględniej wesołego z naszych autorów komicznych. Wesołym był również Rabelais, lecz w wesołości jego jest jakaś nieokreślona pogarda dla ludzkości, która wstrzymuje czasem śmiech na ustach. Wesołym był też Molier, ale chwilami z domieszką smutku, pochodzącego stąd, iż pokazuje w swym teatrze zbyt wiele realności ludzkiej. Labiche jest tylko czystą wesołością. I jakiż pociągający z niego człowiek!

Ma tyle stylu, ile go potrzeba, by każda z jego

postaci mówiła właściwym językiem. Uposażony jest również dość dobrze pod względem zdrowia moralnego; najbardziej swobodne jego uwagi nie wprawiają nigdy w niepokój ani zakłopotanie; nie zachodzi też obawa, by uraził nas czemś nieprzyjemnie; przypadł mu w udziale humor dobrze zrównoważony; geniusz jego polega na darze wesołości. Jest niewyczerpany w pomysłach: gdy już ustanowił punkt wyjścia i nakreślił zarysy sytuacyi, każda z komedyi poczyna rozsnuwać się z niesłychaną szybkością po przez tysiączne, arcypocieszne przeszkody; w miarę jak posuwa się akcya, Labiche wynajduje z pewną naiwnością najbardziej nieprzewidziane zajścia i zdarzenia, w końcu jednak, gdy, nie wiedząc czemu, pozwoliliśmy mu gnać nas za sobą wszędy po przez kolejne sceny, wszystko układa się jaknajlepiej i sztuka dobiega kresu. Niema tu niewątpliwie logicznego i ścisłego rozwoju faktów i charakterów. Weźmy na-przykład słynną Skarbonką (Cagnotte), wywołującą po dziś dzień burze śmiechu, — skarbonkę, do której wszyscy członkowie klubu w pewnem małem miasteczku, — klubu z jego oryginałami, głupcami i maniakami, składają pieniądze osiągnięte z urządzanej każdego tygodnia partyi. Gdy jest już pełna, rozbijają ją i, z zebranej kwoty, wybierają się do Paryża. Nikt pod słońcem (oprócz Labiche’a) nie mógł wymyśleć nadzwyczajnych przygód, które zdarzają się tym poczciwcom. A oto Kapelusz z włoskiej słomki, gdzie pewien młody małżonek ugania się za kapeluszem, którego nie zdołałby zastąpić mu żaden inny; za nim spieszy cała kawalkada weselna, a za kawalkadą stary, głuchy stryj, z doniczką kwiatów w ręku. Oto wreszcie niezrównana Zbrodnia przy ulicy Lourcine. Bogaty i stateczny mieszczuch, który uczestniczył dnia poprzedniego w bankiecie dawnych uczniów instytucyi Labadens’a, budzi się — ah! w jakimźe stanie, nie mając żadnego pojęcia o tern, co robił ostatniego wieczoru—i znajduje w kieszeni włosy kobiece i parę kawałków węgla. Obok siebie słyszy chrapanie jednego z dawnych uczniów instytucyi, którego przywiózł ze sobą, nie znając go wcale i który nie wytrzeźwiał jeszcze. I oto, czytając dziennik, nieszczęsny dowiaduje się, że nocy ubiegłej, tej nocy, o której nie zachował żadnego wspomnienia, została zamordowana w domu przy ulicy Lourcine jakaś wę-glarka. Nie ma żadnej wątpliwości: mordercą jest on, wraz z pijanym swym towarzyszem. Przez cały długi akt homerycznego bredzenia patrzymy na udręczenie i wybiegi winnego, a raczej rzekomego winnego, jak bowiem łatwo się domyśleć nie jest on mordercą, a dziennik z opisem zbrodni, do której się poczuwa, był numerem z poprzedniego roku.

Wszystko to jest niedorzecznością, zgadzam się na to, ale, pomijając nawet, że umiejętność „zabawienia uczciwych ludzi" stanowi niemałą już zasługę, trzeba jeszcze przyznać autorowi tych fars zasługę inną, nierównie większą i rzadszą: dar tworzenia postaci żywych. Wszystkie drobne ułomności natury ludzkiej, które mogli mieć poczciwcy, wyprowadzeni przez Labiche’a, nabierają życia w naszych oczach: zamiast maryonetek, pozbawionych realności te krotofilne komedye malują, kładąc w to prawdę, ruch i wypukłość, godne nieraz Moliera, ludzi średniego stanu, o naturze spokojnej, pędzących żywot regularny, którzy są w owej epoce przedstawicielami klasy społecznej, zwanej mieszczaństwem.

VII. — Zbliżamy się obecnie do innej jeszcze formy rozrywki, znacznie więcej oryginalnej (Labiche bowiem udoskonalił tylko w rezultacie pewien rodzaj) i charakterystycznej: jest nią operetka Meilhac’a i Ha-lévy’ego, ze współpracownictwem muzycznem Offenbacha. W operetce tej cała Francya i cała prawie Europa znalazły to, co odpowiadało ich gustom; była ona dosłownie rodzajem narodowym i prawdziwym „kaprysem“ dnia. Wielka księżna, którą grano w r. 1867-ym podczas Wystawy Powszechnej, cieszyła się tak niezwykłem powodzeniem, że cesarz rosyjski, Aleksander pospieszył na nią w dniu przybycia swego do Paryża.

Meilhac (1831—1897) był południowcem o umyśle żywym, fantastycznym i pełnym nieprzewidziano-ści, zabarwionym szczyptą poezyi; uwielbiał bilard i nie znosił kałamarza. Zeszedł się z człowiekiem wręcz przeciwnego usposobienia, synem poważnego literata i wysokim urzędnikiem — długim, chudym, nieco smutnym „bardzo zimnym i bardzo rozważnym, nie zdającym się w niczem na traf wypadku i robiącym wszystko z subtelną dbałością.“ Był to Ludwik Halévy (1834— 1908). I oto ci dwaj zawiązują znów bliższą znajomość z pewnym Niemcem, przybyłym do Paryża w celu studyowania muzyki klasycznej, bardzo biegłym w technice i zamierzającym poświęcić się wielkiej sztuce. To Jakób Offenbach. Ze współpracownictwa owej trójcy powstały: Piękna Helena, Sinobrody, Wielka księżna,

Życie paryskie, że nie wspomnimy mnóstwa innych utworów, które doznały niemniejszego powodzenia: „Kto chce wiedzieć — mówi Robert de Bon-nières — jak żyliśmy przed porażką Republiki,—niechaj spyta o to Henryka Meilhac’a i Ludwika Ha-lévy’ego“.

Istota wesela i nowości tych rzeczy streszcza się w słowach: nieposzanowanie niczego i parodya. Wyobraźmy sobie coś, co ogół zwykł otaczać poważaniem, czcią i uwielbieniem, coś pięknego, potężnego i szlachetnego, ludzi jak np. bohaterowie Iliady, lub, posuwając się dalej w zuchwalstwie, przedstawiciele dworu cesarskiego. Skarykaturować wszystkie postacie, zrobić z nich ubogich duchem, i to nietylko obłąkańców i niedorzecznych, lecz ludzi tępych a nawet o rozrzedzonym zupełnie mózgu; ulepić mieszaninę głupiej solenności, koszarowych żartów i domyśl-ników, przeciwstawić majestatowi sytuacyi uczucia najbardziej ciasne i mieszczańskie, dokonać tego wszystkiego z niesłychanym taktem, dowcipem, w sposób równie ucieszny jak swobodny, z czarującym humorem i fantazyą—oto co zdołali urzeczywistnić auto-rowie Pięknej Heleny i Wielkiej księżny.

Nie trzeba zbytnio uskarżać się na święto

kradztwo.

O, jakże bez uszanowania Prawi o bogach nygus ten!

głosi gdzieś Jupiter z powodu Sozyasza w Am-fitryonie Moliera. Przyznajemy, iż Meilhac i Halévy mówią bez poszanowania o bogach i wielkich tego świata

Nie przyczynili się do przechowania u Francuzów z epoki Cesarstwa uczucia tego poszanowania. Ale nie mają goryczy Swiffa, ani podstępnej złośliwości Voltaire’a; nie działali w żadnej ubocznej myśli, nie zburzyli nic zupełnie. Postanowili dostarczyć całemu pokoleniu zabawy, jakiej pragnęło i należy przyznać, że udało im się to znakomicie.

ROZDZIAŁ II.

I. Zagadnienia moralne i literatura. — II. Oktaw Feuillet, jego poprzednicy, jego talent, znaczenie jego dzieła.—III. Teatr. Pon-sard i reakcya przeciw romantyzmowi. — IV. Emil Augier. — V. Aleksander Dumas syn. — VI. Dziennikarstwo —VII. Veuillot.

Wnioski.

I. — Cały żywot Cesarstwa nie streszcza się jednak jeszcze w obrazie, który pokazaliśmy przed chwilą czytelnikowi. Musiały istnieć i istniały rzeczywiście w owej epoce śmieszności niebezpieczniejsze nad te, jakie wyszydzał dowcip bulwarowców, próżności i manie groźniejsze, niż te, których żywe odbicie pozostawiła nam komedya Labiche’a; inne wreszcie radości i smutki, niż te powierzchowne odczucia, które bawią nas i weselą w ówczesnej operetce. Życie rodzinne, fortuna, ubóstwo, miłość, nienawiść, wzajemne stosunki ludzkie stwarzają wówczas, jak po wsze czasy, dramaty i konflikty, rozwiązujące się nieraz kosztem patetycznych wysiłków serca i sumienia. I tę właśnie stronę rzeczy musimy zbadać teraz, by poznać istotną treść społeczeństwa w dobie Drugiego Cesarstwa.

Nie mamy tu, niestety, równie licznych świadectw naocznych, jak te, które pozwoliły nam wniknąć w ist-

nienie poprzednich pokoleń, najlepsi bowiem pisarze tego okresu i najwięksi twórcy fikcyi odmawiają zabierania głosu w kwestyach zagadnień życiowych. Uprawiają sztukę dla sztuki. Literat gardzi obecnie rolą kapłana, apostoła lub filozofa; jest artystą i nie chce być niczem więcej —powiedziałby sam chętnie: niczem mniej.

Wyjątkowo tylko uda nam się trafić w osobie Oktawjusza Feuilleta, na pisarza moralistę, a i to dlatego, że będzie on niejako przeżytkiem przeszłości. Jedynie teatr, z Augierem i Dumasem, zachowa tradycye twórczości, mającej na celu poprawę obyczajów przez ich malowanie.

II. W chwili, gdy Stendhal, Balzac i George Sand wkraczają w chwałę, inni pisarze zdobywają sobie miejsce w literaturze, publikując utwory miłe i pociągające, w których przeważa u jednych tkliwość, u innych dowcip, u innych jeszcze siła dramatyczna. Są to: J. B. Saintine (1798 — 1865), autor wzruszającej Piccioli, który wycisnął łzy z oczu całej Europy, opowiadając w tej książce miłość więźnia i kwiatu; Klaudyusz Tillier (1801 — 1844), którego rzecz, zatytułowana Mój wuj Beniamin i zgoła nieznana we Francyi, stała się w Niemczech, wskutek szczególnego zboczenia optycznego, klasycznym typem powieści francuzkiej; wreszcie Juliusz Sandeau (1811 — 1883), pisarz delikatny, wytrawny, pełen dbałości, ale może niedość żywy, lubiący drwinko-wać, autor, między innymi, Panny de la Seiglie're} Worków i Pergaminów, Domu w Penarvan, nade-wszystko zaś Skały Mew, tego arcydzieła literatury dziecinnej, która pozostawia za sobą daleko Jana-Pa-wła Chopparła i Roberła-Roberła przez Ludwika Desnoyers (1802—1868) i może zająć miejsce obok tak pełnych jeszcze żywotności książek Hrabiny de Ségur. Do tej to rodziny literackiej należy Oktawjusz Feuillet, powieściopisarz-moralista Drugiego Cesarstwa.

Urodzony wSaint-Ló wr. 1821-ym, Oktawjusz Feuillet umarł w Paryżu w r. 1891-ym. Pierwszymi jego występami na widowni pisarskiej były utwory sceniczne, wodewile i dramaty. Nie wszystkie doznały jednakowego powodzenia. Później nieco ogłosił śliczny zbiór Scen i Przysłów, które ukazały się pierwotnie w Revue des Deux Mondes. Jestto Musset, mniej głęboki i wzruszający, mniej poetyczny, ale mający jeszcze wiele powabu, wiele fantazyi i dowcipu. Po tych Scenach i Przysłowiach, Feuillet powraca do teatru; jest już teraz lepiej przygotowany do niego; jego Daliła, zdobywająca na scenie wielkie powodzenie, pochodzi z r. 1857. Ale daleko większy jeszcze sukces spotka jego Romans ubogiego młodzieńca, wskazując mu przytem tak wyraźnie jego drogę, że z autora dramatycznego przedzierzgnie się w powieściopisarza. Cesarzowa smakuje w jego talencie i wyrabia mu miejsce bibliotekarza w pałacu Fontainebleau; należy odtąd do dworu. „Widzę go jeszcze,—mówi Aleksander Dumas — widzę go wieczorem w jednym ze świetnych salonów Drugiego Cesarstwa; jest wysoki, delikatny, nerwowy, o czarującem obejściu, dbały bardzo o wszystkie formy światowości, pod którą czuć jednak pulsowanie drżących fibrów artysty...“

Istotnie, Feuillet jest tym artystą, wibrującym i nerwowym, zarówno w swym stylu, jak w charakterze tworzonych przez się postaci, ale w takimże samym stopniu jest światowcem, a raczej, wyrażając się ściślej, światowym i religijnym moralistą. Pisze dość sucho, zdaniami któtkiemi i w tonie zlekka ironicznym, jak gdyby obawiał się wymowności i wzruszenia, choć w rzeczywistości stara się osiągnąć jedno i drugie, nie ma bowiem w sobie bynajmniej bezwzględnej obojętności jakiegoś choćby Mérimée’go. Wskazuje jedynie sceny, opisuje mało, pozwala nam odgadywać uczucia, ale ich nie analizuje; maluje namiętności skupione, fantastyczne, tajemnicze i wciela je w bohaterki dziwne i czarujące: pod lekką ironią słów daje przeczuć egzaltacyę śmiertelnych uczuć i celuje w tej sztuce¹). Stworzył również typ człowieka mocnego, który nie jest niewolnikiem ambicyi pozbawionej skrupułów, w rodzaju Juliusza Sorel’a, ale światowcem, człowiekiem wyniosłym i nieubłaganym, panującym nad swem sercem, znajdującym punkt oparcia w poszanowaniu własnej godności i nie znającym innej reguły postępowania po nad prawo honoru, które postawił sobie za zasadę.

Wszyscy bohaterowie Feuilleta mają jedną wspólną cechę: należą do najwyższej arystokracyi. Poziome szczegóły życia nie istnieją dla nich wcale; kojarzą z doskonałem wychowaniem poprawność obejścia, która nie opuszcza ich nigdy, nawet w chwilach najcięższych kryzysów życiowych; w cierpieniu i śmierci będą jeszcze ludźmi światowymi. Wobec jakich zagadnień moralnych stają jednak? Z jakich pierwiastków buduje Feuillet swe powieści?

Z tych poprostu, iż ci światowcy wyobrażają sobie, że ze swem wychowaniem, swemi nawyknie-niami i tradycyonalnym hamulcem honoru będą mogli rządzić sobą sami, obchodząc się bez religii i bez wszelkich wierzeń—i że im się to nie udaje. Kobiety są pobożne, mężczyźni niewierzący. I oto w swej słynnej Sybilli, na którą George Sand czuła się obowiązaną odpowiedzieć, pisząc Pannę de la Quinlinie i w pięknej swej powieści Pan de Camors—pokaże nam Feuillet, na jaką klęskę skazana jest ta „zwyczajna moralność“ wobec namiętności i życia. Kobieta prosta, słodka i cnotliwa zwycięży, choć umrze z tego; będzie jednak wielką odkupicielką. Mocny zaś mężczyzna musi ugiąć kolano i uwierzyć, jeśli nie chce skończyć w rozpaczy.

Nie wiem, czy powieści Feuilleta przekonały wielu ludzi „mocnych“; oczarowały w każdym razie wiele wyobraźni i wycisnęły łez wiele; są również dowodem (o ile Feuillet jest wiernym świadkiem życia), że w wysokich sferach społecznych istniały niezaprzeczone skłonności do pewnego pozytywizmu światowego, który dążył do wyrugowania uczuć religijnych.

III. — Zobaczmy teraz, czy mieszczaństwo staje wobec tego samego zagadnienia i czy prawo moralne, podyktowane przez honor, zastępuje mu również religijność? Musimy zejść tn nieco niżej: zamiast moralności opartej na honorze, mamy moralność złota i kodeksu i ta nowa sytuacya dostarcza natchnienia nowym autorom dramatycznym.

Upadli byli właśnie na scenie Burgrabiowie; publiczność znużona była teatrem romantycznym. I oto pewien nieznany zupełnie młodzieniec nazwiskiem

Ponsard, (1814—1865), pełniący zastępczo w Montbrison funkcye prokuratora, złożył w Komedyi Francuskiej tragedyę p. t. Lukrecya, prawdziwą tragedyę według reguł, gdzie występowali Rzymianie, wypowiadający, jak dawnymi czasy, wielkie uczucia w majestatycznych aleksandrynach. Była to historya Tar-kwiniusza, Lukrecyi i pierwszego Brutusa, Poslaciom brak było poezyi, stylowi wdzięku i giętkości; jedynie pewne pretensye do utrzymania barwy lokalnej świadczyły, iż rzecz powstała po wielkiej reformie romantycznej. A jednak spotkała się z nadzwyczaj-nem powodzeniem, które zdziwiło samego Ponsarda. Do tryumfu tego przyczyniła się bezsprzecznie znakomita artystka, panna Rachel, ale racye entuzyastycznego przyjęcia leżały więcej jeszcze w fakcie, że publiczność, zmęczona poezyą i obłędną egzaltacyą, witała radośnie w nowej sztuce koniec dramatu romantycznego.

Ponsard próbował daremnie zdobyć ponownie podobny sukces. Dał dwa bardzo nudne utwory: Agnieszką z Merami i Szarlotą Corday, następnie zwrócił się do rodzaju „wdzięcznego“ w sztuce p. t. Horacyusz i Lidia, w końcu zaś w Honorze i Złocie, Kiesie i Lwie zakochanym przystąpił do komedyi obyczajowej, zawsze w wierszach, lecz w wierszach twardych i prozaicznych, pozbawionych werwy i fan-tazyi. Ostatnim jego dziełem był mierny Galileusz.

IV. — I otóż, poza swym patentowanym naśladowcą, poetą marsylijskim Autran’em (1813—1877), autorem Córki Eschylosa, miał Ponsard przyjaciela, wielbiciela i niemal ucznia w pewnym młodym dramaturgu, Emilu Augier (1820 — 1889) wnuku Pigault-Lebrun’a. Urodzony w Walencyi, w depar-■tarnende Drôme, ale wychowany i przebywający stale w Paryżu, kojarzył Augier werwę południowca z tą, jaką dają mieszczaństwu paryskiemu, a zwłaszcza bogatemu mieszczaństwu znajomość świata i rzeczy, łatwe życie i pulsowanie dowcipu paryskiego. Należał do stronnictwa liberalnego, będąc imperyalistą w rodzaju księcia Hieronima. Nie miał w sobie żadnego mistycyzmu; jasnemu i zdecydowanemu umysłowi jego nienawistną była wszelka metafizyka. Przy tej organizacyi duchowej posiadał zdolności dramatyczne. Umiał stawiać mocno swe postacie, nadawać im właściwą fizyonomię i wypukłość. wlewać w nie życie; znajdował w porę wydarzenia, rozwiązujące akcyę, z których wynikała ogólna szczęśliwość. Celował w dowcipach, które są formułami. Wreszcie poruszył śmiało bardzo poważne zagadnienia.

Początkowo naśladował więc Ponsarda i wystąpił na widownię w r. 1844-ym ze sztuką grecką w wierszu p. t. Cykuta, którą kończy takie oświadczenie głównej jej postaci, Cliniasa:

Rodzina—moja, moja, moja! Co za radość! Boże,

Żem dotąd żył inaczej, myśl pojąć nie może.

Oto wiersz, o któryby nie można z pewnością posądzić Wiktora Hugo.

Następny jego utwór /’Aventurière (1848) wierszowany już jest lepiej. Występuje tu pewien „rozpustnik“ niejaki Annibal:

Uczeń i spadkobierca mego Matapana,

który przypomina wiek XVII-ty (wiek XVII-ty Jode-Iet’a i Doua Jajeta z Armenii). Wreszcie w r. 1849-ym daje Gabrielę, komedyę w wierszach, mieszczańską i przeciwromantyczną. Gabriela, która wyszła za nota-ryusza, uważa swego męża za zbyt prozaicznego i protestuje, gdy biedaczysko mówi jej o kodeksie i gospodarstwie:

O naturo, spokojna w słonecznej poświacie, Przenikający, świeżych liści aromacie,

Wy, w słońcu rozportarte łąki, pełne ciszy: Toż miłość, której od was pieśń me serce słyszy?

I ma już uledz pewnemu poecie, przyjacielowi pól „rozpostartych w słońcu“, gdy nagle otwierają jej się oczy; dostrzega, że prawdziwą poezyę znaleźć można w domowem ognisku i pada w objęcia męża z okrzykiem, w którym nikt niewątpliwie nie poznałby wiersza:

Kocham ciebie, poeto i ojcze rodziny!

Jestto protest przeciw romantyzmowi.

We wszelkich więc kierunkach zajął Augier bardzo wyraźnie miejsce w szeregu przedstawicieli reakcyi literackiej. Ale istotna doniosłość historyczna jego twórczości zaczyna się od chwili, gdy, zaniechawszy naśladowania Ponsarda, odkrył nową drogę: dramat mieszczański w prozie, odpowiadający z tej racyi daleko więcej głębokim upodobaniom publiczności francuskiej, niż dzieło tragicznego autora Lukrecyi.

Augier wprowadza więc na scenę wielkie mieszczaństwo, — mieszczaństwo tak bogate, że jeden z jego wyobrazicieli może powiedzieć: „Mam jedną z tych fortun, po nad któremi pieniądz jest już tylko pieniądzem“. Ludzie ci zdobywają te fortuny, prowadząc interesy: ale w jaki sposób? Nikt tego nie wie. Z pewnością nie wykroczyli nigdy poza granice umiejętnego stosowania kodeksu, ale, z pewnością również, honor i delikatność nie powstrzymały ich nigdy przed niczem: mieli jedynie poszanowanie dla sędziego i żandarma. Doszli do tego, że nie rozumieją już nawet, iż pewnym sumieniom wolno sądzić ich surowo. „Opadają mi wprost ręce! — mówi pan Roussel (ten właśnie, dla którego pieniądz przedstawia już pieniądz tylko). Jakto, nie jestem już teraz uczciwym człowiekiem, ja, który posiadam trzy miliony! Zabawny jest, zaiste, ten jegomość! Miałem prawo za sobą, słyszysz pan, co mówię. Działałem zawsze zgodnie z prawami mego kraju. Jestem w porządku, a jeśli ci się to nie podoba, to możesz wynieść się stąd, idyoto!“ Ale tych wielkich korsarzy spotyka kara, pomimo ich milionów; na tem właśnie polega dramat.

Kara dotknie ich w uczuciach — i to w sposób straszliwy: mają dzieci, które uwielbiają i cierpieć będą przez te dzieci. Nie znaczy to, by Augier, idąc za dawną metodą, chciał pokazać ojców, ukaranych w ciężkich przywarach swych dzieci; karą ich jest przeciwnie nazbyt wyczulona szlachetność istot z krwi ich poczętych. Biedni ojcowie! Myśląc o małżeństwach dla swych synów i córek, szukać będą ludzi najgodniejszych ich i najlepszych. I wszystko będzie szło jaknajlepiej, głos miłości okaże się zgodnym z głosem rozsądku, gdy w ostatniej chwili syn lub córka, narzeczony lub narzeczona domyślą się, skąd pochodzą pieniądze. A wówczas zrywają się projektowane związki i krwawią serca; ojciec, na którego spada pogarda dzieci, zakopie się w jakimś kącie, by umrzeć z tego, że dzieci te są zbyt szlachetne a jego fortuna zbyt wielka, o ile jakiś wprowadzony zręcznie

przypadek nie urządzi wszystkiego i nie wyleczy ze wszystkiego—ze wszystkiego, z wyjątkiem pogardy²).

Pieniądz! Ileż stwarza ten pieniądz nieszczęść i jak znieprawia ludzi! Augier pokaże nam inne jeszcze strony zagadnień życia współczesnego, nad którem panuje wszechwładnie zbytek i złoto. Oto piękna Serafina, która wyszła za mąż za pana Pommeau, dependenta u notaryusza. Potrzeba jej wspaniałych strojów, powozów, klejnotów; spieszy z zabawy na zabawę; jest to „lwica“, ale lwica „uboga“³). Skąd dostać pieniędzy? Dostarczy ich bogaty przyjaciel pana Pommeau, niejaki Lecarnier, którego żona jest wychowanką dependenta. By uzyskać je, Serafina usidla Lecarnier’a, a gdy zostanie w końcu zdemaskowana, odejdzie cynicznie, bez wyrzutów sumienia, pozostawiając za sobą trzy istoty—swego męża, p. Lecarnier i Teresę Lecarnier — rażone śmiertelnie w serce, dlatego tylko, że kochała zbytek i nie mogła zadowolić swych w tym kierunku pragnień.

Pieniądz! Mają go nazbyt wiele jedni, którzy, zbogaciwszy się nadmiernie prędko, chcieliby zdobyć teraz szacunek ludzki i nie mogą dopiąć celu, nie będąc ludźmi godnymi szacunku. Mają go zbyt mało inni, którzy sprzedają się, by posiąść fortunę. Pieniądz jest plagą tego świata mieszczańskiego, a Emil Augier, Balzac na małą skalę, stanie się odtwórcą sprawionych przez niego nieszczęść.

Zapragnął pewnego razu wyjść ze zwykłej swej sfery i, wraz z zagadnieniami materyalnemi, spróbował

pokazać w Zięciu pana Poirier dramat próżności herbowej u nowoczesnego Jourdain’a, wydającego córkę za zrujnowanego arystokratę. Ale w ładnej tej sztuce dostrzegamy głównie pióro zręcznego jego współpracownika, Juliusza Sandeau. Nieco później wmieszał się do polityki w Bezczelnych (Les Effrontés) i w Synu Giboyer'a. Próby te nie okazały się nazbyt szczęśli-wemi, jakkolwiek Augier nie miał nigdy większej niż tu werwy. Sztuki zawierały jednak zbyt wiele zaczepek osobistych, zbyt wiele zjadliwej satyry, skierowanej przeciw Ludwikowi Veuillot’owi, którego „sposób" działania określa pisarz w taki sposób: „Polega on na wywodzeniu w pole wolnomyślicieli i na pognębianiu filozofów, czyli na wywijaniu przed arką kijem i laską. Skojarzenie Bourdaloue z Turlupin’em, fa-cecye stosowane ku obronie rzeczy świętych, Dies irae, wygrywane na flecie...“ Chwila była źle wybrana: Wszechświat, dziennik Veuillot’a, został był właśnie zawieszony. Dodajmy, że fabule i charakterom tych dramatów brak prawdopodobieństwa. Być może, iż chcąc poruszać zagadnienia polityczne dnia, trzeba mieć, jak Arystofanes, pewien dar poetycki, którego Augier pozbawiony był całkowicie, poezya bowiem zbawia wszystko. Szukać więc w nim trzeba jedynie pisarza moralisty bogatego mieszczaństwa; przyznajmy też, że jest w tej dziedzinie prawdziwym mistrzem.

V. — Aleksander Dumas, ów wyborny gawędziarz, miał syna zrodzonego z nieregularnego związku, którego kochał bardzo i zapragnął wychować; chłopiec dzielił więc jego żywot pracowity i bezładny. Zastosowane do dziecka inteligentnego i czujnego, o naturze prawej, dziwne to wychowanie, natchnęło je nieprzepartym pociągiem do życia normalnego, zdrowego, regularnego, — ośmielę się niemal powiedzieć: mieszczańskiego. Rostropność stała sięu działem dziecka, podczas gdy ojciec pozostał „marnotrawnymi Aleksander Dumas syn (1824—1895), nosił bowiem toż samo imię, co ojciec, poczuł w sobie, prawem kontrastu, powołanie moralisty i, dawszy kilka powieści namiętnych i gwałtowych, począł pisać sztuki, nietyle kwoli uczynienia zadość swemu temperamentowi autora dramatycznego — posiadał go napół tylko, lecz, że scena wydawała mu się katedrą, z której głos jego rozlegać się będzie najdonośniej a jego nauczanie osiągnie cel najskuteczniej. W podobnych warunkach nikt nie mógł protestować więcej od niego przeciw teoryom sztuki dla sztuki i nikt też nie dokładał większych starań, by zamienić dramat w obronę jakiejś tezy.

Co prawda, przyszło mu to łatwo. Brak mu było prawie zupełnie daru tworzenia postaci żywych, mających własną indywidualność, duszę i własne przeznaczenia. Wyprowadzani przezeń ludzie są istotami abstrakcyjnemi, logicznemi i brutalnemi, jak abstrakcya. Działają z całą bezwzględnością, czy to chodzi o zdemaskowanie kobiety, czy o wydobycie na jaw nieuczciwości męskiej; nie zadrga w nich żadne wzruszenie, nie znają subtelnych cierpień, wahań, ściśnienia serca i dreszczu wewnętrznego; robią zło czy dobro z jednakim, straszliwym chłodem. Prawdziwe z nich mechanizmy, poruszające się automatycznie, dopóki jakaś katastrofa nie złamie głównej sprężyny. I jakże mało są sympatyczni! Jeżeli interesujemy się nimi, to tylko dlatego, że wplątani są w przygody bez wyjścia i że oczekujemy z trwogą nieuniknionej, ślepej kuli rewolwerowej, która wszystko zakończy. Cała wartość dramatyczna sztuk Dumas’a leży w tern zresztą, że nie wiemy do ostatniej sceny, kto będzie ofiarą tego wystrzału. Wykazuje przytem taką pewność ręki i tak potężną umiejętność wykonawczą, że ulegamy ostatecznie jakiemuś nieprzezwyciężonemu pociągowi, w którym jest zresztą tyleż rozdrażnienia, co przyjemności.

Jeśli jednak Dumas nie stwarza ludzi, to umie natomiast wlewać z niesłychaną sprawnością w idee drganie życia; postacie jego przerywają co chwila akcyę, by rozwijać jakiś temat i wypowiadać tyrady, przypominające artykuły dziennikarskie. Zbudowane są bowiem zupełnie jak artykuły: skreślone z gryzącą werwą i pełną rozmachu logiką, usiane dowcipnemi uwagami, prowadzą do konkluzyi, wywierających swą nagłością silne wrażenie. I oto, gdy idea została już rozwinięta i artykuł skończony, akcya rozpoczyna się na nowo, by poprowadzić nas do następnej tyrady. I jakby nie wystarczyła mu jeszcze taka ich mnogość, Dumas rozpycha, skończywszy sztukę, aktorów i postacie, by zająć ich miejsce i we własnem imieniu przemawiać do publiczności we wstępach, stanowiących często najlepszy akt utworu. Aleksander Dumas jest dziennikarzem.

Już w pierwszych jego sztukach, w Półświatku, Kwestyi pieniężnej, Synu naturalnym, Ojcu marnotrawnym i nawet w poprzedzającej je wszystkie Damie kameliowej występują intencye moralizatorskie; ale pomysły romansowe w jednych z nich, w innych obserwacya realności życiowej, której dostarczają podniety wspomnienia osobiste, przesłaniają na tyle lek-cyę, że nie czuć w niej zbytniego nacisku. Widzimy z niej jednak, jakiem niebezpieczeństwem dla rodziny i miłości staje się uczęszczanie do sfer półświatka, pożądanie pieniędzy, nieprawe urodzenie; wydziela się przytem z tego wszystkiego pewna gorzka filozofia; ludzkość nie występuje tu w bardzo pięknem świetle. W tym już momencie Dumas nie wykazuje dla swych postaci żadnej tkliwości, ani serdeczności.

Ale właściwe jego sztuki tendencyjne przyszły dopiero później; postacie zatracają już w nich wszelką reałność; są nazbyt wyraźnie narzędziami idei. Jeden z tych dramatów zatytułowany jest Pojęcia pani Au-bray; tytuł to znamienny, cała bowiem sztuka stanowi dyskusyę ideową, a bohaterowie jej są poruszającemi się ideami. Stopniowo więc zaznacza się coraz dobitniej moralizatorskie powołanie Dumas’a, dążące do stłumienia w nim talentu dramatycznego; kaznodzieja zyskuje przewagę nad pisarzem scenicznym.

Kaznodzieja ten wpadnie w końcu w egzalta-cyę; przychodzi trzeci okres twórczości, w którym Dumas wpada poniekąd w halucynacye; nie wystarcza mu już nadawanie ideom postaci ludzkiej: przyzywając na pomoc więcej dziwny, niż głęboki symbolizm, ulepia potworne i tajemnicze kształty, które mają wyobrażać zło i demoralizacyę — Bestyę ludzką. Jest nią Cezaryna w Żonie Klaudyusza, mrs. Clark-sonn w Cudzoziemce. „Usuń się przed żoną Klaudyusza — mówi jedna z postaci tego teatru apokaliptycznego — nie stawaj na jej drodze. To kobieta, która, między dwoma uśmiechami, hańbi lub zabija. To gniew boży.“ Jest tylko jeden sposób obronienia się przed Beslyą: „To nie twoja żona, to nie kobieta! — wykrzykuje Dumas. — Nie została objęta w koncepcyi boskiej, jest tylko zwierzęciem. To potworna samica z krainy Nod, to samica Kaina. Zabij ją!“ Oto powróciliśmy do pełnego tętna frenezyi romantycznej.

Dumas zakończył swą karyerę pisarską bardziej ludzkimi dramatami; są nimi Dyoniza i Francillon. Minęła jednak doba wielkiego jego wpływu; zyskuje już tylko sukcesy wirtuoza. Dziś produkcya jego jest nam więcej obca jeszcze, niż sztuki Augier’a, gdy bowiem z jednej strony retoryka jego przestarzała się zupełnie, same zagadnienia moralne, stanowiące jądro sztuk, ukazują się nam jednocześnie w innem, niż jemu świetle i przestały nas zajmować. Ażeby dzieło jakieś zachowało żywotność, trzeba stwarzać postacie ludzkie lub poetyczne, a Dumas’owi nie udało się to nigdy.

VII. — Augier i Dumas posiadają rywali w swej roli moralizatorów. Mówiąc to, nie czynię bynajmniej aluzyi do kaznodziejów i filozofów. Gdy w społeczeństwie rozpoczyna się rozkład, dawni Stróże moralności publicznej milkną, lub wywierają już tylko wpływ osobisty; z katedry, ani w kościele nie rozlega się głos żaden, przypominający wielkie głosy, które rozbrzmiewały tak donośnie w początku i środku stulecia. Minęła epoka Ravignan’ôw i Lacordaire’ôw; panami chwili, dyktującymi myśli i czyny, są dziennikarze. Daleko więcej rozprzestrzenione niż dawniej, pisma zachowały dawny urok wobec czytelników; publicyści podobni są do filozofa ze słynnego wówczas obrazu Couture’a Rzymianie Dekadcncyi; jak on, obejmują

wzrokiem, po skończonej orgii, wypróżnione czary, więdnące kwiaty i uśpionych biesiadników.

Nie zamknęli się jednak wszyscy w powadze stoi-cyzmu. Niektórzy nie mają wcale pretensyi do postawy tak dostojnej; ci gotowi są spróbować sami win i zasiadają do stołu biesiadnego; mądrość ich polega na pouczaniu, że nie trzeba wyglądać przy nim na żarłoków ani głupców; są mistrzami dowcipu i elegancyi; pomiędzy nimi to znaleźliśmy przedstawicieli owego „esprit boulevardier“, o którym mówiliśmy wyżej; stworzyli też pewien nowy rodzaj — kroniką.

Surowszymi od nich, choć nie posuwającymi jeszcze daleko tej surowości, są dziennikarze polityczni, wychowańcy uniwersytetu, którzy zdobyli sławę: About, Sarcey, Prévost-Paradol.

About (1828—1885) był uczniem Szkoły Normalnej i Szkoły Ateńskiej; umiał pisać i, choć brak mu było werwy, posiadał sztukę wypowiadania w sposób żywy rzeczy dowcipnych. Rozpoczął karyerę literacką od przyjemnych powieści, mających wszystkie zalety, oprócz życia. Nie wierzy sam w swe postacie i nie może powstrzymać się od drwinkowania z nich. Nie wyrzekł się nigdy pisania romansów i nie nauczył się nigdy brać ich na seryo. Najczęściej ukrywa w nich jakieś intencye satyryczne, których celom mają właśnie służyć wyprowadzone przezeń postacie, o ile nie chodzi mu wprost o zabawienie się ich kosztem. Tak przedstawiają się Król gór i Małżeństwa paryskie, tak Małżeństwa na prowincyi i rzecz najzabawniejsza ze wszystkich: Człowiek o złamanem uchu. Pokazuje w niej pułkownika Wielkiej Armii, który został zasu-

11

Obraz literatury franc. II.

szony i zabalsamowany przez jakiegoś genialnego uczonego i przywołany następnie do życia w 40 czy 50 lat potem; ze swą wielką szablą bojową, wprowadza zamęt do małej, spokojnej mieściny, gdzie nastąpiło to wskrzeszenie z umarłych. Nie swoim to powieściom jednak, lecz działalności publicystycznej zawdzięcza About uznanie, jakiem się cieszył. Wolnomyśliciel i bonapartysta, stał się po r. 1870-ym republikaninem, pozostając wiernym wolnej myśli. Umarł w sposób tragiczny.

Towarzysz jego i przyjaciel Franciszek Sar-cey (1828—1889), tak samo jak on uczeń Szkoły Normalnej, nie był ani powieściopisarzem, ani autorem dramatycznym; pozostał wyłącznie dziennikarzem. Odrywał się od publicystyki jedynie dla odczytów, które, w gruncie rzeczy, były również artykułami. Pierwotnie pisał o polityce i, do końca życia, dawał do różnych pism kroniki, w których bronił przekonań podobnych całkowicie do opinii Aboufa, ale stalszych. Znany jest atoli głównie jako krytyk dramatyczny. Celował w tej dziedzinie, dzięki swemu zdrowemu rozsądkowi, dość ciężkiemu z pozoru, ale dyktującemu mu nadzwyczaj trafne sądy. Pisał w sposób dobroduszny i z humorem, mówił tak samo. Fizyonomia odpowiadała stylowi. Młodzież, dla której był zbyt mało artystą, nazywała go „wujaszkiem“, kojarząc w tern mianie intencye żartobliwe z poszanowaniem i sympatyą, na jakie zasługiwał ten „prawy człowiek“, pracowity szczery i inteligentny.

Inne zupełnie, lepsze w początku, tragiczne w końcu były losy Prévost-Paradol’a (1829 — 1870). Wychowaniec jak About i Sarcey Szkoły Normalnej i najświetniejszy z jej uczniów, miał dar wypowiadania się piórem z wymową i majestatem i słynął przez czas długi ze swej łatwości w tym kierunku. W Journal des Débats i w Revue des Deux Mondes podziwiano jego wspaniałe manuskrypty, pisane od ręki bez żadnych kreśleń. Z zawodu i skłonności był filozofem politycznym i moralistą, dążącym do gór-ności, która po pewnym czasie staje się nużącą. Dziś jeszcze czytane są wraz z jego Nową Francyą jego Studya o moralistach francuskich. Republikanin z przekonań, przychylił się w końcu do Cesarstwa i został wysłany do Stanów Zjednoczonych jako ambasador Francyi. Gdy w kilka miesięcy później wybuchła wojna francusko-pruska, odebrał sobie życie wystrzałem z rewolweru, pozostawiając syna, który skończył w takiż jak on sposób.

VII. — Prévost-Paradol’a ogłoszono za pierwszego publicystę owej doby; tytuł ten przynależy jednak bezsprzecznie temu, który przez lat czterdzieści stawiał czoło swym wrogom i nawet swym przyjaciołom, bronił swych przekonań z nieugiętą śmiałością i siłą i był wreszcie, wraz z Flauberfem największym pro-zatorem Drugiego Cesarstwa. To Ludwik Veuillot (1813—1883), syn bednarza i podrzędny dependent u notaryusza, używany do posyłek. Wiedzę zdobył sam, korzystając tylko potrosze z rad jednego z sąsiadów; był sekretarzem marszałka Bugeaud, następnie redaktorem pisma w Périgueux (tam to wykształcił się w zawodzie dziennikarskim u boku Ro-mieu, pełniącego funkcye prefekta), poczem udał się do Rzymu, gdzie nastąpiło jego nawrócenie. W książce Rzym i Loretto opowiedział ten kapitalny moment swego życia. Odtąd zaczęła się zdumiewająca egzy-stencya człowieka, który, stając do boju z prądem wieku, zwalczał dnia każdego błędy i ludzi. W roku 1844-ym dał powieść p. t. Uczciwa kobieta; rzecz to nieco sucha, a postacie jej pozbawione są pod pewnymi względami tej złożoności, która stanowi życie. Jest natomiast Veuillot mistrzem w sztuce sięgania głębi duszy i wydobywania na powierzchnię tego, co kryją w swych tajniach serca pospolite. Dorównywa mu jedynie na tym punkcie autor Pani Bovary. W r. 1845-ym ukazują się jego Wolnomyśliciele, arcydzieło goryczy, ironii i satyry. Skojarzenie La Bruyère’a z Voltaire’m, śmiały ton, bezlitosna pogarda dla zwyczajnego tłumu śmiertelników, stająca się więcej jeszcze bezlitosną wobec ludzi nadzwyczajnych — przemijających chwał Wszechnicy lub Instytutu, finansów lub polityki — wobec wszystkich, jednem słowem, co zdobyli powodzenie, nie posiadając „wartości osobistej“, przedziwne wyczucie śmieszności, dar karykaturyzowania, połączony z najbardziej dyskretnem i urozmaiconem w wyrazie krasomów-stwem (tern, które nie nudzi nigdy), — a na wszystkiem tem piętno „ludowości“, czyli zdrowia, krzepkości, dumy, naturalnej szlachetności, nic zapożyczonego i nic sztucznego, żadnej światowości — oto Veuillot i jego książka. Czyż mam zacytować z niej portret młodego profesora, członka Akademii Nauk politycznych i moralnych, autora dzieła, którego nie sprzedano ani jednego egzemplarza, pisarza, który rozprawił się, jak trzeba, z Kościołem i wypowiada sądy ostateczne w każdej kwestyi, o której traktuje? Rzecz jest zbyt długa, przypomnijmy jednak w każdym razie jej początek i koniec. „W Ferneux i miejscowości, z której pochodzę, rodzi się świetna rzepa. Mała, żółta, sucha, twarda i niepozorna, jest jednak zdrowa we wnątrz i doskonała w smaku. Ale Paryżowi potrzeba innej. Dzięki ohydnym nawozom, mordercze ogro-downictwo hoduje nabrzmiałe i wzdęte jej okazy, mdłe i białawe, psujące każdą zupę i hańbiące prawdziwą rzepę. Stąd też stała się ta szacowna jarzyna symbolem specyalnego rodzaju głupoty. Marzyć — woła pewien poeta — o cudach ogrodu hespe-ryd i przyciskać czule rzepą do serca! Mowa tu oczywiście o rzepie paryskiej, jedynej znanej ogólnie. Paryż wydaje wielu pisarzy, których porównywam do tej rzepy. Produkują ich wszystkie szkoły, zwłaszcza jednak szkoły filozoficzne. Nawóz jest tam najobfitszy; sypią go szuflami i dostawiają całymi wozami. Popatrzcie na tego młodzieńca, który zasiadał wczoraj na ławkach szkolnych, a dziś przemawia z katedry. Wygląda dość świeżo, ubrany jest surowo, ma brodę dobrze przystrzyżoną, rosnącą dość bezładnie, lecz starannie przygładzoną, brodę o wyglądzie doktorskim, zastosowaną do jego czarnego kostyumu. Mówi płynnie, pisze przyzwoicie. Drukował pięć artykułów w Revue des Deux Mondes.... Jest profesorem tytularnym, kawalerem Legii honorowej, spółpra-cownikiem Journal des Débats. Znajdą mu żonę ze środowiska partyi centrum; książki jego zakupywać będą do bibliotek publicznych, zostanie posłem, radcą korony, ministrem. Nazywają go nadzieją filozofii. Ja nazywam go rzepką. Ale oświadczam, że w Ferneux i w miejscu mego urodzenia są wyborne i smakowite rzepy.“

Podczas Drugiej Rzeczypospolitej, Veuillot wmieszał się odważnie w wir walki; jego sprawozdania z rozpraw parlamentu są prawdziwemi arcydziełami; żyją w nich ludzie, posiedzenia stają przed oczyma. Nie zadowalając się zresztą ich malowaniem, Veuillot zabiera głos osobiście i wykazuje, jaką będzie dalsza ewolucya i jakiemi następstwa doktryn; osądza je i potępia. W r. 1849-ym napisał zdumiewający dyalog pomiędzy Spartakusem i Vindex’em, gdzie stają z sobą do walki wyzwoleńcy dnia wczorajszego, którzy są dziś dobrze uposażonymi socyali-stami i niewolnicy doby bieżącej, uginający się pod ciężarem pracy zarobkowej. Vindex jest straszliwy: „Mój wódz prawdziwy nie zjawił się jeszcze. Nie będzie umiał czytać, nie będzie miał rodziny; będzie to jakiś bękart, jakiś dobrze zahartowany banita, pełen nieprzejednanej nienawiści dla tego świata, przeciw któremu walczył wszędy i który wszędy miał dla niego tylko chłostę.“

Z nadejściem Cesarstwa zacieśnia się pole działania publicystyki i talent Veuillot’a czerpie z konieczności w mniejszym zasobie materyału. Jednocześnie, prawa ograniczające, które ciążą nad prasą, tłumią jego werwę. Sam próbuje zresztą pohamować swój rozpęd, ale w tej niemożliwej walce z własnym temperamentem nie umie osiągnąć dostatecznego umiarkowania, by nie wydawać się podejrzanym władzom. Wszechświat zostaje zawieszony na przeciąg czasu od r. 1860-go do 1867-go. W okresie tym Veuillot pisze broszury i książki, przypominające zbiory artykułów: — Zapachy Rzymu, Wonie Paryża,

poczęte na wzór jego Tu i owdzie, datującego z r. 1859-go. Gdy zaczyna ponownie występować jako dziennikarz, nie osłabł bynajmniej jego zapał bojowy i nie zmniejszył się talent, ale głównymi jego przeciwnikami będą obecnie dawni towarzysze broni. Przyjmuje udział w polemikach, które poprzedziły Sobór Watykański i jest zdecydowanym stronnikiem nieomylności papieskiej, prowadzi wojnę z dysydentami i wahającymi się umysłami. W r. 1877-ym dał niezmiernie wymowną broszurę, poświęconą Molierowi i Bourdaloue, w której okazuje się jednak niesprawiedliwym dla Moliera. Umarł w r. 1883-im. Sam — a po jego śmierci spadkobiercy jego — zebrali p. t. Mieszaniny najpiękniejsze z jego artykułów; tomy tego zbioru stanowią lekturę najbardziej urozmaiconą i zajmującą, najbardziej francuską w charakterze, jaką można sobie wyobrazić. Opublikowano również w następstwie jego Korespondencyę. Ten nieszczęśliwy człowiek o wielkiem sercu żyje w niej przed naszemi oczyma ze swymi ukrytymi smutkami i tajonemi uczuciami; spotyka nas z tym groźnym polemistą takaż niespodzianka, jak z Józefem de Maistre; nie jest nigdy równie wielkim pisarzem, jak wówczas, gdy nie chce być pisarzem. Ciążyły nad nim straszne i aż nadto zrozumiałe urazy, był bowiem dla swych ofiar wrogiem nieubłaganym, a dla własnego stronnictwa szermierzem niebezpiecznym. Przedstawiono go jako ostatniego z pamflecistów; dziś, nawet przeciwnicy jego doktryn oddają sprawiedliwość szlachetnej jego prawości i wielkiemu talentowi.

Daleko odbiegliśmy z nim od opery, operetki, Offenbacha, daleko nawet od Dumas’a i Augier’a. Ale obraz całej tej epoki nie byłby dokładny, gdybyśmy pominęli w nim Veuillot’a. Byłby jak obraz Couture’a bez postaci filozofa.

ROZDZIAŁ III.

SAINTE-BEUVE

(1804—1869).

I. Młodość Sainte-Beuve’a.—II. Sainte-Beuve i pismo Le Globe.— III. Sainte-Beuve i romantyzm. — IV. Dzieła wyobraźni Sainte-Beuve’a. — V. Jego dzieło krytyczne w tejże epoce. — VI. Port-Royal. — VII. Chateaubriand i jego grupa literacka. — VIII. Poniedziałki. — IX. Wnioski.

I. — Karol Augustyn Sainte-Beuve urodził się w Boulogne-sur-Mer, 23-go grudnia 1804-go r. z ojca, liczącego w chwili jego przyjścia na świat łat przeszło pięćdziesiąt i z matki więcej niż czterdziestoletniej. Ojciec, który był kontrolerem podatków pośrednich, umarł wkrótce; matka, zespalając ściśle swe losy z losami syna, którego nie opuściła nigdy, zamieszkała z nim w Paryżu, gdy miał lat piętnaście. Był znakomitym uczniem i rządy Restauracyi przyznały mu, po za zwykłemi nagrodami, inne jeszcze, specyalne; zdobył w kolegium bardzo wysoką kulturę klasyczną i nieomylną pewność smaku, zarówno jak to wirtuozostwo, które skłaniało go zbyt często do igrania z trudnościami. Mimo bardzo wyraźnych zdolności literackich, miał pierwotnie zamiar studyować medycynę. Jednocześnie bywał u Daunou, który pochodził, jak on, z Boulogne i liczył zapewne, że znajdzie adepta w tym młodym medyku, będącym tak świetnym humanistą. Istotnie Sainte-Beuve zatracał pierwiastki uczucia religijnego, które wyniósł z otrzymanego wychowania i zwrócił się był do filozofii XVIII-go wieku.

II. — Zniechęcił się wkrótce do medycyny; odzyskała go wówczas literatura. Jakkolwiek nie był całkowicie pozbawiony środków utrzymania, musiał zarabiać na życie. Dawny jego profesor retoryki, Dubois wyrobił mu zajęcie w piśmie Le Globe: przez trzy lata przyszły autor Porl-RoyaVu uczył się tam rzemiosła publicystycznego. Początkowo dawał mnóstwo drobnych artykułów, następnie, przechodząc do zajęć wyższej kategoryi, objął dział sprawozdań z prac historycznych i literackich. Nie szczędził w nich dytyrambów pisarzom, dla których żywił uznanie, o sobie samym natomiast mówił z wielką skromnością: brak mu jeszcze było autorytetu. Umiał jednak, gdy zachodziła potrzeba, wydawać surowe sądy. Najlepsze z jego artykułów ówczesnych weszły do Pierwszych Poniedziałków. Stawał się więc doskonałym pracownikiem w swym zawodzie. Być może, że zamknąłby się w nim był ostatecznie, gdyby nie pewne spotkanie, niezmiernie pomyślne dla niego w następstwach. 2-go i 9-go stycznia 1827 r. wydrukował dwa sympatyczne i inteligentne artykuły o Wiktorze Hugo, które miały wywrzeć na jego życie wpływ stanowczy, Hugo zapragnął bowiem poznać pisarza, mówiącego o nim w sposób tak pochlebny i nowy i podbił przy tej okazyi swego krytyka: był to początek przyjaźni, która miała przeistoczyć myśl i serce Sainte-Beuve’a.

III. — Wyobraźmy sobie tego młodzieńca, brzydkiego brzydotą, której „nie wybaczają“, zdaniem jego „kobiety“, wychowanego pomiędzy dwoma staruszkami, matką i ciotką, pełnego wątpliwości co do samego siebie, wahającego się, nieśmiałego i niezręcznego; serce jego wzbiera jednak gorącemi i sprzecz-nemi pragnieniami; ma poza tern wrażliwość poety i artysty, która chciałaby się wypowiedzieć, lecz pozostaje bezsilną, będąc niejako rachityczną. Taki jest jego stan duchowy, gdy, w godzinie kryzysu na domiar, nastąpi opatrznościowe spotkanie z Wiktorem Hugo, który zrozumie go i ciśnie mu wielki okrzyk bratniej zachęty: „I ty także!“ A więcej jeszcze, niż ta zachęta, osłoda przyjaźni krzepkiej i gorącej, wykwitającej w środowisku, mogącem najłacniej pobudzić gorączkę wyobraźni i zapał twórczy, otwiera w nim ostatecznie źródła życia. Pierwszem następstwem tego poniekąd wyzwolenia było rzucenie się w pogoń za wszystkiemi światłami, które paliły się naokół mniej lub więcej żywym płomieniem. To więc dawny student medycyny materyalista będzie spirytualistą na wzór Jouffroy i Wiktora Cousin, to znów dzieli niemal polityczne i religijne wierzenia Cenakiu. Natychmiast potem zwraca się do saint-simonizmu, a brakowało nawet doprawdy nie wiele, by przybrał się w słynną kamizelkę, zapinającą się jedynie z tyłu. Od Saint-Simon’a przechodzi do Armanda Carrel’a, a zaledwie go porzuci, pójdzie za Lamennais’em, pełen entuzyazmu dla apostoła i jego wiary — i to do tego stopnia, że, gdy Lamennais odłącza się od Rzymu, jest jednym z najwięcej strapionych i najbardziej wytrąconych z równowagi z pośród uczniów, pozostawionych przez mistrza w ciemnościach. Waha się tak pomiędzy różnemi dążnościami do chwili, gdy, ulegając szlachetnym wpływom pani d’Arbouville, uspakaja się poniekąd i ustala na czas pewien. Ale po śmierci jej gasną w nim wszystkie płomienie. Wówczas to zaczyna się drugi okres jego życia. W pierwszym atoli, po przez wszystkie doświadczenia, sięgające najtajniejszych głębi jego istoty, zachowywał niezaprzeczoną szczerość i bardzo poważny stosunek do badanych rzeczy: zawsze starał się przekonać samego siebie i był najzupełniej zdecydowany iść w danym kierunku aż do końca. Jeśli zatrzymywał się w chwili ostatecznej, wskutek wrodzonej jakby bezsilności lub przychodzącej nieco zapóźno przenikliwości, wiedzmy przynajmniej, że to, co poprzedzało zerwanie, nie było igraszką dyletanta. Sainte-Beuve cierpi zawiele, wyrzekając się tego, w co miał już uwierzyć; jest też dość widocznem, że nie rozstaje się z tern jak z błądzeniem; powiedziećby można raczej, że doznaje wrażenia, jak gdyby gasła dla niego jakaś jasność, upadała jakaś nadzieja, rwała się jakaś miłość.

To bogactwo życia wewnętrznego, te przygody duszy, przez które przechodzi (nie licząc innych), ujawniają się zarówno w jego ówczesnej krytyce, jak w więcej osobistych rodzajach ekspresyi literackiej, w których będzie próbował sił swych. Bo młody powiernik i przyjaciel Wiktora Hugo nie zadowala się już rolą dziennikarza-krytyka. Chce pokazać, iż zasługuje na zajęcie pierwszorzędnego miejsca w tej szkole romantycznej, gdzie geniusz zdaje się być monetą bieżącą. Przedtem jednak, jak gdyby opłacając prawo przystąpienia do niej, nada Cenaklowi

i całej młodej rewolucyi literackiej tę dostojność, która płynie z posiadania przodków i chlubnej trady-cyi. Erudyta i człowiek smaku, naszkicował był ongi Obraz poezyi francuskiej w XVI-em stuleciu; czyni z niego obecnie panegiryk i broni bardzo zręcznie tezy, iż Hugo i jego szkoła są prawowitymi spadkobiercami Ronsard’a i szkoły tego mistrza. Otworzywszy przed nimi tę drogę, przystępuje sam do dzieł oryginalnych: zaczyna pisać poezye i powieści.

IV. — Ogłosił drukiem trzy zbiory utworów poetyckich: Życie i poezye Józefa Delorme w r. 1829-ym, Pociechy (Consolations) w r. 1830-ym, i, w siedem lat później, Myśli sierpniowe. Te trzy tomy zawierają całkowitą jego spowiedź; posuwa ją aż do odkrywania przed nami niskich stron swego serca z namiętną szczerością i dokładnością, które uczyniłyby z niego najwięcej romantycznego z naszych pisarzy, gdyby mówienie o sobie wystarczało na to, ażeby być romantykiem. W Życiu i poezyacli Józefa Delorme przypisuje, co prawda, swe utwory pewnemu studentowi medycyny, który „umarł na suchoty płucne, połączone, o ile się zdaje, z chorobą serca“; lecz Józef Delorme jest tak wyraźnie własnym jego obrazem, tak często też zapomina o fikcyi, by ukazać w pełni swe prawdziwe oblicze, że wydaje się tylko, jak gdyby ostrożność ta, której zaniechał zresztą w następnym tomie, była wyłącznie użytym zręcznie środkiem, ułatwiającym mu mówienie o sobie z większą swobodą, większą dobitnością i większym bezwstydem. Widzimy go więc pierwotnie w okresie jego studyów medycznych, z duszą „Werther’a, studenta medycyny i jakobina“, jak powie Guizot; następnie uspokojonego pod wpływem przyjaźni i występującego jako brat takich poetów, jak Wiktor Hugo, Lamartine, Musset; wreszcie wyzbytego ostatecznie ze wszystkich wielkich nadziei i zamykającego się w swej sztuce.

Mimo nieprzyjemnego wrażenia, jakie sprawiają zbyt wyraźne zwierzenia, wiersze Sainte-Beuve’a posiadają pewną prawdziwą oryginalność. Istotnie, stworzył on formę i ton, których nie mógł wzorować na niczem w przeszłości; dając obraz ubogiej, codziennej rzeczywistości i będąc wyrazem rzeczy na pozór nikłych, miernych i nudnych, poematy jego miały objawić specyalny czar, głębię i patos bladych i pospolitych istnień, któremi pogardzili inni piewcy. Posłuchajmy, jak określa swą Muzę:

Nie, moja muza nie jest świetną odaliską ...

Nie, ona nie jest młodą a różaną Peri

.....ni wróżką biało i błękitno skrzydłą....

Nie jest ci również moja Muza uwielbiona —

Ani dziewica, ani wdowa opuszczona.

Lecz gdy twój ból samotny błąka się po lesie,

Czy widziałeś tam chatę o słomianej strzesie,

Pod suchem drzewem. Obok mały potok płynie — Dziewczyna wciąż bieliznę pierze w tej kotlinie.

A może, na twój widok, spuści oczy w ziemię,

Bo choć biedna, lecz zacne jej rodowe plemię.

Przędzie — szyje — zaś w domu pod czujną ma strażą — Ojca — ślepego starca, z obłąkaną twarzą.

Gdy czasem, by mu szalu rozpędzić upiory,

Śpiewa piosenkę, naraz kaszel w piersi chorej Porywa ją i krztusi — ona jęczy, krzyczy I pluje krwią swej biednej piersi suchotniczej.

Ta myśl ją podtrzymuje, że jej ojciec wcześniej Opuści świat, niż ona swoje życie prześni.

Taką jest moja muza ....

Na nieszczęście, jak można było przekonać się z tego obrazu muzy szwaczki, pielęgniarki i suchotnicy, owa poezya, która mogła być tak ludzką i wzruszającą, tak prawdziwie „poetyczną“, zamieniła się pod piórem Sainte-Beuve’a w coś zwiędłego i wyschłego zarazem. Brak mu było bowiem trzech rzeczy zasadniczych: serca, wyobraźni i stylu.

Życie pokorne — praca łatwa, chociaż nudna —

Wymaga to miłości: rzecz dobra i trudna.

mówi Verlaine. Poezya, zamierzająca odmalować takie życie, wymaga wielkich zasobów miłości, a Sainte-Beuve nie okazał się zdolnym do niej, ani w swych wierszach, ani w swej poezyi. Nie miał też wyobraźni twórczej, spowijającej w głęboki i harmonijny symbolizm wrażenia, których dostarcza rzeczywistość. Wreszcie i nadewszystko, ten pisarz tak dobry zapomina wszystko, co umie, zaledwie zacznie rymować; można byłoby przypuścić, że zatracił słuch i smak jednocześnie. Pisze ponadto językiem niepoprawnym, ciemnym, wymęczonym. Poezye jego posiadają doniosłość ze względu na to, co zwiastują, a może nawet gotują nowego w piśmiennictwie francuskiem, lecz same przez się mogą jedynie zaciekawić. Toż samo powiemy o jego powieści Roskosz (Volupté), datującej z roku 1834-go, gdzie maluje również i analizuje samego siebie w sposób, co prawda, mniej nieprzyjemny i w lepszej formie stylowej — jestto bowiem proza. Cechuje pozatem ten utwór szczegół zabawny: ostatnie jego strony, opisujące życie w seminaryum, skreślone są przez Lacordaire’a, który stał się w tej okoliczności współpracownikiem Józefa Delorme’a.

¹

Np. w Julii de Trécoeur.

²

La Ceinture i Maître Guérin.

³

Ubogie hvice.

V. — Daleko więcej poezyi i szlachetności zawiera, na szczęście, w tym samym okresie dzieło krytyczne Sainte-Beuve’a. Rzecby można, iż, nie posiadając dostatecznych darów twórczych, by wlewać życie w postacie, zrodzone w wyobraźni, miał ich tyle właśnie, ile ich potrzeba, by dawać bardzo piękne, bardzo żywe i bardzo przenikliwe prace krytyczne. Nie naśladuje bowiem ani trochę tych pospolitych i twardych żandarmów literatury, Planche’a i innych, którzy uważają, iż wypełnili swój obowiązek, gdy rozprawili się ostro z autorem; mniej jeszcze ma łączności ze starą szkolą, wydającą sądy o dziełach według praw rodzaju, reguł dobrego smaku i uświęconych wzorów. W początku trzyma się metody nowej, której wzór zbuduje sam w swej wyobraźni; ma ona być podobną „do wielkiej rzeki o wodach przejrzystych, która, tak samo jak naokół skał, warowni, wzgórz, kędy ścielą się winnice i dolin, porosłych gąszczem drzewnym, ciągnących się wzdłuż jej brzegów, wije się i roztacza swe fale naokół dzieł prozy i pomników poezyi... A gdy podróżnik ciekaw jest poznać i zwiedzić te tak różnorodne krajobrazy, bierze go do łodzi i rozsnuwa kolejno przed jego oczyma widoki, zmieniające się wciąż wraz z jej biegiem.“ Lecz ta bierna i podległa rola wody, odzwier-ciadlającej obraz rzeczy i unoszącej łodzie na swej fali, nie wystarczy jego talentowi; zechce być tym, który idzie przodem, odkrywcą geniuszu, niosącym mu zachętę. „Dalecy jesteśmy — pisze — od myśli, iż obowiązek i zadanie krytyka polega wyłącznie na dążeniu za wielkimi artystami i kroczeniu promiennym ich śladem, na gromadzeniu, uporządkowywaniu i spisywaniu inwentarza ich puścizny, na zdobieniu ich pomników we wszystko, co może rzucić na nie światło i uwydatnić ich wartość... Jest inna jeszcze krytyka, więcej żywa, więcej wmieszana do zgiełku dnia i zadań życia bieżącego, która powinna obwieszczać imiona swych bohaterów i swych poetów, zajmować się nimi najgorliwiej, otaczać ich miłością i radami, ciskać im śmiało wyrazy — sława i geniusz, które gorszą ogół, budzić wstyd w ocierającej się o nich miernocie, wzywać, jak herold, do ustępowania im z drogi i kroczyć, jak giermek, przed ich wozem:

Mieć będziemy dla walki w turnieju lirycznym:

Ty włócznię — ja zaś rumaki.*

Ta krytyka, określona w sposób tak świetny, jest podniosłą i szlachetną krytyką znacznej części jego

Portretów spółczesnych.

Później wreszcie, przyjdzie inna jeszcze i jeszcze piękniejsza, wykazująca ponadto większy talent; zbliży go ona do nieśmiertelnych twórców typów, do jakiegoś Waltera Scotfa lub Balzac’a; tę to zaadoptuje ostatecznie, by uprawiać ją z najwyźszem mistrzow-stwem. „Zamykamy się — mówi — na dwa tygodnie z jakim głośnym umarłym, poetą czy filozofem, stu-dyujemy go, oglądamy na wszystkie strony, badamy swobodnie, każemy mu pozować przed sobą. Każdy rys fizyonomii, którą chcemy odtworzyć, wyłania się kolejno i zajmuje sam właściwe sobie miejsce. Do mglistego i abstrakcyjnego typu ogólnego, który ujęliśmy za pierwszym rzutem oka, przyłącza się i wciela w niego stopniowo rzeczywistość indywidualna, wyraźnie określona, uwydatniająca się coraz więcej i rozświe-

Obraz literatury franc. II.

tlona żywymi błyskami; czujemy, jak rodzi się, widzimy, jak przychodzi podobieństwo. I oto, w dniu i momencie, gdy znaleźliśmy stałe nawyknienie, uśmiech, przynoszący objawienie, nieokreślone draśnięcie, ukrytą i bolesną zmarszczkę, która chowa się pod przerzedzonym włosem — w momencie tym znika analiza, ustępując miejsca twórczości; portret żyje i przemawia—znaleźliśmy człowieka.“ Oto nad czem będzie pracował odtąd Sainte-Beuve. Stworzy, by osiągnąć celu, pewien styl i sposób ujęcia; będzie budował frazesy nieco subtelne i wyszukane, lecz żywe i wyraziste, z których wytryskują nieustannie żywe również obrazy i przenośnie; jest zresztą zdecydowanym wrogiem deklamacyi i próżnego gadulstwa.

VI. — Zalety te odnajdujemy przedewszystkiem w jedynej, jaką nam dał, wielkiej książce, do której przystępuje właśnie w owej epoce. W chwili, gdy owładnęły nim niepokój, melancholia i zniechęcenie, gdy czuje, iż słabą ma duszę i słabe również serce, gdy pragnie dotrzeć wyżyn, a lęka się, by nie dał zaciągnąć się w błotniska, gdy chce wierzyć i nie może zdobyć wiary — powziął zamiar bliższego prze-studyowania dziejów tych wielkich dusz religijnych, które ugrupowały się w XVII-ym wieku naokół Port-Royal’u i przebywały tam w nieustannych rozmyślaniach nad zagadnieniem bezsilności ludzkiej i łaski boskiej. Zdarzyło mu się mówić o tym projekcie i oto Uniwersytet w Lozannie ofiarowuje mu katedrę profesorską, by wykładał z niej historyę Port-Royal’u. Przystał na tę propozycyę (1843). W pięknem otoczeniu romantycznej i pobożnej krainy Vaud danem mu było, dzięki jego przyjacielowi Olivier’owi, wypo-cząć w tkliwej i słodkiej atmosferze rodzinnej. Wielki Vinet zasiadał podczas jego wykładów u stóp katedry. Vin et (1797—1847), jeden z najbardziej czynnych sprawców „rozbudzenia“ protestantyzmu, pokazał mu nową stronę religii, więcej intellektualną i więcej abstrakcyjną, więcej również mistyczną: odkrył przed nim chrześcijanizm indywidualny, chrześcianizm wewnętrzny, pomógł mu do lepszego zrozumienia ludzi z Port-Royal’u. Gdy Sainte-Beuve powrócił w rok później do Paryża, przywiózł ze sobą dwa pierwsze tomy nieśmiertelnego dzieła.

Nie stanowi ono rozwijającej się w ciągłości opowieści, lecz jest raczej szeregiem epizodów i portretów, przyczem nawet te epizody i portrety nie zawsze wiążą się z przedmiotem. Po co naprzykład rozprawiać tak obszernie o Ś-ym Franciszku Salezym, który zawadził o Port-Royal chwilowo tylko, i to przed Jansenizmem, albo o Montaigne’u, który nie ma nic do czynienia z matką Anielą i samotnikami? Dzieje się to stąd, iż Sainte-Beuve pisze właściwie rodzaj poematu historycznego lub epopei. Urozmaica barwy, szuka kontrastów i otwiera każdej chwili rozległe i głębokie horyzonty. Umie opowiadać ze wzruszeniem, lecz na-dewszystko umie analizować i malować dusze; jednocześnie zaś krytyk literacki, jakim pozostaje zawsze, czaruje nas najbardziej wytwornymi i pociągającymi sądami o sztuce, stylu i pięknie dzieł, o których mówi, — takich dzieł jak Essaye Montaigne’a, jak Wstęp do życia pobożnego, jak Provinciales i Myśli Pascal’a, te niezrównane klejnoty naszego piśmiennictwa. Nie zawarł całej historyi Port-Royal’u w wymienionych już dwóch tomach; trzeba ich było opracować cztery jeszcze, by doprowadzić przedmiot do końca XVII-go wieku. Ale trzy pierwsze są najpiękniejsze, zarówno z racyi, iż interesujące strony rzeczy wyczerpują się prędko (Jansenizm przestaje wkrótce dostarczać szlachetnego i poetycznego materyału), jak też dla* tego, że samemu autorowi stają się obojętni jego bohaterowie. Zmienił się bowiem: powrócił z Lozanny, zdobywszy po ostatniem tern doświadczeniu całkowitą pewność, iż nie ma duszy chrześcijańskiej. Zerwawszy węzły łączności z religią, będzie odtąd kroczył sto* pniowo ku wolnej myśli; u schyłku życia stanie się najwybitniejszym i najbardziej oddanym jej z pośród jej wyobrazicieli.

VII. — W kilka lat później (1848) okoliczności zmusiły go do przyjęcia w Uniwersytecie leodyjskim stanowiska, jakie proponowała mu wszechnica lozańska. Tym razem będzie miał wykłady o Chateau-briandzie, który umarł był właśnie, albo raczej przeciw niemu. Powstała z nich książka interesująca i okrutna, zdradzająca słabość charakteru, przed którą Sainte-Beuve nie będzie umiał bronić się od tej chwili, wkroczył już bowiem na drugą stronę drogi życia. Przyjmowany był w domu Chateau-briand’a i u pani de Récamier, głosił dla mistrza najżywsze zachwyty, i oto, zaledwie Chateaubriand zeszedł ze świata, zamiast spróbować wydobyć ostateczne kształty jego geniuszu, sili się na odkrycie, po przez tysiączne anekdoty i plotki, człowieka z jego maniami i słabostkami, jakim ukazywał się niezawodnie swemu lokajowi Julianowi.

Zaznaczmy, by zakończyć listę prawdziwych „książek“ Sainte-Beuve’a, jego Wirgiliusza; napisał go był z racyi wykładów, które wygłaszał w Szkole Normalnej, gdy wrogi nastrój studentów zmusił go do przerwania kursu, prowadzonego w Collège de France, gdzie rząd cesarski ofiarował mu był katedrę. Wirgiliusz ten jest rzeczą bardzo mierną. Wymieńmy wreszcie daleko lepszego Proudhoria, o którym już mówiliśmy i zwróćmy się w końcu do Portretów literackich, Portretów kobiet, Poniedziałków i Nowych Poniedziałków. Zbiory te wyobrażają całą jego działalność krytyczną, a właściwiej całą jego działalność w drugiej połowie życia. Nie należy szukać tu już poe-zyi, wielkiej szlachetności, porywów, lecz raczej dokładności, inteligencyi, zaciekawienia i dyletantyzmu.

VIII. — Pracował początkowo stale w Revue des deux Mondes, gdzie mógł wykazać w pełni swe mistrzowskie zalety. W r. 1849-ym redakcya pisma Constitutionnel zaproponowała mu dostarczanie jej każdego poniedziałku wielkiego felietonu literackiego. Stamtąd, oświadczywszy się za Cesarstwem, po głośnym swym artykule, zatytułowanym „Żale“, a dotyczącym 2-go grudnia i zawierającym napaści, skierowane przeciw dawnym przyjaciołom politycznym i literackim, przechodzi do Monitora oficyalnego, gdzie w dalszym ciągu daje Poniedziałki. Nie po raz to pierwszy zapiera się dawnych swych opinii i już w chwili, gdy wstępował do Akademii, w r. 1843-im, pani de Girardin nazwała go publicznie renegatem. Pod sam koniec życia przeszedł z Monitora do Temps. Nie dawał już artykułów krytycznych z ruchu bieżącego, lecz, z racyi różnych nowych dzieł, wskrzeszał wielkie postacie przeszłości, a czasami i własnej doby. Pracował z nieznającą zmęczenia ciągłością.

Wybrawszy przedmiot artykułu, zabierał się do roboty. Od dziewiątej zrana do dwunastej i od siódmej do dziewiątej wieczorem, czytał sam lub też kazał sobie czytać swemu sekretarzowi; pomiędzy śniadaniem i obiadem przesiadywał w bibliotekach, szedł do Instytutu, składał wizyty lub przyjmował u siebie, mając jednak w tern wszystkiem na widoku zamierzony artykuł. W piątek komponował, niedopuszczając do siebie nikogo, nazajutrz dyktował, poprawiał i posyłał rękopis do drukarni. Poszukując zawsze tych drobnych rysów typowych, w których ujawnia się indywidualność, pożądał nie mniej gorąco ścisłej dokładności i sprawdzał drobiazgowo wszystkie swe twierdzenia; to też jego Poniedziałki są dziś jeszcze dla historyi literatury prawdziwem źródłem informacyjnem, skarbnicą cennych wiadomości. Styl Sainte-Beuve’a stał się z czasem mniej żywym, mniej malowniczym, mniej samoistnym, ale jednocześnie mniej zmaniero

wanym.

Człowiekowi jego inteligencyi musiała przyjść pokusa ugrupowania narysowanych przez się postaci w kadrach klasyfikacyi, przypominającej klasyfi-kacyę historyi naturalnej; było to nieuniknione. Oparł się jednak głosowi ambicyi, która powiodłaby go może daleko od faktów i zachował swemu dziełu charakter essay’ôw i spostrzeżeń, dotyczących poszczególnych wypadków. Według własnego wyrażenia, pozostał wierny „botanice z doby poprzedzającej Jussieu i Linneusza, botanice Jana Jakóba Rousseau.“ Montaigne lubiłby jego Poniedziałki.

IX. — Trzeba jednak zaznaczyć pewną ich wadę. U tegoż Montaigne’a „walczą“ ze sobą z racyi pochwały na cześć młodego Katona, „groty pięciu poetów łacińskich.“ Czterech pierwszych z tych poetów porównywa pisarz między sobą i wyznacza każdemu z nich miejsce, gdy jednak przychodzi do piątego, „składa ręce w uwielbieniu“; „dziwi się“, „przejęty“ jest cały i oświadcza, że „żaden umysł ludzki nie zdolen jest wypełnić przestrzeni“, jaka dzieli tego ostatniego od najwyżej stojącego z czterech poprzednich, jest nim bowiem Wirgiliusz. Mimo całej jego inteligencyi, brak było właśnie Sainte-Beuve’owi wyczucia tej nieskończonej odległości, jaka dzieli Wirgiliusza od reszty ludzkości; nie umiał składać rąk w uwielbieniu. Było to może w gruncie jakąś wadą jego indywidu-ności. Poeta umarł w nim nazbyt młodo, a człowiek, który go przeżył, nie był wykrojony na wielką miarę, nie umiał dostrzegać rzeczy, sięgających zbyt wysoko. Czy nie było też w nim ponadto pewnej zawiści? W Poniedziałkach okazuje się nieubłaganym dla twórczych pisarzy swej epoki. „Przypadek — mówi d’Haussonville — uczynił mię pewnego dnia świadkiem ożywionej dyskusyi pomiędzy ludźmi porównywającymi Mérimée’go i Sainte-Beuve’a, ze stanowiska ich wartości moralnej. Spór był gorący; jedni trzymali za Mérimée’m, inni za Sainte-Beu-ve’em. Nagle jeden z obecnych (Wiktor Cousin), który zachował dotąd (a nie było to jego zwyczajem) głębokie milczenie, wykrzyknął, zaczynając chodzić po pokoju wielkimi krokami: „Wiecie na czem polega wyższość Mérimée’go nad Sainte-Beuve’em? Powiem to wam. Mérimée jest gentlemanem, Sainte-Beuve nim nie jest!“

Sainte-Beuve umarł 13-go października r. 1869-go

przed katastrofą r. 1870-go. Zdobył w końcu popularność; była mu ona niezmiernie miłą. On, który wygwizdywany był tak bezlitośnie przez młodzież, nie wybaczającą mu pewnych jego „zwrotów“ politycznych i cierpiał stąd tak wiele, mógł napawać się teraz oklaskami, jakie zdobyło mu stanowcze wystąpienie w senacie przeciw religijnej polityce Cesarstwa. Wybaczono mu wszystko i poczytano nawet za dobro niezmierną łatwość, z jaką zapomniał o olbrzymich usługach, które oddało mu to Cesarstwo, a wraz z niem księżna Matylda. Nie należałoby jednak sądzić go zbyt surowo za jego zmienność; trzeba też pamiętać, iż był pisarzem prawym, niezależnym, bezinteresownym, szczerym, miłującym nieskończenie prawdę i swój zawód pisarski.

ROZDZIAŁ IV.

RENAN.

(1823—1892).

I. Rola Renana. — II. Młodość Renana. — III. Kryzys. — IV. Ukształtowanie się filozofii Renana. — V. Przyszłość nauki. — VI. Od Przyszłości nauki do Życia Chrystusa. — VI. Życie Chrystusa. — VIII. Dalszy ciąg Źródeł Chrześcianizmu. — IX. Kryzys r. 1871-go.—X. Dyalogi filozoficzne. — X. Dramaty filozoficzne. — XII. Starość i śmierć.

I. — Podobnie jak z Sainte - Beuve’em, powrócić musimy z Renanem do romantyzmu. Romantyzm niemiecki, zanim stał się ruchem literackim, był ruchem filozoficznym. Romantyzm francuski, jak przypomina to sobie czytelnik, rozpoczął się od okresu literackiego; jedynie dzięki Wiktorowi Cousin’owi wyobraziciele jego zapoznają się w pewnej mierze z filozofią romantyczną niemiecką. Ale w chwili, gdy sam on wydaje się wyczerpany we Francyi, filozofia owa wywędrowała z Niemiec, by odżyć u nas. Ujawnia się jednak wobec niej znamię czasu: gdy w Niemczech zespalała się z religią, we Francyi łączy się przeciwnie z nauką i racyonalizmem. Sprawcą tej zmiany w historyi idei i literatury francuskiej jest Ernest Renan, wyznawca Herder’a i przyjaciel Ber-thelofa.

II. — Ernest Renan urodził się w Tréguier w Bretanii 28 lutego 1823-go roku. Miał lat pięć, gdy ojciec jego, kapitan okrętowy, zginął na morzu. Tréguier było małą, starą .mieściną, w której żyło jedynie to morze. Renan wyrósł wśród kłopotów, zacieśniających istnienie rodziny, chowając się przy matce, tkliwej i pobożnej i dorosłej siostrze — „mej siostrze Henryce“, — istocie o naturze męskiej i namiętnej, lecz namiętnej jedynie w uczuciu dla swego małego braciszka. Był dzieckiem spokojnem, poważnem i marzycielskiem, stworzonem, zdałoby się, do stanu kapłańskiego. To też poprowadzono jego wychowanie w tym kierunku. W kolegium w Tréguier miał jako nauczycieli duchownych dawnego typu, poważnych i sumiennych. Stamtąd wysłano go do Paryża, do małego seminaryum Saint-Nicolas - de - Chardonnet, które założył był właśnie ojciec Dupanloup i gdzie wiały żywsze prądy; następnie przeszedł do seminaryum w Issy, w końcu zaś do wielkiego seminaryum Ś-go Sulpicyusza. Pilny i dyskretny, znajdował podnietę we współzawodnictwie; upodobał sobie kolejno geometryę i piękną łacinę Cycerona. Miał więcej smaku, niż ognia; przekładał ojca de Ravignan nad Lacordaire’a. Niezadługo zabierze się do studyowania hebrajskiego i do egzegiezy: stanie się to jego udziałem i puścizną. Zyskuje upoważnienie do uczęszczania na wykłady w Collège de France. I wciąż myśli o swoich. Pisze do matki listy prześliczne; rozpływa mu się w nich serce; biada, gdy musi jej prosić o pieniądze na sutannę i błaga jej, by nie odmawiała sobie kawy, pomagającej jej tak skutecznie w dni migreny. Tłomaczy

jej z wielkim humorem, na czem polega filozofowanie; dla niego oznacza ono już teraz poznanie zwątpienia. Z siostrą swą Henryką sięga więcej głębi rzeczy, nie ukrywa przed nią żadnych swych cierpień, ani żadnych swych myśli. Czasem, zamknięty wieczorem w swym pokoju, widzi przed sobą Tréguier „jego ścieżki i rzeczkę Guintry, kaplicę Pięciu-Ran, trzy sosny na wzgórzu i topolę, rosnącą tuż przy studni“; wówczas doznaje „ostrego kłócia w sercu.“

Te wrażenia i wspomnienia, te wzruszenia i ten ból serdeczny, które wypowiada natychmiastowo, w całej ich nieskaźoności w owych Listach poufnych, a w następstwie w formie opracowanej już i wystylizowanej we Wspomnieniach dzieciństwa i młodości, są tłem stałem, niezmieniającym się horyzontem najbardziej bogatej w przemiany indywidualności i najbardziej wędrownego umysłu, jaki istniał kiedykolwiek.

III. — Lata pobytu w seminaryum dobiegają tymczasem końca; nadchodzi moment ostatecznych zobowiązań. Zastanawiając się nad sobą, Renan spostrzega się, że już nie „wierzy“. Kto wie zresztą? Jego powołanie było może tylko umiłowaniem życia spokojnego, poświęconego studyom, czystego, bezinteresownego. Mógłby powiedzieć o sobie, jak Chateaubriand z powodu swego nawrócenia, że nie zeszło nań „wielkie światło nadprzyrodzone.“ Jakkolwiek-bądź miały się rzeczy, zniknęła wiara, wygnana przez krytykę i filozofię. Co czynić? Renan nie chciałby zmartwić matki; łączą go ponadto z kościołem tysiączne węzły powinowactwa. Wówczas to przemawia jego siostra Henryka, która wyjechała do Polski jako nauczycielka i zerwała otwarcie z religią, by ostrzedz

A jak szczególną jest już myśl jego! Unika wszystkiego, co stanowi zazwyczaj siłę myślową; nie znosi idei abstrakcyjnych, twierdzeń i rozumowań. Wzdryga się wobec konstrukcyi i systematów. Chciałby objąć wszystko; jest jak wielki instynkt religijny i poetycki. Odczytując pewnego dnia Boileau, Renan notuje dla siebie: „Człowiek ten widział oczywiście w poezyi rozrywkę i zabawę, uważając, że po nad tem wszystkiem są kwestye poważne, jest twardy i zimny chrześcijanizm. On to był dla niego życiem prawdzi-wem. Ach! jakże biedni są ludzie, których tkwiąca w nich potrzeba rozłączania rzeczy skazuje na błahą poezyę i na suchą i zimną religię. Powiedzcie sobie, że wszystko to razem — Bóg, ideał, filozofia, poezya, stanowi jedno i wówczas wszystko będzie poważnem, czystem, pięknem, prawdziwem.“ Sam pragnie by to wszystko — Bóg, ideał, filozofia i poezya stanowiło jedno, jedno tylko w jego myśli.

go przed pokusą jakichkolwiek kompromisów. Opuszcza więc seminaryum i dostaje się na korepetytora do instytucyi wychowawczej Crouzet. Szuka swej drogi, mając „podarte buty, grosze wyliczone, opiekę nad dzieciarnią a nad sobą ludożercę.“ Żywi ambicye rozległe; nie chce „złożyć hołdu wyższości żadnemu z żyjących, ani żadnemu z mężów przeszłości; co najwyżej jeszcze—przyszłym chwałom.“ Patrzy na wszechświat oczyma władcy. Nie spoglądał na niego z pewnością inaczej Napoleon w okresie pierwszych przebłysków czekających go losów; różnica polega na tem tylko, iż Renan nie pragnie władzy mate-ryalnej; kieruje wszystkie swe dążenia ku dziedzinie myśliJ

IV. — Przy podobnem usposobieniu, czuł się obcym w swym kraju i swej epoce. Cierpiał z tego powodu, ale przejmowało go to również wielką dumą. Szukał prawdziwej swej ojczyzny. Dzieło pani de Staël zapoznało go z myślą niemiecką; jego siostra Henryka pełna była entuzyazmu dla Kanta, Goethego i Herdera; sam czytał już niektóre ustępy z filozofów i filologów niemieckich. I oto, nie pogłębiając rzeczy bliżej, zapala się do Niemiec. Ten kraj, uważany przez niego za ojczyznę powagi duchowej, poezyi, dusz religijnych i głębokości, a będący w istocie krajem eru-dycyi i dobroduszności, staje się jego krajem. Szuka w nim dla siebie mistrzów. Bierze od Kanta jego naukę moralną, od Herdera jego metafizykę. Wierzy wraz z nimi, że prawo moralne jest kategorycznym imperatywem, którego nakazów należy słuchać z całkowitą bezinteresownością, bez racyi po temu, a nawet wbrew wszelkim racyom; w taki sposób może pogodzić z łatwością swą naturę moralną i swą skłonność do sceptycyzmu. Wierzy, iż wszechświat jest zespołem przemijających zjawisk; żadne z nich nie posiada stałego trwania, (tak samo dusza ludzka, jak obłok na niebie), ale, w swem kolejnem następstwie, którem rządzą prawa, obce wszelkim cudom, dążą one prawdopodobnie do Nieskończoności. Wierzy, iż w tym wszechświecie tkwi, nie zlewając się z nim, dążenie do piękna i świętości; dążenie to nazywa boskością lub Bogiem. Ujawnia się ono w porządku i pięknie natury, zwłaszcza jednak w dziejach ludzkości.

W taki sposób urabia się zwolna jego filozofia. Widzimy jej stopniowe kształtowanie w notatkach.

które robił wówczas dla siebie, a które ogłoszone zostały drukiem p. t. Cahiers de jeunesse i Nouveaux cahiers de jeunesse. Notatki te, całkowicie poufne, skreślone są jeżykiem młodzieńczym, malowniczym, pomysłowym. Znajdziemy w nich refleksye, wywołane przez jakąś lekturę, opowiadania o składanych wizytach, obrazy i portrety, wzloty myśli ku Bretanii, marzenia, kapryśne wybryki, wszystko jednem słowem. Przedewszystkiem jednak obejmowanie wzrokiem rzeczy i ich wymiarkowywanie, niespokojne rzucanie się młodego umysłu, który próbuje dróg wszystkich, dopóki nie znajdzie właściwej: prawdziwa to i czysta Spowiedź intelektualna Dziecięcia wieku.

V. — Podobna filozofia jest jak rozstajna droga; godzi się z nastrojem ducha człowieka wierzącego, ale może poprowadzić łatwo do przeciwnego wprost nastroju racyonalistycznego, uznającego li tylko naukę. Renan musiał więc dokonać wyboru. Herder, prawdziwy mistrz jego, pokazał mu, jak można być chrześcianinem i „idealistą“. Ale młody jego przyjaciel, Marceli Berthelot, a wraz z nim cała jego epoka pcha go ku racyonalizmowi. Pod tym to wpływem napisał w r. 1848-ym obszerną pracę o zreformowaniu społeczeństwa. Zagadnienia tego rodzaju zajmują w tej epoce całą młodzież.

Renan zapragnął tedy również „zorganizować ludzkość“. Nie wierzy w reformy społeczne i polityczne; chce reformy intelektualnej, opartej na nauce i erudycyi. Dość już metafizyki na modłę Male-branche’a i historyi na modłę Bossueta. Myśliciel, chcący przeniknąć tajniki natury ludzkiej, zwróci się do epok pierwotnych i będzie badał zbliska samorzutne przejawy duszy. Niechaj inni szukają absolutnego piękna i roszczą pretensye do zdobycia prawdy absolutnej. Dla niego odłam cegły, pokrytej hieroglifami, będzie miał większą wartość niż posąg Fidyasza. Bo za pomocą tych tekstów i tych szczątków odtworzy psychologię danej epoki. Wywnioskuje stąd z łatwością, w jakim kierunku należy poprowadzić cywilizacyę, by ludzkość osiągnęła swe cele.

W postaci, jaką mu nadał, dzieło było zbyt przeładowane i dogmatyczne, by mogło podobać mu się przez czas dłuższy. Zachował je więc w głębiach swego biurka i wydał dopiero w starości, p. t. Przyszłość wiedzy, modyfikując je nieco zapewne.

VI. — Odbył tymczasem podróż do Włoch. Nowe dlań światło i niebo, dzieła sztuki, „słodkie wrażenia rzeczy“ ucywilizowały młodego Bretończyka, nazbyt przywykłego do przebywania z abstrakcyami. Powraca do Paryża uspokojony wewnętrznie i „pogodzony“, jak mówi, „z Madonnami.“ Zdał agregacyę filozofii, zostaje profesorem, wreszcie zyskuje posadę w dziale rękopisów w Bibliotece Narodowej; jest spółpraco-wnikiem Journal des Débats i Revue des deux Mondes, członkiem Akademii Napisów, ożenił się i w towarzystwie żony i siostry napawa się wszyst-kiemi radościami domowego ogniska; pędzi żywot pracowity i przyjemny, ogłosił Averroès'a i Ogólną historyę języków semickich, piękne książki, w których nauka nie okazuje się jałową, a dyskrecya ujęcia nie prowadzi do oschłości; jest w nich życie i są myśli oryginalne, wypowiedziane z erudycyą. Niestety, nic nie przemija prędzej, niż erudycyą. Zacytujmy jeszcze

Ale najwięcej samoistną produkcyą Renana w o-wej epoce są jego artykuły w Revue des deux Mondes i w Journal des Débats, które zebrał p. t. Studya religijne i Szkice z zakresu nauki moralnej i krytyki. Jeśli w Studyach religijnych pogłębił przepaść, dzielącą go od chrześcijanizmu, zaznacza w nich również, jak wysoce godnym poważania i poetycznym jest charakter wierzeń, do których przylgnął instynkt religijny ludzkości. W Szkicach głosi na każdej stronicy, że „celem życia nie jest szczęście.“ Górująca dążność wieku, pragnienie dobrobytu materyalnego jest dla niego czemś niskiem zupełnie i poziomem. Jak romantycy, gardzi nieco egoistycznem i „statecznem“ życiem mie-szczańskiem, zdobywającem już na tym świecie nagrodę swej zacności. Uważa, iż najlepiej służyli ludzkości święci, ludzie geniuszu, bohaterowie, uczeni, wszyscy, którzy poświęcili się „nieopatrznie“ jakiemuś „wysokiemu ideałowi sztuki i myśli.“ W świecie, który „obniża się w miarę, jak się ustatecznia“ i gdzie „dobroć coraz częściej zastępować będzie wielkość“, staje się obrońcą „wielkiej poezyi i wielkiej oryginalności.“

inne jego arcydzieło — memoryał o Słanie sztuk we Francy i w XIV-ym wieku, który ma stanowić dalszy ciąg Hisłoryi literatury francuskiej przez Benedyktynów.

W te artykuły różnej treści wprowadza jedność, poza ideami, sama indywidualność pisarza. Ożywia ona wszystko, co maluje pióro autora; przejawia się w kaźdem jego słowie. Niema tu niewątpliwie żadnej „mise en scène“, a tylko jakby mimowolna ewokacya; wielbimy wyłącznie jej poezyę, zapomi-

nająć, ile może być w niej romantyzmu i pychy. Trzeba przeczytać artykuł o Poezyi rasy celtyckiej\ gdzie Renan pokazuje samego siebie, opisując tę rasę „nieśmiałą, zamkniętą, skupioną całkowicie w sobie, ciężką na pozór, ale odczuwającą głęboko i ujawniającą w swych instynktach religijnych przedziwną delikatność.“ A jeszcze więcej domaga się przeczytania wezwanie do dawnych Bretończyków: „O, ojcowie nieznanego plemienia, u którego ogniska czerpałem wiarę w to, co jest niewidzialne o, ubogi klanie rolników i marynarzy, któremu zawdzięczam zachowanie dzielności duszy w kraju wygasłym i w wieku pozbawionym nadziei — podążmy razem ku wspaniałemu Edenowi uciech duszy! Znajdźmy pociechę w naszych chimerach, w naszej szlachetności, w naszych pogardach! Bóg mi świadkiem, praojcowie moi, że jedyną mą radością jest nawiedzające mię czasem marzenie,, iż jestem waszem sumieniem i że możecie żyć i myśleć we mnie.“

VII. — Czując, iż opanowuje coraz więcej myśl swą i pióro, Renan postanowił napisać dzieło kapitalne, któreby było tryumfem jego filozofii i metody.

Oddawna już uznał, iż najpiękniejszym przedmiotem, jakiego dostarczają dzieje ludzkości, są Początki chrześcijanizmu. Czuł się na siłach do podjęcia odpowiednich studyów. Zamierzał pierwotnie dać jedynie pracę dokumentacyjną uczonego i filologa. Ale oto zaszła pewna okoliczność, która zdecydowała o charakterze pierwszego tomu dzieła, a następnie całości.

W r. 1860-ym cesarz Napoleon III ci wysłał na pomoc chrześcijanom z Libanu, wymordowywanym przez.

13

Obraz literatury franc. II.

Druzów, dywizyę wojska. Do tej wyprawy wojennej przyłączono misyę naukową, poruczając jej badanie starożytności fenickich. Na czele owej misyi stanął Renan. Wyruszył w drogę ze swą siostrą Henryką (którą stracił podczas tej podróży w przededniu powrotu). Zająwszy się w początku poszukiwaniami, mógł następnie zwiedzić swobodnie Palestynę. Doznał wówczas prawdziwego olśnienia. Na tern tle przedziwnem ukazały mu się — nie suche już i abstrakcyjne, nie minione i umarłe, lecz żywe i rozpłomieniające duszę pierwsze dni chrześcijaństwa. Uciekając przed zabójczymi żarami lata, schronił się z Henryką do Ghazir’u, „jednego z najpiękniejszych miejsc na świecie, położonego na wielkiej wysokości po nad powierzchnią morza w głębi zatoki Keruań-skiej.“ Tam, mając ze sobą tom Józefa i Nowy Testament, „napisał jednym tchem Żywot Chrystusa do’ pierwszej podróży do Jerozolimy.“

Oto w jaki sposób ukształtowała się owa słynna książka. Renan rozpoczął ją był w Paryżu, w swym gabinecie przy ulicy Val de Grâce, czyniąc drobiazgowe poszukiwania egzegietyczne i gramatyczne; przestudyował dokładnie kwestye erudycyi, przetrząsnął wszystkie kryjówki filologii, jak gdyby chodziło o rzecz czysto naukową. Następnie jednak, wszystkie te wiadomości zlały się w jedno i nabrały życia, dzięki wielkiemu wysiłkowi wyobraźni, której przyszło na pomoc naoczne poznanie miejsc, gdzie rozegrały się wydarzenia. Wówczas to pisze odrazu Żywot Chrystusa, nie wyrzekając się zresztą sprostowania tych czy owych szczegółów przez ponowne odwołanie się do dokumentów.

Nie czyńmy mu zarzutu z użycia tej metody, której trzymał się zresztą zawsze. Dokumenty są w rezultacie tylko złomami kamienia. Wskrzesić je do życia można jedynie dzięki darowi intuicyi, pewnej sztuce twórczej. Przyznać jednak trzeba, że Renan dał tym Tazem nadmierną przewagę wyobraźni i romantycznemu ugrupowaniu rzeczy.

Żywot Chrystusa jest niewątpliwie książką napisaną z przedziwną sztuką. Do chwili owej Renan nie umiał jeszcze pobudzać i powoływać do istnienia, na tle malowniczem i barwnem, żywych postaci; był wyłącznie malarzem idei, odcieni i wzruszeń. Teraz przeciwnie, żyją i umierają w jego dziele istoty z krwi i ciała, wmieszane w akcyę dramatyczną i pokazane w świetnej atmosferze, wpośród pejzażów o ściśle określonych konturach. Nigdy jeszcze nie był większym powieściopisarzem. Czy wystarcza to jednak? Gdy ten czy ów autor wyprowadza na scenę postać nadzwyczajną, wymagamy, by jego psychologia dorosła do miary przedstawionego przez niego bohatera; nie wybaczylibyśmy Kornelowi, gdyby zredukował Augusta do nikłych proporcyi. Otóż, jeśli istnieje dusza nadzwyczajna, wyrastająca po nad zwykłą miarę, po nad wszystkie miary (jak przyznaje to sam Renan), to jest nią chyba dusza boskiego fundatora Chrześcijanizmu. Czy Renan umiał, (jakąkolwiek jest zresztą jego opinia o metafizycznej istocie Chrystusa), czy Renan umiał przedstawić „tego, za czyją sprawą ród ludzki dokonał największego kroku w kierunku boskości?“ Czy umiał postawić go „na najwyższym szczycie wielkości ludzkiej?“

Nie, stanowczo. Pokazał nam tylko słodkiego,

ujmującego i czystego marzyciela, „prowincyonalistę“, posiadającego wrodzoną dystynkcyę i smak pewny i wytworny, gawędziarza o uśmiechniętej wyobraźni, tkliwego przyjaciela i miłego współbiesiadnika, postać z bukoliki, wmieszaną do tragicznej przygody — Renana, który, nie wiedząc sam o tern, byłby idealistą. Oto do czego sprowadził Syna Człowieczego! Powodem tego takt, iż sięgamy tu właściwie granic jego geniuszu: ten człowiek, tak przenikliwy i subtelny, wykazujący tak zbijającą z tropu giętkość, gdy chodzi o wypowiadanie idei lub wyzwalanie się z nich, niezdolny jest do odmalowania wysokiego bardzo stopnia potęgi wewnętrznej. Geniusz jego nie może dostrzedz głębokich mocy boskości.

VIII. — Prowadzi jednak dalej swe dzieło; zbudował w umyśle ogólny plan rzeczy, dość giętki, by módz go modyfikować w miarę posuwania się pracy. W trzy lata mniej więcej po Żywocie Chrystusa ukazał się tom zatytułowany Apostołowie, a w dwa lata później Święty Paweł. Tym razem jednak zawiodły nadzieje wielkiego powodzenia; okazuje się ono bardzo miernem. Są w tej książce niewątpliwie przepiękne obrazy, pełne barwy, świeżości i poezyi. Brak jej natomiast żywych ludzi. Aktorzy nie wydzielają się z tła, nie mają własnego istnienia. Nadzwyczajne postacie apostołów zredukowane są do ubogich rozmiarów i nie budzą zainteresowania.

Sam Renan uważa ich za nieco niedorzecznych i traktuje często jako takich. Cokolwiekby twierdził o tern, nie umiał przeniknąć tajemnicy tych dusz wielkich; ma do nich żal niemal, że nie może przypisać im nic z własnej swej osobistości. Ś-ty Paweł zwłaszcza wymyka mu się całkowicie i niecierpliwi go z tej racyi: „Radzibyśmy byli— mówi — wyobrazić sobie Pawła sceptycznym, rozbitkiem życiowym....“

Dalszy ciąg dziejów miał dostarczyć mu na szczęście postaci łatwiejszej do zrozumienia: jest nią Neron. Po Świętym Pawle przychodzi istotnie Antychryst, gdzie Neron stanowić będzie centralną figurę. Jestto prawdziwe wskrzeszenie, ale nie po-tworu, lecz artysty i „kabotyna.“ A jak świetnie odmalowany jest przytem Rzym imperatorów, dramatyczny, gwałtowny i znieprawiony! Wielki sukces Antychrysta dowiódł Renanowi, iż powrócił na właściwą sobie drogę. Z takiemźe powodzeniem spotyka się — nie po ogłoszeniu dwóch następnych tomów: Ewangelii i Kościoła Chrześcijańskiego, lecz po ukazaniu się ostatniego — Marka Aureliusza. Renan traktuje wielkiego cesarza stoika nader swobodnie i, wielbiąc jego cnotę, uważa go za nieco ograniczonego; powstaje stąd śliczny portret, gdzie ironia kojarzy się z uznaniem.

Na tomie tym kończy się Historya początków Chrześcijanizmu. Gdy obejmujemy wielkie to dzieło w całości, nie możemy oprzeć się obawie, że Renan chybił zamierzonego celu, — a było nim wystudyowanie samorzutnych wzlotów sumienia ludzkiego ku bo-skości i odróżnienie ich od złudzeń, jakie im towarzyszyły. Nie umiał bowiem oddać tych samorzutnych uniesień życia religijnego, budzących się w wyjątkowych duszach, które miał odmalować. Ofiarowuje nam jedynie wahającą i fantazyjną interpretacyę tego, co miał wytłomaczyć w duchu racyonalistycznym. Okazuje się nawet słabym uczonym. Powieść, często bardzo pociągająca w swej fantazyi, zdumiewająca „panorama“ historyczna, zabawny portret tyrana estetyka i nie mniej zabawna podobizna cesarza stoika, kilka głębokich paradoksów — oto co pozostało z Początków Chrześcianizmu! Wybrany przez młodego historyka przedmiot nie przyniósł mu stanowczo szczęścia.

Dodajmy, że zostaje ponadto ukarany za ten wybór, a to tracąc zaufanie do metod i zasad, na których opierał swe życie intelektualne. Gdy pisał Przyszłość Nauki, wierzył że filozofia zdobywa pewniki; dziś dostrzega, jak wiele jest rzeczy niepewnych w konkluzyach tych nauk ludzkości. Pragnąłby, mówi gdzieś, pisać atramentami różnej barwy, stosownie do stopnia „pewności, możliwości i dopuszczalności swych idei.“ Teraz trzebaby mu było atramentu o najbardziej „rozpływających sięu odcieniach. Ale doszedł dalej niż do zwykłego sceptycyzmu historycznego. W myśli jego dokonywa się całkowity przewrót.

XI. — Nie chciałby osobiście wyrzec się dawnych przekonań idealistycznych, lecz racye rozstania się z niemi oblegają go coraz tłumniej. Będzie niewątpliwie twierdził nadal, że ludzkość kroczy wciąż naprzód i że rozwój wszechświata odbywa się mocą pewnej fermentacyi wewnętrznej, ale nie śmie już wierzyć, by cały ten ruch prowadził ku jakimś wynikom natury moralnej ; głosi, jak dawniej, że człowiek prawy powinien stwierdzać cnotę czynem, ale zapytuje sam siebie, czy cnota nie jest, jak religia i miłość, złudzeniem, które natura przywołuje na pomoc, by nas wyzyskiwać.

Wyrzekł się właściwie odgadywania tego, co ukrywa się pod powierzchnią rzeczy. Świat stał się dlań jakby wielkiem widowiskiem. Nie szczędzi aktorom słów zachęty. „Odwagi, odwagi! dzielna istotko!“ — mówi do ludzkości. „Rozpoczynaj wciąż na nowo!“—mówi do natury. Wobec całego tego zabawnego przedstawienia, istnieje on jeden tylko. Jego tylko egzystencya jest czemś prawdziwem i trwałem. I oto od idealizmu przejdzie do dyletantyzmu.

X. — Wszystko to nie stało się w dzień jeden. Postępy pracy wewnętrznej, dokonywającej się w umyśle Renana, ujawniają się nam w ostatnich tomach Dziejów początków Chrześcijanizmu, w Reformie intelektualnej i moralnej, lecz zwłaszcza w Dya-logach filozoficznych i w Dramatach filozoficznych.

W r. 1871-ym Renan, który lubił ścieranie się idei, marzył czy rozmyślał w parku Wersalskim; nazywał te rozważania „pokojowymi dyalogami, toczącymi się pomiędzy różnymi zwojami jego mózgu.“ Dyalogi, powstałe w taki sposób, nie mają wprawdzie życia i ruchu, cechującego rozprawy młodzieńców Platona, bawią jednak bardzo szermierką ideową. Odtąd zwraca się pisarz najchętniej do tej formy, a nawet do dyalogu więcej wyraźnie dramatycznego, ilekroć będzie chciał wypowiedzieć głęboką treść swej myśli.

XI. — W Dramatach filozoficznych zresztą, podobnie jak w Dyalogach, pokazuje nam zawsze samego Renana, ale w sposób najbardziej uboczny. Tak na^ przykład w r. 1878-ym, gdy mógł był obawiać się nastąpienia reakcyi religijnej, obawy te zostały rozproszone. Tryumf partyi republikańskiej był potrosze

Îego tryumfem. I oto, pewnego poranku, podczas pobytu w Ischii, gdy „winnice perliły się rosą a morze było jak biaława mora“, przyszło mu na myśl ironiczne iście zrządzenie, czyniące z niego protegowanego demokracyi. Postanowił zabawić się tą przygodą w malowniczym i pociągającym symbolu, zapożyczonym z Szekspirowskiej Burzy. Prospero, król Medyo-lanu, jest, jak on sam, mistrzem nauki i idealizmu; przebywa przy nim „duch powietrzny“ Ariel, to widzialny, to znów niedostrzegalny. Prospero i Ariel rządzą Medyolanem za pomocą niewinnych zgoła uroków: muzyki, zjaw, czarów. Lud medyolański, prowadzony przez zbydlęconego Kalibana (który zawdzięcza zresztą wszystko Prosperowi i Arielowi), dokonywa rewolucyi. Kaliban zajmie miejsce Prospera. Czuje się bardzo dobrze w jego łóżku. „Nigdy-bym nie pomyślał nawet — mówi — że tak słodko jest panować. Nie przypuszczałbym zwłaszcza, że człowiek dojrzewa tak prędko, panując.“ Czuwa nad zachowaniem porządku rzeczy, sprzyja artystom. „Pisarze darzą chwałą; nie będę ich zaniedbywał.“ Będzie dobrym! Popierać będzie Prospera. „Trzeba, by mógł pracować swobodnie pod mą pieczą ze swymi filozofami i artystami tekcyę, wszyscy inni również, prócz Ariela, który rozpływa się w powietrzu. Renan opowiada, iż napisał ten dramat, słuchając śpiewu koników polnych. Postacie jego mówią chwilami, jak mówiłyby koniki polne, a chwilami znów jak członkowie Instytutu. Czarująco bezsensowna barwa lokalna wlewa harmonię we wszystkie te niezgodności.

“ Prospero przyjmuje jego pro-

Ten pierwszy dramat Kaliban będzie miał ciąg

dalszy. Renan pokazuje nam Prospera, poróżnionego z Kalibanem przez jego stronników i ukrywającego się na dworze jednego z papieży awiniońskich pod nazwiskiem Arnaud de Villeneuve. Dystylując tam wino, odkryje pewien pierwiastek, który jest źródłem siły lub marzenia — wodą życia i śmierci zarazem. Prześladowany przez wszystkie zjednoczone przeciw niemu władze a broniony przez papieża, Prospero, znużony w końcu tem istnieniem, zadaje sobie śmierć słodką i harmonijną. Tak przedstawia się akcya Wody młodości (Eau de Jouvence). Ale prawdziwym jej przedmiotem jest dyletantyzm. Występując pod imieniem Prospera i na fantazyjnem tle dworu papieskiego, Renan próbuje określić nam stan, do jakiego doszedł osobiście.

W pięć lat później zdaje się skupiać uwagę na rzeczach natury ogólniejszej, a wynikiem tych rozmyślań będzie nowy dramat: Kapłan z Nemi. Wgłębi świętego gaju, na wybrzeżach jeziora Nemi znajduje się, w Albe la Longue świątynia Dyany, gdzie składane są ofiary ludzkie i która stanowi religijne centrum miasta. Idealista Antistius został kapłanem tego przybytku. Zastąpił krwawe ofiary wielbieniem w duchu i prawdzie. Rozsnuwa w lesie swe marzenia idealistyczne. „Bogowie — rozważa — są obelgą przeciw Bogu. Bóg znowuż stanie się z czasem obelgą przeciw boskości.“ Różne stronnictwa, ubiegające się o władzę nad grodem, egoistyczni i pozytywni konserwatyści, chciwi i wulgarni rewolucyoniści, wahający się i trwożliwi liberali toczą spory co do przyjętej przezeń postawy. Tymczasem wzrasta Rzym, który dąży do zostania centrem świata i, zwyciężywszy

już Albę, chce ją zniszczyć. Wybuchnie więc wojna. Kapłan z Nemi powinien rozbudzić furyę bojową i cnoty wojenne. Ale idealizm jego nie zdolen jest do tego i nie chce tego. I oto pewnego wieczoru słyszy rozmowę toczącą się pomiędzy żołnierzami . i jego ofiarnikiem i widzi, czem stały się w duszach niskich — jego idealizm i ukochanie ludzkości: przetworzyły się w ferment egoizmu, tchórzostwa i de-zercyi. Czyżby przygotował zagładę grodu i tryumf tej garści zbójów, jaką jest Rzym! Zostaje zabity i zastąpiony przez pewnego bandytę, który wskrzesza dawne obrządki.

XII. —- Widzimy na jakiej filozofii, przepojonej gorzkim pesymizmem i rozczarowaniem, kończy się dawny idealizm autora Szkiców z zakresu nauki moralnej i krytyki. Renan będzie już tylko uczył dyle-tantyzmu. Ale pozostanie niestrudzonym erudytą: pisze wielką Historyę ludu izraelskiego. Prowadzi dalej opracowywanie kolosalnego dzieła Corpus inscrip-tionum semiticarum. Poza tern jednak doradza już tylko obojętność lub rozrywkę i mówi wyłącznie o sobie. Jego Wspomnienia lat dziecinnych i młodości są szeregiem czarujących epizodów; opowiadając jë, kojarzy harmonijnie prawdę z poezyą. Do tejże kate-goryi należą Luźne kartki. W nich to umieścił swą słynną Modlitwę na Akropolu, która wywołała tyle zachwytów; jest ona wyrazem doskonałości retorycznej, lecz nie dorównywa, mem zdaniem, szczerym głosom Wspomnień lat dziecinnych i młodości. Rozprawia również wiele o miłości i kobietach. W całym nowym dramacie filozoficznym: Ksieni z Jouarre opowiada pewną przygodę miłosną z dni Rewolucyi, bez żadnych zresztą swobodnych żartów. „Kobieta piękna i cnotliwa — mówi — jest mirażem, wypełniającym jeziorami i alejami wierzb naszą wielką pustynię moralną.“ Jasnem jest jednak, że ten zwrot w twórczości jest poniekąd odwetem za młodość zbyt poważną.

Stawał się patryarchą i posiadł wielki wpływ na umysły. Każde jego słowo było wyrocznią. Przyswoiła go sobie nawet moda i nie okazywał stąd bynajmniej niezadowolenia; pozwalał się w każdym razie wielbić kobietom, które zasięgały jego zdania w kwestyach najbardziej błahych; nie odmawiał wypowiadania swej opinii o jakiejś piosence z „café-concert“. Nie przejawiał nigdy równie wielkiego zamiłowania do paradoksu i ironii, nigdy też nie lubował się więcej w rozbawionym sceptycyzmie. Zdradzał ogromną obojętność wobec wszelkiej myśli, która nie była jego myślą. Pod względem fizycznym był zawsze ciężki i pozbawiony wdzięku. Z biegiem czasu zalał go tłuszcz; chodził jak kaleka; na olbrzymiej twarzy nie żyło już nic zupełnie, chyba tylko czasem, gdy zadawał sobie wysiłek podniesienia obrzmiałych powiek, — nadzwyczajne wejrzenie, to wejrzenie, którem w latach młodości obejmował świat cały.

20-go lipca, 1892 roku pisał do swego przyjaciela Berthelota: „Nic to zgoła umrzeć — wypełniłem mniej więcej ramy mego żywota, a choć mógłbym zużytkować dobrze kilka lat jeszcze, gotów jestem odejść. Okropnem jest tylko wstrząśnienie, jakiego stajemy się przyczyną dla drogich nam dusz.“ Był to ostatni list, który skreślił własną ręką. Umarł 12-go października 1892-go roku.

ROZDZIAŁ V.

HIPOLIT TAINE.

(1828—1895).

I. Młodość Taine’a.— II. Filozofia Tainè’a. — III. Taine i psychologia: La Fontaine i jego bajki; Szkic o Tytusie Liwiuszu.— IV. Taine i Życie paryskie. — V. Od Podróży do Pirenejów do Notatek o Anglii. — VI. Dzieje literatury angielskiej. — VII. Taine i krytyka artystyczna. — VIII. Taine i wojna r. 1870-go. — IX. Początki Francy i spółczesnej. — X. Wnioski.

I. — Hipolit Taine urodził się w Vouziers dnia 21-go kwietnia 1828-go roku. Syn i bratanek notaryusza, obdarzony był z natury umysłem jasnym, dokładnym i gruntownym, z którym kojarzył od lat dziecinnych umiłowanie ładu i pracy. Milczący i zadumany, o wejrzeniu niezmiernie słodkiem, okazywał wobec swych nauczycieli i podczas ćwiczeń szkolnych wzorowe posłuszeństwo; poza tern jednak ćwiczył swój umysł z całkowitą niezależnością. Dni płynęły mu w tym podwójnym wysiłku, regularnym i nieustannym; jedynemi przerwami w zajęciach były dwudziestominutowa pauza i godzina, spędzana po obiedzie przy fortepianie. Nie można dziwić się wobec tego, że zdobył, kończąc kolegium, najwyższy sukces i że w r. 1848-ym był pierwszym

na liście kandydatów, przyjętych do Szkoły Normalnej, pomiędzy którymi znajdowali się: About i Sarcey. Wkrótce potem stanie się też w niej jego towarzyszem Prévost - Paradol. Taine spędził w jej murach trzy szczęśliwe bardzo lata, mogąc pogrążać się całkowicie w pracy intelektualnej i ciesząc się zarówno pełnem ufności i względów przywiązaniem kolegów, jak Wysokiem poważaniem profesorów. Oto proroczy sąd, jaki wydał o nim Vacherot, kierownik studyów:

„Uczeń najbardziej pracowity i najbardziej wyróżniający się ze wszystkich, jakich znałem w Szkole. Ma zdumiewające na swój wiek wykształcenie. Chciwość wiedzy i zapał do niej, jakich nie widziałem jeszcze. Umysł uderzający żywością koncepcyi, fine-zyą, subtelnością i siłą myśli. Rozumie jednak, obejmuje, sądzi i formułuje nazbyt szybko. Lubi też zanadto formuły i definicye, którym poświęca zbyt często rzeczywistość, nie zdając sobie, co prawda, z tego sprawy, jest bowiem całkowicie szczery. Taine będzie bardzo wybitnym profesorem, ale ponadto i przedewszystkiem pierwszorzędnym uczonym, jeżeli zdrowie pozwoli mu na długą karyerę w tym kierunku. Łączy z wielką słodyczą charakteru i z bardzo miłem obejściem niezachwianą stanowczość umysłu, posuniętą tak daleko, że nikt nie wywiera wpływu na myśl jego. Nie jest zresztą z tego świata. Dewizą jego będzie dewiza Spinozy: „Żyć, by myśleć.“ Prowadzenie i zachowanie wzorowe. Co się tyczy strony moralnej, zdaje mi się, iż jest to natura wybrana i wyjątkowa, obca wszelkiej namiętności poza ukochaniem prawdy. Posiada tę szczególną cechę, że nie podlega nawet pokusie. Na wszystkich egzaminach i konferen-cyach uczeń ten przoduje — i to o wiele — swym towarzyszom. “

II. — Młodzieniec, objawiający się przenikliwemu wzrokowi wychowawców w świetle tak wyjątkowych zalet, przebył już wówczas kilka kryzysów wewnętrznych, które przyspieszyły zapewne jego dojrzewanie i pozwoliły mu odczuć żywą i ludzką doniosłość tych studyów abstrakcyjnych, którym oddawał się tak zapamiętale. Opowiada nam istotnie, że jeśli do piętnastego roku życia pędził dni w „nieświadomości i spokoju“, to w owym momencie postawił sobie owe wielkie, niepokojące pytania, jakie budzi w nas tajemnica prawdy i życia. „Zginęła we mnie wiara — opowiada; jedna wątpliwość wywoływała drugą, upadek jednego wierzenia pociągał za sobą rozstanie się z innem." Te destrukcyjne rozważania trwały trzy lata, po upływie których — mówi jeszcze Taine—„znalazłem prawdopodobieństwa, ale żadnych pewników; dowody, jakie dawano mi na poparcie ich istnienia, wydawały mi się słabymi... stałem się sceptykiem w nauce i moralności, doszedłem do ostatecznych granic zwątpienia i doznawałem wrażenia, jak gdyby wszystkie podstawy poznania i wiary były już zburzone... Zawładnął mną smutek; zraniłem sam siebie w tern, co mi było najdroższe; zaprzeczyłem mocy zwierzchniej tej inteligencyi, którą tak ukochałem; przebywałem w próżni i nicości, zgubiony i pochłoniony przez nie. Co mogłem począć?“ Filozofia stała się w tym okresie jego ucieczką i zbawieniem. Zacząwszy bowiem studyować panteizm, jako „najnowszą i najbardziej poetyczną opinię“, znalazł w nim punkt widzenia, z którego wysokości mógł „objąć cały horyzont filozoficzny, zrozumieć przeciwstawność różnych systemów, dostrzegać rodzenie się pojęć, odkrywać głębokie racye rozbieżnych dążeń i rozwiązania trudności.“ Z entuzyastycznym zapałem przyjmuje teoryę Spinozy. „W tym to momencie — mówi — rodzi się w nas pojęcie natury. Ta hierarchia konieczności czyni ze świata istotę jedną, niepodzielną, której wszystkie twory są członkami. Wieczysty aksyomat wypowiada się u ostatecznego szczytu rzeczy, w najwyższych sferach promiennego i niedoścignionego eteru, a długie rozbrzmiewanie tej formuły twórczej urabia, w nieustannem falowaniu, ogrom wszechświata. Każdy kształt, każda przemiana, każdy ruch, każda myśl jest jednym z jej czynów. Trwa we wszystkiem i nie zna żadnego ograniczenia. Materya i myśl, planeta i człowiek, nagromadzenia słoneczne i trzepotanie się owadu, życie i śmierć, ból i radość — każda z tych rzeczy wyraża ją w całości. Nie jest zamknięta w czasie i przestrzeni, lecz wypełnia je przeciwnie i pozostaje ponad niemi; one to z niej pochodzą. Wszelki żywot jest jednym z jej momentów, wszelka istota jedną z jej form; prawem niezłomnej konieczności rodzą się z niej serye rzeczy, połączonych boskiemi ogniwami jej złotego łańcucha. Jest obojętna, nieruchoma, wieczna, wszechpotężna, twórcza — nie wyczerpują jej żadne określenia, a gdy odsłania swe pogodne i wzniosłe oblicze, ugina się przed nią umysł każdy w trwoźnem uwielbieniu i grozie. Ale dźwiga się w tejże chwili, zapominając o swej śmiertelności i małości; mocą sympatycznego wyczucia, napawa się tą nieskończonością, którą przemyślał i uczestniczy w jej wielkości.“

III. — W obszernem państwie filozofii Spinozy młody uczony wybrał sobie specyalną dziedzinę: chciał dowieść, nietylko za pomocą ogólnej analizy, lecz również przytaczając przykłady poszczególne, zaczerpnięte z życia i dzieł wielkich pisarzy i wielkich artystów, że „wszelkie poruszenia duchowego automatu, jakim jest nasza istota, są uregulowane tak samo, jak ruch w świecie materyalnym." Chciał stworzyć psychologię spinozowską.

Wysłany jako profesor na prowincyę w tych trudnych chwilach, gdy ugruntowujące się dopiero Drugie Cesarstwo roztaczało nad swymi funkcyona-ryuszami baczny nadzór, z którym nie godziły się łatwo umysły niezależne, Taine, po próbie systematycznego wyłożenia swych idei w tezie o wrażeniach, chce zastosować je do historyi literatury. Opracował był dla Sorbony tezę, której przedmiotu dostarczył mu La Fontaine i jego bajki, gdzie przedstawia wybranego przez się autora jako wiernego malarza swej epoki i „wytwór“ XVII-go wieku. Niezadługo potem, z racyi ogłoszonego przez Akademię konkursu, pisze studyum o Tytusie Liwiuszu i wypróbowuje w niem teoryę „zdolności zasadniczej“ („faculté maîtresse“). Wkrótce miał przystąpić do swej wielkiej historyi literatury angielskiej i uzupełnić w niej tę teoryę, przez teoryę rasy, środowiska i chwili. Zdobył już swe idee podstawowe.

„Zdolność zasadnicza“, „rasa“, „środowisko“, „chwila“, — będą istotnie dla Taine’a tą naukową prawdziwie metodą, za której pomocą trzeba badać ludzi, chcąc ująć ich w ramy Nauki powszechnej. Posłuchajmy, jak wyjaśnia sam, na czem polega zdolność zasadnicza. „Geniusz ludzki podobny jest do zegara: posiada własną strukturę i, wpośród innych części mechanizmu, sprężynę główną. Odnajdźcie tę sprężynę, pokażcie, jak nadaje ruch innym i śledźcie za tym ruchem kolejnych części aż do skazówki, do której was doprowadzi.“ Naturę owej sprężyny tłóma-rzą znów sposoby myślenia i odczuwania, które człowiek zawdzięcza rasie z jakiej pochodzi. Choć bowiem Taine głosi się za ucznia Montaigne’a, wierzy jednak mocno, w przeciwstawieniu do niego, w stałe trwanie w każdej rasie pewnych cech określonych. Lecz cechy te ulegają modyfikacyom stosownie do środowiska, w którem będą się przejawiały i występujących współrzędnie z niemi okoliczności. Takie są trzy siły pierwotne, trzy moce działające, które „wyczerpują nietylko wszystkie realne, ale również wszystkie możliwe przyczyny ruchu.“

IV. — Wobec tych teoryi można byłoby przypuszczać, źe nowe dzieła Taine’a będą zbudowane sztywno i nacechowane systematycznym chłodem. Na szczęście przeżył w tym momencie kryzys, dotyczący nie jego filozofii, lecz temperamentu, który uchronił go od tego niebezpieczeństwa. Zniecierpliwiony przykrościami, jakich doznawał ze strony admi-nistracyi cesarskiej, młody profesor wziął był urlop i przybył do Paryża, gdzie zamieszkał ostatecznie. Posiadał środki materyalne dość szczupłe, lecz wystarczające na zapewnienie mu spokojnego istnienia. Odnalazł swych przyjaciół z kolegium i Szkoły Normalnej, a między innymi Planefa, który pod pseudonimem Marcellin’a był kierownikiem Życia paryskiego. Bywał u wielu artystów, poetów i powieściopisarzy, zawiązał bliskie stosunki z Renanem i Sainte-Beuve’em.

14

Obraz literatury franc. II.

Wówczas to zaszło w nim szczególne zjawisko, o któ-rem pisze w taki sposób: „Gdy patrzę wewnątrz siebie, wydaje mi się, iż zmienił się mój stan duchowy, źe zniszczyłem w sobie pewien talent — zdolności krasomówcze i retoryczne. Idee me nie szeregują się już jak dawniej, zapalają się we mnie błyskawice, rodzą gwałtowne wrażenia, porywy, słowa, obrazy; mój nastrój byłby, mówiąc krótko, odpowiedniejszym dla artysty, niż dla pisarza. Toczy się we mnie walka pomiędzy dwoma tendencyami — dawną i dzisiejszą. Z zasady próbuję szeregować idee na wzór Macau-lay’a, jednocześnie zaś pragnąłbym doznawać żywych wrażeń Stendhal’a, poetów i odtworzy cieli.“

Ta „walka między dwiema tendencyami“, której końca spodziewał się prędko, miała trwać zawsze, doprowadzając do jednego z tych kompromisów, z których powstają oryginalne, choć pozbawione często logiki kombinacye. Taine doszedł do pewnego rodzaju kompozycyi i stylu, które cechować go będą aż do końca, a które określa sam w sposób następujący: „Zasadniczą moją ideą było, iż należy odtworzyć wzruszenia i namiętności właściwe opisywanemu człowiekowi, poza tern zaś ustanowić kolejno wszystkie szczeble jego kształtowania się logicznego, jednem słowem odmalować go, jak odmalowałby go artysta i zbudować, jak zbudowałby człowiek, opierający się na rozumowaniu.“ Gdy dodamy, że, przebywając w środowisku młodem, światowem i dowcipnem, Taine pozbywał się sztywności uniwersyteckiej i nabrał nawet poniekąd „esprit boulevardier“, łatwo będzie zdać sobie sprawę z doniosłości, jaką miało dla niego zamieszkanie w Paryżu. Faktem jest jednak, że w najgłębszej treści jego poglądów i w jego spinozow-skim determinizmie nie zaszła żadna zmiana, istotnie bowiem słynna i okropna formuła: „Występek i cnota są takiemiź produktami jak witryol i cukier“, zawarta we wstępie do Literatury angielskiej, pochodzi z epoki, gdy żył w najbliższej styczności z artystami i poetami.

V. — Oto z jak skomplikowanemi uczuciami i ideami, z jak odmłodzoną i zasiloną nowymi pierwiastkami wyobraźnią, z jakiem, rozłeglejszem niż dawniej doświadczeniem przystąpił Taine do opracowania doniosłych dzieł, które wyliczymy obecnie.

W r. 1855-ym pewien wydawca poruczył mu napisanie „Przewodnika“ po Pyrenejach, korzystając z jego wyjazdu do wód w tych górach, w celu leczenia się na zapalenie krtani. „Przypadkowa“ książka, powstała z tej okazyi, nie zasługuje właściwie na miano Przewodnika, ani na tytuł Podróży, który nosi obecnie, nie odznacza się bowiem wielką dokładnością; daremnie też szukałby w niej czytelnik ścisłych informacyi. Wieleź przynosi nam natomiast pięknych opisów! I jakie płomienne przymiotniki, nie mówiąc już o wkradającym się do niej humorze! Podróż do Pirenejów jest właściwie albumem, a towarzyszące jej rysunki Gustawa Doré dorzucają jedynie kilka pięknych pomysłów artysty do inwencyi pisarza. W r. 1857-ym ukazują się Filozofowie klasyczni Francyi w XIX-ym wieku, szereg studyów, a raczej, wyrażając się dokładniej, zabawnych portretów słynnych filozofów wieku, zwłaszcza zaś Wiktora Cousin’a. Ten sposób traktowania doktryny oficyalnej przez „młodego ikonoklastę, zuchwałego, impertynenckiego i poważnego“ wywołał skandal niemały. Istotnie młody śmiałek, niepomny doniosłych zasług, jakie oddali filozofii ci jego poprzednicy i myślący jedynie o położeniu własnych fundamentów na ośmieszonych już teraz gruzach ich autorytetu, wyzbył się był szacunku. Ale wykazał wielki talent, wiele werwy i wypowiedział też prawd dosyć.

Rozdziały, które złożyły się na ten tom, wychodziły pierwotnie w postaci artykułów w Przeglądzie Oświaty publicznej (Revue dl Instruction publique). Z artykułów również utworzył Taine tom, ogłoszony w r. 1858-ym p’. t. Szkice z dziedziny krytyki i hi story i, wiedząc dobrze, że te strony, kreślone z dnia na dzień, nie były zwyczajnemi sprawozdaniami, dołożył bowiem starań, by nadać im wartość oryginalną, przepajając je nawskroś swą myślą i przybierając je w blask całego swego talentu pisarskiego.

Do tegoż rzędu rzeczy opisowo - obserwacyjnych dołączymy tomy „notatek“ o Włoszech, Fran-cyi i wreszcie Anglii. Notatki o Włoszech, zatytułowane właściwie Podróż po Włoszech, wyszły w roku 1866-ym. Jeśli szukalibyśmy w nich daremnie tego zdumienia i tej przedziwnej radości, jakiemi Włochy przejmują wogóle ludzi zwiedzających je po raz pierwszy i których doznał był świeżo Renan, to natomiast pokazują nam subtelnego, bystrego, ciekawego i niezmordowanego obserwatora. Notatki o Paryżu poczęte są w innym tonie. Taine ogłosił je był zresztą pierwotnie w Życiu paryskiem, kładąc je na karb niejakiego Tomasza Fryderyka Graindorge’a, bogatego handlarza wieprzów z Chicago i doktora uniwersytetu lipskiego, posiadającego zarazem stopień uniwersytecki z Oksfordu. Ta skomplikowana dość fikcya pozwala pisarzowi dać folgę swej fantazyi, gorzkiej raczej, niż poetycznej i wydawać sądy o obyczajach i życiu społecznem z uszczypliwą i filozoficzną surowością. Notatki o Anglii świadczą o pewnej dążności do podziwiania jak najwięcej; mimowolne pragnienie dawania nauk Francyi zmniejsza też — nie szczerość wprawdzie, ale w każdym razie doniosłość pewnych zawartych w nich ocen.

VI. — Cofnijmy się wstecz obecnie: w r. 1864-ym ukazała się Hisiorya literatury angielskiej, dzieło kolosalne, rozpoczęte już w r. 1856-ym, które tworzy w momencie ogłoszenia go drukiem cztery tomy, a zbogaci się jeszcze w tom piąty w r. 1869-ym. Te dzieje piśmiennictwa wielkiego kraju mają być ilu-stracyą teoryi autora o „zasadniczej zdolności“, „rasie“, „środowisku“ i „chwili“. Na szczęście Taine zapomina często, czego chciał dowieść, zapomina nawet, że chciał dowieść czegokolwiek; doktryna jego staje się wówczas tylko doskonałym środkiem klasyfikowania sądów i wiadomości, poddawania nowych idei i dostarczania ram opisom, wyrastającym ponad zwykłą miarę. To też Literatura angielska jest wielką książką, książką, mogącą dostarczyć młodemu umysłowi niezmiernie bogatej strawy intelektualnej, a jeśli historycy zaprzeczają czasem dokładności tej tak pięknej konstrukcyi, nikt nie zaprzeczy, że odkrywa ona przed naszemi oczyma najróżnorodniejsze i najgłębsze perspektywy.

VII.

Tegoż samego r. 1864-go spotkało Tai-ne’a wielkie szczęście: mianowany został profesorem estetyki w Szkole sztuk pięknych. Z racyi tych wykładów, do których się zapalił, ogłosił szereg studyów

o sztuce w różnych krajach, które zawarte są w dwóch tomach jego Filozofii Sztuki. Ten nowy rodzaj prac zmodyfikował jeszcze nieco kierunek jego myśli, tak jak uczyniło to w r. 1854-ym jego przybycie do Paryża. Inne zresztą poza tern okoliczności wpłynęły również na tę drugą ewolucyę.

Zaznaczyliśmy, iż Taine twierdził zawsze z jak najżywszą energią, że zjawiskami życia intelektualnego i moralnego rządzą prawa równie nieugięte, jak te, które panują w świecie fizycznym; malował atoli, jak widzieliśmy, różne piśmiennictwa tak, jak gdyby ten surowy determinizm był raczej hypote-tycznym, niż realnym. Nie dawał jednak sam nigdy wyjaśnień co do sposobu, w jaki godzi swe twierdzenia teoretyczne ze swemi rekonstrukcyami literackiemu I otóż słynne zdanie, które zacytowaliśmy poprzednio: „Występek i cnota są takimiź produktami, jak witryol lub cukier“ wywołało hałas, który zmusił go do wytłomaczenia się wreszcie. Uczynił to w posiadającym kapitalną doniosłość liście do p. Havet: „Nie dowodziłem nigdy, by w historyi lub nauce moralnej istniały twierdzenia podobne do twierdzeń geometrycznych. Historya nie jest nauką podobną do geometryi* lecz do fizyologii i zoologii... Kwestya redukuje się do tego, czy pomiędzy ugrupowaniami z dziedziny moralności, a więc religią, filozofią, ustrojem społecznym i t. d. pewnego stulecia lub pewnego narodu może być ustanowiony związek ścisły, niewymierzalny. Ten to związek ścisły, te konieczne stosunki ogólne nazywam, wraz z Monteskiuszem, prawami; toż samo miano nadano im w zoologii i botanice... Obstaję przy swej idei, gdyż uważam ją za słuszną i mogącą

wydać dobre plony, gdy dostanie się kiedyś w dobre ręce. Poniewiera się od czasów Monteskiusza; podniosłem ją z ziemi, — oto wszystko.“ Jeśli Taine podejmuje jedynie idee Monteskiusza i jeśli jego determinizm redukuje się do ustanowienia ścisłego, niewymierzalnego związku pomiędzy ugrupowaniami natury moralnej, to jest on na tyle giętki i nieokreślony, że nie krępuje zgoła historyka ani krytyka sztuki. To też krytyk ten mógł wykazywać w swych studyach o artystach i sztuce wielką swobodę sądu i dokonywać z takąż swobodą wszelkich rekonstruk-cyi. Nie ogranicza się do wydzielenia zdolności zasadniczej ; wznosi się ponad poszukiwanie „ścisłych, niewymierzalnych stosunków pomiędzy ugrupowaniami natury moralnej“, by sięgnąć samego życia i piękna. Jeśli zaś jego krytyka artystyczna, tak głęboka i świetna, nie zawsze objawia nam całkowicie duszę arcydzieł, jest to nie tyle z racyi, iż pisarz czuje się skrępowany swemi „mechanistycznemi teo-ryami“, lecz że zachował temperament intelektualisty, zbyt skłonnego do rozważania rozumowo swych przyjemności.

VIII. — Nie koniec tu wszelako jeszcze wprawiającym nas w zdumienie głębokim zmianom, zaszłym w umyśle Taine’a. W r. 1870-ym ogłosił pracę, w której chciał zamknąć wyniki wszystkich swych doświadczeń, badań i retleksyi o człowieku. Była nią jego Inteligencycr. „Przez lat piętnaście — pisze w przedmowie — przyczyniałem się do odtwarzania psychologii poszczególnych; dziś zwracam się do psychologii ogólnej.“ Istotnie, dzieło jego wykraczało poza ciasną dziedzinę życia intelektualnego, by po-

ruszać najwyższe zagadnienia i sięgać ogólnego obejmowania rzeczy. Zdaje się powracać w niem do najbardziej surowego determinizmu umysłowego. Ale w kilka tygodni później wybucha wojna; i oto, nie mniej zdumiony, niż był nim Renan nagłością nieprzewidzianej klęski, Taine znajduje, iż filozof i uczony mają do wypełnienia inne jeszcze zadanie, niż zwykłe poszukiwanie prawdy dla niej samej i że od tej prawdy domagać się teraz należy wskazań co do sposobu życia i reguł dobrego życia. Od czystej kon-templacyi przechodzi do akcyi, od nauki do morali-zowania a nawet polityki. Ale jednocześnie przyznaje, że człowiek nie jest takim, jakim go sobie wyobrażał; żył dotąd jedynie w świecie i pośród książek; najazd i Komuna nauczyły go teraz, że w tajnych głębiach istoty ludzkości kryje się pewna dzikość zwierzęca i pewne okrucieństwo pierwotne, które są racyą bytu praw i społeczności i muszą być wskutek tego brane pod uwagę przy opracowywaniu tych praw i organizowaniu tych społeczności.

IX. — Zabiera się wówczas do nowego dzieła. Czując, jako obywatel, potrzebę czy obowiązek zdobycia wyraźnej opinii o „sprawach publicznych swej epoki“ postanowił, będąc człowiekiem metodycznym, przestudyować Początki Francyi spółczesnej. Zamknął się w bibliotekach, szperał w archiwach i, choć śmierć przerwała tę pracę, nim doprowadził ją do końca, zdążył w każdym razie napisać najistotniejszą część dzieła, a mianowicie Dawne rządy, Rewolucye i Rządy nowoczesne. Brak w niem studyum o rodzinie i społeczności. Początkowo jego powodzenie było czemś w rodzaju sukcesu, wywołanego przez jakiś fakt skanda-

liczny. Doznano wrażenia, iż Taine odwraca się od przekonań całej swej przeszłości.

„Zasady roku osiemdziesiątego dziewiątego — pisze z tego powodu — są w mej opinii zasadami Kontraktu społecznego, a więc fałszywemi i szkodli-wemi. Nie ma nic piękniejszego nad formuły Wolność i Równość, lub, jak mówi Michelet, zamykając je w jednem słowie,—Sprawiedliwość. Przystaje na nie serce każdego, kto nie jest głupcem lub godnym pogardy osobnikiem. Ale, same w sobie, są tak nieokreślone, że nie można ich przyjmować, nie wiedząc z góry, jakie przywiązywano do nich znaczenie. Otóż w r. 1789-ym formuły te, w zastosowaniu do ustroju państwowego, oznaczały niedaleko sięgającą, ordynarną i zgubną koncepcyę Państwa. Na ten to punkt nastawałem właśnie, zważywszy szczególniej, że kon-cepcya owa trwa jeszcze i że ustrój, nadany Francyi pomiędzy r. 1800-ym a 1810-ym przez Konsulat i Cesarstwo, nie uległ dotąd zmianie. Uczynił on z Francyi mocarstwo drugorzędne; zawdzięczamy mu nasze rewolucye i nasze dyktatury.“

Ów nowy Taine, palący tak za sobą wszystko, co uznawał, jeśli nie wielbił, w latach liberalnej swej młodości, wywołał ogólne zaciekawienie. Ale książka, w której się objawił, zasługiwała niewątpliwie sama przez się na niezmierne zainteresowanie, jakie obudziła. Nigdy bowiem jeszcze nie okazał się Taine równie wielkim dyalektykiem. Nie porzucił swego systemu upraszczania; jak dawniej, stara się sprowadzić aktorów opowiadanego przez się dramatu do niewielkiej liczby typów uderzających i niezapomnianych. Czy to stwarza je całkowicie, by zobrazować pewien ogólny sposób bycia, czy też przeciwnie zwraca się, kwoli dawania z niej przykładów, ku historyi (uderza to zwłaszcza w skreślonym przezeń portrecie Napoleona), rysuje postacie, które pozostaną jako dokumenty psychologiczne i dzieła sztuki. Owe rekonstrukcye i uproszczenia mają przytem, w danym wypadku, tę wielką zaletę, że wynikają z nagromadzenia i zbadania znacznej ilości drobnych, dokładnych faktów. Z tych to drobnych faktów, z których historycy wywodzą zazwyczaj jedynie statystyki, Taine wznosi mury; niezliczone ziarnka piasku przeszłości dostarczyły mu niepoźytego materyału, z którego zbudował gmach swój, wspaniały i krzepki.

Krytycy historyczni odmawiają obrazom, skreślonym przez potężny geniusz jego, wartości objek-tywnej i nie uznają ich dokładności. Nikt w każdym razie nie może nie uznać ich piękna. Nigdy jeszcze Taine nie skojarzył równie udatnie świetności opisowej z rozwijaniem idei abstrakcyjnych; nigdy jeszcze nie cechowała stylu jego większa niż w tem dziele tężyzna, pełnia i precyzya. Dalecy tu jesteśmy nieskończenie od samorzutnej sztuki takiego np. Mi-cheleta, ale styl Taine’a jest arcydziełem dbałości, cierpliwości i inteligencyi.

X. — Maurycy Barrés opowiada nam w jednej ze swych powieści, iż młody student Roemerspacher ujrzał pewnego dnia wchodzącego do swego pokoju starca o wyglądzie prostym i poważnym: „W swem szarem futrze, z okularami na oczach i siwiejącą brodą wyglądał na jakąś postać z dawnych czasów., na holenderskiego alchemika. Włosy przylegały mu szczelnie do głowy, nie falował ani jeden kosmyk.

Brodę miał przyciętą jak Alfred de Musset, którego tak miłował, usta były jakby zlekka zmysłowe. Miał nos garbaty, piękne czoło, wypukłe skronie, łuk brwi wyraźny, żywy, delikatnie zakreślony. Z głębi tych słodkich jam ocznych płynęło wejrzenie niecierpliwe i dyskretne zarazem; powściągała je, rzekłbyś, wiedza a dodawała mu bodźca ciekawość. Wraz z powolnymi ruchami, ten jego charakter przyczyniał się niemało do nadania dostojności całej postaci, która, w pewnych szczegółach, mogłaby wydać się nieco nikłą i uniwersytecką.“

Nie możemy zakończyć lepiej studyum o życiu i dziele Hipolita Taine’a, jak cytując ten żywy portret jego, skreślony przez jednego ze spółczesnych nam pisarzy, którzy go najlepiej zrozumieli i ukochali najwięcej.

ROZDZIAŁ VI. FLAUBERT. (1821—1880).

L Charakter Flauberta i jego dzieła. — II. Młodość Flauberta.— III. Pani Bovary.— IV. Salammbô. — V. Wychowanie sentymentalne. — VI. Ostatnie dzieła Flauberta. — VII. Sztuka Flauberta.

I. — Dzieło Gustawa Flauberta stawia nas wobec zdumiewających kontrastów, których wytłóma-czenie znajdziemy w sprzecznościach, tkwiących w sa-mymźe jego geniuszu. Flaubert miał istotnie temperament romantyczny, a więc namiętną wyobraźnię, egzaltowaną wrażliwość, umiłowanie barwy i życia i instynkt poetycki, — cechy właściwe, jak to stwierdziliśmy, pisarzom roku 1830-go. Lecz, wręcz przeciwnie niż ci pisarze, wystawiający „zaciekle“ na pokaz swoje ja. ulega nakazom pewnej powściągliwości, w której jest pycha i nieśmiałość zarazem. Cenił zresztą tak wysoko dostojeństwo sztuki, że nie zgodził się nigdy czynić z niej narzędzia ku opowiadaniu samego siebie, uważając za bezwzględny obowiązek artysty dawanie jedynie rzeczy objektywnych i bezosobowych. „Gardzić będziesz — pisze — zwyczajem opowiadania samego siebie. Udaje się to czasem w jednym wykrzyku, ale mimo całego liryzmu Byrona chociażby, jakże przygniata go Szekspir ze swą nadludzką bezosobowością! Wiadomoż nam chociaż, czy był człowiekiem smutnym lub wesołym? Artysta powinien postępować w taki sposób, by potomność uwierzyła, iż nie żył wcale. Im trudniej wytwarzam sobie o nim pojęcie, tern wydaje mi się większym. Nie mogę wyobrazić sobie nic zupełnie o samej postaci Homera lub Rabe-lais’a, a gdy myślę o Michale Aniole, widzę, z tyłu jedynie, starca potężnego wzrostu, rzeźbiącego nocą przy świetle pochodni.“ Wobec podobnego nastroju, Flaubert zdawał się być przeznaczonym na stanie się jednym z tych ludzi, którzy tworzą, zdała od realności i poza swem życiem indywidualnem, świat ima-ginacyjny i poetyczny, podobny temu, jaki stworzył Szekspir. Ale u tego romantyka, rozkochanego w marzeniu, wystąpi idea, teorya, która grozić wciąż będzie stawaniem na przeszkodzie samorzutnemu rozwojowi jego geniuszu. Flaubert przekona samego siebie, że rzeczywistość, ta rzeczywistość, którą uważa za niską i brzydką i która „przyprawia go o mdłości“, winna być jedynym przedmiotem roztrząsań sztuki, lub właściwiej sprzeczność, zachodząca pomiędzy jego naturą i jego doktrynami estetycznemi, nie przeszkodzi jego geniuszowi do objawiania się w całej pełni, nawet w dziełach, gdzie ujawnia się w sposób najbardziej niezaprzeczony, zawsze jednak utrudniać będzie krytykowi ścisłe określenie tego geniuszu, w którym kojarzą się pierwiastki dwóch przeciwnych typów — romantyka i realisty.

II. — Urodził się w Rouen, 12-go grudnia 1821-go roku. Syn doktora i wychowany w głównym szpitalu miejskim, miłował zawsze literaturę. Jeden ze świadków jego żywota zaznacza, iż to jej umiłowanie było jego rysem dominującym od wczesnych już lat młodzieńczych: „W dwudziestym roku życia podobny był do młodego Greka. Wysokiego wzrostu, szczupły, giętki i pełen wdzięku w ruchach jak atleta, nieświadomy był całkiem swych zalet fizycznych i moralnych, mało dbający o wrażenie, jakie wywierał i zupełnie obojętny na przyjęte formy. Nosił czerwoną flanelową koszulę, spodnie z grubego sukna granatowego i pas tegoż koloru, który ściągał mocno naokół bioder; kapelusz włożony był na głowę jak się zdarzyło. Gdy mówiłem mu o sławie lub o wywieraniu wpływu, jako o rzeczach, które ceniłbym osobiście, słuchał, uśmiechał się i wyglądał na człowieka wspaniale obojętnego. Wielbił wszystko, co było pięknem w nauce, sztuce i literaturze i żył wskutek tego, jak mówił, bez myśli osobistych. Nie roił zgoła o sławie, o żadnych zarobkach. Największą radość sprawiało mu zetknięcie się z czemś godnem zachwytu. Brak mu było zainteresowania rzeczami praktycznemi, rzeczami pożytecznemi. Gdy zdarzało się komuś powiedzieć przy nim, że religia, polityka, interesy mają takąż doniosłość jak literatura i sztuka, otwierał oczy ze zdumieniem i litością.“

Mamyż dodać cień do tego obrazu? Flaubert spędził życie pod grozą strasznej choroby nerwowej, mogącej powracać niespodzianie; obawa przed nią, która wprawiała go w stan ciągłego niepokoju, tło-maczy częściowo jego samotne istnienie, jego nadmierną często draźliwość, ale również może subtelną delikatność jego wrażeń.

Ojciec wysłał go w r. 1839-ym do Paryża, na fakultet prawny; łatwo zrozumieć, jak mało pociągały podobną naturę te studya abstrakcyjne. Na szczęście dokonana podczas wakacyi wycieczka do Pirenejów i Korsyki była dlań jak olśnienie; zachował z niej po powrocie do stolicy pełne blasku wspomnienie. Utraciwszy ojca w roku 1846-ym, zainstalował się w Croisset około Rouen’u, w ślicznie położonym zakątku. Będzie mieszkał tam odtąd stale przez lat trzydzieści cztery aż do swej śmierci. Jedynemi przerwami w tym ^pracowitym i poświęconym studyom żywocie były w r. 1846-ym podróż do Bretanii z Maksymem Ducamp, w r. 1849-ym podróż na Wschód, w r. 1858-ym podróż do Algieru i Tunisu, nie licząc ekskursyi do Paryża w nieregularnych odstępach czasu.

Flaubert zaczął niewątpliwie pisać w młodym bardzo wieku; ulegał wówczas zapewne przedewszyst-kiem swemu instynktowi poetyckiemu i twórczemu, jakkolwiek bowiem improwizował burleskowe szkice, ćwicząc w nich mimochodem swój zmysł obserwacyjny i talent karykaturzysty, poświęcał daleko więcej czasu wywoływaniu nadzwyczajnych i symbolicznych wizyi, które próbował ugrupować w dramacie w rodzaju Fausta Goethe’go. Chciał przesunąć przed oczyma Świętego Antoniego, nieruchomego w swej pieczarze, cały szereg obrazów, to wdzięcznych, to straszliwych, to swawolnych, to znów pełnych znaczenia filozoficznego, mających jednak zawsze cel wspólny: kuszenie świętego lub wprawianie go w zdumienie. Urzeczywistnił po raz pierwszy ten zamiar w dramacie fantastycznym, młodzieńczym i świetnym w formie; nie był jednak z niego zadowolony i nie zgodził się nigdy ogłosić go drukiem. Ale pod wpływem tkwiących w nim sprzeczności, na które wskazywaliśmy wyżej, zwrócił się następnie do rodzaju wręcz odmiennego. Zabrał się do dzieła, które miało być wiernym obrazem najbardziej pospolitych stron życia mieszczańskiego.

III. — Opowiedział więc dzieje córki pewnego rolnika, wychowanej burżuazyjnie, Emmy Rouault, która wychodzi za Karola Bovary, doktora medycyny i'poczciwego zgoła człeka. Romansowe lektury wypaczyły zupełnie serce i wyobraźnię nieszczęśliwej kobiety; poziomość i regularność jej żyda przejmują ją wstrętem, kroczy więc z upadku do upadku, za naglącą zresztą podnietą potrzeby pieniędzy i zbytku i truje się w końcu. Naokół niej porusza się i żyje mała mieścina normandzka z jej typami groteskowymi i oryginałami. Zarówno postacie jak miejsca, w których rozgrywa się akcya, opisane są z drobiazgową prawdą; przechodząc od jednego szczegółu do drugiego, czytelnik dąży, po przez ten świat małostkowy i śmieszny, do tragicznego rozwiązania. Nie znaczy to, by owo nagromadzenie drobnych taktów i rysów stwarzało jakiś zamęt, lub wywoływało najmniejsze znużenie. Przeciwnie wprost, zasadnicze cechy ludzi i rzeczy występują bardzo wyraźnie z każdej strony Pani Bovary, równie wyraźnie jak z komedyi Moliera lub któregokolwiek z arcydzieł literatury klasycznej. Flaubert posiada cudowny dar upraszczania w realizmie, a jeśli jego bohaterowie dają wrażenie prawdy codziennej i banalnej, to obdarzeni są jednak tak nadzwyczajną wypukłością, że przechowujemy o nich pamięć jak o Świętoszku, o panu Jourdain’ie o Chorym z urojenia, głupi a dyplom doktorski posiadający aptekarz Homais, ksiądz Bournisien, Karol Bovary i wszystkie inne postacie powieści są „tworami“ sztuki prawdziwie klasycznej, która daje rzeczy wieczne.

Ale potężny ich twórca musiał zdobyć się na gwałtowny wysiłek woli, by zamknąć się tak w tym pospolitym świecie, z którego jego geniusz jedynie mógł wydobyć pewne piękno. Przyznaje się do tego, kładąc w swe wyznanie akcenty świadczące, jakim był ten wysiłek, dokonany nad samym sobą. „Czy wyobrażasz sobie pan — pisze do Wawrzyńca Pichat, redaktora Revue de Paris, — że ta wstrętna rzeczywistość, której odtwarzanie przejmuje cię obrzydzeniem, nie budzi we mnie takichże samych uczuć? Gdybyś znał mię bliżej, wiedziałbyś, że życie powszednie jest mi nienawistne. Stroniłem od niego zawsze osobiście, o ile tylko mogłem. Ale zapragnąłem tym razem — i na ten jeden raz tylko — pogłębić je estetycznie do dna. Podjąłem więc rzecz w sposób heroiczny, czyli drobiazgowy, przystając na wszystko, mówiąc wszystko, malując wszystko."

Gdybyż, skończywszy dzieło, odważny autor upodobał je sobie chociaż i znalazł w tern pociechę! Ale ów przedziwnie sumienny artysta nie zaznał nawet zadowolenia wobec rzeczy, którą pisał z taką wytrwałością i troską. „Wydaje mi się to bardzo małe -— wykrzykuje z gorzką niesprawiedliwością. Niema w tern nic, coby porywało i jaśniało zdała blaskiem. Wywieram sam na sobie wrażenie ucznia, celującego w wypracowaniach. Książka ta świadczy daleko więcej o cierpliwości, niż o geniuszu, o pracy,—niż o talencie. Nie wspominam już o tern, że styl nie jest znów tak bardzo natężony i że trzeba byłoby wyrugować wiele zdań. Kilka stronic jest bez zarzutu, o ile mi się zdaje, nie znaczy to jednak nic zgoła.“ To też, gdy sobie tak „wygimnastykował łapę“, jak się wyraża, spieszy powrócić na brzeg przeciwny: „Przez kilka lat — obwieszcza — będę przebywał ze wspaniałym przedmiotem zdała od świata nowoczesnego, którego mam po uszy. To, co zamierzam—jest niedorzeczne i nie będzie miało żadnego powodzenia wobec publiczności. Mniejsza o to! Trzeba pisać przedewszystkiem dla siebie. Tylko wówczas stworzyć można coś pięknego.“ I jeszcze: „Chronię się, jak człowiek zrozpaczony, pomiędzy dawne rzeczy; pogrążam się w starożytność — jak inni upajają się winem.“

IV. — Istotnie, postanowił, ni mniej ni więcej, jeno wskrzesić Kartaginę; zamierzał mianowicie opisać, pod tytułem Salammbô, historyę buntu najemników przeciw niej, gdy, zaciągnąwszy ich do swych szeregów, chce pozbyć się ich po skończonej kampanii. Przedmiot ten — głosi z dumą artysty — jest „tak daleki od obyczajów nowoczesnych, że zainteresuje bardzo słabo wobec tego, że między bohaterami a czytelnikiem nie może być żadnego podobieństwa. Nie znajdzie tam żadnej obserwacyi, nic z tego, co podoba się ogólnie. Będzie to sztuka dla sztuki i nic innego poza tern.“

Nie sądźmy jednak, by Flaubert napisał Salammbô z zasobami samej tylko swej wyobraźni. Zaczął od nabawienia się „niestrawności staremi książkami.“ Od marca do maja r. 1857-go przeczytał 53 dzieła: „Ślęczę nad kuszami i katapultami, oddaję się rozkoszom kontraskarpy i kawaleryjskich punktów obserwacyi. Zdaje mi się również, że będę mógł wydobyć właściwe efekty z piechoty starożytnej. Ale pejzaż przedstawia mi się jeszcze bardzo niewyraźnie.“ Ażeby więc pejzaż ten przestał być „niewyraźnym“, decyduje się na dokonanie podróży do miejsc, gdzie była ongi Kartagina. Upaja się tam światłem i weselem, a gdy powrócił, stwierdza, że musi rozpocząć ponownie wszystko, co już zrobił. „Mam nadzieję, że wydobędę ton właściwy!" — wykrzykuje w końcu — i zabiera się do nowej pracy dokumentacyjnej. Zadręcza się nieustannie, by osiągnąć prawdę i stanąć na wysokości swych wymagań literackich. I oto poczyna ożywiać się stopniowo i posuwa naprzód dzieło; kolosalne żarty, które spotykamy w jego korespondencyi, świadczą, iż jest bliskim celu. „Baudelaire będzie zadowolony“ — mówi z powodu okropności, jakie opisuje właśnie. A gdy skończył słynny rozdział, zatytułowany Le Défilé de la hache, oto w jaki sposób wypowiada swą radość: „Udało mi się wreszcie. Dwadzieścia tysięcy ludzi wyzdy-chało lub pożarło się wzajem. Mam tam powabne szczególiki i ufam, że zdołam przyprawić uczciwych ludzi o mdłości z obrzydzenia.“ Flaubert szkaluje się rozmyślnie; zachowajmy jedynie w pamięci z tej „fanfaronady“ studenta medycyny szczerość i jędr-ność słowa wraz z zadowoleniem artysty, któremu powiódł się wysiłek. I rzeczywiście powiódł się w danym razie przedziwnie temu dzielnemu pracownikowi pióra. Chociaż lektura jego książki należy do rzeczy najbardziej nużących ze względu na ciągłość tonu, nieustanne napięcie zdania i postacie głównych bohaterów, wykraczające poza naturę, — nikt jeszcze nie umiał zestawiać słów w sposób więcej niż tu udatny, ani kłaść w te zestawienia więcej piękna i blasku.

Nigdy jeszcze również, sądzę, nie odtworzono zaginionego tak całkowicie świata z większą siłą, wię-kszem prawdopodobieństwem i nawet większą poe-zyą. Tym razem bowiem nie miał Flaubert za punkt wyjścia wzorów, które mógł analizować i obserwować codziennie, jak przy pisaniu Pani Bovary. Musiał stwarzać wszystko. Stwarzał też istotnie; na tle krajobrazów, które widział w przelocie, odbudowuje miasta i obozowiska, znane nam zaledwie z imienia; opisuje wszystkie części domostw, wypełnia ulice hałaśliwym i malowniczym tłumem; pokazuje nam jego kostyumy, zwyczaje, życie; ponadto zaś odtwarza psychologię barbarzyńskiej cywilizacyi z przed lat z górą dwóch tysięcy. Nie ogranicza się, jak w Pani Bovary, do psychologii indywidualnej^ a jakkolwiek celuje tu również w kształtowaniu postaci typowych i choć jego Matho, Spendius, Hamil-kar, Hannon i sama Salammbô posiadają takąż niemal wypukłość jak Emma Bovary i jej otoczenie, mimo, iż dusze ich są tak pierwotne i tak od nas dalekie, poczytam mu za większą może zasługę uda-tną próbę wywołania żywej duszy tłumów. I jakich na domiar tłumów! najemników, należących do ras wszelkich, barbarzyńców wszelkiego pochodzenia, nie mówiąc już o ludności tak różnorodnej, handlowej i lubieżnej Kartaginy.

V.— Po wydaniu Salammbô, Flaubert zdaje się powracać do malowania aktualnej rzeczywistości i do metod, jakiemi się kierował, pisząc

Panią Bovary. Jeśli jednak nowa książka, którą opracuje w owym momencie, jest, podobnie jak hi-storya Emmy Rouault, dziełem prawdy i obserwacyi, to posiada poza tern nierównie większą doniosłość, wznosząc się ponad to, co może objawić zwykła i prosta transkrypcya faktów. Powieść ta — Wycho-ivanie sentymentalne kreśli dzieje pewnego młodzieńca, Fryderyka Moreau, który, pomiędzy r. 1840-ym i 1858-ym przebywa w Paryżu, uposażony w skromne, ale wystarczające dochody, powiększające się z czasem dzięki znacznemu spadkowi. Fryderyk żywi we wszelkich kierunkach nieokreślone i olbrzymie ambicye; pisarz pokazuje go nam, wraz z jego przyjaciółmi, po przez kolejne dni ich życia.

Każdy z nich nosi się z jakąś chimerą: jeden chce pisać nieśmiertelne dzieła, drugi przetwarzać świat, inny znów marzy o zdobyciu fortuny, inny jeszcze o poświęcaniu się; są między nimi rewolucyo-niści i konserwatyści i zdałoby się, że świat powinien należeć do któregoś z nich. Ale, gdy życie minęło, oto zwyciężeni są wszyscy bez walki, zużyci, nie dokonawszy niczego i przeniknieni gorzkiem uczuciem, że wszystko jest próżnością a samo istnienie rzeczą bezpożyteczną. Flaubert wyraziłby więc w swej książce najbardziej gorzką pogardę dla życia i ludzkości, gdyby nie wmieszał do opłakanej tej historyi, niejako wbrew własnej woli i ulegając mimowiednemu roz-tkliwieniu, dziejów miłości, niepodobnej do żadnej innej. Fryderyk spotkał był kiedyś na pokładzie statku, podczas pierwszej podróży, jaką odbył sam jeden, pewną młodą kobietę, niejaką panią Arnoux. Pokochał ją; żyje w pobliżu niej, nie śmiąc wyznać jej swego uczucia, nie wiedząc nawet, czy je odgadła. Mija lat wiele i Fryderyk, będący już tylko biedną, istotą, pozbawioną wszelkiej energii, myśli, iż ją. zapomniał, gdy pani Arnoux, która znikła mu z oczu oddawna, zjawia się u niego pewnego wieczora; jestto już stara niemal, siwowłosa kobieta, lecz zachowała jeszcze czar, który wywiera na niego nadal pociąg nieprzeparty. Wyznaje mu, iż wiedziała o jego dla siebie miłości i w milczeniu odpłacała mu wzajemnością, „Czasem — mówi — głos pański powraca mi na myśl, niby dalekie echo, niby dźwięk dzwonu, przyniesiony przez falę wiatru; zdaje mi się też, że jesteś przy mnie, gdy czytam w książkach ustępy miłosne.“ Pogrążają się tak we wspomnienia przeszłości, on zawsze nieco burżuazyjny, ona nieco banalna, aż przychodzi wreszcie chwila rozstania:

„Ujęła powoli za wstążki kapelusza.

„ — Żegnaj mi, przyjacielu, drogi mój przyjacielu! Nie zobaczę cię już nigdy! Ostatni to mój krok kobiety. Ale nie opuści cię ma dusza. Niechaj spłyną na cię wszystkie błogosławieństwa nieba!“

„I pocałowała go w czoło jak matka.

„Ale wnet zaczęła jakby szukać czegoś i poprosiła go o nożyczki.

„Wyjęła z głowy grzebień i siwe jej włosy opadły na ramiona.

„Obcięła brutalnie długi ich promień u samego

korzenia.

„ — Zachowaj je i żegnaj!“

„Gdy wyszła, Fryderyk otworzył okno. Pan Arnoux stała na trotuarze i dawała właśnie ręką znak.

przejeżdżającej dorożce. Wsiadła do niej. Pojazd zni knął mu z oczu.

„I to było wszystko."

W kilka lat potem Fryderyk i jego przyjaciel, dawny prefekt Deslauriers, skarżą się na życie. „Przegrali je obydwaj — ten, który marzył o miłości i ten, który dążył do władzy.“ Taką jest konkluzya Flauberfa. Ale wielki, „odarty ze złudzeń“ pisarz myli się tu co do znaczenia swego dzieła. Ten z dwóch jego bohaterów, który pożądał władzy, nie ziścił swego pożądania; ten jednak, który marzył o miłości, miał przynależną sobie część miłości i poezyi.

VI. — Po ogłoszeniu Wychowania sentymentalnego, Flaubert przerobił i ogłosił wreszcie drukiem Pokusą świeżego Antoniego, prowadzącą również do konkluzyi o powszechnej nieuźyteczności wszystkiego. Nadał zadowalającą jego upodobania, skupioną formę marzeniom fantastycznym, które przeciwnie nie straciłyby nic zapewne, gdyby zachowały charakter improwizacyi, zapał i niedoświadczenie młodzieńcze, cechujące je w pierwszem opracowaniu. Zdajemy sobie dobrze z tego sprawę dziś, gdy ukazały się również w owej pierwszej postaci, wbrew zresztą woli autora. Następnie przyszły Trzy Opowieści — trzy ćwiczenia stylowe, w końcu wreszcie Flaubert uległ znów „demonowi" realizmu i karykatury, opowiadając historyę Bouvard'a i Pécuchefa, dwóch głupców, którzy, zdobywszy w późniejszym już wieku swobodę i zamożność, chcą zorganizować swe życie w sposób racyonalny i wpadają stopniowo w najbardziej śmieszne manie. Pracował z tym zapałem, jaki kładł zawsze w swój wysiłek i z tern obrzydzeniem dla swego przedmiotu, jakie wykazał już wobec Pani Bovary, gdy umarł „zmęczony do szpiku kości“ rankiem 8-go maja r. 1880-go w wieku lat pięćdziesięciu ośmiu i czterech miesięcy.

VII. — Dzieło jego, gdzie ścierają się, jak widzieliśmy, dwie przeciwne dążności, posiada, mimo to, charakter wielkiej jedności, a zawdzięcza to stylowi. Bez względu na przedmiot, do jakiego się zwraca i ożywiające go uczucia, Flaubert pozostaje zawsze i wszędzie wierny jednakiej „sztuce pisania“. Posiada bowiem własną sztukę pisarską, a że chciał, by nawet styl jego, wręcz przeciwnie, niż naprzykład styl Micheleta, nie zdradzał w ni-czem jego własnej wrażliwości, nałożył sam na siebie pewne reguły zewnętrzne a niesłychanie surowe, które rządzą jego piórem i tyranizują je. Uważać będzie np. za znaczny błąd powracanie dwa razy na jednej stronicy jakiegoś wyrazu; unika powtarzających się dźwięków; zabroni sobie używania drugiego przypadku zależnego od wyrazu w tymże przypadku i trzyma się poza tern mnóstwa innych drobiazgowych prawideł.

Oprócz tych reguł mechanicznych, nakładał na siebie inne, subtelniejsze, reguły harmonii i zachowania należytej równowagi pomiędzy częściami zdania; ucho było mu w tych wypadkach niezawodnym sędzią: „Brał do ręki — opowiada Maupassant — zapisaną stronę, podnosił ją na wysokość wejrzenia i, oparłszy się na łokciu, deklamował głosem doniosłym i przenikliwym. Wsłuchiwał się w rytm swej prozy, zatrzymywał się, by chwycić uchem jakiś dźwięk ginący, zestawiał tony, wyrugowywał dysonanse, stawiał z całą świadomością przecinki, jak postoje na długiej drodze.“

Był przekonany, że tak drobiazgowe czuwanie nad stylem jest ćwiczeniem się w sztuce dobrego myślenia i udatnego imaginowania rzeczy. „Mówisz mi, — pisze — że zwracam zbyt wiele uwagi na formę. Niestety! forma i idea są jak ciało i dusza; dla mnie stanowią jedno i nie wiem zgoła, co znaczy każda z nich bez drugiej. Im piękniejszą jest idea, tern dźwięczniejszą będzie forma, możesz być tego pewną! Dokładność myśli urabia dokładność słów i jest nią sama.“

Wszystkie idee Flauberfa o stylu zawarte są w jego Korespondencyi. Znajdziemy w niej zresztą coś więcej jeszcze: jego samego z jego naturą gorącą i krańcową, naturę krzepkiego i krewkiego romantyka, którą ujęła w karby dyscypliny najbardziej nieugięta, jaką znamy, sumienność literacka.

ROZDZIAŁ VII.

POWIEŚĆ IMPRESYONISTYCZNA I POWIEŚĆ NATURALI-STYCZNA.

I. Bracia Goncourtowie. — II. Alfons Daudet. — III. Emil Zola. — IV. Guy de Maupassant. — V. Przeobrażenia powieści naturali-stycznej. — VI. Huysmans.

I. — Pani Bovary jest nietylko arcydziełem; znalazła licznych naśladowców — wyszła z niej powieść realistyczna. Ale każdy z pisarzy, którzy poszli w kierunku wielkich linii realizmu, miał swój temperament, swe predylekcye, swe teorye. Studyując ich, zobaczymy, iż tworzyć będą dwie różne grupy aż do chwili, gdy jakby wyczerpany realizm odnowi się, wchodząc na drogę przeobrażenia.

Bracia Goncourtowie nie osiągnęli nigdy prostoty i klasycznej doskonałości sztuki. Nie dążyli do niej nawet; oryginalność ich stylu polegała na zaletach niemal przeciwnych, zamierzyli sobie bowiem notować z szybką i pełną życia dokładnością subtelne i zmieniające się wciąż postacie rzeczy i, więcej niż o opisywanie rzeczywistości, dbali o wlanie nowych pierwiastków do wrażeń, jakie może ona wywierać na ludzi o wyczuwalności delikatnej, nerwowej, artystycznej. Byli więc „impresyonistami“. Mimo to jednak należy zaliczyć ich do realistów jako grupę w rodzaju, uważali bowiem realność za prawdziwy materyał sztuki, podczas gdy, wzorem swych mistrzów, Gautiera i Flau-berta, nie wyznaczali samejże sztuce innych „celów“ po nad nią samą.

Było ich dwóch braci: Edmund (urodzony w roku 1822, umarł w r. 1896-ym) i Juliusz (ur. w r. 1830, umarł w r. 1870-ym). Wzajemna ich tkliwość i doskonała harmonia, jaką wykazują w długiem spół-pracownictwie, należą do najbardziej sympatycznych cech ich karyery pisarskiej. Rozpoczęli ją od studyów historycznych, których rysem znamiennym było nierównie bliższe wniknięcie w malownicze szczegóły mody i obyczajów, niż w samą treść idei i wydarzeń. Szperali w dokumentach, którymi gardziła wówczas poważna historya: przeglądali broszury, katalogi, miedzioryty, pisma ulotne; odtwarzali mieszkanie, pokój, buduar z jego cackami; opowiadali o formie i kolorze sukien. Sprawna, choć dość niedaleko sięgająca psychologia pozwalała im celować we wskrzeszaniu do życia takiej pani de Pompadour lub pani du Barry; chwytali jednak raczej naturę fizyonomii, niż pogłębiali analizą cechy charakteru. Próbowali również odmalowywać wielkie obrazy zbiorowe, wykazując zawsze dbałość o notowanie odcieni i, że tak powiem, przemijającego dreszczu każdej chwili. Książki ich są więc nieco przeładowane, nieco zagmatwane, nieco powierzchowne, ale zabawne, barwne i malownicze. Wymieńmy z pośród nich: Opowieści z dziejów towarzystwa francuskiego podczas Rewolucyi (1854) i podczas Dyrektoryatu (1855), Portrety poufne z XVI Ii-go wieku (1857—1858), Hi story ą Maryi An-łoniny (1858), Kochanki Ludwika XV-go (1860), Kobietą w wieku XVIII-ym (1862) i t. d. Dawali również ciekawe studya z dziedziny sztuki; wprowadzili nawet do Francyi sztukę japońską.

Ale chcieli być powieściopisarzami przedewszyst-kiem; stanowiło to główną ich ambicyę. Ogłosili więc w tym zakresie Karola Demailly, rzecz, która nosiła pierwotnie tytuł Literaci, zawierającą ciekawy portret Teofila Gautier, następnie Rénée Mauperin, Germinie Lacerteux, Manette Salomon i t. d. Wszędzie widzimy tu jednakowe fajerwerki dowcipów, nadmiar szczegółów, drobiazgowe „przerafinowanie“, nie pozwalające dostrzedz zasadniczych cech postaci, ani ogólnego rytmu intrygi. Autorowie nie zapominają nigdy, iż są sprawnymi literatami.

Po śmierci Juliusza (1870), przybity nią przez pewien czas Edmund ujął znów za pióro i począł ogłaszać studya artystyczne; opublikował też powieść La Filie Elisa, wprowadzającą nas bezlitośnie w okropne środowisko. Pochodzi ona z r. 1877-go i poprzedza Assommoir Zoli. W realizmie francuskim zapoczątkowuje wyszukiwanie w rzeczywistości życiowej tego, co jest w niej najbardziej niskiem. Książka ta przekonała również czytelników, że jeśli Edmundowi nie brak było idei i śmiałości, to natomiast Juliusz wnosił do spółpracownictwa sztukę wdzięcznego i żywego stylu.

Przed śmiercią swą Edmund rozpoczął wydawanie notatek, w których z dnia na dzień spisywał z bratem wszystko, co słyszeli lub widzieli obydwaj godnego zaznaczenia. Ten Dziennik Goncourtów (7 tomów 1887—1895) stanowi nieoceniony dokument.

Nie trzeba szukać w nim głębokich sądów o ludziach i obyczajach, daje nam atoli przeniesione żywcem na papier refleksye i gesty Baudelaire’a czy Gautiera, Sainte-Beuve’a, Renana. Jak gdyby chcąc utrwalić na zawsze zebrania, które odbywały się co niedziela na jego „poddaszu“ w Auteuil (będącem bardzo piękną willą), Edmund de Goncourt pozostawił swój majątek czemuś w rodzaju Akademii — Akademii Gon-courtów, udzielającej każdego roku nagrody tegoż imienia za powieść „artystyczną“ i „realistyczną“ zarazem.

II. — Alfonsowi Daudet’owi (1840—1897) należy się miejsce tuż obok jego przyjaciela Edmunda de Goncourt. Gdy przybył do Paryża ze swej prowin-cyi (urodził się w Nîmes, wychowany był w mgłach Lyonu i pędził w Alais, w departamencie Gard smutny żywot korepetytora szkolnego), gdy przybył więc do Paryża, oczarował wszystkich blaskiem swych czarnych oczu, finezyą uśmiechu, zuchwalstwem refleksyi, dowcipem i całą, pełną wesela postacią młodego pro-wansalczyka lub młodego Greka. Po kilku miesiącach twardej pracy, ogłosił drukiem tom wdzięcznych poematów p. t. Miłośnice (Les Amoureuses). Poczynający otaczać go rozgłos, zwrócił nań uwagę księcia de Morny, najpotężniejszej osobistości na dworze cesarskim, który przyjął go do siebie jako sekretarza. Czynności jego ograniczały się do rymowania czasem jakiegoś wiersza i pobierania pensyi; mógł więc oddawać się swobodnie literaturze i dziennikarstwu. Próbował początkowo z rożnem powodzeniem teatru aż do wystawienia Arlésienne, która nie zyskała przychylnego przyjęcia, ale wznawiana jest często obecnie, dzięki zwłaszcza muzyce Bizeta. Bawił się jednak również w pisanie opowieści i dał w tym kierunku rzeczy przedziwnie udatne, a mianowicie Listy z mego młyna, pełne uroku utwory, skreślone ze sztuką wytworną i delikatną i występujące na tle poetycznych wrażeń z Prowancyi. W końcu poświęcił się ostatecznie powieści, zachęcony powodzeniem Tego małego (Le petit chose), książki w rodzaju Dickensowskiego Dawida Copperfield'a, gdzie opowiada swą młodość. Niezadługo potem stworzył nieśmiertelną postać Tartarina. Tartarin pochodzi z Tarasconu; świadczy o tern jego akcent i wygląd; jest bohaterem we własnej wyobraźni; ani wielki brzuch, ani regularne i burźuazyjne przyzwyczajenia, ani tkwiące w głębiach jego istoty tchórzostwo ludzkie nie przeszkadzają mu do marzenia o czynach nadzwyczajnych; otoczony jest podobnymi do siebie, choć nieco mniej heroicznymi w zachowaniu bohaterami z Tarasconu, a są nimi: waleczny komendant Bravida, dawny kapitan intendentury, zawistny aptekarz Bézuquet, wielu innych jeszcze. Z arcydzieła zatytułowanego Prawdziwe przygody Tartarina z Tarasconu, dowiadujemy się, jakie zdarzenia zmusiły Tartarina do zdecydowania się na dokonanie rzeczywistego czynu bohaterskiego, w jaki sposób pojechał do Afryki, by zabić tam oswojonego i ślepego lwa, wyobrażając sobie, iż zabija lwa pustyni, i jak wreszcie powrócił do Tarasconu, nie ośmieszony bynajmniej, jak się spodziewał, lecz przeciwnie w aureoli chwały. Powodzenie tej rzeczy było tak wielkie, że Daudet obdarzył ją dalszym ciągiem p. t. Tartarin w Alpach i Port-Tarascon.

Po Tartarinie z Tarasconu następuje długi

szereg powieści, poczynając od Młodego Fromonta i Rislera starszego, kończąc na Nieśmiertelnym i Ewangelistce, które czarują i wzruszają nas dotąd z tak szczególną intensywnością; pierwsze z nich są świetniejsze, ostatnie bardziej smutne; wszystkie płyną z jednego serca i napisane są jednako żywym stylem. W każdej występuje kilka brzydkich postaci, ale ich łotrostwo nie jest nigdy ordynarne i nie przejmuje wstrętem; w każdej znajdujemy maniaków, egoistów i ludzi szkodliwych. Lecz wszyscy ci nieświadomi szkodnicy są do tego stopnia naturalni, że zło, które czynią, jest im zawsze wybaczone i że umieją zdobyć uczucie samychże swych ofiar. Po nad nimi występują wzruszające i pociągające ofiary: starzejący się mężowie, stare matki, bracia poświęcający się aż do śmierci; wszyscy ci ludzie zresztą poświęcają się aż do śmierci, ku której wiedzie ich wielkość duszy i pełne prostoty serce.

W większym jeszcze stopniu i z większem powodzeniem niż utwory Goncourtów, powieści te napisane są stylem „artystycznym“; sztuka atoli nie przytłumia tu nigdy wzruszenia. Jakkolwiek Daudet jest również zręcznym bardzo literatem, a może dla tego właśnie umie zaniechać w porę tej sprawności lub ją ukryć, by pozwolić nam śmiać się lub płakać. Cechuje go zwłaszcza czarująca delikatność i świeżość wrażeń. W jednej ze swych powieści mówi o „zmysłach konwalescentów, odczuwających wszystkie subtelności, całą ukrytą poezyę pięknej godziny letniej.“ Sam posiadał zawsze te „zmysły konwale-scenta.“

Czego brak było jednak temu artyście tak na-wskroś francuskiemu i tak ludzkiemu, by zostać zaliczonym do szeregu całkowicie wielkich twórców i zająć w naszej literaturze miejsce, jakie Dickens zdobył w angielskiej? Czy zapamiętałości w pracy? Czy prawdziwej iskry geniuszu? A może raczej nie zyskał go dlatego, iż, mając tyle serca i bolesnej litości i malując zawsze słodkie ofiary życia, nie umiał jednak pokazać im i nam tej gwiazdy na niebie, która wybłyskuje zawsze u Dickens’a po nad niezasłużonemi cierpieniami i śmiercią nieszczęśliwą.

III. — Emil Zola był, jak Flaubert, temperamentem skrępowanym przez teoryę. Miał istotnie gorącą wyobraźnię i barwną wizyę rzeczy, uważał jednak zasadniczo, że musi dawać w swych książkach wierne odtworzenie rzeczywistości. Ale nie wziął nawet tej rzeczywistości takiej, jaką pokazywały mu oczy, jaką ujawniała mu obserwacya; do niewoli realizmu przyłączył inną jeszcze — niewolniczą uległość nauce. Uczeń Taine’a zarówno jak Flauberta, szukając tak samo wskazań u Claude Bernarda jak u Teofila Gautiera, chciał zrobić z powieści dzieło całkowicie naukowe, wyjaśniające metodycznie prawdziwy i wieczysty charakter rzeczy; powieść „realistyczna" stała się w jego ręku powieścią „naturalistyczną“ lub „doświadczalną“.

Był w biedzie, przybywając do Paryża i walczył z rozpaczliwą energią, znosząc głód i nędzę; przecierpiał może zbyt wiele, gdy przyszło wreszcie powodzenie. Zawiązał bliskie stosunki z różnymi artystami; w słynnym obrazie Fantin-Latour’a Pracownia Maneta widzimy go stojącego obok Renoir’a i Sis-ley’a. Opublikował pierwotnie kilka powieści barwnych i romantycznych, następnie jednak począł budować swą estetykę, którą sformułował w seryi artykułów, wydanych w tomie p. t. Powieść doświadczalna. Głosi w nich, że, podobnie jak prawa rządzące nieubłaganie światem zewnętrznym, istnieją inne, analogiczne, określające z góry, z całą nieo-dzownością i rygorem, uczucia, namiętności i charakter ludzi, zarówno jak ich czyny; moralność i psychologia stają się w taki sposób fizyką i chemią wyższego gatunku. Tak samo jak nauki ścisłe, posiadają te nowe nauki własne metody, których Zola nie omieszka wyłuszczyć a które zapożyczył od Taine’a. Rasa, środowisko i chwila tłomaczą, według niego również, wszystko w życiu ludzi. Powieść doświadczalna, jak ją wymarzył i jak ją określał, miała więc pokazywać nam typy wytworzone przez decydujące wpływy rasy, środowiska i momentu. Chcąc urzeczywistnić swój program, postanowił opowiedzieć „naturalną i społeczną historyą pewnej rodziny za drugiego Cesarstwa, rodziny Rougon-Macquart’ów.u Na okładce pierwszego tomu, Losy Rüugonôw kazał wydrukować tę dość wyraźną notatkę: „Fizyologicznie rodzina Rougon-Macquart’ôw stanowi szereg następujących po sobie zwolna przypadków nerwowych, które objawiają się u danej rasy na skutek jakiegoś pierwszego nadwerężenia organicznego i które, stosownie do środowisk, określają uczucia, pragnienia, namiętności każdego z przedstawicieli tej rasy, wszystkie naturalne i instynktowne przejawy życia, których wynikom nadajemy przyjęte nazwy cnót i występków.“

Ten „Taine“ źle zrozumiany i jeszcze gorzej

zastosowany nie wydałby z pewnością dzieł prawdziwie mocnych i pięknych, a troska o pokazanie powszechnego determinizmu zaprowadziłaby Zolę do przedstawiania organizmów automatycznych zamiast ludzi żywych, gdyby temperament nie zwyciężył był w nim teoryi. Naturalne skłonności pociągały go do przedmiotów ordynarnych, do namiętności, w których odgrywają największą rolę wpływy fizyczne, do środowisk gdzie istota ludzka ulega, nie zastanawiając się, ślepemu impulsowi. Teorya krępowała go tu mniej, niżby się to działo, gdyby wyobraźnia powiodła go w kierunku mniej niskich i więcej skomplikowanych kategoryi rzeczywistości. Malował więc z zapałem, bez wstrętu, bez litości, bez rozwagi, dodam też — bez poszanowania samejże rzeczywistości, nie tyle prawa i fakty, jak potęgę życia zwierzęcego i zepsucia. Najlepszemi z tych olbrzymich powieści są /’Assommoir (1877) i Germinal (1885).

Jednakże publiczność poczęła męczyć się w końcu dziełami, dającemi gorzkie wrażenie pesymizmu; może też i sam pisarz miał już ich dosyć. W r. 1882-im Ludwik Halévy napisał Księdza Constantin, rzecz wdzięczną i słodką, której powodzenie świadczyło o znużeniu naturalizmem. To znużenie przyczyniło się również do sukcesów Jerzego Ohnefa. Stąd też i Zola spróbował w r. 1888-ym dać dzieło mistyczne i poetyczne: było niem Marzenie. Ale nie jest to jeszcze moment jego przetworzenia. Czekajmy roku 1897-go: sprawa Dreyfusa staje się dlań wstrząśnie-niem decydującem. Wypowiada się z powodu niej odważnie i gwałtownie, jednocześnie zaś zmienia

POWIEŚĆ IMPRESYONISTYCZNA I NATURAL1STYCZNA. 243

całkowicie swą oryentacyę ideową. Nowe jego powieści, które przypominać będą odtąd utwory Tołstoja, są Ewangeliami, zgodnie z tytułem, jaki im sam nadaje. Ale ciężka praca wyczerpała go już zapewne: talent pisarza nie zdołał odnowić się tak, jak jego pojęcia. Ostatnie jego utwory są nieskończenie długie; uprawia w nich „rozcieńczeniawśród których ginie samo założenie. Umarł w Paryżu w r. 1903-im. Olbrzymie jego dzieło przestało interesować natychmiast po jego śmierci. Pozostanie jednak jako pomnik potęgi. Brak mu atoli w pierwszej jego części tej szlachetności, w drugiej tej tężyzny sztuki, bez których żadna książka nie może w rezultacie zdobyć trwałego żywota.

IV. — Śladem Zoli, Goncourtów, Flauberta powstała cała szkoła pisarska, próbująca wprowadzać w czyn ich teorye. Największym z pośród jej przedstawicieli był spółrodak i uczeń Flauberta, Guy de Mau pass ant (1850—1893). Powieści, a zwłaszcza nowele jego trafiają coraz więcej, z biegiem lat, do przekonania czytelników i budzą coraz żywsze zachwyty. Ten potomek Flauberfa nauczył się w szkole swego mistrza sztuki dyskretnej i bezosobowej. Pisze, jak on, z nieskazitelną doskonałością. Przedmioty swych powieści czerpie bezpośrednio z rzeczywistości, nie roszcząc żadnych pretensyi naukowych, ani metafizycznych. Możliwem jest zupełnie, że, wnosząc tak znakomity dobytek, którego nie obciąża nic zgoła, autor Naszego serca, Pięknego chłopca, Silnej jak śmierć i kilkuset drgających życiem nowel, przetrwa o wiele dłużej w pamięci potomnych niż większość pisarzy, o których tu mówiliśmy.

V.    — Powieść „realistyczna“, jak pojmował ją i dał nam po Flaubert’cie Maupassant, nie mogła zniknąć z naszego piśmiennictwa, zważywszy, iż podstawą jej jest to poszanowanie prawdy i natury, które stanowi właściwie jeden z zasadniczych warunków sztuki. Natomiast powieść „naturalistyczną“, w której połączono tyle pierwiastków dowolnych, oczekiwał los mniej szczęśliwy. Uczniowie Zoli porzucili filozoficzne i naukowe teorye, których mistrz ich stał się apostołem. Ale posunęli się dalej jeszcze od niego w trosce o dokładne wyobrażenie rzeczy. Doszli tedy do wyliczania, bez żadnego wyboru, w kolejnem następstwie chwil, szczegółu za szczegółem z szeregu „motywów“, które mogą przesunąć się przez umysł; zapragnęli dojść do całkowitego odtworzenia, bez pominięcia niczego, „jednej godziny z życia jakiejś postaci.“ Od prób tych poczynała wiać śmiertelna nuda, gdy jeden z najautentyczniejszych wyobrazicieli owego radykalnego naturalizmu, pisarz, który wyróżnił się już był z pośród wszystkich przedstawicieli szkoły nawskroś samoistną wizyą i stylem wielkiego artysty, pokazał nam swą duszę po przez wszystkie jałowe procedery wiernego odtwarzania rzeczy; i oto naturalizm zostaje oddany na usługi odradzającego się idealizmu.

VI.    — Joris Karl Huysmans urodził się w Paryżu w r. 1848-ym. Ojciec jego był malarzem; wrażliwość jego ukształtowała się i wysubtelniła w środowisku, w którem się wychował, stając się jednak zarazem nieco sztuczną. Wyznaje sam gdzieś, że lubi jedynie naturę chorą i wątłą; istotnie opisuje z upodobaniem zakątki przedmieścia, krajobrazy smutne 1 ponure; zamknie oczy na to, co jest w przyrodzie wieikie i zdrowe, by pokazywać nam, na tle najbardziej pospolitem, rozpaczliwych mieszczuchów, którzy płyną bezradnie „z biegiem wody.“ W pierwszych jego powieściach wypowiada się pesymizm, zniechęcenie, mimowolna ironia, które przygnębiają potrosze czytelnika. Jedna z jego postaci wykrzykuje: „A swoją drogą, są ludzie szczęśliwi! Przy stole czeka ich, jako przyprawa i uciecha, prócz tego, co im się należy, nieco złudzenia jeszcze! Nam nie dostaje się nic zgoła! Jesteśmy nieszczęśliwcami, skazanymi na żywienie się wiecznie przynoszoną w misce z miasta wymierzoną porcyą strawy!“ Bohaterowie jego nie zdobędą nigdy tego „złudzenia“; on sam jednak znajdzie niezadługo coś więcej trwałego i więcej „pokrzepiającego“: — wiarę.

Pragnąc bowiem uciec jak najdalej od tego świata, gdzie ludziom jak on dostaje się jedynie „wymię-rzona w misce porcya strawy“, autor Sióstr Vatard, Małżeństwa, Z biegiem wody, IV przystani, zaczyna płonąć coraz gorętszą miłością dla sztuki; po przez najwięcej wyrafinowane jej postacie w naszych czasach, dochodzi stopniowo do wyłącznego prawie umiłowania prostych i niedołężnych kształtów sztuki prymitywnej. Równocześnie jednak ulega przeciwnej dążności: dokonywa ciekawych ankiet w kierunku badania najbardziej dziwnych wykrzywień wrażliwości i stwarza nadzwyczajny typ wrażliwości sztucznej, której nadaje sztuczne również życie — i to nietylko moralne i intelektualne, ale i fizyczne. Bo wszak dojdzie do odżywiania „na opak“ Des Esseintes’a, bohatera powieści pod tymże tytułem (A rebours). W innej powieści, zatytułowanej Tam (Là-bas), studyuje magię, czary, satanizm.

Huysmans był więc rzeczywiście „na drodze“, nie wiedząc sam zapewne dokąd dąży, gdy dokonał się w nim zdumiewający przewrót: stał się „wierzącym“. Nawrócenie jego nie było dziełem krótkiej chwili; kroczył ku niemu w udręczeniu; było bolesne, dramatyczne, ale całkowite. Dzieje jego opowiedział z najbardziej wzruszającą i dokładną szczerością^ w powieści p. t. W drodze.

Odtąd w sercu jego zagorzał płomień, poszerzyły się horyzonty ducha i rozwarł się przed nim cały świat sztuki, wzruszenia i życia chrześcijańskiego. Opowiada nam o tern przetworzeniu swej wrażliwości w Katedrze, w Oblacie, w Świętej Lydwhńe, w Tłumach z Lourdes.

Ale, stając się katolikiem, zachował swój temperament obserwatora i pisarza; ma takąż jak dawniej potęgę opisową i ewokacyjną, takiż dobór barw prawdziwych, dalekich od upodobań konwencyonalnych i takiż dobór wyrazistych rytmów, dalekich od przyzwyczajeń ucha, takież wreszcie bogactwo określeń dokładnych, dalekich od nadużyć mowy bieżącej. Żywi zwłaszcza ten sam, co ongi kult dla tejże samej sztuki i tegoż piękna; można też powiedzieć o nim, że w swej karyerze pisarza katolickiego dążył nie tyle do badania i opowiadania samego siebie, jak do wygnania z kościoła, gdzie się modlił, pewnej sztuki pseudo-religijnej, która budzi w nim aż nadto słuszną nienawiść.

Huysmans umarł w r. 1907-ym. Jego przedziwna szczerość ujawniła się w odwadze, z jaką znosił

POWIEŚĆ IMPRES Y ONISTY CZNA I NATURALISTYCZNA. 247

okropne cierpienia, w większym atoli jeszcze stopniu przemawia z każdej stronicy ostatnich jego książek. Dzięki niej to, zarówno jak przez swe zalety pisarza i artysty, wywarł wpływ, którego dalszych następstw nie możemy jeszcze nawet przewidzieć.

ROZDZIAŁ VIII.

PARNAS.

I. Ogólny charakter poezyi w tej epoce. — II. Wpływy Sainte-Beuve’a na parnasistów. — III. Teofil Gautier.— IV. Karol Leconte de Lisie. — V. Żywot i dzieło Leconte de Lisle’a. — VI. Leon Dierx. — VII. Jose-Maria de Heredia. — VIII. Poeci „półtonów.“

I. — Rzecz dziwna, w poezyi to może ujawnia się najwydatniej „pozytywny“ charakter literatury, która przychodzi po ostatecznym upadku romantyzmu. Podczas gdy w powieści i dramacie widzimy dążność do zastąpienia dawnej egzaltacyi lirycznej przez jakąś nową odmianę namiętności, gorączkę moralizo-wania lub gorzkiej ironii; podczas gdy Dumas syn i nawet „burżuazyjny“ Augier powracają do pewnej formy „frenezyi“, jeden w swej Żonie Claude a, drugi w swych Bezczelnych (Effrontés); podczas gdy, z drugiej strony Flaubert, Goncourt, Zola wraz z całą szkołą realistyczną (z wyjątkiem suchego, zimnego, inteligentnego i bezpożytecznego Champfleury) uciekają jak najspieszniej od „pozytywnego“ obserwowania rzeczywistości, by pozwolić sobie przynajmniej na rozrywkę wyszydzania wszystkich niemal ludzi i rzeczy swej epoki lub gardzenia niemi (pod pretekstem ich burżuazyjności), — jedynie poeci tego okresu pozostają wierni z całą skrupulatnością ideałowi sztuki pozbawionej ideału. A raczej, oni również twierdzą, iż posiadają jakiś ideał, jest nim zaś to, co nazywają „Sztuką dla Sztuki.“ Ale formuła ta, pojęta w sposób im właściwy i w ich urzeczywistnieniu, oznacza tylko „rzemiosło dla rzemiosła“. Cała ambicya tych sprawnych i uczonych wymierzaczy wyrazów ogranicza się do coraz większego wyrafinowania rytmicznej i melodyjnej czystości ich wierszy. Zachowują sobie prawo .zacieśniania ich treści poetyckiej do granic, jakie uznają za niezbędne, by nie czuć się skrępowanymi w swej cierpliwej pracy cyzelatorów i mozaistów „słowa“.

Charakterystyczny ich wyraz nadała tym dążnościom natury nawskroś „formalnej“, która zaznacza się z biegiem lat coraz wyraźniej, by doprowadzić wreszcie do „sybilińskich“ poematów Mallarmé’go, zarówno jak do reakcyi przedstawicieli wolnego wiersza, — dobrze znana szkoła, posiadająca, poza innemi właściwościami, tę jeszcze, że jest od czasów Plejady „szkołą" literacką, najbardziej godną tego miana, ugrupowaniem artystycznem, mającem na czele poważanego szefa i dokładającem starań do zastosowy-wania w swych utworach wspólnego programu. Miano Parnasu, czy też Szkoły Parnasu zyskała tylko dzięki przypadkowemu tytułowi, nadanemu w r. 1866-ym zbiorowi poezyi, ogłoszonemu u Lemerre’a, gdzie każdy z młodych poetów wystąpił wobec publiczności z dwoma lub trzema z najlepiej opracowanych swych utworów. Ale grupa czy szkoła nie oczekiwała tego momentu, by się ukonstytuować; można powiedzieć, że ruch, który ją wytworzył w naszej poezyi, rozpoczął się od pierwszych lat drugiego Cesarstwa.

II.    — Niezaprzeczonym jego wodzem był Leconte de Lisie. Ale, poza tym zwierzchnim szefem Szkoły, dwóch jeszcze co najmniej ludzi odegrało rolę zwiastunów i inicyatorów nowych dążeń. Jednym z nich był stary Sainte-Beuve, który, zarówno przykładem własnych poematów, jak w radach, wyszłych z pod pióra krytyka, zachęcał młodych poetów do powstrzymywania się od wyuzdań namiętności romantycznej i szukania naokół siebie, w życiu codziennem, przedmiotu do swych utworów. Jakkolwiek upodobania osobiste pociągały go raczej w kierunku ekspresyi dość prozaicznej i uczuć istotnych, nie zaś owej wyłącznej troski o „bezgrzeszną“ formę, która miała stać się celem większości prawdziwych parnasistów, wywarł jednak na ruch ten wpływ bardzo znaczny. Uczył niejako poetów obniżania przedmiotu ich sztuki i uważania wszystkiego zgoła za możliwy materyał poetycki — wszystkiego, oprócz może rzeczy, które uchodziły dotąd za jedyną dziedzinę poezyi.

Co się tyczy tej troski o formę, o której wspomniałem właśnie, kształci w niej Parnasistów inny dezerter romantyzmu, poeta i człowiek nierównie sympatyczniejszy pod każdym względem niż Sainte-Beuve, którego ciekawa postać zasługiwałaby, mem zdaniem, na uwypuklenie jej w oddzielnym rozdziale.

III.    — Teofil Gautier urodził się w roku 1811-ym w Tarbes, rodzina jego jednak pochodziła z Comtat. Tym dalekim źródłom ojczystym zawdzięczał zapewne swe czarne oczy, głębokie i zamglone, szlachetną twarz w okoleniu długich włosów, skojarzenie w naturze niedbalstwa i zapału, umiłowanie długich chwil marzenia, nieprzeparte pragnienie światła

i słońca, wędrowne usposobienie, niechęć do zajęć regularnych, jednem słowem wszystko, co ujawnia w nim temperament i duszę człowieka Wschodu. Dzieckiem jeszcze przywieziono go do Paryża, gdzie, po ukończeniu studyów, wstąpił do pracowni Rioulfa w zamiarze zostania malarzem. Gdy jednak pędzel młodego artysty, który nie nabrał nigdy wielkiej biegłości, pokrywał płótna „zielenią weronezową, żółtym kolorem indyjskim i pokostem smirneńskim“, on sam wykazywał więcej upodobania do nucenia Marszu bojowego króla Jana lub Polowania Burgrabiego, niż do doskonalenia się w swej sztuce. Były to, jak opowiada sam, „te dni cudowne, gdy Walter Scott rozkwitł w całej pełni, gdy wtajemniczano się w misterya Goethego, gdy odkrywano Szekspira“, gdy Chateaubriand, Lamartine i Hugo zwłaszcza niecili gorączkę w mózgu każdego adepta sztuki malarskiej. I Gautier począł pisać wiersze. Był też jednym z bohaterów pierwszego przedstawienia Ernani ego (25-go lutego 1830-go roku); opowiedzieliśmy, jaką odegrał wówczas rolę w swem czerwonem odzieniu. Mając za sobą takie „zasługi“, miał prawo być przedstawionym mistrzowi. Poprowadzili go do niego Gérard de Nerval i Petrus Borei. I oto poezya i romantyzm zdobywają go ostatecznie.

Gautier nie poznał tedy wcale religijnego i sentymentalnego romantyzmu Restauracyi; chwycił go odrazu w swój prąd romantyzm dekadencyi, gdzie wszystko było wrzące, gwałtowne i wykraczające poza naturę, zarówno uczucia, jak przymiotniki.

Po wydaniu pierwszego tomu utworów, który przeszedł niepostrzeżenie, ogłasza w roku 1833-im wielki poemat w strofach dwunasto-wierszowych p. t. Albertus lub Dusza i Grzech; jest to naśladowanie Mar do che¹ a i Namouny, lecz z intencyami satanicz-nemi i napisane w tonie ironicznym, który upodobała sobie młoda szkoła. Ale w talencie Gautiera ujawniają się już niespodziewane u romantyka zalety obserwacyi, precyzya i prawda. Jest to rzeczywiście poeta, „dla którego istnieje świat zewnętrzny“; przedmioty jego, z ich formą i barwą, ich wypukłością i masą, odmalowane są w jego wierszach piórem, równie pewnem, jak rylec rytownika. Przeczytajmy pierwszą strofę Albertusa:

Nad kanałem, którego zielone moczary,

Drzemią, kołysząc barki oraz nenufary —

Patrz! Spichrze — dachy formą cięte trójgraniastą — Wieże z grafitu, kędy gnieżdżą się bociany;

Szynki huczne, gdzie wrzaski czyni tłum pijany: Rzekłbyś Teniers malował to flamandzkie miasto! Czy je rozpoznajecie? Tu wierzba schylona, Żółtawym swym warkoczem osłania ramiona,

Jak dziewczyna w kąpieli. Dzwonnica — kościółek, Staw, gdzie ci zamyślonych kaczek stado płynie.

Toż obrazowi temu ram braknie jedynie —

I na ścianie go powieś, jeżeli masz kołek.

Czy ten pisarz, umiejący za pomocą słów i sylab narysować w taki sposób „obraz“, któremu rzeczywiście brakowało tylko „ramy“ i gwoździa, by go zawiesić, był doprawdy romantykiem? W tymże roku 1833-im wydał w tomie seryę nowel i opowieści w prozie p. t. Młoda Francy a (Les jeunes France), gdzie parodyował z wielkim humorem frenezyę romantyczną. Druga np. z tych opowieści p. t. Onufrius pokazuje spustoszenia, jakich Hoffmann i Jan-Paweł dokonywają w mózgach młodzieńców, których „wyobraźnię znieprawiła“ „literatura“ — a rozumieć przez nią należy romantyzm.

Po Młodej Francy i ukazała się w r. 1835-ym powieść Mademoiselle de Maupin, gdzie tężyzna pędzla zwiastuje już realistyczną sztukę Flaubertów Goncourtów. Przychodząc po Alberłusie i Młodej Francyi, powieść ta pozwalała przewidywać zrodzenie się sztuki nowej, wyłonienie się nowego szefa szkoły. Istotnie w tej pamiętnej epoce swego życia mógł był Gautier zostać owym szefem. Ale pozostawił innym objęcie tej roli, do której nie pociągał go temperament. Zresztą okoliczności przyłączyły się w danym wypadku do naturalnego niedbalstwa, by oddalić go od rodzajów literackich, gdzie mógł, jak się na to zanosiło, zająć władne stanowisko.

Ani on sam ani jego najbliżsi nie posiadali fortuny. W pewnym momencie musiał zarabiać na życie. I otóż, w samych prawie początkach jego karyery pisarskiej, dyrektor czasopisma Artysta zamówił u niego szereg artykułów o poetach XVII-go wieku, wykraczających z linii ogólnej: o Teofilu de Viau, Cyranie de Bergerac, Saint-Amand’zie i tych wszystkich, któ-rychby można było nazwać poniekąd romantykami literatury klasycznej. Artykuły te, z których utworzony został później tom p. t. Groteski, wykazały u Gautiera prawdziwy, wielki talent dziennikarski. To też, gdy przyszło mu pracować na utrzymanie, stał się publicystą. Kładł cały swój wysiłek w kreślenie tych kart świetnych, które mijają, wraz z numerem pisma i których zapominamy schować nazajutrz.

Nie pocieszył się po tern nigdy. „Kto wie — mówił kiedyś w następstwie, — brak mi może tylko było zapewnionego chleba, by zostać jednym z czterech wielkich pisarzy wieku. Bywają dni, gdy mię to melancholisuje!“ Mylił się jednak może; zachodzą istotnie obawy, że, gdyby nawet miał był „chleb zapewniony“, wrodzona opieszałość temperamentu przeszkodziłaby mu więcej jeszcze niż dziennikarstwo do zostania Wiktorem Hugo lub Balzac’iem.

Nie zdolny był bowiem prawie do żadnej dłuższej pracy, wymagającej wysiłku i wytrwałego przykładania starań. Nużyły go rychło zajęcia, nie dobiegające prędko końca. Tak np. po długiem rozmyślaniu nad przedmiotem do nowego Romansu komicznego, wykazał w początku dużo zapału, gdy przystąpił wreszcie do pisania tego dzieła; stopniowo jednak przestał interesować się przygodami swego bohatera, barona de Sigognac i Kapitan Fracasse stał się dlań wkrótce wspaniałem pensum, które nudziło go całkiem widocznie. Nie zdarzało się to wobec robót krótkich; widać, iż pisał zazwyczaj z przyjemnością swe artykuły. Nie wszystkie niewątpliwie zajmowały go jednakowo; pełen był wyniosłej obojętności wobec rzeczy pospolitych i wszelkiego fałszywego artyzmu. „Szczęśliwy człowiek — mówił o nim Baudelaire — kocha tylko piękno!“ Ale też nigdy piękno to nie spotkało się u niego z uczuciami wrogiemi lub chłodem: „Ja, który witałem zawsze z zachwytem każdy talent“ — pisał ze słuszną dumą. Nikt istotnie nie umiał wielbić lepiej, ani pełniej, niż on. To też krytyka jego jest szlachetna i przenikliwa; niema w niej nic niedyskretnego, żadnej małostkowości ani zazdrości; chce jedynie wydobyć piękno rzeczy i wykazać geniusz pisarzy i udaje mu się to znakomicie. Gautier posiadał zresztą nader piękną „składnię" i jego proza dziennikarska należy do najwspanialszych i najbardziej naturalnych, jakich używano kiedykolwiek we Francyi.

Nie stał się jednak na tyle publicystą, by nie zachował w głębi duszy dawnych atnbicyi poety. Szukając wypoczynku po tem, co uważał za swą „pracę" wyrobniczą, a co pozostanie może jako najżywsze świadectwo jego geniuszu, począł pisać krótkie utwory poetyckie; i oto, gdy wiek i zdobyte doświadczenie pozwalają mu już iść bez przymusu za naturalnemi skłonnościami, wyrzeka się w zupełności dawnych swych roszczeń przedstawiciela „Młodej Francyi.“ Nie zadaje więc sobie trudu ostentacyjnego popisywania się entuzyazmem lirycznym, obcym jego naturze, i wkłada całą swą troskę w otrzymanie doskonałej formy. Jego Emalie i Kamee są tedy przede-wszystkiem dziełem chwil wolnych, „rozrywką". Ale pełne nieraz czaru piękno ich rytmów i obrazów nie wystarcza, by odebrać im cechujący je poniekąd charakter pracy amatorskiej (lub dyletanckiej); będzie to przeszkadzało im zawsze do zdobycia w dziejach naszej literatury pierwszorzędnego miejsca, na które zdawałyby się zasługiwać. To też, mimo przedziwnej ich faktury, Emalie i Kamee nie znalazły naśladowców; nie widzę, by natchnęły bezpośrednio któregokolwiek z poetów Parnasu.

Studyowano je w każdym razie jako wzory sztuki.. I otóż ta sztuka, która w nich pociągała, była już całkowicie, pod wielu względami, sztuką „parnasistów“. W rozmowach swych Gautier głosił zresztą ze stanowczością „grzebiącą wszelkie zarzuty“, zasady, których miała się trzymać nowa szkoła. Twierdził, „że pisarz nie powinien nigdy pozwalać zakradać się do swych dzieł wrażliwości, która w sztuce i literaturze przedstawia stronę niższą.“ Mówił również: „Nie trzeba żądać od poezyi sentymentalizmu. Poezya — to słowa promienne, słowa jaśniejące światłem, w których jest rytm i muzyka..."

IV. — Ale prawdziwym przywódcą parnasistów był, jak to już powiedziałem, Karol Leconte de Lisie (1818—1894). Jedyny ze wszystkich miał w sobie materyał na doskonałego szefa szkoły: choć bowiem posiadał szczupły zasób idei i zasad, przywiązywał do nich niezmierną wagę. Równie daleki od zmiennych zaciekawień Sainte-Beuve’a, jak od pełnego rozczarowania dyletantyzmu Gautier’a, wnosił do swej sztuki to głębokie przekonanie, które nadaje władztwo. Każdy z jego uczniów mógł ponadto żywić pewność, iż obejmuje całokształt jego geniuszu, co jest doskonałem, gdy chodzi o podniecanie i pobudzanie do naśladownictwa. To też można twierdzić, że wszystko, co jest „parnasowskiem“ w dziele szkoły, wyszło wyraźnie z niego. Określenie jego ideału i jego sposobów twórczych równa się określeniu jednego i drugiego u całego niemal Parnasu.

Karol Leconte de Lisie urodził się w r. 1818-ym na wyspie Bourbon i spędził tam całą młodość:

O świeże tchnienie puszczy, o pierwsze pogody,

O wiatry, które śpiewne całujecie liście,

Krynice, których słońce, skrząc się, złoci wody,

Edenie, z wzgórz zielonych lśniący uroczyście...

pisze w późniejszych latach; nie zapomniał też nigdy „drogich wizyi“, które go tam czarowały:

Śród obłoku świeżego, jak jasne muśliny W poranku dyamentach i róży —

Tyś jechała do miasta w swej lektyce z trzciny Po ścieżkach zielonych wzgórzy.

Po przez firankę widać było odsłoniętą,

Jak na poduszkę spływał twój włos pozłocisty,

A pod pół zadrzemaną rzęsą pół zamkniętą Twych oczu lśniły ametysty, i

Około osiemnastego roku życia przybył do Rennes, by odbywać tam studya prawne i przylgnął z gorącą siłą przekonania do doktryn humanitarnych i partyi republikańskiej. Wkrótce potem powrócił na swą wyspę, ale po upływie czternastu miesięcy wyjechał znów do Francyi, więcej niż kiedykolwiek przejęty humanitaryzmem, uczuciami republikańskiemi i ateizmem. Był jednym z 500 delegatów, których kluby paryskie wysłały do departamentów po roku 1848-ym w celu podniecenia gorliwości wyborców i urzędników. Zamieszkał następnie ostatecznie w Paryżu i wyrzekł się wszelkiej działalności politycznej. Rozporządzając bardzo szczupłymi środkami, pędził wyłącznie żywot poety i artysty. Wysoki, o postaci spokojnej i wyniosłej, o wygolonej zawsze starannie twarzy i wyglądzie clergyman’a lub księdza, miał wysokie bardzo czoło i żywe a rozkazujące oczy, spoglądające z za monokla. „Autor Erynii — powiedział

17

Obraz literatury franc. II.

o nim Teodor de Banville—nie chybia pierwszemu obowiązkowi poety, który polega na tem, aby być pięknym.“ Nie zbudował odrazu programu artystycznego, który miał okryć go sławą. Początkowo próbował sił w dziennikarstwie pośledniejszego gatunku. Na pierwszych jego poezyach odbił się wyraźnie wpływ zachwytu, jakim płonął, w owej epoce przynajmniej, dla Lamar-tine’a i Musseta. Jeśli jednak minął czas długi, zanim zdołał urobić sobie oryginalną i samoistną formę poetycką, to przynajmniej zachował ją do końca, gdy ją znalazł, nigdy w niej nic nie zmieniwszy. Czytając jego utwory, od Poematów antycznych (1852) do Poematów tragicznych (1885), można by sobie wyobrazić, że są wszystkie fragmentami wyrwanymi z jednego i tego samego olbrzymiego poematu, napisanego jednym rzutem przez zręcznego artystę, pod wpływem jednego i tegoż samego natchnienia i według zasad jednej i tejże estetyki.

Pierwszą zasadą tej estetyki jest bezosobowość. Jak Flaubert i Gautier, Leconte de Lisie nie chce stanowczo wyprowadzać samego siebie na scenę i tworzyć literatury ze wzruszeń swego serca:

Niby ponure bydlę, okryte kurzawą,

Co na łańcuchu ryczy w letnich skwarów szumie:

Niechaj kto chce obnaża swoją duszę łzawą,

Na twym bruku cynicznym, o krwiożerczy tłumie!

Oniemiały w swej dumie, w bezimiennym grobie, Choćbym na czarną wieczność miał zniknąć sam sobie:

Nie dla ciebie na sprzedaż ma radość i smutek!

Nie oddam swego życia na twe dzikie wrzaski I nie będę ci tańczył — by zyskać twe łaski,

W ciżbie twych komedyantów i twych prostytutek.

Nietylko zaprzecza pisarzowi prawa mówienia o sobie, lecz zabrania mu niemal interesowania się tern, co opowiada. Niewzruszona obojętność jest w ta-kimże stopniu, jak bezosobowość, zasadniczą cechą nowej poezyi. Ale ani ta niewzruszoność, ani ta bezosobowość nie mogły być całkowicie bezwzględnemi; sam Leconte de Lisie nie chciał się ograniczać, jak jeden z jego uczniów, do roli „reflektora“. Jeżeli nie wyrażał w swem dziele wzruszeń właściwych mu wyłącznie, osobistych, jeśli wypowiadał je tylko w sposób jak najbardziej dyskretny, to natomiast najzupełniej otwarcie szukał jedynie natchnienia w całkowicie indywidualnem pojęciu, jakie wytworzył sobie o życiu. Filozofię tę, którą nawiązywał sam do buddyzmu, ukształtowały zarówno jego pochodzenie, jak warunki życiowe i opinie polityczne. Choć urodził się na łonie najbogatszej i najwspanialej płodnej natury, nękała go zawsze myśl o powszechnem cierpieniu i śmierci; wierzył, wraz z Sakia-Muni, że ból jest nierozłącznym towarzyszem każdego istnienia i, wraz z Szopenhauerem, że pochodzi on z pożądania:

Wieki zamarły, odkąd słychać jęki ludzi, Odkąd surowa żądza pożera nas, łudzi — Gorętsza, niźli ogień, gorzka nieskończenie.

Ratunek na to pożądanie, ten ratunek od życia daje tedy Nirwana, a więc śmierć:

Umarli! szczęsny łupie zgłodniałych robaków!

O, gdybym mógł w to ciemne wasze zejść siedlisko, Jak więzień, gdy na starość zdejmą mu żelazo,

Chciałbym czuć, po za cierpień wieczystych zarazą —

Jak to, co było mną, schodzi w wielkie popielisko!

lub z akcentem jeszcze więcej filozoficznym:

Boska śmierci, gdzie wszyscy zejdziem znicestwienir

Racz przyjąć swoje dzieci w twe gwiaździste łono:

Uwolnij nas od Czasu, Liczby i Przestrzeni —

Wróć nam ciszę, przez życie groźnie naruszoną.

Oto przedmiot, naokół którego obraca się geniusz poetycki Leconte de Lisle’a i który odnajdujemy u niego zawsze: życie pełne, potężne, okrutne i dążenie do nicości.

Filozofia ta mogłaby rozwijać się w tysiącznych kierunkach. Ale Leconte de Lisie wznosi niezmiennie jedną i tęż samą skargę. Jak gdyby lękając się, by nie odgadniono w niej jego serca, przenosi ją do czasów najbardziej oddalonych i rzuca ją w otoczenie i na tło najdawniejszych misteryów. Dążenie do nicości usymbolizuje naprzykład w historyi trzech braminów, którzy nie osiągnęli jeszcze doskonałości, jeden dlatego, że nie umiał wyzwolić się z pragnienia, drugi, iż nie zdołał wyzbyć się wspomnień, trzeci zaś — zwątpienia i którzy wyruszają w drogę ku najwyższej istocie, ku temu, co jest Treścią Treści, błogosławionemu Bhaghavatowi i odnajdują go wreszcie po niesłychanej wędrówce.

I w łonie twem bez granic, w światła Oceanie,

Oni trzej się złączyli w jestestw pierwostanie.

Lub jeszcze, gdy zechce nadać wyraz tej gorącej nienawiści, jaką pałał dla chrześcijanizmu, pokaże nam Kaina, żądającego od Boga sądu nad samym sobą:

Boże smutny, zazdrosny, co kryjesz oblicze!

Boże, coś kłamał, zowiąc dobrem swe stworzenie!

Przytułkiem jego myśli staną się: Grecya, ludy barbarzyńskie, Indye, przedziwne kraje, zamierzchłe epoki świata. „Każe przemawiać Bogom, dziewicom i bohaterom wszystkich wieków i wszystkich czasów, bacząc, by pozostali w tej dalekiej przeszłości,“ Może bowiem wówczas istotnie wypowiadać przez ich usta własną swą tajemnicę, nie wykraczając przeciw bezosobowości sztuki.

Dodajmy, iż materyał to szlachetny i bogaty. Lepiej niż jakikolwiek inny nadaje się do tej cierpliwej i drobiazgowej pracy malarza i rzeźbiarza, jaką będzie odtąd wysiłek poety. Bo poezyę Leconte de Lisle’a cechuje, w sposób nie mniej zasadniczy, jak filozofia jego i wyobraźnia, poszanowanie mistrza dla piękna wiersza. Leconte de Lisie nie znosił wierszy bezładnych lub zaniedbanych; ujął w kluby reguły prozodyi, rozluźnione przez romantyzm; powrócił aleksandry-nowi surową ścisłość i symetryę, które stanowiły w oczach klasyków, prawdziwe jego piękno. Umiejąc to sam, nauczył swych wyznawców znajdować świetne harmonie dźwiękowe, jasne obrazy i krzepkie rymy. Podobnież jak powstawał przeciw niedbałości, żądał zerwania ze wszelkiemi sztuczkami i popisami wersyfikacyjnymi, w których celował Wiktor Hugo w okresie Od i Balad i Poematów Wschodnich. Miał zbyt wysokie pojęcie o swej sztuce, by mógł pozwalać, ażeby się nią bawiono. Zajął niejako stanowisko Malherbe’a, był jednak na tyle szczęśliwszy od tego poprzednika, iż narzucił młodym poetom

więcej niż reguły, bo również tormę, kadencyę i nawet barwę swego geniuszu i swego dzieła.

V. — Leconte de Lisie ożenił się młodo i zaprowadził wcześnie zwyczaj przyjmowania w swym domu raz na tydzień młodych poetów, swych uczniów i wielbicieli. U niego to, w mieszkaniach, które zajmował kolejno na bulwarze Inwalidów i w bliskim ogrodu Luksemburskiego gmachu, należącym do Szkoły górniczej, ukształtowała się i rozwinęła szkoła Parnasistów.

Częściowo pod wpływem jego geniuszu, częściowo z racyi, iż przy swem dominatorskiein usposobieniu nie znosił opozycji (ani nawet podobno zbyt wyraźnego chwalenia czegoś innego, niż jego dzieła), przyjaciele jego i wielbiciele zamieniali się nader szybko w jego uczniów.

Każdy z tych młodzieńców, którzy przychodzili wysłuchiwać w sobotę wieczorem ostatnich utworów7 mistrza i odczytywać przed nim nieśmiało swoje poematy, posiadał niewątpliwie własną oryginalność, która przebijała nawet z poza dyscypliny, jaką nałożyli na siebie i miała zaznaczyć się w następstwie u kilku z nich daleko wyraźniej. Ale poszanowanie, połączone z pewną bojaźnią, wiodło ich, jak to powiedziałem, do zastosowywania programu estetycznego mistrza na wszystkich punktach, w całej jego rozciągłości i z całym rygorem; posunięte to jest do tego stopnia, że nawet pierwsze próby takiego urodzonego moralisty jak Sully-Prudhomme, lub tak nieuleczalnego cygana, poety o fantazyi tak zmiennej i harmonijnej jak Paweł Verlaine, dają mniej więcej jednostajne wrażenie ogólne, dotyczą jednakich przedmiotów (a raczej nacechowane są jednaką bezprzedmiotowością), posiadają jednaką poprawność metryczną, jednaki nawet dobór rytmów i obrazów. Chcę powiedzieć przez to, że czytelnik ówczesny musiał dokładać wysiłku, by odczuć różnicę pomiędzy wierszami tego czy innego ze świetnych i wytwornych uczniów Leconte de Lisle’a; różnica ta istniała atoli już w tym momencie, a z biegiem czasu uwydatniła się o tyle, że pozwala nam dziś wyznaczyć każdemu z głównych Parnasistów właściwe miejsce w jego grupie literackiej i wykazać osobiste jego zalety.

VI. — Tak naprzykład Leon Dierx (urodzony w r. 1838-ym), rodak i przyjaciel osobisty Leconte de Lisle’a, przedstawia w tej grupie dar marzenia i czystej muzyki słowa, których równoważnika nie znajdziemy u żadnego innego z Parnasistów, z wyjątkiem Pawła Verlaine’a; ten jednak odstąpi niezadługo od szkoły.

W szczupłej bardzo liczbie wydanych przez Dierx’a utworów (Poematy i poezye r. 1864, Zamknięte usta r. 1867, Kochankowie r. 1879) naśladowanie formy poetyckiej Leconte de Lisle’a jest zawsze całkowicie powierzchowne. Dostrzegamy wszędzie poza niem oryginalną bardzo postać tkliwego i melancholijnego miłośnika, u którego, współrzędnie z czaru-jącemi wspomnieniami pieszczot dnia poprzedniego, występuje jakiś głęboki niepokój, jakaś instynktowna nieufność wobec złudzeń i zasadzek przeznaczenia. O ile pesymistyczne natchnienie Leconte de Lisle’a wydaje nam się zawsze wyłącznie literackiem, a więc raczej źródłem inspiracyi poetyckiej niż głęboką udręką duszy, o tyle dyskretny więcej smutek Leona Dierx’a wzrusza jak echo uderzeń jego serca. Wypo-

Leon Dierx ogłosił w roku 1889-ym Wydanie kompletne swych poezyi, poprawione i powiększone. Ale na długo już przedtem ten pociągający poeta, najbardziej „parnasista" z pomiędzy wszystkich „par-nasistów“, a zarazem najwięcej z nich samoistny, zaniechał był prawie całkowicie pisania. Stało się to może dlatego, że poezya tryskała w nim samorzutnie z gorącej namiętności młodzieńczej, po której nastąpiło później uspokojenie. Może też, pełen podniosłej i uśmiechniętej mądrości, która przyszła po gorącym liryzmie dwudziestego roku życia, zrozumiał, że dla poety, nie chcącego wpaść w monotonię, zastosowywanie bez końca form poetyckich, jakich nauczył go Leconte de Lisie, byłoby całkowicie niemożebne. A monotonia ta nie mogła nie odpychać duszy tak delikatnej.

wiedziany jest przytem w wierszu przedziwnie słodkim i rozlewnym; rzecby można, że myśl i obraz, kształt wiersza i dźwięk słów zacierają się wobec tajemniczego i przejmującego czaru wrażenia ogólnego.

VII. — Niebezpieczeństwo jej było zaś aż nadto realne, jak świadczy o tern przykład José-Marii de Heredia. Poeta ten wydał zaledwie sto osiemnaście sonetów, lecz sto osiemnaście sonetów tak doskonale „parnasowskich“, że podobne są wszystkie do siebie w ciągłości swego piękna, nudnego niemal, gdy się powtarza. Pomiędzy uczniami, uczęszczającymi wytrwale na „soboty“, José-Maria de Heredia (1842 — 1906), był naj wy trwalszym i słuchającym mistrza najbardziej ulegle. Zarówno pochodzenie jak sytuacya społeczna czyniły zeń czło-

wieka więcej światowego; to też literatura była dlań zawsze tylko szlachetną i schlebiającą gustom jego rozrywką. Posunął do ostatecznych granic teoryę niewzruszonej obojętności i bezosobowości, nie miał bowiem, jak mistrz jego, osobistej koncepcyi rzeczy, jeśli zaś miał ją, to nie wypowiadał jej w swych wierszach. Zadowalał się kreśleniem malowniczych obrazów, w które nie kładł nic zupełnie z samego siebie, to też Leconte de Lisie nazywał go „potężnym reflektorem“. Podążył również do najdalszych krańców w trosce o piękno formy. Obrazy, które stwarzała jego wyobraźnia, a które powinny były być wielkiemi freskami, wtłaczał w ramy najciaśniejsze, najściślejsze i najsztuczniejsze, a wymagające zarazem największej sprawności i największego wyćwiczenia, największej drobiazgowości: pisał jedynie sonety. Pisał je przez lat trzydzieści siedem, odczytując je w salonach lub dając do różnych czasopism, następnie zaś ogłosił w tomie p. t. Trofea. Każdy z nich, wzięty oddzielnie, stanowi arcydzieło; jest to „szczytna precyzya w szczytnej wspaniałości“ i gdy sonet kończy się na jakimś wielkim obrazie, sięgającym „gwiazd“, zachowujemy po nim wrażenie nieskończenie szlachetne i poetyczne. Lepiej by może było jednak, gdyby poematy te pozostały rozproszone w pismach, gdzie drukowano je pierwotnie i gdzie odnajdowalibyśmy je, jak dyamenty, jeden za drugim, podczas gdy w książce rzucają na się wzajem blask twardy i zimny.

Leon Valade i Albert Mérat są również dwoma autentycznymi i wiernymi szkole parnasistami. Zestawiane zawsze ze sobą w książkach i artykułach, poświęconych tej szkole, imiona ich stały się odtąd nierozłącznemu W rzeczywistości jednak cała ich wspólność polega na tem, iż w młodych latach byli skromnymi urzędnikami w jednej i tejże administracyi; pod każdym innym względem, czy to gdy chodzi o ich życie, czy o samą osobistość, trudno wyobrazić sobie dwóch ludzi więcej od siebie różnych. Valade (1854—1884), który umarł w zupełnie młodym wieku, był z natury marzycielem i fantastą, jednym z umysłów najbardziej pokrewnych u nas Heinemu, którego Intermezzo przetłomaczył na francuski. Wręcz przeciwnie Albert Mérat, któremu przeznaczo-nem było długie życie, a nawet przeżycie samego siebie aż do dnia, gdy wyzwolił się dobrowolnie z ciężaru nieużytecznego już istnienia, miał w sobie tyle ściśle poezyi, ile było mu jej potrzeba, by zmuszać się do zamykania w strofach poprawnych i obdarzonych w bogate rymy wrażeń pozytywnego nawskroś umysłu. Nazywano go „pod-Coppée’m" lub jeszcze, używając szlachetniejszego określenia, „malarzem w poezyi.“ Mozolnie, lecz w obrazach nie pozbawionych wypukłości, opisywał zwykłą fizyonomię rzeczy, ciche zakątki przedmieść lub kredowe pejzaże najbliższych okolic Paryża. Ale szkoła wyciskała tak wyraźnie swe piętno na każdym, kto ulegał jej wpływom, że musimy dokonać pewnego wysiłku, by odkryć w dziełach Valade’a i Mérata odrębność tych dwóch temperamentów, która nie przeszkodziła im zresztą do ogłoszenia wspólnie pierwszych swych utworów, w niewielkim tomie zatytułowanym Kwiecień, Maj, Czerwiec; stąd też powstał zapewne zwyczaj łączenia ich imion.

VIII. — Do szkoły parnasistów załączał również sam siebie w swych poematach, jakoteż w najbardziej „literackich“ ze swych niezliczonych utworów w prozie pisarz, który był zresztą przedewszystkiem dziennikarzem a właściwiej jeszcze jednym z najbardziej zręcznych, szlachetnych i świetnych „promotorów przedsięwzięć“ literackich w naszem piśmiennictwie spół-czesnem. Nikt nie stworzył od pół wieku tylu co Catulle Mendès (1841—1909) przeglądów i pisemek, nikt nie zorganizował tylu cenaklów i nie popierał we wszelkich kierunkach tylu młodych talentów. Chlubił się też, iż zaprezentował światu Parnas, wynajdując dla szkoły nazwę, która zyskała tak wielkie uznanie. Na nieszczęście własne jego wiersze, zbudowane bez zarzutu i często wytworne, nie zdradzają w niczem nader pięknej i ciekawej oryginalności talentu ich autora. Możnaby odkryć w nich co najwyżej, tak samo jak w jego romansach i opowieściach, wybitniej uwydatniającą się zmysłowość i większe niż u mistrza i przeważnej ilości członków szkoły upodobanie do obrazów dźwięcznych i jaskrawych. Dodajmy, że w utworach, które możnaby nazwać „popularną“ częścią jego dzieła, Mendès wykazuje nieraz nadzwyczaj udatną pomysłowość i że umiał wydobyć z ogromnego romansowego i lirycznego repertuaru Wiktora Hugo najróżnorodniejsze sytuacye i zręcznie wywoływane „coups de théâtre“.

Czystym parnasistą również jest lekarz z Aix-les-Bains, doktór Henryk Cazalis, który, pod pseudonimem Jana La hor a, przetwarzał się zimą w Paryżu w poetę „buddystycznego“. Najbardziej interesujący ze zbioru jego poematów Złudzenie okupuje brak oryginalności nieco wymuszoną na nieszczęście elegancyą formy i ciągłością natchnienia pesymistycznego, które, co prawda, czyni wrażenie nieco monotonne.

Pomiędzy pierwszymi parnasistami, którzy pozostali zawsze wiernymi dogmatom szkoły, należy wymienić jeszcze sympatycznych poetów „półtonów“, dbałych nadewszystko o piękno formy, których dzieło objawić może jednak uchwycone nadzwyczaj subtelnie odcienie wzruszenia i zewnętrznej obser-wacyi. Są nimi: Andrzej Lemoyne (1822—1907), który tuszył sobie, iż był jedynym poetą francuskim, umiejącym określić dokładnie kształty roślin i śpiew ptaków; Jerzy Lafenestre, poeta i historyk sztuki, zuźytkowujący w swych poematach wrażenia z przechadzek po muzeach i Ludwik Ménard (1822—1901), oryginalny autor Marzeń mistycznego ■poganina, poeta, filozof i uczony zarazem, którego wierszom, z racyi ich bogatej treści „intelektualnej“, brak „bezgrzesznej“ poprawności, cechującej utwory jego przyjaciela młodości, Leconte de Lisle’a.

Do imion tych pisarzy, posłusznych przez całe życie dogmatowi i wszystkim praktykom szkoły, trzeba dołączyć jeszcze, chcąc dać jak najpełniejsze pojęcie o tym ciekawym i świetnym ruchu literackim, kilku najbardziej samoistnych poetów naszej epoki, którzy mieli wyzwolić się niezadługo z reguł Parnasu, niemniej atoli szli w początku ulegle za jego wskazaniami. Takie wiersze, jak Poèmes Saturniens Pawła Verlaine’a, jak pierwsze zbiory utworów Sully-Prud-homme’a i Franciszka Coppée’go, jak prześliczne sonety i drobne poematy napisane przez Stefana Mal-Iarmé’go pomiędzy rokiem 1864-ym a 1880-ym, pozwalają nam już niewątpliwie odgadnąć indywidualne cechy tych poetów, które dzielić ich będą od siebie wzajem w następstwie i pchną każdego z nich na nieskończenie odmienne tory. Ale przy różnorodności barwy, wypływającej z odrębności temperamentów, poruszają wszyscy jedne i te same przedmioty, z jednaką pełnią rytmu i jednakiem bogactwem rymów. Tak więc, w swym całokształcie, szkoła Parnasu ukazuje się nam jako najbardziej jednolita ze wszystkich, jakie liczy historya literatury francuskiej,

ROZDZIAŁ IX.

POECI NIEZALEŻNI.

I. Poza szkołą parnasistów. — II. Brizeux. — III. Marcelina Des-bordes-Valmore.— IV. Kilku innych poetów. — V. Teodor de Ban ville, Albert Glatigny. — VI. Baudelaire. — VII. Wiktor de La-prade. — VIII. Sully-Prudhomme. — IX. Franciszek Coppće.

I. — Podczas gdy Leconte de Lisie i jego szkoła przystosowują, jak widzieliśmy, dawny ideał romantyczny do ducha i upodobań drugiej połowy XlX-go wieku, zastępując dawny zapał lub niepokój religijny zniechęconym sceptycyzmem, dawną namiętność liryczną—„niewzruszoną" postawą wobec wydarzeń życia, dawne natchnienie i dawną fantazyę—najbardziej umiejętną i cierpliwą pracą, jakiej był kiedykolwiek przedmiotem wiersz francuski, — tworzą się inne jeszcze, mniejsze szkoły naokół kilku poetów, zbyt samorzutnych i niezależnych, by mogli poddać się równie surowej dyscyplinie jak ta, której żądał Parnas. Zanim jednak rozpatrzymy twórczość tych kilku wielkich braci po piórze lub rywalów Leconte de Lisle’a, musimy dokonać pobieżnego bardzo przeglądu dzieła poetów, należących do pokolenia, które można byłoby nazwać przejściowem, są bowiem zbyt młodzi, by mogli byli brać udział w batalii romantycznej i zbyt starzy, by można ich było uważać za współczesnych Baudelaire’a lub Banville’a; poza tem zaś nie stanowią postaci dość wybitnych, byśmy wyznaczyli im odrębne miejsce. Poetami takimi są mianowicie: Brizeux i Marcelina Desbordes-Valmore.

II.    — Bretończyk Brizeux (1803—1858) spędził żywot w ubóstwie. Obojętny był jednak na nędzę: smutny, dziki, nieco nieokrzesany, ale dumny niezmiernie, myślał tylko o poezyi. „Ważył na złotej szali każdy wiersz, każde słowo, każdą sylabę, bacząc na każdy dysonans, każdą aliteracyę, każdy naj-niklejszy odcień myśli.“ Kochał swą rodzimą Bretanię miłością wyłączną i wyśpiewał na wszystkie sposoby, nawet w narzeczu gaelickiem „porosłą dębem ziemię z granitu.“

„Uosobił ją w postaci Maryi, słodkim symbolu dalekiej i opłakiwanej ojczyzny — mówi Teofil Gautier. —- Wdychamy w tym powabnym poemacie woń janowca, ostry i zdrowy chłód bliskiego oceanu, a, po przez dźwięki kobzy, słyszymy jakby modulacye fletni antycznej.“ Temu prawdziwemu poecie brak było naturalnej miękkości i łatwości, które zacierają ślady wysiłku. Wraz z wymienionym utworem p. t. Mary a, głównemi jego dziełami są: Bretończycy, Hi~ storye poetyczne, Ternaires. Przetłomaczył również Boską Komedyę.

III.    — A oto poeta, który wyrażać będzie jedynie w swych utworach czystą wrażliwość, porywy duszy, ulegającej całkowicie tkliwości, smutkowi, melancholii, poeta, który jest tylko harmonią i muzykalną skargą i nie może być zaliczony do żadnej szkoły, ani do żadnej grupy. Poetą tym jest kobieta, Marcelina Desbordes-Valmore (1786—1859). Urodzenie, przeznaczenie i warunki życia skazały ją na niepewne zawsze i wędrowne istnienie, przy którem nie mogła nigdy zaznać wypoczynku, ani oczekiwać w spokoju jutra; nigdy nie miała swego pola, ni kąta; unosząc wszędy i dnia każdego cały swój wszechświat ze sobą, „musiała nieustannie — mówi Sainte-Beuve — psuć swe gniazdo i słać je na nowo.“ Przenosiła się z miasta do miasta, a za każdym smutkiem jej życia przychodził smutek drugi; pochłaniała ją całkowicie godzina bieżąca wraz z bolesnem wspomnieniem dni minionych. W latach dziecinnych jeszcze została aktorką; ładny jej głos i delikatna twarz zainteresowały żywo starego Grétry’ego. Później atoli zaznała najsmutniejszej doli. Do trosk materyalnych przyłączyły się udręczenia moralne; kochała dziewczęciem i kochała całą duszą, ten jednak, któremu dała to uczucie i którego wspomnienie zachowała na zawsze w pamięci, opuścił ją, by zapomnieć o niej z czasem. Straciwszy głos, zaniechała w dwudziestym drugim roku życia śpiewu, by przerzucić się do deklamacyi, ale czekało ją tu mniejsze powodzenie; wkrótce zresztą wyjście za mąż zmusiło ją do opuszczenia ostatecznie teatru. W r. 1817-ym spotkała w Brukselli dwudziestoczteroletniego aktora, Prospera Lanchantina, używającego nazwiska Valmore; podobał jej się i wyszła za niego; odtąd stała się godną podziwu żoną i matką. Dzieliła, o ile mogła, tułacze istnienie swego biednego męża, który nie miał zapewne wielkiego talentu i którego prześladowało niepowodzenie; przystąpienie jego do jakiejś kombinacyi wystarczało, by sprowadzić jej upadek; pozostawał wówczas zazwyczaj bez żadnych środków utrzymania. Marcelina z trojgiem dzieci, dwiema córkami, które utraciła później i synem, który nie rozstał się z nią nigdy, przebywała w taki sposób kolejno w Lyonie, w Bordeaux, we Włoszech, w Paryżu. Sainte-Beuve, Balzac, Aleksander Dumas, Eugeniusz Delacroix, Paweł Delaroche żywili dla niej głęboką przyjaźń. Zdobyła również sympatyę pani Rć-camier i Chateaubriand’a. Miała duszę pełną czaru i delikatności, które ujawniały się w jej pięknem i tchnącem szczerością obliczu, okolonem jasnymi włosami, w jej śpiewnym głosie, a zwłaszcza w harmonijnej muzyce jej wierszy.

Zaczęła pisać poezye z chwilą, gdy przestała śpiewać. „Głębokie smutki — mówi — zmusiły mię do zaniechania śpiewu w dwudziestym roku życia, dźwięk mego głosu bowiem pobudzał mię do płaczu. Ale w chorej głowie wibrowały mi wciąż tony i jednaka zawsze miara ujmowała w swe formy me myśli, bez udziału mej świadomości. Musiałam spisać je, by pozbyć się jej gorączkowego wydzwaniania; powiedziano mi, że była to elegia.“ Oto określenie jej poezyi. Niema w niej „rozważań". Marcelina Desbordes-Valmore nie dąży do wypowiadania żadnych idei. Uczucia jej tryskają z głębi więcej wewnętrznych, niż myśl i więcej może osobistych. Wola jej nie współdziała przy ich wyrażaniu, nawet gdy chodzi o ujęcie ich w kształty rytmów regularnych; „jednaką zawsze miarę“ narzuca jej marzeniu instynkt muzyczny. Stąd też wiersz jej zachowuje zawsze pewne ślady zagmatwania lub zaciemnienia, stąd nie ma w nim formuł nowych i jędrnych, stąd rymy nie będą nigdy wyszukane, ani niespodziane.

Stanowią jednak te poematy nieskończenie wzruszającą spowiedź z tych uczuć „nieokreślonych, nieskończonych i szczytnych“, których czar wlał już był Lamartine w poezyę francuską. Zobaczmy istotnie, na typowym przykładzie, w jaki sposób budzi się w Marcelinie Desbordes natchnienie i opanowuje całkiem ckspresyę. Działo się to pewnego wieczoru. Marcelina czuwała przez czternaście nocy przy łóżku swej drugiej córki—Inezy, schodzącej do grobu w dwudziestym Toku życia. Nocy piętnastej biedna matka usnęła i oto, w marzeniu sennem, wywołanem zapewne przez nadmierne zmęczenie i smutek, ujrzała starszą swą córkę, Ondynę, śmiejącą się i tańczącą wpośród flamandzkiego krajobrazu. Wówczas — opowiada jej syn — tworzą się, jakby same przez się, w mózgu, który czuwa w tern uśpionem ciele, wiersze niezwykłej miary (jedenastosylabowe z przerwą po piątej sylabie). Spisała je nazajutrz; poemat zaczyna się takiemi słowy:

Pola rodzinne, ubarwione makiem,

Gdzie wieczorami mkną dziewczęta szlakiem!

Łąki, strumienie, kędy liczne brzozy,

Gdzie trzciny szumią i gdzie skaczą kozy:

Pierś ma na imię twe, ziemio kochana,

Rozsadza siebie i wnet rozśpiewana Pieśni radosne bez wysiłku głosi...

Nie trzeba poprzestać na tych pierwszych wierszach. Należy przeczytać w całości ów Przerywany sen smutnej nocy; jest w nim gatunek poezyi, którego nie posiadali, ani zdobyli nigdy Leconte de Lisie, Gautier, ani nawet Wiktor Hugo; poezya to, zwiastująca już nawskroś samorzutną i śpiewną sztukę Verlaine’a.

IV. —Wyliczę wreszcie pokrótce, w rzędzie przedstawicieli tego pokolenia przejściowego, kilku poetów, którzy, nie mogąc być przyłączonymi do żadnej określonej szkoły i nie wykazując dość wyraźnej oryginalności, zasługują jednak na przetrwanie w naszej pamięci jako sumienni i sprawni pracownicy wiersza. Należy do nich przedewszystkiem August Barbier (1805—1882), autor tych Jambów, które, wraz z Pier-wszemi Medyłacyami Lamartine’a, były największem powodzeniem poetyckiem wieku. Z gorącem oburzeniem i niezrównaną siłą rytmu, Barbier wywołuje w nich przed nami dawne tradycye wielkości i chwaty, poświęcone obecnie nowemu ideałowi „dobrobytu burżuazyjnego“. Ale nawet utwory tego zbioru nie dorosły do czystego i wzruszającego czaru jego Pianto, najpiękniejszej niewątpliwie książki, jaką wydało u nas uwielbienia dla życia Włoch i ich sztuki. Na nieszczęście sama indywidualność Barbier’a, a raczej jej postać zewnętrzna, nawskroś burżuazyjna, stanowiła całkowity kontrast z treścią poematów; nie było może nigdy człowieka, któryby różnił się więcej od swego dzieła. Stąd też to dzieło szlachetne i mocne, zrodzone z nagłego porywu wzruszenia lirycznego, przerwało się na zawsze; Barbier przeżył opłakanie samego siebie całe pół wieku, a sam jego dobytek, który w pewnej chwili poruszył wszystkie serca, uległ równie głębokiemu, jak niezasłużonemu zapomnieniu.

Znacznie mniej zajmującemi są produkcyé w rodzaju np. utworów Feliksa Arvers’a, autora wielkiej liczby dramatów, komedyi i najróżnorodniejszych poematów, o których moźnaby powiedzieć, że nie czytał ich nikt i nigdy, z wyjątkiem jednego sonetu, bardzo zresztą pięknego, który przetrwa prawdopodobnie równie długo, jak język francuski. A oto jeszcze markiz de Belloy i hrabia de Grammont, dwóch szlachciców, dwóch herbowych „amatorów", połączonych węzłami wzruszającej przyjaźni i bawiących się w cyzelowanie wierszy, pełnych dyskretnej elegancyi. Balzac, który cenił zarówno ich talent, jak ich bezinteresowność, zwracał się do nich często z prośbą o sonety i inne poematy, które miał przypisywać bohaterom swych powieści. Co się tyczy Ludwiki Collet, „burzliwej“ przyjaciółki Villemaina i Flauberta, z jej niestrudzonej płodności poetyckiej nie pozostało żadnych śladów. W tym nawskroś narodowym rodzaju, jakim jest piosenka, Piotr Dupont (1820—1870) i Gustaw Nadaud (1820—1893) podjęli puściznę Bérangera; pierwszy z nich, więcej popularny, był wersyfikatorem niezręcznym i ciężkim, wykazywał jednak często naiwne wzruszenie. Drugi jest piosenkarzem światowym, nie pozbawionym dowcipnej werwy, miernym atoli całkowicie w treści i formie.

V. — Przystąpmy obecnie do rozpatrzenia dzieła tych poetów Drugiego Cesarstwa, którzy nie zgodzili się wdziać munduru parnasistów; jedni z nich odrzucili go, jak to już powiedziałem, wskutek wrodzonej oryginalności, inni z racyi niezależnego usposobienia i grozy, jaką przejmował ich wszelki przymus, inni jeszcze wreszcie dlatego, że wychowanie ich i upodobania oddalały ich od wszystkich tenden-cyi sztuki, której przewodził Leconte de Lisie.

Jak się to stało, iż Teodor de Banville (1823—1891) nie należał do szkoły parnasistów? — oto zagadka, która będzie intrygowała z pewnością krytyków przyszłości. Bo nie można sobie wprost wyobrazić, przynajmniej na pierwszy rzut oka, doskonalszego podobieństwa nad to, jakie zachodzi pomiędzy dziełem Banville’a a estetycznemi zasadami Parnasu. A raczej nawet doznajemy wrażenia, że różnica pomiędzy Banville’m i parnasistami polega na tern, iż autor Stalaktytów jest parnasistą w wyższym stopniu, niż Leconte de Lisie lub Leon Dierx, w sposób swobodniejszy, niż oni i naturalniejszy; dążności „parnasowskie“ zdają się tryskać tu wprost z serca i umysłu, nie zaś stanowić wynik obmyślanej kodyfi-kacyi. Urodzony w r. 1823-im w Moulins, z rodziny szlacheckiej, lecz namiętnie republikańskiej, młody Teodor był już w r. 1842-im, gdy ogłosił drukiem swe Karyatydy, takim zupełnie, jakim miał być w pół wieku później. Wiersze jego, które, podobnie jak cały dobytek Parnasu, wyszły z Wiktora Hugo, cechowała już ta sama, co później, swoboda i elegancya, ta sama „bezgrzeszna“ poprawność formy. Nietylko też były lekkie i prężne, w miarę potrzeby dźwięczne i uśmiechnięte, umiejące wyszykowywać się w szlachetne strofy lub „łamać“ się w tysiączne „klownady“; nietylko autor, który miał napisać Mały podręcznik poezyi francuskiej, objawił się już w nich jako najpewniejszy swych środków i najbieglejszy wersyfikator, ale nawet jego „niewzruszoność“ dorosła odrazu do stopnia, jakiego nie osiągnął żaden inny poeta. Pierwszy jego zbiór zawiera wprawdzie dość dużo utworów miłosnych, lamento lub serenad, jak przystoi na dzieło młodości; ale w nadzwyczajnej zupełnie Spowiedzi, napisanej zresztą w ślicznych wierszach, wyznaje jednemu ze swych przyjaciół, że zabawił się w wyśpiewanie na swój rachunek jego radości i trosk miłosnych. A jakkolwiek pociągający i czarujący mi-styfikator, jakim pozostał zawsze, uczynił zapewne żartem jedynie to wyznanie, to jednak możemy być pewni, że nie wlał nigdy do swych utworów krwi swego serca. Żaden poeta nie uważał nigdy, równie jak on otwarcie, swej sztuki za zwyczajną rozrywkę, pozbawioną wszelkiej doniosłości „zwierzeń“ i nawet wszelkiego znaczenia jako wyraz myśli. Wynika stąd z konieczności, przynajmniej w jego licznych zbiorach poematów, jak Karyałydy (1842), Stalaktyty (1846), Krew puharu (1857), Wygnańcy (1867) i t. d. monotonia, że nie powiem ubóstwo treści, których nie może nam wynagrodzić niezrównana sprawność a czasem rzeczywiste piękno formy. Nawet zbiory, zawierające czyste „klownady“ — Ody linoskoczne (Odes funambulesques) (1857), Occidentales (1858), Wesołe ballady (1873) nie bawią nas, jakby powinny bawić, gdyby, urozmaicając zewnętrzną szatę swych figlów prozodycznych, poeta odnawiał jednocześnie ich znaczenie wewnętrzne.

Tenże sam brak głębszej namiętności szkodzi nazbyt często produkcyi scenicznej Banville’a, mimo dowcipnej pomysłowości inwencyi komicznej, lub chwilami sentymentalnej i przedziwnego czaru muzyki słowa. Jednakże (obok chłodnej Deidamii i zbyt subtelnych Podstępów Neryny) są tu niewielkie utwory w wierszu lub prozie, jak: Piękny Leander, Pocałunek, Gringoire, ujawniające nieprzewidzianą zdolność do prostego zupełnie wzruszenia, które, przy współdziałaniu najbardziej pociągającego geniuszu interpre-tacyi poetyckiej, czyni z tych scenek jedyne dzieła dramatyczne, przypominające ostatni rodzaj twórczy Musseta.

Ponad produkcyą teatralną Banville’a, należy postawić jeszcze jego utwory w prozie, jego nowele i powieść Marcela Rabe, jego zabawne kroniki, a zwłaszcza—arcydzielny tom jego Wspomnień. W tej dziedzinie pogawędki w prozie Banville dorównywa co najmniej swemu towarzyszowi i mistrzowi na tern polu, Teofilowi Gautierowi. Wkładając w nią nierównie mniej myśli, ma nad Gautierem tę przewagę, że, z natury już, jest zawsze poetą. Najdrobniejsze szczegóły codziennej rzeczywistości przybierają pod jego piórem pozory to gigantyczne, to znów nieprzeparcie komiczne; w postacie najbardziej nieznaczące wstępuje życie, tło rozrasta się i promienieje blaskiem. Dodajmy, że, choć brak mu pogłębienia filozoficznego, czaruje i wzrusza zawsze w tern dziele proza-tora gorący zapał i wiara we wszechwładny urok piękna; jednocześnie odzywa się w niem echo delikatnej i szczodrobliwej zarazem dobroci pisarza, pełnej najbardziej uśmiechniętej wyrozumiałości wobec ludzi i rzeczy.

I kto wie, czy w „bezosobowem“ dziele Banville’a, nie pociąga nas jeszcze najwięcej sam Banville. Niewątpliwie, nie będziemy szukali w niem przygód jego życia, ani jego poglądów metafizycznych, jeśli miał je kiedykolwiek. Ale przykuwać nas będzie zawsze sama jego postać, jak postać przemiłego przyjaciela. Widzę go takim, jakim pokazał go nam Renoir w prześlicznym pastelu. Twarz — ani wychudzona ani nalana, usta delikatne, o wyrazie dowcipnym,

drwiącym, złośliwym bez zjadliwości, oczy pełne zachwytu, jak oczy dziecka wobec czarodziejskiej wi-zyi; światło, wesele, dobroć, a poza tem wszystkiem jakiś wzlot, jakaś fantazya, blask jakiś, — twarz uczciwego człowieka: oto Banville. Przekroczył już wiek dojrzały, co jednak znaczą lata? malarz przybrał go w nieśmiertelną i uśmiechniętą młodość poezyi.

Same jego przymioty, skojarzenie powszechnego wyrozumienia i oderwania od wszystkiego, wstręt do wszelkich zbyt wyraźnych systematów doktrynalnych, musiał stać Banville’owi na zawadzie do stworzenia szkoły a nawet do znalezienia naśladowców. Najbardziej pociągającemu z naszych poetów, poprzedzających Verlaine’a, przeznaczonem było pozostać zawsze odosobnionym. Co najwyżej, możnaby zacytować po nim, nie jako ucznia jego, lecz jako pisarza, odgrywającego, z daleko mniejszem mistrzow-stwem, podobnąż rolę poetycką,—Alberta Glatigny (1839—1873), aktora, improwizatora i „cygana“, którego żywot był powieścią usianą wzruszającemi lub komicznemi przygodami; natomiast utwory jego — Złote Strzały, Gilles et Pasquins straciły bardzo wiele z tego, co zaciekawiało w nich ongi; wypełnione jedynie zabawnymi (i łatwymi), popisami zręczności z zakresu metryki i rymu, zawierają ponadto różne intencye satyryczne i osobiste aluzye, których znaczenia nie odgadujemy dziś zupełnie. *)

9 Wymieńmy, wraz z tym poetą fantazyjnym, Augusta de Chatillon, autora Charciczki w palcie i Karola Coos’a. autora Skrzynki z sandałowego drzewa, poza tem wynalazcy fonografu i kolorowej fotografii, którego najtrwalszem dziełem pozostanie jednak zapewne monolog Bilboquet, gdzie symbolizuje

VI. — Ale nieskończenie wyżej od Glatigny'ego i Banville’a, jak również Leconte de Lisle’a i jego szkoły wznosi się w tymże okresie poeta dziwny, najoryginalniejszy może w naszem piśmiennictwie, jedyny bezwzględnie poeta swej epoki, który umiał wyzwolić się z pod władzy Wiktora Hugo i któremu brak może było tylko, by dojść do najwyższych szczytów, tajemniczego pierwiastku, stanowiącego treść najistotniejszą każdej prawdziwej poezyi.

Tak, jedynem nieszczęściem Karola B au delà ire’a (1821—1867) nie były, jakby można było przypuszczać „chorobliwy" nastrój i „perwersya", leżące zasadniczo w jego temperamencie; opłakane niewątpliwie i czasem nawet nieco irytujące, nie przeszkodziłyby mu bynajmniej do tworzenia dzieł, posiadających wyższe życie; nieszczęściem jego było, że tak powiem, iż wniósł w swą sztukę inteligencyę nazbyt wysubtelnioną, która tamowała zawsze swobodny wylew jego wzruszeń i z konieczności skłania nas dziś do wątpienia o szczerości jego uczuć. Należąc do rzędu umysłów najbardziej rozległych i przenikliwych, zdolny do wyczuwania i doskonałego zrozumienia najbardziej różnorodnych postaci piękna artystycznego, ten podziwu godny człowiek, który, pierwszy u nas, odkrył i głosił geniusz Eugeniusza Delacroix i Maneta, Ryszarda,,Wagnera i Edgara Poego, nie zdawał sobie dostatecznie sprawy z niezbędności wyrugowania z dzieła poety wszystkiego, co może zwracać uwagę z ujmą dla przyjemności i co zastę-znakomicie jedną z postaci krytyki — tę, w której widzą ją naj-czes'ciej jej ofiary.

W każdym razie nikt nie może odmówić mu zaszczytu, przyznanego mu już przez Wiktora Hugo — zasługi wprowadzenia do literatury francuskiej „nowego dreszczu.“ Mieli też racyę ci, którzy nazwali go „histerycznym Boileau“, o tyle przynajmniej, o ile chcieli zaznaczyć przez to zasadniczy „klasycyzm“ jego myśli i języka, jednako przedziwnie dyskretnych i zwartych, dalekich nieskończenie od retoryki romantyzmu. Pod wielu względami, i nawet w swych Kwiatach grzechu, Baudelaire przedstawia pierwiastek „reakcyjny“, ale jest zarazem zwiastunem i nowatorem, z którego wyszedł zarówno ruch „symboli-styczny“, jak to, co można byłoby nazwać „Odrodzeniem klasycznem“ lat ostatnich.

puje napawanie się pięknem poetyckiem uciechami niższego gatunku, jakich dostarczają osobliwość i niespodzianka. Mimo całej potęgi wyrazu Kwiatów grzechu, mimo zdumiewającego bogactwa ich obrazów i tragicznej intensywności wypowiadających się w nich uczuć, mimo cierpliwie i umiejętnie skonstruowanej formy, a nadewszystko dziwnie nowej i „biorącej“ nas muzyki słowa, mimo całego tego zespołu niezrównanych zalet, doznajemy, czytając słynne te utwory, zawodu, wypływającego z pewnego „prozaicznego“ ich zacięcia. Zda się, jak gdyby autor „przerabiał“ na mowę poetycką stronice poczęte i napisane pierwotnie prozą.

Nie powinniśmy też zapominać wobec Kwiatów grzechu, stanowiących najbardziej opracowane i najwięcej głośne jego dzieło, innych utworów — nader nielicznych zresztą — tego gorącego miłośnika doskonałości literackiej. Szczupła serya jego Poematów

w prozie, odmiennych bardzo od tego Gaspard dc la nuit Ludwika (lub Aloiziusza) Bertrand’a, który był do owego momentu jedynym wzorem rodzaju literackiego, mającego zdobyć w następstwie tak świetne powodzeniex) — wykazuje nadzwyczaj oryginalne dążenie do nadania rytmowi prozy różnorodności i giętkości, śpiewnego czaru i wyrazistej przenikliwości, które są zazwyczaj ideałem wiersza. A wieleż myśli mądrych i płodnych, wiele sądów ostatecznych przekazał nam na każdej stronicy swych Salonów i swych essayów krytycznych o muzyce i poezyi swej doby! Nie zdołam też nigdy podkreślić dostatecznie zdumiewającej czystości i piękna stylu, cechujących jego przekład nowel i powieści Edgara Poego, w którym odkrył z radością geniusz, dziwnie podobny do jego geniuszu.

Co się tyczy samego człowieka, powiem tylko,, że, urodziwszy się w Paryżu 9-go kwietnia r. 1821-go i pozostawiony bardzo wcześnie samemu sobie wskutek drugiego małżeństwa matki, pędził żywot dość smutny, którego jedyną pociechą była mania (najbardziej nieszkodliwa) mistyfikowania „burżuazów“ a nawet własnych przyjaciół. Nie mniej jednak, miał serce bardzo czyste i bardzo gorące, jak mógł to sprawdzić każdy, kto utrzymywał z nim zażylsze stosunki. Trawiła go już okropna choroba, która miała zabić go niezadługo, gdy wyemigrował w r. 1864y-m do

J) Chyba że zaliczylibyśmy do »poematów w prozie“ Centaura Maurycego de Guérin (1810—1839), długą i elo-kwentną medytacyę filozoficzno-liryczną, którą jednak należałoby nawiązać raczej do analogicznych produkcyi szkoły Chateau-brianda.

Belgii, nie mając po temu cienia żadnej rozsądnej racyi, jak chyba tylko pragnienie podniecenia w sobie tego chorobliwego wstrętu do Belgii i Belgów, który zamierzał wylać w dłuższej pracy i umocnienia się w nim jeszcze. Wcześnie bardzo, bo w r. 1857-ym wydał swe Kwiaty grzechu; jak wiadomo, ściągnęły one na niego represyę, której surowość wydałaby się dziś nadmierną. Sparaliżowany w końcu marca r. 1866-go, podczas wycieczki do Namur, przewieziony został wkrótce potem do domu zdrowia do Paryża, gdzie czeka więcej niż rok jeszcze — do 21-go sierpnia roku następnego oswobodzenia od okrutnej tortury, na jaką jest skazany: utraciwszy od pierwszego dnia pamięć słów, nie mógł, nieszczęśliwy, podczas długich tych miesięcy, wyrażać swej myśli i powtarzał tylko bez końca te kilka sylab: Non, cré non, cré non!

VII. — Banville’a wykluczała z zastępów Parnasu powabna fantazya i niezależność jego geniuszu, Baudelaire’a — głęboka jego oryginalność; w treści swej istotnej przedstawiał dążności wprost przeciwne „póbromantyzmowi“ szkoły Leconte de Lisle’a. Lécz poza nimi byli, jak powiedziałem, inni jeszcze poeci, którzy trzymali się zdała od Parnasu, ale, w podobny sposób jak ongi Béranger, Kazimierz Delavigne i Viennet nie przystąpili również do ruchu romantycznego. „Klasycy“ z wychowania i upodobania (lecz w innym zupełnie sensie, niż był nim w swym całkowicie indywidualnym „klasycyzmie“ autor Kwiatów grzechu) wylewali w tormie zapożyczonej mniej lub więcej od Lamartine’a, uczucia nacechowane powściągliwą elegancyą, wstrzymując się zarówno od przesadnych wybuchów namiętności romantycznej, jak od niewzruszoności—a także i przedewszystkiem od doskonałości formy parnasistów. Takim był Wiktor de Laprade (1812—1883), profesor uniwersytetu w Lyonie, zdecydowany przeciwnik rządów cesarskich, członek akademii i autor wytwornych poematów, którym nie brak pewnego wyczucia natury.

Takim był również Ludwik Bouilhet (1824 —1869), przyjaciel Flauberta, poeta tworzący ciężko i mozolnie, prawdziwy typ świetnego wersyfikatora szkolnego, którego zachwyty kolegów skazują w następstwie na wyobrażanie sobie, iż ma geniusz. Wymieńmy poza nim marsylczyka Autran’a (1813 — 1877), autora Poematów morza. Wreszcie do tejże kategoryi zaliczam pochodzącego z Lyonu sonecistę— Józefa Soulary (1815—1891), jakkolwiek całkowita bezużyteczność i ubóstwo intelektualne jego utworów wyznaczyć by mu winny raczej miejsce obok wyznawców „sztuki dla sztuki“. Ale szkoła ta wyznawała zawsze, jako jedną z głównych swych zasad, szlachetną troskę o formę, tymczasem trudno wyobrazić sobie słabszych rymów i rytmów, jak te, za pomocą których poczciwiec Soulary zamierzał przewyższyć Heredię i dorównać Ronsardowi.

Z drugiej strony, jak zaznaczyłem to już również, było wśród parnasistów kilku poetów o temperamencie zbyt indywidualnym, by mogli naginać się zawsze do dyscypliny szkoły. Rozpatrzymy tu z pomiędzy nich jedynie: Sully-Prudhomme’a i Franciszka Coppée’go, odkładając na chwilę, gdy badać będziemy okres współczesny, mówienie o pisarzu, będącym w daleko większym stopniu „poetą“ niż oni i zarazem więcej od nich „nowoczesnym“ — o Pawle

Verlaine, który, jak widzieliśmy, zaciągnął się był również początkowo pod sztandar Leconte de Lisle’a.

VIII. — Na „soboty“ Leconte de Lisle’a uczęszczał dość regularnie młodzieniec którego uprzejmość, słodycz i dyskrecya zwróciły nań wkrótce uwagę. Ferdynand Calmettes, naoczny świadek tych zebrań, opowiada w swych dowcipnych wspomnieniach o Leconte de Lisie'u i jego przyjaciołach, że lubił słuchać go deklamującego swe wiersze, głosem nieco niskim, w którym odzywały się jakieś dalekie dźwięki, a którego powolne i śpiewne intonacye nadawały się do jego ruchów. Lecz w tern środowisku bojowem znaleziono niezadługo, iż brak mu blasku i energii. Istotnie nie przykładał się, jak mistrz i inni jego uczniowie, do malowania wielkich fresków heroicznych lub barbarzyńskich, ani nawet obrazów otaczającego życia: był analistą i starał się wykorzystać sprawność pióra, jaką zdobywał stopniowo, w kierunku wyrażania subtelnych lub drobnych odcieni uczucia.

Nazywał się Prudhomme, lecz używał nazwiska Sully-Prudhomme. Urodził się w Paryżu, 16-go marca 1839-go roku; stracił ojca, gdy był dwuletniem dzieckiem i wychowany został przez matkę tkliwą, smutną i zalęknioną. Małem jeszcze dzieckiem został oddany na stancyę; przecierpiał tam dużo i przywykł wówczas już cierpieć z powodu wszystkiego, ale cierpieć w milczeniu. Nic, jak się zdaje, nie powiodło mu się w myśl jego pragnień; porzucił dobrowolnie studya literackie dla studyów naukowych, ale choroba oczu zmusiła go do wyrzeczenia się ukończenia Szkoły politechnicznej, do której miał właśnie wstąpić. Zapłonął następnie zapałem do literatury, ale matka, mieszkająca z niezamężną siostrą i bratem kawalerem, żąda od niego, by spróbował karyery inżyniera. Nie mogąc jednak ostatecznie nagiąć się do tego zajęcia, wszedł do notaryusza i był wzorowym, ale bynajmniej nie entuzyastycznym dependentem. W życiu uczuciowem zaznał tyluż zawodów. Temu pełnemu ładu i dbałości, drobiazgowemu młodzieńcowi, brak było energii i porywów, dzięki którym ziszczają się ludzkie zamierzenia.

Istotnie dusza Sully-Prudhomme’a, jaka nam się ukazuje poprzez jego poezye, jest zarazem gorąca i bezsilna. Nie trzeba bowiem uważać jej za ubogą w gruncie i suchą; byłaby rozkwitła w pełni, gdyby po wsze czasy „nie zbierała skrzętnie z nieskończoną sprawnością wszystkich przyczyn melancholii, jakie się kryją w naszych uczuciach“ ¹); to też, im bardziej zwiększa się jej zdolność wzruszenia, tern więcej jest w niej ran i smutków.

Nieszczęśliwy ja jestem: chciałem kochać wszystko,

A przetom swych udręczeń pomnożył przyczyny,

mówi poeta.

Sully - Prudhomme podniecał i podtrzymywał tę skłonność przez kształcenie w sobie analizy. Nie zdecydowałby się nigdy uledz, jak Lamartine, z zamkniętemi oczyma i ufnem sercem wewnętrznemu prądowi; nigdy nie umiałby żyć, jak Wiktor Hugo, bez żadnej myśli ubocznej i wzruszenia, we wspaniałym świecie obrazów. Wciąż przypatruje się, wymierza i żyje w obawie, by coś nie zadało mu kłamu. Gdy w obliczu gwiazd wznosi modlitwę wieczorną, przypominają mu one wnet ostatnie wyliczenia astronomii; piękno ich posłuży tylko na to, by zniszczyć w nim wiarę. Obawia się do tego stopnia, aby się nie stać ofiarą łatwowierności, że spieszy sam wytrzebiać w sobie złudę; pozwala się jednak otumaniać własnemu strachowi i jest ofiarą własnych bez-poźytecznych zawodów.

Wypowiedziany ze szczerością w jego wierszach, cały ten nastrój sprawia wrażenie gorzkiego rozczarowania, które wzrasta wciąż od jego Stanz i poematów do jego Samotności, a od tego zbioru do Próżnych pieszczot [Vaines tendresses). Forma tych utworów jest zawsze jasna i dokładna, bardzo umiejętna, i bardzo opracowana, czasem nieco przesadna. Lecz wypowiada się w nich dreszcz wewnętrzny, tern więcej przejmujący, im bardziej powstrzymywany.

Ale Sully Prudhomme nie pozostał na zawsze w dziedzinie melancholii. Czy to dlatego, że w końcu stępiła się w nim lub osłabła wrażliwość, czy to z racyi, że zaciekawienia intelektualne wyrugowały udrękę uczuciową, zaniechał w końcu badania u samego siebie przebiegu bolesnych wzruszeń i porywów i odzyskał spokój ducha filozofa i uczonego; umysł jego skierował się odtąd całkowicie ku poszukiwaniu prawdy. Zdolności analityczne służą mu już teraz nie do dysekowania własnego serca, lecz ku jej rozpoznawaniu. Niewątpliwie, oddając się filozofii, mógł był pozostać poetą, ale dążności czysto intelektualne, które walczyły w nim od dzieciństwa z mistycyzmem i nie pozwalały mu nigdy w następstwie iść swobodnie za głosem swego marzenia wewnętrznego, kazały mu teraz szukać wyłącznie wskazań zimnego światła wiedzy. Sam zresztą nie chce poznać siebie w szlachetnie entuzyastycznych in-terpretacyach, gdzie studyowano go, niby jakiegoś Novalisa lub Vigny’ego; jedynymi prawdziwymi interpretatorami jego myśli są dlań analiści, którzy przedstawiają go jak jakiegoś Descartes’a lub Condillac’a.

Ale jeśli błądził, gdy zapominał o poezyi, błądził więcej jeszcze, gdy nie umiał wyzwolić się z przyzwyczajenia do wypowiadania się wierszem, nabranego w obcowaniu ze swymi przyjaciółmi i kolegami po piórze i pod wpływem dyscypliny, nałożonej przez Leconte de Lisle’a. Podobnie jak przybierał dawniej w kształty rymów swe niepokoje i zwątpienia, rymuje obecnie swe koncepcye filozoficzne. W taki sposób wyłożył w sonetach swe idee o Sprawiedliwości i napisał cały wielki poemat o Szczęściu, na nutę już to liryczną, to znowu dydaktyczną, by opowiedzieć w nim, jak przedstawia mu się życie pozagrobowe. W owych wielkich dziełach, które przyjmowano z uznaniem, na jakie zasługiwała ujawniająca się w nich szczerość, nie zdołał nigdy zwalczyć chłodu i nudy, zdających się być nieuniknionemi usterkami tego rodzaju literackiego.

Nadchodziła starość; Sully-Prudhomme nie posiadał rodziny, lecz nie był osamotniony. Powiernik jego, Gaston Paris pisze 1-go stycznia r. 1896-go: „Niewolnik wszystkich swych obowiązków, posuwający się w tern aż do drobiazgowości, jest ze strony przyjaciół przedmiotem uczuć tkliwych, wzrastających w miarę, jak poznają go lepiej; przyłącza się jednak czasem do tej tkliwości, jeśli wolno mi to powiedzieć, lekki i niezmiernie sympatyczny uśmiech, a mianowicie, gdy słyszą go biadającego z powodu subtelnych cierni, którymi komplikuje swą drogę życiową. Otoczony szacunkiem i przywiązaniem, skupiający zawsze jednako uwagę na wielkich zagadnieniach świata i duszy, zawsze tkliwy sam i sprawiedliwy, kroczy dalej, znużony nieco, lecz pogodniejszy, drogą, na którą wstąpił z takim zapałem i którą szedł wśród takich cierpień.“ Umarł w r. 1907-ym, a oczy jego, zamknąwszy się tu na ziemi, rozwarły się, „ponad cieniami nocy i grobu“, do światła, którego pragnął i które przeczuwał, nie śmiąc w nie uwierzyć.

IX. — Franciszek Coppée urodził się w Paryżu, 26-go stycznia r. 1842-go i spędził całe życie w wielkiem mieście, które było mu droższem nad najpiękniejsze krajobrazy.

Dziecinne lata minęły mu w ognisku domowem, ciasnem i skromnem; pochodził z rodziny małomie-szczańskiej i musiał nawet przerwać studya po śmierci ojca, w trzynastym roku życia, by zacząć pracować u architekta. W końcu zyskał urząd ekspedycyo-naryusza w ministeryum wojny i, zamieszkawszy z matką i siostrą, zapewnił sobie istnienie spokojne, poświęcone literaturze, które stawało się coraz dosta-tniejszem i lepszem, w miarę jak przychodziło powodzenie.

Zaczął pisać wiersze. Uczęszczał wytrwale na sobotnie zebrania u Leconte de Lisle’a i, podobnie jak inni jego wyznawcy, był posłusznym jego wielbicielem i uczniem; ćwiczył się znakomicie w samem rzemiośle wiersza, mistrz jednak nie żywił nigdy wielkiego zaufania do młodego poety, który, jak mu się zdawało, poświęcał godność sztuki sentymentalizmowi, a do niego samego przychodził może jedynie, by nauczyć się wypowiadać w pięknych wierszach parna-sowskich natchnienie płynące z innych źródeł. Poza-tem zaś wyniosły autor Baghavatü podejrzywał go o nadmierne nieco umiłowanie powodzenia.

W przerwie wydał

Faktem jest, że, ogłosiwszy dwa ładne zbiory poezyi p. t. Relikwiarz i Poematy poufne, które nie zyskały w chwili ukazania się żadnego rozgłosu, Coppée przystąpił w roku 1867-ym do konkursu na hymny i kantaty, ogłoszonego z powodu wystawy wszechświatowej i że zdobył nagrodę wespół z niejakim panem Chouquet i panem Cornut synem. Zwycięstwo to ułatwiło mu zapewne urzeczywistnienie żywionych przezeń ambicyi zostania poetą dramatycznym. Następnego roku odegrano w Odeonie z niesłychanem powodzeniem krótką jego jednoaktówkę p. t. Przechodzień. Młody autor wkroczył na drogę fortuny. W pewnym momencie jednak przerwała te sukcesy straszna choroba; powrócił wszelako do zdrowia, po krótkim pobycie na południu. Przyszłość otworzyła się znów przed nim, gdy oto wybuchnęła wojna. Spędził w Paryżu ciężkie tygodnie i długie chwile udręki. Podczas tych smutnych dni poświęca pisaniu dzieł patryo-tycznych godziny wolne od służby wojskowej. Gdy minęły, odzyskuje wnet całą giętkość talentu. Jego Lutnista z Kremony zdobył w teatrze laury równe niemal laurom Przechodnia. kilka zbiorów poezyi, z których najbardziej pociągającym jest tom p. t. Maluczcy, w końcu je-

dnak zwraca się ostatecznie do teatru: pisze wielkie dramaty wierszem p. t. Pani de Maintenon, Jakobici, Severo Torelli, Za koroną. Jest również dziennikarzem; daje nowele w wierszu i prozie, a raczej wzruszające i patetyczne opowieści, natchnione wzrusza-jącemi również wydarzeniami chwili bieżącej. Zdobywa ogólną popularność: robotnik uśmiecha się doń, poznając go na ulicy; maszyniści kolejowi wybrali go na prezesa swego stowarzyszenia, odkąd wyśpiewał bohaterstwo jednego z nich, „niejakiego Marka Leforta“, który

Był maszynistą na linii Północnej.

Z drugiej strony księżna Matylda, nie zapominająca o żadnym ze swych dawnych przyjaciół, daje sygnał do oklasków na pierwszem przedstawieniu Za koroną. Jakąż drogę przebył poeta od ciasnego mieszkania przy ulicy Saint-Marc, gdzie ojciec jego, skromny urzędnik w ministeryum wojny, pędził mozolnie żywot z żoną i czworgiem dzieci, do małego pawilonu przy ulicy Oudinot, mieszczańskiego również niewątpliwie, lecz znanego zaszczytnie, gdzie jako pisarz okryty chwałą i należący do Akademii, starzeje się powoli wraz ze swą siostrą Anetą.

Około r. 1896-go spadła nań straszliwa choroba; powrócił w niej do uczuć lat dziecinnych i opowiada w Dobrem Cierpieniu (1898), jak wpośród umę-czeń, rozmyślań i rezygnacyi odnalazł drogę do kościoła. Na pół wyleczony, wmieszał się, lecz nie na długo, do życia politycznego; usunął się już był zupełnie od walk wszelkich, gdy śmierć zabrała go 24-go marca 1908-go roku.

Parnasista ten był w rzeczywistości uczniem Musseta i Sainte-Beuve’a; od Musseta przejął sentymentalizm, kojarzącą się z dowcipem tkliwość, wdzięk i muzykalność. W początku pożyczył nawet od autora Mardoche’ a i Namowie'y jego dandyzmu i by-ronizmu, zrozumiał jednak wprędce, że nie był zupełnie stworzony do odgrywania tej roli i wyrzekł się zarówno ironii jak satanizmu, zadowalając się dowcipem, wzruszeniem i czarem. Przechodzień zwłaszcza i Lutnista z Kremony świadczą najwyraźniej, jak wiele zawdzięcza Coppée najbardziej młodemu i najwięcej pociągającemu z naszych wielkich poetów. Jego delikatni i utyskujący kochankowie, żywe i pełne szczerości dziewczęta, dobroduszni starcy o śmiesznym wyglądzie, nierealne tło obrazów pod wiosennem niebem — wszystko to mogłoby doprawdy zająć miejsce obok Komedyi i Przysłów lub Widowiska w fotelu, gdyby były w tem: większa głębia uczucia, większy zapał, więcej cierpienia i geniusz więcej muzykalny.

Musseta również odnajdujemy w kilku poematach miłości i tkliwości. Ale wkrótce już poczyna górować wpływ Sainte-Beuve’a i, zamiast poety, który dał nam O czem marzą młode dziewczęta, Coppée obiera za wzór malarza powszedniości, występującego w Poematach Józefa Delorme. Sainte-Beuve uczy go brać poważnie życie codzienne, powszednie jego sceny, banalne wzruszenia, nawet krajobrazy przedmiejskie, jeśli można nazwać krajobrazami tonące w kurzu zakątki, gdzie, usiadłszy na ławce pod drzewem, „żołnierzyk“ rozmawia z dziewczyną ze swej wioski.

Tylko że opowiada te rzeczy, nie z niedołęstwem ucznia w sztuce rymów, lecz z całą umiejętnością parnasisty, który posiadł wszystkie arkana rzemiosła; z wdziękiem sprawnego i wytwornego artysty wywołuje przed naszemi oczyma małe miasteczka pro-wincyonalne, to znów maluje starą parę, która zażywa już wypoczynku, osiedliwszy się na krańcach przedmieścia, w pobliżu pól:

Co niedziela odwiedza ich córka wraz z zięciem.

Wszystko tu patryarchalne — podług obyczaju.

Na Boże Narodzenie drzewo odkładają.

Z góry myślą o praniu i wieszają sznury,

A w okresie owoców smarzą konfitury.

Piją kassis, likierek niewinny, a w miarę.

I prócz serca jedynie, wszystko u nich stare.

A oto opis jarmarku i chłopów stojących z szeroko rozwartemi ustami:

Na płótnie malowana wisi tam olbrzymka,

Jak niegdyś na monarszych promieniała dworach. Lekko unosi suknię w jaskrawych kolorach — Krótką, byś widział, że to nie żadne zasadzki,

A łydki jej ogląda cesarz Austryacki.

Poezyi tej, więcej malowniczej i dowcipnej niż prawdziwie głębokiej, nie brak czasem wzruszenia, gdy jednak wypowiada się ono w sposób bezpośredni, cechuje ją pewna przesadność i subtelność.

Nierównie mniej interesujące są wielkie dramaty Coppée’go, a proza jego, jakkolwiek bardzo przyjemna, nie ma może tego zacięcia i tej wartości artystycznej, jakie nadaje jego poematom najbardziej dalekim od poezyi zręczne operowanie rytmem.

Ograniczę się do wymienienia jeszcze po nim Tristana Corbière’a (1845—1875), marynarza i poety, który wywarł pewien wpływ na obecny ruch poetycki i doznał wielkiego zaszczytu, że był postawiony przez Verlaine’a, wraz ze Stefanem Mallarmé i Rimbaud’em w pierwszym rzędzie Poetów wyklętych.

CZĘŚĆ PIĄTA.

¹

Ernest Żyromski: Sidly Prudhomme.

OKRES WSPÓŁCZESNY.

ROZDZIAŁ I.

KILKA CECH OGÓLNYCH WSPÓŁCZESNEGO OKRESU.

I. Trudności, z jakiemi spotykamy się, badając okres współczesny.— II. Przetrwanie pozytywizmu. — III. Niepokój i wzburzenie umysłów.—IV. Wpływ Wagnera.—V. Idealizm i „kult własnej jaźni.“ — VI. Poezya symbolistyczna: Mallarmé i Verlaine; wolny wiersz. — VII. Różne oblicza wpływu rosyjskiego. — VIII. Wpływ dramatu norweskiego: Ibsen. — IX. Nowe dążności filozoficzne. — X. Wnioski.

I. — Rozpoznawanie ostatecznego charakteru lub przynajmniej ogólnej fizyonomii zarówno ludzi jak ich dzieł, szkół literackich zarówno jak prądów myśli, było coraz trudniejsze w miarę, jak zbliżaliśmy się do epoki współczesnej. Gdy wkraczamy już w nią, trudność staje się tak wielką, że krytyka nie może wprost niemal rościć pretensyi do zwracania uwagi na jakieś cechy ogólne, ani nawet próbować mniej więcej dokładnego określenia w ich całokształcie jakiejś postaci lub jakiegoś dobytku twórczego. Pisarze, którymi zajmiemy się obecnie, żyją dotąd na szczęście, produkcya ich wzrasta z dnia na dzień, talent ich doszedł do pełni swej ewolucyi. O takim

II. — Pokolenie to urodziło się u schyłku Cesarstwa lub w początku trzeciej rzeczypospolitej i, pod wpływem okoliczności zewnętrznych, zostało wychowane w nowej atmosferze powagi i niemal smutku. Okoliczności te nie zmieniły jednak dążności pozytywnych i naukowych, które, jak widzieliśmy, stanowią jedną z cech zasadniczych poprzedzającego pokolenia. Jakkolwiek bowiem nieszczęścia Strasznego Roku wlały w uczucia narodowe zapał i płodność, których skutki mogliśmy stwierdzić już w wyrazie myśli takiego Renana lub Taine’a, to jednak nie zdaje się, by patryotyzm przybrał u nas tę formę idealistyczną, jaką miał np. w Niemczech po Jenie lub też w Polsce. Gdy przedstawicielami kraju a niezadługo kierownikami rządu stali się ludzie, którzy, wyrósłszy za dni Cesarstwa, pokładali całą wiarę w pozytywizmie, Francya poczęła szukać środków uczynienia niezwalczo-nem poświęcenia swych synów nie w żadnym pierwiastku mistycznym, lecz w dyscyplinie naukowej, w studyo-waniu faktów i w zdobywaniu siły materyalnej. Wespół z patryotyzmem, czy bez niego, ujawnia się wszędzie duch pozytywny. Podstawę programów szkolnych stanowi „nauka o rzeczach“; wszędzie zapanowuje wszechwładnie „obserwacya“; filozofia jest już tylko

Bourget’cie, Barrès’ie, Francis Jammes’ie możemy powiedzieć dziś jedynie rzeczy tymczasowe. Są wszak między nami, rzucając każdej chwili nowe światło na pojęcie, jakie mogliśmy wytworzyć sobie o nich. To też ograniczę się do opowiedzenia pokrótce w tej ostatniej części książki kilku wielkich epizodów, które zaznaczyły się wybitnie w dziejach literatury naszego pokolenia.

Na takim więc gruncie wychowane zostaje młode pokolenie. Ale ma w sobie samem pierwiastek życia i potrzebę wolności, które odbijać je będą zwycięsko zarówno wychowawcom, jak trybowi wychowania i minionej dobie. Istotnie, jest to pokolenie, które przetworzy sztukę parnasistów i realizm na symbolizm i czystą poezyę, pokolenie, które ukocha namiętnie Ryszarda Wagnera, Tołstoja, Dostojewskiego, Ibsena, które, przyjmując wreszcie filozofię Wiliama James’a lub Bergsona, poświęca analizę idei oderwanych i kla-syfikacyę faktów analizie żywej wrażliwości.

nauką obserwacyjną. Nauka moralna dąży do zredukowania się do statystyk i taktów. W nauczaniu wyższem zalecane są metody, służące do odkrywania tych faktów, ich analizowania i klasyfikowania. Dodajmy ostatni jeszcze rys zupełnie typowy. Religia dokonywa nadal podbojów, nawet wśród ludzi okrytych sławą. Ale wielu z tych, którzy zwracają się do niej, są zatwardziałymi w grzechu pozytywistami; w objęcia Kościoła pcha ich nieświadome pragnienie znalezienia w silnie shierarchizowanej społeczności duchowej podpory, podwalin i niejako ostoi, które pomogą im do umocnienia chwiejącego się gmachu społecznego.

III.

W chwili, gdy Wiktor Hugo kończy swą świetną karyerę pisarską w apoteozie, zdającej się wysławiać mistrza jedynie kwoli ogłoszenia za skończony i umarły uświęconego już świata, młodzież szuka w istocie niespokojnie, budując nadzieje i niedość określone plany, nowych całkiem form sztuki i nowych źródeł twórczego natchnienia. Znamiennym objawem tego ruchu jest wielka

ilość „młodych czasopism“, które powstały w owej epoce. Rodziła się ich i umierała niesłychana obfitość. Ale każde z nich dawało wrażenie pełnego zamętu pola walki, odzwierciadlającego ogólny zamęt umysłów. Weźmy np. Przegląd niezależny (Revue indépendante), najwybitniejsze i najlepiej redagowane z tych pism. W drugiej seryi, obejmującej rok 1887-y, (Przegląd miał trzy serye), grupuje ono takich pisarzy jak: Mallarmé, Villiers de L’Isle Adam, Paul Adam, Huysmans, Laforgue, T. de Wyzewa, Gustaw Kahn; Maurycy Barrés ogłasza w nim pierwsze fragmenty swego Pod okiem barbarzyńców; pisują do niego Bourget, Verlaine, Hervieu; Zola posiada tu obrońców i przeciwników, a impresyonizm realistyczny Gon-courta znajduje tyluź wielbicieli, co idealizm Lamar-tine’a lub Novalisa. To też, przeglądając zbiory tego prawdziwie żywego czasopisma, nie wiemy właściwie, w jakim kierunku dąży życie, wypowiadające się z takim zapałem i taką inteligencyą. Czuć w niem tylko szczodrą i szlachetną miłość dla wszelkiej zgoła sztuki, pogardliwą nieufność wobec dawnych szkół i bezwzględną wiarę w przyszłość, ciemną jeszcze i mglistą.

IV. — Jednakże zarysowywać się poczyna ognisko, naokół którego zdają się grupować nowatorzy; istotnie, w r. 1885-ym, ciż pisarze, którzy mieli uformować niezadługo sztab główny Przeglądu niezależnego, stworzyli Przegląd wagnerowski. Wagner stawał się poniekąd dla młodych terenem porozumienia nietylko przez swe dzieła muzyczne, ale również w swych ogólnych teoryach o sztuce. Uczył, iż należy obalać tradycyonalne przegrody, wznoszone po wsze

V. — Owa koncepcya sztuki, różniąca się we wszystkiem od tej, jaką wytworzyli sobie Flaubert lub Zola, zawiera w gruncie szlachetną doktrynę, która wystąpiła już we Francyi u źródeł romantyzmu, a mianowicie filozofię idealistyczną. Rzeczywiście tę to filozofię odgadujemy we wszystkiem, co dawał np. wówczas z nieprzebraną hojnością Teodor Wyzewa. Pouczał on czytelników Przeglądu wagnerowskiego lub Przeglądu niezależnego, że świat zewnętrzny jest rzeczą płaską bardzo i niską a właściwie nawet nieistniejącą wobec wspaniałych odkryć, pozwalających naszemu Ja manifestować swą siłę i wolność w dziedzinie sztuki. Jednocześnie Maurycy Barrés przygotowuje i ogłasza drukiem, kładąc w nie tak wielki już wówczas czar swój i autorytet, swe „ewangelie" „kultu jaźni“, nie troszcząc się bynajmniej o to, czy świat zewnętrzny istnieje, czy nie istnieje i patrząc jedynie na wszechbyt jako na źródło wrażeń i dyscyplinę dla młodych dusz, świadomych swej siły i żądnych przejawienia w pełni swej wrodzonej potrzeby życia i akcyi.

czasy przez umysł ludzki a nawet' i naturę rzeczy pomiędzy różnemi sztukami — muzyką, poezyą i malarstwem. Na miejsce tych form sztuki niezupełnych i częściowych, dźwignął sztukę całkowitą, która przemawia do wzroku, jak malarstwo, do ogólnej wrażliwości, jak muzyka, do serca i wyobraźni, jak poe-zya. Sztuka ta, która może korzystać ze wszystkich środków ekspresyi, zdoła stworzyć poza realnością świat większy, piękniejszy i więcej godny człowieka, niż świat realny rzeczy materyalnych lub życia codziennego.

VI. — Równolegle z odnowczemi dążeniami ideo-wemi, przejawia się pragnienie odnowienia formy. Oczywiście próby tego rodzaju mogły mieć największą doniosłość w poezyi. W dziedzinie tej, gdzie początkowo stwierdzić można było jedynie bezładność, zarysowują się wkrótce dwa prądy.

Z jednej strony stają neo - parncisiści, nietylko nie zrażeni do wysubtelnień stylu, jakie narzuciła im ich szkoła, lecz przeciwnie posuwający je do najdalszych granic, gdzie sprawność jest już bliską popisów zręczności. Lecz sprawność, przeradzająca się w te popisy, zużytkowana będzie przez nich w sposób szczególny: pozostawiając umysłom mniej abstrakcyjnym, jak Coppée, opowiadanie, w nader umiejętnie zbudowanych wierszach, banalnych przygód lub faktów bieżących, postanowili sami wyrażać jedynie w swych utworach wysoce subtelne i skomplikowane idee, niemal nieokreślone sensacye intelektualne. Używali nieskończenie uczonej składni, rzadkich słów, branych w znaczeniu ubocznem, tajemniczych inwersyi. Gdy w sam dobór dźwięków i rytmów kładli jak największą stanowczość i precyzyę, spowijali natomiast myśl swą w nieprzeniknione ciemnie. Wzorem rodzaju jest Mallarmé (1842—1898), pisarz przedziwny, gdy chce być jasnym, jak w pierwszych swych poematach w wierszu i prozie, wielki artysta jeszcze w swym „fragmencie“ Herodyada i w Popołudniu Fauna, lecz sybiliński i niedostępny dla czytelnika w ostatniej seryi swych nader nielicznych zresztą utworów, nacechowanych zawsze szcze-gólnem pięknem rytmu i obrazów.

Ale z drugiej strony występują też poeci, których

zmęczył rygor parnasistów, jak np. Verlaine (1844—1896). Ten początkowo zręczny i wykwintny „kopista“ „ładności“, uświadamia sobie, iż, rozluźniając więzy, jakie nałożyli na siebie uczniowie Leconte de Lisle’a, mógłby zbogacić nieskończenie melodyę wersyfikacyi. Verlaine odkrył harmonie o tyle swobodne i subtelne, że pozwoliły mu wypowiadać uczucia pierwotne, przelotne wzruszenia, najbardziej zmienne odcienie wrażliwości. W swej Sztuce poetyckiej wygłasza zasady, które stały się słynnemi:

Muzyki, muzyki szukaj nad wszystko,

Ku czemu dźwięki wybierz nieparzyste,

Płynne w powietrzu i mniej wyraziste,

W których nie cięży nic — na dziwowisko!

Nie wyzwolił się jednak ze wszystkich więzów i wiersz jego, w którym przestrzega mniej lub więcej surowo natury rymów, pozostaje regularnym, nawet wówczas gdy jest trzynastosylabowy. Pierwsza próbowała zaszczepić we Francyi muzykalną i naturalną swobodę swej poezyi ojczystej, Polka poślubiona Francuzowi, Marya Krysińska, a to rozluźniając całkowicie wiersz, różniący się już tylko od prozy bardzo nieokreślonym rytmem i swym układem typograficznym. Znalazł się również młody i pociągający poeta, który miał umrzeć, nie zdążywszy dać nam rzeczy ostatecznych, a który nauczył się od Amerykanina, Walta Whitmana tego, czego nauczyła Krysińską wrodzona muzykalność ucha: był nim Juliusz Laforgue, autor Skarg (Complaintes) i Naśladowania Pana Naszego Księżyca (Imitation de Notre Dame La Lune), który dawał podobnież „wolne wiersze.“ Pisał je też Kahn, a wraz z nim wielu innych młodych poetów. Następuje przewrót w dawnych przyzwyczajeniach ucha i smaku; niwa poetycka przybiera szczególną nader postać.

Cały ten ruch filozoficzny, gramatyczny i prozo-dyczny, którego zdumiewającej złożoności nie mogliśmy wykazać zgoła, a w którym tysiące oryginałów dokonywa różnych prób szalonych, jak choćby doszukiwania się stałego i dokładnego stosunku pomiędzy dźwiękami liter i barwami, cały ten ruch, który zgadza się niemal pierwotnie przyjąć mało pochlebną nazwę szkoły dekadenckiej, przekłada nad nią w następstwie miano symbolizmu. I sama ta nazwa, przyjęta dziś jednozgodnie, świadczy wyraźnie, że dominującą cechą tej poniekąd gorączki, tego kryzysu, tego chorobliwego paroksyzmu — wszystkiego, co zaszło w życiu naszego pokolenia literackiego około roku 1885-go, był mniej lub więcej dokładnie zrozumiany idealizm. Głównie atoli był to wraz z upojeniem wolnością, paroksyzm poezyi.

VII. — Jeśli ruch symbolistyczny interesował wyłącznie przez czas dłuższy, jak łatwo się tego domyśleć, ciasne koło artystów i pisarzy, to natomiast wpływy obce, o których będziemy mówili obecnie, docierają nadzwyczaj szybko do szerokich sfer publiczności, odpowiadają bowiem tej potrzebie serdecznego wylania, życia wewnętrznego i sympatyi, których nie mogła zadowolić powieść realistyczna, ani poezya parnasistów. Oddawna już czytelnicy francuscy domagali się od autorów, pragnących ich zainteresować, by sami ci autorowie nie zamykali się do tego stopnia w obojętności i aby, poza zewnętrznymi pozorami i szczegółami życia, występowało, w rozpatrywanych przez nich przedmiotach, samo to życie. Niesłychane powodzenie powieści Jerzego Ohneta (ur. w r. 1848-ym) przypisać należy niewątpliwie, w ta-kimże lub większym stopniu burźuazyjnej koncep-cyi płodnego pisarza, jak wielkiemu pragnieniu publiczności zaznania nareszcie wzruszenia. I oto, „w tejże samej mniej więcej epoce przebywa w Petersburgu dostojny i wytworny szlachcic francuski, wice-hrabia Melchior de Vogué (1848—1910). W nudzie wygnania, na jakie skazywały go funkcye dyplomatyczne, szukał de Vogué rozrywki w czytaniu pewnych powieści rosyjskich, gdy odkrył te nowe pożądania literackie serc paryskich. Przyrzekł sobie wówczas, że objawi swym rodakom narodzenie literatury odpowiedniej ich pragnieniom. A że posiadał znakomitą kulturę literacką, że umiał pisać prozą harmonijną, tkliwą i namiętną zarazem, przeto nikt nie omieszkał przeczytać jego doskonałych studyów o Tołstoju, Dostojewskim, Turgeniewie, które ukazały się w Revue des deux Mondes. Wice-hrabia de Vogué wyczuł doskonale prawdziwe a nieświadome pragnienie publiczności francuskiej — pragnienie wskrzeszenia wreszcie życia duszy, zrozumiał również, że doniosłość powieści rosyjskiej wypływała ze skupienia przez pisarzy uwagi na wewnętrznej, duchowej stronie życia.“ Pierwsze powieści Tołstoja (1828—1910), przetłómaczone na francuski, przynosiły istotnie jakby nowy naturalizm, więcej bliski Dickens’a, niż Flauberta, a raczej głęboko oryginalny przez naturalność, bogactwo i złożoność uczuć i ludzi. Ograniczmy się do przytoczenia tytułów tych dzieł głośnych. Są niemi: Lała dziecinne, Młodość, Wojna i pokój, Anna Karenina.

Wkrótce jednak arcydzieła literatury rosyjskiej poczęły interesować z powodów, nie mających nic wspólnego z ich pięknem artystycznem, które, nawet wów czas, gdy okazywało zdumiewające zalety, usuwane było odtąd na plan drugi. W tych książkach, pełnych dziwnego życia, odkryto w istocie „duszę“ rasy, czyli nie-określalny stan niedbałości i egzaltacyi, szaleństwa i przenikliwości, nie mówiąc już o mistycznym pierwiastku pokoju i rezygnacyi. W powieściach Tołstoja i Dostojewskiego kochano już tylko „duszę rosyjską.“

Nie na tern koniec jeszcze: odkryto również, że zasadniczem tłem tej duszy było przedziwne uczucie, które zdawało się czerpać swe źródła w Ewangelii i płynęło z niej istotnie; czytelnik francuski począł doznawać sam uczuć, które wypowiadają się z taką siłą w Idy ode, w Zbrodni i Karze Dostojewskiego (1821—1881), w przepięknem Zmartwychwstaniu Tołstoja: namiętnego, pełnego szacunku i nieskończenie zbożnego umiłowania biednych, maluczkich, „idyotów“ i nawet grzeszników.

VIII. — Wpływy obce przyszły nietylko z Rosyi. Norwegia również wtajemniczyła nas w nową dziedzinę uczuć. Ale tym razem geniusz skandynawski przeniknął do Francyi nie w postaci powieści, lecz dramatu. Ibsena (1828—1906) czytano, tłomaczono i wielbiono tyleż prawie, co Tołstoja. Pokazywał nam zdumiewające postacie, uwypuklone z wielką mocą; słuchaliśmy słów ich i patrzyliśmy na ich czyny, nie wyjaśniając sobie dostatecznie, czemu mówią tak i działają; zdawało się, iż kierują niemi jakieś siły tajemnicze i nabierały stąd dla nas doniosłości symbolów. Istotnie, pod pozorami szaleństwa i dziecinności, dzieje każdej z nich miały jakieś głębokie znaczenie: wszystkie opowiadały nam w swym zaciemnionym i dramatycznym języku o świętych prawach indywidualności i sprawiedliwości.

IX.    — Czyż cały ten, tak silny i trwały prąd sympatyi dla mistycyzmu i egzaltacyi słowiańskiej lub skandynawskiej nie jest najlepszym dowodem, że zmieniła się istotna treść umysłów? Inne jeszcze świadectwa tej pracy wewnętrznej ujawniają się w dziedzinie czystej myśli: gdybyśmy mogli doprowadzić nasze badanie aż do dzisiejszej doby, znaleźlibyśmy tu tysiączne wskazania, zwiastujące rewolucyę moralną. Co bowiem znaczy istotnie to oryginalne wskrzeszanie doktryn starego Heraklita, Montaigne’a, Berke-ley’a, które pod pociągającem i pewnem swych środków piórem Bergsona (ur. w r. 1859) zostają przyjęte jako nowe prawdy przez modę nawet? Co znaczą wszystkie te filozofie intuicyi, instynktu i uczucia, wszystko co obejmujemy pod nieokreślonem dość mianem Pragmatyzmu? Czemu rozumowanie i wywody logiczne odgrywają dziś tak małą rolę? I co myśleliby o wszystkich tych upodobaniach, filozofiach i metodach ludzie poprzedniego pokolenia? Przyznajmy, że żyjemy w okresie ogólnego przetwarzania.

X.    — Nie znaczy to, by duch pozytywny i praktyczny wyrzekł się już wszelkiego panowania. Przeciwnie nawet. Nauka również nie przestaje domagać się, poza. sferą czystej naukowości, prawa kontroli nad pojęciami filozoficznemi, religijnemi i moral-nemi. Ale wszakże sam ten dawny duch, naukowy czy pozytywny, przyjmuje bardzo często hypotezy, których charakter metafizyczny rzuca się aż nadto w oczy. Mam tu mianowicie na myśli ideę ewolucyi, która, wszedłszy do nauki, wprowadza do niej pojęcie życia, ciągłości i wewnętrznego rozwoju, przerastające o wiele zwyczajny punkt widzenia doświadczenia i pożyteczności.

Jednakże wszelkie przewidywania byłyby jeszcze przedwczesne. Nie wiemy zupełnie, co kryje w sobie przyszłość, ani nawet,—czem jest w rzeczywistości teraźniejszość. Możemy twierdzić jedynie, że literatura obecnej doby, wahająca się pomiędzy kilku prądami, wśród których góruje prąd idealistyczny i prąd pozytywistyczny, może dawać tylko dzieła o dążnościach nader złożonych i niedość określonych.

ROZDZIAŁ IL

KILKU ŚWIADKÓW NASZEJ DOBY.

I. Niezbędność uciekania się do świadków. — II. Anatol France.— III. Juliusz Lemaître.—IV. Emil Faguet.—V. Teodor de Wyzewa.— VI. Paweł Bourget. — VII. Maurycy Barrés. — VIII. Ferdynand Brunetière.

I.    — Pragnąc zapoznać bliżej jeszcze czytelnika, o ile jest to możebne w obecnym momencie, z tym za-wikłanym okresem, w którym ścierają się, jak widzieliśmy, wręcz przeciwne sobie wzajem siły, wybierzemy kilku autentycznych jego świadków. Traktujemy ich tu jedynie jako postacie „reprezentatywne“, a jeśli wybraliśmy ich z pośród innych pisarzy, nie mniej wybitnych, to uczyniliśmy to dlatego tylko, że epoka nasza dostrzega w nich swe odbicie ze swymi przymiotami i swemi wadami, swymi niepokojami i swemi pragnieniami.

II. — „Język jego jest językiem poety i baśniarza jednocześnie, pisarza dzisiejszego i pisarza dawnych czasów. Pełen jest żywych obrazów, lekkich rytmów, słodkich i namiętnych harmonii. Odzwierciadla wiernie niepokój, gorączkę i chorobliwe wzburzenie doby obecnej; rozbrzmiewa w nim echo wszystkich naszych smutków. W gruncie jednak rzeczy pozostaje zawsze u France’a prosty, dokładny, jasny i dyskretny język wielkich pisarzy minionych stuleci.

I dlatego jest tak pociągający — z racyi właśnie tajemniczego i przedziwnego zespolenia dawnej czystości i naszej wrażliwości spółczesnej.“

Mistrz tego jędrnego i czarującego języka Anatol France urodził się w r. 1844-ym w Paryżu, naprzeciwko Sekwany, wpośród „starych książek“. Ojciec jego, „dawny gwardzista królewski, pochmurny stary monarchista“ miał istotnie na wybrzeżach rzeki „anty-kwarnię, nawiedzaną przez sędziwych gawędziarzy.“ Młody France pokochał poezyę i już w r. 1868-ym przystał do Parnasu. W r. 1873-im wydał tom Poematów złocistych (Poèmes dorés), rzeczy napisanych umiejętnie i pełnych wdzięku. Zaopatrywał również wówczas w przedmowy wydania klasyków, przeznaczone dla bibliofilów; przedmowy te są arcydziełami rodzaju. Z cudowną żywością i zaciekawieniem uprawiał wszelkiego rodzaju niemetodyczne studya; zajmował się wszystkiem bez namiętności i dogmatyzmu; upodobał sobie niewątpliwie atmosferę duchową i idee Renana, wnosił jednak do dyletantyzmu naiwność i wdzięk sceptycznych erudytów dawnych czasów — Mon-taigne’a, La Mothe le Vayer’a, Bayle’a, kojarząc z terni zaletami duży zasób tkliwości i poezyi. Oto jak opisuje go w r. 1884-ym, jeden ze znających go dobrze współczesnych, doskonały portrecista, Robert de Bonnières: „Nie znam człowieka mniej niż ort stworzonego do akcyi, a nadającego się więcej do regularnego ćwiczenia myśli i więcej żądnego wnikania w rzeczy i ich poznawania. Bezstronność maluje się w jego twarzy wydłużonej i spokojnej, w jego przygasłej nieco fizyonomii, w jego niesłychanie powolnem spojrzeniu — uprzejmem, roz-targnionem i łagodnem, w wysławianiu się nawet, wahającem się nieco i mozolnem, czego należy żałować, mówiłby bowiem bardzo dobrze, gdyby nie ta lekka wada.“ Niedokładny już dziś w szczegółach, portret ten zachował jeszcze w całości właściwą barwę.

Rozgłos zdobyła mu szczupłych rozmiarów powieść o charakterze poufnym i tkliwym: Zbrodnia Sylwestra Bonnard'a. Oto więc poeta staje się romanso-pisarzem. W rzeczywistości jednak jego nowe dzieła będą nietyle powieściami, ile „kronikami“, „na wzór bowiem epok minionych autor przedstawia w nich kolejno życie w jego licznych i różnorodnych formach. Śmiech występuje tu obok miłości, tkliwość wraz z drwinkowaniem, fantazya na przemian z rozsądkiem.“ Pisząc te książki, które zachowały dotąd pierwotną świeżość i młodość, France prowadzi jednocześnie w Temps rubrykę p. t. Życie literackie; artykuły, jakie daje tam wówczas, są również „kronikami“, nawskroś przenikniętemi prądem sympatyi i wyrozumiałości, przychylnemi dla talentów, dla idei, dla uczuć. W epoce tej France (mówi to sam w Ogrodzie Epikura, gdzie zebrał najlepsze z tych prac) nie wierzy zbytnio w inteligencyę, naukę ani cywilizacyę. „Nieświadomość — pisze — jest niezbędnym warunkiem — nie powiem już szczęścia, ale samego istnienia. Uczucia, czyniące je nam słodkiem lub przynajmniej znośnem, rodzą się z kłamstwa i karmią się złudzeniami.“ Rozstał się, od chwili, gdy to pisał, „z tern miękiem wezgłowiem“; zapalił się do sprawy, która natchnęła go myślą naprawiania niesprawiedliwości społecznych lub przynajmniej nauczyła wyczuwać je z siłą bliską oburzenia. Stracił

przy tem nieco swej wyrozumiałej pogody, ale nic ze swej sztuki i z czaru języka; obecne jego powieści mają cały urok dawnych.

Z dobytku jego w tym zakresie wyodrębniają się trzy postacie: dobroduszny uczony, Sylwester Bonnard, sceptyczny i pełen erudycyi ksiądz Hieronim Cognard, umiejętny odczytywacz skryptów i zwykły gość Gospody Królowej Gęsiej Nóżki (Rôtisserie de la Reine Pédauque), wreszcie pan Bergeret, zacny i anarchistyczny profesor, najnaiwniejszy i najprze-nikliwszy z ludzi. Nie popełnimy żadnej niedy-skrecyi, odkrywając u tej trójcy, pod temi trzema maskami, niektóre z najgłębszych uczuć France’a i najdroższych mu przekonań. Potrójny ten portret uwydatnimy na tle dwóch postaci symbolicznych: biednego poety, Choulette’a i biednego przekupnia ulicznego, Crainquebille’a, które autor darzy swą tkliwą lub wybuchającą oburzeniem litością.

III. — Juliusz Lemaître (ur. w r. 1853-ym był początkowo zwolennikiem Renana i pozostał zawsze dyletantem, przebywa jednak raczej w dziedzinie idei, niż w świecie uczuć i faktów i dba więcej o ćwiczenie swej inteligencyi, niż swej wyobraźni i wrażliwości. Posiada zresztą inteligencyę nadzwyczaj giętką, chwytającą najmniejsze odcienie rzeczy i interpretującą w najbardziej subtelny sposób równie subtelne wrażenia. Był od dłuższego czasu profesorem, gdy porzucił nauczanie dla literatury; początkowo pisze studya o żywych, a nawet umarłych, a następnie niezmiernie żywe Wrażenia teatralne. Później jeszcze wreszcie zacznie dawać codziennie w różnych pismach, z powodu wydarzeń dnia, prześliczne „kartki“. W tejże mniej więcej epoce przystępuje do twórczości beletrystycznej — pisze nowele i opowieści, ale na swój sposób, z pełną dowcipu prostotą i pewnem oderwaniem, którego nie trzeba byłoby jednak brać za niedbałość (rzecz ma się bowiem wprost przeciwnie), wreszcie z nader pociągającą skromnością. Nadaje istotnie najpiękniejszym ze swych opowieści tytuł Na marginesie starych książek i nawiązuje je zawsze do jakiegoś dawnego arcydzieła, jak nawiązujemy naiwną rycinę do tekstu, który ją natchnął. Poświęca się również twórczości teatralnej i daje w tym zakresie Królów, Małżeństwo z imienia, Starszą córką, Massiere, kładąc w te utwory cechujące go zasadniczo zespolenie .dowcipu i wzruszenia, subtelnej inteligen-cyi i szczerości, sztuki i pozornej prostoty. Podobnie jak France, Lemaître stał się szermierzem pewnej idei politycznej i umiał poprowadzić aż do urny wyborczej tłum, który zdawał się mało skłonnym do podążenia za tym przedstawicielem najbardziej wyrafinowanego dyletantyzmu. Obecnie jest znów psychologiem i pisarzem dla wybranych, wygłasza konferencye. Wystarcza, by mówił o Rasy nie, Rousseau, Fćnc-lonie lub Chateaubriand'żie, by wytworne sfery kulturalne czytały go wnet, biegły słuchać go i podziwiać.

IV. — Emil Faguet (ur. w r. 1847-ym) umie „wypróbowywać“ idee w sposób nadzwyczajny. Przypatruje im się, ogląda je na wszystkie strony, waży, odgaduje w nich psującą je skazę i rozpoczyna wciąż na nowo tę samą robotę, nie znając zmęczenia. W pierwszych swych pracach dążył przedewszystkiem do wydobycia wszystkich idei tego czy innego z wielkich ludzi; dokonał w taki sposób przeglądu XVI-go, XVII-go, XVIII-go i XIX-go wieku w osobie najwybitniejszych przedstawicieli każdego z tych stuleci. W epoce tej dbał bardzo o szykowanie myśli w porządku, w jakim muszą układać się w mózgu pisarza, którego wybrał za przedmiot swego studyum; znajdują w niem tedy czytelnicy inwentarz, zarówno jak obraz intelektualny takiego Kalwina, Montai-gne’a, Buffona etc. Wygłasza przytem zawsze własne uwagi, przeprowadza „ekspertyzę“, osądza,—wypowiada się bowiem osobiście, bez cienia atoli abstrakcyjnego rozumowania lub systematycznych kon-strukcyi, kierując się tylko naturalną trafnością umysłu i zdrowym rozsądkiem.

W następstwie nie będzie ograniczał się już do wydobywania z mózgu wielkich ludzi zawartych w nim idei. Wywołuje wszystkie idee, krążące po świecie, wielkie i małe, przemijające i trwałe, nie gardząc żadną, choćby najbłahszą z pozoru. Wydaje jednak sądy z równie niezawodzącym zdrowym rozsądkiem, z równym dowcipem, z równie ciekawą i głęboką przenikliwością, jak gdy mówił o autorach uznanych. Rzucił pomiędzy swych rodaków i rzuca nadal niezliczoną ilość myśli pożytecznych, płodnych i równie prawdziwych, jak nieprzewidzianych. Pisze stylem całkowicie samoistnym, zgoła nie klasycznym, ani skonstruowanym, ale żywym i subtelnym, wyrażającym jasno to, co chce wyrazić. Cała Francya czyta dziś jego artykuły i książki.

V. — Do tych „impresyonistów“ myśli współczesnej dołączyć trzeba Teodora Wyzewę, jakkolwiek był on raczej idealistą, niż dyletantem. Urodzony w Polsce w r. 1863-im, ale przywieziony malern dzieckiem do Francyi, posiada całkowicie francuską kulturę. Rozmiłowany w filozofii, występuje na arenę piśmiennictwa w Przeglądzie Wagnerowskim i w Przeglądzie niezależnym jako przedstawiciel najbardziej radykalnego idealizmu. Zostaje następnie współpracownikiem Revue Bleue, Figara, Temps, szafując hojnie myślami najbardziej różnorodnemi i pło-dnemi, najbardziej inteligentnemi. Głosił zawsze wyższość sztuki, poezyi i marzenia nad światem zewnętrznym. W tym to duchu studyował malarstwo w różnych krajach Europy, muzykę Beethovena, Mozarta, — Naszych mistrzów i Mistrzów obcych. Napisał też zdumiewającą powieść z dziedziny analizy psychologicznej, p. t. Valbert, posuniętą dalej w swej szczerości niż „spowiedź“ jakiegokolwiek innego dziecięcia wieku, kryjącą jednak, pod pozorami ironii, wiele bardzo poezyi. Ogłosił jednocześnie Opowieści chrześciańskie, wyrastające z całkiem innego natchnienia: pomiędzy wiersze Ewangelii, wpisuje tchnące poszanowaniem dla niej i pełne uroku opowieści, uczące nas nieufności do wiedzy i do wysubtelnienia, ukochania prostoty ducha, dobroci serca, naiwnej nieświadomości. Z drugiej strony począł śledzić ogólny bieg myśli i życia poza Francyą; on to zaznajamia dziś czytelników Revue des deux Mondes z prądami nurtującymi w innych krajach. Ten miłośnik sztuki i poezyi interesuje się ludźmi więcej, niż sy-stematami, uczuciami—więcej, niż ideami. Pisze zawsze językiem nadzwyczaj wytwornym, w właściwy sobie sposób jasny i niewymuszony i z właściwym sobie wdziękiem. Od pierwszych swych wystąpień wywierał

VI. — Paweł Bourget powiedzie nas ku zaciekawieniom innego gatunku: jest więcej psychologiem niż estetykiem, więcej filozofem niż poetą; nie występuje jako wyraziciel jakiejś nowej formy dyle-tantyzmu, lecz jest raczej świadkiem wewnętrznego wzburzenia i niepokojów moralnych, które wstrząsnęły końcem XIX-go stulecia.

na młode pokolenie wpływ bardzo znaczny. Dziś jeszcze, jakkolwiek bardziej dyskretny, niż niektóre inne wpływy, należy on do tych, które sięgają głębiej.

Urodzony w roku 1852-im, pochodzi z dobrej rodziny mieszczańskiej. Ojciec jego był wysokim urzędnikiem. Początkowo zamierzał poświęcić się karyerze pedagogicznej i posunął dość daleko studya nad filozofią grecką; istotnie, jako współpracownik Mieszanin szkoły Wyższych study ów (Mélanges de l'école des Haut es-Etudes) formułował trafne „kon-junktury“. Był też profesorem w kilku zakładach prywatnych, próbował medycyny, wreszcie uległ dominującej w nim skłonności do literatury. Pierw-szemi jego wystąpieniami na tern polu były trzy tomy poezyi: Życie niespokojne, Edel, Wyznania; są to ładne wiersze, w których autor wypowiada dość sztuczne wrażenia (mówiąc np. o kolorze nieba, przychodzi mu na myśl porównanie go z „rękawiczką szaro-perłowej barwy“); ale nie brak w nich też wzruszenia i szczerości.

Po poezyi zwrócił się Bourget do krytyki i przedsięwziął „naszkicowanie moralnego portretu swego pokolenia po przez książki, które poruszyły je najżywiej.“ Owemu „portretowi moralnemu“ nadał tytuł

Zarysów psychologii spółczesnej. Trudno wyobrazić sobie dziś wrażenie, jakie praca ta wywarła na pierwsze pokolenie młodzieży, które się z nią zetknęło. Wypływało ono nietylko stąd, że, zamiast wypowiadać o pisarzach sądy literackie, autor orzekał o nich, jak Taine, ze stanowiska psychologicznego, lecz również i na-dewszystko z faktu ujawnienia się w jego dziele ze szczególną siłą niepokoju moralnego nowego pokolenia. Bourget przechodził od utworów do świadomości, z której się one zrodziły. Dumas, Renan, Leconte de Lisie, wszyscy rozpatrywani przez niego pisarze, przestając być dlań artystami, stawali się pod jego piórem ludźmi chorymi, w których żyłach krąży gorączka wieku. Po wydaniu tego dzieła, przystąpił do powieści i ogłosił kolejno: Okrutną zagadką (1885), Zbrodnią miłosną (1886), Andrzeja Cornélis’a (1887), Kłamstwa (1888). W książkach tych młody pisarz dążył do malowania krzywd, jakie wyrządza ludziom miłość, a to pokazując, iż, ktokolwiek kocha, — cierpi sam i przysparza cierpienia innym. Ale prawdziwa nowość jego psychologii nie tkwi w tym pesymizmie: polega ona raczej na udowodnianiu z wielką siłą, że dwie kochające się istoty nie mogą nigdy poznać się wzajem; dzieli je straszliwa tajemnica. Słowa Okrutna zagadka i Zbrodnia miłosna są nietylko tytułami książek, ale również streszczeniem filozofii autora.

W r. 1889-ym Bourget zaniechał tej realistycznej powieści światowej i czystej analizy psychologicznej. Może z racyi Wolnego człowieka Maurycego Barrès’a zadał sobie pytanie, czy idee są istotnie rzeczą obojętną, czy wolno sztuce i filozofii nie interesować się zupełnie praktycznemi następstwami głoszonego przez się nauczania i czy „sztuka dla sztuki“, „prawda dla prawdy“ nie są niebezpieczeństwem mo-ralnem. Pokazał więc w młodym Greslou wyznawcę współczesnego determinizmu i dyletantyzmu i postawił go w sytuacyi podobnej do tej, w jakiej Stendhal stawia Juliana Sorela. I Greslou upada, staje się występnym, jak Julian Sorel, ale na zimno i „filozo-licznie“, myśląc jedynie o przeprowadzeniu do końca potwornego „doświadczenia“ naukowego, którego pomysł nasunęły mu amoralne doktryny jego mistrza, surowego i czcigodnego Adryana Sixte’a.

Odtąd Bourget pochłonięty będzie całkowicie przez zagadnienia moralne. W swej Fizyologii miłości współczesnej, gdzie powtarza raz jeszcze, jak niewy-tłomaczoną i nieuleczalną chorobą jest miłość i jak wielkich dokonywa spustoszeń we współczesnej wrażliwości, zdaje się powracać do psychologii analitycznej i pesymizmu pierwszych swych książek, niebawem jednak, w Cosmopolisie i Ziemi obiecanej analiza służyć już będzie celom założenia moralnego.

Zwróciwszy się następnie ku wielkim problematom ogólnym życia narodowego, doznaje wobec nich takiegoż wzruszenia, jakiem przejmowały go w chwili, gdy pisał Ucznia (1889), zagadnienia indywidualnego życia moralnego. Szukał cierpliwie ich rozwiązania, by przyjąć w końcu te, jakie wskazywała mu trady-cyonalna polityka i moralność. Napisał wówczas Etap (1892) i Emigranta, należące do najsilniejszych i najbardziej dramatycznych jego powieści.

Studyowanie tych problematów skłoniło go również ostatnio do porzucenia powieści dla teatru.

Nie zdziwiło to nikogo: dzieło Bourgeta posiada istotnie wszystkie zalety, zapewniające sztukom powodzenie na scenie. Przypomnijmy, jak w Etapie np. przychodzi niespodzianie, po długiej i drobiazgowej analizie, sytuacya niesłychanie przejmująca, nagła i potężna tragedya, mająca tyleż spójności, co najbardziej zwarte dramaty mistrzów teatru. Nieraz nawet zdumiewa nas kontrast pomiędzy rozwlekłościami początku a tymi dramatycznymi „skrótami“. Wystarczyło, by pisarz wyzwolił te wartości swego talentu i zaniósł je na scenę, a spotka się tam wnet z najrze-telniejszem powodzeniem. Tak miały się rzeczy z jego Barykadą; zdaje się też, że teatr zdobył go teraz stanowczo. Wstąpiwszy na tę nową drogę, będzie zapewne roztrząsał też same zagadnienia i bronił tychże założeń, któremi wypełnił swe powieści. Nowa siła, jaką będzie umiał im nadać, uczyni je niewątpliwie podwójnie interesującemi dla niego samego i dla nas.

VII. — Maurycy Barrés urodził się w Charmes, w Lotaryngii, dnia 22-go września 1862-go roku i odbywał pierwotnie studya w liceum w Nancy; doszedłszy do retoryki, wykazuje upodobanie do Tacyta i do „składni“ Monteskiusza. Opuściwszy liceum około r. 1880-go, wstępuje na prawo i zaczyna niezwłocznie próbować sił w zakresie krytyki literackiej. W r. 1883-im przybywa do Paryża i jest współpracownikiem różnych młodych czasopism; niezadługo zakłada czasopismo p. t. Plamy atramentu, które redaguje sam całkowicie. Nie miała ona długiego żywota: wyszło jej zaledwie cztery numery. Ale ruchliwy młodzieniec nie zniechęcił się bynajmniej i ogłosił

Książki te, wraz z kilku nie mniej od nich cie-kawemi broszurami, poświęcone są „kultowi własnej jaźni.“ Zaznaczyliśmy już w poprzednim rozdziale, w jakich okolicznościach wyłonił się był ten kult i jakiego nabrał znaczenia w całokształcie ruchu symbo-listycznego. Należy dodać, że Barrés nie przedstawia owej „dyscypliny“, za której pomocą trzeba, według jego nauczania, rozwijać swe ja, w postaci jakiegoś oderwanego i logicznie przeprowadzonego systematu. Książki jego, dotyczące tego przedmiotu, nietylko już różnią się bardzo od siebie, ale jeszcze każdą z nich cechuje niezmierna różnorodność, nieprzewi-dzianość i fantazya. Są to rozmyślania, analizy i doświadczenia uczuciowe. Podróż, widok obrazu, lektura dostarcza mu przedmiotu, na którym wypróbuje swą „psychoterapię“; nie idzie w tern za zrządzeniem przypadku, ale zdaje się ulegać mu na pozór. Sam układ utworów przypomina Essaye pisarza, który był zresztą pierwszym mistrzem kultu jaźni: — Montaigne’a. Jak on, nie buduje Barrés postaci, lecz wlewa w nie życie. Budzą się do tego życia w naszych oczach, kształtują się, zbogacają stopniowo, cywilizowane wpośród „barbarzyńców“, wolne wpośród praw, obdarzone twórczą zawsze wrażliwością i wyobraźnią.

w r. 1887-ym rzecz p. t. Pod okiem Barbarzyńców, po której przyszły: Wolny człowiek, Ogród Bercniki, Wróg praw i wreszcie O krwi, roskoszy i śmierci (1895).

Można byłoby posunąć dalej jeszcze to porównanie z Montaigne’m, podobnież bowiem, jak filozof gaskoński opuścił wieżę zamku Saint-Michel de Mon-

taigne, gdzie mieściła się jego „książnica“, by wmieszać się do życia politycznego swej epoki, miody pisarz lotaryński nie zamknął się ostatecznie w „wieży z kości słoniowej“ i zeszedł z niej do życia wpośród „barbarzyńców.“ Pisze już w r. 1887-ym: „Świadom jestem, ale kto zleje na mnie łaskę? O Mistrzu! błagam, zechciej mi być opieką najwyższą i wybierz ścieżkę, na której dokona się me przeznaczenie — ty sam, mistrzu, jeśli istniejesz gdziekolwiek jako aksyomat, religia, lub władca ludzi!“

Począł wprędce szukać tego „aksyomatu“ i tej „religii“, przyjmując czynny udział w życiu narodo-wem. W r. 1889-ym wybrany został na posła z Nancy. Nie zaniechał odtąd nigdy występowania w walkach partyjnych. Obecnie jest posłem z pierwszego okręgu paryskiego i wywiązuje się ze swego zadania nietylko jak filozof i artysta na wzór Lamartine’a, lecz z bardzo trafnem zrozumieniem ludzi i rzeczy. Artystą i pisarzem kieruje zawsze i trzyma go w karbach poszanowanie rzeczywistości.

Po trzech subtelnych i czarujących powieściach kultu swego ja przyszły trzy powieści „energii narodowej“: Wyrwani z gruntu ojczystego (1892); Wezwanie do żołnierza (1900); Ich postacie (1902). W tych utworach bujnych, skomplikowanych i zbudowanych tym razem według zwykłej „poetyki“ powieściowej, opowiada nam pisarz dzieje siedmiu młodych lotaryńczyków, rzuconych, po ukończeniu studyów, na bruk paryski, bez żadnych wskazań i podpory, jak rekruci, których wysyłają na pole bitwy, nie włączywszy ich do kadrów armii. Jedni z nich giną w zamęcie, w sposób opłakany i tragiczny, inni pędzić będą dni w hańbie, inni wreszcie dotrą do portu, w mniejszym lub większym stopniu obniżeni lub zawiedzeni przez życie. Autor układa w tych książkach opowieść w taki sposób, by pokazać nam różne dramaty bytu narodowego, które zaszły pomiędzy r. 1880-ym a 1895-ym; są one jak wielkie freski, pełne barwy, głębi i ruchu.

Horyzonty Barrès’a, a nawet jego sztuka ulegną zmianie po raz pierwszy, gdy od „kultu swej jaźni“ przechodzi do dziejów „energii narodowej.“ Ale myśl jego wkroczy na inne jeszcze drogi rozwojowe. Widzi coraz wyraźniej, że życie indywidualne i życie zbiorowe, zasadnicze cechy ludzi i rzeczy wypływają z tradycyi, wspomnień i całej nagromadzonej przeszłości. Poza i ponad partyami staje się coraz więcej tłomaczem uczucia francuskiego. Pisze książki, o liniach dyskretnych i wzruszających, o stylu prostym, poczęte w duchu klasycznym i przeciwstawia w nich kulturę francuską barbarzyństwu cudzoziemców, wrogich kulturze. Są to: Przyjaźni francuskie, W służbie niemieckiej (1905), Podróż do Sparty (1906) i prześliczna Colette Baudoche (1909).

Obfita ta twórczość daje na pierwszy rzut oka wrażenie niezmiernej różnorodności: styl i myśl, sztuka i uczucie — wszystko tu wydaje się złożonem. Ale wrażenie to zmienia się powoli; zamęt tysiąca cech tak różnych sprowadzić się daje w rezultacie do kontrastu dwóch dążności, które zdają się górować nad całem istnieniem Barrès’a. Z jednej strony widzimy inteligencyę, przedziwnie zdolną do rozpoznawania istotnej treści rzeczy i ich wartości, inteligencyę, wydającą sądy o ludziach z ironiczną nieraz

21

Obraz literatury franc. II.

zimną krwią i dokładnością. Ona to skreśliła Osiem dni u Renana i kilka rozdziałów ze Scen i doktryn na-cyonalizmu (1902). Z drugiej strony występuje przeciwnie gorąca wrażliwość, upajająca się obrazami, wrażeniami i ideami; wydała ona między innemi Śmierć Wenecyi i Amatora Dusz. Ale i ten kontrast zmniejsza się stopniowo i oto ukazuje się nam w końcu jedność dzieła.

Czyż należy szukać jej w jakiejś rozwijającej się logicznie tezie? Moźnaby powiedzieć istotnie, że cały dobytek Barrès’a, począwszy od Pod okiem Barbarzyńców, a kończąc na Colette Baudoche, jest rozsnuwaniem idei realistycznej, jaką pisarz wytworzył sobie o naszej jaźni. Ale sama ta idea wykwita w daleko większym stopniu z niego samego, z jego doświadczeń życiowych, z całej jego wrażliwości, niż z jego lektur i roztrząsań. Oderwane pojęcie nie poprzedza tu nigdy twórczości artystycznej. Gdy Barrés zasiadł przy swem biurku, przed arkuszem białego papieru, by przystąpić do pisania Wyrwanych z gruntu ojczystego, a więc tej ze swych powieści, która,—więcej niż wszystkie inne, czyni wrażenie rzeczy podyktowanej przez myśl powziętą z góry, nie zamierzał wówczas przeprowadzać żadnej tezy, nie znalazł był nawet tytułu książki, którą dać zamierzał. Przyszło mu tylko na myśl, gdy przetrawiał wspomnienia młodości, jak pięknem i patetycznem mogłoby być dzieło, pokazujące młodych Lotaryńczyków, jak on i jego towarzysze, rzuconych w Paryżu na ślepy los szczęścia. Dopiero w miarę jak kroczył śladem swych młodych bohaterów, zaczęła zarysowywać mu się stopniowo przed oczyma idea rzeczy — i to do tego stopnia, że spostrzegł się, gdy skończył rękopis, iż użył na każdej jego stronicy wyrazów: wyrwany z gruntu. Wówczas wykreślił go wszędzie z tekstu i postawił w tytule.

Nie trzeba więc szukać ostatecznego wyjaśnienia natury jego talentu w jakimś określonym zespole idei i doktryn; znajdziemy je poza niemi, w nim samym. Krzepka oryginalność wewnętrzna podtrzymuje myśli jego, zrodzone z tak długich rozważań, jego sztukę tak umiejętną i styl tak opracowany. Być też może, iż gdy potomność odkryje pod wyrafinowaną kulturą jego istotę prawdziwą, powie o nim to, co mówimy dziś o Chateaubriand’zie: „Jest to wielka natura pierwotna.“

Potężna i nieprzeparta siła atrakcyi, jaką wywiera jego indywidualność, przyczyniła się tyleż i więcej jeszcze niż treść doktrynalna jego dzieła do niezmiernego wpływu, jaki posiadł wpośród nas. Był nietylko niezrównanym „świadkiem“ spółczesnego ruchu literackiego, ale i jednym z jego wodzów. Znalazło w nim mistrza kilka pokoleń młodych ludzi, wówczas nawet, gdy mogło się wydawać, że idee jego odsuną ich raczej od niego. Odgadywali poza niemi wrażliwość poety, która pozostała dziwnie młoda, szlachetne pragnienie niesienia zachęty wszystkiemu, co jest szczerym wysiłkiem, zdolność do zdecydowanej i natychmiastowej akcyi, temperament artysty i człowieka zarazem, którego nikt z równych mu nie mógłby wykazać w takim jak on stopniu.

VIII. — Wszyscy rozpatrywani tu pisarze dawali początkowo przewagę poezyi, sztuce i wrażliwości nad rozumem i racjonalną wolą. Jeden tylko człowiek chciał i umiał im się przeciwstawić — i na tern polega wielka jego oryginalność. Był nim Ferdynand Brunetière (1849—1906). Pamiętamy jego szczupłą sylwetę, nieco wątłą niemal, jego twarz charakterystyczną i głos wyraźny, przenikliwy, namiętny, czasem ironiczny, jego frazes krzepki i mocno zespolony, całą jego nerwową i gorączką tchnącą postać. Dodajmy do tego niezmoźoną energię, głębokie a pełne przyjaźni i poświęcenia serce, bezwzględną szczerość i nie zawodzącą nigdy prawość. Dążył bez żadnych zboczeń i wahań, dokąd dążyć postanowił, gdy nakazywały mu to prawda i sumienie.

Po ciężkich i dzielnych, godnych podziwu początkach, w którym to okresie podtrzymywała go przyjaźń Pawła Bourgeta, wstąpił do Revue des deux Mondes i pozostał duszą tego pisma przez długie lata. Zaczął swą działalność od głośnej bardzo kampanii przeciw powieści naturalistycznej. Odtąd był zawsze obrońcą, nie tyle ducha klasycznego, jak dyscypliny społecznej i poczucia ludzkiego. Artykuły jego w Revue des deux Mondes nie miały w sobie zresztą nic ciasnego, ani wyłącznego. Czyż mam przypomnieć, że był jednym z pierwszych pisarzy, którzy traktowali poważnie poezyę symbolistyczną?

Szczególnie przychylne dla Szkoły Normalnej zrządzenie sprawiło, iż w r. 1886-ym poruczono mu wygłaszanie w niej wykładów. Objawił się w nim przy tej okoliczności nowy człowiek—profesor, a choć dobytek krytyka posiada prawdziwą doniosłość, dzieło profesora jest co najmniej równie piękne. Brunetière miał w tym kierunku wszystkie potrzebne zalety, zwłaszcza zaś sztukę klasyfikowania idei i wlewania w nie życia. Z niesłabnącem nigdy krasomów-stwem przesuwał przed oczyma swych uczniów wielkie postacie przeszłości. Z oceną dzieł splatał ściśle biografię; podstawy do wydawanych sądów szukał w bibliografii, chronologii i dokładnych poszukiwaniach eru-dycyi; stworzył metodę, do której uciekamy się dotąd. Przez chwilę, można było przypuszczać, co prawda, że ulegnie pociągowi do oderwanych klasyfikacyi i teoryi naukowych: zdawało się mianowicie, że idea ewolucyi opanuje władczo myśl jego, dzięki jednak niezawodnemu zmysłowi prawdy i życia powrócił znów wkrótce do rzeczywistości.

Pozbawiono go funkcyi profesorskich, w chwili, gdy świadomość, szukająca prawdy wiecznej, powiodła go Na drogi wiary (Sur les chemins de la croyance). Na miejsce uczniów, których mu odebrano, znajdował wszędzie, gdzie zapragnął, wspaniałe audy-torya, gromadzące się, by słuchać słów jego. Przestawszy być profesorem, wygłasza odczyty. Z zadania tego wywiązuje się przedziwnie. To przystępuje do rozpatrywania jakiejś rozległej kwestyi literackiej, jak np. gdy mówi o Encyklopedyi, to znów wyłuszcza ze wzruszającą szczerością „racye, nakazujące mu wierzyć“, lub szuka racyi życia (Rozprawa bojowa, Przystosowanie pozytywizmu i t. d.).

W dziele jego dostrzedz można wiele wpływów: oddziaływanie Taine’a, Vineta, Augusta Comte’a, Darwina, ale myśl jego, którą unosił zawsze wzlot potężny, dawała niesłychane wrażenie siły, pełni i jedności. Miał, jak mówi sam, trzech wrogów: dyletantyzm, indywidualizm i internacyonalizm. Zwalczał ich bez itości, wkładając w te zapasy groźny dla przeciwnika talent polemisty, urodził się bowiem, by walczyć i rozumieć. Całe jego życie było niestrudzonym wysiłkiem inteligencyi, chcącej zdobywać dnia każdego nowe prawdy od najskromniejszych do najwyższych; nie porzucił też nigdy żadnej z nich, tak jak nie opuścił żadnego przyjaciela. Dni jego istnienia były nieu-stającem zmaganiem się w obronie tego, co poczytał za dobre, słuszne i zbawienne; zaniechał go dopiero, gdy poczuł dłoń śmierci — ale i wówczas zapragnął umrzeć „na posterunku“, a więc w pełni działania i pracy, w pełnem świetle. Był mistrzem prawdziwym.

ROZDZIAŁ III.

HISTORYA, KRYTYKA I FILOZOFIA.

I. Rozwijanie się upodobania do historyi. — IL Tocqueville, Fustel de Coulanges i ich szkoły. — III. Historycy uniwersyteccy.— IV. Trzech historyków Rewolucyi i Cesarstwa: Sorel, Vandal, Henryk Houssaye. — V. Historya obrazowa Rewolucyi i Cesarstwa. — VI. Historya powszechna. — VII. Biografia i historya obyczajów. — VIII. Krytyka literacka. — IX. Krytyka artystyczna.— X. Dziennikarstwo polityczne. — XI. Historya literatury.— XII. Filozofia. — XIII. Nauka. — XIV. Wymowa.

I. — Literatura współczesna obfituje w doskonałych historyków; studyowanie przeszłości jest zresztą jednem z dominujących upodobań epoki. Wielkie zbiory naszych archiwów rozwarły się przed pracownikami, by pozwolić nam na zadowalanie tych upodobań; poważne dzieła wydawane w Paryżu i na prowincyi zapoznały nas z niezliczoncm mnóstwem cennych dokumentów. Doskonalą się z drugiej strony metody krytyczne; przez chwilę zachodzi nawet obawa, by, rozwinąwszy się zbytnio, nie uczyniły ze studyów historycznych zwyczajnego odłamu erudycyi. Szczęściem jednak mistrze rodzaju nie zapomnieli, że historya jest wskrzeszaniem; nadając jej nową krzepkość i dokładność, nie odrywają jej od sztuki, ani od życia.

II. — Aleksy de Tocqueville (1805—1859), wybitny pisarz, który był więcej filozofem niż historykiem, próbował określić w książce p. t. Demokracya w Ameryce wpływ idei „żywych“ na rozwój danej cywilizacyi; podjął później to samo zagadnienie w stosunku do innego okresu i innego świata: w taki sposób powstała jego Historya panowania Ludwika XV-go i cytowana dawniej często książka p. t. Dawne rządy i Rewolucya. W tymże samym duchu profesor Fustel de Coulanges (1830—1889) studyował starożytność; dodajmy, iż wyćwiczony był ponadto w ścisłych metodach jej filozofii. Z napisu lub fragmentu prawa umiał wyprowadzać cały ustrój jakiegoś zbiorowiska ludzkiego, opierając wszystkie swe dowodzenia na dokładnych tekstach. W taki sposób napisał słynną swą książkę Gród antyczny (La cité antique), która byłaby arcydziełem, gdyby obrazy bytowania indywidualnego wlewały więcej życia w analizę wielkich faktów społecznych i politycznych.

Fustel de Coulanges zjednał sobie uczniów, którzy zachowali dla niego najgorętsze uwielbienie; przykład atoli innych mistrzów, mianowicie Gastona Boissiera, złagodził nieco jego na nich wpływy. Urodzony w r. 1823-im, zmarły w r. 1908-ym, Gaston Bois-sier był humanistą; do historyi powiodła go uboczna droga literatury; w swych pracach z tej dziedziny wykazuje wielki takt i przenikliwość, traktuje swój przedmiot w sposób nader pociągający. Książki jego czynią wrażenie wyszukanej a zarazem zabawnej pogawędki. Zajmował się głównie historyą cesarstwa rzymskiego; najbardziej znanemi jego dziełami są: Cyceron i jego przyjaciele, Przechadzki archeologiczne, Religia Rzymu od czasów Augusta do Antoninów. Napisał również wdzięczną biografię Pani de Sévigné. Wreszcie, jako dożywotni sekretarz Akademii francuskiej, dawał każdego roku, z racyi udzielanych przez nią nagród, prawdziwy przegląd literatury ojczystej.

W licznej grupie historyków, których uformowała szkoła Fustel de Coulanges’a i Boissier’a, wymienimy, tłomacząc się z góry z pomijania pisarzy znacznej wartości, — Im bart’a de la Tour, który, przestu-dyowawszy średnie wieki, przystąpił obecnie do monumentalnej historyi Reformacyi we Francy i i Kamila Jullian’a, wybitnego dziejopisa Galii, który, przed zwróceniem się do tego rozległego przedmiotu, napisał Historyę Bordeaux i przejmującą biografię Ver-cingetorixa.

III.— Uniwersytet nie zamknął się wyłącznie w badaniu starożytności i średniowiecza. Niektórzy z jego mistrzów pogłębiali istotnie czasy nowe. Wykazywali nadewszystko troskę o dokładność i metodę, ale nawet prace ich, przeznaczone dla szkół, posiadają rzeczywistą wartość pod względem treści i formy. Zby-tecznem jest niemal zaznaczać to, gdy chodzi np. o Aulard’a, historyka Rewolucyi, któremu sam już przedmiot dzieła zapewnił rozgłos ogólny. Jeszcze mniej potrzebnem jest to wobec Lavisse’a.

Urodzony w r. 1842-im w Nouvion-en-Thiérache, Ernest Lavisse wniósł do historyi nowożytnej nietylko to wyczucie przeszłości, bez którego dokumenty pozostają martwą zgoła rzeczą, ale też owo umiłowanie miary, tę naturalną wytworność, ten styl prosty a mocny, który czynią z niego jednego z najwięcej klasycznych naszych pisarzy. Zachował sztukę komponowania obrazów. Umie wydobyć z fizyonomii je] rysy zasadnicze, a z okresu dziejowego najdonioślejsze jego wydarzenia. Po przenikliwych studyach," poświęconych historyi Niemiec, z których zaznaczymy dwa tomy: Młodość Fryderyka Wielkiego i Fryderyk Wielki przed wstąpieniem na tron, skończył obecnie, ze współudziałem wybranych sił profesorskich, doskonałą Historyk Francyi, gdzie każda stronica nosi piętno jego myśli i woli.

Oddając hołd temu wielkiemu i podniosłemu talentowi, nie powinniśmy jednak zapominać o innych wybitnych historykach, którzy wespół z nim pracują w Sorbonie — o Seignobos’ie, o E. Bourgeois, Denisie i t. d.

Zaliczając do rzędu historyków Lan son a, nie popełnimy niesprawiedliwości, ani wobec historyi, ani względem samego pisarza. Jest on, co prawda, profesorem literatury francuskiej, ale przyczynił się więcej, niż ktokolwiek do nawiązania dziejów piśmiennictwa do historyi. Napisał wybitne monografie o Bossuecic, Kornelu, Wolterze, i, nie mówiąc już o innych dziełach natury dydaktycznej, dał Podręcznik historyi literatury francuskiej, pracę znacznej wagi ze względu na sprawność i inteligencyę, z jaką umiał zrekonsty-tuować prawdziwą „myśl“ naszych wielkich pisarzy.

IV. — Rewolucya i Cesarstwo należą niewątpliwie do liczby przedmiotów, które zajmowały najwięcej historyków naszej doby. Jeden ze spółrodaków Flauberta, tak samo jak on jędrny i szczery w całym swym sposobie bycia, Albert Sorel (1842 —1906) próbował pierwotnie sił swych w kilku kierunkach, gdy zamie-

Urodzony w r. 1853-im i zmarły w r. 1910-ym Albert Vandal, obdarzony był talentem niezwykle wytwornym. Studya jego sięgały potrosze wszystkich przedmiotów; jednaka swoboda stylu i jednaka naturalność cechują go, gdy opowiada podróż po Szwecyi i Norwegii lub Stosunki Ludwika XV-go z Cesarzową rosyjską Elżbietą, jak gdy kreśli dzieje dziwnego istnienia hrabiego de Bonneval, awanturnika z XVIII-go stulecia, który stał się paszą. Głównemi atoli jego pracami są dzieje stosunków Napoleona z cesarzem Aleksandrem i doskonała ze wszech miar książka: Wstąpienie na tron Bonapartego.

rzył wyjaśnić stosunki Francyi z Europą pomiędzy r. 1789-ym a 1815-ym. Dzieło jego ukazywało się w ciągu lat blisko dwudziestu i liczy osiem tomów, a jakkolwiek obejmuje jeden z najwięcej skomplikowanych i niespokojnych okresów życia narodowego, zbudowane jest z niezmierną jasnością i ładem. Stanowi ono jeden z monumentów naszej literatury historycznej.

Ostatnio wreszcie umarł dziejopis wielkich bitew napoleońskich, Henryk Houssaye (1848 — 1911). Pisarz ten, w którego opowieściach było tyle drama-tyczności i taka dokładność dokumentacyjna, wystąpił po raz pierwszy na widownię z historyą Apellesa i historyą Alcybiadesa. We spółczesnej literaturze zajmował bardzo poważne stanowisko.

V. — Fryderyk Masson, urodzony w Paryżu w r. 1847-ym, jest niestrudzonym publicystą, pełnym zapału i życia; do każdego przedmiotu, który rozpatruje, wnosi nową ideę lub nieznany dokument. Historyk to jednak nadewszystko. Zaciekawienia jego powiodły go w wielu różnych kierunkach; studyował żywoty Markiza de Grignan i Kardynała de Bernis, Dyplomatów Rewolucyi i t. d. Wreszcie zwrócił się do wielkiej postaci Napoleona. Wskrzesza ją do życia z niezwykłą intensywnością. Metoda jego nie przypomina w niczem metody Taine’a. Posiada w wyższym niż ktokolwiek stopniu wyczucie życia, rozporządza niezmierną mnogością autentycznych dokumentów, zna oddawna potomstwo cesarza i jego otoczenia i umiał odmalować człowieka w całej prawdzie jego codziennego istnienia i na prawdziwem również tle. Dał nam istną encyklopedyę napoleońską, ale encyklopedyę pełną sztuki, szczerości i wzruszenia.

Dramatyczna strona Rewolucyi pociągnęła świetnego narratora, Lenôtre’a; jego Stare domy i Stare szpargały są tak interesujące, że zastanawiamy się, czytając je, czy są historyą właściwie. A jednak historya to niewątpliwie, i najpewniejsza, czerpana ze starych papierów rodzinnych, z zapomnianych listów, ze wszystkich sekretów, przechowujących się na strychach starych domostw. Młodszy od Lenôtre’a i więcej klasyczny w sposobie pojmowania historyi, Madelin biograf Fouché’go, zajmie niezadługo miejsce obok swych mistrzów.

VI. — Wręcz inne pojęcie wytworzył sobie o historyi Paweł Thureau-Dangin, wybitny sekretarz dożywotni Akademii Francuskiej. Thureau-Dangin był pierwotnie publicystą i odegrał znaczną rolę w rozwoju partyi katolickiej. Po ogłoszeniu atoli kilku zarysów historycznych i politycznych, poświęca przez długie lata cały swój czas rozległemu bardzo przedmiotowi: pisze Dzieje monarchii lipcowej, które ukazały się w trzech tomach pomiędzy r. 1884-ym i 1892-im. Czytelnicy naszego Obrazu mogli zdać sobie sprawę z doniosłości tego okresu; zrozumieją więc całe znaczenie kapitalnej pracy, obejmującej zarówno życie polityczne Francyi pomiędzy r. 1830-ym a 1848-ym, jak jej życie intelektualne i moralne. Znakomite to dzieło, napisane stylem niewymuszonym a zwartym, nacechowane jest wielką podniosłością poglądów; zachowując przytem bezstronność, autor nie pozostał jednak obojętnym na ścieranie się idei, teoryi i doktryn, które miało dla nas tak decydujące następstwa. Po ukończeniu go, Thureau-Dangin powrócił do pierwotnych swych upodobań, a mianowicie do historyi religii i, dawszy nam pociągającą biografię Świętego Bernardyna sieneńskiego, opowiedział następnie dzieje Odrodzenia katolickiego w Anglii w XIX-ym wieku, wkładając w tę pracę subtelną sztukę i pełną sympatyi przenikliwość. Dodajmy, że w pełnieniu swych funkcyi dożywotniego sekretarza Akademii francuskiej wykazywał umiejętność wplatania do komplementów swych dorocznych sprawozdań uprzejmej krytyki, głęboko umotywowanych sądów i rad, trafiających do celu. x) Gabriel Hanotaux rozpoczął swą karyerę jako człowiek czynu; piastując przez czas dłuższy urząd ministra spraw zagranicznych, mógł obserwować naocznie, jak nawiązują się i czem są właściwie wielkie wydarzenia dziejowe. Dał trzy wielkie dzieła: nieskończoną jeszcze historyę Kardynała de Richelieu, dzieje Francyi współczesnej, wreszcie żywot Joanny d'Arc. Ma umysł jędrny i filozoficzny i pisze stylem

x) Umarł w r. 1913. (Przyp. tłom.).

łatwym i nie pozbawionym powabu, a jego wszechstronna niemal kompetencya ujawnia się nietylko w książkach, ale i w artykułach dziennikarskich, gdzie porusza zawsze idee szlachetne i prawdziwie francuskie.

VII. — Biografia, historya obyczajów i uczuć wydały w naszej dobie książki, które przyszłość uzna może za arcydzieła, poczynając od pięknej Hisłoryi Kondeuszów, pozostawionej nam przez księcia d’Aumale. Costa de Beauregard znowuź odkrył przed nami życie poufne wielkich panów i nawet władców minionych epok. A oto jeszcze de Ségur, pisarz przyjemny i subtelny, autor pełnych wypukłości portretów Panny de Lespinasse, Pani Geoffrin i t. d. D’Haussonville, który zaczął, o ile mi się zdaje, od najlepszej książki, jaką poświęcono Sainte-Beuve'owi, opowiedział nam wzruszający i dramatyczny żywot Księżny Burgundzkiej; nie mówię już o innych pracach, w które jego dyskretny i pewny swych środków talent wlał życie i dostojność zarazem. Piotr deNolhac porzucił studya humanistyczne i Odrodzenie, które badał ongi jak erudyta i człowiek obdarzony smakiem, dla Wersalu, dla Mary i-Antoniny i towarzystwa, które zbierało się w XVIII-ym wieku w powierzonym dziś jego pieczy pałacu. Wreszcie, gdybyśmy mogli w tym pospiesznym przeglądzie wyznaczyć historyi idei religijnych miejsce jej należne, nie powinnibyśmy zapomnieć o biskupach: Duchesne, Batifol, Baudrillart, o Jerzym Goyau i jego pięknych pracach dotyczących Niemiec, o Alfredzie Rebelliau i jego uczonych studyach o XVII-ym wieku.

Takim jest obraz wielkiego wysiłku historycznego, dokonanego przez Francyę w okresie spółcze-snym. A nie wyznaczyłem w nim jeszcze należnego im miejsca Wiktorowi Duruy, Emilowi Gebhar-towi, ani też Emilowi Olivierowi, pisarzowi o tak wielkiej kulturze literackiej i tak nawskroś przekonywającemu, lub jeszcze nieposzlakowanemu Piotrowi de la Gorce. Nie zaliczyłem podobnież do rzędu historyków Andrzeja Hallays, którego pociągające studya z dziedziny sztuki i archeologii wskrzeszają całą malowniczą przeszłość od średniowiecza do XIX-go stulecia; nie wymieniłem między nimi Alfreda i Maurycego Croiset’ów, których monumentalna historya Literatury greckiej stanowi wzór rodzaju, ani wielu innych, którzy, nie będąc historykami „zawodowymi“, dali doskonałe prace historyczne. Mimo jednak krótkości tego streszczenia, czytelnik może wywnioskować z niego o doniosłości ruchu, który, ze względu na wartość i ilość dzieł, czyni prawdziwy zaszczyt naszej epoce.

VIII.—Tak modna ongi krytyka literacka cieszy się dziś daleko mniejszem powodzeniem. Zastąpił ją rodzaj nowy, graniczący z jednej strony z erudycyą, z drugiej z psychologią i mogący nawiązywać się, stosownie do natury talentu uprawiającego go pisarza, do powieści, poezyi i historyi. René Doumic atoli (ur. w r. 1860-ym) zachował tradycye dawnej krytyki. Wykazuje słuszną i nieubłaganą surowość wobec wszystkiego, co obraża, jego zdaniem, sumienie i smak publiczności; nie zadowala go opowiadanie lub notowanie swych wrażeń: odważa się wyrokować, a motywowane mądrze jego wyroki są przyjmowane z wysokiem uznaniem, zarówno gdy analizuje jakąś książkę, jak gdy daje sprawozdanie ze sztuki teatralnej. Jest jednak historykiem jednocześnie. Pewność sądów, jasność planu, dokładność podziałów, wreszcie klasyczna nawskroś wytworność stylu czynią z jego Hisłoryi literatury francuskiej klasyczne również dzieło. W końcu występuje też jako przenikliwy biograf. Przypomnijmy tylko w tym zakresie jego świetne odczyty o George Sand, które utworzyły książkę pełną życia i ducha.

Henryk Roujon, który, pełniąc powierzone mu funkcye, oddawał pisarzom jak największe usługi, mógłby być zaliczony do impresyonistów, celuje bowiem w chwytaniu odcieniów i przelotnego blasku danego dzieła czy talentu, ma styl żywy i giętki i umie rzucać pociski, na pozór bezwiednie. Nie trzeba jednak wierzyć pozorom: pocisk sięga daleko i trafia do celu, a pisarz, który występował w Revue bleue pod pseudonimem Ursusa, zanim zaczął dawać w Temps rzeczy zatytułowane Na marginesie, jest czemś więcej niż pociągającym dyletantem: ma zdrowy rozum, rozległą wiedzę i dużą znajomość ludzi i rzeczy; jego uśmiechnięta wyrozumiałość ukrywa, pod wielką dobrocią, wielką przenikliwość.

Ksiądz Henryk Brémond wykazuje, jako krytyk literacki czasopisma le Correspondant, wraz z wielką zręcznością, dowcipny i nowy zarazem sposób pojmowania rzeczy. Nikt nie umie lepiej niż on trafiać uboczną a niespodzianą drogą do samego ich rdzenia. Ale dawał również prace z zakresu historyi religii, gdzie erudycya kojarzy się z niezmiernie subtelnem zrozumieniem najbardziej skomplikowanych uczuć i najgłębiej sięgających wzruszeń. Jego Apologia Fenelona

Wiktor Giraud studyował kolejno Pascala, Taine’a i Chałeaubrianda; dzięki jędrności swego umysłu i swej rozległej erudycyi, rzucił na wielu punktach nowe światło na dzieje ich myśli i życia. Obecnie ogłasza w Revue des deux Mondes szereg pięknych stu-dyów o wielkich pisarzach naszej epoki; będą to jego Próby psychologii współczesnej. Podniosła i pewna • jego krytyka zdobyła już zasłużone uznanie pierwszemu ich zbiorowi zatytułowanemu Mistrze doby bieżącej.

i Niepokój religijny, dzieła napisane stylem pełnym wdzięku, pozostaną jako rzeczy prawdziwie silne i oryginalne.

Obok tych przedstawicieli krytyki literackiej, krytyki pojmowanej jako obraz życia, należy postawić Andrzeja Beaunier. Ale miał on, co prawda, wybitnego poprzednika w osobie Roberta de Bonnier e s.

De Bonnières ujął w formę nieposzlakowanego wiersza nowele, pełne głębokiego znaczenia i prawdziwej poezyi; pisał również powieści. W zakresie kroniki wreszcie nikt nie umiał sięgać lepiej, niż on, do samego jąd a rzeczy i malować z równą naturalnością ludzi, których talent i okoliczności postawiły w pierwszym rzędzie aktualności. Jego Pamiętniki człowieka dzisiejszego, do których uciekałem się niejednokrotnie, kreśląc niniejszy Obraz, posiadają niezrównane zalety, zarówno pod względem dokładności, jak zdrowego rozsądku i odwagi przekonań. W taki też mniej więcej sposób maluje Beaunier Postacie dnia wczorajszego i dzisiejszego i pisze powieści filozoficzne i fantastyczne.

Mistrzem tego dziennikarstwa, zwracającego się

bezpośrednio do życia, jest może swoją drogą Juliusz 'Claretie. Urodzony w r. 1840-ym, (zm. w r. 1913. dop. tł.) Claretie dał doskonałe prace z dziedziny histo-ryi literatury, z pomiędzy których wymienimy Petrusa Borela; pisał również powieści i stworzył typ aktora Brichanteau, wreszcie uprawiał twórczość teatralną i był administratorem Komedyi Francuskiej; zaznaczył więc swe miejsce we wszystkich sferach działalności literackiej, przejawiając atoli zawsze najistotniejsze zalety dziennikarza, te mianowicie, które nadają stylowi łatwość, życie i ruch i pozwalają pisarzowi pokazywać rzeczy w przelocie, bez wysiłku, bez zaciemnień i wykrzywień, w świetle prawdziwem i przyjemnem.¹) Też same przymioty posiada Adolf Brisson; poświęcał je w początku malowaniu ludzi i ich przekonań i włożył tyle inteligencyi i sztuki do „reporterki“ i „wywiadu“, że podniósł je do godności rodzaju literackiego. Obecnie uprawia z równem powodzeniem krytykę dramatyczną.

Alfred Mézières (ur. w r. 1826-ym), który był pierwotnie wybitnym profesorem i historykiem, jest dziś głośnym publicystą; należy on, mem zdaniem, do wielkiej szkoły, która wydała Pawła de Saint-Victor²), Maxima Du Camp, Emila Montégut.

Maxime Du Camp (1822—1894), przyjaciel Flauberta, poruszał potrosze wszystkie przedmioty;

') Podobneż zalety cechowały panią Arvède Barine, pisarkę obdarzoną zgoła wyższym gatunkiem finezyi i pełnym jędrności zdrowym rozsądkiem.

²) Paweł de Saint-Victor (1827 — 1881) uchodził swego czasu za najświetniejszego z pisarzy; jego Ludzie i Bogowie cieszyli się prawdziwą powagą.

główne jego prace są: sześć tomów o Paryżu, cztery tomy p. t. Konwulsye Paryża i Wspomnienia literackie.    ¹

Emil Montégut (1826—1895), współpracownik Revue des deux Mondes, zdumiewający leniwiec, nie opuszczający łóżka, któremu trzeba było wyrywać codziennie, karta po karcie, jego rękopisy, dawał znakomite artykuły; zwrócę tu szczególniej uwagę na te, które zebrał w tomy p. t. Obrazy Francyi.

Popełnilibyśmy wreszcie więcej niż niesprawiedliwość, nie wymieniwszy pp. Filon’a, Henry, Chantavoine’a, Gastona Deschamps’a, Roche-blave’a, H. Parigot’a, Michała Salomona, Andrzeja Chaumeix’a, Albalata, Firmina Roz’a, Ernesta Charles’a, Rémy de Gour-mont’a i zwykłych spółpracowników naszych czasopism, jak: Revue des deux Mondes, Le Correspondant, Revue Hebdomadaire, Mercure de France i t. d. lub wielkich dzienników, jak Temps, Journal des Débats, Gaulois i t. d.

IX. — Krytyce artystycznej poświęcone są dziś specyalne wydawnictwa; ma swych mistrzów, jak krytyka literacka; szerokim sferom publiczności znane są między innemi imiona: K. Bellaigue’a, de la Sizeran-ne’a i Henryka Lapauze’a.

Ekspresyę Kamila Bellaigue’a cechuje wielka szlachetność; podjął on tradycye Berlioz’a (1803— 1869), którego Wieczory orkiestrowe i Poprzez pieśni

9 Pisarza tego przypomina może najwięcej A. Belles-sort, a mianowicie przez różnorodność swego dzieła, barwę swego stylu i upodobania podróżnika, posiadającego wysoką kulturę.

są jednym z pierwszych wzorów krytyki muzycznej. Robert de la Sizeranne tłomaczy z wielkim zasobem poezyi i wzruszenia dzieła naszych malarzy; wreszcie Henryk Lapauze poświęcił szczególnie swe pióro sławie zdumiewającego geniuszu, jakim był „pan Ingres.“

Przedstawicielami archeologii, która wiąże się ściśle z bistoryą sztuki, są dziś pisarze ogólnie poważani i cenieni jak: Perrot, dożywotni sekretarz Akademii Napisów, K. Bayet, Collignon, ksiądz Thedenat, Jerzy Radet, Piotr Paris, Réné Ca gnat, markiz de Vogüé i t. d.

X.    — Publicystyka polityczna liczy wielkie imiona, trudno nam jednak posunąć się dalej nad ich wyszczególnienie. Przedstawicielami jej są więc: Guy de Cassagnac, Edward Drumont, Henryk Rochefort, (zm. w r. 1913. dop. tł.) wreszcie Jerzy Clemenceau, pisarz skomplikowany i mocny, dziennikarz, mówca, autor dramatyczny, wódz partyi i prezes ministrów. Politycznymi również pisarzami są: pani Adam, która prowadziła ongi z wielką godnością Nouvelle Revue, Francis Charmes, Piotr Baudin, Karol Maurras i t. d.

XI.    — Wyliczanie historyków naszej literatury powinno rozpocząć się od historyków języka francuskiego: w pierwszym ich rzędzie wymieńmy wielkie bardzo imię Littré’go (1801—1881). Littré był gorącym pozytywistą; na łożu śmierci nawzrócił się na wiarę katolicką. Najdonioślejszem jego dziełem, poza studyami o filozofii pozytywnej, jest kapitalny Dyk-cyonarz języka francuskiego. Takiż Dykcyonarz i pod takimźe tytułem, mniej tylko obszerny, ale doskonały, dał, przy współpracownictwie z Ad. Hatzfeldem, Arseniusz Darmesteter, (1846—1888) autor rzeczy p. t. Życie wyrazów. Wreszcie Brunot, profesor Sorbony, opracowuje znakomitą Historyk języka francuskiego, ukazującą się obecnie.

Pomiędzy historykami samej już literatury nazwijmy: Gastona Paris’a (1839—1903), dziejopisa średniowiecza, który był pod każdym względem mistrzem; Bédier’a, jego ucznia i następcę w Collège de France, wraz z którym muszę też wymienić Emila Male’a, historyka sztuki religijnej w XVII-ym wieku, poświęcającego się obecnie studyowaniu „chansons de geste" i epicznych legend średniowiecza. W zakresie literatury spółczesnej zaznaczymy też, po Pawle Albercie, pisarzu tak namiętnym, że można by go było wziąć raczej za działacza partyjnego, niż za historyka, po świetnym i mglistym Lenient’cie, po mądrym i pełnym powagi mistrzu jak Petit de Julie ville, po wysoce uczonym Gazierze, po Michaud’zie, Chamard’zie i t. d., — imiona: wybitnego profesora Andrzeja Le Br et o n’a, niestrudzonego erudyty Leona Séché, wreszcie myśliciela i poety, którego prace ujawniają jedną z najbardziej oryginalnych i wybitnych wrażliwości naszej epoki, — Ernesta Żyromskiego.

Postawię na stronie Edmunda Biré, burzyciela legend i reputacyi, którego znakomicie dokumentowana złośliwość ćwiczyła się kosztem Wiktora Hugo, lecz który dał nam również w Dzienniku mieszczanina paryskiego podczas Terroru nader ciekawą kartę z dziejów.

XII.    — Sprawiedliwość nakazywałaby nam wyznaczyć tu pokaźne miejsce filozofom, tacy bowiem pisarze jak: Ravaisson, Renouvier, Caro, Vache-rot, Guyau, Juliusz Simon, Tarde, Broch ard; jak dwaj wielcy moraliści: Bersot (1816— 1880) i Gré ar d (1828—1904) — byli mistrzami stylu zarówno, jak myśli. Nie możemy jednak rozpatrywać poszczegółowo ich idei i musimy zadowolić się wyliczeniem, wraz z nimi, autorów żyjących: Alfreda Fouillée, Lachelier’a, Séailles’a, Gabriela Compayré, Delbos’a, Leroy-Beaulieu, Izou-let’a, Thamin’a, Adam’a, T e o d u 1 a Ri b o t a, Durckheim’a, Ludwika Liard’a, organizatora wyższego nauczania we Francyi, szlachetnego i głębokiego Emila Boutroux, historyka Pascala. Wreszcie, pomijając wielu wybitnych mistrzów, wymieńmy trzech filozofów katolickich, o bardzo wyraźnie wyodrębnionej fizyonomii. Są nimi: subtelny i pełny wdzięku Ollé-Laprune (1839—1898), romantyczny i mistyczny Ernest Hello (1828—1885) i Ojciec Gratry (1805—1872), którego gorąca siła przekonania i płomienna logika przypominały najlepsze z cech Lacordaire’a.

XIII.    — Długie te i suche wyliczania zakończę imionami pięciu uczonych, którzy zaznaczyli się i zaznaczają jeszcze wybitnie, nietylko w dziejach nauki, lecz i w dziejach myśli. Uczeni ci, to: mistrz metody pozytywnej, Claude Bernard (1813—1878); chemik Berthelot (1827—1907), przyjaciel Renana; wielki Pasteur (1822—1895), którego wyobraźnia i serce są bodaj równie ciekawe, jak sama inteligencya; Henryk Poincaré (zm. w r. 1913. dop. tł.) wprowadzający pewien relatywizm do absolutu nauki; wreszcie D u h e m, genialny uczony, który, nie zadowalając się badaniem łeoryi fizycznych, opowiada jeszcze ich dzieje z niezawodzącą nigdy erudycyą. Gdybym odważył się traktować jako uczonych Elizeusza i Onezima Reclus, wyraziłbym tu uwielbienie, jakiem przejmuje mię młodzieńczy zapał, z którym jeden i drugi opisują oblicze ziemi i piękno Francyi.

XIV. — Krasomówstwo stało się dziś częścią histo-ryi, nie jest już bowiem u nas sztuką popisową; istotnie, poza mowami, wygłaszanemi w Akademii i mowami pogrzebowemi, służy tylko ściśle określonym celom, a zwłaszcza celom politycznym. To też nie możemy studyować go niezależnie od spraw i przekonań, których broni, ani też mówić o niem w tym Obrazie obszerniej, niż o dziennikarstwie. Bardzo cenionymi mówcami parlamentarnymi są: Aleksander Ribot i Raymond Poincaré; umieją prowadzić dysku-syę i skierowywać debaty ku ich rozwiązaniu, a wysokie doświadczenie polityczne dodaje słowu ich w dwójnasób większej powagi. Są mistrzami dyskretnego i jędrnego krasomówstwa, które stanowiło ongi siłę Waldecka-Rousseau (1846—1904). Do tejże kategoryi należy zaliczyć akademicki, lecz bynajmniej nie zimny talent Pawła Deschanel’a i Ary-stydesa Brianda, którego nieprzeparta zaiste moc wypływa w znacznej mierze z tychże cech jego krasomówstwa. U Denysa Cochina, historyka i artysty, staje się ono bardziej ciepłem i namiętnem. Moralista i filozof Lamy był również, zanim zamknął się w tej dziedzinie, wielkim mówcą politycznym. Ale dar przeobrażania słów i entuzyazmowania słuchaczów, który posiadał w tak wysokim stopniu Gambetta (1838 — 1882) przypadł obecnie w udziale A. de Mun i Jaurès’owi; jeden z nich jest więcej akademicki i podniosły, drugi więcej popularny i namiętny. Co się tyczy elokwencyi religijnej, to, wymieniwszy wielkie imię biskupa Dupanloup (1802—1878), pozostaje mi już tylko przypomnieć kardynała P erra u da (1828 — 1906), który był historykiem i filozofem, ojca D ido na (1840 — 1900), równie wzruszającego może w swych Listach, jak w swych Konferencyach i ojca Monsabré (1823—1907), profesora i teologa raczej, niż mówcę.

ROZDZIAŁ IV.

POWIEŚĆ WSPÓŁCZESNA.

I. Piotr Loti. — II. Powieści poczęte z natchnienia moralnego. — III. Powieści życia intensywnego. — IV. Powieści tkliwości i miłości. — V. Powieści artystyczne. — VI. Powieści z życia prowin-cyi. — VII. Fantazya i humor. — VIII. Powieść ludowa. — IX. Powieść symboliczna i powieść naturalistyczna. — X. Wnioski.

I. — Piotr Loti (Julian Viaud) urodził się w Lorient w r. 1850. Wychowany w rodzinie protestanckiej o krzepko zakorzenionej wierze, dostał się w młodym bardzo wieku na „wielkie wybrzeże“, do melancholijnej Charente, gdzie piasek zlewa się z morzem. Z lat dziecinnych zachował „wrażenie ponurej samotności, opuszczenia, wygnania.“ Ale wyobraźnia ukazywała mu za morzami „dalekie kraje gorące z drzewami palmowemi, wielkimi kwiatami, ich murzynami, zwierzętami, przygodami.“ Nie opuszczała go myśl o śmierci i całą siłą istoty przywiązywał się do tego, co pozostawało niezmienne — „do starego muru drogiego mu ogrodu, do starego tarasu, który znał po wsze czasy, do starego drzewa, zachowującego zawsze jednaką formę“, do uśmiechu swej matki, któremu przypisywał trwanie nieśmiertelne.

Był oficerem marynarki i ogłosił już kilka powieści barwnych i gorących: Azyadé, Romans Spa-hisa i t. d., których akcya rozsnuwała się w krajach gorących, gdy napisał w r. 1886-ym Rybaka Islandzkiego. Prosta to bardzo historya te dzieje narzeczeń-stwa Yann’a i Gaud i śmierci, spotykającej Yann’a na morzu Islandzkiem. Niema tu żadnej komplikacyi romansowej, żadnej analizy uczuć, żadnych sztucznych pomysłów, żadnego „stylu.“ Ale jest coś więcej, niż styl i coś więcej, niż powieść; nic nie zdoła dać wyobrażenia o niesłychanej poezyi, jaką tchnie harmonijny i rytmiczny język tego porucznika marynarki, który nie uczył się nigdy sztuki pisania; równie proste i równie pierwotne wzruszenia nie często wypowiadały się w literaturze z większą szczerością i z głębszą sztuką, poza wszelkimi systematami, wszelkiemi szkołami i wszelkimi procederami. Książka ta wywarła w swoim rodzaju takież szczególne wrażenie, jak Me-dyłacye Lamartine’a: było to jakby uczucie wyzwolenia ; rozwarły się źródła; rzecby można, iż serce ludzkie rozszerzyło się, by wkroczyć w prawdę natury. Odtąd Loti dał inne jeszcze piękne książki, które publiczność czyta z zachwytem i roztkliwieniem; są to powieści, wspomnienia z dalekich podróży, wrażenia z Galilei i Egiptu, inne poza tern rzeczy. Czy jednak który z jego utworów zdoła wskrzesić wrażenie, jakiego doznało w r. 1886-ym pokolenie, liczące wówczas lat dwadzieścia, któremu wydało się, gdy otworzyło po raz pierwszy książkę tego na pół nieznanego pisarza, zwącego się Piotrem Loti, że objawił mu się świat nowy życia i piękna?

I oto dlaczego zaczęliśmy od niego właśnie wy-

liczanie romansopisarzy spółczesnych. Przyznajmy jednak, że nie stworzył szkoły; nikt nie poszedł jego śladem, pisarze zaś, którzy zapożyczyli od niego tła egzotycznego, umieli najczęściej jedynie wtłaczać w jego ramy wyszarzany realizm, zamiast jego głębokiej, melancholijnej, zaraźliwej poezyi. Wyjątek w ich rzędzie stanowi Claude Farrère,—jak Loti, oficer marynarki; choć nie można go porównać z tym słynnym poprzednikiem, jest jednak jednym z najbardziej oryginalnych i zręcznych z pośród naszych młodych autorów.

II. — Mieliśmy, mamy jeszcze pisarzy, z których dzieła przemawia wysokie natchnienie moralne. Edward Rod (1857—1910) przybył w r. 1890-ym z Genewy, gdzie był profesorem, do Paryża, gdzie osiedlił się ostatecznie. Pełen zrozpaczonego pesymizmu w swej Pogoni za śmiercią, otrząsnął się z niego wkrótce. Nowa powieść o znamiennym tytule: Znaczenie życia (Le sens de la vie) prowadzi odważnie do wniosku, że dopiero wiara nadaje sens istnieniu. W dwóch powieściach, poświęconych Michałowi Tessierowi, rozpatruje znów Rod zagadnienia małżeństwa, rozwodu, praw namiętności. Szwajcar i Francuz jednocześnie, zachowuje, przy całej złożoności swego temperamentu i swych dążności, wielką prawość duszy. To też dzieła jego, będące odbiciem jego istoty, zdobyłyby żywot trwały, gdyby styl i język miały w sobie więcej elegancyi, precyzyi i pewności.

Réné Bazin jest całkowicie Francuzem i pisze w sposób pełen wdzięku. Jego pierwsze powieści: Moja ciotka Giron, Plama z atramentu, Niebieska cyranka zapowiadały pisarza pokrewnego duchem

Daudetowi lub Mussetowi (mam tu na myśli Daudeta w jego Listach z mego młyna i Musseta, autora Nowel). Ale talent jego nabrał pełni i tężyzny i Ziemia, która zamiera (1889) jest wielką powieścią, prostą i patetyczną, jedną z tych powieści, które są typem pewnego rodzaju, jak Wyrwani z grantu ojczystego Barrès'a. Teza nie przoduje tu nad życiem; sztuka służy do wypowiadania wielkich wzruszeń indywidualnych. Rodzina OberU (1901) doznaje większego jeszcze powodzenia, ale też przemawiają z niej najgorętsze uczucia patryotyzmu francuskiego. Dwie te powieści nacechowane są niewątpliwie krzepkim realizmem. Zazwyczaj jednak wyobraźnia Bazina przenosi czytelników w świat mniej twardy i surowy; subtelny ten pisarz umiał znaleźć akcenty i poezyę, bynajmniej niepospolite, a poruszające maluczkich nawet.

Czyste zawsze i szlachetne, natchnione przez wysoki idealizm religijny, dzieło Bazina jest w swym całokształcie jednem z tych, które czytelnik kocha tyleż przynajmniej, co wielbi.

Henryk Bordeaux różni się od niego temperamentem; mniej tu finezyi i wzruszenia, natomiast autor celuje w nawiązywaniu intrygi mocno zbudowanej, dramatycznej, ściskającej serce niepokojem. Bronił w swych utworach wielkich zasad tradycyo-nalnej moralności. Jego Lęk przed życiem, Rodzina Roquevillard'ów, Na skrzyżowaniu dróg, Rozwierające się oczy, Wełniana sukienka zdobyły bardzo szybko popularność. Jak Edward Rod, Bordeaux nie żyje po za swym czasem i śledzi zbliska ruch ideowy; wystąpił na widownię pisarską z monogra-

Czy istotnie powieściopisarzem? Niezupełnie. Psychologiem raczej i to psychologiem subtelnym, sprawnym, bogatym w odcienie. Zamknął się w psychologii kobiecej i rozpoczął swą działalność w tym kierunku od przestudyowania zbliska psychologii młodych dziewcząt, które nie są ani zdeprawowane faktycznie, ani też czyste w myśli, a które nazwał Pół-Dziewicami. Dostarczyły mu one przedmiotu do powieści, która wywołała zdumienie. Ale ta wędrówka po przez brzydką korupcyę trwała dość krótko. Od panien szalonych Prévost umiał mądrze przejść do „mocnych“ („Vierges fortes“). Odtąd stał się moralistą; jest czytanym zawsze i mającym posłuch u swych czytelniczek doradcą kobiet i dziewcząt. Nie utracił nic zgoła z przenikliwości swej wizyi, nie wyzbył się dowcipu, ani zdrowego rozsądku. Jego Listy do Franciszki są pełne czaru; jeśli zdoła zrozumieć go należycie, nie będzie przyjemniejszej nad nią młodej panny, młodej kobiety, młodej matki, więcej wartej zaufania, mającej więcej godności i więcej kochanej.

fiami: Villiers de VIsle Adam a, Edivarda Rod’a i Teodora Wyzewy; nie zaprzestał też nigdy dawania artykułów o Życiu i sztuce, o Pisarzach i obyczajach.

Moralistą również, pełnym taktu i zręczności, ale daleko mniej przywiązanym do dawnego ideału i do tradycyi jest Marceli Prévost. Wy Chowaniec Szkoły Politechnicznej i uczony inżynier, uległ wkrótce pociągowi do literatury; napisał oryginalny i przejmujący romans p. t. Skorpion i oto stał się powieścio-pisarzem.

Bracia Paweł i Wiktor Margueritte’owie nie zamykają się wyłącznie w dziedzinie psychologii i nie zadowalają się wpajaniem w dziewczęta i młode kobiety francuskie prostych i dobrych zasad życia cnotliwego; są reformatorami społecznymi. Rozpoczęli jednak z powodzeniem działalność pisarską od książki poczętej w duchu konserwatywnym. Emil Zola ogłosił był właśnie powieść, dotyczącą wojny roku 1870-go a zatytułowaną Upadek (Débâcle), dzieło wyrosłe ze zniechęcenia, które zraniło do żywego wiele serc szlachetnych. I otóż synowie generała Margueritte’a, z których każdy wydał już sam po kilka tomów, złączyli swe wysiłki, by wystąpić w obronie zwyciężonych. Upadkowi przeciwstawili Klęskę (Désastre). Oprócz dzieł, napisanych wspólnie, każdy z nich pracował jeszcze samoistnie i posiadł dobytek literacki indywidualny, nigdy już jednak nie zdobyli powodzenia, jakie zapewniło im w owym momencie natchnienie patryotyczne.

III. — Rozpatrzymy obecnie grupę powieściopisa-rzy, których można byłoby uważać w ostateczności za moralistów i reformatorów, u których jednak zajmuje nas nadewszystko siła temperamentu i wydzielające się z ich książek wrażenie życia intensywnego i pełnego powikłań. Są to: O. Mirbeau, Rosny, Paweł Adam i Romain Rolland.

Oktawiusz Mirbeau wnosi do każdego swego dzieła, powieści czy sztuki, nadzwyczajny zapał, silę i namiętność.

Dzieło J. H. Rosny'ego (imię używane wspólnie przez dwóch braci Boëx’ôw) zdaje się wyrastać ,z wyobraźni pokrewnej imaginacyi Juliusza Verne’a;

wespół z niezwykłemi przygodami, występują w niem uczucia proste i tragiczne. Bracia Boëx są przybyszami z Flamandyi; wnieśli do swej twórczości niektóre przymioty, ale też i wady, poczytane przez nas za charakterystyczne cechy wyobraźni i wrażliwości flamandzkiej. Obecnie dwaj współpracownicy piszą nadal, rozłączywszy się jednak: starszy (Józef-Henryk) wykazuje nastrój daleko więcej filozoficzny; młodszego (Serafina-Justyna) znamionuje większa płodność w in-wencyi powieściowej.

Paweł Adam wmieszany był zbliska do całego ruchu symbolistycznego i idealistycznego, ma jednak w sobie przedewszystkiem krzepką wyobraźnię i roztacza przed nami widoki żywota roz-namiętnionych i wrzących światów. Nie posiada wszystkich zalet pisarzy, umiejących wywoływać żywe postacie, ale wynagradza brak ich pewnym liryzmem i zaznaczającym się wybitnie instynktem poetyckim.

Romain Rolland wreszcie, muzykolog z zawodu, napisał niemal epopeę, opowiadając nam z pełnią wyrazu dzieje Jana-Krzysztofa. Jan - Krzysztof jest jedną z „sił natury“, jest geniuszem muzycznym; jest również potęgą twórczą. Postawiony wobec wszelkich widoków nowoczesnego świata, od małej mieściny niemieckiej, zamarłej w swym archaizmie, do Paryża i od Paryża do samotni górskiej, Jan-Krzysztof rośnie w moc, cierpi, rozkwita w pełni i cierpi znów jeszcze, pokąd nie znajdzie wreszcie uspokojenia w spokojnej pogodzie natury. Ale dzieło to zbyt bliskiem jest nas jeszcze, byśmy ośmielili się orzec, czy prawdziwy to płód geniuszu, czy też jeden z utworów, zawdzięcza-

jących swe powodzenie temu, że współcześni autora odnaleźli w nim żywe echo myśli i wzruszeń, nurtujących w danej chwili.

IV. — Niema prawie powieści, któreby nie zawierały jakiejś przygody uczuciowej lub romansowej; niektórzy jednak, nieliczni autorowie umieli wnieść w malowanie namiętności sztukę tak szlachetną, tak czystą i głęboką, że pragnęlibyśmy niemal określić ich specyalnie jako powieściopisarzy miłości.

Do rzędu ich należy Fromentin. Malarz z zawodu, Eugeniusz Fromentin (1820—1876) dawał pełne przenikliwości artykuły z zakresu krytyki artystycznej, a choć wykazuje w nich czasem nieco stronności (patrząc bowiem na malarzy przeszłości, myśli wciąż o szkołach teraźniejszości), był jednak najczęściej w swych sądach fachowcem, człowiekiem obdarzonym smakiem i refleksyą. Pozostawił nam również swe wspomnienia i wybitne opisy zawarte w Lecie w Saharze i w Roku spędzonym w Sachelu. Ale wielką swą popularność zawdzięcza powieści p. t. Dominik; książka to gorąca i czysta zarazem, pełna subtelnych uczuć i szlachetnej analizy, którą odczytują zawsze chętnie wielbiciele Księżnej de Clèves i Bereniki.

Wicehrabia Eugeniusz Melchior de Vogüé (1850—1910) miał dostojną postać i wyrażał się w sposób szlachetny; myśl odpowiadała słowom. Do jakiegokolwiek zwrócił się przedmiotu, roztrząsał go zawsze z przedziwną podniosłością myśli i uczuć. Łatwo zresztą oddawał się czemuś cały i podlegał wzruszeniom, ale trwał też uparcie w tej postawie dumy pełnej prostoty, która odpowiadała tak dobrze naturze jego talentu i samej jego osobie. Mówiliśmy już o kapitalnej doniosłości jego książki, traktującej o Powieści rosyjskiej. Nie ograniczył się jednak do studyowania rzeczy rosyjskich; przeciwnie, śledził bieg myśli europejskiej; zwłaszcza zaś pogłębiał życie moralne Francyi i przywoływał nieustannie na pamięć, z racyi wszystkich zagadnień chwili bieżącej, tra-dycye narodowe, ziemię i umarłych, nie zapominając atoli nigdy pokazywać ich w świetle wielkich obrazów sprawiedliwości, prawdy i poezyi. Stąd też płynęło piękno artykułów, którymi zasilał różne pisma i miesięczniki i które wydawał następnie w tomie. Zabrał się również do pisania powieści. Nie posiadał może w całej jego rozległości daru tworzenia postaci żywych; nie umiał oprzeć się przyjemności skreślenia pięknego opisu lub wprowadzenia jakiegoś melodra-matycznego epizodu; stylowi jego, nacechowanemu naturalną wspaniałością, brak było wówczas nieco giętkości i malowniczości. Dlatego też nie postawiliśmy autora Głosu umarłych (Les Morts qui parient) i Pana morza obok takiego Loti’ego lub Bazin’a. Ale de Vogüé dał też powieść miłosną p. t. Jan d’Agrève i nie widzę w całej naszej literaturze nikogo poza nim, kto mógłby ją napisać. Rzecby można, że odrodziło się w nim przez chwilę wielkie uczucie poetyckie, które Wagner wypowiedział w Tristanie i Izoldzie.

Jednakże kobietom to przedewszystkiem przypadło w udziale malowanie piórem poetycznem i wy-twornem wzruszeń i porywów serca, autorkom takim, jak: pani Tinayre i pani Gérard d’Houville, jak uczona i poetyczna Judyta Gautier, której

23

Obraz literatury franc. II.

Dragona Cesarskiego mógłby podpisać sam jej ojciec, Teofil Gautier. W męskich szeregach jedynie tylko René Boylesve i Henryk de Régnier nie wydają się, mem zdaniem, nieco „grubiańskimi“ w swych powieściach w porównaniu z utworami tych pisarek.

V. — A oto obecnie autorowie, których dzieło czerpie głównie wartość w sztuce i pięknie formy. Hugues Rebell (1868—1905) i Maurycy Maindron (1857—1911) posiadali wspólne umiłowanie wybujałości życia i dar opisywania, z potężnym zasobem wyobraźni, różnorodności, bogactwa i barwy istnień, mających w sobie gwałtowny rozmach; obydwaj też rozsnuwali najpiękniejsze swe opowieści na tle pełnych świetności i zepsucia obyczajów minionych epok. Rebell np. umieścił akcyę swej Nichiny w We-necyi dożów, Maindron znów nawiązał do wojen religijnych XVI-go stulecia przygody, które opisuje w swym Saint Cendre i w Blancador VAvantageux. Był on zresztą artystą i erudytą zarazem. Znał doskonale Renesans francuski i mógłby był zostać wybitnym historykiem i filologiem, gdyby nie wolał zużytkować swej wiedzy na tworzenie dzieł piękna. Ale też powieści jego posiadają nadzwyczaj gruntowną „dokumentacyę“, nadającą im cenną wartość historyczną, a język jego, bogaty i wyrazisty, przypomina epokę Rabelaisa, królowej nawarskiej i Mon-taigne’a. Umarł w pełni twórczej talentu.

Ludwika Bertranda znamionują cechy innego zupełnie rodzaju; swą karyerę powieściopisarską rozpoczął od gorącej i szczerej książki p. t. Krew ras, w której wyprowadza algierskich poganiaczy mułów, a naokół nich cały jakiś świat pierwotny, brutalny i malowniczy. W następnych jego powieściach jest mniej rozmachu, lecz więcej sprawności; ma dużą wiedzę pisarską i celuje w sztuce opisywania.

Innym jest jeszcze całkowicie Piotr Louys, poeta raczej niż prozator; jakiś tchnący roskoszą wdzięk cechuje jego styl wytworny i dokładny, gdy zwraca się do przedmiotów antycznych. Czasem można by go było wziąć za współczesnego Teokrytowi, czasem za towarzysza Ronsarda, ale subtelność, fine-zya i ironia jego wyczuć czynią zeń całkowicie syna naszej epoki.

Autodydakta prowansalski, Jan Lombard (1854—1891) jest przeciwnie w Agonii i w Bizancyi świetnym malarzem grozy i namiętności, nurtujących Imperyum bizantyńskie.

Dołączmy wreszcie do tej grupy nadzwyczaj umiejętnego stylistę, Emila Pouvillon’a (1840— 1906). Pouvillon zaczął kary erę pisarską od utworów zaczerpniętych z życia Quercy, swej prowincyi ojczystej. Zarówno w wyborze przedmiotu, jak w tonie, przypominają one dość blisko „wiejskie“ powieści George Sanda, ale napisane są z największą dbałością i najbardziej wytrawnym smakiem. W następstwie odważył się Pouvillon na poruszanie rozleglej-szych tematów. Zawsze jednako pełen troski o wlewanie w swe utwory artystycznego piękna, stworzył ścisłą i bezpośrednią, klasyczną niemal formę dramatyczną. Czaruje nas jednak zwłaszcza, gdy powraca do Causse, krainy o urwiskach „pnących się w formie tarasów, niby budowle architektoniczne." Gdyby nie górująca nad wszystkiem troska o formę literacką, zaliczylibyśmy go do powieściopisarzy „prowincyi.“

VI.    — Przedstawicielami tego rodzaju są: Paweł Arène (1843—1896), który przybył z Prowancyi i przywiózł nam stamtąd książki: Jean des Figues, la Gueuse parfumée, Złota Koza, Domnina, — rzeczy, z których wdzięczna przejrzystość naracyi, świeżość wzruszenia i czar stylu, czynią prawdziwe arcydzieła; Leon Cladel (1834—1892), wykazujący w swych opowieściach więcej brutalności niż artyzmu; Erck-mann-Chatrian, a raczej Erckmann (1822—1899) i Chatrian (1826—1890), którzy podjęli wespół opowiadanie wojen Rewolucyi i Cesarstwa, ale w utworach tak alzackich w charakterze i ujęciu, że stały się stąd raczej powieściami prowincyi, niż powieściami „narodowemi"; wreszcie najbardziej jędrny z tych autorów, Ferdynand Fabre (1827—1898), który nazwany został Balzac’iem gór Cévennes. Fabre malował obyczaje klerykalne swego zakątka z prawdą i siłą, ale bez wdzięku i delikatności, bez żadnej troski o artystyczne piękno formy. Autor Rodziny Courbezonów, Księdza Tigrané’a, Lucyfera przejął od autora Księdza z Tours jedynie jego cechy najmniej pociągające. Bretania posiada również swych powieściopisarzy, w których dziele rozbrzmiewa echo delikatnej i poetycznej wrażliwości ich ziemi ojczystej. Są nimi: Le Brąz i Le Goffic.

VII.    — Humorysta i pisarz fantastyczny, ale w wielkim stylu, Villiers de 1’Isle Adam (1840 — 1889) pozostanie we wspomnieniu tych, którzy go znali i pojmowali, jako prawdziwy typ geniuszu. Kroczył wciąż na krawędzi szaleństwa, nie należał zupełnie do świata realnego, nie widział go nawet. Przebywał stale w zaczarowanej sferze, skąd spoglądał z ironią władcy na nędzne małostkowości codziennego istnienia. Pociągnęły go, od pierwszych zaraz wystąpień, rozważania teoretyczne. Z nieposkromionym zapałem pogrążał się w najdalej sięgające dociekania metafizyczne, nie zamknął się jednak wyłącznie w zakresie idei abstrakcyjnych i „poczynał z siebie bez wytchnienia wspaniałe opowieści, przeżywał żywoty wymarzonych przez się postaci, oddawał się radośnie tworzeniu nadludzkich wszechświatów.“ Ale jakiemiż są postacie zrodzone w taki sposób? To „istoty wyrosłe niesłychanie po nad miarę naszych małych dusz powszednich, poruszające się na tle bohaterskich i bajecznych krajobrazów.“ Villiers kojarzył dar ironii z wyczuciem heroizmu. Jedna cecha wypływała zresztą z drugiej. Przebywając w świecie idealnym, pisarz mógł szydzić jedynie ze świata realnego, w którym widział nas żyjących. W żarcie jego jest rozmysł niejako filozoficzny. Zachowuje w nim powagę, zbijającą z tropu czytelnika. Przedstawia z taką naturalnością, taką prawdą i logiką rzeczy, które ośmiesza, a które są poprostu małostkowością, wulgarnością, bezsensownością życia codziennego, że trzeba niemal być uprzedzonym, iż chodzi tu o drwiny, by spo-strzedz się, że jest tak istotnie. Pisze językiem bardzo pięknym, dokładnym, barwnym, muzykalnym i ma zdumiewającą siłę ewokacyjną. Powieści jego nie zawsze są dobrze zbudowane; można zarzucić mu nawet przykry brak równowagi w przeprowadzaniu akcyi. Ale w noweli unika tych błędów, to też jego Opowieści okrutne (Contes cruels) stoją o wiele wyżej od Przyszłej Ewy naprzykład. Umarł, jako bardzo skromny i ubogi dziennikarz, ale potęga jego geniuszu i przepych jego marzenia obdarzyły go nieskończonem bogactwem.

Barbey d’Aurevilly (1808—1889) był również „panem w literaturze“. Ale choć gardził światem realnym, nie unikał go jednak. Przybrał pozę człowieka, wchodzącego do tego świata w butach i wywijającego w nim szpicrutą, wszedł jednak do niego, żył w nim i w nim umarł. Był niesforny, namiętny, dziwny jak anachronizm, ale nie miał w sobie mocy potrzebnej do stworzenia sobie świata wewnętrznego, do wierzenia w niego i nie wychodzenia poza jego granice. Urodzony w r. 1808-ym w Saint-Sau-veur-le-Vicomte, w pobliżu Valognes, przybył do Paryża około r. 1851-go i, jako współpracownik dzienników bonapartystowskich, pisał „z gwałtownością tak naturalną i łatwą, że czyniło ją to bardzo zabawną.“ Nazywano go „wirtuozem naigrawania się.“ W polityce należał do szkoły Józefa de Maistre’a, wykazując atoli więcej roznamiętnienia, niż logiki. Pod zbiorowym tytułem Dzieła i ludzie, opublikował bardzo znaczną ilość książek, zawierających prace krytyczne. W rzeczywistości „brak mu całkowicie miary; nie wydaje sądów, lecz daje przemawiać wyobraźni; jest wynalazcą. Był pisarzem nierównym, niesprawiedliwym, okrutnym, ale długa niezależność uczyniła go godnym szacunku.“

Pisał również powieści. Są to Opętana (VEnsorcelée), Kawaler des Touches, Żonaty ksiądz; utwory to nieco przydługie, w których odczuwać się daje zbytnio naśladowanie sposobów opisowych Balzac’a, ale ten katolik nie bawi się w kreślenie sentymentalnych idylli. Ma w tych książkach styl kunsztowny i brutalny zarazem, wyszukany i ryzykowny, „zachowujący piękną postawę wpośród karkołomnych zasadzek.“ Nowele udawały mu się lepiej, niż powieści. Jego Diaboliques, gdzie próbuje malować krańcowe postacie i wściekłe grzechy, mają piękne zacięcie dramatyczne.

Sam człowiek był może więcej jeszcze interesujący, niż jego książki. Oto portret jego, skreślony w r. 1883-im przez R. de Bonnières’a: „Ten romanso-pisarz i poeta o tak bogatej wyobraźni, ten krytyk, który poruszył w swem dziele cały wiek literatury z dziecinnym, lecz pełnym odwagi zapałem, ten człowiek talentu, którego fałdowane tużurki, koronkowe żaboty i kapelusze, opasane karmazynowym aksamitem, znane są wszystkim zgoła, jest, w bliskiem z nim zetknięciu, najwięcej dwornym, najbardziej uprzejmym i najbardziej usłużnym z ludzi. Nie mniej jednak ma zawsze obejście wielkopariskie, a jego dobrowolne ubóstwo (całym bowiem jego majątkiem jest żelazne łóżko) czyni go podobnym, w dziedzinie moralnej, do tych sędziwych kapłanów, pełnych geniuszu i surowości, których umie malować tak dobrze. Że jednak jest przytem poetą, zachowuje więc ponadto boską dziecinność poetów.“

Gyp (Pani de Martel) nie posiada podobnego mu geniuszu fantazyi i goryczy, ma jednak dar ob-serwacyi, umysł żywy i pełen bezpośredniości i wrodzony zdrowy rozsądek, a więc cechy, które wyznaczały jej miejsce wpośród pisarzy malujących swych spółczesnych i uprawiających wobec nich satyrę. Wyobraźnia jej kojarzy w sobie wesołość i wzruszenie, a gdy bawi się kosztem rzeczy czy ludzi, zadajemy sobie pytanie, czy „nie dlatego pilno jej śmiać się z nich, źe boi się, by się nad nimi nie rozpłakać.“ Ale znamienną cechą jej talentu jest dar rzucania w kilku rysach postaci, typów; typy te powracają we wszystkich jej książkach, zawsze poniekąd jednakowe, ale tak żywe, tak charakterystyczne, tak prawdziwe i proste (lub tak uproszczone), że przywodzą na myśl odmłodzoną „hrabinę d’Escarbagnas“ lub odmłodzonego również „pana Jourdaina."

Do tegoż samego w pewnej mierze rodzaju zaliczyć trzeba dyskretny i ścisły talent Juliusza Renard’a (1864—1909), autora Marchewki, ale również Historyi naturalnych, prowadzących nas na pola i do życia pierwotnego. Wreszcie Mały Trott, który zyskał popularność Andrzejowi Lichten-bergerowi, wydaje mi się krewnym (oh! daleko lepiej wychowanym i nieco „dziewczynkowatym“) Małego Boba Gyp’a.

VIII. — Za dni naszych wzmogła się jeszcze płodność na polu powieści popularnej i felietonowej, być może jednak, źe jedna i druga są pospolitszego niż dawniej gatunku. Mówiąc to, mam na myśli styl ich, co się bowiem tyczy pomysłów, to są one coraz bardziej zdumiewające. Jeśli mieliśmy w przeszłości Ponson du Terrai Ta, Fortunata du Bois-gobey, Ksawerego de Montépin i Gabo-riau, twórcę rodzaju, który powróciła nam Anglia, produkując Sherłoka Hohnes a, mamy znów obecnie takiego Juliusza Mary’ego, lub Piotra De-courcelle’a, którzy umieją stwarzać przygody tak dramatyczne i nieprzewidziane, że interesuje się niemi cała Francya. Przen'esione na deski teatralne, przyciągają tłumy i zyskują powodzenie, jakie miał niegdyś i zachował dotąd Garbusek, ich poprzednika, pomysłowego i niewyczerpanego Pawła Féval’a (1817—1887).

Z pośród tej grupy twórców powieści popularnej wydziela się jednak jeden pisarz, a pisarzem tym jest kobieta, pani Daniel Lesueur. Autorka ta wystąpiła po raz pierwszy na widownię z utworami poetyckimi i otrzymała ongi w Akademii Francuskiej nagrodę poezyi. Następnie, zanim przerzuciła się do powieści dramatycznej, ogłaszała dzieła z zakresu psychologii i uczucia, nie zaniechawszy atoli rymowania w wolnych chwilach i, ćwicząc w taki sposób swe pióro, nabrała giętkości i sprawności i stała się prawdziwym „majstrem“ w sztuce pisania. Zbrojna w to krzepkie przygotowanie literackie, weszła na drogę, ku której musiała ją poprowadzić jej wyobraźnia. Dała rzeczy niewątpliwie „przejmujące“, jak np. Maska miłosna, która w budowie swej i rodzajem swej sztuki przypomina najbardziej dramatyczne kom-binacye starego Dumasa. Pani Lesueur pamięta zawsze, że powieść popularna może wywierać wpływ bardzo znaczny, to też, o ile może tylko, każe służyć swej inwencyi powieściowej celom idei moralnej; umie rysować postacie i wlewać w nie życie, pokazuje je też na tle malowniczem i sumiennie wystudyowanem.

IX. — Ta powieść światowa, której wyobrazi-cielami byli za drugiego cesarstwa Amedeusz Achard (1814-1875) i Elie Berthet (1815—1891) lub jeszcze dawna przyjaciółka George Sanda i Liszta, Daniel Stern (hrabina d’Agoult 1805—1876), miała do ostatnich czasów jednego tylko przedstawiciela w osobie Wiktora Cherbuliez’a (1829—1899), pochodzącego z Genewy, dowcipnego romansopisarza i dobrego essayistę. Dziś również, poza kilku dziełami eleganckiemi, subtelnemi i budzącemi dyskretne wzruszenie, wyszłemi z pod pióra pań: Nisson, Espi-nasse-Mongenet i t. d. rodzaj ten został prawie całkowicie zaniechany. Ale powieści ideowe Acker’a, Baumann’a, Renaudin’a, Porte étroite Andrzeja Gide’a, pisarza i krytyka o poglądach zupełnie oryginalnych, Piętno E. Est au nié, symboliczne utwory Elemira Bourges’a wynagradzają może obficie zanik twórczości w tym kierunku.

Dodajmy też, że powieść naturalistyczna nie zniknęła wraz z upadkiem szkoły realistycznej. Współpracownicy Wieczorów medańskich: Céard, Alexis i H e n n i q u e znaleźli naśladowców. Podczas gdy Hektor Malot (1830—1907) jest w swej płodnej, nazbyt płodnej karyerze sentymentalnym i mieszczańskim „realistą"; podczas gdy Juliusz Vallès (1832—1883), zdumiewający twórca powieści Jacques Vingtras, daje nam w książkach, nacechowanych przedziwną tężyzną stylu, nieco sztuczny obraz człowieka „zbuntowanego“, za jakiego uważał samego siebie, młodzi pisarze o krzepkim temperamencie zwracali się, wyjaskrawiając ją jeszcze, do tradycyi naturalistycznej (Lucyan Descaves, Paweł Bonnetain, L. D e s p r é s), lub też przesycali swój realizm namiętnością romantyczną (Jan Lorrain), albo wlewali w niego litość słowiańską (Charles-Louis Philippe)¹).

!) Dopuścilibyśmy się niesprawiedliwości, zapominając o autorach powieści przygód, przeznaczonych zwłaszcza dla

X. — Oto, co w rezultacie wydała u nas powieść w końcu XIX-go i w pierwszych latach XX-go wieku. Tyle imion i tyle dzieł mogłoby zapewne pozwolić przypuszczać, że jest to doba większego niż kiedykolwiek jej rozkwitu. Prawda jednak nakazuje mi wyznać, iż dzieje się wręcz przeciwnie. Publiczność czyta jeszcze bardzo dobre powieści, ale mniej niż dawniej; natomiast nie czyta zgoła miernych, ani nawet dość dobrych.

Czyź mam dodać, że winne są temu poniekąd same powieści, w których nie odczuwamy już samorzutnego zapału i tego prawdziwego „powołania“, które występuje u najmniej nawet wybitnych romansopisarzy, współczesnych Balzac’a, Flauberta, Alfonsa Daudeta: dzieje się to może dlatego, iż, jak każdy rodzaj literacki, powieść wyczerpała się wskutek nadmiernej produkcyi, lub też raczej z racyi, że znużona wyobraźnia autorów dzisiejszych woli opowieści historyczne i studyowanie faktów, niż obmyślanie zawika-nych intryg.

dzieci. Są nimi: płodny Gustaw Aimard, pomysłowy Alfred Assolant, szczególniej zaś niewyczerpany, pełen wiedzy i przedziwny Julijusz Verne.

ROZDZIAŁ V.

POEZYA I TWÓRCZOŚĆ TEATRALNA.

Poezya: I. Odrodzenie poetyckie. — II. Jan Richepin. — III. Poeci zakątków rodzinnych. — IV. Poeci pozostający wiernymi prozodyi „regularnej.“ — V. Mallarmé i jego wpływy. — VI. Henryk de Régnier. — VII. Adepci wolnego wiersza. — VIII. Verlaine i Rimbaud.— IX. Kilku następców Verlaine’a. — X. Francis Jammes.— XI. Jan Moréas. — XII. Wnioski.

Teatr: XIII. Sardou; Pailleron; de Bornier i t. d.; — XIV. Wolny teatr i „l’Oeuvre.“ — XV. Edmund Rostand. — XVI. .Teatr miłości i namiętności. — XVII. Teatr tendencyjny. — XVIII. Malowanie obyczajów. — XIX. Komedya. — XX. Wnioski.

POEZYA.

I. — Krytyk literacki, który pozostawił nam sam bardzo piękne utwory poetyckie, Juliusz Tel lier (1863—1889), pisząc około r. 1887-go rzecz o Naszych Poetach, zwracał melancholijnie uwagę na różne sym-ptomaty, które zdawały mu się zwiastować bliską śmierć poezyi. Obawiał się istotnie, że tradycyonalne formy wiersza zużyły się aż do wyczerpania i że nowe kształty, które urabiali właśnie dekadenci i symboliści, mogły, z racyi samego swego wysubtelnienia, interesować jedynie szczupłe kółko estetyków. Żywił też smutne i stanowcze przeświadczenie, że żadne wzruszenie poetyckie nie zdoła już znaleźć oddźwięku we

Francyi. Mylił się jednak najzupełniej; poczęto smakować w poezyi tak ogólnie, że od najbardziej arystokratycznych salonów Paryża do najbardziej zacofanych zakątków prowincyi — wszędzie słychać było tylko deklamowanie wierszy i oklaski; czar poezyi zwyciężył nawet czczą płochość mody. Mogło było zdawać się niemal, że powróciliśmy do zarania ubiegłego wieku, gdy „stan poezyi“ miał stworzyć ruch romantyczny. W późniejszym jeszcze momencie obecny tryumf poezyi cofa nas ku epoce znacznie więcej oddalonej, gdy król Francyi, pisząc do Ronsard’a przemawia w te słowa:

Obaj jednako nosimy koronę.

Wielcy panowie, którzy nie raczyli ongi przyjąć tytułu „książęcego“, szczycą się dziś mianem „poetów“.

II. — Istotnie, tradycyonalne formy wiersza nie były wyczerpane, ani skazane na zniknięcie wraz z pochyleniem się do upadku szkoły Parnasistów. Po wojnie r. 1870-go, kilku młodzieńców śmiałych i niesfornych, próbując nawiązać tradycye ostatnich romantyków, poczęło dawać utwory śmiałe również, lecz ujęte w karby dyscypliny, na wzór produkcyi r. 1840-go. Określali się sami mianem Żywych.

Obok poetów fantastycznych i humorystów, jak Ponchon, liczyły te zastępy młodego wychowańca Szkoły Normalnej, posiadającego poważną kulturę klasyczną, lecz umysł zbyt niezależny, by nagiąć się do trybu wychowawczego uczelni. Był nim Jan Riche-pin (ur. w r. 1849). Nie posiadamy dokładnych szczegółów o zdumiewających zajęciach, jakich uczony ten humanista musiał się imać po zerwaniu z wszechnicą.

Wiemy tylko, że wyładowywał towary ze statków, że był marynarzem i zarabiał dzielnie i uczciwie, w pocie czoła na swój chleb „nędzarza“. Wrażenia z tego żywota dostarczyły mu przedmiotu do zbioru poematów gorących i bezładnych: Pieśni Nędzarzy. Dał następnie Bluźnierstwa, w których było więcej namiętności, niż braku poszanowania, wreszcie Morze, o liryzmie pokrewnym Micheletowi, więcej jednak wymownym niż u niego, a mniej poetycznym oraz kilka innych zbiorów lirycznych, pełnych ruchu i blasku.

Ten „żywy“ próbował również twórczości teatralnej. Najbardziej literackimi z pośród jego utworów dramatycznych, jak również najrzetelniejszymi jego tryumfami scenicznymi są: Włóczęga i Flibustyer, gdzie całe jego umiłowanie życia wolnego, wędrownego i pełnego przygód wypowiada się w pięknych, szlachetnych i wibrujących wierszach. O nieustającej jego płodności świadczyły też powieści, „cygańskie“ jednocześnie i „przyzwoite“ (mówię tu o kilku z nich przynajmniej). Stukał więc, jak prawdziwy „włóczęga“ literatury do wszystkich drzwi, nie zakładając nigdzie siedliska, aż trafił w końcu na to, co zdaje się być jego powołaniem. Dawny uczeń Szkoły Normalnej, wrócił na drogę pierwszych swych poczynań i jest dziś „profesorem.“ Profesorem niewątpliwie nie banalnym! Sprawuje istotnie swe czynności z elokwencyą i pełen jest ciepła i sztuki.

III. — Maurycy Rollinat (1858—1903) zapragnął również podjąć puściznę poetów „rabicznych“ romantyzmu; nie mówilibyśmy tu jednak o nim, ani o jego Newrozach, mimo talentu, o jakim świadczy ten zbiór, gdyby ów spółrodak pani George Sand nie wyśpiewał był swego rodzimego zakątka w tomie p. t. Wrzosowiska (Les Brandes), stawiającym go obok Fabié’go, poetycznego odtwórcy surowych krajobrazów ojczystej swej Rouergue, lub Gabriela Vi-caire’a (1848—1900), subtelnego nader artysty, którego wiejskie Emalie bressańskie mogą współzawodniczyć godnie z Emaliami i Kameami mistrza T. Gautiera.Ł)

IV. — Poeci, o których mówiłem obecnie, posługują się dawnemi miarami metrycznemi i dawnymi rytmami. Używają ich również poeci, widzący rzeczy „pod kątem wieczności“, lub wyznawcy Baudelaire’a, przywiązujący większą wagę do idei i przemyślanych uczuć, niż do muzyki wiersza. Oto ich treściwe i niedostateczne wyliczenie:

Pierwszem niemal wystąpieniem Edmunda Haraucourta (ur. w r. 1857-ym) była jego Naga dusza, zbiór utworów poetyckich, który ukazał się w r. 1885-ym i został uznany za dzieło oryginalne i silne; w następstwie zwrócił się autor do sceny, wystawiając dramaty wierszem. Pani Ackermann (1813—1890), współczesna niemal szkole Parnasistów, wypowiada swój ateizm w namiętnych i wymownych formułach. Dwaj przedstawiciele ciała uniwersyteckiego: Angellier i Ernest Dupuy, znani jednako z uczonych i pełnych tężyzny prac z dziedziny historyi literatury, są autorami szlachetnych i harmonijnych,

9 Do rzędu tych poetów zaliczyłbym też najchętniej Andrzeja Theuriet (1833—1907), jakkolwiek dobytek powieścio-pisarza znacznie większym jest tu, niż dzieło poety. Jeśli jednak powieści zachowają żywotność, zawdzięczać to będą swemu tak prostemu wdziękowi i woniom lasu, któremi są przesiąknięte.

krzepko ukutych wierszy. Ernest Dupuy zaniknął się obecnie oddawna w zakresie erudycyi i krytyki, jeśli jednak nie uprawia już poezyi, nie porzucił jej bynajmniej, poświęcił się bowiem studyowaniu Alfreda de Vigny. Co się tyczy Angelliera, który był profesorem literatury angielskiej w uniwersytecie miasta Lille, pisarz ten umarł ostatnio w chwili, gdy rozgłos jego wzrastał wraz z jego wziętością i gdy wolno mu było przypuszczać, iż czekają go na polu literatury piękne przeznaczenia. Fryderykowi Plessis, urodzonemu w r. 1851-ym i będącemu obecnie profesorem Sorbony, autorowi Glinianej lampy i Drogi ku wyżynom, należy poczytne miejsce pomiędzy klasykami i symbolistami. Bardzo pociągające również wiersze wychodzą z pod pióra Henryka Chanta-voine’a, którego wymieniliśmy już jako jednego z naszych najlepszych publicystów. Wreszcie utwory Maurycego Bouchora, skreślone nieraz w wierszu dość prozaicznym, świadczą o znacznej podnio-słości duszy.

Zaznaczmy w końcu, iż „wielki świat“ pociągnął ku sobie trzech z pośród poetów wiernych tradycyonalnej formie, jakkolwiek talent ich wyrasta o wiele po nad zwykłą miarę popisów amatorów światowych; jeden z nich jest przenikliwym krytykiem, drugi uczonym i subtelnym interpretatorem sztuki i poezyi włoskiej, trzeci—poetą „wsi“ i myślicielem „spirytualistycznym.“ Są to: A. Dorchain, Piotr de Bouchaud i Karol de Pomairols.

V. — Nowe formy metryczne opracowywane były i urabiane z daleko większym zapałem niż dawne. Do nich to zwraca się przeważnie zuchwała młodość, do nich — poszukiwacze szczególności, do nich — niespokojne i subtelnie skomplikowane dusze.

Na Stefana Mallarmé’go (1842 — 1898) przyszła również kolej stania się szefem szkoły. Przez długi czas był profesorem angielskiego, pierwotnie w małej mieścinie Tournon, następnie w Paryżu, w liceum Condorceta. W mieszkaniu jego, na czwartem piętrze przy ulicy de Rome, zbierał się szczupły zastęp jego entuzyastycznych zwolenników. Miłował równie niemal gorąco jasność wysłowienia, jak zaciemnienie wiersza; mówił w sposób wyszukany. Skazany na skromne i ciasne istnienie, wynagradzał to sobie wspaniałym idealizmem. Stawiał niezmiernie wysoko cele sztuki i dążył przez całe życie ku jakiejś estetyce transcendentalnej, w którem to dążeniu nikt nie mógł iść całkowicie jego śladem. Oddał jednak poezyi wielką usługę, przedstawiając ją jako szczyt, do którego trudno dotrzeć. A jeśli nikt nie pomyślał o pisaniu wierszy podobnych jego utworom, to jednak nauczanie jego poprowadziło ku mniej luźnej i niedbałej dyscyplinie, niż ta, w kierunku której mógłby był pociągnąć młodych przykład Verlaine’a.

VI. — Wpływ jego był więc (zmodyfikowanem zresztą) przedłużeniem wpływu Leconte de Lisle’a i działał zgodnie z wpływem J. M. Heredii. Możemy sprawdzić to na jego uczniu, Henryku de Régnier (ur. w r. 1864-ym). Przez czas długi istotnie autor Jeux rustiques et divins wahał się pomiędzy zaadoptowaniem formy ścisłej i zaciemnionej (nieco na wzór Mallarmé’go), lub też luźnej zupełnie, „impresyoni-stycznej“, formy wyznawców „wolnego wiersza." Pisał wówczas tego rodzaju stanze:

Chwieje się dom przeszłości: zagasłe ognisko Nadziei twych i słońc twych stało się popiołem.... Kuszący trofej omdlał, wisząc wciąż na ścianie:

Weźmij stąd róg, i pierścień, i klucz czarodziejski.

Lub poematy liryczne jak następujący:

Drogi ciągnęły się ku dniom I mógłbym z nimi płynąć jeszcze Ku snom,

Ku wodom, ziemiom wciąż — i jeszcze Aż ku tym dniom,

Gdy swą cierpliwą dłonią śmierć mi otworzy swój dom — I w oczach moich pieczęcią zamknie drogę łzom,

Iż się kwieciem i złotem ciszy wieczystej upieszczę.

Powróciwszy dziś do sztuki więcej „klasycznej“, lecz nie zatracając nic ze swej delikatnej i wytwornej indywidualności, H. de Régnier jest artystą pełnym szlachetności i naturalności. Nie uznaje gwałtownych wybuchów, krzyków, marzeń, omdlewania; przeciwnie, umiłował proste i piękne perspektywy i bezbrzeżne horyzonty, a na pierwszym ich planie—wyraźne linie wykończonego rysunku.

VII.— Jednakże nie wszyscy symboliści wyrzekli się wolnego wiersza. Ani Kahn, ani Ghil, ani też Stuart Merill i Viélé-Griffin nie porzucili tej giętkiej wersyfikacyi, jeśli zaś zrywają z nią, to nie dla przyjęcia ściślejszej formy wiersza, lecz kwoli pisania prozą. Viélé-Griffin naprzykład, przekładał zawsze nad inne kształty w swych świetnych ewoka-cyach rozciągliwe rytmy i różnorodne asonanse nowej szkoły.

VIII. — Oto w końcu nowy zwrot w dziejach naszej poezyi; dotarliśmy do wybrzeży prądu, spływają-eego z wielkiej zapewne wyżyny, a który zaprowadzi nas może bardzo daleko od Parnasu do lamartinow-skiego niemal liryzmu. Inicyatorem tego liryzmu — dawnego i nowego jednocześnie — jest Paweł Verlaine (1844—1896).

Mówiliśmy już, że Verlaine słuchał był nauczania Leconte de Lisle’a; wydawać się mogło przez chwilę, iż można mu wyznaczyć miejsce pomiędzy Sully-Prud-homme’m i Franciszkiem Coppée. Ale oto zjawił się u niego pewnego dnia młodzieniec, dziecko jeszcze, o wyglądzie dzikim, niemal niepokojącym, przybywający niewiadomo skąd i uciekający przed życiem; młodzieńca tego nawiedzały dziwne marzenia poetyczne. Był to Artur Rimbaud (1854 — 1891). Verlaine wprowadził go do swej rodziny, zainstalował w swem ognisku domowem i uległ wpływowi tego wizyonera o potężnej wyobraźni. Nadeszła Komuna, po niej tryumf porządku. Obawiając się, by nie dotknęła go represya, Verlaine schronił się ze swym przyjacielem do Londynu. Wygnanie było im złym doradcą. Nie będziemy mówili tu o dramacie, który wywołał skazanie Verlaine’a na więzienie i pogrążył Rimbaud’a w tak gorzkie zniechęcenie, że, zaniechawszy ostatecznie wysiłku literackiego, postanowił odbudować swe życie jako eksplorator i kolonizator w dalekich krajach, skąd powrócił dopiero, by umrzeć.

Gdy skończył w taki sposób, pozostawiając zaledwie kilka poematów i utworów w prozie, tak krótkich, że można nazwać je raczej wspaniałemi formułami, niż skończonemi dziełami, Verlaine, opuszczony przez swoich, zdał się też sam na łaskę losu. Był już jedynie wrażliwością, gotową radować się lub cierpieć z powodu wszystkich dotykających go wzruszeń, człowiekiem całkowicie złamanym. I oto w tym decydującym okresie życia spłynęło nań szczęście nawrócenia — a raczej uspokojenie, w jakiejś ufności i naiwności religijnej.

Zaczął wówczas ponownie pisać wiersze. Niezdolny był niewątpliwie do kombinowania rytmów i obrazów, ale, jak Marcelina Desbordes-Valmore, słuchał w sobie muzyki uczucia i notował ją instynktownie z subtelnością ucha i giętkością stylu, które zdobył, poddając się dyscyplinie Parnasu. Wyszły stąd głębokie i wzruszające poematy, tworzące jego Mądrość (Sagesse), czyste i samorzutne jak tryskające źródło.

Wiemy wszyscy, jaką była jego opłakana starość; widzieliśmy tego cierpliwego chorego o sokra-tesowskiej brzydocie w jego łóżku szpitalnem; widzieliśmy tego alkoholika, pozbawionego już wszelkiej dyrektywy, gdy stoczył się na ławki piwiarni pośród cyganeryę i dziewczyny; widzieliśmy wreszcie tego nieszkodliwego maniaka, gdy w swym smutnym pokoju złocił wszystko, co wpadło mu do ręki. Ale geniusz jego, wyzwolony, zdaćby się mogło, i staw-szy się czystą poezyą wpośród poniżenia i unicestwienia ducha i woli, wydawał z siebie do końca boską muzykę.

IX. — Miał wielu uczniów, a właściwiej, pod wpływem jego poezyi, wytrysnęło z ziemi tysiąc źródeł poetyckich; na szczęście jednak następcy jego umieli zaprzestawać pogrążania się w ten „stan poezyi“, bardzo podobny do „stanu poddania się“ kwietystów, zanim zdążyli dojść niejako do utraty refleksyi i kierującej się wolą sztuki. Odczytajmy, istotnie, poematy pani de N o a i 11 e s. U autorki Coeur innombrable i Visage émerveillé odnajdujemy tęź samą żywą i naiwną, wibrującą nieustannie wrażliwość, która wystarczyła, by uczynić z Verlaine’a wielkiego poetę. Ale pani de Noailles nie ulega z zamkniętemi oczyma wszelkim odruchom tej wrażliwości poetyckiej; ma swe wybrane horyzonty i wybiera również swe obrazy; wynajduje, układa, komponuje; jej czarowne poematy i powieści mają początek, środek i koniec. Jest poetką z natury, ale wola jej uczyniła z niej artystkę. Toż samo powiedzieć można o Samain’ie (1858— 1900), pociągającym autorze Ogrodu infantki, który posunie się nawet do przyobleczenia w formę dramatyczną przedmiotu podjętego przez Leconte de Lisle’a w jego Polyphénie. Choć ma takąż jak Verlaine szczerość, panuje zawsze nad swą sztuką.

X. — Ale najdoskonalszym przedstawicielem tego nowego „verlainimu“, jest Francis Jammes, pisarz, wywierający obecnie na młodych poetów wpływ niesłychany. Francis Jammes mieszka w Orthez. Żyje wpośród wrażeń naturalnych, młodych, świeżych, pod niebem o łagodnym klimacie, na wybrzeżu Ga-ve’y, przez którą przerzucony jest stary bardzo most, na łonie wsi wonnej. Wywoływał w początku nieskończenie delikatne i proste postacie młodych dziewcząt o szlachetnej duszy i tkliwem sercu. Następnie powołał do życia zwierzęta, króliki w ich kryjówkach, ptaki i nawet kwiaty. Wreszcie nawrócił się również i on. Sztuka jego nabrała krzepkości i jasności, stała się jędrną, lecz bynajmniej nie sztywną; nawet proza rozsnuwa się z większą pewnością, jest więcej giętka i żywa, jak kroki człowieka, wiedzącego, że dąży do celu dobrą drogą. Napisał w taki sposób przedziwne „notacye“ o swej córce Bernadecie. Obecnie wydaje Georgiki chrześcijańskie, w niezwykłej dość formie dubletu, przestrzegając praw wersyfikacyi z surowością godną Malherbe’a. Jak przedstawiać się będzie to dzieło po skończeniu, ze swymi dwunastoma śpiewami? Sądzę, że będzie przypominało zapewne proste i przepiękne „almanachy“, które średniowiecze rzeźbiło na portalach kościołów, by poświęcić Bogu dni i prace dwunastu miesięcy roku.

Jammes miał dwóch towarzyszów w chwili, gdy wstąpił na tę drogę, na której wyprzedza dziś wszystkich innych poetów; jednego z nich, Karola Guérin'a zabrała śmierć, drugiego—Henryka Bataillera teatr odbił zwycięzko poezyi. Co się tyczy uczniów jego, młode ich powodzenia zrodziły się zaledwie dnia wczorajszego, nie możemy więc wymieniać ich w tej książce.

XI. — Świadkiem całego tego ruchu był poeta pochodzący z Grecyi, Jan Moréas (urodzony w Atenach r. 1856-go, zmarły w Paryżu w r. 1910-ym). Moréas był kolejno parnasistą i romantykiem, symbolistą i dekadentem, następnie naśladował Ronsard’a awkońcu—Malherbe’a. Ale sama treść jego talentu nie uległa nigdy zmianie po przez kolejne przekształcania techniki. Wyniósł z rodzinnego swego kraju takie poczucie harmonii, barwy i jasności, takie poszanowanie ładu i światła, taką pogardę dla mętnych idei i oderwanych konstrukcyi, że daleko niewątpliwiej, niż Leconte de Lisie, pozostanie w pamięci, jako przedstawiciel ideału antycznego w naszej epoce. Uczniami jego są, między innymi, wytrawny i wykwintny poeta Ernest Raynaud i Raymond de la Tailhede; zdumiewające występy młodzieńcze Tailhede’a pozwalają spodziewać się po nim poematów, które da nam zapewne jego wiek dojrzały.

XII. — Oto więc, jakim jest obecnie stan poezyi. Gdyby jednak przyszło nam szukać w tern ścieraniu się różnych dążności i „technik“ jakiegoś ogólnego kierunku, uważalibyśmy, że, mimo wszelkich dziwactw i oryginalności, góruje dziś upodobanie do poezyi szczerej, prostej, religijnej, jednako dalekiej od wiersza parnasistów, jak od wolnego wiersza — podobnej tej, jaką była poezya francuska w przededniu Medy-tacyi.

TWÓRCZOŚĆ TEATRALNA.

XIII. — Utwory sceniczne Emila Augier i Dumas’a syna nie wyczerpały całkowicie swego powodzenia. Wiktor Sardou (1831—1908), autor, który rozpoczął swą karyerę pisarską prawie jednocześnie z tymi mistrzami dramatu mieszczańskiego, przyciągał nadal tłumy, a popularność jego, nie zmniejszając się wcale, wzrastała nawet przeciwnie. Ale był, co prawda, teatrem, wcielonym w ludzką postać, bez żadnej domieszki jakiejkolwiek filozofii.

Obok niego występuje pisarz daleko mniej nerwowy i samorzutny, Edward Pailleron (1838— 1899), który, w obrazach rodzajowych jak Świat nudów, lub w takich „marivaudages“ jak Iskierka, rzeczach o formie dowcipnej, wyszukanej i zręcznej podejmował tradycyę dramatyczną Oktawiusza Feuilleta.

Żył również dramat wierszem. Co prawda, Tra-galdabas Augusta Vacquerie (1819—1875) nie zdołał dobrnąć nawet do końca przedstawienia. Ale po roku 1870-ym, mało znany dotąd pisarz Henryk de Bornier (1825—1901) odnalazł nastrój romantyczny, a choć pisał językiem dziwnie prozaicznym, widziano w nim w pewnej chwili, po ukazaniu się jego Córki Rolanda, spadkobiercę Wiktora Hugo. Z racyi tegoż samego rodzaju natchnienia zdobywał w tymże momencie powodzenie Paweł Deroulède, (zm. w r. 1914. dop. tł.), którego dramaty, choć mniej popularne niż jego Pieśni żołnierza, podniecały uczucie narodowe. W rzeczywistości jednak, ani Henryk de Bornier, ani Deroulède, ani też Sardou lub Pailleron i ich naśladowcy nie wnieśli do teatru nic prawdziwie artystycznego i oryginalnego.

XIV. — Ale oto znajdzie się około r. 1890-go grupa młodych pisarzy, którzy zamierzą dokonać w sztuce dramatycznej przewrotu, podobnego temu, jakiego „naturaliści“ i „impresyoniści“ dokonali w powieści i malarstwie. Nowatorowie ci ośmielają się przyjąć za program wierne odtwarzanie życia, odrzucające wszelkie jego przyozdabianie, wszelkie przybieranie,—bezlitosne również. Teatr wypowie wszystko, co spisywała powieść naturalistyczna, a jeśli życie jest brzydkie i niskie, pokaże je w całej jego brzydocie i niskości.

Pewien młody aktor, Andrzej Antoine, który marzył o ofiarowaniu Francyi sztuki dramatycznej, wyzwolonej z dawnych tradycyi, otworzył dla tego naturalizmu scenicznego swój Wolny Teatr, któremu nadawano również nieco ironiczną nazwę „théâtre rosse“. Młoda szkoła autorów, zasilających tę scenę, z pomiędzy których wymienimy tylko Jerzego Ance y’ a i Alberta Guinon’a, miała poprzednika i mistrza zarazem w osobie Henryka Becque’a (1837— 1899), autora Michała Paupera, Kruków i Paryżanki, satyryka o umyśle ciętym, o jędrnym stylu i przenikliwej obserwacyi. Dodajmy, iż wielką zasługą Antoine’a i jego Wolnego teatru było otworzenie podwojów naszej sceny przed najbardziej śmiałemi arcydziełami współczesnych dramaturgów cudzoziemskich, przed Potągą Ciemności hr. Tołstoja, Tkaczami i Hannele Mattern Gerarda Hauptmanna (w doskonałym przekładzie Jana ThoreTa), przed Dziką Kaczką tego Ibsena, którego inne sztuki miały zostać nam objawionemi niezadługo przez teatr VOeuvre, rywalizujący z przedsięwzięciem Antoine’a.

Podobnie bowiem, jak Wolny Teatr zrodził się z naturalizmu, symbolizm wydał też wkrótce scenę „wolną“, zgodną z jego dążnościami. Lugné-Poe, młody aktor również, o znacznej kulturze literackiej, oddał na usługi dramaturgów francuskich i cudzoziemskich, należących zbliska czy zdaleka do tego ruchu, w teatrze l’Oeuvre, gdzie przedstawienia odbywały się co miesiąc, talent własny i wysiłki towarzyszy, których urabiał w swej szkole.

Tak więc, dzięki inteligentnym i szczęśliwym inicyatywom, teatr nasz odradzał się powoli, powracając jednocześnie do poszanowania prawdy i umiłowania poezyi. Wszystko to jednak wydaje nam się dziś czemś przejściowem zwłaszcza lub przy-gotowawczem i dopiero, począwszy od pierwszych lat

XX-go wieku, piśmiennictwo francuskie będzie mogło pochlebiać sobie, że posiadło raz jeszcze sztukę dramatyczną prawdziwie oryginalną i prawdziwie „literacką. “

XV.    — Postawimy tu w pierwszym rzędzie najgłośniejszego z naszych dramaturgów i najprawdziwszego z pośród nich poetę, Edmunda Rostanda (ur. w r. 1868-ym). W Samarytance i Dalekiej Księżniczce wywoływał niegdyś Rostand obrazy legendowe, nakazując żyć swym postaciom w nieokreślonej i wdzięcznej atmosferze, w jaką Musset już umiał spowijać swe Komedye. Jego Cyrano de Bergerac, dramat zabawny i uczuciowy zarazem, którego język poetycki ma w sobie całe malownicze bogactwo Ban-ville’a, podczas gdy ogólny tok akcyi przypomina czwarty akt Ruy BlasJa lub początek Marion Delorme, zyskał nieprawdopodobne powodzenie. Po tej sztuce przyszło Orlę. Te dzieje ostatnich chwil syna Napoleona zawierały tyle tak różnych pierwiastków zainteresowania, że mimo rozproszenia intrygi, Orlą zdobyło autorowi tryumfy dorównywające powodzeniu Cyrana. Ostatnio wreszcie dał nam Rostand Chante-clera, sztukę pełną czaru, a zbijającą z tropu, której postaciami są koguty, kury, psy, koty, pawie, bażanty, całe ptactwo domowe. Nie wiem, czy należy dopatrywać się w tej nowoczesnej „powieści lisa“ jakiegoś głębokiego symbolizmu, ale podziwiać w niej trzeba niewątpliwie cudowne rozbawienie, nadzwyczajną fan-tazyę, oszałamiającą sztukę i najbardziej powabne szaleństwo, a więc — poezyę jednem słowem.

XVI.    — Głównym przedstawicielem twórczości teatralnej, zwracającej się do miłości i namiętnością

jest w obecnej chwili Paweł Hervieu (ur. w roku 1857-ym). Ten krzepki i umiejący wzruszać powie-ściopisarz, dał nam dramaty proste, w których podejmuje tragiczne zagadnienia moralne i prowadzi swe postacie do ostatecznych granic bólu i namiętności. Sztuka jego ma w sobie coś z prostolinijności i surowości, właściwych pewnym utworom teatru antycznego. Styl jest zawsze dyskretny i patetyczny i dąży prosto do celu.

Dzieło Bernstein’a (ur. w r. 1876-ym) należy do tejże kategoryi, co dobytek Hervieu’go, lecz psychologia jest tu mniej przenikliwa, intryga więcej brutalna, wreszcie melodramat ujawnia się zawsze

wyraźniej.

J. de Porto-Riche (ur. w r. 1849-ym) jest z natury elegijnym; wszystko znika dlań wobec radości i smutków — zwłaszcza smutków miłości. Tak

przytem umiejętnie budzi w nas wzruszenie, że nie przychodzi nam na myśl zasięgnąć rady sumienia co do przedstawianych przezeń sytuacyi i uczuć, które powinnyby gorszyć nas jednak.

Henryk Bataille wreszcie nie zapomina, pokazując nam biedne, rozedrgane serce zakochanej kobiety, że posiadał ongi dar poezyi, wraz z darem wzruszania i wlewa istotnie poezyę w nędzę życiową, dla której nieci w nas politowanie.

XVII. — Twórczość sceniczną tendencyjną streszczają dwa imiona — Brieux’a i de Curel’a. F. de Curel podejmuje wielkie tezy społeczne i filozoficzne; mniej ambitny i więcej utylitarny, Brieux studyuje w mieszczańskiem środowisku rodzinnem pewne niepokojące problematy, z których sumienie nasze wyzwala się nazbyt często, nie myśląc o tem wcale.

XVIII. — A oto obecnie odtwórcy naszych obyczajów. Mistrzem rodzaju jest Henryk Lave-dan (ur. w r. 1859-ym); ma dowcip i wdzięk, wesołość i wzruszenie; umie chwytać znakomicie śmieszności i obdarza je życiem; bawi nas, nie kładąc w to goryczy ani okrucieństwa. A gdy porzuca teatr dla powieści, komedyę dla krytyki, zachowuje tę samą naturalność i ten sam humor.

Maurycy Donnay (ur. w r. 1862-im) jest bardzo zręcznym i śmiałym pisarzem dramatycznym; w „Chat noir“ był ongi spółpracownikiem fantazyjnego i poetycznego teatru Cieniów i zachował na zawsze nieco z tej fantazyi i poezyi swych pierwszych poczynań. Po sztukach wprost humorystycznych, jak Wychowanie księcia i Lysistrata, nie obawiał się przystąpić do roztrząsania bardzo poważnych zagadnień w komedyach zabawnych i zuchwałych jednocześnie: zagadnień socyologicznych w Polance, metody psychologicznej w Kochanku, kwestyi etnograficznych w Powrocie z Jerozolimy. I może gotuje się już wprawić nas w zdumienie jakiemś nowem przeobrażeniem swego talentu.

Po tych mistrzach rodzaju, wymieńmy Alfreda Capus’a, głośnego ze swego uśmiechniętego optymizmu i Abla Hermanfa, więcej uszczypliwego i suchego, ale wykazującego również, w powieści czy twórczości teatralnej, wybitny dar obserwacyi saty

rycznej.

XIX.—Najmniejszym wogóle zmianom ze wszystkich form twórczości dramatycznej uległ wodewil. Ale

komedya czysto „komiczna“, komedya Labiche’a i Teodora Barrière’a (1823—1877), uprawiana dziś przez ludzi, posiadających ogromną zręczność — że wymienię tylko: Aleksandra Bissona (zm. w roku 1911-ym), Tristana Bernarda i Piotra Veber’a, znalazła nawet za naszych dni dwóch okrywających ją chwałą mistrzów, z których jeden ma wiele danych na dzielenie nieśmiertelnej sławy autora Skarbonki, drugi zaś mógłby zaiste stanąć kiedyś na poziomie autora Hrabiny cTEscarbagnas i Jerzego Dandin.

Pełen zawsze fantazyi i nieprzewidzianych żartów, Jerzy Feydeau pokazał nam istotnie w całym szeregu krótkich jednoaktówek, z których pierwsza, i może najlepsza, była zatytułowana On purge Bébé, że nawiązywanie i rozwiązywanie arcykomicznych intryg nie stłumiło w nim zmysłu obserwacyi, uśmiechniętej i groźnej zarazem, która nadaje czasem tak szczególną wypukłość wesołym groteskom Labiche’a. Co się tyczy Jerzego Courteline’a, który pisze zresztą raczej przeznaczone do czytania dyalogi, niż prawdziwe komedye, co się więc tyczy autora Boubouroche¹a i Strachu przed kijem (La Peur des Coups), to zdaje się on należeć do rodziny nieśmiertelnych twórców typów ludzkich

XX. — Produkcyi scenicznej poświęca się wielu jeszcze bardzo sprawnych pisarzy, jak np. G avault, Fabre i t. d. Tak trudno jest jednak odróżnić w tej dziedzinie dzieła talentu od tego, co jest tylko rzemiosłem i biegłością, że — pomijając mistrzów — wyrzekam się wydawania sądów o całej masie naszych autorów dramatycznych i klasyfikowania tychże autorów. Zresztą większości utworów scenicznych, wyszłych z pod pióra naszych spółczesnych brak doprawdy zanadto „wielkości w odwadze“, jak mówi stary Corneille; nie wierzę zaś, by bez niej mógł istnieć teatr dobry, prawdziwy i wielki — ze stanowiska literackiego przynajmniej, które zlewa się tu z punktem widzenia moralnym.

KONIEC.

SPIS RZECZY.

CZĘŚĆ TRZECIA.

RUCH HUMANITARNY.

Słr.

Rozdział I. Ruch ideowy w okresie monarchii lipcowej 1 Rozdział II. George Sand i powieść tendencyjna. . . 34

52

Rozdział III. Balzac (1799—1850).........

74

Rozdział IV. Lamartine po roku 1830-ym, mówca, historyk i powieściopisarz..........

90

110

Rozdział V. Wiktor Hugo, jako poeta epiczny . . . . Rozdział VI. Michelet (1798—1874)........

CZĘŚC CZWARTA.

TRYUMF IDEI POZYTYWNYCH.

(N (O O) IO ^ O

n <# © oo o pi

r-H ,-H r-< CS <M

Tf 00 o

CO t'es

CN CS

Rozdział I. Życie i obyczaje w dobie drugiego Cesarstwa .................

Rozdział II. Zagadnienia moralne........

Rozdział III. Sainte-Beuve (1804—1869)......

Rozdział IV. Renan (1823—1892).........

Rozdział V. Hipolit Taine (1828—1895).......

Rozdział VI. Flaubert (1821—1880)........

Rozdział VII. Powieść impresyonistyczna i powieść na-

turalistyczna..............

Rozdział VIII. Parnas.............

Rozdział IX. Poeci niezależni..........

CZĘŚĆ PIĄTA.

OKRES WSPÓŁCZESNY.

Słr.

Rozdział I. Kilka cech ogólnych współczesnego okresu

Rozdział II. Kilku świadków naszej doby.....

Rozdział III. Historya, krytyka i filozofia......

Rozdział IV. Powieść współczesna........

Rozdział V. Poezya i twórczość teatralna......

296

308

327

345

SKOROWIDZ AUTORÓW.

(CYFRY ARABSKIE OZNACZAJĄ STRONICE; RZYMSKIE OZNACZAJĄ TOMY).

Arène

A.

About (Edmund) 161 IL Achard (Amedeusz) 361 II. Acker 362 II.

Ackerman (Pani) 367 IL Adam (K.) 342 II.

Adam (Pani) 340 II.

Adam (Paweł) 351 II. Agoult (Hrabina d’) 361 II. Aimard (Gustaw) 363 II. Albalat 339 II.

Albert (Paweł) 341 II. Alexis 362 II.

Ancelot 149 I.

Ancey (G.) 377 II. Andrieux 26 I.

Angellier 367 II.

Antoine (Andrzej) 376 IL (Paweł) 356 II. Arlincourt (d’) 28, 169 I. Arvers (F.) 275 II. Assolant 363 II.

Augier (Emil) 151 II. Aulard 329 II.

Aumale (książę d’) 334 II. Autran 151 II, 285 II.

B.

Ballanche 46 I.

Balzac (H. de) 52 II.

Banville (Teodor de) 52 II. Baour-Lormian 28 I.

Barante (de) 165 I.

Barbey d’Aurevilly 358 II. Barbier (August) 275 II.

Barine (Pani Arvède) 338 II. Barrés (Maurycy) 318 II. Barrière (Teodor) 381 II. Bataille (Henryk) 374 II. 379 II. Batifol (biskup) 334 II. Baudelaire (Karol) 281 II. Baudin (Piotr) 340 II.

Baudrillart (biskup) 334 II. Baumann 362 II.

Bayet (K.) 340 II.

Bazard 8 II.

Bazin (Ré né) 347 II.

Beaunier (Andrzej) 337 II.

Becque (Henryk) 377 II.

Bédier (J.) 341 II.

Bellaigne (Kamil) 339 II.

Bellessort 339 II.

Belloy (markiz de) 276 II.

Béranger 103 I.

Bergson 306 II.

Berlioz 339 II.

Bernard (Tristan) 381 II.

Bernardin de Saint Pierre 18 I. Bernstein (H.) 379 II.

Berryer 29 II.

Bersot 342 II.

Berthelot 342 II.

Eertheroy (pani J).

Berthet (E.) 361 II.

Bertrand (Ludwik lub Aloizyusz) 283 II.

Bertrand (Ludwik) 354 II.

Beyle (Henryk) patrz Stendhal. Biré (Edmund) 341 II.

Bisson (Aleksander) 381 II.

Blanc de Saint Bonnet 94 1. Boisgobey (Fortunat du) 360 II. Boissier (Gaston) 328 II.

Bonald (de) 36 I.

Bonnetain (Paweł) 362 II Bonnières (Robert de) 337 II. Bordeaux (Henryk) 348 II.

Borel (Petrus) 143 I.

Bornier (Henryk de) 376 II. Bouchardy 150 I.

Bouchaud (Piotr de) 368 II. Bouchor (Maurycy) 368 II.

Bouühet (L.) 285 II.

Bourgeois (Ém.) 330 II.

Bourges (Eiemir) 362 II.

Bourget (Paweł) 315 II.

Boutroux 342 II.

Boyslesve (Réné) 354 II.

Brémond (Henryk) 336 II. Briand (Arystydes) 343 II. Brieux (E.) 379 II.

Brifaut 28 I.

Brisson (Adolf) 338 II. Brizeux 271 II.

Brochard 342 II. Brunetière (F.) 324 II. Brunot 341 II.

Byron 115 I.

c.

Cabet 13 II.

Cagnat (Réné) 340 II.

Caillavet de l’Estandoux 26 I. Calderon 118 I.

Capus (A.) 3a0 II.

Caro 342 II.

Cassagnac (Guy de) 340 II.

Cazalis (Henryk) 267 II.

Céard 362 II.

Cervantes 118 I.

Chabrière (pani de) 30 I.

Chamard 341 II.

Champfleury 248 II.

Chantavoine (Henryk de) 339 II. 368 II. Charmes (Francis) 340 II. Chateaubriand 66 I.

Châtillon (Aug. de) 280 II.

Chatrian 356 II.

Chaumeix (Andrzej) 339 II.

Chénier (Andrzej) 4 I.

Chénier (Maryan Józef) 10 I.

Cladel 356 II.

Claretie (Juliusz) 338 II.

Cherbuliez 362 II.

Claude-Bernard 342 II.

Clemenceau (Jerzy) 340 II.

Cochin (Dyonizy) 343 II.

Collet (Ludwika) 276 II.

Collignon 340 II.

Compayre (Gabriel) 342 II.

Comte (August) 135 II.

Condorcet 14 I.

Constant (Benjamin) 31, 97 I.

Coppée (Franciszek) 290 II.

Corbière (Tristan) 295 II.

Costa de Beauregard 334 II.

Cottin (pani de) 167 I.

Coulanges (Fustel de) 328 II.

Courier (Paweł Ludwik) 100 I. Courteline (Jerzy) 381 IL Cousin (Wiktor) 33, 112 I.

Croiset (Alfred) 335 II.

Croiset (Maurycy) 335 II.

Cros (Karol) 280 IL Curel (Fr. de) 379 IL

D.

Danton 7 I.

Darmesteter (Arseniusz) 341 II.

Daudet (Alfons) 237 II.

Daunou 34 I.

Decourcelle (Piotr) 360 II. Delavigne (Kazimierz) 123, 146 I. Delbos 342 II.

Delille 22 I.

Denis 330 II.

Deroulède (Paweł) 376 II. Desbordes-Valmore (pani) 272 II. Descaves (Lucyan) 362 II. Deschamps (Emil) 126 I. Deschamps (Gaston) 339 II. Deschanel (Paweł) 343 II. Desnoyers (Ludwik) 148 II. Desprès 362 II.

Didon (ojciec) 344 II.

Dierx (Leon) 263 II.

Donnay (Maurycy) 380 II. Dorchain (A.) 368 II.

Dostojewski 305 II.

Doumic (Réné) 335 II.

Drumont (Edward) 340 II.

Dubois 122 I.

Du Camp (Maksym) 338 II. Duchesne (biskup) 334 II.

Ducis 11 I.

Duhem 343 II.

Dumas ojciec (Aleksander) 151 I. Dumas syn (Aleksander) 157 II. Dupanloup (biskup) 344 II. Dupont (Piotr) 276 II. üupuy (Ernest) 367 II.

Duras (pani de) I67 1.

Durckheim 342 II.

Duruy (Wiktor) 335 II.

Duval 27 I.

E.

Ecouchard-Lebrun 28 1.

Enfantin 8 II.

Erckmann 356 II.

Ernest-Charles 339 II. Espinasse-Mongenet (pani) 362 II Estaunié 362 II.

Etienne 27 I.

F.

Fabié 367 II.

Fabre 381 IL Fabre d’Eglantine 11 I. Fabre (Ferdynand) 356 II. Faguet (Emil) 312 IL Farrère (Klaudyusz) 347 II. Feuillet (Oktawiusz) 148 II. Féval (Paweł) 361 II. Feydeau 331 II.

Filon 339 IL

Flaubert (Gustaw) 220 II. Fontanes 23 I.

Fouillée (Alfred) 342 IL

Fourier 10 II.

France (Anatol) 309 II. Fromentin (Eugeniusz) 352 II.

G.

Ibsen 305 II, 377 II. Imbart de la Tour 329 II. Izoulet 342 II.

Gaboriau 360 II.

Gambetta 344 II.

Gautier (pani Judyta) 353 II. Gautier (Teofil) 250 II.

Gavault 381 II.

Gay (pani Delfina) 127 I, 30 II.

Gay (pani Zofia) 30, 127 I.

Gazier 341 II.

Gebhart (Emil) 335 II.

Genlis (pani de) 30 I.

Gerbet 23 II.

Ghil (R.) 370 II.

Gide (Andrzej) 362 II.

Girardin (pani de) 30 II.

Giraud (Wiktor) 337 II.

Glatigny (Albert) 280 II.

Goethe 30 I, 109 I.

Goncourt (Edmund i Juliusz) 234 II. Gorce (Piotr de la) 335 II.

Gourmont (Rémy de) 339 II.

Goyau (Jerzy) 334 II.

Grammont (Hrabia de) 276 II.

Gratry (Ojciec) 342 II.

Gréard 342 II.

Guérin (Maurycy de) 283 II.

Guérin (Karol) 374 II.

Guinon (Al.) 377 II.

Guiraud (Ludwik) 126 I.

Guizot 161 I.

Guttinger (Ulryk) 127 I.

Guyau 342 II.

Gyp 359 II.

H.

Halévy (Ludwik) 143 II, 242 II. Hallays (Andrzej) 335 IL Hanotaux (Gabriel) 333 n. Haraucourt (Edmund) 367 II. Hatzfeld (Ad.) 341 II.

Haussonville (d’) 334 II.

Hauptmann (Gerhard) 377 II.

Hello (Ernest) 342 II.

Hennique 362 II.

Herder 129 II.

Heredia (José Maria de) 264 II. Hermant (Abel) 380 II.

Hervieu 379 II.

Hoffmann 111 I.

Houssaye (Henryk) 331 IL Houville (pani Gérard d’) 353 II. Hugo (Wiktor) 127, 154, 169, 193 I, 90 II.

Huysmans (Joris Karl) 244 II.

J.

Jammes (Francis) 373 II. Janin (Juliusz) 29 II. Jaurès 344 II.

Jouffroy 29 II.

Jullian (Kamil) 329 II.

K.

Kahn (Gustaw) 302 II, 370 II. Kant 18 I.

Karr (Alfons) 29 II.

Kock (Paweł de) 168 I. Kotzebue 27 I.

Krudener (pani de) 167 I. Krysińska (Marya) 302 II.

L.

Labiche 140 II.

Lachelier 342 II.

Lacordaire 24 II.

Lafenestre (Jerzy) 268 II.

Laforgue (Juliusz) 302 II.

Lahor (Jan) 267 II.

Lamartine (Alfons de) 127, 174 I, 74 11. Lamennais (Félicité Robert de) 14 11. Lamy 343 II.

Lanson 330 II.

Lapauze (Henryk) 340 II.

Laprade (Wiktor de) 285 II. Laromiguière 32 I.

Latouche (Henryk de) 124 I.

Lavedan (Henryk) 380 II.

Lavisse (Ernest) 329 II.

Le Brąz 356 II.

Le Breton 341 II.

Lebrun (Piotr) 28, 149 I.

Leconte de Lisie (Karol) 256 II. Lefèvre (Juliusz) 127 I.

Le Goffic 356 II.

Lemaître (Juliusz) 311 II.

Lemercier (Nepomucen) 25 I. Lemoyne (Andrzej) 268 II.

Lenient 341 II.

Lenôtre 332 II.

Leroux (Piotr) 122 I, 13 II. Leroy-Beaulieu 342 II.

Lesueur (pani Daniel) 361 II.

Liard (Ludwik) 342 II.

Lichtenberger (Andrzej) 360 II.

Littré 340 II.

Loeve Veimars 111 I.

Lombard (Jan) 355 II.

Lope de Vega 118 I.

Lorrain (Jan) 362 II. Loti (Piotr) 345 II. Louys (Piotr) 355 II. Luce de Lancival 28 I. Lugné-Poé 377 IL

Ollé-Laprune 342 I. Ossian 18 I.

Ozanam 25 II.

P.

M.

Madelin 332 II.

Maindron (Maurycy) 354 II.

Maine de Biran 32 I.

Maistre (Józef de) 40 I.

Maistre (Ksawery de) 30 I.

Mallarmé (Stefan) 301 II, 369 IL Male (Emil) 341 IL Malot (Hektor) 362 II.

Marchangy (de) 160 I.

Margueritte (Paweł) 350 II. Margueritte (Wiktor) 350 II.

Martet (hrabina de) 359 II.

Mary (Juliusz) 360 II.

Masson (Fryderyk) 331 II. Maupassant (Guy de) 243 II.

Maurras (Karol) 340 II.

Meilhac 143 II.

Ménard (Ludwik) 268 II.

Mendès (Catulle) 267 II.

Mérat (Albert) 266 II.

Mercoeur (pani Eliza) 127 I.

Mérill (Stuart) 370 II.

Mérimée (Prosper) 149, 275 I.

Meulan (Paulina de) 30 I.

Mézières (Alfred) 338 IL Michaud 341 II.

Michelet 167 I, 110 II.

Mickiewicz 26 II.

Mignet 165 I.

Mirabeau 7 I.

Mirbeau (Oktawiusz) 350 II. Monsabré (ksiądz) 344 II.

Monselet (Karol) 140 II. Montalembert (Karol de) 165 I, 25 II. Montégut (Emil) 339 II.

Montépin (Ksawery de) 360 II. Moréas (Jan) 374 II.

De Mun 344 II.

Musset (Alfred de) 216 I.

N.

Nadaud (Gustaw) 276 II. Nerval (Gérard de) 142 I. Nisard (Dezyderyusz) 28 II. Nisson (pani) 362 II.

Noailles (pani de) 373 II. Nodier (Karol) 131 I.

Nolhac (Piotr de) 334 IL

O.

Ohnet (Jerzy) 242 II, 304 II. Ollivier (Emil) 335 IL

Pailleron (Ed.) 375 II.

Parigot 339 II.

Paris (Gaston) 341 II.

Paris (Piotr) 340 II.

Parseval de Grandmaison 28 I. Pasteur 342 IL Perraud (Kardynał) 344 II. Perrot 340 II.

Petit de Julleville 341 II. Philippe (Karol-Ludwik) 362 IL Picard 27 I.

Pigault Lebrun 168 I. Pixérécourt (Guilbert de) 26 I. Plessis (Fryderyk) 368 II. Poincaré (Henryk) 342 II. Poincaré (Raymond) 343 IL Pomaîrols (Karol de) 368 II. Pons (Gaspard de) 127 I. Ponsard 151 II.

Ponson du Terrail 360 II. Porto-Riche (de) 379 IL Pouvillon (Emil) 355 II.

Prévost (Marceli) 349 II. Prévost-Paradol 162 II.

Privat d’Anglemont 127 I. Proudhon 13 II.

Q.

Quinet 157 I, 129 II.

R.

Radet (Jerzy) 340 II.

Ravaisson 342 II.

Raynaud (Ernest) 375 IL Rebell (Hugues) 354 II.

Rébelliau (Alfred) 334 II.

Reclus (Elizeusz) 343 II.

Reclus (Onezim) 343 II.

Régnier (Henryk de) 354 II, 369 II. Rémusat (pani de) 30 I.

Renan (Ernest) 167 I, 185 II. Renard (Juliusz) 360 IL Renaudin 362 II.

Renouvier 342 IL Rességnier (Juliusz de) 126 I. Ribot (Aleksander) 343 II.

Ribot (Théodule) 342 II.

Richepin (Jan) 365 II.

Rimbaud (Artur) 371 II. Robespierre 8 I.

Rocheblave 339 II.

Rochefort (Henryk) 340 II.

Rod (Edward) 347 II.

Rollinat (Maurycy) 366 II.

Romain Rolland 351 II. Roqueplan (Nestor) 140 II. Rosny (J. H.) 350 II.' Rostand (Edmund) 378 II. Rouget de l’Isle 28 I. Roujon (Henryk) 336 II. Rousseau (Jan Jakób) 16 I. Royer-Collard 33 I.

Roz (Firmin) 339 II.

s.

Tellier (Juliusz) 364 II.

Thamin 342 II.

Thédenat (ksiądz) 340 II. Theuriet (Andrzej) 367 II. Thierry (Augustyn) 163 I. Thiers 165 I.

Thorei (Jan) 377 II.

Thureau-Dangin (Pawel) 332 II. Tillier (Klaudyusz) 147 II. Tinayre (pani) 353 II. Tocqueville (Aleksy de) 328 II. Tołstoj 304 II, 377 IL

Sainte-Beuve 169 II.

Saintine (J. B.) 147 II.

Saint Marc Girardin 28 II. Saint-Martin 18 I.

Saint-Simon (hr. Henryk de) 4 II, Saint-Victor (Paweł de) 338 II. Salomon (Michał) 339 II.

Samain (A.) 373 II.

Sand (George) 172 I, 34 II. Sandeau (Juliusz) 147 II.

Sarcey (Franciszek) 162 II.

Sardou (Wiktor) 375 IL Schlegel 109 I.

Scholl (Aureliusz) 140 IL Scott (Walter) 114 I.

Séailles 342 IL Séché (Leon) 341 IL Ségur (hrabina de) 148 II.

Ségur (de) 334 IL Seignobos 330 IL Sénancour 31 I.

Simon (Juliusz) 342 II.

Sismondi 165 I.

Sizeranne (Robert de la) 340 IL Sorel (Albert) 330 IL Soulary (Józef) 285 II.

Soulié (Fryderyk) 48 IL Soumet (Aleksander) 124.

Souza (pani de) 30, 167 I.

Staël (pani de) 49 I.

Stendhal (Henryk Beyle) 261 I. Stern (Daniel) 361 II.

Sue (Eugeniusz) 49 II. Sully-Prudhomme 286 II.

U.

Ursus 336 IL

V.

Vacherot 342 IL Vacquerie (August) 376 II.

Valade (Leon) 266 IL Vallès (Juliusz) 362 IL Vandal (Albert) 331 II.

Veber (Piotr) 381 II.

Vega (Lope de) 118 I.

Veimars (Loeve) 111 I.

Verlaine (Paweł) 302 II, 371 II.

Verne (Juliusz) 363 II.

Veuillot (Ludwik) 163 II.

Vicaire (Gabriel) 367 IL Vico 113 IL Viélé-Griffin 370 IL Viennet 28 I.

Vigny (Alfred de) 127, 157, 172, 244 I. Villemessant 140 IL Villemain 27 IL

Villiers de l’Isle (Adam) 356 II.

Vinet 179 IL Vitet 149 I.

Vogüe (Markiz de) 340 IL Vogtié (Melchior de) 304 II, 352 II.

w.

T.

Waldeck-Rousseau 343 II.

Wyzewa (Teodor de) 300 II, 313 IL

Tailhède (Raymond de la) 375 IL Taine (Hipolit) 204 IL Talma 24 I.

Tarde 342 IL

Tastu (pani Amable) 127 I.

Z.

Zola (Emil) 240 II. Żyromski (Ernest) 341 IL

, ^SUOTri'fi⁷

Głowią *

'h

S. 61

'

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

ptm mTPw n

Biblioteka Politechniki Ki akowskiej

I

l

II-348759

Kdn. Zam. 480/55 20.000

-

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000299791